<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<bible name="Polish Gdansk 2018 (UWSPÓŁCZEŚNIONA BIBLIA GDAŃSKA)" status="Copyright © 2018 Fundacja Wrota Nadziei. Released under the Creative Commons Attribution No Derivatives License 4.0." link="https://www.bible.com/bible/138/LUK.13.UBG">
	<testament name="Old">
		<book number="1">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię.</verse>
				<verse number="2">A ziemia była bezkształtna i pusta i ciemność była nad głębią, a Duch Boży unosił się nad wodami.</verse>
				<verse number="3">I Bóg powiedział: Niech stanie się światłość. I stała się światłość.</verse>
				<verse number="4">Bóg widział, że światłość [była] dobra. I oddzielił Bóg światłość od ciemności.</verse>
				<verse number="5">I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą. I nastał wieczór i poranek, dzień pierwszy.</verse>
				<verse number="6">Potem Bóg powiedział: Niech stanie się firmament pośrodku wód i niech oddzieli wody od wód.</verse>
				<verse number="7">I uczynił Bóg firmament, i oddzielił wody, które [są] pod firmamentem, od wód, które są nad firmamentem. I tak się stało.</verse>
				<verse number="8">I Bóg nazwał firmament niebem. I nastał wieczór i poranek, dzień drugi.</verse>
				<verse number="9">Potem Bóg powiedział: Niech się zbiorą w jednym miejscu wody, [które są] pod niebem, i niech się ukaże sucha [powierzchnia]. I tak się stało.</verse>
				<verse number="10">I Bóg nazwał suchą [powierzchnię] ziemią, a zbiorowisko wód – morzami. I Bóg widział, że [to było] dobre.</verse>
				<verse number="11">Potem Bóg powiedział: Niech ziemia zrodzi trawę, rośliny wydające nasiona i drzewo urodzajne przynoszące owoc według swego rodzaju, którego nasienie będzie w nim na ziemi. I tak się stało.</verse>
				<verse number="12">I ziemia wydała trawę, rośliny wydające nasienie według swego rodzaju i drzewo przynoszące owoc, w którym było nasienie według swego rodzaju. I Bóg widział, że to było dobre.</verse>
				<verse number="13">I nastał wieczór i poranek, dzień trzeci.</verse>
				<verse number="14">Potem Bóg powiedział: Niech się staną światła na firmamencie nieba, by oddzielały dzień od nocy, i niech stanowią znaki, pory [roku], dni i lata.</verse>
				<verse number="15">I niech będą światłami na firmamencie nieba, aby świeciły nad ziemią. I tak się stało.</verse>
				<verse number="16">I Bóg uczynił dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą, oraz gwiazdy.</verse>
				<verse number="17">I Bóg umieścił je na firmamencie nieba, aby świeciły nad ziemią;</verse>
				<verse number="18">I żeby rządziły dniem i nocą, i oddzielały światłość od ciemności. I Bóg widział, że to było dobre.</verse>
				<verse number="19">I nastał wieczór i poranek, dzień czwarty.</verse>
				<verse number="20">Potem Bóg powiedział: Niech wody hojnie wydadzą żywe istoty, a ptactwo niech lata nad ziemią, pod firmamentem nieba.</verse>
				<verse number="21">I Bóg stworzył wielkie wieloryby i wszelkie pływające istoty żywe, które hojnie wydały wody, według ich rodzaju oraz wszelkie ptactwo skrzydlate według jego rodzaju. I Bóg widział, że [to było] dobre.</verse>
				<verse number="22">Bóg błogosławił je, mówiąc: Bądźcie płodne i rozmnażajcie się, i wypełniajcie wody morskie, a ptactwo niech się rozmnaża na ziemi.</verse>
				<verse number="23">I nastał wieczór i poranek, dzień piąty.</verse>
				<verse number="24">Bóg powiedział też: Niech ziemia wyda istoty żywe według swego rodzaju: bydło, zwierzęta pełzające i zwierzęta ziemi według swego rodzaju. I tak się stało.</verse>
				<verse number="25">I Bóg uczynił zwierzęta ziemi według swego rodzaju i bydło według swego rodzaju, i wszelkie zwierzęta, które pełzają po ziemi według swego rodzaju. I Bóg widział, że [to było] dobre.</verse>
				<verse number="26">Potem Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na nasz obraz według naszego podobieństwa; niech panuje nad rybami morskimi i ptactwem niebieskim, nad bydłem i całą ziemią oraz nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi, które pełzają po ziemi.</verse>
				<verse number="27">Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boga go stworzył; stworzył ich mężczyzną i kobietą.</verse>
				<verse number="28">I Bóg błogosławił im. Potem Bóg powiedział do nich: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, napełniajcie ziemię i czyńcie ją sobie poddaną; panujcie nad rybami morskimi i nad ptactwem niebieskim, i nad wszelkimi zwierzętami, które poruszają się po ziemi.</verse>
				<verse number="29">I Bóg powiedział: Oto dałem wam wszelkie rośliny wydające z siebie nasienie, które są na powierzchni całej ziemi, i wszelkie drzewo mające owoc drzewa, wydające [z siebie] nasienie – będą one dla was pokarmem.</verse>
				<verse number="30">I wszelkim zwierzętom ziemi, i wszelkiemu ptactwu niebieskiemu, i wszystkiemu, co pełza po ziemi i [ma] w sobie życie, pokarmem [będą] wszelkie rośliny zielone. I tak się stało.</verse>
				<verse number="31">I Bóg widział wszystko, co uczynił, a [było] to bardzo dobre. I nastał wieczór i poranek, dzień szósty.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia oraz wszystkie ich zastępy.</verse>
				<verse number="2">W siódmym dniu Bóg ukończył swe dzieło, które uczynił; i odpoczął siódmego dnia od wszelkiego swego dzieła, które stworzył.</verse>
				<verse number="3">I Bóg błogosławił siódmy dzień, i poświęcił go, bo w nim odpoczął od wszelkiego swego dzieła, które Bóg stworzył i uczynił.</verse>
				<verse number="4">Takie [są] dzieje stworzenia niebios i ziemi w dniu, w którym PAN Bóg uczynił ziemię i niebiosa;</verse>
				<verse number="5">Wszelkie krzewy polne, zanim były na ziemi, i wszelkie rośliny polne, nim wzeszły. Bo PAN Bóg [jeszcze] nie spuścił deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by uprawiał ziemię.</verse>
				<verse number="6">Ale z ziemi wychodziła para, która nawilżała całą powierzchnię ziemi.</verse>
				<verse number="7">Wtedy PAN Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.</verse>
				<verse number="8">PAN Bóg zasadził też ogród w Edenie, na wschodzie, i umieścił tam człowieka, którego ukształtował.</verse>
				<verse number="9">I wywiódł PAN Bóg z ziemi wszelkie drzewa miłe dla oka i których [owoce] były dobre do jedzenia oraz drzewo życia pośrodku ogrodu i drzewo poznania dobra i zła.</verse>
				<verse number="10">A z Edenu wypływała rzeka, aby nawadniać ogród; i stamtąd dzieliła się na cztery główne [rzeki].</verse>
				<verse number="11">Nazwa pierwszej – Piszon; to ta, która okrąża całą ziemię Chawila, gdzie [znajduje się] złoto.</verse>
				<verse number="12">A złoto tej ziemi [jest] wyborne. Tam też jest bdellium i kamień onyksowy.</verse>
				<verse number="13">Nazwa drugiej rzeki – Gichon; ta okrąża całą ziemię Kusz.</verse>
				<verse number="14">Nazwa zaś trzeciej rzeki – Chiddekel; płynie ona na wschód ku Asyrii. A czwarta rzeka to Eufrat.</verse>
				<verse number="15">PAN Bóg wziął więc człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł.</verse>
				<verse number="16">I rozkazał PAN Bóg człowiekowi: Możesz jeść do woli z każdego drzewa ogrodu;</verse>
				<verse number="17">Ale z drzewa poznania dobra i zła jeść nie będziesz, bo tego dnia, kiedy zjesz z niego, na pewno umrzesz.</verse>
				<verse number="18">PAN Bóg powiedział też: Niedobrze, by człowiek był sam; uczynię mu odpowiednią dla niego pomoc.</verse>
				<verse number="19">I ukształtował PAN Bóg z ziemi wszelkie zwierzęta polne i wszelkie ptactwo niebieskie, i przyprowadził [je] do Adama, aby zobaczyć, jak je nazwie; a jak Adam nazwał każdą istotę żywą, [taka] była jej nazwa.</verse>
				<verse number="20">I Adam nadał nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu niebieskiemu, i wszelkim zwierzętom polnym. Dla Adama jednak nie znalazła się pomoc odpowiednia dla niego.</verse>
				<verse number="21">Wtedy PAN Bóg zesłał głęboki sen na Adama; a gdy zasnął, wyjął jedno z jego żeber i zapełnił ciałem miejsce po nim.</verse>
				<verse number="22">I z tego żebra, które PAN Bóg wyjął z Adama, utworzył kobietę i przyprowadził ją do Adama.</verse>
				<verse number="23">I Adam powiedział: To [teraz jest] kość z moich kości i ciało z mojego ciała; dlatego będzie nazwana kobietą, bo z mężczyzny została wzięta.</verse>
				<verse number="24">Dlatego opuści mężczyzna swojego ojca i swoją matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą jednym ciałem.</verse>
				<verse number="25">I oboje, Adam i jego żona, byli nadzy, a nie wstydzili się.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A wąż był bardziej przebiegły niż wszystkie zwierzęta polne, które PAN Bóg uczynił. Powiedział on do kobiety: Czy Bóg rzeczywiście powiedział: Nie wolno wam jeść ze wszystkich drzew [tego] ogrodu?</verse>
				<verse number="2">I kobieta odpowiedziała wężowi: Możemy jeść owoce z drzew [tego] ogrodu;</verse>
				<verse number="3">Ale o owocu drzewa, które jest pośrodku ogrodu, Bóg powiedział: Nie będziecie z niego jeść ani go dotykać, abyście nie umarli.</verse>
				<verse number="4">I wąż powiedział do kobiety: Na pewno nie umrzecie;</verse>
				<verse number="5">Ale Bóg wie, że tego dnia, gdy z niego zjecie, otworzą się wasze oczy i będziecie jak bogowie znający dobro i zło.</verse>
				<verse number="6">A gdy kobieta spostrzegła, że [owoc] drzewa [był] dobry do jedzenia i miły dla oka, a drzewo godne pożądania dla [zdobycia] wiedzy, wzięła z niego owoc i zjadła; dała też swemu mężowi, który był z nią; i on zjadł.</verse>
				<verse number="7">I otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski.</verse>
				<verse number="8">[Wtedy] usłyszeli głos PANA Boga chodzącego po ogrodzie w powiewie dziennym. I Adam, i jego żona ukryli się przed obliczem PANA Boga wśród drzew ogrodu.</verse>
				<verse number="9">I PAN Bóg zawołał na Adama, i zapytał go: Gdzie jesteś?</verse>
				<verse number="10">On odpowiedział: Usłyszałem twój głos w ogrodzie i zląkłem się, gdyż jestem nagi, i ukryłem się.</verse>
				<verse number="11">[Bóg] zapytał: Kto ci powiedział, że [jesteś] nagi? Czy zjadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść?</verse>
				<verse number="12">Adam odpowiedział: Kobieta, którą mi dałeś, [aby była] ze mną, ona dała mi z tego drzewa i zjadłem.</verse>
				<verse number="13">PAN Bóg zapytał kobietę: Co zrobiłaś? I odpowiedziała kobieta: Wąż mnie zwiódł i zjadłam.</verse>
				<verse number="14">Wtedy PAN Bóg powiedział do węża: Ponieważ to uczyniłeś, będziesz przeklęty wśród wszelkiego bydła i wśród wszelkich zwierząt polnych. Na brzuchu będziesz się czołgać i proch będziesz jeść po wszystkie dni swego życia.</verse>
				<verse number="15">I wprowadzę nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem. Ono zrani ci głowę, a ty zranisz mu piętę.</verse>
				<verse number="16">A do kobiety powiedział: Wielce pomnożę twoje cierpienia i twoje poczęcia, w bólu będziesz rodzić dzieci. Twoje pragnienie będzie ku twemu mężowi, a on będzie nad tobą panować.</verse>
				<verse number="17">Do Adama zaś powiedział: Ponieważ usłuchałeś głosu swojej żony i zjadłeś z drzewa, o którym ci przykazałem, mówiąc: Nie będziesz z niego jadł – przeklęta [będzie] ziemia z twego powodu, w trudzie będziesz z niej spożywać po wszystkie dni twego życia.</verse>
				<verse number="18">[Ona] będzie ci rodzić ciernie i oset i będziesz spożywał rośliny polne.</verse>
				<verse number="19">W pocie czoła będziesz spożywał chleb, aż wrócisz do ziemi, gdyż z niej zostałeś wzięty. Bo jesteś prochem i w proch się obrócisz.</verse>
				<verse number="20">I Adam nadał swojej żonie imię Ewa, bo ona była matką wszystkich żyjących.</verse>
				<verse number="21">I PAN Bóg sporządził dla Adama i jego żony odzienie ze skór i przyodział ich.</verse>
				<verse number="22">Wtedy PAN Bóg powiedział: Oto człowiek stał się jak jeden z nas, znający dobro i zło. [Wygnajmy go] więc, aby nie wyciągnął swej ręki i nie wziął z drzewa życia, by jeść i żyć na wieki.</verse>
				<verse number="23">PAN Bóg wydalił go więc z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty.</verse>
				<verse number="24">[Tak] wygnał człowieka i postawił na wschód od ogrodu Eden cherubinów i płomienisty miecz obracający się we wszystkie strony, aby strzegły drogi [do] drzewa życia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Potem Adam obcował ze swoją żoną Ewą, a ta poczęła i urodziła Kaina. I powiedziała: Otrzymałam mężczyznę od PANA.</verse>
				<verse number="2">I urodziła jeszcze jego brata Abla. Abel był pasterzem owiec, a Kain był rolnikiem.</verse>
				<verse number="3">Z biegiem czasu zdarzyło się, że Kain przyniósł PANU ofiarę z plonów ziemi.</verse>
				<verse number="4">Także Abel przyniósł z pierworodnych swej trzody i z ich tłuszczu. A PAN wejrzał na Abla i jego ofiarę.</verse>
				<verse number="5">Lecz na Kaina i jego ofiarę nie wejrzał. Kain rozgniewał się bardzo i spochmurniała jego twarz.</verse>
				<verse number="6">Wtedy PAN zapytał Kaina: Dlaczego się rozgniewałeś? Czemu spochmurniała twoja twarz?</verse>
				<verse number="7">Jeśli będziesz dobrze czynił, czy nie zostaniesz wywyższony? A jeśli nie będziesz dobrze czynił, grzech leży u drzwi; a do ciebie [będzie] jego pragnienie, a ty będziesz nad nim panować.</verse>
				<verse number="8">I Kain rozmawiał ze swoim bratem Ablem. A gdy byli na polu, Kain powstał przeciwko swemu bratu Ablowi i zabił go.</verse>
				<verse number="9">Wtedy PAN zapytał Kaina: Gdzie jest twój brat Abel? On odpowiedział: Nie wiem. Czy ja jestem stróżem mego brata?</verse>
				<verse number="10">[Bóg] zapytał: Cóż uczyniłeś? Głos krwi twego brata woła do mnie z ziemi.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc przeklęty będziesz na ziemi, która otworzyła swe usta, aby przyjąć krew twego brata [przelaną] przez twoją rękę.</verse>
				<verse number="12">Gdy będziesz uprawiał ziemię, nie da ci już swego plonu. Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Kain powiedział do PANA: Zbyt ciężka jest moja kara, bym mógł ją znieść.</verse>
				<verse number="14">Oto wyganiasz mnie dziś z powierzchni ziemi, a przed twoją twarzą będę ukryty. Będę tułaczem i zbiegiem na ziemi, a stanie się [tak, że] ktokolwiek mnie spotka, zabije mnie.</verse>
				<verse number="15">PAN mu odpowiedział: Zaprawdę, ktokolwiek zabije Kaina, poniesie siedmiokrotną zemstę. I nałożył PAN na Kaina piętno, aby nie zabił go nikt, kto by go spotkał.</verse>
				<verse number="16">Wtedy odszedł Kain sprzed oblicza PANA i zamieszkał w ziemi Nod, na wschód od Edenu.</verse>
				<verse number="17">I Kain obcował ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła Henocha. Zbudował też miasto i nazwał je imieniem swego syna – Henoch.</verse>
				<verse number="18">Henochowi urodził się Irad, a Irad spłodził Mechujaela, a Mechujael spłodził Matuszaela, a Matuszael spłodził Lameka.</verse>
				<verse number="19">I Lamek pojął sobie dwie żony. Imię jednej [było] Ada, a drugiej – Silla.</verse>
				<verse number="20">Ada urodziła Jabala, który był ojcem mieszkających w namiotach i pasterzy.</verse>
				<verse number="21">Jego brat [miał] na imię Jubal, a był on ojcem wszystkich grających na harfie i na flecie.</verse>
				<verse number="22">Silla urodziła Tubalkaina, [który był] rzemieślnikiem wszelkiej roboty od miedzi i żelaza. Siostrą Tubalkaina była Noema.</verse>
				<verse number="23">I Lamek powiedział swym żonom, Adzie i Silli: Słuchajcie mego głosu, żony Lameka, posłuchajcie moich słów; zabiłem mężczyznę za zranienie mnie i młodzieńca za siniec.</verse>
				<verse number="24">Jeśli Kain ma być pomszczony siedem razy, to Lamek siedemdziesiąt siedem razy.</verse>
				<verse number="25">I Adam znów obcował ze swoją żoną, a ona urodziła syna i nadała mu imię Set, [mówiąc]: Dał mi Bóg inne potomstwo za Abla, którego zabił Kain.</verse>
				<verse number="26">Setowi też urodził się syn i nadał mu imię Enosz. Wtedy zaczęto wzywać imienia PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">To jest księga rodu Adama. W dniu, w którym Bóg stworzył człowieka, uczynił go na podobieństwo Boga.</verse>
				<verse number="2">Stworzył ich mężczyzną i kobietą; błogosławił ich i nadał im imię Adam w dniu, w którym zostali stworzeni.</verse>
				<verse number="3">Adam żył sto trzydzieści lat i spłodził [syna] na swoje podobieństwo, na swój obraz, i nadał mu imię Set.</verse>
				<verse number="4">A dni Adama po spłodzeniu Seta było osiemset lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="5">A [tak] wszystkich dni, które żył Adam, było dziewięćset trzydzieści lat i umarł.</verse>
				<verse number="6">Set żył sto pięć lat i spłodził Enosza.</verse>
				<verse number="7">Po spłodzeniu Enosza Set żył osiemset siedem lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="8">Wszystkich dni Seta było dziewięćset dwanaście lat i umarł.</verse>
				<verse number="9">Enosz żył dziewięćdziesiąt lat i spłodził Kenana.</verse>
				<verse number="10">Po spłodzeniu Kenana Enosz żył osiemset piętnaście lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="11">Wszystkich dni Enosza było dziewięćset pięć lat i umarł.</verse>
				<verse number="12">Kenan żył siedemdziesiąt lat i spłodził Mahalaleela.</verse>
				<verse number="13">Po spłodzeniu Mahalaleela Kenan żył osiemset czterdzieści lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="14">Wszystkich dni Kenana było dziewięćset dziesięć lat i umarł.</verse>
				<verse number="15">Mahalaleel żył sześćdziesiąt pięć lat i spłodził Jareda.</verse>
				<verse number="16">Po spłodzeniu Jareda Mahalaleel żył osiemset trzydzieści lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="17">Wszystkich dni Mahalaleela było osiemset dziewięćdziesiąt pięć lat i umarł.</verse>
				<verse number="18">Jared żył sto sześćdziesiąt dwa lata i spłodził Henocha.</verse>
				<verse number="19">Po spłodzeniu Henocha Jared żył osiemset lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="20">Wszystkich dni Jareda było dziewięćset sześćdziesiąt dwa lata i umarł.</verse>
				<verse number="21">Henoch żył sześćdziesiąt pięć lat i spłodził Matuzalema.</verse>
				<verse number="22">Po spłodzeniu Matuzalema Henoch chodził z Bogiem trzysta lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="23">Wszystkich dni Henocha było trzysta sześćdziesiąt pięć lat.</verse>
				<verse number="24">Henoch chodził z Bogiem, a potem [już] go nie było, bo Bóg go zabrał.</verse>
				<verse number="25">Matuzalem żył sto osiemdziesiąt siedem lat i spłodził Lameka.</verse>
				<verse number="26">Po spłodzeniu Lameka Matuzalem żył siedemset osiemdziesiąt dwa lata i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="27">Wszystkich dni Matuzalema było dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat i umarł.</verse>
				<verse number="28">Lamek żył sto osiemdziesiąt dwa lata i spłodził syna.</verse>
				<verse number="29">I nadał mu imię Noe, mówiąc: Ten nas pocieszy w naszej pracy i w trudzie naszych rąk, z powodu ziemi, którą PAN przeklął.</verse>
				<verse number="30">Po spłodzeniu Noego Lamek żył pięćset dziewięćdziesiąt pięć lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="31">Wszystkich dni Lameka było siedemset siedemdziesiąt siedem lat i umarł.</verse>
				<verse number="32">A gdy Noe miał pięćset lat, spłodził Sema, Chama i Jafeta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Gdy ludzie zaczęli się mnożyć na ziemi i rodziły im się córki;</verse>
				<verse number="2">Synowie Boży, widząc, że córki ludzkie były piękne, brali sobie za żony wszystkie, które sobie upodobali.</verse>
				<verse number="3">I powiedział PAN: Mój duch nie będzie na zawsze się spierał z człowiekiem, bo jest on ciałem. Będzie więc jego dni sto dwadzieścia lat.</verse>
				<verse number="4">A w tych dniach byli na ziemi olbrzymi; nawet i potem, gdy synowie Boży zbliżali się do córek ludzkich, a one rodziły im [synów]. To [są] mocarze, którzy od dawna [byli] sławnymi mężczyznami.</verse>
				<verse number="5">A gdy PAN widział, że wielka jest niegodziwość ludzi na ziemi i wszystkie zamysły [i] myśli ich serca były tylko złe po wszystkie dni;</verse>
				<verse number="6">Żałował PAN, że uczynił człowieka na ziemi, i ubolewał nad tym całym sercem.</verse>
				<verse number="7">I PAN powiedział: Zgładzę z powierzchni ziemi człowieka, którego stworzyłem, zarówno człowieka, jak i bydło, zwierzęta pełzające i ptactwo niebieskie, bo żałuję, że ich uczyniłem.</verse>
				<verse number="8">Ale Noe znalazł łaskę w oczach PANA.</verse>
				<verse number="9">To są dzieje rodu Noego: Noe był człowiekiem sprawiedliwym i doskonałym w swoich czasach. I Noe chodził z Bogiem.</verse>
				<verse number="10">A Noe spłodził trzech synów: Sema, Chama i Jafeta.</verse>
				<verse number="11">Ale ziemia zepsuła się w oczach Boga i napełniła się nieprawością.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Bóg wejrzał na ziemię, a oto była zepsuta, bo wszelkie ciało wypaczyło swoją drogę na ziemi.</verse>
				<verse number="13">I Bóg powiedział do Noego: Nadszedł koniec wszelkiego ciała przed moim obliczem, bo ziemia przez nie jest pełna nieprawości; wytracę je więc wraz z ziemią.</verse>
				<verse number="14">Zbuduj sobie arkę z drewna gofer, zrobisz w arce przegrody i oblejesz ją wewnątrz i na zewnątrz smołą.</verse>
				<verse number="15">A zbudujesz ją w ten [sposób]: Długość arki [będzie] na trzysta łokci, pięćdziesiąt łokci – jej szerokość, a trzydzieści łokci – jej wysokość.</verse>
				<verse number="16">Zrobisz okno w arce, a zakończysz je na łokieć od góry. Drzwi umieścisz z boku arki, zrobisz w niej dolne, drugie i trzecie piętro.</verse>
				<verse number="17">A ja, oto ja sprowadzę potop wód na ziemię, aby wytracić wszelkie ciało, w którym jest tchnienie życia pod niebem. Wszystko, co jest na ziemi, zginie.</verse>
				<verse number="18">Ale z tobą zawrę moje przymierze; i wejdziesz do arki, ty i twoi synowie, i twoja żona, i żony twoich synów z tobą.</verse>
				<verse number="19">I ze wszystkich zwierząt wszelkiego ciała po [jednej] parze wprowadzisz do arki, aby uchowały się z tobą żywe, będą to samiec i samica.</verse>
				<verse number="20">Z ptactwa według jego rodzaju i z bydła według jego rodzaju, [i] z wszelkich ziemskich zwierząt pełzających według ich rodzaju, po parze z każdego [rodzaju] wejdą z tobą, aby żywe zostały.</verse>
				<verse number="21">A ty weźmiesz ze sobą wszelki pokarm, który się nadaje do jedzenia, i zabierzesz do siebie, i będzie tobie i im na pokarm.</verse>
				<verse number="22">I Noe tak uczynił. Zrobił wszystko tak, jak mu Bóg rozkazał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Noego: Wejdź ty wraz z całym twoim domem do arki, gdyż widziałem cię, że jesteś sprawiedliwy przede mną w tym pokoleniu.</verse>
				<verse number="2">Z każdego zwierzęcia czystego weź sobie po siedem par, samca i samicę jego; ale ze zwierząt nieczystych – po [jednej] parze, samca i samicę jego.</verse>
				<verse number="3">Także z ptactwa niebieskiego po siedem par, samca i samicę, aby zachować przy życiu ich potomstwo na całej powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="4">Pozostaje bowiem jeszcze siedem dni, a [potem] spuszczę deszcz na ziemię, na czterdzieści dni i czterdzieści nocy, i zgładzę z powierzchni ziemi wszelkie stworzenie, które uczyniłem.</verse>
				<verse number="5">Noe uczynił więc wszystko, co mu PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="6">Noe miał sześćset lat, gdy przyszedł potop wód na ziemię.</verse>
				<verse number="7">I wszedł Noe, a z nim jego synowie, jego żona i żony jego synów do arki ze względu na wody potopu.</verse>
				<verse number="8">Ze zwierząt czystych i nieczystych i z ptactwa, i ze wszystkiego, co pełza po ziemi;</verse>
				<verse number="9">Po parze weszło do Noego do arki, samiec i samica, jak Bóg rozkazał Noemu.</verse>
				<verse number="10">A po siedmiu dniach wody potopu spadły na ziemię.</verse>
				<verse number="11">W sześćsetnym roku życia Noego, w drugim miesiącu, siedemnastego dnia [tego] miesiąca, w tym właśnie dniu, przerwały się wszystkie źródła wielkiej głębi i otworzyły się okna nieba.</verse>
				<verse number="12">I deszcz padał na ziemię czterdzieści dni i czterdzieści nocy.</verse>
				<verse number="13">W tym właśnie dniu weszli do arki Noe oraz jego synowie – Sem, Cham i Jafet, a z nimi żona Noego i trzy żony jego synów.</verse>
				<verse number="14">Oni i wszelkie zwierzęta według swego rodzaju, wszelkie bydło według swego rodzaju, wszelkie zwierzęta pełzające, które pełzają po ziemi według swego rodzaju, wszelkie ptaki według swego rodzaju [i] wszelkie stworzenia skrzydlate.</verse>
				<verse number="15">I tak weszły do Noego do arki, po parze z każdego ciała, w którym [było] tchnienie życia.</verse>
				<verse number="16">A te, które weszły, samiec i samica z każdego ciała weszły, jak mu Bóg rozkazał. I zamknął PAN za nim [drzwi].</verse>
				<verse number="17">A potop trwał na ziemi czterdzieści dni i wody wezbrały, i podniosły arkę, i unosiła się nad ziemią.</verse>
				<verse number="18">Wody wzmogły się i wezbrały bardzo nad ziemią, i pływała arka po wodach.</verse>
				<verse number="19">I wody bardzo się wzmogły nad ziemią, i zakryły wszystkie wysokie góry, które [były] pod całym niebem.</verse>
				<verse number="20">Wody wezbrały na piętnaście łokci wzwyż i góry zostały zakryte.</verse>
				<verse number="21">Zginęło więc wszelkie ciało poruszające się na ziemi: ptactwo, bydło, zwierzęta i wszelkie zwierzęta pełzające, które pełzają po ziemi, i wszyscy ludzie.</verse>
				<verse number="22">Wszystko, co [miało] w nozdrzach tchnienie życia, wszystko, co żyło na suchym lądzie, zginęło.</verse>
				<verse number="23">Tak zostało zgładzone wszelkie stworzenie, które [było] na powierzchni ziemi, od człowieka aż do bydła, zwierząt pełzających i ptactwa niebieskiego. Wszystko to zostało zgładzone z ziemi. Pozostał tylko Noe i ci, którzy z nim byli w arce.</verse>
				<verse number="24">A wody wezbrały nad ziemią sto pięćdziesiąt dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Bóg pamiętał jednak o Noem i wszystkich zwierzętach, i wszelkim bydle, które [było] z nim w arce, i sprowadził Bóg wiatr na ziemię, a wody zaczęły opadać.</verse>
				<verse number="2">I źródła głębi i okna nieba zamknęły się, i deszcz z nieba został zatrzymany.</verse>
				<verse number="3">Wody stopniowo ustępowały z powierzchni ziemi, a po upływie stu pięćdziesięciu dni wody opadły.</verse>
				<verse number="4">I arka osiadła na górach Ararat w siódmym miesiącu, siedemnastego dnia [tego] miesiąca.</verse>
				<verse number="5">A wody opadały nadal aż do dziesiątego miesiąca. I w dziesiątym miesiącu, pierwszego dnia, ukazały się szczyty gór.</verse>
				<verse number="6">Po upływie czterdziestu dni Noe otworzył okno arki, które zrobił.</verse>
				<verse number="7">I wypuścił kruka, który wylatywał i wracał, aż wyschły wody na ziemi.</verse>
				<verse number="8">Potem wypuścił gołębicę, aby zobaczyć, czy wody opadły z powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="9">A gdy gołębica nie znalazła dla siebie miejsca spoczynku, wróciła do niego do arki, bo wody [były] jeszcze na całej powierzchni ziemi. Wyciągnął więc swoją rękę, pochwycił ją i wziął do siebie do arki.</verse>
				<verse number="10">A gdy odczekał jeszcze drugie siedem dni, ponownie wypuścił gołębicę z arki.</verse>
				<verse number="11">I gołębica wróciła do niego pod wieczór, a oto w dziobie zerwany liść oliwny. Tak Noe poznał, że wody opadły z powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="12">Odczekał jeszcze drugie siedem dni i wypuścił gołębicę, ale już do niego nie wróciła.</verse>
				<verse number="13">W sześćset pierwszym roku, w pierwszym miesiącu, pierwszego [dnia], wyschły wody na ziemi. Wtedy Noe zdjął przykrycie arki i zobaczył, że powierzchnia ziemi była sucha.</verse>
				<verse number="14">A w drugim miesiącu, dwudziestego siódmego dnia [tego] miesiąca, wyschła ziemia.</verse>
				<verse number="15">I Bóg powiedział do Noego:</verse>
				<verse number="16">Wyjdź z arki, ty i z tobą twoja żona, twoi synowie i żony twoich synów.</verse>
				<verse number="17">Wyprowadź ze sobą wszystkie zwierzęta, które [są] z tobą, z wszelkiego ciała, ptactwa, bydła i wszelkich zwierząt pełzających, które pełzają po ziemi, i niech się rozrodzą na ziemi, niech będą płodne i niech się rozmnażają na ziemi.</verse>
				<verse number="18">Wyszedł więc Noe i z nim jego synowie, jego żona i żony jego synów.</verse>
				<verse number="19">Wyszły także z arki wszelkie bydlęta, wszelkie zwierzęta pełzające, wszelkie ptactwo oraz wszystko, co pełza po ziemi, według swoich rodzajów.</verse>
				<verse number="20">Potem Noe zbudował ołtarz dla PANA i wziął z każdego czystego zwierzęcia i z każdego czystego ptactwa, i złożył całopalenia na tym ołtarzu.</verse>
				<verse number="21">I PAN poczuł miłą woń, i PAN powiedział w swoim sercu: Nie będę więcej przeklinał ziemi z powodu człowieka, bo myśl serca człowieka [jest] zła od jego młodości. Nie wytracę więcej wszystkiego, co żyje, jak [teraz] uczyniłem.</verse>
				<verse number="22">Póki ziemia będzie trwać, nie ustaną siew i żniwo, zimno i gorąco, lato i zima, dzień i noc.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">I Bóg błogosławił Noego i jego synów, i powiedział im: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię.</verse>
				<verse number="2">A strach i lęk przed wami będzie nad wszelkim zwierzęciem ziemi, nad wszelkim ptactwem nieba, nad wszystkim, co się porusza na ziemi, i nad wszelkimi rybami morza; oddane są w wasze ręce.</verse>
				<verse number="3">Wszystko, co się porusza [i] żyje, będzie dla was pokarmem, podobnie jak rośliny zielone, daję wam to wszystko.</verse>
				<verse number="4">Lecz nie będziecie jeść mięsa z jego życiem, to jest z jego krwią.</verse>
				<verse number="5">A ja będę żądał waszej krwi, to jest waszego życia; od każdego zwierzęcia będę jej żądał, jak i od ręki człowieka; od ręki każdego brata jego będę żądał życia człowieka.</verse>
				<verse number="6">Kto przeleje krew człowieka, przez człowieka będzie przelana jego krew, bo na obraz Boga człowiek został stworzony.</verse>
				<verse number="7">Wy zaś bądźcie płodni i rozmnażajcie się; rozradzajcie się na ziemi i rozmnażajcie się na niej.</verse>
				<verse number="8">Potem Bóg powiedział do Noego i do jego synów z nim:</verse>
				<verse number="9">A ja, oto ja ustanawiam moje przymierze z wami i z waszym potomstwem po was;</verse>
				<verse number="10">I z wszelką żywą istotą, która [jest] z wami, z ptactwem, bydłem oraz z wszelkim zwierzęciem ziemi, [które jest] z wami, od wszystkich, które wyszły z arki, [aż] do każdego zwierzęcia ziemi.</verse>
				<verse number="11">Ustanowię moje przymierze z wami. Nie będzie już więcej zgładzone wszelkie ciało wodami potopu ani nie będzie już więcej potopu, który miałby zniszczyć ziemię.</verse>
				<verse number="12">I Bóg powiedział: To [jest] znak przymierza, które ja ustanawiam między mną a wami i między wszelką żywą istotą, która jest z wami, na wieczne pokolenia.</verse>
				<verse number="13">Kładę na obłoku mój łuk, który będzie [na] znak przymierza między mną a ziemią.</verse>
				<verse number="14">I stanie się, gdy wzbudzę obłok nad ziemią, że ukaże się łuk na obłoku;</verse>
				<verse number="15">I wspomnę na moje przymierze, które [jest] między mną a wami oraz wszelką żywą istotą cielesną. Nie będzie już więcej wód potopu, który miałby zniszczyć wszelkie ciało.</verse>
				<verse number="16">Będzie więc [ten] łuk na obłoku i spojrzę na niego, aby przypomnieć sobie wieczne przymierze między Bogiem a wszelką żywą istotą cielesną, która [jest] na ziemi.</verse>
				<verse number="17">I Bóg powiedział do Noego: To [jest] znak przymierza, które ustanowiłem między mną a wszelkim ciałem, które [jest] na ziemi.</verse>
				<verse number="18">A synami Noego, którzy wyszli z arki, byli: Sem, Cham i Jafet. Cham jest ojcem Kanaana.</verse>
				<verse number="19">To [są] trzej synowie Noego, przez których napełniła się ludem cała ziemia.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Noe zaczął uprawiać ziemię i zasadził winnicę.</verse>
				<verse number="21">Potem pił wino i upił się; i leżał odkryty w swoim namiocie.</verse>
				<verse number="22">A Cham, ojciec Kanaana, zobaczył nagość swego ojca i opowiedział o tym dwom swoim braciom na dworze.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Sem i Jafet wzięli szatę, założyli ją sobie na ramiona, weszli tyłem i zakryli nagość swego ojca; a ich twarze [były] odwrócone, tak że nie widzieli nagości swego ojca.</verse>
				<verse number="24">A gdy Noe obudził się po winie, dowiedział się, co mu zrobił jego młodszy syn;</verse>
				<verse number="25">I powiedział: [Niech będzie] przeklęty Kanaan, będzie sługą sług swoich braci.</verse>
				<verse number="26">Potem dodał: [Niech będzie] błogosławiony PAN Bóg Sema, a niech Kanaan będzie jego sługą.</verse>
				<verse number="27">Niech Bóg rozprzestrzeni Jafeta i niech mieszka [on] w namiotach Sema, a niech będzie Kanaan jego sługą.</verse>
				<verse number="28">I Noe żył po potopie trzysta pięćdziesiąt lat.</verse>
				<verse number="29">I wszystkich dni Noego było dziewięćset pięćdziesiąt lat i umarł.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Oto dzieje rodu synów Noego: Sema, Chama i Jafeta, którym po potopie urodzili się synowie.</verse>
				<verse number="2">Synowie Jafeta: Gomer, Magog, Madaj, Jawan, Tubal, Meszek i Tiras.</verse>
				<verse number="3">Synowie Gomera: Aszkenaz, Rifat i Togarma.</verse>
				<verse number="4">Synowie Jawana: Elisza, Tarszisz, Kittim i Dodanim.</verse>
				<verse number="5">Od nich rozdzielone zostały wyspy narodów po swych ziemiach; każdy według swojego języka i według swoich rodów, w swoich narodach.</verse>
				<verse number="6">A synowie Chama: Kusz, Misraim, Put i Kanaan.</verse>
				<verse number="7">Synowie zaś Kusza: Seba, Chawila, Sabta, Rama i Sabteka. Synowie Ramy: Szeba i Dedan.</verse>
				<verse number="8">Kusz spłodził Nimroda, który zaczął być mocarzem na ziemi.</verse>
				<verse number="9">Ten był mocarnym myśliwym przed PANEM. Dlatego mówi się: Tak jak Nimrod, mocarny myśliwy przed PANEM.</verse>
				<verse number="10">Początkiem jego królestwa były Babel, Erek, Akkad i Kalne w ziemi Szinear.</verse>
				<verse number="11">Z tej ziemi wyszedł Assur i zbudował Niniwę i miasto Rechobot, i Kalach.</verse>
				<verse number="12">Także wielkie miasto Resan pomiędzy Niniwą i Kalach.</verse>
				<verse number="13">Misraim zaś spłodził Ludima, Ananima, Lahabima i Naftuchima;</verse>
				<verse number="14">Oraz Patrusyma, Kasluchima (z których pochodzą Filistyni) i Kaftoryma.</verse>
				<verse number="15">Kanaan zaś spłodził Sydona, swego pierworodnego, i Cheta;</verse>
				<verse number="16">I Jebusytów, Amorytów, i Girgaszytów;</verse>
				<verse number="17">I Chiwwitów, Arkitów, i Sinitów;</verse>
				<verse number="18">I Arwadytów, Semarytów, i Chamatytów. A potem rozproszyły się rody Kananejczyków.</verse>
				<verse number="19">A granica Kananejczyków biegła od Sydonu w kierunku Gerary aż do Gazy, w kierunku Sodomy i Gomory, Adamy i Seboima aż do Leszy.</verse>
				<verse number="20">To [są] synowie Chama według ich rodów i języków, w ich ziemiach i narodach.</verse>
				<verse number="21">A Semowi, ojcu wszystkich synów Ebera, bratu Jafeta, który był starszy, urodzili się synowie.</verse>
				<verse number="22">[Synowie] Sema: Elam, Assur, Arpachszad, Lud i Aram.</verse>
				<verse number="23">Synowie Arama: Us, Chul, Geter i Masz.</verse>
				<verse number="24">Arpachszad zaś spłodził Szelacha, a Szelach spłodził Ebera.</verse>
				<verse number="25">Eberowi urodzili się dwaj synowie: imię jednego – Peleg, gdyż za jego dni ziemia została rozdzielona; a imię jego brata – Joktan.</verse>
				<verse number="26">Joktan spłodził Almodada, Szelefa, Chasarmaweta i Jeracha;</verse>
				<verse number="27">Hadorama, Uzala i Diklę;</verse>
				<verse number="28">Obala, Abimaela i Szeba;</verse>
				<verse number="29">Ofira, Chawilę i Jobaba; ci wszyscy [byli] synami Joktana.</verse>
				<verse number="30">A obszar ich zamieszkania ciągnął się od Meszy w kierunku Sefar, wschodniej góry.</verse>
				<verse number="31">To [są] synowie Sema według ich rodów i języków, w ich ziemiach i narodach.</verse>
				<verse number="32">To [są] rody synów Noego według ich pokoleń i w ich narodach. Od nich [wywodzą się] narody, które rozprzestrzeniły się na ziemi po potopie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Na całej ziemi był jeden język i jedna mowa.</verse>
				<verse number="2">A gdy wędrowali od wschodu, znaleźli równinę w ziemi Szinear i tam mieszkali.</verse>
				<verse number="3">I mówili jeden do drugiego: Chodźcie, zróbmy cegły i wypalmy je w ogniu; i mieli cegłę zamiast kamienia, a smołę zamiast zaprawy.</verse>
				<verse number="4">Potem powiedzieli: Chodźcie, zbudujmy sobie miasto i wieżę, której szczyt [sięgałby] do nieba, i uczyńmy sobie imię, abyśmy się nie rozproszyli po powierzchni całej ziemi.</verse>
				<verse number="5">A PAN zstąpił, aby zobaczyć miasto i wieżę, które synowie ludzcy budowali.</verse>
				<verse number="6">I PAN powiedział: Oto lud jest jeden i wszyscy mają jeden język, a [jest] to dopiero początek ich dzieła. Teraz nic nie powstrzyma ich od wykonania tego, co zamierzają uczynić.</verse>
				<verse number="7">Zstąpmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie zrozumiał języka drugiego.</verse>
				<verse number="8">I tak PAN rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi; i przestali budować miasto.</verse>
				<verse number="9">Dlatego nazwano je Babel, bo tam PAN pomieszał język całej ziemi. I stamtąd PAN rozproszył ich po całej powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="10">To [są] dzieje rodu Sema: Gdy Sem miał sto lat, spłodził Arpachszada, dwa lata po potopie.</verse>
				<verse number="11">Po spłodzeniu Arpachszada Sem żył pięćset lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="12">Arpachszad żył trzydzieści pięć lat i spłodził Szelacha.</verse>
				<verse number="13">Po spłodzeniu Szelacha Arpachszad żył czterysta trzy lata i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="14">Szelach żył trzydzieści lat i spłodził Ebera.</verse>
				<verse number="15">Po spłodzeniu Ebera Szelach żył czterysta trzy lata i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="16">Eber żył trzydzieści cztery lata i spłodził Pelega.</verse>
				<verse number="17">Po spłodzeniu Pelega Eber żył czterysta trzydzieści lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="18">Peleg żył trzydzieści lat i spłodził Reu.</verse>
				<verse number="19">Po spłodzeniu Reu Peleg żył dwieście dziewięć lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="20">Reu żył trzydzieści dwa lata i spłodził Seruga.</verse>
				<verse number="21">Po spłodzeniu Seruga Reu żył dwieście siedem lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="22">Serug żył trzydzieści lat i spłodził Nachora.</verse>
				<verse number="23">Po spłodzeniu Nachora Serug żył dwieście lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="24">Nachor żył dwadzieścia dziewięć lat i spłodził Teracha.</verse>
				<verse number="25">Po spłodzeniu Teracha Nachor żył sto dziewiętnaście lat i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="26">Terach żył siedemdziesiąt lat i spłodził Abrama, Nachora i Harana.</verse>
				<verse number="27">A to są rody Teracha: Terach spłodził Abrama, Nachora i Harana. Haran zaś spłodził Lota.</verse>
				<verse number="28">I Haran umarł za życia swego ojca Teracha w ziemi swego urodzenia, w Ur chaldejskim.</verse>
				<verse number="29">I Abram, i Nachor pojęli sobie żony: imię żony Abrama [było] Saraj, a imię żony Nachora – Milka. Była ona córką Harana, ojca Milki i Jeski.</verse>
				<verse number="30">A Saraj była niepłodna, nie miała dzieci.</verse>
				<verse number="31">I Terach wziął swego syna Abrama i swego wnuka Lota, syna Harana, i swoją synową Saraj, żonę swego syna Abrama; i wyruszyli razem z Ur chaldejskiego, aby udać się do ziemi Kanaan. Gdy przybyli do Charanu, zamieszkali tam.</verse>
				<verse number="32">I dni Teracha było dwieście pięć lat, i umarł w Charanie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Abrama: Wyjdź z twojej ziemi i od twojej rodziny, i z domu twego ojca do ziemi, którą ci pokażę.</verse>
				<verse number="2">A uczynię z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i rozsławię twoje imię, i będziesz błogosławieństwem.</verse>
				<verse number="3">I będę błogosławił tym, którzy tobie będą błogosławić; a tych, którzy przeklinają ciebie, będę przeklinać. W tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi.</verse>
				<verse number="4">Wyszedł więc Abram, jak mu PAN rozkazał, poszedł z nim też Lot. Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.</verse>
				<verse number="5">I Abram wziął swoją żonę Saraj, Lota, syna brata swego, i cały dobytek, który zgromadzili, i dusze, które nabyli w Charanie, i wyszli, aby udać się do ziemi Kanaan; i przybyli do ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="6">Abram przeszedł tę ziemię aż do miejsca Sychem, do równiny More. Na tej ziemi [byli] wówczas Kananejczycy.</verse>
				<verse number="7">I PAN ukazał się Abramowi, i powiedział: Twemu potomstwu dam tę ziemię. I [Abram] zbudował tam ołtarz dla PANA, który mu się ukazał.</verse>
				<verse number="8">A stamtąd przeniósł się do góry na wschód od Betel i tam rozbił swój namiot [między] Betel od zachodu i Aj od wschodu. Tam również zbudował ołtarz dla PANA i wzywał imienia PANA.</verse>
				<verse number="9">Potem Abram wyruszył, idąc ku południu.</verse>
				<verse number="10">A nastał głód na [tej] ziemi. Abram zstąpił więc do Egiptu, aby tam gościć; ciężki bowiem był głód na ziemi.</verse>
				<verse number="11">A gdy zbliżał się do Egiptu, powiedział do swej żony Saraj: Oto wiem, że jesteś piękną kobietą.</verse>
				<verse number="12">Gdy Egipcjanie cię zobaczą, powiedzą: To jego żona; i zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.</verse>
				<verse number="13">Mów, proszę, [że] jesteś moją siostrą, aby mi się dobrze wiodło ze względu na ciebie i abym dzięki tobie pozostał przy życiu.</verse>
				<verse number="14">Gdy Abram wszedł do Egiptu, Egipcjanie zobaczyli, że ta kobieta jest bardzo piękna.</verse>
				<verse number="15">Ujrzeli ją też dostojnicy faraona i chwalili ją przed nim. I zabrano tę kobietę do domu faraona.</verse>
				<verse number="16">Ten dobrze traktował Abrama ze względu na nią. [Abram] miał więc owce, woły, osły, służących i służące, oślice i wielbłądy.</verse>
				<verse number="17">PAN jednak dotknął faraona i jego dom wielkimi plagami z powodu Saraj, żony Abrama.</verse>
				<verse number="18">Faraon wezwał więc Abrama i powiedział: Coś ty mi zrobił? Czemu mi nie powiedziałeś, że ona jest twoją żoną?</verse>
				<verse number="19">Dlaczego mówiłeś: Ona jest moją siostrą, tak że mogłem ją wziąć sobie za żonę? A teraz – oto twoja żona, weź [ją] i idź.</verse>
				<verse number="20">I faraon rozkazał o nim swoim ludziom, i odprawili go wraz z żoną i wszystkim, co [było] jego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Tak więc Abram wyszedł z Egiptu, on i jego żona, i wszystko, co miał, i Lot z nim, [i udali się] ku południu.</verse>
				<verse number="2">A Abram był bardzo bogaty w bydło, srebro i złoto.</verse>
				<verse number="3">I szedł, robiąc postoje, od południa aż do Betel, do tego miejsca, gdzie poprzednio był jego namiot, między Betel a Aj;</verse>
				<verse number="4">Do miejsca, gdzie poprzednio zbudował ołtarz. Tam wezwał Abram imienia PANA.</verse>
				<verse number="5">Lot, który szedł z Abramem, również miał owce, woły i namioty.</verse>
				<verse number="6">A ziemia ta nie [mogła] ich pomieścić, żeby mieszkali razem, bo ich majątek był tak wielki, że nie mogli mieszkać razem.</verse>
				<verse number="7">I wynikła sprzeczka między pasterzami stad Abrama a pasterzami stad Lota. Kananejczycy i Peryzzyci mieszkali wówczas na tej ziemi.</verse>
				<verse number="8">Abram powiedział więc do Lota: Proszę, niech nie będzie sporu między mną a tobą, także między moimi pasterzami a twoimi pasterzami, bo jesteśmy braćmi.</verse>
				<verse number="9">Czyż cała ziemia nie stoi przed tobą? Odłącz się, proszę, ode mnie. Jeśli [pójdziesz] w lewo, ja pójdę w prawo, a jeśli [ty pójdziesz] w prawo, ja pójdę w lewo.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Lot podniósł swe oczy i zobaczył, że cała równina nad Jordanem [była] dobrze nawodniona – zanim PAN zniszczył Sodomę i Gomorę – jak ogród PANA, jak ziemia Egiptu, aż do Zoar.</verse>
				<verse number="11">Lot wybrał więc sobie całą tę równinę nad Jordanem i udał się na wschód. I rozłączyli się bracia jeden od drugiego.</verse>
				<verse number="12">Abram mieszkał w ziemi Kanaan, a Lot mieszkał w miastach tej równiny i rozbił swój namiot aż do Sodomy.</verse>
				<verse number="13">Ale mężczyźni Sodomy [byli] źli i wielkimi grzesznikami przed PANEM.</verse>
				<verse number="14">I PAN powiedział do Abrama, gdy Lot już odłączył się od niego: Podnieś teraz swe oczy i spójrz z miejsca, na którym [teraz] jesteś, na północ i na południe, na wschód i na zachód.</verse>
				<verse number="15">Bo całą ziemię, którą widzisz, dam tobie i twemu potomstwu na wieki.</verse>
				<verse number="16">I rozmnożę twoje potomstwo jak proch ziemi, [tak że] jeśli ktoś będzie mógł zliczyć proch ziemi, to również twoje potomstwo będzie policzone.</verse>
				<verse number="17">Wstań i przejdź tę ziemię wzdłuż i wszerz, bo dam ci ją.</verse>
				<verse number="18">Abram zwinął więc namiot, przyszedł i mieszkał na równinach Mamre, które [są] w Hebronie, i tam zbudował ołtarz dla PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Za dni Amrafela, króla Szinearu, Arioka, króla Ellasaru, Kedorlaomera, króla Elamu i Tidala, króla narodów;</verse>
				<verse number="2">Prowadzili wojnę z Berą, królem Sodomy, z Birszą, królem Gomory, z Szinabem, królem Admy, z Szemeberem, królem Seboim, i z królem miasta Beli, czyli Soaru.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy oni połączyli się w dolinie Siddim, gdzie [dziś jest] Morze Słone.</verse>
				<verse number="4">Dwanaście lat służyli Kedorlaomerowi, a w trzynastym roku zbuntowali się.</verse>
				<verse number="5">I tak w roku czternastym nadciągnął Kedorlaomer z królami, którzy z nim [byli], i pobił Rafaitów w Asztarot-Karnaim, Zuzytów w Ham, Emitów w Szawe-Kiriataim;</verse>
				<verse number="6">I Chorytów na ich górze Seir aż do równiny Paran, która [jest] przy pustyni.</verse>
				<verse number="7">Potem zawrócili i przybyli do En-Miszpat, czyli Kadesz, i wybili całą krainę Amalekitów, a także Amorytów mieszkających w Chasason-Tamar.</verse>
				<verse number="8">Wtedy wyruszyli król Sodomy oraz król Gomory, król Admy, król Seboim i król Beli, czyli Soaru, i ustawili się do bitwy z nimi w dolinie Siddim.</verse>
				<verse number="9">Z Kedorlaomerem, królem Elamu, Tidalem, królem narodów, Amrafelem, królem Szinearu i Ariokiem, królem Ellasaru – czterech królów przeciw pięciu.</verse>
				<verse number="10">A dolina Siddim [była] pełna dołów ze smołą. Gdy uciekali królowie Sodomy i Gomory, wpadli tam, a pozostali uciekli na górę.</verse>
				<verse number="11">A [tamci] zabrali wszelkie mienie Sodomy i Gomory oraz całą ich żywność i odeszli.</verse>
				<verse number="12">Zabrali też Lota, bratanka Abrama, wraz z jego mieniem i odeszli. Mieszkał on bowiem w Sodomie.</verse>
				<verse number="13">I przyszedł jeden zbieg, i oznajmił [to] Abramowi Hebrajczykowi, który mieszkał na równinach Mamrego Amoryty, brata Eszkola i Anera. Oni bowiem byli sprzymierzeni z Abramem.</verse>
				<verse number="14">Gdy Abram usłyszał, że jego brat został pojmany, wyprawił swoich trzystu osiemnastu wyszkolonych sług, urodzonych w jego domu, i ścigał [ich] aż do Dan.</verse>
				<verse number="15">W nocy podzielili się, on i jego słudzy, [napadli] na nich i pobili ich. Potem ścigali ich aż do Choby, która [leży] po lewej stronie Damaszku.</verse>
				<verse number="16">Odzyskał całe mienie i odbił swego brata Lota wraz z jego mieniem, a także kobiety i ludzi.</verse>
				<verse number="17">Gdy wracał po pobiciu Kedorlaomera i królów, którzy z nim [byli], król Sodomy wyszedł mu na spotkanie w dolinie Szawe, czyli w dolinie królewskiej.</verse>
				<verse number="18">A Melchisedek, król Salemu, wyniósł chleb i wino. [Był] on kapłanem Boga Najwyższego.</verse>
				<verse number="19">I błogosławił mu, mówiąc: [Niech będzie] błogosławiony Abram [przez] Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi.</verse>
				<verse number="20">I [niech będzie] błogosławiony Bóg Najwyższy, który wydał twoich wrogów w twoje ręce. I [Abram] dał mu dziesięcinę ze wszystkiego.</verse>
				<verse number="21">A król Sodomy powiedział do Abrama: Oddaj mi ludzi, a mienie weź dla siebie.</verse>
				<verse number="22">Lecz Abram odpowiedział królowi Sodomy: Podniosłem swą rękę do PANA Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi;</verse>
				<verse number="23">Że nie wezmę najmniejszej nitki ani rzemyka od obuwia, ani niczego, co należy do ciebie, abyś nie powiedział: Ja wzbogaciłem Abrama.</verse>
				<verse number="24">Tylko to, co moi słudzy zjedli, oraz przydział mężczyzn, którzy poszli ze mną: Anera, Eszkola i Mamrego; niech oni wezmą swój przydział.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach słowo PANA doszło do Abrama w widzeniu: Nie bój się, Abramie. Ja jestem twoją tarczą i twoją niezmiernie obfitą nagrodą.</verse>
				<verse number="2">I Abram powiedział: Panie BOŻE, co mi dasz, skoro ja jestem bezdzietny, a szafarzem mego domu [jest] ten Damasceńczyk Eliezer?</verse>
				<verse number="3">Abram dodał: Oto nie dałeś mi potomka, a sługa [urodzony] w moim domu będzie moim dziedzicem.</verse>
				<verse number="4">A oto [dotarło] do niego słowo PANA: Nie on będzie twoim dziedzicem, lecz ten, który wyjdzie z twego wnętrza, będzie twoim dziedzicem.</verse>
				<verse number="5">Potem wyprowadził go na dwór i powiedział: Spójrz teraz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć; i powiedział mu: Takie będzie twoje potomstwo.</verse>
				<verse number="6">I uwierzył PANU, i poczytano mu [to] za sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="7">Potem powiedział do niego: Ja jestem PANEM, który cię wyprowadził z Ur chaldejskiego, aby ci dać tę ziemię w posiadanie.</verse>
				<verse number="8">[Abram] zapytał: Panie BOŻE, po czym poznam, że ją odziedziczę?</verse>
				<verse number="9">I odpowiedział mu: Weź dla mnie trzyletnią jałówkę, trzyletnią kozę i trzyletniego barana, a także synogarlicę i pisklę gołębia.</verse>
				<verse number="10">Wziął więc to wszystko i rozciął na połowy; a jedną część położył naprzeciwko drugiej, ale ptaków nie rozcinał.</verse>
				<verse number="11">Kiedy zleciało się ptactwo do tej padliny, Abram je odganiał.</verse>
				<verse number="12">[Gdy] słońce zachodziło, głęboki sen ogarnął Abrama i oto groza wielkiej ciemności zapadła na niego.</verse>
				<verse number="13">I [PAN] powiedział do Abrama: Wiedz o tym dobrze, że twoje potomstwo będzie przybyszem w cudzej ziemi i wezmą je w niewolę, i będzie uciskane [przez] czterysta lat.</verse>
				<verse number="14">A ja osądzę ten naród, któremu będą służyć; a potem wyjdą [stamtąd] z wielkim dobytkiem.</verse>
				<verse number="15">Ale ty odejdziesz w pokoju do twoich ojców i będziesz pochowany w dobrej starości.</verse>
				<verse number="16">A w czwartym pokoleniu wrócą tutaj, bo jeszcze nie dopełniła się nieprawość Amorytów.</verse>
				<verse number="17">Gdy słońce zaszło i nastała ciemność, oto [ukazał się] dymiący piec i ognista pochodnia, która przechodziła między tymi połowami [zwierząt].</verse>
				<verse number="18">W tym właśnie dniu PAN zawarł przymierze z Abramem, mówiąc: Twemu potomstwu dam tę ziemię, od rzeki Egiptu aż do wielkiej rzeki, rzeki Eufrat;</verse>
				<verse number="19">Kenitów, Kenizytów i Kadmonitów;</verse>
				<verse number="20">Chetytów, Peryzzytów i Refaitów;</verse>
				<verse number="21">Amorytów, Kananejczyków, Girgaszytów i Jebusytów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Saraj, żona Abrama, nie urodziła mu [dzieci]. Miała zaś służącą Egipcjankę, która miała na imię Hagar.</verse>
				<verse number="2">I powiedziała Saraj do Abrama: Oto PAN nie pozwolił mi urodzić. Wejdź, proszę, do mojej służącej, może z niej będę miała dzieci. I Abram usłuchał głosu Saraj.</verse>
				<verse number="3">Wzięła więc Saraj, żona Abrama, swoją służącą Hagar, Egipcjankę, i dała ją swemu mężowi Abramowi za żonę po dziesięciu latach zamieszkania Abrama w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="4">Obcował więc z Hagar, a ona poczęła. A gdy spostrzegła, że poczęła, ze wzgardą patrzyła na swoją panią.</verse>
				<verse number="5">I Saraj powiedziała do Abrama: Jesteś winien mojej krzywdy. Dałam moją służącą w twe ramiona. [Ona] jednak, widząc, że poczęła, patrzyła na mnie ze wzgardą. Niech PAN rozsądzi między mną a tobą.</verse>
				<verse number="6">Abram powiedział do Saraj: Oto twoja służąca jest w twoim ręku, zrób z nią, co uważasz za słuszne. I gdy Saraj dręczyła ją, uciekła od niej.</verse>
				<verse number="7">I Anioł PANA znalazł ją u źródła wód na pustyni, u źródła przy drodze do Szur.</verse>
				<verse number="8">I zapytał: Hagar, służąco Saraj, skąd przyszłaś i dokąd idziesz? [Ona] odpowiedziała: Uciekam od swojej pani Saraj.</verse>
				<verse number="9">Anioł PANA powiedział jej: Wróć do swojej pani i poddaj się pod jej władzę.</verse>
				<verse number="10">Powiedział jej też Anioł PANA: Rozmnożę twoje potomstwo tak bardzo, że z powodu jego mnogości nie będzie go [można] policzyć.</verse>
				<verse number="11">Potem Anioł PANA powiedział jej: Oto poczęłaś i urodzisz syna, a nadasz mu imię Izmael, bo PAN usłyszał twoje cierpienie.</verse>
				<verse number="12">Będzie on dzikim człowiekiem: jego ręka [będzie] przeciwko wszystkim, a ręka wszystkich przeciwko jemu; i będzie mieszkać w obecności wszystkich swoich braci.</verse>
				<verse number="13">I nazwała PANA, który mówił do niej: Ty jesteś Bogiem, który mnie widzi. Powiedziała bowiem: Czyż tu nie spoglądałam na tego, który widzi mnie?</verse>
				<verse number="14">Dlatego nazwała [tę] studnię studnią Żyjącego, który widzi mnie. Jest ona między Kadesz i Bered.</verse>
				<verse number="15">Potem Hagar urodziła Abramowi syna. I nadał Abram swemu synowi, którego urodziła Hagar, imię Izmael.</verse>
				<verse number="16">A Abram miał osiemdziesiąt sześć lat, gdy Hagar urodziła mu Izmaela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, PAN ukazał się Abramowi i powiedział do niego: Ja [jestem] Bogiem Wszechmogącym. Chodź przed moim obliczem i bądź doskonały.</verse>
				<verse number="2">A zawrę moje przymierze między mną a tobą i rozmnożę cię bardzo obficie.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Abram upadł na twarz, a Bóg powiedział do niego:</verse>
				<verse number="4">Oto ja [ustanawiam] moje przymierze z tobą i będziesz ojcem wielu narodów.</verse>
				<verse number="5">Nie będziesz już się nazywał Abram, ale twoje imię będzie Abraham, bo ustanowiłem cię ojcem wielu narodów.</verse>
				<verse number="6">Uczynię cię niezmiernie płodnym i od ciebie wywiodę narody, i od ciebie będą pochodzić królowie.</verse>
				<verse number="7">I utwierdzę moje przymierze między mną a tobą oraz twoim potomstwem po tobie przez wszystkie pokolenia jako wieczne przymierze, abym był ci Bogiem i twemu potomstwu po tobie.</verse>
				<verse number="8">Dam tobie i twemu potomstwu po tobie ziemię, w której teraz przebywasz, całą ziemię Kanaan, jako własność na wieki, i będę ich Bogiem.</verse>
				<verse number="9">Potem Bóg powiedział Abrahamowi: Ty zaś zachowuj moje przymierze, ty i twoje potomstwo po tobie przez wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="10">[A] takie [jest] moje przymierze, które będziecie zachowywać, między mną a wami i między twoim potomstwem po tobie: Każdy mężczyzna wśród was ma być obrzezany.</verse>
				<verse number="11">Obrzezacie więc ciało waszego napletka; [to] będzie znakiem przymierza między mną a wami.</verse>
				<verse number="12">Każdy syn wśród was w ósmym dniu [życia] będzie obrzezany, każdy mężczyzna przez wszystkie pokolenia, tak narodzony w domu, [jak] i nabyty za pieniądze od jakiegokolwiek cudzoziemca, który nie pochodzi z twego potomstwa.</verse>
				<verse number="13">Urodzony w twoim domu i nabyty za twoje pieniądze musi być obrzezany. A moje przymierze będzie na waszym ciele jako wieczne przymierze.</verse>
				<verse number="14">A nieobrzezany mężczyzna, któremu nie obrzezano ciała jego napletka, ta dusza będzie wykluczona ze swego ludu, [bo] złamała moje przymierze.</verse>
				<verse number="15">Potem Bóg powiedział do Abrahama: Twojej żony Saraj nie będziesz już nazywał imieniem Saraj, ale jej imię będzie Sara.</verse>
				<verse number="16">I będę jej błogosławił, i dam ci z niej syna. Będę jej błogosławił i będzie [matką] narodów, i od niej będą pochodzić królowie narodów.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Abraham upadł na twarz i roześmiał się, i mówił w swoim sercu: Czy stuletniemu człowiekowi urodzi się [syn]? I czy Sara w wieku dziewięćdziesięciu lat urodzi?</verse>
				<verse number="18">I Abraham powiedział do Boga: Oby [tylko] Izmael żył przed twoim obliczem!</verse>
				<verse number="19">A Bóg powiedział: Naprawdę, twoja żona Sara urodzi ci syna i nadasz mu imię Izaak. I utwierdzę moje przymierze z nim jako wieczne przymierze [i] z jego potomstwem po nim.</verse>
				<verse number="20">Co do Izmaela też cię wysłuchałem. Oto błogosławiłem mu i uczynię go płodnym, i rozmnożę go bardzo obficie. Spłodzi on dwunastu książąt i uczynię go wielkim narodem.</verse>
				<verse number="21">Ale moje przymierze utwierdzę z Izaakiem, którego Sara urodzi ci za rok o tej porze.</verse>
				<verse number="22">Gdy skończył z nim rozmowę, Bóg wzniósł się nad Abrahama.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Abraham wziął swego syna Izmaela, wszystkich urodzonych w swym domu oraz wszystkich nabytych za pieniądze, wszystkich mężczyzn wśród domowników Abrahama, i obrzezał ciała ich napletków tego samego dnia, jak Bóg mu mówił.</verse>
				<verse number="24">Abraham miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, gdy obrzezano ciało jego napletka.</verse>
				<verse number="25">A jego syn Izmael miał trzynaście lat, gdy obrzezano ciało jego napletka.</verse>
				<verse number="26">Tego samego dnia obrzezano Abrahama i jego syna Izmaela.</verse>
				<verse number="27">I wszyscy mężczyźni jego domu, urodzeni w domu i nabyci za pieniądze od cudzoziemców, zostali obrzezani z nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Potem PAN ukazał mu się na równinie Mamre, a on siedział u wejścia do [swego] namiotu w najgorętszej porze dnia.</verse>
				<verse number="2">I podniósł swe oczy, i zobaczył, że naprzeciwko niego stanęli trzej mężczyźni. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi.</verse>
				<verse number="3">I powiedział: Mój Panie, jeśli znalazłem teraz łaskę w twoich oczach, nie omijaj, proszę, swego sługi.</verse>
				<verse number="4">Pozwól, by przyniesiono trochę wody, abyście mogli obmyć sobie nogi, potem odpoczniecie pod drzewem.</verse>
				<verse number="5">I przyniosę kęs chleba, abyście posilili swoje serca. Potem odejdziecie, po to bowiem przyszliście do [mnie], swego sługi. A oni powiedzieli: Uczyń tak, jak powiedziałeś.</verse>
				<verse number="6">Abraham pospieszył do namiotu, do Sary, i powiedział: Przygotuj szybko trzy miarki najlepszej mąki i zrób podpłomyki.</verse>
				<verse number="7">Abraham zaś poszedł do stada, wziął młode i wyborne cielę i dał je słudze, który szybko je przyrządził.</verse>
				<verse number="8">Wziął też masło, mleko i cielę, które przyrządził, i postawił przed nimi. A gdy oni jedli, on stał przy nich pod drzewem.</verse>
				<verse number="9">I zapytali go: Gdzie [jest] twoja żona Sara? A on odpowiedział: [Jest] w namiocie.</verse>
				<verse number="10">Wtedy powiedział [PAN]: Na pewno wrócę do ciebie [za rok] o tej porze, a oto twoja żona Sara [będzie miała] syna. A Sara przysłuchiwała się u wejścia do namiotu, które było za nim.</verse>
				<verse number="11">Abraham i Sara byli starzy, w podeszłym wieku. I przestało już u Sary bywać według zwyczaju kobiet.</verse>
				<verse number="12">Sara roześmiała się więc w sobie, mówiąc: Teraz, gdy się zestarzałam i mój pan jest starcem, mam doznawać rozkoszy?</verse>
				<verse number="13">Wtedy PAN powiedział do Abrahama: Dlaczego Sara roześmiała się, mówiąc: Czy naprawdę urodzę, gdy się zestarzałam?</verse>
				<verse number="14">Czy jakakolwiek rzecz jest za trudna dla PANA? W przyszłym roku o tej porze wrócę do ciebie, a Sara będzie miała syna.</verse>
				<verse number="15">I Sara zaparła się, mówiąc: Nie śmiałam się – bo się bała. A on powiedział: Przeciwnie, śmiałaś się.</verse>
				<verse number="16">Potem ci mężczyźni wstali stamtąd i skierowali wzrok ku Sodomie. Abraham zaś szedł z nimi, aby ich odprowadzić.</verse>
				<verse number="17">Wtedy PAN powiedział: Czy mam zataić przed Abrahamem, co zamierzam uczynić?</verse>
				<verse number="18">Przecież Abraham na pewno [rozmnoży się] w lud wielki i możny, a w nim będą błogosławione wszystkie narody ziemi.</verse>
				<verse number="19">Znam go bowiem [i wiem], że będzie nakazywał swoim synom i swemu domowi po sobie, aby strzegli drogi PANA oraz czynili sprawiedliwość i sąd; aby PAN sprowadził na Abrahama to, co mu powiedział.</verse>
				<verse number="20">Potem PAN powiedział: Ponieważ okrzyk Sodomy i Gomory jest wielki i ich grzech jest bardzo ciężki;</verse>
				<verse number="21">Zstąpię teraz i zobaczę, czy postępują według tego okrzyku, który doszedł do mnie. A jeśli nie, dowiem się.</verse>
				<verse number="22">Wtedy ci mężczyźni odwrócili wzrok i poszli stamtąd do Sodomy, ale Abraham jeszcze stał przed PANEM.</verse>
				<verse number="23">I Abraham zbliżył się, i powiedział: Czy wytracisz sprawiedliwego razem z niegodziwym?</verse>
				<verse number="24">Jeśli będzie pięćdziesięciu sprawiedliwych w tym mieście, czy je wytracisz i nie oszczędzisz [tego] miejsca ze względu na pięćdziesięciu sprawiedliwych, którzy w nim [są]?</verse>
				<verse number="25">Niech to będzie dalekie od ciebie, byś miał uczynić coś takiego i zabić sprawiedliwego z niegodziwym, żeby sprawiedliwy był jak niegodziwy. Niech to będzie dalekie od ciebie! Czy Sędzia całej ziemi nie postąpi sprawiedliwie?</verse>
				<verse number="26">Wtedy PAN odpowiedział: Jeśli znajdę w Sodomie pięćdziesięciu sprawiedliwych w samym mieście, oszczędzę całe miejsce ze względu na nich.</verse>
				<verse number="27">A Abraham odpowiedział: Oto ośmielam się teraz mówić do mojego Pana, choć jestem prochem i popiołem.</verse>
				<verse number="28">Gdyby do tych pięćdziesięciu sprawiedliwych zabrakło pięciu, czy z powodu braku tych pięciu zniszczysz całe miasto? I odrzekł: Nie zniszczę, jeśli znajdę tam czterdziestu pięciu.</verse>
				<verse number="29">Odezwał się ponownie do niego i powiedział: A gdyby znalazło się tam czterdziestu? I odpowiedział: Nie uczynię [tego] ze względu na tych czterdziestu.</verse>
				<verse number="30">I [Abraham] powiedział: Niech się nie gniewa mój Pan, że zapytam: A gdyby znalazło się tam trzydziestu? Odpowiedział: Nie uczynię [tego], jeśli znajdę tam trzydziestu.</verse>
				<verse number="31">Rzekł [jeszcze]: Oto ośmielam się teraz mówić do mego Pana: [A] gdyby znalazło się tam dwudziestu? Odpowiedział: Nie zniszczę [go] ze względu na tych dwudziestu.</verse>
				<verse number="32">Powiedział: Niech się nie gniewa mój Pan, że jeszcze tylko raz przemówię: A gdyby znalazło się tam dziesięciu? Odpowiedział: Nie zniszczę [go] ze względu na tych dziesięciu.</verse>
				<verse number="33">Gdy PAN skończył rozmowę z Abrahamem, odszedł. Abraham zaś wrócił do siebie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">I dwaj aniołowie przyszli wieczorem do Sodomy, a Lot siedział w bramie Sodomy. [Gdy] Lot [ich] zobaczył, wstał i wyszedł im naprzeciw, i skłonił się twarzą do ziemi.</verse>
				<verse number="2">I powiedział: Oto proszę, moi panowie, wstąpcie teraz do domu swego sługi, przenocujcie i umyjcie sobie nogi. Potem rano wstaniecie i pójdziecie w swoją drogę. Oni odpowiedzieli: Nie, przenocujemy na ulicy.</verse>
				<verse number="3">Gdy bardzo na nich nalegał, zboczyli do niego i weszli do jego domu. Wtedy wyprawił im ucztę i napiekł przaśnego [chleba], i jedli.</verse>
				<verse number="4">Lecz zanim się położyli, mężczyźni z miasta, mężczyźni z Sodomy, młodzi i starzy, mieszkańcy ze wszystkich stron, otoczyli dom.</verse>
				<verse number="5">I wołali do Lota, i zapytali go: Gdzie [są] ci mężczyźni, którzy przyszli do ciebie w nocy? Wyprowadź ich do nas, abyśmy z nimi obcowali.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Lot wyszedł do nich do wejścia i zamknął za sobą drzwi.</verse>
				<verse number="7">I powiedział: Moi bracia, proszę [was], nie czyńcie [tak] niegodziwie.</verse>
				<verse number="8">Mam dwie córki, które jeszcze nie obcowały z mężczyzną. Pozwólcie, że wyprowadzę je do was, a czyńcie z nimi, co się wam podoba. Tylko tym mężczyznom nic nie czyńcie, bo dlatego weszli pod cień mego dachu.</verse>
				<verse number="9">A [oni] odpowiedzieli: Odsuń się! I dodali: [Ten] przyszedł tu jako przybysz, a nas chce sądzić? Z tobą postąpimy gorzej niż z nimi. I napierali gwałtownie na tego mężczyznę, na Lota, i przybliżyli się, aby wyważyć drzwi.</verse>
				<verse number="10">Ale ci mężczyźni wysunęli ręce, wciągnęli Lota do siebie, do domu, i zamknęli drzwi.</verse>
				<verse number="11">Mężczyzn zaś, którzy byli u drzwi domu, od najmniejszego aż do największego, porazili ślepotą, [tak] że na próżno usiłowali znaleźć drzwi.</verse>
				<verse number="12">Potem ci mężczyźni powiedzieli do Lota: Jeśli masz tu kogoś jeszcze, zięcia, synów i córki lub kogokolwiek innego w mieście, wyprowadź ich z [tego] miejsca.</verse>
				<verse number="13">Zniszczymy bowiem to miejsce, ponieważ ich okrzyk wzmógł się przed PANEM i PAN posłał nas, abyśmy je zniszczyli.</verse>
				<verse number="14">Lot wyszedł więc i powiedział do swoich zięciów, którzy mieli poślubić jego córki: Wstańcie, wyjdźcie z tego miejsca, bo PAN zniszczy [to] miasto. Ale jego zięciom wydawało się, że żartuje.</verse>
				<verse number="15">A gdy już zaczynało świtać, aniołowie ponaglali Lota, mówiąc: Wstań, weź swoją żonę i swoje dwie córki, które tu są, abyś nie zginął z powodu nieprawości [tego] miasta.</verse>
				<verse number="16">A gdy się ociągał, ci mężczyźni chwycili jego rękę, rękę jego żony i ręce jego dwóch córek – PAN bowiem ulitował się nad nim – i wyprowadzili go, i pozostawili go poza miastem.</verse>
				<verse number="17">I gdy wyprowadzili ich stamtąd, [on] powiedział: Uciekaj, abyś ocalił swoje życie. Nie oglądaj się wstecz ani nie zatrzymuj się nigdzie na tej równinie. Uciekaj na górę, abyś nie zginął.</verse>
				<verse number="18">A Lot powiedział do nich: O nie, Panie!</verse>
				<verse number="19">Oto twój sługa znalazł łaskę w twoich oczach i pomnożyłeś swoje miłosierdzie, które mi wyświadczyłeś, ratując mi życie; ale ja nie mogę uciec na tę górę, bo może dosięgnie mnie jakieś nieszczęście i zginę.</verse>
				<verse number="20">Oto [jest tu] w pobliżu miasto, do którego mógłbym uciec, i jest małe. Proszę, pozwól mi tam uciec (czyż nie jest ono małe?), a moja dusza będzie żyć.</verse>
				<verse number="21">Odpowiedział mu: Oto wysłuchałem cię w tej sprawie. Nie zniszczę tego miasta, o którym mówiłeś.</verse>
				<verse number="22">Spiesz się i uchodź tam, bo nie będę mógł nic uczynić, dopóki tam nie dojdziesz. Dlatego dano temu miastu nazwę Soar.</verse>
				<verse number="23">Słońce wzeszło nad ziemią, gdy Lot wszedł do Soaru.</verse>
				<verse number="24">Wtedy PAN spuścił deszcz siarki i ognia od PANA z nieba na Sodomę i Gomorę.</verse>
				<verse number="25">I zniszczył te miasta, całą tę równinę i wszystkich mieszkańców tych miast, a także roślinność tej ziemi.</verse>
				<verse number="26">Lecz żona Lota, idąc za nim, obejrzała się wstecz i stała się słupem soli.</verse>
				<verse number="27">Abraham zaś wstał rano i udał się na to miejsce, gdzie stał przed PANEM.</verse>
				<verse number="28">Gdy spojrzał w stronę Sodomy i Gomory, i całej ziemi tej równiny, zobaczył, że dym unosił się nad tą ziemią jak dym z pieca.</verse>
				<verse number="29">A gdy Bóg zniszczył miasta tej równiny, pamiętał Bóg o Abrahamie i wybawił Lota z samego środka zagłady, kiedy zniszczył te miasta, w których Lot mieszkał.</verse>
				<verse number="30">Potem Lot wyszedł z Soaru i mieszkał na górze ze swoimi dwiema córkami, bo bał się mieszkać w Soarze. Zamieszkał więc w jaskini, on i jego dwie córki.</verse>
				<verse number="31">I starsza powiedziała do młodszej: Nasz ojciec [jest] stary, a nie ma na ziemi mężczyzny, który by obcował z nami według zwyczaju całej ziemi.</verse>
				<verse number="32">Chodź, upójmy naszego ojca winem i położymy się z nim, abyśmy zachowały potomstwo naszego ojca.</verse>
				<verse number="33">Upoiły więc swego ojca winem tej nocy. I starsza weszła i spała ze swym ojcem, ale on nie spostrzegł ani kiedy się położyła, ani kiedy wstała.</verse>
				<verse number="34">Nazajutrz starsza powiedziała do młodszej: Oto zeszłej nocy spałam ze swym ojcem, upójmy go winem także tej nocy, wtedy wejdź ty i połóż się z nim, a tak zachowamy potomstwo naszego ojca.</verse>
				<verse number="35">Upoiły więc swego ojca winem także i tej nocy. Wtedy młodsza poszła i spała z nim, ale on nie spostrzegł ani kiedy się położyła, ani kiedy wstała.</verse>
				<verse number="36">Tak obie córki Lota poczęły ze swego ojca.</verse>
				<verse number="37">Gdy starsza urodziła syna, nadała mu imię Moab. On [jest] ojcem dzisiejszych Moabitów.</verse>
				<verse number="38">Młodsza również urodziła syna i nadała mu imię Ben-Ammi. [On] jest ojcem synów dzisiejszych Ammonitów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Potem Abraham wyruszył stamtąd do ziemi południowej i zamieszkał między Kadesz a Szur, i był przybyszem w Gerarze.</verse>
				<verse number="2">Tam Abraham powiedział o swej żonie Sarze: Ona jest moją siostrą. Dlatego Abimelek, król Geraru, posłał po Sarę i wziął ją.</verse>
				<verse number="3">Lecz Bóg przyszedł do Abimeleka we śnie w nocy i powiedział mu: Umrzesz z powodu tej kobiety, którą wziąłeś, bo ona ma męża.</verse>
				<verse number="4">Ale Abimelek jeszcze nie zbliżył się do niej i powiedział: Panie, czy zabijesz też lud sprawiedliwy?</verse>
				<verse number="5">Czy on sam nie mówił mi: Ona jest moją siostrą? I czy ona również nie mówiła: On jest moim bratem? Uczyniłem to w prostocie mego serca i z czystymi rękami.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Bóg powiedział mu we śnie: Wiem, że uczyniłeś to w prostocie swego serca. Dlatego powstrzymałem cię, abyś nie zgrzeszył przeciwko mnie, i nie dopuściłem, abyś jej dotknął.</verse>
				<verse number="7">Teraz więc zwróć żonę mężowi, bo on jest prorokiem i będzie się modlił za ciebie, a będziesz żył. Jeśli jej nie zwrócisz, wiedz, że na pewno umrzesz, ty i wszystko, co jest twoje.</verse>
				<verse number="8">Abimelek wstał zatem wcześnie rano, zwołał wszystkie swoje sługi i do ich uszu opowiedział wszystko. Gdy ci mężczyźni to usłyszeli, bardzo się przestraszyli.</verse>
				<verse number="9">Potem Abimelek wezwał Abrahama i powiedział mu: Co nam uczyniłeś? W czym zgrzeszyłem przeciwko tobie, że sprowadziłeś na mnie i na moje królestwo tak wielki grzech? Postąpiłeś ze mną tak, jak nie należy postępować.</verse>
				<verse number="10">Abimelek zapytał [jeszcze] Abrahama: Co widziałeś, że tak postąpiłeś?</verse>
				<verse number="11">Abraham odpowiedział: Bo myślałem – na pewno nie ma w tym miejscu bojaźni Bożej i zabiją mnie z powodu mojej żony.</verse>
				<verse number="12">Zresztą ona naprawdę [jest] moją siostrą, córką mego ojca, choć nie córką mojej matki. I została moją żoną.</verse>
				<verse number="13">Gdy więc Bóg wyprawił mnie na wędrówkę z domu mego ojca, powiedziałem do niej: Oto przysługa, jaką mi wyświadczysz – w każdym miejscu, do którego przyjdziemy, mów o mnie: [To] jest mój brat.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Abimelek wziął owce i woły oraz służących i służące i dał Abrahamowi, i zwrócił mu jego żonę Sarę.</verse>
				<verse number="15">I Abimelek powiedział: Oto moja ziemia jest przed tobą. Zamieszkaj, gdzie ci się podoba.</verse>
				<verse number="16">A do Sary powiedział: Dałem twemu bratu tysiąc srebrników. Oto on [jest] zasłoną twoich oczu u wszystkich, którzy [są] z tobą, i u wszystkich innych. O tym [Sara] została pouczona.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Abraham modlił się do Boga i Bóg uzdrowił Abimeleka, a także jego żonę i jego służące, i one rodziły.</verse>
				<verse number="18">PAN bowiem zamknął wszystkie łona domu Abimeleka z powodu Sary, żony Abrahama.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">A PAN nawiedził Sarę, jak powiedział, i uczynił PAN Sarze, jak zapowiedział.</verse>
				<verse number="2">Sara poczęła bowiem i urodziła Abrahamowi syna w jego starości w tym czasie, który przepowiedział mu Bóg.</verse>
				<verse number="3">Abraham nadał swemu synowi, który mu się urodził, którego mu urodziła Sara, imię Izaak.</verse>
				<verse number="4">I Abraham obrzezał swego syna Izaaka, gdy ten miał osiem dni, jak Bóg mu rozkazał.</verse>
				<verse number="5">A Abraham miał sto lat, gdy mu się urodził jego syn Izaak.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Sara powiedziała: Bóg dał mi powód do śmiechu; ktokolwiek [o tym] usłyszy, będzie się śmiał ze mną.</verse>
				<verse number="7">I dodała: Kto by powiedział Abrahamowi, że Sara będzie karmiła piersią dzieci? Gdyż urodziłam mu syna w jego starości.</verse>
				<verse number="8">Dziecko rosło i zostało odstawione od piersi. I Abraham wyprawił wielką ucztę w dniu odstawienia Izaaka.</verse>
				<verse number="9">Gdy Sara zobaczyła syna Egipcjanki Hagar, którego ta urodziła Abrahamowi, szydzącego;</verse>
				<verse number="10">Powiedziała do Abrahama: Wyrzuć tę niewolnicę i jej syna, bo syn tej niewolnicy nie będzie dziedziczyć z moim synem Izaakiem.</verse>
				<verse number="11">Słowa te wydały się Abrahamowi bardzo przykre ze względu na jego syna.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Bóg powiedział do Abrahama: Niech ci nie będzie przykro z powodu chłopca i twojej niewolnicy. Posłuchaj wszystkiego, co Sara mówi do ciebie, bo w Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo.</verse>
				<verse number="13">Syna zaś [tej] niewolnicy również uczynię narodem, bo jest on twoim potomstwem.</verse>
				<verse number="14">Abraham wstał więc wcześnie rano, wziął chleb i bukłak wody i dał Hagar, wkładając jej to na ramię, oraz [wziął] dziecko i odprawił ją. Ona zaś odeszła i błąkała się po pustyni Beer-Szeby.</verse>
				<verse number="15">A gdy skończyła się woda w bukłaku, porzuciła dziecko pod jednym z krzewów.</verse>
				<verse number="16">Potem odeszła i usiadła naprzeciw niego w odległości strzału z łuku. Mówiła bowiem: Nie będę patrzyła na śmierć dziecka. Usiadła więc naprzeciw niego i zaczęła głośno płakać.</verse>
				<verse number="17">I Bóg usłyszał głos chłopca, i Anioł Boga zawołał na Hagar z nieba: Co ci jest, Hagar? Nie bój się, bo Bóg usłyszał głos chłopca [tam], gdzie jest.</verse>
				<verse number="18">Wstań, podnieś chłopca i weź go za rękę, bo uczynię go wielkim narodem.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Bóg otworzył jej oczy i zobaczyła studnię z wodą. Poszła więc, napełniła bukłak wodą i dała chłopcu pić.</verse>
				<verse number="20">I Bóg był z chłopcem. Urósł i mieszkał na pustyni, i stał się łucznikiem.</verse>
				<verse number="21">A mieszkał na pustyni Paran. I jego matka wzięła dla niego żonę z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="22">W tym czasie Abimelek wraz z dowódcą swego wojska Pikolem powiedział do Abrahama: Bóg jest z tobą we wszystkim, co czynisz.</verse>
				<verse number="23">Teraz [więc] przysięgnij mi tu na Boga, że nie postąpisz zdradliwie wobec mnie ani mego syna, ani mego wnuka. [Ale] według miłosierdzia, które ci okazałem, postąpisz ze mną i z ziemią, w której jesteś przybyszem.</verse>
				<verse number="24">Abraham odpowiedział: Przysięgam.</verse>
				<verse number="25">I Abraham poskarżył się Abimelekowi z powodu studni z wodą, którą mu przemocą zabrali słudzy Abimeleka.</verse>
				<verse number="26">Abimelek powiedział: Nie wiem, kto to uczynił. Ani nie powiedziałeś mi o tym, ani nie słyszałem o tym aż dopiero dziś.</verse>
				<verse number="27">Abraham wziął więc owce i woły i dał je Abimelekowi, i obaj zawarli przymierze.</verse>
				<verse number="28">I Abraham wydzielił z trzody siedmioro jagniąt.</verse>
				<verse number="29">Abimelek zapytał Abrahama: Po co te siedmioro jagniąt, które postawiłeś osobno?</verse>
				<verse number="30">A [on] odpowiedział: Te siedem owiec weźmiesz z moich rąk, aby były świadectwem, że wykopałem tę studnię.</verse>
				<verse number="31">Dlatego nazwano to miejsce Beer-Szeba, bo tam obaj sobie przysięgli.</verse>
				<verse number="32">Tak zawarli przymierze w Beer-Szebie. Potem Abimelek i Pikol, dowódca jego wojska, wstali i wrócili do ziemi Filistynów.</verse>
				<verse number="33">[Abraham] zaś zasadził drzewa w Beer-Szebie i wzywał tam imienia PANA, Boga wiecznego.</verse>
				<verse number="34">I Abraham gościł w ziemi Filistynów przez wiele dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę i powiedział do niego: Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="2">I [Bóg] powiedział: Weź teraz swego syna, twego jedynego, którego miłujesz, Izaaka, idź do ziemi Moria i tam złóż go na ofiarę całopalną na jednej górze, o której ci powiem.</verse>
				<verse number="3">Abraham wstał więc wcześnie rano, osiodłał swego osła i wziął ze sobą dwóch służących i swego syna Izaaka, narąbał drew na ofiarę całopalną, wstał i poszedł na miejsce, o którym mu Bóg powiedział.</verse>
				<verse number="4">A trzeciego dnia Abraham podniósł swe oczy i zobaczył z daleka to miejsce.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Abraham powiedział do swoich służących: Zostańcie tu z osłem, a ja i chłopiec pójdziemy tam, oddamy cześć [Bogu] i wrócimy do was.</verse>
				<verse number="6">Wziął więc Abraham drwa na ofiarę całopalną i włożył je na swego syna Izaaka, [a sam] wziął do ręki ogień i nóż i poszli obaj razem.</verse>
				<verse number="7">I Izaak powiedział do swego ojca Abrahama: Mój ojcze! A [on] odpowiedział: Oto jestem, mój synu. I [Izaak] zapytał: Oto ogień i drwa, a gdzie jest baranek na ofiarę całopalną?</verse>
				<verse number="8">Abraham odpowiedział: Bóg sobie upatrzy baranka na ofiarę całopalną, mój synu. I szli obaj razem.</verse>
				<verse number="9">A gdy przyszli na miejsce, o którym mu Bóg powiedział, Abraham zbudował tam ołtarz, ułożył na nim drwa, związał swego syna Izaaka i położył go na ołtarzu na drwach.</verse>
				<verse number="10">Potem Abraham wyciągnął rękę i wziął nóż, aby zabić swego syna.</verse>
				<verse number="11">Lecz Anioł PANA zawołał do niego z nieba: Abrahamie, Abrahamie! A [on] odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="12">[Anioł] powiedział: Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń, bo teraz wiem, że boisz się Boga i nie odmówiłeś mi swego jedynego syna.</verse>
				<verse number="13">A Abraham podniósł swe oczy i spojrzał, a oto za nim baran zaplątał się rogami w zaroślach. Abraham poszedł więc i wziął barana, i złożył go na ofiarę całopalną zamiast swego syna.</verse>
				<verse number="14">I Abraham nadał temu miejscu nazwę: PAN upatrzy. Dlatego po dziś dzień mówią: Na górze PANA będzie upatrzony.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Anioł PANA ponownie zawołał z nieba na Abrahama:</verse>
				<verse number="16">Przysiągłem na siebie samego, mówi PAN: Ponieważ to uczyniłeś i nie odmówiłeś mi swego syna, twego jedynego;</verse>
				<verse number="17">Błogosławiąc, będę ci błogosławić, a rozmnażając, rozmnożę twoje potomstwo jak gwiazdy na niebie i jak piasek na brzegu morza; a twoje potomstwo odziedziczy bramy swoich nieprzyjaciół.</verse>
				<verse number="18">I w twoim potomstwie będą błogosławione wszystkie narody ziemi, dlatego że posłuchałeś mojego głosu.</verse>
				<verse number="19">Abraham wrócił więc do swoich służących i wstali, i wspólnie udali się do Beer-Szeby. Abraham bowiem mieszkał w Beer-Szebie.</verse>
				<verse number="20">Po tych wydarzeniach doniesiono Abrahamowi: Oto Milka również urodziła dzieci twemu bratu Nachorowi;</verse>
				<verse number="21">Usa, jego pierworodnego, Buza, jego brata, i Kemuela, ojca Arama;</verse>
				<verse number="22">I Keseda, Chazo, Pildasza, Jidlafa i Betuela.</verse>
				<verse number="23">Betuel zaś spłodził Rebekę. Tych ośmiu urodziła Milka Nachorowi, bratu Abrahama.</verse>
				<verse number="24">A jego nałożnica, której imię było Reuma, urodziła też Tebacha, Gachama, Tachasza i Maakę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">A Sara dożyła stu dwudziestu siedmiu lat. [Tyle było] lat życia Sary.</verse>
				<verse number="2">Sara umarła w mieście Kiriat-Arba, czyli w Hebronie, w ziemi Kanaan. I Abraham przyszedł, aby odbyć żałobę po Sarze i opłakiwać ją.</verse>
				<verse number="3">Potem Abraham wstał od swej zmarłej i powiedział do synów Cheta:</verse>
				<verse number="4">Jestem wśród was przybyszem i przychodniem. Dajcie mi na własność grób między wami, abym pogrzebał moją zmarłą sprzed mojego oblicza.</verse>
				<verse number="5">Synowie Cheta odpowiedzieli Abrahamowi:</verse>
				<verse number="6">Słuchaj nas, mój panie: [Jesteś] księciem Boga wśród nas. Pochowaj swoją zmarłą w naszych najlepszych grobach. Nikt z nas nie odmówi ci swego grobu, abyś pochował swoją zmarłą.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Abraham wstał, pokłonił się ludowi tej ziemi, czyli synom Cheta;</verse>
				<verse number="8">I powiedział do nich: Jeśli zgadzacie się, abym pochował moją zmarłą sprzed mojego oblicza, posłuchajcie mnie i wstawcie się za mną do Efrona, syna Sochara;</verse>
				<verse number="9">Aby mi ustąpił swą jaskinię Makpela, która znajduje się na końcu jego pola. Niech mi ją odda za odpowiednią cenę jako grób na własność wśród was.</verse>
				<verse number="10">A Efron siedział wśród synów Cheta. Odpowiedział więc Efron Chetyta Abrahamowi w obecności synów Cheta i wszystkich, którzy wchodzili w bramę jego miasta:</verse>
				<verse number="11">Nie, panie mój, posłuchaj mnie. Daję ci to pole i jaskinię, która na nim [jest]. Daję ją tobie w obecności synów mego ludu. Pochowaj swoją zmarłą.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Abraham pokłonił się przed ludem tej ziemi;</verse>
				<verse number="13">I powiedział do Efrona w obecności ludu tej ziemi: Raczej jeśli [się da], proszę, posłuchaj mnie. Dam ci pieniądze za pole, weź [je] ode mnie, a pochowam tam moją zmarłą.</verse>
				<verse number="14">Efron odpowiedział Abrahamowi:</verse>
				<verse number="15">Mój panie, posłuchaj mnie. Ta ziemia jest warta czterysta syklów srebra, ale cóż to jest między mną a tobą? Pochowaj swoją zmarłą.</verse>
				<verse number="16">I Abraham wysłuchał Efrona. Odważył więc Abraham Efronowi srebro, które ten wymienił w obecności synów Cheta: czterysta syklów srebra, jakie były w obiegu u kupców.</verse>
				<verse number="17">Tak więc pole Efrona, które [jest] w Makpelu naprzeciw Mamre, pole i jaskinia, która na nim [jest], i wszystkie drzewa, które [były] na polu i wkoło na wszystkich jego granicach, przeszły;</verse>
				<verse number="18">Na własność Abrahama w obecności synów Cheta i wszystkich, którzy wchodzili w bramę tego miasta.</verse>
				<verse number="19">Potem Abraham pochował swoją żonę Sarę w jaskini pola w Makpelu naprzeciwko Mamre, czyli Hebronie, w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="20">I zostały oddane Abrahamowi pole i jaskinia, która [była] na nim, jako grób na własność, przez synów Cheta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">A Abraham był stary, w podeszłym wieku, a PAN błogosławił mu we wszystkim.</verse>
				<verse number="2">I Abraham powiedział do swego starszego sługi w swym domu, który zarządzał wszystkim, co miał: Połóż, proszę, swą rękę pod moje biodro;</verse>
				<verse number="3">I przysięgnij mi na PANA, Boga nieba i Boga ziemi, że nie weźmiesz dla mego syna żony z córek Kananejczyków, wśród których mieszkam;</verse>
				<verse number="4">Ale pójdziesz do mojej ziemi i do mojej rodziny i [stamtąd] weźmiesz żonę dla mego syna Izaaka.</verse>
				<verse number="5">Sługa mu odpowiedział: A jeśli kobieta nie zechce pójść ze mną do tej ziemi, czy wtedy mam zaprowadzić twego syna do ziemi, z której wyszedłeś?</verse>
				<verse number="6">Abraham mu odpowiedział: Strzeż się, abyś tam nie zaprowadził mego syna.</verse>
				<verse number="7">PAN Bóg nieba, który mnie wziął z domu mego ojca i z ziemi mojej rodziny i który mówił ze mną, i przysiągł mi: Twemu potomstwu dam tę ziemię; on pośle przed tobą swego anioła i weźmiesz stamtąd żonę dla mego syna.</verse>
				<verse number="8">A jeśli ta kobieta nie zechce pójść z tobą, będziesz zwolniony z mojej przysięgi. Tylko nie prowadź tam mego syna.</verse>
				<verse number="9">Wtedy sługa podłożył rękę pod biodro swego pana Abrahama i przysiągł mu to.</verse>
				<verse number="10">Potem ów sługa wziął dziesięć wielbłądów z wielbłądów swego pana i poszedł – bo [miał] w swych rękach wszystkie dobra swego pana. Wstał i udał się do Aram-Naharaim, do miasta Nachora.</verse>
				<verse number="11">I dał wielbłądom odpocząć przy studni poza miastem w wieczornej porze, [w tym] czasie, kiedy kobiety zwykły wychodzić czerpać wodę.</verse>
				<verse number="12">I powiedział: PANIE, Boże mego pana Abrahama, daj mi, proszę, pomyślne spotkanie i okaż łaskę mojemu panu Abrahamowi.</verse>
				<verse number="13">Oto stoję przy studni, a córki mieszkańców tego miasta wyjdą czerpać wodę;</verse>
				<verse number="14">Niech dziewczyna, której powiem: Przechyl, proszę, twój dzban, abym mógł się napić, a ona odpowie: Pij i napoję także twoje wielbłądy – [będzie tą], którą przeznaczyłeś dla twego sługi Izaaka; a po tym poznam, że okazałeś łaskę mojemu panu.</verse>
				<verse number="15">I zanim przestał mówić, oto wyszła Rebeka, która się urodziła Betuelowi, synowi Milki, żony Nachora, brata Abrahama, z dzbanem na ramieniu.</verse>
				<verse number="16">Była ona bardzo piękną dziewczyną, dziewicą, z którą nie obcował żaden mężczyzna. Zeszła do studni, napełniła swój dzban i wracała.</verse>
				<verse number="17">Wtedy ów sługa wybiegł do niej i powiedział: Proszę, pozwól mi się napić trochę wody z twego dzbana.</verse>
				<verse number="18">A [ona] odpowiedziała: Pij, panie mój. I szybko pochyliła swój dzban na swoją rękę, i dała mu pić.</verse>
				<verse number="19">A gdy dała mu się napić, powiedziała: Naczerpię [wody] także dla twoich wielbłądów, aby napiły się do woli.</verse>
				<verse number="20">Wylała prędko [wodę] ze swego dzbana w koryto i pobiegła znowu do studni czerpać [wodę], i naczerpała dla wszystkich jego wielbłądów.</verse>
				<verse number="21">A ów mężczyzna zdumiewał się nią, zastanawiając się w milczeniu, czy PAN poszczęścił jego podróży, czy nie.</verse>
				<verse number="22">Gdy więc wielbłądy się napiły, ów mężczyzna wyjął [i dał] na jej ręce złoty kolczyk ważący pół sykla i dwie bransolety ważące dziesięć syklów złota.</verse>
				<verse number="23">I zapytał: Czyją jesteś córką? Powiedz mi, proszę. Czy jest w domu twego ojca miejsce [dla] nas na nocleg?</verse>
				<verse number="24">A ona mu odpowiedziała: Jestem córką Betuela, syna Milki, którego urodziła Nachorowi.</verse>
				<verse number="25">Po czym dodała: Jest u nas dosyć słomy i paszy oraz miejsce na nocleg.</verse>
				<verse number="26">I ów mężczyzna uklęknął i oddał pokłon PANU;</verse>
				<verse number="27">I powiedział: Błogosławiony PAN, Bóg mego pana Abrahama, który nie oddalił swego miłosierdzia i swojej prawdy od mego pana, [bo] gdy byłem w drodze, PAN przyprowadził mnie do domu braci mego pana.</verse>
				<verse number="28">I dziewczyna pobiegła, i w domu swej matki oznajmiła, co się stało.</verse>
				<verse number="29">A Rebeka miała brata imieniem Laban. I Laban wybiegł do tego człowieka, do studni.</verse>
				<verse number="30">Gdy zobaczył kolczyk i bransolety na rękach swej siostry i usłyszał słowa swej siostry Rebeki: Tak mówił do mnie ten człowiek, podszedł do tego człowieka, a oto on stał przy wielbłądach u studni.</verse>
				<verse number="31">I powiedział [do niego]: Wejdź, błogosławiony przez PANA. Czemu stoisz na dworze? Przygotowałem już dom i miejsce dla wielbłądów.</verse>
				<verse number="32">Wszedł więc ów człowiek do domu. I [Laban] rozsiodłał wielbłądy, i dał słomy i paszy wielbłądom, i wody do umycia jego nóg oraz nóg tych mężczyzn, którzy z nim byli.</verse>
				<verse number="33">I położył przed nim jedzenie, aby jadł, ale on powiedział: Nie będę jadł, dopóki nie przedstawię swojej sprawy. Laban powiedział: Mów.</verse>
				<verse number="34">I powiedział: Jestem sługą Abrahama.</verse>
				<verse number="35">PAN pobłogosławił bardzo mego pana i stał się on zamożny. Dał mu bowiem owce i woły, srebra i złota, służących i służące, wielbłądy i osły.</verse>
				<verse number="36">A Sara, żona mego pana, urodziła memu panu w jego starości syna, któremu dał wszystko, co ma.</verse>
				<verse number="37">I mój pan kazał mi przysiąc, mówiąc: Nie weźmiesz dla mego syna żony z córek Kananejczyków, w których ziemi mieszkam;</verse>
				<verse number="38">Ale pójdziesz do domu mego ojca i do moich krewnych i [stamtąd] weźmiesz żonę dla mojego syna.</verse>
				<verse number="39">I zapytałem mego pana: A jeśli ta kobieta nie zechce pójść ze mną?</verse>
				<verse number="40">Odpowiedział mi: PAN, przed którym chodzę, pośle swego anioła z tobą i poszczęści twojej drodze; i weźmiesz dla mego syna żonę spośród moich krewnych i z domu mego ojca.</verse>
				<verse number="41">Będziesz jednak zwolniony z mojej przysięgi, jeśli przyjdziesz do moich krewnych, a oni ci jej nie dadzą. Wtedy będziesz wolny od mojej przysięgi.</verse>
				<verse number="42">Przyszedłem więc dziś do studni i powiedziałem: PANIE, Boże mego pana Abrahama, jeśli teraz chcesz poszczęścić mojej podróży, którą odbywam;</verse>
				<verse number="43">Oto stoję przy studni wody. Niech panna, która wyjdzie czerpać wodę, a której powiem: Daj mi, proszę, napić się trochę wody z twego dzbana;</verse>
				<verse number="44">A ona odpowie mi: I ty pij, naczerpię też dla twoich wielbłądów – [niech] ona [będzie] żoną, którą przeznaczył PAN dla syna mego pana.</verse>
				<verse number="45">Zanim przestałem mówić w swym sercu, oto przyszła Rebeka, niosąc swój dzban na ramieniu, i zeszła do studni, i czerpała. Powiedziałem do niej: Proszę, daj mi pić.</verse>
				<verse number="46">A ona szybko zdjęła swój dzban i powiedziała: Pij, a twoje wielbłądy też napoję. Piłem więc, a [ona] napoiła też wielbłądy.</verse>
				<verse number="47">I zapytałem ją: Czyją jesteś córką? Odpowiedziała: [Jestem] córką Betuela, syna Nachora, którego urodziła mu Milka. Wtedy włożyłem kolczyk na jej twarz i bransolety na jej ręce.</verse>
				<verse number="48">Potem uklęknąłem i oddałem pokłon PANU, i błogosławiłem PANA, Boga mego pana Abrahama, który mnie prowadził właściwą drogą, abym wziął córkę brata mego pana dla jego syna.</verse>
				<verse number="49">Teraz więc, jeśli chcecie postąpić życzliwie i właściwie wobec mojego pana, powiedzcie mi. A jeśli nie, to też mi powiedzcie, żebym zwrócił się w prawo lub w lewo.</verse>
				<verse number="50">Wtedy Laban i Betuel odpowiedzieli: Ta sprawa pochodzi od PANA. My nie możemy ci powiedzieć ani dobrze, ani źle.</verse>
				<verse number="51">Oto przed tobą Rebeka, weź [ją] i idź, niech będzie żoną syna twego pana, jak powiedział PAN.</verse>
				<verse number="52">Gdy sługa Abrahama usłyszał ich słowa, [uklęknął] na ziemi i oddał pokłon PANU.</verse>
				<verse number="53">Następnie ów sługa wyjął srebrne i złote klejnoty, i szaty i oddał je Rebece. Dał też kosztowności jej bratu i matce.</verse>
				<verse number="54">Potem jedli i pili, on i mężczyźni, którzy z nim byli, i zostali tam na noc. A gdy wstali rano, on powiedział: Odprawcie mnie do mego pana.</verse>
				<verse number="55">Jej brat i matka powiedzieli: Niech dziewczyna zostanie z nami chociaż dziesięć dni, a potem pójdzie.</verse>
				<verse number="56">A [on] powiedział do nich: Nie zatrzymujcie mnie, skoro PAN poszczęścił mojej drodze; odprawcie mnie, abym jechał do mego pana.</verse>
				<verse number="57">Odpowiedzieli: Zawołajmy dziewczynę i spytajmy, co na to powie.</verse>
				<verse number="58">Zawołali więc Rebekę i zapytali ją: Czy chcesz jechać z tym człowiekiem? A ona odpowiedziała: Pojadę.</verse>
				<verse number="59">Wtedy wyprawili swoją siostrę Rebekę, jej mamkę, sługę Abrahama i jego ludzi.</verse>
				<verse number="60">I błogosławili Rebece, mówiąc jej: Jesteś naszą siostrą, rozmnóż się w tysiąc tysięcy, a twoje potomstwo niech posiądzie bramy swych nieprzyjaciół.</verse>
				<verse number="61">Potem Rebeka ze swymi służącymi wstała i wsiadła na wielbłądy, i jechały za tym mężczyzną. Sługa ów wziął Rebekę i odjechał.</verse>
				<verse number="62">A Izaak właśnie wracał od studni Lachaj-Roj, bo mieszkał w ziemi południowej.</verse>
				<verse number="63">I wyszedł Izaak na pole pod wieczór, aby rozmyślać. Gdy podniósł swe oczy, zobaczył zbliżające się wielbłądy.</verse>
				<verse number="64">Rebeka też podniosła swe oczy i zobaczyła Izaaka, i zsiadła z wielbłąda;</verse>
				<verse number="65">Bo zapytała sługę: Kim jest ten mężczyzna, który idzie do nas przez pole? I sługa odpowiedział: To jest mój pan. A ona wzięła zasłonę i nakryła się.</verse>
				<verse number="66">I opowiedział ów sługa Izaakowi o wszystkim, co zrobił.</verse>
				<verse number="67">A Izaak wprowadził ją do namiotu swojej matki Sary i wziął Rebekę za żonę, i kochał ją. I Izaak pocieszył się po [śmierci] swojej matki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Potem Abraham pojął [drugą] żonę, której było na imię Ketura.</verse>
				<verse number="2">Ona urodziła mu Zimrana, Jokszana, Medana, Midiana, Jiszbaka i Szuacha.</verse>
				<verse number="3">Jokszan spłodził Szebę i Dedana. A synami Dedana byli Aszszurim, Letuszim i Leummim.</verse>
				<verse number="4">Synami Midiana byli: Efa, Efer, Henoch, Abida i Eldaa. Wszyscy oni [byli] synami Ketury.</verse>
				<verse number="5">I Abraham dał Izaakowi wszystko, co miał.</verse>
				<verse number="6">A synom nałożnic, które miał, Abraham dał upominki i jeszcze za swojego życia wyprawił ich z dala od swego syna Izaaka ku wschodowi, do ziemi wschodniej.</verse>
				<verse number="7">Oto liczba lat życia, których dożył Abraham: sto siedemdziesiąt pięć lat.</verse>
				<verse number="8">Abraham oddał ducha i umarł w dobrej starości, podeszły w latach i syty [życia]; i został przyłączony do swego ludu.</verse>
				<verse number="9">I jego synowie, Izaak i Izmael, pochowali go w jaskini Makpela, na polu Efrona, syna Sochara Chetyty, które [było] naprzeciwko Mamre;</verse>
				<verse number="10">Na polu, które Abraham kupił od synów Cheta. Tam zostali pochowani Abraham i Sara, jego żona.</verse>
				<verse number="11">A po śmierci Abrahama Bóg błogosławił jego synowi Izaakowi, a Izaak mieszkał przy studni Lachaj-Roj.</verse>
				<verse number="12">To są dzieje rodu Izmaela, syna Abrahama, którego urodziła Abrahamowi Hagar, Egipcjanka, służąca Sary.</verse>
				<verse number="13">I to są imiona synów Izmaela według ich rodów: Nebajot, pierworodny Izmaela, po nim Kedar, Abdeel i Mibsam;</verse>
				<verse number="14">Miszma, Duma i Massa;</verse>
				<verse number="15">Chadar, Tema, Jetur, Nafisz i Kedma.</verse>
				<verse number="16">To są synowie Izmaela, a to ich imiona według ich miasteczek i zamków; dwunastu książąt w ich narodach.</verse>
				<verse number="17">A lat życia Izmaela było sto trzydzieści siedem. Oddał ducha i umarł, i został przyłączony do swego ludu.</verse>
				<verse number="18">I mieszkali od Chawila aż do Szur, który leży naprzeciwko Egiptu, na drodze do Asyrii. I umarł w obecności wszystkich swych braci.</verse>
				<verse number="19">To zaś są dzieje rodu Izaaka, syna Abrahama: Abraham spłodził Izaaka.</verse>
				<verse number="20">Izaak miał czterdzieści lat, gdy pojął za żonę Rebekę, córkę Betuela Syryjczyka, z Paddan-Aram, siostrę Labana, Syryjczyka.</verse>
				<verse number="21">A Izaak modlił się do PANA za swoją żonę, gdyż była niepłodna. I PAN go wysłuchał, i jego żona Rebeka poczęła.</verse>
				<verse number="22">A [gdy] dzieci walczyły ze sobą w jej łonie, powiedziała: Jeśli tak [się zdarza], dlaczego [poczęłam]? Poszła więc, aby zapytać PANA.</verse>
				<verse number="23">I PAN jej odpowiedział: Dwa narody są w twoim łonie i dwa ludy wyjdą z twego wnętrza. Jeden lud będzie mocniejszy niż drugi i starszy będzie służył młodszemu.</verse>
				<verse number="24">A gdy nadszedł czas porodu, okazało się, że w jej łonie [były] bliźnięta.</verse>
				<verse number="25">I wyszedł pierwszy [syn] czerwony [i] cały pokryty owłosieniem jak szatą; i nadali mu imię Ezaw.</verse>
				<verse number="26">A potem wyszedł jego brat, trzymając swą ręką za piętę Ezawa, i nadano mu imię Jakub. Izaak miał sześćdziesiąt lat, gdy oni mu się urodzili.</verse>
				<verse number="27">A [gdy] dzieci urosły, Ezaw został człowiekiem biegłym w myślistwie i człowiekiem pola. Jakub zaś był człowiekiem spokojnym, mieszkającym w namiotach.</verse>
				<verse number="28">I Izaak kochał Ezawa, bo jadał z jego łowu, Rebeka zaś kochała Jakuba.</verse>
				<verse number="29">I Jakub ugotował [sobie] potrawę, a [w tym czasie] przyszedł Ezaw z pola spracowany.</verse>
				<verse number="30">Ezaw powiedział więc do Jakuba: Daj mi jeść, proszę cię, z tej czerwonej [potrawy], bo jestem spracowany. Dlatego nadano mu imię Edom.</verse>
				<verse number="31">Jakub powiedział: Sprzedaj mi dziś twoje pierworództwo.</verse>
				<verse number="32">A Ezaw odpowiedział: Oto jestem bliski śmierci, na cóż mi pierworództwo?</verse>
				<verse number="33">Jakub powiedział: Przysięgnij mi dziś. Przysiągł mu więc i sprzedał Jakubowi swoje pierworództwo.</verse>
				<verse number="34">Jakub dał więc Ezawowi chleba i potrawę z soczewicy, a on jadł i pił, a potem powstał i poszedł. W ten sposób Ezaw pogardził [swoim] pierworództwem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Potem nastał głód na ziemi, po tym pierwszym głodzie, który był za dni Abrahama. Izaak udał się więc do Abimeleka, króla Filistynów, do Geraru.</verse>
				<verse number="2">Wtedy PAN ukazał mu się i powiedział: Nie idź do Egiptu, [ale] mieszkaj w ziemi, którą ci wskażę.</verse>
				<verse number="3">Bądź przybyszem w tej ziemi, a ja będę z tobą i będę ci błogosławił. Tobie bowiem i twemu potomstwu dam te wszystkie krainy i dotrzymam przysięgi, którą złożyłem twemu ojcu Abrahamowi.</verse>
				<verse number="4">I rozmnożę twoje potomstwo jak gwiazdy na niebie, i dam twemu potomstwu wszystkie te krainy. A będą błogosławione w twoim potomstwie wszystkie narody ziemi;</verse>
				<verse number="5">Dlatego że Abraham posłuchał mego głosu i strzegł mego nakazu, moich przykazań, moich ustaw i moich praw.</verse>
				<verse number="6">Izaak zamieszkał więc w Gerarze.</verse>
				<verse number="7">A gdy mężczyźni tego miejsca pytali o jego żonę, odpowiedział: To moja siostra. Bał się bowiem mówić: To moja żona, by mężczyźni tego miejsca nie zabili go z powodu Rebeki, bo była bardzo piękna.</verse>
				<verse number="8">Gdy mieszkał tam już dłuższy czas, król Filistynów Abimelek wyjrzał przez okno i zobaczył, że Izaak pieścił swą żonę Rebekę.</verse>
				<verse number="9">Abimelek wezwał więc Izaaka i powiedział: To jest na pewno twoja żona. Dlaczego mówiłeś: To moja siostra? Izaak mu odpowiedział: Bo mówiłem [sobie]: Abym nie umarł z jej powodu.</verse>
				<verse number="10">Abimelek powiedział: Coś ty nam zrobił? Mało brakowało, a ktoś z ludu spałby z twoją żoną i tak sprowadziłbyś na nas grzech.</verse>
				<verse number="11">Rozkazał więc Abimelek całemu ludowi: Kto by dotknął tego człowieka albo jego żony, na pewno umrze.</verse>
				<verse number="12">Wówczas Izaak posiał w tej ziemi i zebrał w tym roku stokrotny plon, bo PAN mu błogosławił.</verse>
				<verse number="13">I wzbogacił się ów człowiek, i rozwijał się coraz bardziej, aż stał się bardzo zamożny.</verse>
				<verse number="14">Miał trzody owiec i stada wołów oraz wiele sług, tak że Filistyni mu zazdrościli.</verse>
				<verse number="15">I wszystkie studnie, które wykopali słudzy jego ojca, za dni jego ojca Abrahama, Filistyni zasypali i napełnili je ziemią.</verse>
				<verse number="16">I Abimelek powiedział do Izaaka: Odejdź od nas, bo jesteś dużo zamożniejszy od nas.</verse>
				<verse number="17">Izaak odszedł więc stamtąd i rozbił namioty w dolinie Gerar, i tam zamieszkał.</verse>
				<verse number="18">Potem Izaak na nowo odkopał studnie, które wykopali za dni jego ojca Abrahama, a które Filistyni zasypali po śmierci Abrahama, i nadał im [te same] nazwy, jakie nadał im jego ojciec.</verse>
				<verse number="19">Wtedy słudzy Izaaka kopali w tej dolinie i znaleźli tam studnię ze źródlaną wodą.</verse>
				<verse number="20">Lecz pasterze z Geraru kłócili się z pasterzami Izaaka, mówiąc: To nasza woda. Nazwał więc tę studnię Esek, bo spierali się z nim.</verse>
				<verse number="21">Gdy wykopali drugą studnię, również kłócili się o nią. Dlatego nazwał ją Sitna.</verse>
				<verse number="22">Potem przeniósł się stamtąd i wykopał kolejną studnię, o którą już nie było sporu. Nazwał ją więc Rechobot i mówił: Oto teraz PAN dał nam miejsce, abyśmy się rozmnażali na ziemi.</verse>
				<verse number="23">I wyruszył stamtąd do Beer-Szeby.</verse>
				<verse number="24">Tej nocy ukazał mu się PAN i powiedział: Ja [jestem] Bogiem twego ojca Abrahama. Nie bój się, bo jestem z tobą. Będę ci błogosławił i rozmnożę twoje potomstwo ze względu na mego sługę Abrahama.</verse>
				<verse number="25">Zbudował więc tam ołtarz i wzywał imienia PANA, i rozbił tam swój namiot. Tam też słudzy Izaaka wykopali studnię.</verse>
				<verse number="26">Wtedy przybyli do niego z Geraru Abimelek i Achuzat, jeden z jego przyjaciół, oraz dowódca jego wojska Pikol.</verse>
				<verse number="27">Izaak zapytał ich: Po co przybyliście do mnie, skoro mnie nienawidzicie i wypędziliście mnie od siebie?</verse>
				<verse number="28">A oni odpowiedzieli: Zobaczyliśmy naprawdę, że PAN jest z tobą, więc powiedzieliśmy: Niech będzie teraz przysięga między nami, między nami a tobą, i ustanowimy przymierze z tobą;</verse>
				<verse number="29">Abyś nam nie czynił nic złego, jak i my też nie dotknęliśmy ciebie i tylko dobrze ci czyniliśmy, i pozwoliliśmy ci odejść w pokoju; [a] ty teraz jesteś błogosławiony przez PANA.</verse>
				<verse number="30">Wtedy wyprawił im ucztę; jedli więc i pili.</verse>
				<verse number="31">Nazajutrz wstali wcześnie rano i złożyli sobie wzajemnie przysięgę. Potem Izaak pożegnał się z nimi i odeszli od niego w pokoju.</verse>
				<verse number="32">Tego samego dnia słudzy Izaaka przyszli i opowiedzieli mu o studni, którą wykopali: Znaleźliśmy wodę.</verse>
				<verse number="33">I nazwał ją Szibea. Dlatego to miasto nazywa się Beer-Szeba aż do dzisiaj.</verse>
				<verse number="34">Gdy Ezaw miał czterdzieści lat, pojął sobie za żonę Judytę, córkę Beeriego Chetyty, i Bosmat, córkę Elona Chetyty.</verse>
				<verse number="35">Były one przyczyną utrapień Izaaka i Rebeki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">A gdy Izaak się zestarzał i jego oczy osłabły, tak że nie mógł widzieć, wezwał swego starszego syna Ezawa i powiedział do niego: Synu mój! A on odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="2">[Izaak] powiedział: Oto zestarzałem się już i nie znam dnia swojej śmierci.</verse>
				<verse number="3">Teraz więc weź, proszę, swoją broń, kołczan i łuk, wyjdź na pole i upoluj mi zwierzynę.</verse>
				<verse number="4">I przygotuj mi smaczną potrawę, jaką lubię, i przynieś mi ją, a będę jadł, aby moja dusza błogosławiła ci, zanim umrę.</verse>
				<verse number="5">A Rebeka słyszała, gdy Izaak mówił do swego syna Ezawa. I Ezaw wyszedł na pole, aby upolować zwierzynę i [ją] przynieść.</verse>
				<verse number="6">I Rebeka powiedziała do swego syna Jakuba: Słyszałam, jak twój ojciec mówił do twego brata Ezawa:</verse>
				<verse number="7">Przynieś mi zwierzynę i przygotuj mi smaczną potrawę, abym jadł i błogosławił ci przed PANEM, zanim umrę.</verse>
				<verse number="8">Teraz więc, mój synu, posłuchaj mego głosu w tym, co ci każę.</verse>
				<verse number="9">Idź do trzody i przynieś mi stamtąd dwoje dobrych koźląt, a przygotuję z nich dla twego ojca smaczną potrawę, jaką lubi.</verse>
				<verse number="10">I zaniesiesz twemu ojcu, i będzie jadł, aby ci błogosławił, zanim umrze.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Jakub powiedział do swej matki Rebeki: Przecież mój brat Ezaw jest człowiekiem owłosionym, a ja jestem człowiekiem gładkim;</verse>
				<verse number="12">Jeśli mój ojciec mnie dotknie, okażę się w jego oczach oszustem, ściągnę na siebie przekleństwo, a nie błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="13">Jego matka odpowiedziała mu: Mój synu, [niech] na mnie [spadnie] twoje przekleństwo. Tylko posłuchaj mego głosu, idź i przynieś mi [je].</verse>
				<verse number="14">Poszedł więc, wziął i przyniósł [je] swej matce, a ona przygotowała smaczną potrawę, jaką lubił jego ojciec.</verse>
				<verse number="15">Potem Rebeka wzięła szaty swego starszego syna Ezawa, najcenniejsze, jakie [miała] u siebie w domu, i ubrała w nie swego młodszego syna Jakuba.</verse>
				<verse number="16">A skórkami koźląt owinęła mu ręce i gładką szyję.</verse>
				<verse number="17">I dała chleb i smaczną potrawę, którą przygotowała, w ręce swego syna Jakuba.</verse>
				<verse number="18">A [on] poszedł do swego ojca i powiedział: Mój ojcze! A on odpowiedział: Oto jestem. Kto ty [jesteś], mój synu?</verse>
				<verse number="19">Jakub odpowiedział swemu ojcu: Ja [jestem] Ezaw, twój pierworodny. Zrobiłem, jak mi kazałeś. Podnieś się, proszę, siądź i jedz z mojej zwierzyny, aby mi błogosławiła twoja dusza.</verse>
				<verse number="20">Izaak zapytał swego syna: Jakże tak szybko to znalazłeś, mój synu? A on odpowiedział: To PAN, twój Bóg, sprawił, że mi się udało.</verse>
				<verse number="21">Potem Izaak powiedział do Jakuba: Zbliż się, proszę, abym cię dotknął, mój synu, czy ty jesteś moim synem Ezawem, czy nie.</verse>
				<verse number="22">Jakub podszedł więc do swego ojca Izaaka, który dotknął go i powiedział: Głos jest głosem Jakuba, ale ręce są rękami Ezawa.</verse>
				<verse number="23">I nie rozpoznał go, bo jego ręce były owłosione jak ręce jego brata Ezawa. I błogosławił mu.</verse>
				<verse number="24">I zapytał: Czy ty jesteś moim synem Ezawem? A [on] odpowiedział: Jestem.</verse>
				<verse number="25">Potem powiedział: Podaj mi, żebym jadł ze zwierzyny mego syna, aby błogosławiła ci moja dusza. Wtedy podał mu i jadł. Przyniósł mu też wina, a on pił.</verse>
				<verse number="26">Jego ojciec Izaak powiedział mu: Podejdź teraz i pocałuj mnie, mój synu.</verse>
				<verse number="27">Podszedł więc i pocałował go. [Gdy] poczuł zapach jego szat, błogosławił mu, mówiąc: Oto zapach mego syna jak zapach pola, które PAN błogosławił.</verse>
				<verse number="28">Niech Bóg da ci z rosy nieba i żyzność ziemi oraz obfitość zboża i wina.</verse>
				<verse number="29">Niech ludzie ci służą i niech ci się kłaniają narody. Bądź panem twoich braci i niech ci się kłaniają synowie twojej matki. Niech będzie przeklęty, kto cię przeklina, a niech będzie błogosławiony, kto cię błogosławi.</verse>
				<verse number="30">Gdy Izaak skończył błogosławić Jakuba i ledwie Jakub odszedł sprzed oblicza swego ojca Izaaka, jego brat Ezaw wszedł z łowów.</verse>
				<verse number="31">On także przygotował smaczną potrawę, przyniósł ją swemu ojcu i powiedział mu: Podnieś się, mój ojcze, i jedz ze zwierzyny twego syna, aby błogosławiła mi twoja dusza.</verse>
				<verse number="32">Jego ojciec Izaak zapytał go: Kim jesteś? A on odpowiedział: [Jestem] twoim synem, twoim pierworodnym, Ezawem.</verse>
				<verse number="33">Wtedy Izaak bardzo się przeraził i zapytał: Któż [to]? A gdzie jest ten, co ułowił zwierzynę i przyniósł mi, a ja jadłem ze wszystkiego, zanim ty przyszedłeś, i błogosławiłem mu? Będzie więc błogosławionym.</verse>
				<verse number="34">A gdy Ezaw usłyszał słowa swego ojca, podniósł donośny krzyk pełen goryczy i powiedział swemu ojcu: Błogosław też [i] mi, mój ojcze.</verse>
				<verse number="35">A on mu powiedział: Twój brat podstępnie przyszedł i wziął twoje błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="36">Ezaw powiedział: Czy nie słusznie nadano mu imię Jakub? Podszedł mnie bowiem już dwukrotnie: wziął moje pierworództwo, a teraz zabrał moje błogosławieństwo. I zapytał: Czy nie zachowałeś dla mnie błogosławieństwa?</verse>
				<verse number="37">Izaak odpowiedział Ezawowi: Ustanowiłem go panem nad tobą i wszystkich jego braci dałem mu za sługi, i zapewniłem mu zboże i wino. Cóż więc mogę dla ciebie zrobić, mój synu?</verse>
				<verse number="38">I Ezaw powiedział do swego ojca: Czy masz [tylko] jedno błogosławieństwo, mój ojcze? Błogosław także [i] mnie, mój ojcze. I Ezaw podniósł głos i zapłakał.</verse>
				<verse number="39">I jego ojciec Izaak odpowiedział mu: Twoje mieszkanie będzie z żyznej ziemi i z rosy nieba z góry.</verse>
				<verse number="40">A będziesz żył z twego miecza i będziesz służył twemu bratu. Ale gdy stanie się, że będziesz panował, zrzucisz jego jarzmo z twojej szyi.</verse>
				<verse number="41">Dlatego Ezaw nienawidził Jakuba z powodu błogosławieństwa, którym mu błogosławił jego ojciec. I Ezaw mówił w swym sercu: Zbliżają się dni żałoby po moim ojcu, wtedy zabiję mego brata Jakuba.</verse>
				<verse number="42">I doniesiono Rebece o słowach jej starszego syna Ezawa. Kazała więc przywołać swego młodszego syna Jakuba i powiedziała do niego: Oto twój brat Ezaw pociesza się tym, że cię zabije.</verse>
				<verse number="43">Teraz więc, mój synu, posłuchaj mego głosu, wstań i uciekaj do mego brata Labana, do Charanu;</verse>
				<verse number="44">Pozostań u niego przez pewien czas, aż ucichnie gniew twego brata;</verse>
				<verse number="45">Aż ustąpi zapalczywość twego brata na ciebie i zapomni o tym, co mu zrobiłeś. Wtedy każę cię stamtąd sprowadzić. Czemu mam być pozbawiona was obu w jednym dniu?</verse>
				<verse number="46">I Rebeka powiedziała do Izaaka: Obrzydło mi życie z powodu córek Cheta. Jeśli Jakub [też] weźmie sobie żonę z córek Cheta, jakie są na tej ziemi, po co mi życie?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Wtedy Izaak wezwał Jakuba i błogosławił mu, i rozkazał: Nie bierz sobie żony z córek Kanaanu.</verse>
				<verse number="2">[Ale] wstań i idź do krainy Paddan-Aram, do domu Betuela, ojca twojej matki, i weź sobie stamtąd żonę z córek Labana, brata twojej matki.</verse>
				<verse number="3">A Bóg Wszechmogący niech ci błogosławi i niech cię uczyni płodnym i rozmnoży, abyś stał się licznym ludem;</verse>
				<verse number="4">I niech ci da błogosławieństwo Abrahama, tobie i twemu potomstwu z tobą, abyś odziedziczył ziemię, na której jesteś przybyszem, którą Bóg dał Abrahamowi.</verse>
				<verse number="5">I tak Izaak wysłał Jakuba, który udał się do krainy Paddan-Aram, do Labana, syna Betuela, Syryjczyka, brata Rebeki, matki Jakuba i Ezawa.</verse>
				<verse number="6">A Ezaw widział, że Izaak błogosławił Jakubowi i posłał go do krainy Paddan-Aram, aby stamtąd wziął sobie żonę, [i że] błogosławiąc mu, przykazał: Nie weźmiesz żony z córek Kanaanu;</verse>
				<verse number="7">I że Jakub był posłuszny swemu ojcu oraz swojej matce, i poszedł do krainy Paddan-Aram;</verse>
				<verse number="8">Widział też Ezaw, że córki Kanaanu nie podobają się jego ojcu Izaakowi;</verse>
				<verse number="9">Wtedy Ezaw poszedł do Izmaela i oprócz żon, które już miał, wziął za żonę Machalat, córkę Izmaela, syna Abrahama, siostrę Nebajota.</verse>
				<verse number="10">A Jakub wyszedł z Beer-Szeby i udał się do Charanu.</verse>
				<verse number="11">Przyszedł na pewne miejsce i tam nocował, bo słońce już zaszło. Wziął [jeden] z kamieni z tego miejsca, podłożył go sobie pod głowę i zasnął na tym miejscu.</verse>
				<verse number="12">I śniło mu się, że na ziemi stała drabina, a jej szczyt sięgał nieba. A oto aniołowie Boży wstępowali i zstępowali po niej.</verse>
				<verse number="13">A PAN stał nad nią i powiedział: Ja jestem PAN, Bóg twego ojca Abrahama i Bóg Izaaka. Ziemię, na której leżysz, dam tobie i twemu potomstwu.</verse>
				<verse number="14">A twoje potomstwo będzie jak proch ziemi i rozprzestrzenisz się na zachód i na wschód, na północ i na południe. A w tobie i w twoim potomstwie będą błogosławione wszystkie narody ziemi.</verse>
				<verse number="15">Oto ja [jestem] z tobą i będę cię strzegł, gdziekolwiek pójdziesz, i przyprowadzę cię z powrotem do tej ziemi. Bo nie opuszczę cię, aż spełnię to, co ci obiecałem.</verse>
				<verse number="16">Gdy Jakub zbudził się ze snu, powiedział: Naprawdę PAN jest na tym miejscu, a ja [o tym] nie wiedziałem.</verse>
				<verse number="17">I przestraszył się, i powiedział: O, jakie straszne to miejsce! To nie może być nic [innego] jak dom Boży i brama nieba.</verse>
				<verse number="18">I Jakub wstał wcześnie rano, wziął kamień, który podłożył sobie pod głowę i postawił go na znak, i nalał oliwy na jego wierzch.</verse>
				<verse number="19">I nadał temu miejscu nazwę Betel, lecz przedtem miasto nazywało się Luz.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Jakub złożył ślub, mówiąc: Jeśli Bóg będzie ze mną i będzie mnie strzegł na tej drodze, którą idę, [jeśli] da mi chleb do jedzenia i odzież do ubrania;</verse>
				<verse number="21">I [jeśli] wrócę w pokoju do domu mego ojca, to PAN będzie moim Bogiem.</verse>
				<verse number="22">A ten kamień, który postawiłem [na] znak, będzie domem Bożym. I ze wszystkiego, co mi dasz, będę ci na pewno oddawał dziesięcinę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Wtedy Jakub wyruszył w drogę i poszedł do ziemi ludów Wschodu.</verse>
				<verse number="2">I spojrzał, a oto w polu studnia i trzy stada owiec leżących przy niej. Z tej studni pojono bowiem stada, a wielki kamień [przykrywał] wierzch tej studni.</verse>
				<verse number="3">A gdy schodziły się wszystkie stada, odsuwano kamień z wierzchu studni i pojono owce. Potem znów zasuwano kamień na wierzch studni na jego miejsce.</verse>
				<verse number="4">Jakub zapytał ich: Moi bracia, skąd jesteście? I odpowiedzieli: Jesteśmy z Charanu.</verse>
				<verse number="5">Zapytał ich: Czy znacie Labana, syna Nachora? Odpowiedzieli: Znamy.</verse>
				<verse number="6">Potem zapytał: Czy dobrze się miewa? A oni odpowiedzieli: Dobrze. Oto właśnie jego córka Rachela nadchodzi ze stadem.</verse>
				<verse number="7">Wtedy powiedział: Oto jeszcze jest jasny dzień i nie czas zganiać stada. Napójcie owce i idźcie, popaście je.</verse>
				<verse number="8">Oni odpowiedzieli: Nie możemy, dopóki nie zbiorą się wszystkie stada i nie odsuną kamienia z wierzchu studni. Wtedy napoimy stada.</verse>
				<verse number="9">A gdy jeszcze tak z nimi rozmawiał, nadeszła Rachela z owcami swego ojca, bo [je] pasła.</verse>
				<verse number="10">I gdy Jakub ujrzał Rachelę, córkę Labana, brata swej matki, z owcami Labana, brata swej matki, podszedł, odsunął kamień z wierzchu studni i napoił owce Labana, brata swojej matki.</verse>
				<verse number="11">Potem Jakub pocałował Rachelę i głośno zapłakał.</verse>
				<verse number="12">I Jakub powiedział Racheli, że jest bratem jej ojca i że jest synem Rebeki. Ona pobiegła więc i oznajmiła to swemu ojcu.</verse>
				<verse number="13">A gdy Laban usłyszał wieść o Jakubie, synu swojej siostry, wybiegł mu naprzeciw, objął go, ucałował i zaprowadził do swego domu. A [on] opowiedział Labanowi o wszystkim.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Laban powiedział mu: Ty naprawdę [jesteś] z moich kości i z mojego ciała. I [Jakub] mieszkał u niego przez cały miesiąc.</verse>
				<verse number="15">Potem Laban powiedział do Jakuba: Czyż dlatego, że jesteś moim bratem, będziesz mi służyć za darmo? Powiedz mi, jaka [ma być] twoja zapłata.</verse>
				<verse number="16">A Laban miał dwie córki: starsza miała na imię Lea, młodsza zaś Rachela.</verse>
				<verse number="17">Lea miała czułe oczy, Rachela zaś była piękna i miła dla oka.</verse>
				<verse number="18">Jakub kochał Rachelę i powiedział: Będę ci służył siedem lat za twoją młodszą córkę Rachelę.</verse>
				<verse number="19">Laban odpowiedział: Lepiej mi ją dać tobie niż innemu mężczyźnie. Zamieszkaj ze mną.</verse>
				<verse number="20">I Jakub służył za Rachelę siedem lat, które wydawały mu się jak kilka dni, bo ją kochał.</verse>
				<verse number="21">Potem Jakub powiedział do Labana: Daj mi moją żonę, bo wypełniły się moje dni, abym z nią obcował.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Laban zebrał wszystkich mężczyzn tego miejsca i wyprawił ucztę.</verse>
				<verse number="23">A gdy nastał wieczór, wziął swoją córkę Leę i wprowadził ją do [Jakuba], a on obcował z nią.</verse>
				<verse number="24">Laban dał też swoją służącą Zilpę swej córce Lei za służącą.</verse>
				<verse number="25">Rano okazało się, że to była Lea. Powiedział więc do Labana: Cóż mi zrobiłeś? Czy nie za Rachelę ci służyłem? Dlaczego mnie oszukałeś?</verse>
				<verse number="26">Laban odpowiedział: Nie ma u nas zwyczaju, aby młodszą wydawać za mąż przed starszą.</verse>
				<verse number="27">Dopełnij jej tydzień, a dam ci i tę za służbę, którą mi odsłużysz drugie siedem lat.</verse>
				<verse number="28">I Jakub tak zrobił, i dopełnił jej tydzień. Potem [Laban] dał mu swoją córkę Rachelę za żonę.</verse>
				<verse number="29">Laban dał też swoją służącą Bilhę swej córce Racheli za służącą.</verse>
				<verse number="30">Wtedy [Jakub] obcował też z Rachelą i kochał Rachelę bardziej niż Leę, [i] służył mu jeszcze drugie siedem lat.</verse>
				<verse number="31">A gdy PAN widział, że Lea była znienawidzona, otworzył jej łono. Rachela zaś [była] bezpłodna.</verse>
				<verse number="32">Lea poczęła więc i urodziła syna, i nadała mu imię Ruben. Powiedziała bowiem: PAN naprawdę wejrzał na moje utrapienie. Dlatego teraz mój mąż będzie mnie kochać.</verse>
				<verse number="33">Gdy znów poczęła i urodziła syna, powiedziała: PAN usłyszał, że byłam znienawidzona. Dlatego dał mi także tego [syna]. I nadała mu imię Symeon.</verse>
				<verse number="34">Potem znów poczęła i urodziła syna, i powiedziała: Tym razem mój mąż przywiąże się do mnie, bo urodziłam mu trzech synów. Dlatego nadała mu imię Lewi.</verse>
				<verse number="35">Gdy jeszcze raz poczęła i urodziła syna, powiedziała: Teraz już będę chwalić PANA. Dlatego nadała mu imię Juda. I przestała rodzić.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Gdy Rachela widziała, że nie rodzi dzieci Jakubowi, zazdrościła swej siostrze i powiedziała do Jakuba: Daj mi dzieci, bo inaczej umrę.</verse>
				<verse number="2">Jakub rozgniewał się na Rachelę i powiedział: Czy ja jestem Bogiem, który odmówił ci owocu twego łona?</verse>
				<verse number="3">A [ona] odpowiedziała: Oto moja służąca Bilha. Obcuj z nią i urodzi na moich kolanach, i będę miała z niej dzieci.</verse>
				<verse number="4">Dała mu więc swoją służącą Bilhę za żonę, a Jakub z nią obcował.</verse>
				<verse number="5">Bilha poczęła i urodziła Jakubowi syna.</verse>
				<verse number="6">I Rachela powiedziała: Bóg mnie osądził i usłyszał mój głos, i dał mi syna. Dlatego nadała mu imię Dan.</verse>
				<verse number="7">Potem Bilha, służąca Racheli, znowu poczęła i urodziła Jakubowi drugiego syna.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Rachela powiedziała: Dzielnie walczyłam z moją siostrą i zwyciężyłam. I nadała mu imię Neftali.</verse>
				<verse number="9">A gdy Lea widziała, że przestała rodzić, wzięła swoją służącą Zilpę i dała ją Jakubowi za żonę.</verse>
				<verse number="10">I Zilpa, służąca Lei, urodziła Jakubowi syna.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Lea powiedziała: Przyszedł oddział. I nadała mu imię Gad.</verse>
				<verse number="12">Potem Zilpa, służąca Lei, urodziła Jakubowi drugiego syna.</verse>
				<verse number="13">I Lea powiedziała: To na moje szczęście, bo kobiety będą mnie nazywać szczęśliwą. I nadała mu imię Aszer.</verse>
				<verse number="14">A w czasie żniwa pszenicznego Ruben wyszedł i znalazł na polu mandragory, i przyniósł je do swojej matki Lei. Wtedy Rachela powiedziała do Lei: Daj mi, proszę, z mandragor twego syna.</verse>
				<verse number="15">A ona jej odpowiedziała: Mało ci, że zabrałaś mi mojego męża, to teraz chcesz też zabrać mandragory mego syna? Wtedy Rachela powiedziała: Niech śpi z tobą tej nocy za mandragory twego syna.</verse>
				<verse number="16">A gdy Jakub wracał wieczorem z pola, Lea wyszła mu naprzeciw i powiedziała: Masz do mnie przyjść, bo nabyłam cię za mandragory mego syna. I spał z nią tej nocy.</verse>
				<verse number="17">A Bóg wysłuchał Leę i poczęła, i urodziła Jakubowi piątego syna.</verse>
				<verse number="18">I Lea powiedziała: Bóg [mi] oddał moją zapłatę za to, że dałam moją służącą swemu mężowi. I nadała mu imię Issachar.</verse>
				<verse number="19">Potem Lea znowu poczęła i urodziła Jakubowi szóstego syna.</verse>
				<verse number="20">I Lea mówiła: Bóg obdarzył mnie wspaniałym darem. Teraz mój mąż będzie ze mną mieszkał, bo urodziłam mu sześciu synów. I nadała mu imię Zebulon.</verse>
				<verse number="21">Potem urodziła córkę i nadała jej imię Dina.</verse>
				<verse number="22">Bóg wspomniał też na Rachelę i wysłuchał ją Bóg, i otworzył jej łono.</verse>
				<verse number="23">Poczęła więc i urodziła syna, i powiedziała: Bóg zabrał moją hańbę.</verse>
				<verse number="24">Nadała mu imię Józef i powiedziała: Niech PAN da mi drugiego syna.</verse>
				<verse number="25">Gdy Rachela urodziła Józefa, Jakub powiedział do Labana: Puść mnie, abym wrócił do mego miejsca i do mojej ziemi.</verse>
				<verse number="26">Daj mi moje żony i moje dzieci, za które ci służyłem, abym mógł iść. Wiesz przecież, jak ci służyłem.</verse>
				<verse number="27">I Laban powiedział do niego: Proszę, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, [zostań ze mną]. Doznałem [bowiem] tego, że PAN mi błogosławił ze względu na ciebie.</verse>
				<verse number="28">Mówił dalej: Wyznacz swoją zapłatę, a dam ci ją.</verse>
				<verse number="29">Wtedy [Jakub] mu odpowiedział: Ty wiesz, jak ci służyłem i jaki stał się przy mnie twój dobytek.</verse>
				<verse number="30">Miałeś bowiem niewiele przed moim przyjściem, a bardzo się to pomnożyło i PAN błogosławił ci, odkąd tu jestem. Kiedy jednak mam się starać o swój dom?</verse>
				<verse number="31">I [Laban] zapytał: Cóż mam ci dać? Jakub odpowiedział: Nic mi nie dasz. Ale jeśli zrobisz to, [co ci powiem], wtedy wrócę i będę pasł twoje stado, i strzegł go.</verse>
				<verse number="32">Obejdę dziś wszystkie twoje stada i odłączę z nich każde bydło pstre i nakrapiane i każde bydło ciemne wśród owiec, a nakrapiane i pstre wśród kóz. To będzie moja zapłata.</verse>
				<verse number="33">Potem moja sprawiedliwość da świadectwo o mnie, gdy przyjdzie czas, abyś mi zapłacił. Wszystko, co nie będzie pstre i nakrapiane wśród kóz, a ciemne wśród owiec, niech będzie mi [poczytane] za kradzież.</verse>
				<verse number="34">Laban powiedział: Niech się stanie według twego słowa.</verse>
				<verse number="35">W tym dniu odłączył kozły prążkowane i nakrapiane i wszystkie kozy pstre i nakrapiane, i wszystkie, które miały jakąś białą plamkę, także i czarne wśród owiec, i oddał [je] w ręce swych synów.</verse>
				<verse number="36">I [Laban] odłączył się od Jakuba na odległość trzech dni drogi. A Jakub pasł resztę stada Labana.</verse>
				<verse number="37">Wtedy Jakub nabrał zielonych prętów topolowych, laskowych i kasztanowych i [miejscami] poobdzierał je z kory do białego, obnażając białość, która [była] na prętach.</verse>
				<verse number="38">Gdy stada przychodziły pić, przed stadami nakładł do rynien i koryt z wodą tych prętów, które poobdzierał z kory, aby parzyły się stada, przychodząc pić.</verse>
				<verse number="39">I stada parzyły się przy tych prętach i rodziły jagnięta prążkowane, pstre i nakrapiane.</verse>
				<verse number="40">I Jakub odłączył jagnięta, a owce stawiał przodem do [jagniąt] prążkowanych i do wszystkich ciemnych w stadzie Labana, a swoje stada stawiał osobno i nie łączył ich ze stadem Labana.</verse>
				<verse number="41">A gdy silniejsze zwierzęta się parzyły, Jakub kładł pręty w koryta, przed oczy zwierząt, aby parzyły się przed prętami.</verse>
				<verse number="42">Lecz gdy przychodziły słabsze zwierzęta, nie kładł [ich]. I słabsze były Labana, a silniejsze Jakuba.</verse>
				<verse number="43">I tak wzbogacił się bardzo ten człowiek, i miał wiele stad, a także służące i służących oraz wielbłądy i osły.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Potem [Jakub] usłyszał, jak synowie Labana mówili: Jakub zabrał wszystko, co należało do naszego ojca, i z tego, co było naszego ojca, zdobył całe to bogactwo.</verse>
				<verse number="2">Jakub widział też oblicze Labana, że nie było w stosunku do niego takie jak wcześniej.</verse>
				<verse number="3">Wtedy PAN powiedział do Jakuba: Wróć do ziemi swoich ojców i do swojej rodziny, a będę z tobą.</verse>
				<verse number="4">Jakub kazał więc przywołać Rachelę i Leę na pole do swojego stada.</verse>
				<verse number="5">I powiedział im: Widzę oblicze waszego ojca, że nie jest w stosunku do mnie takie jak wcześniej, ale Bóg mego ojca był ze mną.</verse>
				<verse number="6">Wy też same wiecie, że ze wszystkich moich sił służyłem waszemu ojcu;</verse>
				<verse number="7">Ale wasz ojciec oszukał mnie i dziesięć razy zmieniał moją zapłatę. Bóg jednak nie pozwolił mu skrzywdzić mnie.</verse>
				<verse number="8">Jeśli powiedział: Pstre będą twoją zapłatą, to wszystkie stada rodziły pstre; a gdy mówił: Prążkowane będą twoją zapłatą, to wszystkie stada rodziły prążkowane.</verse>
				<verse number="9">W ten sposób Bóg odebrał dobytek waszemu ojcu i dał [go] mnie.</verse>
				<verse number="10">Gdy bowiem był czas parzenia się stad, podniosłem swe oczy i widziałem we śnie, że samce łączyły się z bydłami prążkowanymi, pstrymi i biało nakrapianymi.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Anioł Boga powiedział mi we śnie: Jakubie! A ja odpowiedziałem: Oto jestem.</verse>
				<verse number="12">Potem powiedział: Podnieś teraz swe oczy i zobacz wszystkie samce łączące się z owcami prążkowanymi, pstrymi i biało nakrapianymi. Widziałem bowiem wszystko, co Laban ci uczynił.</verse>
				<verse number="13">Ja jestem Bogiem z Betel, gdzie namaściłeś kamień i gdzie złożyłeś mi ślub. Teraz więc wstań, wyjdź z tej ziemi i wróć do ziemi twojej rodziny.</verse>
				<verse number="14">I Rachela, i Lea odpowiedziały mu: Czy mamy jeszcze [jakąś] cząstkę i dziedzictwo w domu naszego ojca?</verse>
				<verse number="15">Czy nie jesteśmy uważane u niego za obce? Sprzedał nas bowiem i jeszcze przejadł nasz majątek.</verse>
				<verse number="16">Bo całe bogactwo, które Bóg odebrał naszemu ojcu, jest nasze i naszych synów. Dlatego teraz zrób wszystko, co ci Bóg rozkazał.</verse>
				<verse number="17">Jakub wstał więc i wsadził swych synów i swe żony na wielbłądy.</verse>
				<verse number="18">I zabrał całe swoje stado i cały swój majątek, który zdobył, swój dobytek, który nabył w Paddan-Aram, aby wrócić do swego ojca Izaaka, do ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="19">Gdy Laban odszedł strzyc swoje owce, Rachela ukradła posążki należące do jej ojca.</verse>
				<verse number="20">I Jakub wykradł się potajemnie od Labana Syryjczyka, nie oznajmiając mu, że ucieka.</verse>
				<verse number="21">Uciekł więc ze wszystkim, co miał. Wstał i przeprawił się przez rzekę, i udał się [ku] górze Gilead.</verse>
				<verse number="22">A trzeciego dnia doniesiono Labanowi, że Jakub uciekł.</verse>
				<verse number="23">Wziął więc ze sobą swoich braci, gonił go przez siedem dni i doścignął go na górze Gilead.</verse>
				<verse number="24">Lecz Bóg przyszedł do Labana Syryjczyka tej nocy we śnie i powiedział mu: Strzeż się, abyś nie mówił do Jakuba ani dobrze, ani źle.</verse>
				<verse number="25">Laban dogonił Jakuba, gdy Jakub rozbił swój namiot na górze. Laban ze swoimi braćmi też rozbił namiot na górze Gilead.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Laban powiedział do Jakuba: Coś ty zrobił, że się wykradłeś potajemnie ode mnie i uprowadziłeś moje córki jak pojmane mieczem?</verse>
				<verse number="27">Dlaczego potajemnie uciekłeś i wykradłeś się ode mnie, i nic mi nie powiedziałeś, abym mógł wyprawić cię z radością, z pieśniami, z bębnem i harfą?</verse>
				<verse number="28">I nie pozwoliłeś mi ucałować moich synów i moich córek? Naprawdę głupio postąpiłeś.</verse>
				<verse number="29">Jest to w mocy mojej ręki, aby zrobić wam coś złego, ale Bóg waszego ojca powiedział mi zeszłej nocy: Strzeż się, abyś nie mówił do Jakuba ani dobrze, ani źle.</verse>
				<verse number="30">A teraz, gdy chciałeś odejść, bo bardzo tęskniłeś za domem twego ojca, dlaczego ukradłeś moje bożki?</verse>
				<verse number="31">I Jakub odpowiedział Labanowi: Bałem się, bo myślałem, że siłą odbierzesz mi twoje córki.</verse>
				<verse number="32">Lecz ten, u kogo znajdziesz twoje bożki, niech umrze. Sprawdź w obecności naszych braci, czy coś twojego jest u mnie, i weź sobie. Jakub nie wiedział bowiem, że Rachela je ukradła.</verse>
				<verse number="33">Laban wszedł więc do namiotu Jakuba i do namiotu Lei, a także do namiotu obu służących, ale [nic] nie znalazł. Gdy wyszedł z namiotu Lei, wszedł do namiotu Racheli.</verse>
				<verse number="34">A Rachela wzięła posążki, włożyła je pod siodło wielbłądzie i usiadła na nich. Laban przeszukał cały namiot, ale [nic] nie znalazł.</verse>
				<verse number="35">Powiedziała do swego ojca: Niech się mój pan nie gniewa, że nie mogę wstać przed tobą, bo [mam] kobiecą przypadłość. I szukał, ale nie znalazł posążków.</verse>
				<verse number="36">Wtedy Jakub rozgniewał się i zganił Labana. I Jakub powiedział do Labana: Jakie jest moje przestępstwo i jaki mój grzech, że goniłeś mnie w gniewie?</verse>
				<verse number="37">Oto przeszukałeś wszystkie moje rzeczy. Co znalazłeś z rzeczy należących do twego domu? Połóż [to] tutaj przed moimi i twoimi braćmi i niech rozsądzą między nami dwoma.</verse>
				<verse number="38">Dwadzieścia lat mieszkałem z tobą. Twoje owce i twoje kozy nie roniły, a baranów z twego stada nie jadłem.</verse>
				<verse number="39">Rozszarpanego [przez zwierzę] nie przynosiłem do ciebie, wynagradzałem ci szkodę; z mojej ręki domagałeś się tego, co było ukradzione we dnie i co było ukradzione w nocy.</verse>
				<verse number="40">Bywało, [że] we dnie męczył mnie upał, a mróz w nocy, tak że sen odchodził od moich oczu.</verse>
				<verse number="41">Dwadzieścia lat ci służyłem w twoim domu: czternaście lat za twoje dwie córki, a sześć lat za twoje bydło. A po dziesięć razy zmieniałeś moją zapłatę.</verse>
				<verse number="42">Gdyby Bóg mojego ojca, Bóg Abrahama i bojaźń Izaaka, nie był ze mną, pewnie byś mnie teraz odprawił z niczym. [Ale] Bóg wejrzał na moje utrapienie i na pracę moich rąk i przestrzegł cię zeszłej nocy.</verse>
				<verse number="43">Wtedy Laban odpowiedział Jakubowi: Córki te są moimi córkami i dzieci te są moimi dziećmi, i dobytek [ten] to mój dobytek, i wszystko, co widzisz, jest moje. Ale cóż mogę dziś uczynić tym moim córkom albo dzieciom, które urodziły?</verse>
				<verse number="44">Chodź więc, zawrzyjmy przymierze, ja i ty, i niech to będzie świadectwem między mną a tobą.</verse>
				<verse number="45">I Jakub wziął kamień, i postawił go jako pomnik.</verse>
				<verse number="46">Potem Jakub powiedział do swoich braci: Nazbierajcie kamieni. Wzięli więc kamienie i zrobili stos, i jedli tam na tym stosie.</verse>
				<verse number="47">I Laban nazwał go Jegar Sahaduta, a Jakub go nazwał Galed.</verse>
				<verse number="48">Bo Laban mówił: Ten stos [niech będzie] dziś świadkiem między mną a tobą. Dlatego [Jakub] nazwał go Galed;</verse>
				<verse number="49">I Myspa, bo [Laban] powiedział: Niech PAN czuwa nade mną i nad tobą, gdy się oddalimy od siebie.</verse>
				<verse number="50">Jeśli będziesz krzywdził moje córki i jeśli pojmiesz inne żony oprócz moich córek, [to choć] nie ma tu z nami nikogo, patrz: Bóg [jest] świadkiem między mną a tobą.</verse>
				<verse number="51">I Laban mówił dalej do Jakuba: Oto ten stos [kamieni] i oto ten pomnik, który postawiłem między mną a tobą.</verse>
				<verse number="52">Ten stos jest świadkiem i ten pomnik [jest] świadkiem [tego], że ja do ciebie nie pójdę dalej za ten stos i ty też nie pójdziesz do mnie za ten stos i pomnik w złym [zamiarze].</verse>
				<verse number="53">Bóg Abrahama i Bóg Nachora, Bóg ich ojca, niech rozsądzi między nami. Jakub przysiągł więc przez bojaźń swego ojca Izaaka.</verse>
				<verse number="54">Potem Jakub złożył na wzgórzu ofiarę i wezwał swych braci do jedzenia chleba. Jedli więc chleb i nocowali na [tym] wzgórzu.</verse>
				<verse number="55">Nazajutrz wcześnie rano Laban wstał, ucałował swoich synów i swoje córki i błogosławił im. A Laban odszedł i wrócił na swoje miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">Jakub też poszedł swoją drogą i spotkali go aniołowie Boga.</verse>
				<verse number="2">Gdy Jakub ich ujrzał, powiedział: To obóz Boga. I nadał temu miejscu nazwę Machanaim.</verse>
				<verse number="3">Potem Jakub wysłał przed sobą posłańców do swego brata Ezawa, do ziemi Seir, do krainy Edomu.</verse>
				<verse number="4">I rozkazał im: Tak powiecie do mego pana Ezawa: To mówi twój sługa Jakub: Byłem gościem u Labana i przebywałem z nim aż do tego czasu.</verse>
				<verse number="5">Mam woły, osły i owce, służących i służące, a posyłam oznajmić to memu panu, żebym znalazł łaskę w twoich oczach.</verse>
				<verse number="6">Posłańcy wrócili do Jakuba i mówili: Przyszliśmy do twego brata Ezawa, a on też idzie naprzeciwko ciebie, a z nim czterystu mężów.</verse>
				<verse number="7">Jakub bardzo się przestraszył i ogarnęła go trwoga. Podzielił więc lud, który z nim [był], oraz owce, woły i wielbłądy na dwa obozy.</verse>
				<verse number="8">I powiedział: Jeśli Ezaw przyjdzie do jednego obozu i uderzy na niego, to drugi obóz ocaleje.</verse>
				<verse number="9">Potem Jakub powiedział: Boże mego ojca Abrahama i Boże mego ojca Izaaka, PANIE, który do mnie powiedziałeś: Wróć do twojej ziemi i do twojej rodziny, a będę ci wyświadczał dobro.</verse>
				<verse number="10">Nie jestem godzien wszelkiego miłosierdzia i całej wierności, które okazałeś swemu słudze. Bo tylko o lasce przeszedłem ten Jordan, a teraz mam dwa obozy.</verse>
				<verse number="11">Wyrwij mnie, proszę, z ręki mego brata, z ręki Ezawa, bo się go boję, że przyjdzie i zabije mnie [i] matki z dziećmi.</verse>
				<verse number="12">Ty bowiem powiedziałeś: Na pewno będę ci wyświadczał dobro i rozmnożę twoje potomstwo jak piasek morski, który nie może być zliczony z powodu jego mnóstwa.</verse>
				<verse number="13">I przenocował tam tej nocy, i wziął z tego, co miał pod ręką, dar dla swego brata Ezawa;</verse>
				<verse number="14">Dwieście kóz i dwadzieścia kozłów, dwieście owiec i dwadzieścia baranów;</verse>
				<verse number="15">Trzydzieści karmiących wielbłądzic z młodymi, czterdzieści krów i dziesięć wołów, dwadzieścia oślic i dziesięcioro ośląt.</verse>
				<verse number="16">I oddał [je] w ręce swoich sług, każde stado oddzielnie, i powiedział do swoich sług: Idźcie przede mną i zachowajcie odstęp między stadami.</verse>
				<verse number="17">I rozkazał pierwszemu: Gdy spotka cię mój brat Ezaw, a spyta cię: Czyj jesteś? I dokąd idziesz? A czyje to [stado] przed tobą?</verse>
				<verse number="18">Wtedy odpowiesz: To jest dar od twego sługi Jakuba, posłany memu panu Ezawowi. A oto on sam [idzie] za nami.</verse>
				<verse number="19">Tak też rozkazał drugiemu i trzeciemu, i wszystkim idącym za tymi stadami: Tymi słowy mówcie do Ezawa, gdy go spotkacie.</verse>
				<verse number="20">Powiecie [mu] też: Oto twój sługa Jakub [idzie] za nami. Myślał bowiem: Przebłagam go darem, który idzie przede mną, a potem zobaczę jego oblicze. Może mnie przyjmie łaskawie.</verse>
				<verse number="21">I poszedł przed nim ten dar, a sam przenocował tej nocy ze [swoim] obozem.</verse>
				<verse number="22">Wstał tej nocy, wziął obie swe żony i dwie swoje służebnice oraz jedenastu swoich synów i przeszedł przez bród Jabboku.</verse>
				<verse number="23">I wziął ich, przeprawił przez tę rzekę i przeprowadził [wszystko], co miał.</verse>
				<verse number="24">Jakub zaś został sam. I walczył z nim [pewien] mężczyzna aż do wzejścia zorzy.</verse>
				<verse number="25">A widząc, że nie może go pokonać, dotknął go w staw biodrowy i wytrącił biodro Jakubowi ze stawu, gdy się z nim mocował.</verse>
				<verse number="26">I powiedział: Puść mnie, bo już wzeszła zorza. Odpowiedział: Nie puszczę cię, aż mi pobłogosławisz.</verse>
				<verse number="27">Wtedy mu powiedział: Jakie jest twoje imię? I odpowiedział: Jakub.</verse>
				<verse number="28">I powiedział: Twoim imieniem nie będzie już Jakub, ale Izrael, bo mężnie zmagałeś się z Bogiem i z ludźmi i zwyciężyłeś.</verse>
				<verse number="29">I Jakub spytał: Powiedz mi, proszę, twoje imię. A on odpowiedział: Czemu pytasz o moje imię? I tam mu błogosławił.</verse>
				<verse number="30">Jakub nadał więc temu miejscu nazwę Penuel, [mówiąc]: Widziałem bowiem Boga twarzą w twarz, a moja dusza została zachowana.</verse>
				<verse number="31">I kiedy minął [miejsce] Penuel, wzeszło słońce, a on utykał z powodu swojego biodra.</verse>
				<verse number="32">Dlatego do dziś synowie Izraela nie jadają ścięgna, które jest w stawie biodrowym, gdyż dotknął Jakuba w staw biodrowy, w ścięgno, które się skurczyło.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Potem Jakub podniósł oczy i zobaczył, że Ezaw nadchodzi, a z nim czterystu mężczyzn. Podzielił więc dzieci między Leę, Rachelę a dwie służące.</verse>
				<verse number="2">I postawił na przodzie służące i ich dzieci, za nimi Leę i jej dzieci, a na końcu Rachelę z Józefem.</verse>
				<verse number="3">Sam zaś wyszedł przed nich i pokłonił się siedem razy aż do ziemi, zanim doszedł do swego brata.</verse>
				<verse number="4">Ale Ezaw wybiegł mu naprzeciw, objął go, rzucił mu się na szyję i całował go. I płakali.</verse>
				<verse number="5">Potem podniósł oczy, zobaczył żony i dzieci i zapytał: [A] kim [są] ci przy tobie? I odpowiedział: [To są] dzieci, które Bóg w swej łaskawości dał twemu słudze.</verse>
				<verse number="6">Wtedy przybliżyły się służące ze swoimi dziećmi i pokłoniły się.</verse>
				<verse number="7">Przybliżyła się też Lea ze swoimi dziećmi i pokłoniły się. Potem przybliżyli się Józef i Rachela i pokłonili się.</verse>
				<verse number="8">I [Ezaw] zapytał: Co znaczy cały ten obóz, z którym się spotkałem? [Jakub] odpowiedział: Abym znalazł łaskę w oczach mego pana.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Ezaw powiedział: Ja mam dosyć, mój bracie, zatrzymaj to, co twoje.</verse>
				<verse number="10">I Jakub powiedział: Nie, proszę, jeśli znalazłem teraz łaskę w twoich oczach, przyjmij dar z mojej ręki, bo gdy zobaczyłem twoje oblicze, to jakbym widział oblicze Boga, i ty łaskawie mnie przyjąłeś.</verse>
				<verse number="11">Przyjmij, proszę, mój dar, który ci przyniosłem, bo Bóg hojnie mi błogosławił, a mam dość wszystkiego. I tak nalegał na niego, że to przyjął.</verse>
				<verse number="12">[Ezaw] powiedział: Ruszajmy w drogę i chodźmy, a ja pójdę przed tobą.</verse>
				<verse number="13">I [Jakub] mu odpowiedział: Mój pan wie, że mam ze sobą dzieci wątłe, a owce i krowy karmią młode. Jeśli popędzi się je przez cały dzień, zginie całe stado.</verse>
				<verse number="14">Niech mój pan, proszę, idzie przed swoim sługą, a ja będę szedł powoli, jak nadąży stado, które jest przede mną, i jak nadążą dzieci, aż przyjdę do mego pana do Seiru.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Ezaw powiedział: Zostawię więc przy tobie [część] ludzi, którzy są ze mną. A on odpowiedział: A na cóż to? Obym znalazł łaskę w oczach mego pana.</verse>
				<verse number="16">I tego dnia Ezaw wrócił swą drogą do Seiru.</verse>
				<verse number="17">A Jakub wyruszył do Sukkot i zbudował sobie dom, i zrobił szałasy dla swoich stad. Dlatego nazwał to miejsce Sukkot.</verse>
				<verse number="18">I Jakub przyszedł szczęśliwie do miasta Sychem, które było w ziemi Kanaan, gdy wrócił z Paddan-Aram, i rozbił obóz przed miastem.</verse>
				<verse number="19">I za sto monet kupił od synów Hemora, ojca Sychema, część pola, na którym rozbił swój namiot.</verse>
				<verse number="20">Tam też postawił ołtarz i nazwał go: Mocny Bóg Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">I Dina, córka Lei, którą urodziła Jakubowi, wyszła, aby zobaczyć córki tej ziemi.</verse>
				<verse number="2">A gdy zobaczył ją Sychem, syn Chamora Chiwwity, książę tej ziemi, porwał ją, spał z nią i ją zhańbił.</verse>
				<verse number="3">I przylgnęła jego dusza do Diny, córki Jakuba, a zakochał się w dziewczynie i czule do niej mówił.</verse>
				<verse number="4">Potem Sychem powiedział do swego ojca Chamora: Weź mi tę dziewczynę za żonę.</verse>
				<verse number="5">A Jakub usłyszał, że jego córka Dina została zhańbiona, a jego synowie byli przy jego stadach na polu. Jakub więc milczał aż do ich przyjścia.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Chamor, ojciec Sychema, wyszedł do Jakuba, aby z nim porozmawiać.</verse>
				<verse number="7">A [gdy] synowie Jakuba przyszli z pola [i to] usłyszeli, ubolewali nad tym i bardzo się rozgniewali, że dopuścił się haniebnego czynu w Izraelu, śpiąc z córką Jakuba, czego nie wolno robić.</verse>
				<verse number="8">I Chamor powiedział do nich: Mój syn Sychem przylgnął duszą do waszej córki. Dajcie mu ją, proszę, za żonę.</verse>
				<verse number="9">Spowinowaćcie się z nami. Dajcie nam wasze córki i bierzcie sobie nasze córki.</verse>
				<verse number="10">I będziecie z nami mieszkać, a ziemia będzie przed wami. Mieszkajcie i handlujcie w niej, i osadzajcie się w niej.</verse>
				<verse number="11">I Sychem mówił też do jej ojca i braci: Niech znajdę łaskę w waszych oczach, a co mi powiecie, to dam.</verse>
				<verse number="12">Zażądajcie ode mnie jak największego wiana i darów, a dam, jak mi powiecie; tylko dajcie mi tę dziewczynę za żonę.</verse>
				<verse number="13">Wtedy synowie Jakuba odpowiedzieli Sychemowi i jego ojcu Chamorowi, mówiąc podstępnie, bo zhańbił ich siostrę Dinę.</verse>
				<verse number="14">I powiedzieli im: Nie możemy dać naszej siostry nieobrzezanemu mężczyźnie, gdyż [byłaby to] dla nas hańba.</verse>
				<verse number="15">Zgodzimy się z wami tylko w ten sposób, jeśli zechcecie być do nas podobni i każdy z waszych mężczyzn będzie obrzezany.</verse>
				<verse number="16">Wtedy damy wam nasze córki, a wasze córki weźmiemy sobie. Zamieszkamy z wami i staniemy się jednym ludem.</verse>
				<verse number="17">Ale jeśli nas nie usłuchacie i nie dacie się obrzezać, weźmiemy naszą córkę i odejdziemy.</verse>
				<verse number="18">I słowa ich spodobały się Chamorowi i jego synowi Sychemowi.</verse>
				<verse number="19">Młodzieniec nie odkładał więc tego, bo zakochał się w córce Jakuba. A był on ze wszystkich najbardziej szanowany w domu swego ojca.</verse>
				<verse number="20">Gdy Chamor i jego syn Sychem przyszli do bramy swego miasta, powiedzieli do mężczyzn swego miasta:</verse>
				<verse number="21">Ci mężczyźni spokojnie z nami żyją. Niech więc mieszkają w tej ziemi i handlują w niej, bo oto [nasza] ziemia jest dość przestronna dla nich. Będziemy brać sobie ich córki za żony, a nasze córki będziemy im dawać.</verse>
				<verse number="22">Zgodzą się ci mężczyźni mieszkać z nami, byśmy byli jednym ludem, ale pod warunkiem, że każdy mężczyzna u nas będzie obrzezany, tak jak i oni [są] obrzezani.</verse>
				<verse number="23">Czyż ich stada i dobytek oraz wszelkie ich bydło nie będą nasze? [Na to] tylko im pozwólmy, a zamieszkają z nami.</verse>
				<verse number="24">I usłuchali Chamora i jego syna Sychema wszyscy wychodzący z bramy swego miasta. I został obrzezany każdy mężczyzna, który wychodził z bramy swego miasta.</verse>
				<verse number="25">A trzeciego dnia, gdy [najbardziej] cierpieli, dwaj synowie Jakuba, Symeon i Lewi, bracia Diny, wzięli swoje miecze i śmiało weszli do miasta, i pomordowali wszystkich mężczyzn.</verse>
				<verse number="26">Zabili ostrzem miecza także Chamora oraz jego syna Sychema i zabrali Dinę z domu Sychema, i odeszli.</verse>
				<verse number="27">Synowie Jakuba wpadli do pomordowanych i złupili miasto [za to], że zhańbili ich siostrę.</verse>
				<verse number="28">Zabrali ich owce, woły i osły oraz to, co było w mieście i na polu.</verse>
				<verse number="29">Cały ich majątek, wszystkie ich dzieci i żony wzięli do niewoli i zrabowali wszystko, co było w domach.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Jakub powiedział do Symeona i Lewiego: Zaniepokoiliście mnie, czyniąc mnie obrzydliwym u mieszkańców tej ziemi, u Kananejczyków i Peryzzytów. Ja mam niewielką liczbę ludzi, a oni zbiorą się przeciwko mnie i uderzą na mnie. I [tak] zginę ja i mój dom.</verse>
				<verse number="31">A [oni] odpowiedzieli: Czyż miał traktować naszą siostrę jak nierządnicę?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Potem Bóg powiedział do Jakuba: Wstań, wstąp do Betel i tam zamieszkaj. Zbuduj tam ołtarz Bogu, który ci się ukazał, gdy uciekałeś przed swoim bratem Ezawem.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Jakub powiedział do swych domowników i do wszystkich, którzy z nim [byli]: Usuńcie obcych bogów, którzy są wśród was, oczyśćcie się i zmieńcie swoje szaty.</verse>
				<verse number="3">Wstańmy i pójdźmy do Betel; tam zbuduję ołtarz Bogu, który mnie wysłuchał w dniu mego utrapienia i był ze mną w drodze, którą chodziłem.</verse>
				<verse number="4">Oddali więc Jakubowi wszystkich obcych bogów, których mieli, i kolczyki, które [mieli] w uszach, i Jakub zakopał je pod tym dębem, który [był] niedaleko Sychem.</verse>
				<verse number="5">Potem wyruszyli [w drogę]. A strach Boży padł na okoliczne miasta i nie ścigali synów Jakuba.</verse>
				<verse number="6">Jakub przyszedł więc do Luz, które jest w ziemi Kanaan, czyli do Betel, on i cały lud, który z nim był.</verse>
				<verse number="7">I zbudował tam ołtarz, a nazwał to miejsce El-Betel, bo tam ukazał mu się Bóg, gdy uciekał przed swoim bratem.</verse>
				<verse number="8">Wtedy umarła Debora, mamka Rebeki, i została pogrzebana przy Betel pod dębem. I nazwano go Allon-Bachut.</verse>
				<verse number="9">I Bóg znowu ukazał się Jakubowi, gdy ten wracał z Paddan-Aram, i błogosławił mu.</verse>
				<verse number="10">I powiedział mu Bóg: Twoje imię [jest] Jakub. Nie będziesz już [jednak] zwany Jakubem, ale twoim imieniem będzie Izrael. I nadał mu imię Izrael.</verse>
				<verse number="11">I Bóg mu powiedział: Ja [jestem] Bóg Wszechmogący. Bądź płodny i rozmnażaj się. Z ciebie powstanie naród i wiele narodów, a z twoich bioder wyjdą królowie.</verse>
				<verse number="12">Ziemię, którą dałem Abrahamowi i Izaakowi, dam tobie i twemu potomstwu po tobie dam tę ziemię.</verse>
				<verse number="13">I Bóg odszedł od niego z miejsca, na którym z nim rozmawiał.</verse>
				<verse number="14">Potem Jakub postawił pomnik na [tym] miejscu, gdzie [Bóg] z nim rozmawiał, pomnik kamienny, i wylał na nim ofiarę z płynów, i polał go oliwą.</verse>
				<verse number="15">I Jakub nadał temu miejscu, gdzie Bóg z nim rozmawiał, nazwę Betel.</verse>
				<verse number="16">Potem wyruszyli z Betel i gdy mieli kawałek drogi do Efraty, Rachela zaczęła rodzić, a poród miała ciężki.</verse>
				<verse number="17">Gdy rodziła w wielkich bólach, położna powiedziała do niej: Nie bój się, bo i tego syna będziesz miała.</verse>
				<verse number="18">Kiedy uchodziła z niej dusza, bo [tam] umarła, nadała mu imię Benoni; ale jego ojciec nazwał go Beniamin.</verse>
				<verse number="19">[Tak] to umarła Rachela i została pogrzebana na drodze do Efraty, czyli Betlejem.</verse>
				<verse number="20">I Jakub postawił pomnik na jej grobie. To [jest] pomnik grobu Racheli aż do dziś.</verse>
				<verse number="21">Potem Izrael wyruszył [stamtąd] i rozbił swój namiot za wieżą Eder.</verse>
				<verse number="22">A gdy Izrael mieszkał w tej krainie, Ruben poszedł i spał z Bilhą, nałożnicą swego ojca, i Izrael usłyszał [o tym]. A synów Jakuba było dwunastu.</verse>
				<verse number="23">Synowie Lei: Ruben, pierworodny Jakuba, potem Symeon, Lewi, Juda, Issachar i Zebulon.</verse>
				<verse number="24">Synowie Racheli: Józef i Beniamin.</verse>
				<verse number="25">A synowie Bilhy, służącej Racheli: Dan i Neftali.</verse>
				<verse number="26">Synowie Zilpy, służącej Lei: Gad i Aszer. To [są] synowie Jakuba, którzy mu się urodzili w Paddan-Aram.</verse>
				<verse number="27">I Jakub przyszedł do swego ojca Izaaka, do Mamre, do miasta Arba, czyli Hebronu, gdzie przebywali Abraham i Izaak.</verse>
				<verse number="28">A dni Izaaka było sto osiemdziesiąt lat.</verse>
				<verse number="29">I Izaak oddał ducha, i umarł, i został przyłączony do swego ludu, stary i syty dni; a pogrzebali go jego synowie, Ezaw i Jakub.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">To są dzieje rodu Ezawa, czyli Edomu.</verse>
				<verse number="2">Ezaw pojął swoje żony z córek Kanaanu: Adę, córkę Elona Chetyty, Oholibamę, córkę Any, córki Sibeona Chiwwity;</verse>
				<verse number="3">I Basmat, córkę Izmaela, siostrę Nebajota.</verse>
				<verse number="4">I Ada urodziła Ezawowi Elifaza, a Basmat urodziła Rehuela.</verse>
				<verse number="5">Oholibama urodziła Jeusza, Jalama i Koracha. To [są] synowie Ezawa, którzy mu się urodzili w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="6">I Ezaw wziął swoje żony, synów, córki i wszystkich domowników, swoje stada, wszystkie bydła i całe swoje mienie, które zdobył w ziemi Kanaan, i odszedł od swego brata Jakuba do [innej] ziemi;</verse>
				<verse number="7">Bo ich majątek był tak wielki, że nie mogli mieszkać razem, i ziemia, na której przebywali, nie mogła ich utrzymać z powodu [mnóstwa] ich stad.</verse>
				<verse number="8">I Ezaw zamieszkał na górze Seir. Ezaw to Edom.</verse>
				<verse number="9">A to są dzieje rodu Ezawa, ojca Edomitów, na górze Seir.</verse>
				<verse number="10">I to są imiona synów Ezawa: Elifaz, syn Ady, żony Ezawa, Rehuel, syn Basmat, żony Ezawa.</verse>
				<verse number="11">Synami zaś Elifaza byli: Teman, Omar, Sefo, Gatam i Kenaz.</verse>
				<verse number="12">A Timna była nałożnicą Elifaza, syna Ezawa, i urodziła Elifazowi Amaleka. To [są] synowie Ady, żony Ezawa.</verse>
				<verse number="13">To [są] synowie Rehuela: Nachat, Zerach, Szamma i Mizza. Byli oni synami Basmat, żony Ezawa.</verse>
				<verse number="14">A ci byli synami żony Ezawa Oholibamy, córki Any, córki Sibeona. Urodziła ona Ezawowi Jeusza, Jalama i Koracha.</verse>
				<verse number="15">To [są] książęta spośród synów Ezawa, synowie Elifaza, pierworodnego Ezawa: książę Teman, książę Omar, książę Sefo, książę Kenaz.</verse>
				<verse number="16">Książę Korach, książę Gatam, książę Amalek. Ci książęta [pochodzą] z Elifaza, w ziemi Edom, to [są] synowie Ady.</verse>
				<verse number="17">To [są] synowie Rehuela, syna Ezawa: książę Nachat, książę Zerach, książę Szamma, książę Mizza. Ci książęta [pochodzą] z Rehuela, w ziemi Edom. Oni [są] synami Basmat, żony Ezawa.</verse>
				<verse number="18">A to [są] synowie Oholibamy, żony Ezawa: książę Jeusz, książę Jalam, książę Korach. Ci książęta [pochodzą] z Oholibamy, córki Any, żony Ezawa.</verse>
				<verse number="19">To [są] synowie Ezawa, czyli Edom, i to [są] ich książęta.</verse>
				<verse number="20">A to [są] synowie Seira, Choryty, mieszkańcy tej ziemi: Lotan, Szobal, Sibeon i Ana;</verse>
				<verse number="21">Diszon, Eser i Diszan. To [są] książęta Chorytów, synowie Seira w ziemi Edom.</verse>
				<verse number="22">Synami Lotana byli: Chori i Hemam; a siostrą Lotana była Tamna.</verse>
				<verse number="23">Synowie zaś Szobala: Alwan, Manachat, Ebal, Szefo i Onam.</verse>
				<verse number="24">Synami Sibeona [są] Ajja i Ana. To ten Ana, który znalazł muły na pustyni, gdy pasł osły swego ojca Sibeona.</verse>
				<verse number="25">A to [są] dzieci Any: Diszon i Oholibama, córka Any.</verse>
				<verse number="26">I synowie Diszona: Chemdan, Eszban, Jitran i Keran.</verse>
				<verse number="27">To są synowie Esera: Bilhan, Zaawan i Akan.</verse>
				<verse number="28">I synowie Diszana: Us i Aran.</verse>
				<verse number="29">To są książęta Chorytów: książę Lotan, książę Szobal, książę Sibeon, książę Ana.</verse>
				<verse number="30">Książę Diszon, książę Eser, książę Diszan. [Są] to książęta Chorytów, według ich księstw, w ziemi Seir.</verse>
				<verse number="31">To [są] królowie, którzy panowali w ziemi Edom, zanim panował król nad synami Izraela.</verse>
				<verse number="32">W Edomie panował Bela, syn Beora, a nazwa jego miasta – Dinhaba.</verse>
				<verse number="33">I Bela umarł, a w jego miejsce panował Jobab, syn Zeracha z Bosry.</verse>
				<verse number="34">Jobab umarł, a w jego miejsce panował Chuszam z ziemi Temanitów.</verse>
				<verse number="35">Chuszam umarł, a w jego miejsce panował Hadad, syn Bedada, który pokonał Midianitów na polu Moab, a nazwa jego miasta – Awit.</verse>
				<verse number="36">Hadad umarł, a w jego miejsce panował Samla z Masreki.</verse>
				<verse number="37">Samla umarł, a w jego miejsce panował Saul z Rechobot nad Rzeką.</verse>
				<verse number="38">Saul umarł, a w jego miejsce panował Baalchanan, syn Akbora.</verse>
				<verse number="39">Baalchanan, syn Akbora, umarł, a w jego miejsce panował Hadar, a nazwa jego miasta – Pahu, a imię jego żony [to] Mehetabel, [była to] córka Matredy, córki Mezahaba.</verse>
				<verse number="40">To [są] imiona książąt Ezawa, według ich rodów i miejscowości i według ich imion: książę Timna, książę Alwa, książę Jetet.</verse>
				<verse number="41">Książę Oholibama, książę Ela, książę Pinon.</verse>
				<verse number="42">Książę Kenaz, książę Teman, książę Mibsar.</verse>
				<verse number="43">Książę Magdiel, książę Iram. To [są] książęta Edomu według miejsca ich zamieszkania w ziemi ich posiadłości. To [jest] Ezaw, ojciec Edomitów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">Jakub mieszkał w ziemi, gdzie jego ojciec był przybyszem, w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="2">To są dzieje rodu Jakuba: Gdy Józef miał siedemnaście lat, pasł stada ze swoimi braćmi; młodzieniec był z synami Bilhy i z synami Zilpy, żony swego ojca. I Józef donosił ojcu o ich złej sławie.</verse>
				<verse number="3">A Izrael kochał Józefa najbardziej ze wszystkich swoich synów, [bo] urodził mu się w starości. I zrobił mu szatę wielobarwną.</verse>
				<verse number="4">Gdy jego bracia widzieli, że ojciec kocha go bardziej niż wszystkich jego braci, znienawidzili go i nie potrafili przyjaźnie z nim rozmawiać.</verse>
				<verse number="5">Pewnego razu Józefowi przyśnił się sen, a [gdy] opowiedział go swoim braciom, tym bardziej go znienawidzili.</verse>
				<verse number="6">Bo powiedział im: Posłuchajcie, proszę, snu, który mi się przyśnił.</verse>
				<verse number="7">Wiązaliśmy snopy na polu, a oto mój snop podniósł się i stanął, a wasze snopy otoczyły go i pokłoniły się mojemu snopowi.</verse>
				<verse number="8">I odpowiedzieli mu jego bracia: Czyżbyś miał królować nad nami? Czyż miałbyś nami rządzić? I jeszcze bardziej go znienawidzili z powodu snów i słów jego.</verse>
				<verse number="9">Śnił mu się jeszcze drugi sen i opowiedział go swoim braciom: Znowu śnił mi się sen, a oto słońce, księżyc i jedenaście gwiazd pokłoniły mi się.</verse>
				<verse number="10">Gdy opowiedział [to] swemu ojcu i swoim braciom, jego ojciec zgromił go i powiedział mu: Cóż to za sen, który ci się śnił? Czy ja i twoja matka przyjdziemy z twoimi braćmi, aby ci się kłaniać aż do ziemi?</verse>
				<verse number="11">I jego bracia zazdrościli mu, ale jego ojciec rozważał tę sprawę.</verse>
				<verse number="12">Potem jego bracia odeszli, aby paść trzody swego ojca w Sychem.</verse>
				<verse number="13">I Izrael powiedział do Józefa: Czy twoi bracia nie pasą [trzody] w Sychem? Chodź, a poślę cię do nich. A on odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="14">Wtedy powiedział mu: Idź teraz i dowiedz się, jak się mają twoi bracia i co się dzieje z trzodami, i daj mi znać. Wysłał go więc z doliny Hebronu, a on przyszedł do Sychem.</verse>
				<verse number="15">I spotkał go [pewien] człowiek, gdy błąkał się po polu. I człowiek ten zapytał go: Czego szukasz?</verse>
				<verse number="16">A on odpowiedział: Szukam moich braci. Powiedz mi, proszę, gdzie oni pasą trzody.</verse>
				<verse number="17">Człowiek ten odpowiedział: Odeszli stąd, bo słyszałem, jak mówili: Pójdźmy do Dotan. I Józef poszedł za swoimi braćmi i znalazł ich w Dotan.</verse>
				<verse number="18">Gdy ujrzeli go z daleka, zanim do nich przyszedł, naradzali się, aby go zabić.</verse>
				<verse number="19">I mówili jeden do drugiego: Oto idzie mistrz od snów.</verse>
				<verse number="20">Teraz więc chodźcie, zabijmy go i wrzućmy do jakiejś studni, i powiemy: Pożarł go zły zwierz. I zobaczymy, co będzie z jego snów.</verse>
				<verse number="21">Ruben, gdy to usłyszał, chciał go wybawić z ich rąk i powiedział: Nie zabijajmy go.</verse>
				<verse number="22">Ruben powiedział też do nich: Nie wylewajcie krwi, [ale] wrzućcie go do tej studni, która [jest] na pustyni, i nie podnoście na niego ręki. [A mówił to], aby go wybawić z ich rąk i przywrócić go swemu ojcu.</verse>
				<verse number="23">Gdy Józef przyszedł do swoich braci, obdarli go z jego szaty, z szaty wielobarwnej, którą [miał] na sobie.</verse>
				<verse number="24">Następnie chwycili go i wrzucili do studni, która [była] pusta, bez wody.</verse>
				<verse number="25">Potem usiedli, aby jeść chleb, a gdy podnieśli swoje oczy, zobaczyli grupę Izmaelitów idących z Gileadu. Ich wielbłądy niosły wonne korzenie, kadzidło i mirrę, a szły, aby to zanieść do Egiptu.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Juda powiedział do swoich braci: Jaki pożytek będzie z tego, że zabijemy naszego brata i zataimy jego krew?</verse>
				<verse number="27">Chodźcie, sprzedajmy go Izmaelitom, a nie podnośmy na niego naszej ręki, bo to jest nasz brat i nasze ciało. I bracia go usłuchali.</verse>
				<verse number="28">A gdy przechodzili Midianici, kupcy, wyciągnęli Józefa ze studni i sprzedali go Izmaelitom za dwadzieścia srebrników, a oni zaprowadzili Józefa do Egiptu.</verse>
				<verse number="29">Gdy Ruben wrócił do tej studni, Józefa już w studni nie było. I rozdarł swoje szaty.</verse>
				<verse number="30">Potem wrócił do swoich braci i powiedział: Nie ma chłopca, a ja dokąd pójdę?</verse>
				<verse number="31">Wtedy wzięli szatę Józefa, zabili kozła i umoczyli szatę we krwi.</verse>
				<verse number="32">I posłali tę wielobarwną szatę, aby ją zaniesiono do jego ojca, i powiedzieli: Znaleźliśmy to. Zobacz, czy to szata twego syna, czy nie.</verse>
				<verse number="33">A [on] rozpoznał ją i powiedział: To [jest] szata mego syna, pożarł go zły zwierz. Józef na pewno został rozszarpany.</verse>
				<verse number="34">Wtedy Jakub rozdarł swoje szaty, włożył wór na biodra i opłakiwał swego syna przez wiele dni.</verse>
				<verse number="35">I zeszli się wszyscy jego synowie i wszystkie jego córki, aby go pocieszyć, lecz nie dał się pocieszyć, ale mówił: Naprawdę zstąpię za moim synem do grobu. I opłakiwał go jego ojciec.</verse>
				<verse number="36">A Midianici sprzedali Józefa do Egiptu Potifarowi, dworzaninowi faraona, dowódcy straży.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">W tym czasie Juda odszedł od swoich braci i wstąpił do [pewnego] mieszkańca Adullam, który miał na imię Chira.</verse>
				<verse number="2">I Juda zobaczył tam córkę Kananejczyka, który miał na imię Szua; pojął ją i obcował z nią.</verse>
				<verse number="3">A [ona] poczęła i urodziła syna, i nadał mu imię Er.</verse>
				<verse number="4">I znów poczęła i urodziła syna, i nadała mu imię Onan.</verse>
				<verse number="5">Potem znowu urodziła syna i nadała mu imię Szela. A [Juda] był w Kezib, gdy mu go urodziła.</verse>
				<verse number="6">I Juda wziął dla swojego pierworodnego syna Era żonę imieniem Tamar.</verse>
				<verse number="7">A Er, pierworodny Judy, był zły w oczach PANA, więc PAN go zabił.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Juda powiedział do Onana: Obcuj z żoną twego brata i ożeń się z nią, i wzbudź twemu bratu potomstwo.</verse>
				<verse number="9">Lecz Onan wiedział, że to potomstwo nie miało być jego; gdy obcował z żoną swego brata, wyrzucał swoje [nasienie] na ziemię, aby nie wzbudzić potomstwa swemu bratu.</verse>
				<verse number="10">I nie podobało się PANU to, co [Onan] robił, dlatego i jego PAN zabił.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Juda powiedział do swojej synowej Tamar: Mieszkaj w domu twego ojca jako wdowa, aż dorośnie mój syn Szela. Powiedział bowiem: Oby on też nie umarł jak jego bracia. I Tamar odeszła, i mieszkała w domu swego ojca.</verse>
				<verse number="12">Po długim czasie umarła córka Szuy, żona Judy. Gdy Juda już pocieszył się, poszedł wraz ze swoim przyjacielem Chirą Adullamitą do Timny, do tych, co strzygli jego owce.</verse>
				<verse number="13">I powiedziano o tym Tamarze: Oto twój teść idzie do Timny, aby strzyc swoje owce.</verse>
				<verse number="14">Zdjęła więc z siebie wdowie szaty, okryła się welonem i tak zasłonięta usiadła na rozstaju drogi, która prowadziła do Timny. Widziała bowiem, że Szela dorósł, a ona nie została mu dana za żonę.</verse>
				<verse number="15">A gdy Juda zobaczył ją, pomyślał, że to nierządnica, bo zakryła swoją twarz.</verse>
				<verse number="16">Zszedł więc do niej z drogi i powiedział: Proszę, pozwól mi obcować z tobą. Nie wiedział bowiem, że to była jego synowa. I powiedziała: Co mi dasz, abyś mógł ze mną obcować?</verse>
				<verse number="17">I odpowiedział: Poślę ci koźlątko ze stada. A ona rzekła: Dasz mi zastaw, dopóki nie przyślesz?</verse>
				<verse number="18">I powiedział: Cóż mam ci dać w zastaw? A ona odpowiedziała: Twój pierścień, twój sznur i twoją laskę, którą masz w ręce. Dał jej więc i obcował z nią; a ona poczęła z niego.</verse>
				<verse number="19">Potem wstała, odeszła, zdjęła z siebie welon i włożyła wdowie szaty.</verse>
				<verse number="20">A Juda posłał koźlątko przez swego przyjaciela Adullamitę, aby odebrał zastaw z ręki tej kobiety, ale ten jej nie znalazł.</verse>
				<verse number="21">I pytał ludzi w tym miejscu: Gdzie jest ta nierządnica, która [była] na rozstaju tej drogi? Oni odpowiedzieli: Nie było tu [żadnej] nierządnicy.</verse>
				<verse number="22">Wrócił więc do Judy i powiedział: Nie znalazłem jej. I ludzie w tym miejscu powiedzieli: Nie było tu [żadnej] nierządnicy.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Juda powiedział: Niech sobie zatrzyma ten [zastaw], abyśmy nie stali się pośmiewiskiem. Oto posyłałem to koźlątko, a ty jej nie znalazłeś.</verse>
				<verse number="24">Po upływie około trzech miesięcy powiedziano Judzie: Twoja synowa Tamar stała się nierządnicą i oto jest brzemienna z nierządu. Wtedy Juda powiedział: Wyprowadźcie ją i niech będzie spalona.</verse>
				<verse number="25">A gdy została wyprowadzona, posłała do swego teścia [wiadomość]: Jestem brzemienna z mężczyzny, do którego należą te rzeczy. Powiedziała przy tym: Rozpoznaj, proszę, czyj to pierścień, sznur i laska.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Juda rozpoznał [je] i powiedział: Ona jest sprawiedliwsza ode mnie, ponieważ nie dałem jej memu synowi Szeli. I więcej z nią nie obcował.</verse>
				<verse number="27">Gdy nadszedł czas jej porodu, okazało się, że w jej łonie [są] bliźnięta.</verse>
				<verse number="28">A gdy rodziła, [jedno dziecko] wytknęło rękę, a położna ujęła ją i zawiązała na ręce czerwoną nić, mówiąc: Ten wyszedł pierwszy.</verse>
				<verse number="29">Gdy [on] cofnął swoją rękę, oto wyszedł jego brat i powiedziała: Jak się przedarłeś? Na tobie [niech będzie] rozerwanie. I nadała mu imię Peres.</verse>
				<verse number="30">A potem wyszedł jego brat, na którego ręce była czerwona nić. I nadała mu imię Zerach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">A Józef został zaprowadzony do Egiptu. I Potifar, dworzanin faraona, dowódca straży, Egipcjanin, kupił go od Izmaelitów, którzy go tam zaprowadzili.</verse>
				<verse number="2">PAN był z Józefem, tak że stał się człowiekiem, któremu się dobrze powodziło, i mieszkał w domu swego pana Egipcjanina.</verse>
				<verse number="3">Jego pan widział, że PAN jest z nim i że PAN szczęści mu we wszystkim, co on czyni.</verse>
				<verse number="4">I Józef znalazł łaskę w jego oczach, i służył mu. Uczynił go zarządcą swego domu i wszystko, co miał, oddał w jego ręce.</verse>
				<verse number="5">A od tego czasu, gdy uczynił go zarządcą swego domu i wszystkiego, co miał, PAN błogosławił domowi Egipcjanina ze względu na Józefa. I błogosławieństwo PANA było nad wszystkim, co miał w domu i na polu.</verse>
				<verse number="6">Dlatego oddał wszystko, co miał, w ręce Józefa i o niczym u siebie nie wiedział, tylko o chlebie, który spożywał. A Józef był przystojny i miły dla oka.</verse>
				<verse number="7">Po tych wydarzeniach żona jego pana zwróciła swe oczy na Józefa i powiedziała: Połóż się ze mną.</verse>
				<verse number="8">Ale odmówił i powiedział do żony swego pana: Mój pan nie wie tak dobrze jak ja, co [jest] w jego domu, bo wszystko, co miał, oddał w moje ręce.</verse>
				<verse number="9">I nie ma w tym domu nikogo większego ode mnie, i nie zabronił mi niczego oprócz ciebie, bo ty jesteś jego żoną. Jak więc mógłbym popełnić tak wielkie zło i zgrzeszyć przeciwko Bogu?</verse>
				<verse number="10">I chociaż namawiała Józefa dzień w dzień, on nie zgadzał się z nią położyć [ani] z nią być.</verse>
				<verse number="11">Pewnego dnia, gdy wszedł do domu, aby wykonać swoje obowiązki, a nie było tam nikogo z domowników;</verse>
				<verse number="12">Uchwyciła go za szatę i powiedziała: Połóż się ze mną. Ale on zostawił swoją szatę w jej ręku, uciekł i wyszedł na zewnątrz.</verse>
				<verse number="13">A gdy ona zobaczyła, że zostawił szatę w jej ręku i uciekł na zewnątrz;</verse>
				<verse number="14">Zawołała swoich domowników i powiedziała do nich: Patrzcie, [pan] sprowadził do nas Hebrajczyka, aby nas zelżył. Przyszedł [bowiem] do mnie, aby się ze mną położyć, ale krzyknęłam donośnym głosem.</verse>
				<verse number="15">A gdy usłyszał, że podnoszę swój głos i wołam, zostawił szatę u mnie, uciekł i wyszedł na zewnątrz.</verse>
				<verse number="16">I zatrzymała u siebie jego szatę, aż przyszedł do domu jego pan;</verse>
				<verse number="17">I powiedziała do niego te słowa: Przyszedł do mnie sługa, ten Hebrajczyk, którego przyprowadziłeś do nas, aby mnie zelżyć.</verse>
				<verse number="18">A gdy podniosłam swój głos i zawołałam, zostawił szatę u mnie i uciekł na zewnątrz.</verse>
				<verse number="19">Gdy jego pan usłyszał słowa swojej żony, które do niego powiedziała: Tak mi uczynił twój sługa, rozgniewał się bardzo.</verse>
				<verse number="20">Potem pan Józefa wziął go i oddał do więzienia, tam gdzie sadzano więźniów królewskich. I przebywał tam w więzieniu.</verse>
				<verse number="21">A PAN był z Józefem, okazał mu miłosierdzie i dał mu łaskę w oczach przełożonego więzienia.</verse>
				<verse number="22">Przełożony więzienia oddał więc pod władzę Józefa wszystkich więźniów, którzy byli w więzieniu; a wszystkim, co tam się działo, on zarządzał.</verse>
				<verse number="23">A przełożony więzienia nie doglądał tego, co mu powierzył, bo PAN był z nim, i co on czynił, to PAN szczęścił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach podczaszy króla Egiptu i [jego] piekarz dopuścili się wykroczenia przeciwko swojemu panu, królowi Egiptu.</verse>
				<verse number="2">Faraon więc rozgniewał się na obu swoich dworzan, na przełożonego podczaszych i na przełożonego piekarzy.</verse>
				<verse number="3">I oddał ich do więzienia w domu dowódcy straży, na miejsce, gdzie Józef był więźniem.</verse>
				<verse number="4">A dowódca straży oddał ich [pod nadzór] Józefa, który im służył. I przebywali jakiś czas w więzieniu.</verse>
				<verse number="5">Pewnej nocy obydwaj – podczaszy i piekarz króla Egiptu, którzy byli więźniami w więzieniu – mieli sen, każdy inny, według swego tłumaczenia.</verse>
				<verse number="6">A Józef przyszedł do nich rano i spostrzegł, że są smutni.</verse>
				<verse number="7">I zapytał dworzan faraona, którzy [byli] z nim w więzieniu, w domu jego pana: Czemu macie dziś tak smutne twarze?</verse>
				<verse number="8">I odpowiedzieli mu: Śnił się nam sen, a nie ma nikogo, kto by go wytłumaczył. Józef powiedział do nich: Czy nie do Boga [należą] wytłumaczenia? Opowiedzcie mi, proszę.</verse>
				<verse number="9">Wtedy przełożony podczaszych opowiedział swój sen Józefowi: Śniło mi się, że przede mną była winorośl;</verse>
				<verse number="10">I na winorośli [były] trzy gałązki. A ona jakby wypuszczała pąki i wychodził jej kwiat, i jej grona wydały dojrzałe winogrona.</verse>
				<verse number="11">A kubek faraona był w mojej ręce. Wziąłem więc winogrona i wyciskałem je do kubka faraona, i podawałem kubek w ręce faraona.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Józef powiedział mu: Takie [jest] wytłumaczenie tego snu: Trzy gałązki to trzy dni.</verse>
				<verse number="13">Po trzech dniach faraon wywyższy twą głowę i przywróci cię na twój urząd, i będziesz podawał kubek faraona w jego rękę jak dawniej, gdy byłeś jego podczaszym.</verse>
				<verse number="14">Tylko wspomnij na mnie, gdy się będziesz miał dobrze, i wyświadcz mi, proszę, tę przysługę i wspomnij o mnie faraonowi, i uwolnij mnie z tego domu;</verse>
				<verse number="15">Bo siłą uprowadzono mnie z ziemi hebrajskiej, a do tego nic [złego] tu nie zrobiłem, żeby mnie wrzucono do tego więzienia.</verse>
				<verse number="16">A przełożony piekarzy, widząc, że dobrze wytłumaczył [sen], powiedział do Józefa: Ja też [miałem] sen, a oto trzy białe kosze na mojej głowie;</verse>
				<verse number="17">A w najwyższym koszu były wszelkie rodzaje pieczywa dla faraona, a ptaki jadły je z kosza, [który był] na mojej głowie.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Józef odpowiedział: Takie jest wytłumaczenie [snu]: Trzy kosze to trzy dni.</verse>
				<verse number="19">Po trzech dniach faraon zetnie ci głowę i powiesi cię na drzewie, a ptaki będą jadły twoje ciało.</verse>
				<verse number="20">A trzeciego dnia, w dniu urodzin faraona, urządził on ucztę dla wszystkich swoich sług i w ich obecności kazał sprowadzić przełożonego podczaszych i przełożonego piekarzy.</verse>
				<verse number="21">I przywrócił przełożonego podczaszych na jego urząd, aby podawał kubek do rąk faraona.</verse>
				<verse number="22">A przełożonego piekarzy powiesił, jak im Józef wytłumaczył.</verse>
				<verse number="23">Jednak przełożony podczaszych nie pamiętał o Józefie, ale zapomniał o nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="41">
				<verse number="1">Po upływie dwóch lat śniło się faraonowi, że stał nad rzeką.</verse>
				<verse number="2">A oto z rzeki wychodziło siedem pięknych i tłustych krów, które się pasły na łące.</verse>
				<verse number="3">Oto też za nimi wychodziło z rzeki siedem innych krów, brzydkich i chudych, które stanęły obok [pierwszych] krów nad brzegiem rzeki.</verse>
				<verse number="4">I te brzydkie i chude krowy pożarły siedem pięknych i tłustych krów. Wtedy faraon się obudził.</verse>
				<verse number="5">A gdy usnął, śnił po raz drugi. A oto siedem pełnych i cudnych kłosów wyrastało z jednego źdźbła.</verse>
				<verse number="6">Oto też siedem kłosów cienkich i wysuszonych od wiatru wschodniego wyrastało za nimi.</verse>
				<verse number="7">I te cienkie kłosy pożarły siedem pięknych i pełnych kłosów. Wtedy faraon się obudził, a [był] to sen.</verse>
				<verse number="8">A gdy nastał ranek, był zaniepokojony w duchu i kazał wezwać wszystkich wróżbitów i mędrców Egiptu. I opowiedział im faraon swoje sny, ale nie było nikogo, kto by potrafił je faraonowi wytłumaczyć.</verse>
				<verse number="9">Wtedy przełożony podczaszych powiedział do faraona: Przypominam [sobie] dziś moje grzechy.</verse>
				<verse number="10">Faraon rozgniewał się na swoje sługi i oddał mnie pod straż w domu dowódcy straży, mnie i przełożonego piekarzy.</verse>
				<verse number="11">Tam jednej nocy śnił się nam sen, mnie i jemu; każdemu śnił się sen według jego wytłumaczenia.</verse>
				<verse number="12">A był tam z nami młodzieniec, Hebrajczyk, sługa dowódcy straży, któremu opowiedzieliśmy nasze sny, a on wytłumaczył je nam, każdemu według jego snu.</verse>
				<verse number="13">I stało się tak, jak nam wytłumaczył: Mnie [faraon] przywrócił na moje miejsce, a tamtego powiesił.</verse>
				<verse number="14">Faraon kazał więc wezwać Józefa i prędko go wyprowadzono z więzienia. Ostrzygł się, zmienił szaty i przyszedł do faraona.</verse>
				<verse number="15">I faraon powiedział do Józefa: Śnił mi się sen, a nie ma nikogo, kto potrafi mi go wytłumaczyć. Ale słyszałem, jak mówiono o tobie, że gdy usłyszysz sen, umiesz go wytłumaczyć.</verse>
				<verse number="16">Józef odpowiedział faraonowi: To nie ja, ale Bóg da faraonowi szczęśliwą odpowiedź.</verse>
				<verse number="17">Faraon powiedział więc do Józefa: Oto w moim śnie stałem na brzegu rzeki.</verse>
				<verse number="18">A z rzeki wychodziło siedem tłustych i pięknych krów i pasły się na łące.</verse>
				<verse number="19">Za nimi zaś wychodziło siedem innych krów, nędznych, szpetnych i chudych; w całej ziemi Egiptu nie widziałem tak brzydkich.</verse>
				<verse number="20">I chude i szpetne krowy pożarły siedem pierwszych tłustych krów.</verse>
				<verse number="21">A choć je zjadły, nie było widać, że zjadły, [ale] były szpetne jak i przedtem. I obudziłem się.</verse>
				<verse number="22">Potem widziałem we śnie, jak oto siedem kłosów, pełnych i dorodnych, wyrastało z jednego źdźbła.</verse>
				<verse number="23">A za nimi wyrastało siedem kłosów suchych, cienkich i wyschniętych od wschodniego wiatru.</verse>
				<verse number="24">I te cienkie kłosy pożarły tych siedem dorodnych kłosów. I opowiedziałem [to] wróżbitom, ale nie było nikogo, kto by potrafił mi to wytłumaczyć.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Józef powiedział do faraona: Sen faraona jest jeden – Bóg oznajmił faraonowi, co uczyni.</verse>
				<verse number="26">Siedem pięknych krów to siedem lat, a siedem dorodnych kłosów to [też] siedem lat. Jest to jeden sen.</verse>
				<verse number="27">Siedem zaś chudych i szpetnych krów, które wychodziły za nimi, to siedem lat; a siedem pustych kłosów i wyschniętych od wschodniego wiatru to będzie siedem lat głodu.</verse>
				<verse number="28">[A] oto, co powiedziałem faraonowi: Bóg ukazał faraonowi, co uczyni.</verse>
				<verse number="29">Nadchodzi siedem lat wielkiej obfitości w całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="30">A po nich nastąpi siedem lat głodu i cała obfitość ziemi Egiptu pójdzie w zapomnienie, i głód wytrawi ziemię;</verse>
				<verse number="31">Tak że obfitość ziemi nie będzie znana z powodu przyszłego głodu, bo będzie bardzo ciężki.</verse>
				<verse number="32">A skoro sen śnił się faraonowi dwukrotnie, [oznacza] to, że ta rzecz jest postanowiona przez Boga i Bóg śpieszy ją wykonać.</verse>
				<verse number="33">Teraz więc niech faraon znajdzie roztropnego i mądrego człowieka i postawi go nad ziemią Egiptu.</verse>
				<verse number="34">Niech faraon tak postąpi i ustanowi urzędników nad ziemią, i zbierze piątą część [plonów] ziemi Egiptu przez [te] siedem lat obfitości.</verse>
				<verse number="35">Niech zbierają wszelką żywność w tych nadchodzących dobrych latach i zgromadzą zboża do dyspozycji faraona, i niech przechowują żywność w miastach.</verse>
				<verse number="36">Żywność ta będzie zapasem dla ziemi na te siedem lat głodu, które będą w ziemi Egiptu, aby ziemia nie niszczała od głodu.</verse>
				<verse number="37">I podobało się to faraonowi i wszystkim jego sługom.</verse>
				<verse number="38">Faraon zapytał więc swoje sługi: Czy znajdziemy człowieka mu podobnego, w którym jest Duch Boży?</verse>
				<verse number="39">Potem faraon powiedział do Józefa: Skoro Bóg oznajmił ci to wszystko, nie ma żadnego tak rozumnego i mądrego jak ty.</verse>
				<verse number="40">Ty będziesz nad moim domem, a cały mój lud będzie postępować według rozkazu twoich ust. Tylko tronem będę większy od ciebie.</verse>
				<verse number="41">Faraon powiedział jeszcze do Józefa: Oto ustanowiłem cię nad całą ziemią Egiptu.</verse>
				<verse number="42">Zdjął więc faraon pierścień z ręki i włożył go na rękę Józefa, oblekł go też w szatę bisiorową, a na szyję włożył mu złoty łańcuch.</verse>
				<verse number="43">I kazał go wozić na swoim drugim rydwanie, i wołano przed nim: Na kolana! I ustanowił go [rządcą] całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="44">Potem faraon powiedział do Józefa: Ja jestem faraonem, a bez twego pozwolenia nikt na całej ziemi Egiptu nie podniesie ani ręki, ani nogi.</verse>
				<verse number="45">I faraon nadał Józefowi imię Safnat Paneach, i dał mu za żonę Asenat, córkę Poti-Fery, kapłana z On. I Józef wyjechał na [całą] ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="46">Józef miał trzydzieści lat, gdy stanął przed faraonem, królem Egiptu. Potem Józef odszedł od faraona i objechał całą ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="47">A przez tych siedem urodzajnych lat ziemia rodziła obficie.</verse>
				<verse number="48">I [Józef] zgromadził całą żywność tych siedmiu lat, która była w ziemi Egiptu, i składał żywność w miastach. Składał w miastach urodzajne plony z otaczających je pól.</verse>
				<verse number="49">Józef więc nagromadził zboża tak wiele jak piasku morskiego, aż przestano je liczyć, bo [było] go bez liku.</verse>
				<verse number="50">A zanim nastały lata głodu, Józefowi urodzili się dwaj synowie, których mu urodziła Asenat, córka Poti-Fery, kapłana z On.</verse>
				<verse number="51">Józef nadał pierworodnemu imię Manasses, gdyż [mówił]: Bóg dał mi zapomnieć o całej mojej udręce i o całym domu mego ojca.</verse>
				<verse number="52">A drugiemu nadał imię Efraim, [gdyż] mówił: Bóg rozmnożył mnie w ziemi mego utrapienia.</verse>
				<verse number="53">I skończyło się siedem lat obfitości, która była w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="54">I nadeszło siedem lat głodu, tak jak Józef przepowiedział. I głód był we wszystkich krainach, ale w całej ziemi Egiptu był chleb.</verse>
				<verse number="55">Gdy [jednak] na całej ziemi Egiptu był głód, lud wołał do faraona o chleb. I faraon powiedział wszystkim Egipcjanom: Idźcie do Józefa, a co wam powie, zróbcie.</verse>
				<verse number="56">I na całej ziemi był głód. Józef otworzył więc wszystkie spichlerze, w których [było zboże], i sprzedawał Egipcjanom, bo głód wzmógł się w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="57">I ze wszystkich krajów przyjeżdżano do Egiptu, by kupować [żywność] od Józefa, bo wzmógł się głód na całej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="42">
				<verse number="1">Gdy Jakub dowiedział się, że w Egipcie jest zboże, powiedział do swoich synów: Czemu się patrzycie jeden na drugiego?</verse>
				<verse number="2">I mówił [im]: Oto słyszałem, że w Egipcie jest zboże. Jedźcie tam i kupcie [je] nam stamtąd, abyśmy żyli, a nie pomarli.</verse>
				<verse number="3">Dziesięciu braci Józefa wyruszyło więc do Egiptu, aby kupić zboże.</verse>
				<verse number="4">Ale Jakub nie posłał Beniamina, brata Józefa, z jego braćmi, bo powiedział: By nie spotkało go jakieś nieszczęście.</verse>
				<verse number="5">Synowie Izraela przybyli więc wraz z innymi, aby kupić [zboże], gdyż był głód w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="6">A Józef był rządcą tej ziemi i to on sprzedawał [zboża] całej ludności tej ziemi. A gdy przyszli bracia Józefa, pokłonili mu się twarzą do ziemi.</verse>
				<verse number="7">Gdy Józef ujrzał swych braci, poznał ich, lecz udawał przed nimi obcego i rozmawiał z nimi surowo. Zapytał ich: Skąd przyszliście? Odpowiedzieli: Z ziemi Kanaan, aby nakupić żywności.</verse>
				<verse number="8">Józef rozpoznał swoich braci, ale oni go nie poznali.</verse>
				<verse number="9">I Józef przypomniał sobie sny, które mu się śniły o nich, i powiedział im: Jesteście szpiegami i przyszliście, aby wypatrzyć nieobronne miejsca tej ziemi.</verse>
				<verse number="10">A [oni] mu odpowiedzieli: Nie, mój panie. Twoi słudzy przyszli, aby nakupić żywności.</verse>
				<verse number="11">Wszyscy jesteśmy synami jednego człowieka. [Jesteśmy] uczciwi. Twoi słudzy nie są szpiegami.</verse>
				<verse number="12">A [on] powiedział do nich: Nie, ale przyszliście wypatrzyć nieobronne miejsca tej ziemi.</verse>
				<verse number="13">Powiedzieli: [Było] nas, twoich sług, dwunastu braci, synów jednego człowieka w ziemi Kanaan. Najmłodszy [jest] z naszym ojcem [w domu], a jednego już nie ma.</verse>
				<verse number="14">Józef rzekł im: [Jest] tak, jak wam powiedziałem – jesteście szpiegami.</verse>
				<verse number="15">Zostaniecie co do tego wybadani: Na życie faraona, nie wyjdziecie stąd, dopóki nie przyjdzie tu wasz młodszy brat.</verse>
				<verse number="16">Wyślijcie jednego z was, aby przyprowadził waszego brata, a wy zostaniecie w więzieniu, aż wasze słowa się potwierdzą, czy mówicie prawdę. A jeśli nie, na życie faraona, jesteście szpiegami.</verse>
				<verse number="17">I oddał ich pod straż na trzy dni.</verse>
				<verse number="18">A trzeciego dnia Józef powiedział do nich: Zróbcie tak, a będziecie żyć, [bo] ja się boję Boga.</verse>
				<verse number="19">Jeśli jesteście uczciwi, niech jeden z waszych braci pozostanie związany tu w więzieniu; a wy jedźcie i odnieście zboże, aby się pozbyć głodu z waszych domów.</verse>
				<verse number="20">I przyprowadźcie do mnie waszego najmłodszego brata, a wasze słowa sprawdzą się i nie umrzecie. I tak zrobili.</verse>
				<verse number="21">Mówili jeden do drugiego: Naprawdę zgrzeszyliśmy przeciwko naszemu bratu, bo widząc strapienie jego duszy, gdy nas błagał, nie wysłuchaliśmy go. Dlatego przyszło na nas to utrapienie.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Ruben odpowiedział im: Czyż nie mówiłem wam: Nie grzeszcie przeciw chłopcu? A nie usłuchaliście. Oto teraz żąda się odpowiedzialności za jego krew.</verse>
				<verse number="23">Lecz oni nie wiedzieli, że Józef rozumie, bo rozmawiał z nimi przez tłumacza.</verse>
				<verse number="24">Wtedy odwrócił się od nich i zapłakał. Potem obrócił się do nich i rozmawiał z nimi. Wziął spośród nich Symeona i związał go na ich oczach.</verse>
				<verse number="25">Potem Józef rozkazał, aby napełniono ich wory zbożem i każdemu z nich wrzucono do jego wora pieniądze, i [żeby] dano im żywność na drogę. I tak zrobiono.</verse>
				<verse number="26">Wtedy oni włożyli zboża na swoje osły i odjechali stamtąd.</verse>
				<verse number="27">I gdy [jeden z nich] rozwiązał swój wór, aby w gospodzie dać karmę swemu osłu, zobaczył swoje pieniądze; były bowiem na wierzchu jego wora.</verse>
				<verse number="28">I powiedział do swoich braci: Zwrócono mi pieniądze, oto są w moim worze. Wtedy zamarło im serce i przerazili się, mówiąc jeden do drugiego: Cóż to nam Bóg uczynił?</verse>
				<verse number="29">Potem przyszli do swego ojca Jakuba, do ziemi Kanaan, i opowiedzieli mu wszystko, co im się przydarzyło:</verse>
				<verse number="30">Ten człowiek, pan tej ziemi, rozmawiał z nami surowo i wziął nas za szpiegów ziemi;</verse>
				<verse number="31">Powiedzieliśmy mu: Jesteśmy uczciwi, nie jesteśmy szpiegami;</verse>
				<verse number="32">Było nas dwunastu braci, synów naszego ojca; jednego już nie ma, a najmłodszy [jest] teraz z naszym ojcem w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="33">I ten człowiek, pan tej ziemi, powiedział do nas: Po tym poznam, że jesteście uczciwi; zostawcie jednego z waszych braci u mnie, weźcie zboże, aby pozbyć się głodu z waszych domów, i idźcie;</verse>
				<verse number="34">Potem przyprowadźcie waszego najmłodszego brata do mnie, abym poznał, że nie jesteście szpiegami, ale [ludźmi] uczciwymi. Wtedy oddam wam waszego brata, a w tej ziemi będziecie mogli handlować.</verse>
				<verse number="35">A gdy opróżniali swoje wory, każdy [znalazł] w swoim worze węzeł pieniędzy. Gdy wraz ze swoim ojcem zobaczyli węzły z pieniędzmi, przerazili się.</verse>
				<verse number="36">Wtedy ich ojciec Jakub powiedział im: Osierociliście mnie. Nie ma Józefa i Symeona, a weźmiecie Beniamina; całe [zło] się na mnie zwaliło.</verse>
				<verse number="37">Ruben powiedział do swego ojca: Zabij moich dwóch synów, jeśli go z powrotem nie przyprowadzę. Oddaj go pod moją opiekę, a ja ci go zwrócę.</verse>
				<verse number="38">Ale on powiedział: Mój syn nie pójdzie z wami, gdyż jego brat umarł i tylko on jeden został. Jeśli przydarzy mu się nieszczęście na drodze, którą pójdziecie, w żalu doprowadzicie mnie, osiwiałego, do grobu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="43">
				<verse number="1">A ciężki głód [panował] w tej ziemi.</verse>
				<verse number="2">I gdy zużyli zboże, które przynieśli z Egiptu, ich ojciec powiedział do nich: Idźcie znowu [i] kupcie nam trochę żywności.</verse>
				<verse number="3">Juda powiedział do niego: Ten człowiek uroczyście nam oświadczył: Nie zobaczycie mojej twarzy, jeśli nie będzie z wami waszego brata.</verse>
				<verse number="4">Jeśli [więc] poślesz naszego brata z nami, pojedziemy i nakupimy ci żywności;</verse>
				<verse number="5">Ale jeśli nie poślesz, nie pojedziemy, bo ten człowiek mówił do nas: Nie zobaczycie mojej twarzy, jeśli nie będzie z wami waszego brata.</verse>
				<verse number="6">Izrael zapytał: Dlaczego sprawiliście mi ból, mówiąc temu człowiekowi, że macie jeszcze brata?</verse>
				<verse number="7">Odpowiedzieli: Ten człowiek dokładnie się wypytał o nas i naszą rodzinę: Żyje jeszcze wasz ojciec? Macie [jeszcze jakiegoś] brata? I odpowiedzieliśmy mu na jego pytania. Skąd mogliśmy wiedzieć, że powie: Przyprowadźcie mi tu waszego brata?</verse>
				<verse number="8">I Juda powiedział do swego ojca Izraela: Poślij chłopca ze mną. Powstaniemy i pojedziemy, abyśmy żyli, a nie pomarli [z głodu], tak my, jak i ty, i nasze dzieci.</verse>
				<verse number="9">Ja biorę odpowiedzialność za niego, ode mnie się go domagaj. Jeśli nie przyprowadzę go do ciebie i nie stawię go przed tobą, na zawsze będę ponosił [za to] winę.</verse>
				<verse number="10">Gdybyśmy bowiem nie zwlekali, wrócilibyśmy już dwa razy.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Izrael, ich ojciec, powiedział do nich: Jeśli tak [musi być], zróbcie w ten sposób: weźcie z najlepszych owoców ziemi w wasze naczynia i zanieście je temu człowiekowi w darze – trochę balsamu, trochę miodu, wonności, mirry, orzechów i migdałów.</verse>
				<verse number="12">Weźcie też ze sobą podwójną sumę pieniędzy, a pieniądze wrzucone na wierzch waszych worów zabierzcie ze sobą, bo może to była pomyłka.</verse>
				<verse number="13">Weźcie także waszego brata, wstańcie i jedźcie znowu do tego człowieka;</verse>
				<verse number="14">A niech Bóg Wszechmogący da wam miłosierdzie przed tym człowiekiem, aby wam wypuścił waszego drugiego brata i Beniamina. A jeśli mam stracić swoje dzieci, to je stracę.</verse>
				<verse number="15">Mężczyźni wzięli więc ten dar, zabrali ze sobą podwójną sumę pieniędzy oraz Beniamina, wstali i pojechali do Egiptu, i stanęli przed Józefem.</verse>
				<verse number="16">A gdy Józef zobaczył z nimi Beniamina, powiedział do zarządcy jego domu: Wprowadź tych ludzi do domu, zabij [bydlę] i przyrządź, bo ci ludzie w południe będą jedli ze mną.</verse>
				<verse number="17">Człowiek ten zrobił, jak mu Józef rozkazał, i wprowadził tych ludzi do domu Józefa.</verse>
				<verse number="18">Gdy zostali wprowadzeni do domu Józefa, bali się i mówili: Wprowadzono nas tu z powodu tych pieniędzy, które za pierwszym razem włożono do naszych worów, aby rzucić na nas [oszczerstwo], napaść na nas i wziąć w niewolę nas i nasze osły.</verse>
				<verse number="19">Podeszli do zarządcy domu Józefa i rozmawiali z nim w drzwiach domu.</verse>
				<verse number="20">I powiedzieli: [Pozwól], panie. Przyjechaliśmy za pierwszym razem kupić żywności.</verse>
				<verse number="21">A gdy przyjechaliśmy do gospody i rozwiązaliśmy nasze wory, pieniądze każdego [były] na wierzchu jego wora, nasze pieniądze w pełnej wadze. Przywieźliśmy je więc ze sobą.</verse>
				<verse number="22">Przywieźliśmy też inne pieniądze ze sobą, aby nakupić żywności. Nie wiemy, kto włożył nasze pieniądze do naszych worów.</verse>
				<verse number="23">A [on] powiedział: Pokój wam, nie bójcie się. Bóg wasz, Bóg waszego ojca, dał wam skarb do waszych worów. Wasze pieniądze doszły do mnie. I wyprowadził do nich Symeona.</verse>
				<verse number="24">Człowiek ten wprowadził tych ludzi do domu Józefa, dał im wody, aby umyli sobie nogi; dał też karmę ich osłom.</verse>
				<verse number="25">Potem przygotowali dar, zanim Józef przyszedł w południe. Słyszeli bowiem, że tam mieli jeść chleb.</verse>
				<verse number="26">A gdy Józef wszedł do domu, przynieśli mu dar, który [mieli] ze sobą w tym domu, i pokłonili mu się aż do ziemi.</verse>
				<verse number="27">I dowiadywał się, jak się im powodzi, i zapytał: Czy wasz ojciec jest zdrowy, ten starzec, o którym mi opowiadaliście? Czy jeszcze żyje?</verse>
				<verse number="28">A oni odpowiedzieli: Twój sługa, nasz ojciec, jest zdrowy, jeszcze żyje. I uklękli, i pokłonili mu się.</verse>
				<verse number="29">Wtedy podniósł swe oczy i zobaczył swego brata Beniamina, syna swej matki, i zapytał: Czy to [jest] wasz najmłodszy brat, o którym mi opowiadaliście? I powiedział mu: Niech Bóg będzie ci miłosierny, miły synu.</verse>
				<verse number="30">I nagle Józef [wyszedł], bo wzruszył się do głębi swym bratem, i szukał [miejsca], gdzie mógłby zapłakać. Wszedł więc do komnaty i tam płakał.</verse>
				<verse number="31">Potem umył swoją twarz, wyszedł i gdy się opanował, powiedział: Kładźcie chleb.</verse>
				<verse number="32">Położono jemu osobno, im osobno i osobno Egipcjanom, którzy z nim jedli. Egipcjanie bowiem nie mogą jeść chleba z Hebrajczykami, gdyż to budzi odrazę u Egipcjan.</verse>
				<verse number="33">I usiedli przed nim, pierworodny według swego pierworództwa, a młodszy według swej młodości. I dziwili się ci mężczyźni, [patrząc] jeden na drugiego.</verse>
				<verse number="34">Potem brał potrawy sprzed siebie i kazał im zanieść. A porcja Beniamina była pięciokrotnie większa od porcji ich wszystkich. Pili i podpili sobie z nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="44">
				<verse number="1">Wtedy [Józef] rozkazał zarządcy swego domu: Napełnij wory tych ludzi zbożem, ile tylko mogą unieść, a pieniądze każdego włóż na wierzch jego wora.</verse>
				<verse number="2">Mój kielich też, kielich srebrny, włóż na wierzch wora najmłodszego razem z pieniędzmi za zboże. I zrobił według słów Józefa, jak mu rozkazał.</verse>
				<verse number="3">O świcie wyprawiono tych ludzi razem z ich osłami.</verse>
				<verse number="4">Gdy wyszli z miasta i byli niedaleko, Józef powiedział do zarządcy swego domu: Wstań, goń tych ludzi, a gdy ich dogonisz, powiedz do nich: Czemu oddaliście złem za dobro?</verse>
				<verse number="5">Czy to nie jest [kielich], z którego pija mój pan i z którego wróży? Źle postąpiliście, dopuszczając się tego.</verse>
				<verse number="6">[Ten] dogonił ich więc i powiedział do nich te słowa.</verse>
				<verse number="7">Ale [oni] mu odpowiedzieli: Dlaczego mój pan mówi takie słowa? Nie daj Boże, aby twoi słudzy mieli tak postąpić.</verse>
				<verse number="8">Przecież pieniądze, które znaleźliśmy na wierzchu naszych worów, przynieśliśmy do ciebie z powrotem z ziemi Kanaan. Jakże mielibyśmy kraść z domu twego pana srebro lub złoto?</verse>
				<verse number="9">U którego z twoich sług to się znajdzie, niech umrze, a my będziemy niewolnikami mego pana.</verse>
				<verse number="10">[On] powiedział: Niech będzie tak, jak mówicie. Przy którym znajdzie się kielich, ten będzie niewolnikiem, a wy będziecie niewinni.</verse>
				<verse number="11">Wtedy każdy szybko zdjął swój wór na ziemię i rozwiązał go.</verse>
				<verse number="12">I szukał, zaczynając od starszego, a kończąc na najmłodszym. I znalazł kielich w worze Beniamina.</verse>
				<verse number="13">Wtedy rozdarli swoje szaty, każdy załadował swego osła i wrócili do miasta.</verse>
				<verse number="14">Przyszedł więc Juda i jego bracia do domu Józefa, który tam jeszcze był. I upadli przed nim na ziemię.</verse>
				<verse number="15">I Józef zapytał ich: Co zrobiliście? Czy nie wiedzieliście, że [taki] człowiek jak ja potrafi wróżyć?</verse>
				<verse number="16">Wtedy Juda odpowiedział: Cóż możemy odpowiedzieć memu panu? Co możemy mówić i jak mamy się usprawiedliwić? Bóg znalazł nieprawość u twoich sług. Oto jesteśmy niewolnikami mego pana, zarówno my, jak i ten, u którego znalazł się kielich.</verse>
				<verse number="17">A on odpowiedział: Nie daj Boże, abym miał tak uczynić. Człowiek, w którego ręku znaleziono kielich, będzie moim niewolnikiem. Wy zaś jedźcie w pokoju do waszego ojca.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Juda podszedł do niego i powiedział: Mój panie! [Pozwól] twemu słudze mówić słowo do uszu mego pana, a niech nie zapala się twój gniew na twego sługę, gdyż ty jesteś jak sam faraon.</verse>
				<verse number="19">Mój pan pytał swoich sług: Czy macie ojca albo brata?</verse>
				<verse number="20">Wtedy odpowiedzieliśmy memu panu: Mamy ojca, starca, i chłopca małego [spłodzonego] w jego starości. Jego brat umarł i tylko on został [po] swej matce, i jego ojciec go kocha.</verse>
				<verse number="21">Potem mówiłeś [do nas], swoich sług: Przyprowadźcie go do mnie, abym mógł go zobaczyć własnymi oczyma.</verse>
				<verse number="22">I mówiliśmy do mego pana: Chłopiec nie będzie mógł opuścić swego ojca, bo gdyby opuścił swego ojca, ten by umarł.</verse>
				<verse number="23">Wtedy powiedziałeś do swoich sług: Jeśli nie przyjdzie z wami wasz najmłodszy brat, więcej nie zobaczycie mojej twarzy.</verse>
				<verse number="24">Gdy więc przyszliśmy do twego sługi, mego ojca, powtórzyliśmy mu te słowa mego pana.</verse>
				<verse number="25">Wtedy nasz ojciec powiedział: Jedźcie znowu i kupcie nam trochę żywności.</verse>
				<verse number="26">I powiedzieliśmy: Nie możemy [tam] iść. Lecz jeśli [będzie] z nami nasz najmłodszy brat, wtedy pojedziemy. Bo nie będziemy mogli zobaczyć twarzy tego człowieka, jeśli nie będzie z nami naszego najmłodszego brata.</verse>
				<verse number="27">I twój sługa, mój ojciec, powiedział do nas: Wy wiecie, że moja żona urodziła mi dwóch [synów].</verse>
				<verse number="28">Jeden wyszedł ode mnie i powiedziałem: Na pewno został rozszarpany [przez zwierzę] i nie widziałem go do dziś.</verse>
				<verse number="29">A jeśli zabierzecie mi też tego i spotka go nieszczęście, wtedy w żalu doprowadzicie mnie, osiwiałego, do grobu.</verse>
				<verse number="30">Dlatego jeśli przyjdę do twego sługi, mojego ojca, a nie będzie z nami chłopca, z którym jest bardzo związany;</verse>
				<verse number="31">Stanie się tak, że jak tylko zobaczy, że chłopca nie ma, umrze. A twoi słudzy doprowadzą twego sługę, naszego ojca, osiwiałego, z żalu do grobu.</verse>
				<verse number="32">Bo twój sługa wziął na siebie odpowiedzialność przed ojcem i mówił: Jeśli go nie przyprowadzę, będę po wszystkie dni winien grzechu przeciw mojemu ojcu.</verse>
				<verse number="33">Teraz więc, proszę, niech twój sługa zostanie niewolnikiem mego pana zamiast tego chłopca, a niech chłopak idzie ze swymi braćmi.</verse>
				<verse number="34">Bo jak ja mam wrócić do mego ojca, gdy nie będzie ze mną tego chłopca? Nie chciałbym patrzeć na rozpacz, która by dotknęła mego ojca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="45">
				<verse number="1">Wtedy Józef nie mógł się dalej powstrzymać przed wszystkimi, którzy stali przed nim, i zawołał: Wyprowadźcie wszystkich ode mnie. I nikt przy nim nie został, gdy Józef dał się poznać swoim braciom.</verse>
				<verse number="2">I wybuchnął tak głośnym płaczem, że słyszeli to Egipcjanie, słyszał też dom faraona.</verse>
				<verse number="3">I Józef powiedział do swoich braci: Ja [jestem] Józef. Czy mój ojciec jeszcze żyje? A [jego] bracia nie mogli mu odpowiedzieć, bo zatrwożyli się wobec niego.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Józef powiedział do swoich braci: Zbliżcie się, proszę, do mnie. A gdy zbliżyli się, powiedział: Ja [jestem] Józef, wasz brat, którego sprzedaliście do Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Jednak teraz nie smućcie się ani się nie bójcie, że sprzedaliście mnie tutaj. Bóg bowiem posłał mnie przed wami dla zachowania waszego życia.</verse>
				<verse number="6">Bo już dwa lata [trwa] głód na ziemi, a jeszcze pięć lat [zostaje], w których nie będzie ani orki, ani żniwa.</verse>
				<verse number="7">Bóg posłał mnie więc przed wami, aby zachować wam potomność na ziemi i żeby ocalić wam życie dzięki wielkiemu wybawieniu.</verse>
				<verse number="8">Tak więc nie wy mnie tu posłaliście, ale Bóg, który mnie ustanowił ojcem dla faraona i panem całego jego domu oraz władcą nad całą ziemią Egiptu.</verse>
				<verse number="9">Idźcie więc szybko do mego ojca i powiedzcie do niego: Tak mówi twój syn Józef: Bóg uczynił mnie panem całego Egiptu, przyjedź do mnie, nie zwlekaj.</verse>
				<verse number="10">Będziesz mieszkał w ziemi Goszen i będziesz blisko mnie, ty, twoi synowie i synowie twoich synów, twoje owce i woły, i wszystko, co masz.</verse>
				<verse number="11">Będę cię tam żywił, bo [będzie] jeszcze pięć lat głodu, byś nie zginął z niedostatku ty, twój dom i wszystko, co masz.</verse>
				<verse number="12">A oto wasze oczy i oczy mego brata Beniamina widzą, że moje usta do was mówią.</verse>
				<verse number="13">Opowiedzcie też memu ojcu o całej mojej chwale w Egipcie i o wszystkim, co widzieliście; spieszcie się więc i przyprowadźcie tu mego ojca.</verse>
				<verse number="14">Potem rzucił się na szyję swemu bratu Beniaminowi i zapłakał. Beniamin też płakał na jego szyi.</verse>
				<verse number="15">I pocałował wszystkich swoich braci, i płakał nad nimi. Potem jego bracia rozmawiali z nim.</verse>
				<verse number="16">I rozgłoszono tę wieść w domu faraona: Przyjechali bracia Józefa. I podobało się to faraonowi i jego sługom.</verse>
				<verse number="17">Wtedy faraon powiedział do Józefa: Powiedz swoim braciom: Zróbcie tak: Załadujcie swoje zwierzęta i idźcie, wróćcie do ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="18">Zabierzcie waszego ojca i waszych domowników i przyjedźcie do mnie. A dam wam dobre miejsce w ziemi Egiptu i będziecie się żywić tym, co najlepsze z tej ziemi.</verse>
				<verse number="19">I rozkaż im: Tak zróbcie: Weźcie sobie z ziemi Egiptu wozy dla waszych dzieci i dla waszych żon, weźcie też waszego ojca i przyjedźcie tutaj.</verse>
				<verse number="20">Nie żałujcie waszych sprzętów, gdyż dobro całej ziemi Egiptu będzie wasze.</verse>
				<verse number="21">Tak zrobili więc synowie Izraela. Józef dał im wozy zgodnie z rozkazem faraona, dał im też żywności na drogę.</verse>
				<verse number="22">Dał każdemu z nich szaty na zmianę, a Beniaminowi dał trzysta srebrników i pięć szat na zmianę.</verse>
				<verse number="23">Posłał też swemu ojcu takie rzeczy: dziesięć osłów niosących najlepsze płody Egiptu i dziesięć oślic niosących zboże, chleb i żywność na drogę dla jego ojca.</verse>
				<verse number="24">Wyprawił więc swoich braci i gdy odjeżdżali, powiedział do nich: Nie kłóćcie się po drodze.</verse>
				<verse number="25">Wyjechali z Egiptu i przyjechali do ziemi Kanaan, do swego ojca Jakuba.</verse>
				<verse number="26">I oznajmili mu: Józef jeszcze żyje i jest władcą nad całą ziemią Egiptu. I zasłabło jego serce, bo im nie wierzył.</verse>
				<verse number="27">Lecz [oni] powtórzyli mu wszystkie słowa Józefa, które im powiedział. A kiedy zobaczył wozy, które Józef posłał, aby go [na nich] przywieziono, ożył duch ich ojca Jakuba.</verse>
				<verse number="28">I Izrael powiedział: To mi wystarczy. Mój syn Józef jeszcze żyje. Pójdę i zobaczę go, zanim umrę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="46">
				<verse number="1">Tak więc Izrael wyruszył [w drogę] ze wszystkim, co miał; a gdy przybył do Beer-Szeby, złożył ofiary Bogu swego ojca Izaaka.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Bóg powiedział do Izraela w nocnym widzeniu: Jakubie, Jakubie! A on odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="3">I powiedział: Ja [jestem] Bogiem, Bogiem twego ojca. Nie bój się zejść do Egiptu, bo tam cię rozmnożę w wielki naród.</verse>
				<verse number="4">Pójdę z tobą do Egiptu i wyprowadzę cię stamtąd [z powrotem], a Józef położy swoją rękę na twoje oczy.</verse>
				<verse number="5">I Jakub wyruszył z Beer-Szeby. I synowie Izraela wzięli swego ojca Jakuba, swoje dzieci i swe żony na wozy, które faraon posłał, aby go przywieziono.</verse>
				<verse number="6">Zebrali też swe stada i swój dobytek, który zdobyli w ziemi Kanaan, i przyjechali do Egiptu, Jakub i całe jego potomstwo razem z nim;</verse>
				<verse number="7">Swych synów i synów swoich synów, swoje córki i córki swoich synów oraz całe swoje potomstwo prowadził ze sobą do Egiptu.</verse>
				<verse number="8">A to [są] imiona synów Izraela, którzy weszli do Egiptu – Jakub i jego synowie: pierworodny Jakuba, Ruben.</verse>
				<verse number="9">Synowie Rubena: Henoch, Pallu, Chesron i Karmi.</verse>
				<verse number="10">Synowie Symeona: Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Sochar i Szaul, syn [kobiety] Kananejki.</verse>
				<verse number="11">Synowie Lewiego: Gerszon, Kehat i Merari.</verse>
				<verse number="12">Synowie Judy: Er, Onan, Szela, Peres i Zerach. Lecz Er i Onan umarli w ziemi Kanaan. A synami Peresa byli: Chesron i Chamul.</verse>
				<verse number="13">Synowie Issachara: Tola, Puwwa, Job i Szimron.</verse>
				<verse number="14">Synowie Zebulona: Sered, Elon i Jachleel.</verse>
				<verse number="15">A to są synowie Lei, których – jak i córkę Dinę, urodziła Jakubowi w Paddan-Aram. Wszystkich dusz jego synów i córek było trzydzieści trzy.</verse>
				<verse number="16">Synowie Gada: Sifion, Chaggi, Szuni, Esbon, Eri, Arodi i Areli.</verse>
				<verse number="17">Synowie Aszera: Jimna, Jiszwa, Jiszwi, Beria i siostra ich Serach. A synowie Berii: Cheber i Malkiel.</verse>
				<verse number="18">To [są] synowie Zilpy, którą Laban dał swej córce Lei, których ona urodziła Jakubowi – szesnaście dusz.</verse>
				<verse number="19">Synowie Racheli, żony Jakuba: Józef i Beniamin.</verse>
				<verse number="20">Józefowi zaś urodzili się w ziemi Egiptu Manasses i Efraim, których urodziła Asenat, córka Poti-Fery, kapłana z On.</verse>
				<verse number="21">Synowie Beniamina: Bela, Beker, Aszbel, Gera, Naaman, Echi, Rosz, Muppim, Chuppim i Ard.</verse>
				<verse number="22">To [są] synowie Racheli, którzy się urodzili Jakubowi. Wszystkich dusz – czternaście.</verse>
				<verse number="23">Synowie Dana: Chuszim.</verse>
				<verse number="24">Synowie Neftalego: Jachseel, Guni, Jeser i Szillem.</verse>
				<verse number="25">To [są] synowie Bilhy, którą Laban dał swej córce Racheli, i których urodziła Jakubowi. Wszystkich dusz – siedem.</verse>
				<verse number="26">Wszystkich, którzy przyszli z Jakubem do Egiptu, pochodzących z jego lędźwi, oprócz żon synów Jakuba, wszystkich dusz było sześćdziesiąt sześć.</verse>
				<verse number="27">A synów Józefa, którzy mu się urodzili w Egipcie, były dwie dusze. [I tak] wszystkich dusz z domu Jakuba, które weszły do Egiptu, [było] siedemdziesiąt.</verse>
				<verse number="28">I [Jakub] posłał przed sobą Judę do Józefa, aby go uprzedził, zanim przybędzie do Goszen. I przybyli do ziemi Goszen.</verse>
				<verse number="29">I Józef zaprzągł swój wóz, i wyjechał naprzeciw swemu ojcu Izraelowi do Goszen. A gdy go zobaczył, rzucił mu się na szyję i długo płakał na jego szyi.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Izrael powiedział do Józefa: Mogę już umrzeć, skoro ujrzałem twoją twarz, że jeszcze żyjesz.</verse>
				<verse number="31">Józef powiedział do swoich braci i do domu swego ojca: Pójdę zawiadomić faraona i powiem mu: Moi bracia i dom mego ojca, którzy byli w ziemi Kanaan, przyjechali do mnie;</verse>
				<verse number="32">A [ci] mężczyźni [są] pasterzami, bo zajmowali się hodowlą bydła. Przyprowadzili więc swoje owce i woły, i wszystko, co mieli.</verse>
				<verse number="33">A gdy wezwie was faraon i zapyta: Czym się zajmujecie?</verse>
				<verse number="34">Odpowiecie: Twoi słudzy od swego dzieciństwa aż do dziś są pasterzami, my i nasi ojcowie. [W ten sposób] będziecie mogli mieszkać w ziemi Goszen, bo Egipcjanie brzydzą się każdym pasterzem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="47">
				<verse number="1">Józef więc przyszedł i powiedział faraonowi: Mój ojciec i moi bracia ze swymi owcami, wołami i ze wszystkim, co mają, przybyli z ziemi Kanaan; oto są w ziemi Goszen.</verse>
				<verse number="2">A spośród swych braci wziął pięciu mężczyzn i przedstawił ich faraonowi.</verse>
				<verse number="3">I faraon zapytał jego braci: Czym się zajmujecie? A [oni] odpowiedzieli faraonowi: Twoi słudzy [są] pasterzami, my i nasi ojcowie.</verse>
				<verse number="4">Powiedzieli jeszcze do faraona: Przyszliśmy, aby przebywać w tej ziemi, bo nie ma paszy dla stad, które [mają] twoi słudzy, gdyż ciężki głód [panuje] w ziemi Kanaan. Teraz prosimy, pozwól, aby twoi słudzy mieszkali w ziemi Goszen.</verse>
				<verse number="5">Wtedy faraon powiedział do Józefa: Twój ojciec i twoi bracia przybyli do ciebie.</verse>
				<verse number="6">Ziemia Egiptu jest przed tobą. W najlepszym [miejscu] tej ziemi osadź twego ojca i twoich braci, niech mieszkają w ziemi Goszen. A jeśli wiesz, że są wśród nich dzielni ludzie, uczyń ich przełożonymi nad moimi stadami.</verse>
				<verse number="7">I Józef przyprowadził swego ojca Jakuba, i postawił go przed faraonem. A Jakub błogosławił faraona.</verse>
				<verse number="8">Faraon zapytał Jakuba: Ile lat życia sobie liczysz?</verse>
				<verse number="9">Jakub odpowiedział faraonowi: Liczba lat mego pielgrzymowania to sto trzydzieści. Krótkie i złe były lata mego życia i nie osiągnąłem wieku moich ojców podczas ich pielgrzymowania.</verse>
				<verse number="10">Potem Jakub pobłogosławił faraona i odszedł sprzed jego oblicza.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Józef osiedlił swego ojca i swoich braci i dał im posiadłość w ziemi Egiptu, w najlepszym [miejscu] tej krainy, w ziemi Ramses, jak rozkazał faraon.</verse>
				<verse number="12">I Józef żywił chlebem swego ojca i swoich braci, i cały dom swego ojca, aż do najmniejszego.</verse>
				<verse number="13">A w całej ziemi nie [było] chleba, bo panował bardzo ciężki głód i była utrapiona przez głód ziemia Egiptu i ziemia Kanaan.</verse>
				<verse number="14">Józef zebrał więc wszystkie pieniądze, które znajdowały się w ziemi Egiptu i w ziemi Kanaan, za żywność, którą kupowano. I Józef wniósł te pieniądze do skarbu faraona.</verse>
				<verse number="15">A gdy zabrakło pieniędzy w ziemi Egiptu i w ziemi Kanaan, wszyscy Egipcjanie przyszli do Józefa i powiedzieli: Daj nam chleba. Dlaczego mamy umierać na twoich oczach? Gdyż nam już zabrakło pieniędzy.</verse>
				<verse number="16">Józef na to odpowiedział: Dajcie wasze bydła, a dam wam [żywność] za wasze bydła, skoro zabrakło [wam] pieniędzy.</verse>
				<verse number="17">Przyprowadzili więc swoje bydła do Józefa; i Józef dał im chleb za konie, za trzody owiec, za stada wołów i za osły. W tym roku zaopatrywał ich w żywność w zamian za wszelkie ich bydło.</verse>
				<verse number="18">A gdy minął ten rok, przyszli do niego w następnym roku i powiedzieli: Nie ukryjemy przed naszym panem, że już skończyły się nam pieniądze, a stada bydła [należą] do naszego pana. Nie zostaje [nam] nic przed naszym panem jak tylko nasze ciała i nasze pole.</verse>
				<verse number="19">Dlaczego mamy umierać na twoich oczach, zarówno my, jak i nasza ziemia? Kupuj za chleb nas i nasze pole, a my i nasza ziemia będziemy w niewoli u faraona. Daj [nam] tylko ziarno, abyśmy żyli, a nie pomarli, i by ziemia nie opustoszała.</verse>
				<verse number="20">I tak kupił Józef [całą] ziemię Egiptu dla faraona, bo każdy Egipcjanin sprzedał swoje pole, gdyż wzmógł się wśród nich głód. I cała ziemia stała się [własnością] faraona.</verse>
				<verse number="21">I przeniósł lud do miast, od jednego krańca Egiptu do drugiego.</verse>
				<verse number="22">Nie kupił tylko ziemi kapłanów, bo kapłani mieli [żywność] przydzieloną im przez faraona i żywili się swoją żywnością, którą dał im faraon. Dlatego nie sprzedali swej ziemi.</verse>
				<verse number="23">Potem Józef powiedział do ludu: Oto teraz kupiłem was i waszą ziemię dla faraona. Macie tu ziarno, obsiejcie nim pola.</verse>
				<verse number="24">A piątą część [waszych] plonów oddacie faraonowi, cztery zaś części będą wasze – na obsianie pól i na żywność dla tych, którzy są w waszych domach, i na żywność [dla] waszych dzieci.</verse>
				<verse number="25">Wtedy odpowiedzieli: Uratowałeś nam życie! Obyśmy znaleźli łaskę w oczach swego pana, a będziemy niewolnikami faraona.</verse>
				<verse number="26">I Józef ustanowił to jako prawo aż do dziś w ziemi Egiptu, aby faraonowi [oddawano] piątą część [plonów]. Tylko ziemia samych kapłanów nie stała się [własnością] faraona.</verse>
				<verse number="27">Izrael mieszkał w ziemi Egiptu, w ziemi Goszen. Nabywali w niej posiadłości na własność, byli płodni i bardzo się rozmnożyli.</verse>
				<verse number="28">I Jakub żył w ziemi Egiptu siedemnaście lat. A w sumie Jakub przeżył sto czterdzieści siedem lat.</verse>
				<verse number="29">I zbliżył się czas śmierci Izraela. Wezwał więc swego syna Józefa i powiedział do niego: Jeśli teraz znalazłem łaskę w twoich oczach, połóż, proszę, twoją rękę pod moje biodro, a wyświadcz mi tę łaskę i wierność: Proszę, nie chowaj mnie w Egipcie;</verse>
				<verse number="30">Ale [gdy] zasnę z moimi ojcami, wywieziesz mnie z Egiptu i pochowasz mnie w ich grobie. A on powiedział: Uczynię według twego słowa.</verse>
				<verse number="31">A [Jakub] powiedział: Przysięgnij mi. I przysiągł mu. Potem Izrael pokłonił się na wezgłowie łoża.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="48">
				<verse number="1">Gdy to się stało, dano znać Józefowi: Oto twój ojciec zachorował. Wziął więc ze sobą swoich dwóch synów, Manassesa i Efraima.</verse>
				<verse number="2">I powiedziano Jakubowi: Oto twój syn Józef idzie do ciebie. A Izrael zebrał siłę i usiadł na łożu.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Jakub powiedział do Józefa: Bóg Wszechmogący ukazał mi się w Luz, w ziemi Kanaan, i błogosławił mi.</verse>
				<verse number="4">I powiedział do mnie: Oto ja uczynię cię płodnym i rozmnożę cię, i wywiodę z ciebie wielki lud. I dam tę ziemię twemu potomstwu po tobie w wieczne dziedzictwo.</verse>
				<verse number="5">Dlatego teraz twoi dwaj synowie, Efraim i Manasses, którzy urodzili ci się w ziemi Egiptu, zanim przyszedłem tu do ciebie do Egiptu, są moimi. Będą moi jak Ruben i Symeon.</verse>
				<verse number="6">Ale twoje dzieci, które spłodzisz po nich, będą twoje; będą zwane w swych posiadłościach imieniem swoich braci.</verse>
				<verse number="7">A gdy wracałem z Paddan, umarła mi Rachela w ziemi Kanaan, w drodze, gdy byłem jeszcze w niewielkiej odległości od Efraty, i pogrzebałem ją tam przy drodze do Efraty, czyli Betlejem.</verse>
				<verse number="8">A gdy Izrael zobaczył synów Józefa, zapytał: Czyi oni są?</verse>
				<verse number="9">Józef odpowiedział swemu ojcu: To są moi synowie, których Bóg dał mi tutaj. A [on] powiedział: Proszę, przyprowadź ich do mnie, abym im błogosławił.</verse>
				<verse number="10">A oczy Izraela były tak słabe ze starości, że nie mógł widzieć. I przyprowadził ich do niego, a [Jakub] ich pocałował i uścisnął.</verse>
				<verse number="11">Potem Izrael powiedział do Józefa: Nie spodziewałem się, że będę jeszcze oglądał twoją twarz, a oto Bóg dał mi widzieć nawet twoje potomstwo.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Józef odsunął ich od jego kolan i pokłonił się twarzą aż do ziemi.</verse>
				<verse number="13">Potem Józef wziął obydwu i [postawił] Efraima po swojej prawej ręce, czyli po lewej stronie Izraela; a Manassesa po swojej lewej ręce, czyli po prawej stronie Izraela, i przyprowadził ich do niego.</verse>
				<verse number="14">Izrael wyciągnął swoją prawą rękę, położył ją na głowę Efraima, który był młodszy, a swoją lewą rękę na głowę Manassesa, umyślnie pokładając swoje ręce, choć pierworodny był Manasses.</verse>
				<verse number="15">I błogosławił Józefowi, mówiąc: Bóg, przed którego obliczem chodzili moi ojcowie, Abraham i Izaak, Bóg, który mnie żywił od mej młodości aż do dziś;</verse>
				<verse number="16">Anioł, który wybawił mnie ze wszelkiego zła, niech błogosławi tym chłopcom i niech będą nazywani [od] mego imienia i od imienia moich ojców, Abrahama i Izaaka, i niech się rozmnożą na ziemi.</verse>
				<verse number="17">A gdy Józef zobaczył, że jego ojciec położył swoją prawą rękę na głowę Efraima, nie podobało mu się to. Wziął więc rękę swego ojca, aby ją przenieść z głowy Efraima na głowę Manassesa.</verse>
				<verse number="18">I Józef powiedział do swego ojca: Nie tak, mój ojcze. Ten bowiem [jest] pierworodny, połóż swoją prawą rękę na jego głowę.</verse>
				<verse number="19">Ale jego ojciec wzbraniał się i powiedział: Wiem, mój synu, wiem. Ten też stanie się ludem i on też urośnie, ale jego młodszy brat go przewyższy, a z jego potomstwa wyjdzie mnóstwo narodów.</verse>
				<verse number="20">Błogosławił im więc tego dnia, mówiąc: Przez ciebie Izrael będzie błogosławił, mówiąc: Niech Bóg cię uczyni jak Efraim i jak Manasses. Tak wyróżnił Efraima przed Manassesem.</verse>
				<verse number="21">Potem Izrael powiedział do Józefa: Oto ja umieram, ale Bóg będzie z wami i przywróci was do ziemi waszych ojców.</verse>
				<verse number="22">Oto daję ci jedną część więcej niż twoim braciom, którą nabyłem moim mieczem i moim łukiem z ręki Amorytów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="49">
				<verse number="1">Potem Jakub wezwał swoich synów i powiedział: Zbierzcie się, a oznajmię wam, co was spotka w [waszych] ostatnich dniach.</verse>
				<verse number="2">Zbierzcie się i słuchajcie, synowie Jakuba, a słuchajcie waszego ojca Izraela.</verse>
				<verse number="3">Rubenie, mój pierworodny, ty jesteś moją mocą i początkiem mojej siły, pierwszy dostojeństwem i pierwszy męstwem.</verse>
				<verse number="4">Niestabilny jak woda, nie będziesz przodować, bo wstąpiłeś do łoża twego ojca; wstępując do mojego posłania, zbezcześciłeś je.</verse>
				<verse number="5">Symeon i Lewi, bracia, ich miecze to narzędzia przemocy.</verse>
				<verse number="6">Niech moja dusza nie wchodzi w ich radę, niech moja sława nie jednoczy się z ich zgromadzeniem, bo w swej zapalczywości zabili człowieka, a w samowoli wywrócili mur.</verse>
				<verse number="7">Przeklęta ich zapalczywość, bo uparta, i ich gniew, bo zatwardziały. Rozdzielę ich w Jakubie, a rozproszę ich w Izraelu.</verse>
				<verse number="8">Judo, to ciebie będą chwalić twoi bracia, twoja ręka będzie na karku twoich nieprzyjaciół, synowie twego ojca będą ci się kłaniać.</verse>
				<verse number="9">Judo, szczenię lwie, wróciłeś od łupu, mój synu. Skłonił się i położył się jak lew i jak lwica. Któż go obudzi?</verse>
				<verse number="10">Nie będzie odjęte berło od Judy ani prawodawca spomiędzy jego nóg, aż przyjdzie Szylo i jemu będą posłuszne narody.</verse>
				<verse number="11">Przywiąże do winorośli swoje oślę, a do wybornej winorośli – oślątko swojej oślicy. Wypierze w winie swoją szatę, a we krwi winogron – swoje odzienie.</verse>
				<verse number="12">Jego oczy czerwone od wina, a zęby białe od mleka.</verse>
				<verse number="13">Zebulon [będzie] mieszkać na morskim brzegu, przy porcie okrętów, a jego granice [będą] aż do Sydonu.</verse>
				<verse number="14">Issachar [jak] osioł kościsty leżący między dwoma brzemionami.</verse>
				<verse number="15">Zobaczył, że spoczynek jest dobry i ziemię, że [jest] urocza, nachylił swe ramię, by dźwigać, i stał się sługą składającym daninę.</verse>
				<verse number="16">Dan będzie sądzić swój lud jako jedno z pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="17">Dan będzie wężem na drodze, żmiją na ścieżce kąsającą końskie pięty, tak że jeździec spadnie do tyłu.</verse>
				<verse number="18">Oczekuję twego zbawienia, PANIE!</verse>
				<verse number="19">Gad będzie zwyciężony przez wojsko, ale on na koniec zwycięży.</verse>
				<verse number="20">Od Aszera [będzie] tłusty chleb, a on dostarczy przysmaków królewskich.</verse>
				<verse number="21">Neftali [jak] wypuszczona łania, mówiący piękne słowa.</verse>
				<verse number="22">Józef, latorośl płodna, latorośl płodna przy źródle, a [jej] szczepy rozchodzą się po murze.</verse>
				<verse number="23">Choć napoili go goryczą i strzelali do niego, i nienawidzili go strzelcy;</verse>
				<verse number="24">Jednak jego łuk został potężny i wzmocniły się ramiona jego rąk dzięki rękom mocnego [Boga] Jakuba, stamtąd pasterz i opoka Izraela.</verse>
				<verse number="25">Od Boga twego ojca, który [będzie] cię wspomagał, i od Wszechmogącego, który ci pobłogosławi błogosławieństwami nieba z wysoka [i] błogosławieństwami głębin leżących na dole, [i] błogosławieństwami piersi i łona.</verse>
				<verse number="26">Błogosławieństwa twego ojca będą mocniejsze niż błogosławieństwa moich przodków aż do granic pagórków wiecznych. Będą nad głową Józefa i nad wierzchem głowy odłączonego od swych braci.</verse>
				<verse number="27">Beniamin [jak] drapieżny wilk, rano będzie jeść zdobycz, a wieczorem będzie dzielił łupy.</verse>
				<verse number="28">Oto wszystkich dwanaście pokoleń Izraela i to, co im powiedział ich ojciec, gdy im błogosławił. Każdemu według jego błogosławieństwa błogosławił.</verse>
				<verse number="29">Potem im nakazał: Ja będę przyłączony do mojego ludu. Pogrzebcie mnie z moimi ojcami w jaskini, która jest na polu Efrona Chetyty;</verse>
				<verse number="30">W jaskini, która [jest] na polu Makpela naprzeciwko Mamre w ziemi Kanaan. Kupił ją wraz z polem Abraham od Efrona Chetyty jako grób na własność.</verse>
				<verse number="31">Tam pogrzebano Abrahama i jego żonę Sarę, tam pogrzebano Izaaka i jego żonę Rebekę. Tam też pogrzebałem Leę.</verse>
				<verse number="32">Pole to i jaskinię na nim kupiono od synów Cheta.</verse>
				<verse number="33">A gdy Jakub przestał mówić do swoich synów, złożył swoje nogi na łoże i umarł, i został przyłączony do swego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="50">
				<verse number="1">Wtedy Józef przypadł do twarzy swego ojca i płakał nad nim, i całował go.</verse>
				<verse number="2">Potem Józef rozkazał swoim sługom, lekarzom, aby zabalsamowali jego ojca. I lekarze zabalsamowali Izraela.</verse>
				<verse number="3">I minęło czterdzieści dni, bo tyle trwa balsamowanie. Egipcjanie opłakiwali go przez siedemdziesiąt dni.</verse>
				<verse number="4">Po upływie dni żałoby Józef powiedział do domowników faraona: Jeśli znalazłem teraz łaskę w waszych oczach, powiedzcie, proszę, do uszu faraona:</verse>
				<verse number="5">Mój ojciec zobowiązał mnie przysięgą i powiedział: Oto ja umieram. Pogrzebiesz mnie w moim grobie, który sobie wykopałem w ziemi Kanaan. Teraz, proszę, pozwól mi pojechać i pogrzebać mego ojca, a potem wrócę.</verse>
				<verse number="6">Faraon powiedział: Jedź i pogrzeb twego ojca, jak cię zobowiązał przysięgą.</verse>
				<verse number="7">Józef pojechał więc, aby pogrzebać swego ojca. Jechali też z nim wszyscy słudzy faraona, także starsi jego domu i wszyscy starsi ziemi Egiptu;</verse>
				<verse number="8">I cały dom Józefa, jego bracia i dom jego ojca. Tylko swoje dzieci, swoje owce i swoje woły zostawili w ziemi Goszen.</verse>
				<verse number="9">Wyruszyły też z nimi wozy i wyruszyli jeźdźcy. A orszak był bardzo wielki.</verse>
				<verse number="10">I przyjechali aż do klepiska Atad, które jest za Jordanem, i tam opłakiwali go wielkim i bardzo głębokim lamentem. Józef przez siedem dni obchodził żałobę po swym ojcu.</verse>
				<verse number="11">A gdy obywatele ziemi Kanaan zobaczyli tę żałobę na klepisku Atad, mówili: To ciężka żałoba Egipcjan. Dlatego nazwano to miejsce Ebel-Misraim; leży ono za Jordanem.</verse>
				<verse number="12">Jego synowie uczynili więc z nim tak, jak im rozkazał.</verse>
				<verse number="13">Jego synowie zawieźli go do ziemi Kanaan i pogrzebali go w jaskini na polu Makpela naprzeciwko Mamre, którą kupił Abraham wraz z polem od Efrona Chetyty jako grób na własność.</verse>
				<verse number="14">Po pogrzebie swego ojca Józef wrócił do Egiptu wraz ze swymi braćmi i ze wszystkimi, którzy pojechali z nim na pogrzeb jego ojca.</verse>
				<verse number="15">A bracia Józefa, widząc, że ich ojciec umarł, mówili: Może Józef będzie nas nienawidził i odpłaci nam sowicie za to wszystko zło, które mu uczyniliśmy.</verse>
				<verse number="16">Kazali więc powiedzieć do Józefa: Twój ojciec, zanim umarł, nakazał:</verse>
				<verse number="17">Tak powiedzcie Józefowi: Proszę, wybacz teraz przestępstwo twoich braci i ich grzech, że wyrządzili ci zło. Proszę, wybacz teraz występek sługom Boga twego ojca. I Józef płakał, gdy to mówili do niego.</verse>
				<verse number="18">I jego bracia podeszli, i upadli przed nim, mówiąc: Oto jesteśmy twoimi sługami.</verse>
				<verse number="19">Józef powiedział do nich: Nie bójcie się. Czyż ja jestem na miejscu Boga?</verse>
				<verse number="20">Obmyśliliście zło przeciwko mnie, ale Bóg obrócił to w dobro, żeby sprawić to, co się dziś dzieje, aby zachować tak wielki lud.</verse>
				<verse number="21">Teraz więc nie bójcie się. Ja będę żywić was i wasze dzieci. I tak ich pocieszał, i serdecznie z nimi rozmawiał.</verse>
				<verse number="22">I Józef mieszkał w Egipcie, on sam i dom jego ojca. A Józef żył sto dziesięć lat.</verse>
				<verse number="23">Józef oglądał synów Efraima aż do trzeciego pokolenia. Także synowie Makira, syna Manassesa, wychowali się na kolanach Józefa.</verse>
				<verse number="24">Potem Józef powiedział do swoich braci: Ja umrę, ale Bóg na pewno was nawiedzi i wyprowadzi z tej ziemi do ziemi, którą przysiągł Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.</verse>
				<verse number="25">Józef zobowiązał więc przysięgą synów Izraela i powiedział: Bóg na pewno was nawiedzi, a wtedy zabierzcie stąd moje kości.</verse>
				<verse number="26">I Józef umarł, mając sto dziesięć lat. Zabalsamowano go i złożono do trumny w Egipcie.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="2">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Oto imiona synów Izraela, którzy przybyli z Jakubem do Egiptu; każdy przybył ze swoją rodziną:</verse>
				<verse number="2">Ruben, Symeon, Lewi i Juda;</verse>
				<verse number="3">Issachar, Zebulon i Beniamin;</verse>
				<verse number="4">Dan, Neftali, Gad i Aszer.</verse>
				<verse number="5">A wszystkich dusz, które wyszły z bioder Jakuba, było siedemdziesiąt. Józef zaś [już] był w Egipcie.</verse>
				<verse number="6">Potem umarli Józef, wszyscy jego bracia i całe to pokolenie.</verse>
				<verse number="7">A synowie Izraela byli płodni, rozrodzili się, rozmnożyli i bardzo umacniali, a ziemia była ich pełna.</verse>
				<verse number="8">Wówczas nastał nad Egiptem nowy król, który nie znał Józefa.</verse>
				<verse number="9">I powiedział do swego ludu: Oto lud synów Izraela stał się liczniejszy i potężniejszy od nas.</verse>
				<verse number="10">Postąpmy więc z nimi mądrze, by się nie rozmnożyli, bo gdyby przyszła wojna, mogliby przyłączyć się do naszych wrogów i walczyć przeciwko nam, i opuścić ziemię.</verse>
				<verse number="11">Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I [lud Izraela] zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes.</verse>
				<verse number="12">Ale im bardziej ich gnębili, tym bardziej się rozmnażali i rośli, tak że zatrwożyli się z powodu synów Izraela.</verse>
				<verse number="13">I Egipcjanie zmuszali synów Izraela do ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="14">I uprzykrzali [im] życie uciążliwą pracą przy glinie i przy cegłach, i przy każdej robocie na polu. Do wszelkiej pracy zmuszali ich bez litości.</verse>
				<verse number="15">I król Egiptu rozkazał hebrajskim położnym, z których jedna miała na imię Szifra, a druga Pua;</verse>
				<verse number="16">Powiedział: Gdy będziecie przy porodach hebrajskich [kobiet] i zobaczycie, że urodził się syn, zabijcie go, a jeśli córka, niech zostanie przy życiu.</verse>
				<verse number="17">Lecz położne bały się Boga i nie robiły tak, jak im rozkazał król Egiptu, ale pozostawiały chłopców przy życiu.</verse>
				<verse number="18">Wtedy król Egiptu wezwał położne i powiedział do nich: Dlaczego tak postąpiłyście, że pozostawiłyście chłopców przy życiu?</verse>
				<verse number="19">Położne odpowiedziały faraonowi: Hebrajskie kobiety nie [są] takie jak egipskie [kobiety]. Są bowiem żywotne, rodzą wcześniej, zanim przyjdzie do nich położna.</verse>
				<verse number="20">I Bóg dobrze czynił tym położnym, a lud się mnożył i bardzo się wzmocnił.</verse>
				<verse number="21">A ponieważ położne bały się Boga, zbudował im domy.</verse>
				<verse number="22">Wtedy faraon rozkazał całemu swemu ludowi: Każdego syna, który się urodzi, wrzućcie do rzeki, a każdą córkę pozostawcie przy życiu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">[Pewien] mężczyzna z rodu Lewiego pojął [za żonę] córkę z [rodu] Lewiego.</verse>
				<verse number="2">Kobieta ta poczęła i urodziła syna, a gdy zobaczyła, że jest piękny, ukrywała go przez trzy miesiące.</verse>
				<verse number="3">Ale [gdy] nie mogła go dłużej ukrywać, wzięła koszyk z sitowia, wysmarowała żywicą i smołą, włożyła do niego dziecko i umieściła między trzcinami na brzegu rzeki.</verse>
				<verse number="4">A jego siostra stała daleko, aby wiedzieć, co się z nim stanie.</verse>
				<verse number="5">Wtedy zeszła do rzeki córka faraona, aby się wykąpać, a jej służące przechadzały się po brzegu rzeki. Gdy zobaczyła koszyk w trzcinie, posłała swą służącą, aby go wzięła.</verse>
				<verse number="6">Kiedy [go] otworzyła, zobaczyła dziecko, a chłopiec płakał. Ulitowała się nad nim i powiedziała: To jedno z hebrajskich dzieci.</verse>
				<verse number="7">Wówczas jego siostra zapytała córkę faraona: Czy mam pójść i zawołać ci mamkę spośród hebrajskich kobiet, aby ci wykarmiła to dziecko?</verse>
				<verse number="8">Córka faraona odpowiedziała jej: Idź. Dziewczynka poszła więc i zawołała matkę [tego] dziecka.</verse>
				<verse number="9">Do niej powiedziała córka faraona: Weź to dziecko i wykarm mi je, a ja dam [ci] należną zapłatę. Kobieta wzięła więc dziecko i wykarmiła je.</verse>
				<verse number="10">A [gdy] dziecko podrosło, przyprowadziła je do córki faraona i stało się jej synem. I nadała mu imię Mojżesz, bo mówiła: Wyciągnęłam go z wody.</verse>
				<verse number="11">Kiedy Mojżesz dorósł, wyszedł do swych braci i widział ich ciężary. Zobaczył też Egipcjanina, który bił Hebrajczyka, jednego z jego braci.</verse>
				<verse number="12">Rozejrzał się na wszystkie strony, a gdy zobaczył, że nikogo nie ma, zabił Egipcjanina i ukrył go w piasku.</verse>
				<verse number="13">A gdy wyszedł następnego dnia, oto kłócili się dwaj Hebrajczycy. Wtedy zapytał tego, który wyrządzał krzywdę: Dlaczego bijesz swego bliźniego?</verse>
				<verse number="14">Ten [mu] odpowiedział: Któż cię ustanowił przełożonym i sędzią nad nami? Czy zamierzasz mnie zabić, jak zabiłeś Egipcjanina? Wtedy Mojżesz zląkł się i powiedział: Na pewno sprawa wyszła na jaw.</verse>
				<verse number="15">Gdy faraon usłyszał o sprawie, usiłował zabić Mojżesza. Lecz Mojżesz uciekł przed faraonem i zamieszkał w ziemi Midian. I zatrzymał się tam przy pewnej studni.</verse>
				<verse number="16">A kapłan Midianitów miał siedem córek. Przyszły one, naczerpały [wody] i napełniły koryta, aby napoić stado swego ojca;</verse>
				<verse number="17">Ale nadeszli pasterze i odganiali je. Wtedy Mojżesz wstał, obronił je i napoił ich bydło.</verse>
				<verse number="18">Gdy wróciły do swego ojca Reuela, ten zapytał: Dlaczego dziś przyszłyście tak szybko?</verse>
				<verse number="19">One odpowiedziały: Jakiś Egipcjanin wybawił nas z rąk pasterzy, naczerpał nam też [wody] i napoił stado.</verse>
				<verse number="20">Wtedy zapytał swoje córki: A gdzie on jest? Dlaczego zostawiłyście tego człowieka? Zawołajcie go, aby zjadł chleb.</verse>
				<verse number="21">Mojżesz zgodził się zamieszkać u tego człowieka, a ten dał Mojżeszowi swoją córkę Seforę.</verse>
				<verse number="22">Ta urodziła [mu] syna, któremu nadał imię Gerszom, bo mówił: Byłem przybyszem w obcej ziemi.</verse>
				<verse number="23">Po dłuższym czasie umarł król Egiptu, a synowie Izraela wzdychali i wołali z powodu niewoli. Ich wołanie z powodu niewoli dotarło do Boga.</verse>
				<verse number="24">Bóg usłyszał ich jęk i wspomniał Bóg na swoje przymierze z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem.</verse>
				<verse number="25">I spojrzał Bóg na synów Izraela, i miał Bóg [na nich] wzgląd.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu.</verse>
				<verse number="2">I Anioł PANA ukazał mu się w płomieniu ognia, ze środka krzewu. Spojrzał, a oto krzew płonął ogniem, lecz nie spłonął.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Mojżesz powiedział: Podejdę i zobaczę to wielkie zjawisko, dlaczego ten krzew się nie spala.</verse>
				<verse number="4">A gdy PAN widział, że podchodził, aby to zobaczyć, zawołał do niego Bóg ze środka tego krzewu: Mojżeszu, Mojżeszu! A on odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="5">Wtedy powiedział: Nie zbliżaj się tu. Zdejmij buty z nóg, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą.</verse>
				<verse number="6">I dodał: Ja jestem Bogiem twego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. I Mojżesz zakrył twarz, bo bał się patrzeć na Boga.</verse>
				<verse number="7">PAN powiedział: Przyjrzałem się utrapieniom mojego ludu, który jest w Egipcie, i słyszałem ich krzyk z powodu nadzorców, gdyż znam jego cierpienia.</verse>
				<verse number="8">Dlatego zstąpiłem, aby wybawić go z ręki Egipcjan i wyprowadzić z tej ziemi do ziemi dobrej i przestronnej, do ziemi opływającej mlekiem i miodem, na miejsce Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów.</verse>
				<verse number="9">Teraz oto dotarł do mnie krzyk synów Izraela. Widziałem też ucisk, jakim dręczą ich Egipcjanie.</verse>
				<verse number="10">Dlatego teraz idź, poślę cię do faraona, abyś wyprowadził mój lud, synów Izraela, z Egiptu.</verse>
				<verse number="11">Mojżesz powiedział do Boga: Kimże ja jestem, abym miał iść do faraona i wyprowadzić synów Izraela z Egiptu?</verse>
				<verse number="12">Bóg odpowiedział: Oto ja będę z tobą, a to będzie znakiem dla ciebie, że ja cię posłałem: gdy wyprowadzisz ten lud z Egiptu, będziecie służyć Bogu na tej górze.</verse>
				<verse number="13">Mojżesz powiedział do Boga: Kiedy pójdę do synów Izraela i powiem im: Bóg waszych ojców posłał mnie do was, a oni zapytają mnie, jakie jest jego imię, cóż im odpowiem?</verse>
				<verse number="14">Wtedy Bóg odrzekł do Mojżesza: JESTEM, KTÓRY JESTEM. I dodał: Tak powiesz synom Izraela: JESTEM posłał mnie do was.</verse>
				<verse number="15">I mówił jeszcze Bóg do Mojżesza: Tak powiesz synom Izraela: PAN, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. To jest moje imię na wieki i takim ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="16">Idź, zgromadź starszych Izraela i mów do nich: Ukazał mi się PAN, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, i powiedział: Nawiedziłem was i [widziałem], co wam uczyniono w Egipcie.</verse>
				<verse number="17">I postanowiłem: Wyprowadzę was z utrapienia Egiptu do ziemi Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, do ziemi opływającej mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="18">Wtedy usłuchają twego głosu. I pójdziesz ty i starsi Izraela do króla Egiptu i powiecie do niego: PAN, Bóg Hebrajczyków, spotkał się z nami. Dlatego teraz pozwól nam pójść, proszę, w trzy dni drogi na pustynię, aby złożyć ofiarę PANU, naszemu Bogu.</verse>
				<verse number="19">Wiem, że król Egiptu nie pozwoli wam odejść, chyba że przez potężną rękę.</verse>
				<verse number="20">Wyciągnę więc rękę i uderzę Egipt wszystkimi moimi cudami, które będę czynił pośród niego. A potem was wypuści.</verse>
				<verse number="21">Sprawię, że ten lud znajdzie przychylność w oczach Egipcjan. I stanie się tak, gdy będziecie wychodzić, [że] nie wyjdziecie z pustymi rękami.</verse>
				<verse number="22">Ale każda kobieta pożyczy od swojej sąsiadki i od tej, która u niej przebywa, srebrne i złote przedmioty oraz szaty. Włożycie je na waszych synów i na wasze córki i złupicie Egipt.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Potem Mojżesz odpowiedział: Lecz oni mi nie uwierzą i nie usłuchają mego głosu, bo powiedzą: PAN ci się nie ukazał.</verse>
				<verse number="2">PAN zapytał go: Co masz w swojej ręce? Odpowiedział: Laskę.</verse>
				<verse number="3">I rozkazał: Rzuć ją na ziemię. Rzucił ją więc na ziemię i zamieniła się w węża; i Mojżesz przed nim uciekał.</verse>
				<verse number="4">Następnie PAN powiedział do Mojżesza: Wyciągnij rękę i chwyć go za ogon. Wyciągnął więc rękę i chwycił go, i ten zamienił się w laskę w jego ręce.</verse>
				<verse number="5">[Uczyń tak], aby uwierzyli, że ukazał ci się PAN, Bóg ich ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba.</verse>
				<verse number="6">PAN powiedział mu jeszcze: Włóż teraz rękę w zanadrze. Włożył więc rękę w zanadrze, a gdy ją wyjął, była pokryta trądem jak śniegiem.</verse>
				<verse number="7">I powiedział: Włóż ponownie rękę w zanadrze. I włożył znowu rękę w zanadrze, [a gdy] ją wyjął, stała się znowu jak [reszta] jego ciała.</verse>
				<verse number="8">Jeśli więc ci nie uwierzą i nie usłuchają głosu pierwszego znaku, to uwierzą głosowi drugiego znaku.</verse>
				<verse number="9">A jeśli nie uwierzą obu tym znakom i nie usłuchają twego głosu, to weźmiesz wody z rzeki i wylejesz [ją] na ziemię. Wtedy ta woda, którą weźmiesz z rzeki, zamieni się na ziemi w krew.</verse>
				<verse number="10">Mojżesz powiedział do PANA: Proszę, Panie, nie jestem wymowny – ani przedtem, ani odkąd przemówiłeś do twego sługi, bo mam powolną mowę i ociężały język.</verse>
				<verse number="11">PAN mu odpowiedział: Któż uczynił usta człowieka? Albo kto czyni niemego lub głuchego, widzącego lub ślepego? Czyż nie ja, PAN?</verse>
				<verse number="12">Teraz więc idź, a ja będę przy twoich ustach i pouczę cię, co masz mówić.</verse>
				<verse number="13">[Mojżesz] powiedział: Proszę, Panie, poślij tego, kogo masz posłać.</verse>
				<verse number="14">Wtedy zapalił się gniew PANA na Mojżesza i powiedział: Czyż Aaron, Lewita, nie jest twoim bratem? Wiem, że on potrafi dobrze mówić. Oto on wyjdzie ci na spotkanie, a gdy cię zobaczy, uraduje się w swoim sercu.</verse>
				<verse number="15">Ty będziesz mówił do niego i włożysz słowa w jego usta. A ja będę przy twoich ustach i przy jego ustach i pouczę was, co macie czynić.</verse>
				<verse number="16">On będzie mówił za ciebie do ludu. On będzie dla ciebie jakby ustami, a ty dla niego będziesz jakby Bogiem.</verse>
				<verse number="17">I weź w rękę tę laskę, którą będziesz czynił znaki.</verse>
				<verse number="18">Odszedł więc Mojżesz i wrócił do swego teścia Jetra, i powiedział do niego: Pozwól mi wrócić do moich braci, którzy [są] w Egipcie, aby zobaczyć, czy jeszcze żyją. Jetro odpowiedział Mojżeszowi: Idź w pokoju.</verse>
				<verse number="19">PAN rzekł do Mojżesza [w ziemi] Midian: Idź, wróć do Egiptu, bo pomarli wszyscy, którzy czyhali na twoje życie.</verse>
				<verse number="20">Mojżesz więc wziął swoją żonę i swoich synów, wsadził ich na osła i wyruszył do ziemi Egiptu. Wziął też Mojżesz laskę Boga do ręki.</verse>
				<verse number="21">PAN powiedział do Mojżesza: Gdy pójdziesz i wrócisz do Egiptu, dopilnuj, [abyś] wszystkich cudów, które dałem ci do ręki, dokonał przed faraonem. A ja zatwardzę jego serce, tak że nie wypuści ludu.</verse>
				<verse number="22">I powiesz do faraona: Tak mówi PAN: Izrael [jest] moim synem, moim pierworodnym.</verse>
				<verse number="23">Mówię ci: Wypuść mego syna, aby mi służył. [Jeśli] będziesz się wzbraniał wypuścić go, zabiję twojego syna, twego pierworodnego.</verse>
				<verse number="24">A w czasie drogi, w gospodzie, PAN zastąpił drogę [Mojżeszowi] i chciał go zabić.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Sefora wzięła [ostry] kamień, odcięła napletek swego syna i rzuciła do jego stóp, i powiedziała: Naprawdę jesteś dla mnie oblubieńcem krwi.</verse>
				<verse number="26">I [PAN] odstąpił od niego. Wtedy nazwała go oblubieńcem krwi z powodu obrzezania.</verse>
				<verse number="27">A do Aarona PAN powiedział: Wyjdź naprzeciw Mojżeszowi na pustynię. Wyszedł więc i spotkał go na górze Boga, i pocałował go.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Mojżesz powtórzył Aaronowi wszystkie słowa PANA, który go posłał, i wszystkie znaki, które nakazał mu [uczynić].</verse>
				<verse number="29">Mojżesz i Aaron poszli więc i zebrali wszystkich starszych synów Izraela.</verse>
				<verse number="30">I Aaron powiedział wszystkie słowa, które PAN mówił do Mojżesza, a [Mojżesz] czynił znaki na oczach ludu.</verse>
				<verse number="31">I lud uwierzył. I gdy usłyszeli, że PAN nawiedził synów Izraela i że wejrzał na ich utrapienie, pochylili się i oddali pokłon.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Potem Mojżesz i Aaron przyszli do faraona i powiedzieli: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Wypuść mój lud, aby dla mnie obchodził święto na pustyni.</verse>
				<verse number="2">Faraon odparł: Któż to [jest] PAN, abym miał słuchać jego głosu i wypuścić Izraela? Nie znam PANA, a Izraela też nie wypuszczę.</verse>
				<verse number="3">I odpowiedzieli: Bóg Hebrajczyków ukazał się nam. Pozwól nam iść trzy dni drogą na pustynię i złożyć ofiarę PANU, naszemu Bogu, by nie nawiedził nas zarazą albo mieczem.</verse>
				<verse number="4">Król Egiptu zapytał ich: Dlaczego wy, Mojżeszu i Aaronie, odrywacie lud od pracy? Idźcie do waszych robót.</verse>
				<verse number="5">I faraon dodał: Oto lud tej ziemi jest teraz liczny, a wy go odrywacie od robót.</verse>
				<verse number="6">Rozkazał więc faraon tego dnia nadzorcom ludu i jego przełożonym:</verse>
				<verse number="7">Już więcej nie będziecie dawać ludowi słomy do wyrobu cegły, jak dotychczas. Niech sami idą i zbierają sobie słomę.</verse>
				<verse number="8">Wyznaczcie im [tę samą] liczbę cegieł, jaką wyrabiali poprzednio, nic nie zmniejszajcie. Próżnują bowiem i dlatego wołają: Pozwól nam pójść i złożyć ofiarę naszemu Bogu.</verse>
				<verse number="9">Niech praca tych ludzi będzie cięższa, aby byli nią zajęci, a nie ufali kłamliwym słowom.</verse>
				<verse number="10">Wtedy wyszli nadzorcy ludu i jego przełożeni i powiedzieli do ludu: Tak mówi faraon: Nie będę wam dawał słomy.</verse>
				<verse number="11">Sami idźcie, zbierajcie sobie słomę, gdzie ją możecie znaleźć. Mimo to nic nie będzie odjęte z waszej pracy.</verse>
				<verse number="12">Lud rozproszył się więc po całej ziemi Egiptu, aby zbierać ścierń zamiast słomy.</verse>
				<verse number="13">A nadzorcy przynaglali, mówiąc: Wykonujcie wasze roboty, codzienną pracę jak wtedy, gdy wam [dawano] słomę.</verse>
				<verse number="14">I bito przełożonych spośród synów Izraela, których nadzorcy faraona postawili nad nimi, i pytano ich: Dlaczego ani wczoraj, ani dzisiaj nie wykonaliście tej ilości cegieł jak poprzednio?</verse>
				<verse number="15">Przełożeni spośród synów Izraela przyszli więc do faraona i wołali: Czemu postępujesz tak ze swoimi sługami?</verse>
				<verse number="16">Nie dają twoim sługom słomy, a mówią: Róbcie cegłę. I oto biją twe sługi, a to wina twojego ludu.</verse>
				<verse number="17">On odpowiedział: Próżnujecie, próżnujecie i dlatego mówicie: Pozwól nam pójść i złożyć ofiarę PANU.</verse>
				<verse number="18">Teraz więc idźcie i pracujcie. Słomy wam nie dadzą, ale macie dostarczać taką samą ilość cegieł.</verse>
				<verse number="19">A przełożeni spośród synów Izraela zobaczyli, że są w złym położeniu, [ponieważ] mówiono: Nie zmniejszacie nic z dziennego wyrobu cegieł.</verse>
				<verse number="20">Gdy wychodzili od faraona, spotkali Mojżesza i Aarona, którzy na nich czekali.</verse>
				<verse number="21">I powiedzieli do nich: Niech PAN wejrzy na was i osądzi, bo sprawiliście, że staliśmy się wstrętni w oczach faraona i w oczach jego sług, i daliście im do ręki miecz, aby nas zabili.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Mojżesz wrócił do PANA i powiedział: Panie, dlaczego wyrządziłeś to zło twojemu ludowi? Dlaczego mnie [tu] posłałeś?</verse>
				<verse number="23">Odkąd bowiem poszedłem do faraona, aby mówić w twoim imieniu, gorzej się obchodzi z tym ludem; a ty nie wybawiłeś swego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Teraz zobaczysz, co uczynię faraonowi. Mocną ręką bowiem wypuści ich i mocną ręką wypędzi ich ze swojej ziemi.</verse>
				<verse number="2">Nadto Bóg mówił do Mojżesza: Ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="3">Objawiłem się Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi [pod tym imieniem]: Bóg Wszechmogący, ale z mojego imienia JEHOWA nie byłem przez nich poznany.</verse>
				<verse number="4">Ustanowiłem też z nimi moje przymierze, aby dać im ziemię Kanaan, ziemię ich pielgrzymowania, w której przebywali jako obcy.</verse>
				<verse number="5">Usłyszałem także jęk synów Izraela, których Egipcjanie trzymają w niewoli, i wspomniałem na moje przymierze.</verse>
				<verse number="6">Dlatego powiedz synom Izraela: Ja jestem PAN, wyprowadzę was spod ciężarów Egipcjan, wyrwę was z ich niewoli i wybawię was wyciągniętym ramieniem i przez wielkie sądy.</verse>
				<verse number="7">Wezmę was sobie za lud i będę wam Bogiem. Poznacie, że ja jestem PAN, wasz Bóg, który was wyprowadza spod ciężarów Egipcjan.</verse>
				<verse number="8">I wprowadzę was do ziemi, którą przysiągłem dać Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi; i dam ją wam w dziedzictwo. Ja [jestem] PAN.</verse>
				<verse number="9">I Mojżesz mówił tak do synów Izraela, ale nie usłuchali go z powodu udręki ducha i ciężkiej niewoli.</verse>
				<verse number="10">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="11">Idź, powiedz faraonowi, królowi Egiptu, żeby wypuścił synów Izraela ze swej ziemi.</verse>
				<verse number="12">Mojżesz zaś odpowiedział przed PANEM: Oto synowie Izraela nie posłuchali mnie, jakże więc posłucha mnie faraon? Jestem przecież nieobrzezanych warg.</verse>
				<verse number="13">Wtedy PAN przemówił do Mojżesza i Aarona i dał im rozkaz dla synów Izraela i dla faraona, króla Egiptu, aby wyprowadzili synów Izraela z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="14">Oto naczelnicy domów ich ojców: synowie Rubena, pierworodnego Izraela: Henoch, Pallu, Chesron i Karmi. To są rodziny Rubena.</verse>
				<verse number="15">Synowie Symeona: Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Sochar i Szaul, syn Kananejki. To są rodziny Symeona.</verse>
				<verse number="16">Oto imiona synów Lewiego według ich pokoleń: Gerszon, Kehat i Merari. A lat życia Lewiego [było] sto trzydzieści siedem.</verse>
				<verse number="17">Synowie Gerszona: Libni i Szimei, według ich rodzin.</verse>
				<verse number="18">Synowie Kehata: Amram, Ishar, Chebron i Uzziel. A lat życia Kehata [było] sto trzydzieści trzy.</verse>
				<verse number="19">Synowie Merariego: Machli i Muszi. To są rodziny Lewiego według ich pokoleń.</verse>
				<verse number="20">I Amram pojął za żonę Jokebed, swoją ciotkę, która urodziła mu Aarona i Mojżesza. A lat życia Amrama [było] sto trzydzieści siedem.</verse>
				<verse number="21">Synowie Ishara: Korach, Nefeg i Zikri.</verse>
				<verse number="22">Synowie Uzziela: Miszael, Elsafan i Sitri.</verse>
				<verse number="23">I Aaron pojął za żonę Eliszebę, córkę Aminadaba, siostrę Nachszona. Ona mu urodziła Nadaba, Abihu, Eleazara i Itamara.</verse>
				<verse number="24">A synowie Koracha: Assir, Elkana i Abiasaf. To są rodziny Korachitów.</verse>
				<verse number="25">I Eleazar, syn Aarona, pojął za żonę jedną z córek Putiela. Ona mu urodziła Pinchasa. Oto [są] naczelnicy ojców Lewitów według ich rodzin.</verse>
				<verse number="26">To [są] ci właśnie Aaron i Mojżesz, do których mówił PAN: Wyprowadźcie synów Izraela z ziemi Egiptu według ich zastępów.</verse>
				<verse number="27">To oni mówili do faraona, króla Egiptu, aby wyprowadzić synów Izraela z Egiptu. [To jest] właśnie Mojżesz i Aaron.</verse>
				<verse number="28">A w tym dniu, kiedy PAN mówił do Mojżesza w ziemi Egiptu;</verse>
				<verse number="29">PAN powiedział do niego: Ja jestem PAN. Mów do faraona, króla Egiptu, wszystko, co do ciebie mówię.</verse>
				<verse number="30">Mojżesz zaś odpowiedział przed PANEM: Oto jestem nieobrzezanych warg, jakże posłucha mnie faraon?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza: Oto ustanowiłem cię bogiem dla faraona, a twój brat Aaron będzie twoim prorokiem.</verse>
				<verse number="2">Ty powiesz wszystko, co ci rozkażę. A twój brat Aaron będzie mówił do faraona, aby wypuścił synów Izraela ze swojej ziemi.</verse>
				<verse number="3">A ja zatwardzę serce faraona i pomnożę moje znaki i cuda w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="4">Faraon was nie posłucha, lecz [ja] położę moją rękę na Egipcie i wyprowadzę moje zastępy, mój lud, synów Izraela, z ziemi Egiptu przez wielkie sądy.</verse>
				<verse number="5">A Egipcjanie poznają, że ja jestem PAN, gdy wyciągnę rękę na Egipt i wyprowadzę synów Izraela spośród nich.</verse>
				<verse number="6">Mojżesz i Aaron uczynili więc, jak im PAN przykazał; tak właśnie uczynili.</verse>
				<verse number="7">Mojżesz miał osiemdziesiąt lat, a Aaron osiemdziesiąt trzy lata, gdy mówili do faraona.</verse>
				<verse number="8">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="9">Gdy faraon powie wam: Uczyńcie [jakiś] cud, wtedy powiesz do Aarona: Weź swą laskę i rzuć ją przed faraonem, a zamieni się w węża.</verse>
				<verse number="10">Mojżesz i Aaron przyszli do faraona i uczynili tak, jak PAN rozkazał. Aaron rzucił swoją laskę przed faraonem i jego sługami, a ona zamieniła się w węża.</verse>
				<verse number="11">Wtedy faraon wezwał mędrców i czarowników. I ci egipscy czarownicy uczynili to samo swoimi czarami.</verse>
				<verse number="12">Każdy z nich rzucił swoją laskę, a zamieniły się w węże. Lecz laska Aarona pożarła ich laski.</verse>
				<verse number="13">Serce faraona stało się jednak zatwardziałe i nie posłuchał ich, jak PAN zapowiedział.</verse>
				<verse number="14">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Serce faraona jest zatwardziałe, wzbrania się wypuścić lud.</verse>
				<verse number="15">Idź do faraona rankiem, kiedy wyjdzie nad wodę. Staniesz naprzeciwko niego nad brzegiem rzeki i weźmiesz do ręki laskę, która się zamieniła w węża;</verse>
				<verse number="16">I powiesz mu: PAN, Bóg Hebrajczyków, posłał mnie do ciebie, mówiąc: Wypuść mój lud, aby mi służył na pustyni, a oto dotąd nie posłuchałeś.</verse>
				<verse number="17">[Dlatego] tak mówi PAN: Po tym poznasz, że ja [jestem] PAN. Oto uderzę laską, która [jest] w mojej ręce, w wody, które [są] w rzece, a one zamienią się w krew.</verse>
				<verse number="18">Ryby, które są w rzece, pozdychają i rzeka będzie cuchnąć. Egipcjanie się zmęczą [poszukiwaniem] wody z rzeki do picia.</verse>
				<verse number="19">PAN mówił dalej do Mojżesza: Powiedz Aaronowi: Weź swoją laskę i wyciągnij rękę nad wody Egiptu, nad ich rzeki, nad ich strugi, nad ich jeziora i nad wszelkie zbiorowiska wód, a one zamienią się w krew. Krew będzie na całej ziemi Egiptu, tak w [naczyniach] drewnianych, jak i w kamiennych.</verse>
				<verse number="20">Mojżesz i Aaron uczynili tak, jak PAN rozkazał. [Aaron] podniósł laskę i uderzył wody rzeki na oczach faraona i jego sług. I wszystkie wody rzeki zamieniły się w krew.</verse>
				<verse number="21">Ryby, które były w rzece, pozdychały i rzeka zaczęła cuchnąć, tak że Egipcjanie nie mogli pić z niej wody. A krew była w całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="22">Lecz egipscy czarownicy uczynili to samo swoimi czarami. Pozostało więc zatwardziałe serce faraona i nie posłuchał ich, jak PAN zapowiedział.</verse>
				<verse number="23">Faraon odwrócił się i poszedł do swego domu, i tego również nie wziął sobie do serca.</verse>
				<verse number="24">I wszyscy Egipcjanie kopali wokół rzeki [w poszukiwaniu] wody do picia, bo nie mogli pić wody z rzeki.</verse>
				<verse number="25">I upłynęło siedem dni od chwili, gdy PAN uderzył rzekę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Idź do faraona i powiedz mu: Tak mówi PAN: Wypuść mój lud, aby mi służył.</verse>
				<verse number="2">A jeśli będziesz się wzbraniał wypuścić go, oto dotknę żabami wszystkich twoich granic.</verse>
				<verse number="3">Rzeka zaroi się od żab, które wypełzną i wedrą się do twego domu, do twej sypialni, na twoje łoże, do domu twoich sług, między twój lud, do twoich pieców i w twoje dzieże.</verse>
				<verse number="4">Żaby wpełzną zarówno na ciebie, jak i na twój lud i na wszystkie twoje sługi.</verse>
				<verse number="5">PAN dalej mówił do Mojżesza: Powiedz Aaronowi: Wyciągnij rękę ze swą laską nad rzeki, nad strugi i nad jeziora i sprowadź żaby na ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="6">Aaron wyciągnął więc rękę nad wody Egiptu, a żaby wypełzły i pokryły ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="7">Lecz czarownicy uczynili to samo swoimi czarami i sprowadzili żaby na ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="8">Potem faraon wezwał Mojżesza i Aarona i powiedział: Módlcie się do PANA, aby oddalił żaby ode mnie i od mojego ludu, a wypuszczę lud, aby złożył ofiarę PANU.</verse>
				<verse number="9">Mojżesz odpowiedział faraonowi: Dam ci ten zaszczyt. [Powiedz], kiedy mam się modlić za ciebie, za twoje sługi i za twój lud, aby wyginęły żaby u ciebie i w twoich domach, [a] zostały tylko te w rzece.</verse>
				<verse number="10">A [on] powiedział: Jutro. Wtedy [Mojżesz] odpowiedział: [Stanie się] według twego słowa, abyś wiedział, że nie ma nikogo jak PAN, nasz Bóg.</verse>
				<verse number="11">Żaby odejdą od ciebie, z twoich domów, od twoich sług i twego ludu, zostaną tylko w rzece.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Mojżesz i Aaron wyszli od faraona. I Mojżesz zawołał do PANA z powodu żab, które zesłał na faraona.</verse>
				<verse number="13">I PAN uczynił według słowa Mojżesza, że żaby wyginęły z domów, ze wsi i z pól.</verse>
				<verse number="14">Zbierano je na stosy i ziemia zaczęła cuchnąć.</verse>
				<verse number="15">Gdy faraon zauważył, że nadeszło wytchnienie, zatwardził swoje serce i nie posłuchał ich, jak PAN zapowiedział.</verse>
				<verse number="16">I PAN powiedział do Mojżesza: Powiedz Aaronowi: Wyciągnij swoją laskę i uderz pył ziemi, aby zamienił się we wszy na całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="17">I tak uczynili. Aaron wyciągnął rękę ze swoją laską i uderzył pył ziemi, który zamienił się we wszy na ludziach i na bydle. Wszelki pył ziemi zamienił się we wszy na całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="18">Czarownicy czynili to samo swoimi czarami, aby sprowadzić wszy, ale nie mogli. I wszy były na ludziach i na bydle.</verse>
				<verse number="19">Wtedy czarownicy powiedzieli do faraona: [To] jest palec Boży. Ale serce faraona pozostało zatwardziałe i nie posłuchał ich, jak PAN zapowiedział.</verse>
				<verse number="20">I PAN powiedział do Mojżesza: Wstań rano i stań przed faraonem, kiedy wyjdzie nad wodę, i powiedz mu: Tak mówi PAN: Wypuść mój lud, aby mi służył;</verse>
				<verse number="21">Bo jeśli nie wypuścisz mego ludu, ześlę rozmaite muchy na ciebie, na twe sługi, na twój lud i na twoje domy. I domy Egipcjan, a także ziemia, na której [są], będą pełne rozmaitych much.</verse>
				<verse number="22">W owym dniu oddzielę ziemię Goszen, w której mieszka mój lud, aby tam nie było rozmaitych much. I poznasz, że ja jestem PAN pośrodku ziemi.</verse>
				<verse number="23">Oddzielę [znakiem] odkupienia mój lud od twojego ludu. Jutro ten znak nastąpi.</verse>
				<verse number="24">I PAN tak uczynił. Rozmaite uciążliwe muchy naszły dom faraona, domy jego sług i całą ziemię Egiptu. [I] ziemia została zniszczona przez rozmaite muchy.</verse>
				<verse number="25">Faraon wezwał wówczas Mojżesza i Aarona i powiedział: Idźcie, złóżcie na tej ziemi ofiarę waszemu Bogu.</verse>
				<verse number="26">Mojżesz odpowiedział: Nie godzi się tak czynić; bo to, co złożylibyśmy w ofierze PANU, naszemu Bogu, byłoby zgorszeniem dla Egipcjan. A gdybyśmy na oczach Egipcjan złożyli w ofierze to, co jest zgorszeniem, czyż nie ukamienowaliby nas?</verse>
				<verse number="27">Pójdziemy w trzy dni drogi na pustynię i złożymy ofiarę PANU, naszemu Bogu, jak nam rozkaże.</verse>
				<verse number="28">Faraon odpowiedział: Wypuszczę was, abyście mogli złożyć ofiarę PANU, waszemu Bogu, na pustyni, tylko nie oddalajcie się zbytnio. Wstawcie się też za mną.</verse>
				<verse number="29">Mojżesz powiedział: Wychodzę od ciebie i wstawię się za tobą u PANA, aby rozmaite muchy odeszły jutro od faraona, od jego sług i od jego ludu. Tylko niech faraon już więcej nie oszukuje, nie chcąc wypuścić ludu, by złożył ofiarę PANU.</verse>
				<verse number="30">Mojżesz wyszedł więc od faraona i wstawił się u PANA.</verse>
				<verse number="31">I PAN uczynił według słowa Mojżesza, i oddalił rozmaite muchy od faraona, od jego sług i od jego ludu. Nie została ani jedna.</verse>
				<verse number="32">Jednak faraon i tym razem zatwardził swe serce i nie wypuścił ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Idź do faraona i powiedz mu: Tak mówi PAN, Bóg Hebrajczyków: Wypuść mój lud, aby mi służył;</verse>
				<verse number="2">Bo jeśli będziesz się wzbraniał go wypuścić i nadal będziesz go zatrzymywał;</verse>
				<verse number="3">Oto ręka PANA będzie na twoje stada, które [są] na polu, na koniach, na osłach, na wielbłądach, na wołach i na owcach. [Będzie] bardzo ciężka zaraza.</verse>
				<verse number="4">PAN rozdzieli stada Izraela i stada Egiptu, aby nie zdechło nic ze wszystkiego, co należy do synów Izraela.</verse>
				<verse number="5">I PAN wyznaczył czas, mówiąc: Jutro PAN to uczyni na [tej] ziemi.</verse>
				<verse number="6">Nazajutrz PAN tak uczynił. Pozdychały wszystkie stada Egiptu, lecz ze stad synów Izraela nie zdechło ani jedno.</verse>
				<verse number="7">Faraon posłał więc [na zwiady], a oto z bydła Izraela nie zdechło ani jedno. Ale serce faraona pozostało zatwardziałe i nie wypuścił ludu.</verse>
				<verse number="8">Potem PAN powiedział do Mojżesza i Aarona: Weźcie pełne garści popiołu z pieca i niech Mojżesz rozrzuci go ku niebu na oczach faraona.</verse>
				<verse number="9">Zamieni się w pył na całej ziemi Egiptu, który spowoduje wrzody pęczniejące ropą na ludziach i na zwierzętach na całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="10">Wzięli więc popiół z pieca i stanęli przed faraonem, a Mojżesz rozrzucił popiół ku niebu i powstały wrzody pęczniejące ropą na ludziach i na zwierzętach.</verse>
				<verse number="11">Czarownicy zaś nie mogli stanąć przed Mojżeszem z powodu wrzodów, bo wrzody były na nich i na wszystkich Egipcjanach.</verse>
				<verse number="12">I PAN zatwardził serce faraona, i [ten] nie posłuchał ich, jak PAN zapowiedział Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="13">PAN powiedział do Mojżesza: Wstań rano, stań przed faraonem i powiedz mu: Tak mówi PAN, Bóg Hebrajczyków: Wypuść mój lud, aby mi służył;</verse>
				<verse number="14">Tym razem bowiem ześlę wszystkie moje plagi na twoje serce, na twoje sługi i na twój lud, abyś wiedział, że nie ma równego mi na całej ziemi.</verse>
				<verse number="15">Bo teraz wyciągnę rękę i uderzę ciebie i twój lud zarazą, i będziesz wytracony z ziemi.</verse>
				<verse number="16">Lecz dlatego cię postawiłem, aby okazać na tobie moją moc i żeby rozgłaszano moje imię na całej ziemi.</verse>
				<verse number="17">A ty jeszcze się wynosisz [i stajesz] przeciw memu ludowi, nie chcąc go wypuścić?</verse>
				<verse number="18">Jutro o tej porze spuszczę bardzo ciężki grad, jakiego nie było w Egipcie od dnia jego założenia aż do tego czasu.</verse>
				<verse number="19">Poślij więc teraz i zgromadź swoje bydło i wszystko, co masz na polu; [bo] każdy człowiek i każde zwierzę, które znajdzie się na polu, a nie zostanie zegnane do domu, zginie, gdy na nich spadnie grad.</verse>
				<verse number="20">Kto więc ze sług faraona uląkł się słowa PANA, kazał uciekać swym sługom wraz z bydłem do domu;</verse>
				<verse number="21">Ale kto nie wziął do serca słowa PANA, ten zostawił swe sługi i bydło na polu.</verse>
				<verse number="22">PAN powiedział do Mojżesza: Wyciągnij rękę ku niebu, by spadł grad na całej ziemi Egiptu, na ludzi, na bydło i na wszelkie rośliny polne w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="23">I Mojżesz wyciągnął swą laskę ku niebu, a PAN zesłał grzmoty i grad i na ziemię zstąpił ogień. PAN spuścił grad na ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="24">I był grad i ogień zmieszany z bardzo ciężkim gradem, jakiego nie było w całej ziemi Egiptu, odkąd stał się narodem.</verse>
				<verse number="25">Grad poraził na całej ziemi Egiptu cokolwiek było na polu, od człowieka aż do zwierzęcia. Poraził też wszelkie rośliny polne i połamał wszystkie drzewa na polu;</verse>
				<verse number="26">Tylko w ziemi Goszen, gdzie mieszkali synowie Izraela, nie było gradu.</verse>
				<verse number="27">Faraon kazał więc wezwać Mojżesza i Aarona i powiedział do nich: Tym razem zgrzeszyłem. PAN jest sprawiedliwy, a ja i mój lud jesteśmy niegodziwi.</verse>
				<verse number="28">Wstawcie się u PANA, aby ustały Boże grzmoty i grad, bo [już] dość. Wypuszczę was i nie będziecie [tu] dłużej mieszkać.</verse>
				<verse number="29">Mojżesz powiedział do niego: Gdy wyjdę z miasta, wyciągnę ręce do PANA, a grzmoty ustaną i nie będzie więcej gradu, abyś wiedział, że ziemia należy do PANA.</verse>
				<verse number="30">Ale wiem, że ty i twoi słudzy jeszcze nie boicie się PANA Boga.</verse>
				<verse number="31">Len i jęczmień zostały zbite, bo jęczmień miał już kłosy, a len zakwitł.</verse>
				<verse number="32">Pszenica jednak i żyto nie zostały zbite, bo były późniejsze.</verse>
				<verse number="33">Mojżesz wyszedł więc od faraona za miasto i wyciągnął ręce do PANA. Ustały wtedy grzmoty i grad, a deszcz nie padał na ziemię.</verse>
				<verse number="34">Kiedy faraon zobaczył, że deszcz, grad i grzmoty ustały, jeszcze bardziej zgrzeszył i zatwardził serce, on i jego słudzy.</verse>
				<verse number="35">I serce faraona pozostało zatwardziałe i nie wypuścił synów Izraela, jak PAN zapowiedział przez Mojżesza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Idź do faraona, bo zatwardziłem jego serce i serca jego sług, abym czynił te moje znaki wśród nich;</verse>
				<verse number="2">I abyś opowiadał do uszu swoich synów i wnuków, co uczyniłem w Egipcie i o moich znakach, których wśród nich dokonałem, abyście wiedzieli, że ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="3">Mojżesz i Aaron poszli więc do faraona i mówili mu: Tak mówi PAN, Bóg Hebrajczyków: Jak długo będziesz się wzbraniał uniżyć przede mną? Wypuść mój lud, aby mi służył.</verse>
				<verse number="4">Bo jeśli będziesz się wzbraniał wypuścić mój lud, oto sprowadzę jutro szarańczę w twoje granice.</verse>
				<verse number="5">Ona przykryje powierzchnię ziemi tak, że nie będzie jej widać, i pożre resztki, jakie wam zostały po gradzie, i strawi każde drzewo rosnące na polu.</verse>
				<verse number="6">Napełni twoje domy, domy wszystkich twoich sług i domy wszystkich Egipcjan, czego nie widzieli twoi ojcowie ani ojcowie twoich ojców od początku swego pobytu na ziemi aż do tego dnia. Potem odwrócił się i wyszedł od faraona.</verse>
				<verse number="7">Wtedy słudzy faraona powiedzieli do niego: Jak długo ten [człowiek] będzie dla nas sidłem? Wypuść tych ludzi, aby służyli PANU, swemu Bogu. Czy jeszcze nie wiesz, że Egipt został zniszczony?</verse>
				<verse number="8">Wezwano więc ponownie Mojżesza z Aaronem do faraona, a on powiedział do nich: Idźcie, służcie PANU, waszemu Bogu. Którzy to mają iść?</verse>
				<verse number="9">Mojżesz odpowiedział: Pójdziemy z naszymi dziećmi i starcami, z naszymi synami i córkami, z naszymi trzodami i bydłem, bo musimy [obchodzić] święto dla PANA.</verse>
				<verse number="10">Powiedział im: Niech PAN tak będzie z wami, jak ja wypuszczę was i wasze dzieci. Patrzcie, bo [coś] złego macie przed sobą.</verse>
				<verse number="11">Nie tak! Idźcie [sami] mężczyźni i służcie PANU, tego właśnie chcieliście. I wypędzono ich sprzed oblicza faraona.</verse>
				<verse number="12">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Wyciągnij rękę nad ziemię Egiptu po szarańczę, aby spadła na ziemię Egiptu i pożarła wszelkie rośliny ziemi, wszystko to, co pozostało po gradzie.</verse>
				<verse number="13">I Mojżesz wyciągnął swoją laskę nad ziemię Egiptu, a PAN sprowadził na ziemię wschodni wiatr na cały ten dzień i całą noc. Gdy nadszedł ranek, wschodni wiatr przyniósł szarańczę.</verse>
				<verse number="14">Szarańcza pojawiła się na całej ziemi Egiptu i obsiadła wszystkie granice Egiptu. Była ona tak uciążliwa, że podobnej szarańczy nigdy przedtem nie było i po niej takiej nie będzie.</verse>
				<verse number="15">Pokryła powierzchnię całej ziemi, tak że ziemia pociemniała. Pożarła całą roślinność ziemi i wszelkie owoce drzew, które zostały po gradzie. Nie pozostało nic zielonego na drzewach ani z roślinności polnej w całej ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="16">Dlatego faraon czym prędzej wezwał Mojżesza i Aarona i powiedział: Zgrzeszyłem [przeciwko] PANU, waszemu Bogu, i [przeciwko] wam.</verse>
				<verse number="17">Teraz więc wybaczcie, proszę, mój grzech jeszcze ten raz i wstawcie się u PANA, waszego Boga, aby tylko oddalił ode mnie tę śmierć.</verse>
				<verse number="18">I [Mojżesz] wyszedł od faraona i wstawił się u PANA.</verse>
				<verse number="19">A PAN odwrócił bardzo silny wiatr zachodni, który porwał szarańczę i wrzucił ją do Morza Czerwonego. Nie została ani jedna szarańcza we wszystkich granicach Egiptu.</verse>
				<verse number="20">PAN jednak zatwardził serce faraona i ten nie wypuścił synów Izraela.</verse>
				<verse number="21">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Wyciągnij rękę ku niebu, a nastanie na ziemi Egiptu taka ciemność, że będzie można jej dotknąć.</verse>
				<verse number="22">I Mojżesz wyciągnął rękę ku niebu, i nastała gęsta ciemność w całej ziemi Egiptu, która trwała trzy dni.</verse>
				<verse number="23">Jeden nie widział drugiego i nikt przez [te] trzy dni nie podniósł się ze swego miejsca. Lecz w domach wszystkich synów Izraela było światło.</verse>
				<verse number="24">A faraon wezwał Mojżesza i powiedział: Idźcie, służcie PANU. Tylko niech wasze trzody i bydła zostaną i niech idą z wami wasze dzieci.</verse>
				<verse number="25">I Mojżesz odpowiedział: Dasz nam także ofiary i całopalenia, które złożymy w ofierze PANU, naszemu Bogu.</verse>
				<verse number="26">Pójdzie więc też z nami nasz dobytek, nie zostanie [nawet] kopyto. Z niego bowiem weźmiemy, aby służyć PANU, naszemu Bogu, gdyż nie wiemy, czym mamy służyć PANU, dopóki tam nie przyjdziemy.</verse>
				<verse number="27">Lecz PAN zatwardził serce faraona i ten nie chciał ich wypuścić.</verse>
				<verse number="28">Faraon powiedział do [Mojżesza]: Idź ode mnie i strzeż się, abyś więcej nie widział mego oblicza. Tego dnia bowiem, w którym zobaczysz moje oblicze, umrzesz.</verse>
				<verse number="29">Mojżesz odpowiedział: Dobrze powiedziałeś. Nie zobaczę więcej twego oblicza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza: Sprowadzę jeszcze jedną plagę na faraona i na Egipt, potem wypuści was stąd. A gdy was wypuści, całkowicie was stąd wypędzi.</verse>
				<verse number="2">Powiedz teraz do uszu ludu, aby każdy mężczyzna pożyczył od swego sąsiada i każda kobieta od swej sąsiadki srebrne i złote przedmioty.</verse>
				<verse number="3">A PAN dał ludowi łaskę w oczach Egipcjan. Mojżesz także był bardzo wielkim mężem w ziemi Egiptu w oczach sług faraona i w oczach ludu.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Mojżesz powiedział: Tak mówi PAN: O północy przejdę przez Egipt.</verse>
				<verse number="5">I umrze wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od pierworodnego [syna] faraona, który miał zasiadać na jego tronie, aż do pierworodnego niewolnicy, która [jest] przy żarnach, i wszelkie pierworodne bydła.</verse>
				<verse number="6">I będzie wielki krzyk w całej ziemi Egiptu, jakiego nigdy przedtem nie było i jakiego potem nie będzie.</verse>
				<verse number="7">Ale na nikogo z synów Izraela pies nie ruszy swym językiem, ani na człowieka, ani na bydlę, abyście wiedzieli, że PAN uczynił różnicę między Egipcjanami a Izraelem.</verse>
				<verse number="8">I przyjdą do mnie wszyscy twoi słudzy, i będą mi się kłaniać, mówiąc: Wyjdź ty i cały lud, który jest pod twoim przywództwem. Potem wyjdę. I wyszedł od faraona z wielkim gniewem.</verse>
				<verse number="9">PAN powiedział do Mojżesza: Faraon nie posłucha was, aby mnożyły się moje cuda w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="10">Mojżesz i Aaron czynili więc te wszystkie cuda przed faraonem. Lecz PAN zatwardził serce faraona i ten nie wypuścił synów Izraela ze swojej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza i Aarona w ziemi Egiptu:</verse>
				<verse number="2">Ten miesiąc [będzie] dla was początkiem miesięcy, będzie dla was pierwszym miesiącem roku.</verse>
				<verse number="3">Powiedzcie całemu zgromadzeniu Izraela: Dziesiątego [dnia] tego miesiąca każdy weźmie sobie baranka dla rodziny, jednego baranka dla domu.</verse>
				<verse number="4">A jeśli rodzina jest zbyt mała, aby zjeść baranka, niech dobierze go razem z sąsiadem, który jest najbliższy jej domu, według liczby dusz, naliczywszy [tyle osób], ile mogłoby zjeść baranka.</verse>
				<verse number="5">Wasz baranek ma być bez skazy, jednoroczny samiec. Weźmiecie go spośród owiec albo kóz.</verse>
				<verse number="6">Będziecie go strzegli aż do czternastego dnia tego miesiąca, a [wtedy] całe zgromadzenie Izraela zabije go pod wieczór.</verse>
				<verse number="7">Potem wezmą z jego krwi i pokropią oba węgary i nadproże domu, w którym będą go spożywać.</verse>
				<verse number="8">I będą jeść tej nocy mięso pieczone przy ogniu i przaśny chleb; będą je jeść [z] gorzkimi [ziołami].</verse>
				<verse number="9">Nie jedzcie z niego nic surowego ani ugotowanego w wodzie, lecz [tylko] upieczone przy ogniu, z jego głową, nogami i wnętrznościami.</verse>
				<verse number="10">Nie zostawicie z niego [niczego] do rana; a jeśliby coś z niego zostało do rana, spalicie to w ogniu.</verse>
				<verse number="11">Tak oto będziecie go spożywać: Wasze biodra będą przepasane, obuwie na waszych nogach i laska w waszym ręku. Będziecie go jeść pośpiesznie. To Pascha PANA.</verse>
				<verse number="12">Gdyż tej nocy przejdę przez ziemię Egiptu i zabiję wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od człowieka aż do zwierzęcia, a nad wszystkimi bogami Egiptu dokonam sądu, ja, PAN.</verse>
				<verse number="13">A ta krew będzie dla was znakiem na domach, w których będziecie. Gdy bowiem ujrzę krew, ominę was i nie dotknie was plaga zniszczenia, gdy będę zabijał w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="14">Ten dzień będzie dla was pamiątką i będziecie go obchodzić jako święto dla PANA po wszystkie pokolenia. Będziecie go obchodzić jako ustawę wieczną.</verse>
				<verse number="15">Przez siedem dni będziecie jeść przaśny chleb. Już w pierwszym dniu usuniecie zakwas z waszych domów, bo ktokolwiek będzie jadł coś kwaszonego, od pierwszego dnia aż do siódmego, ta dusza zostanie wykluczona z Izraela.</verse>
				<verse number="16">W tym pierwszym dniu będzie święte zgromadzenie, także siódmego dnia będziecie mieć święte zgromadzenie. W tych dniach nie będziecie wykonywać żadnej pracy. Będzie wam tylko wolno przygotować to, czego każdy potrzebuje do jedzenia.</verse>
				<verse number="17">I będziecie obchodzić Święto Przaśników, bo w tym właśnie dniu wyprowadziłem wasze zastępy z ziemi Egiptu. Dlatego będziecie obchodzić ten dzień po wszystkie pokolenia jako ustawę wieczną.</verse>
				<verse number="18">W pierwszym miesiącu, od wieczora czternastego dnia tego miesiąca do wieczora dnia dwudziestego pierwszego tego miesiąca, będziecie jeść przaśny chleb.</verse>
				<verse number="19">Przez siedem dni nie znajdzie się żaden zakwas w waszych domach. Ktokolwiek bowiem będzie jadł coś kwaszonego, ta dusza zostanie wykluczona ze zgromadzenia Izraela, zarówno przybysz, jak i urodzony w tej ziemi.</verse>
				<verse number="20">Nie będziecie jeść nic kwaszonego; we wszystkich waszych domach będziecie jeść przaśne chleby.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Mojżesz wezwał wszystkich starszych Izraela i powiedział im: Wybierzcie i weźcie sobie baranka dla swych rodzin i zabijcie go jako paschę.</verse>
				<verse number="22">Weźmiecie też wiązkę hizopu i zanurzycie we krwi, która jest w misie, i pokropicie nadproże i oba węgary tą krwią, która jest w misie. Niech nikt z was nie wychodzi za drzwi swego domu aż do rana.</verse>
				<verse number="23">PAN bowiem przejdzie, aby zabijać Egipcjan, a gdy ujrzy krew na nadprożu i na obu węgarach, PAN ominie drzwi i nie pozwoli niszczycielowi wejść do waszych domów, aby [was] zabić.</verse>
				<verse number="24">Będziecie przestrzegać tego jako ustawy dla ciebie i twoich synów aż na wieki.</verse>
				<verse number="25">Kiedy wejdziecie do ziemi, którą da wam PAN, jak to obiecał, będziecie przestrzegać tego obrzędu.</verse>
				<verse number="26">A gdy wasi synowie zapytają was: Co oznacza ten wasz obrzęd?</verse>
				<verse number="27">Wtedy odpowiecie: To ofiara paschy PANA, który ominął domy synów Izraela w Egipcie, gdy zabijał Egipcjan, a nasze domy ocalił. Potem lud schylił się i oddał pokłon.</verse>
				<verse number="28">I synowie Izraela odeszli, i uczynili, jak PAN rozkazał Mojżeszowi i Aaronowi, tak właśnie zrobili.</verse>
				<verse number="29">A o północy PAN zabił wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od pierworodnego [syna] faraona, zasiadającego na jego tronie, aż do pierworodnego więźnia, który był w więzieniu, oraz wszystko, co pierworodne z bydła.</verse>
				<verse number="30">Wstał tej nocy faraon, a z nim wszyscy jego słudzy oraz wszyscy Egipcjanie; i podniósł się w Egipcie wielki krzyk, bo nie było domu, w którym nie byłoby umarłego.</verse>
				<verse number="31">[Faraon] wezwał Mojżesza i Aarona w nocy i powiedział: Wstańcie, wyjdźcie spośród mego ludu, wy i synowie Izraela. Idźcie i służcie PANU, jak mówiliście.</verse>
				<verse number="32">Zabierzcie też swoje trzody i bydła, jak żądaliście, i idźcie. Mnie też błogosławcie.</verse>
				<verse number="33">I Egipcjanie przynaglali lud, aby ich jak najszybciej wyprawić z ziemi, bo mówili: Wszyscy pomrzemy.</verse>
				<verse number="34">Wziął więc lud swoje ciasto, zanim się zakwasiło, i dzieże owinięte w swoje szaty i [kładli je] na swoje ramiona.</verse>
				<verse number="35">Synowie Izraela postąpili według nakazu Mojżesza i pożyczyli od Egipcjan srebrne i złote przedmioty oraz szaty.</verse>
				<verse number="36">A PAN dał ludowi łaskę w oczach Egipcjan, tak że im pożyczyli. I złupili Egipcjan.</verse>
				<verse number="37">Wyruszyli więc synowie Izraela z Ramzes do Sukkot, około sześciuset tysięcy pieszych mężczyzn, nie licząc dzieci.</verse>
				<verse number="38">Ale szło z nimi też mnóstwo obcego ludu oraz owce i bydło, bardzo liczny dobytek.</verse>
				<verse number="39">I popiekli przaśne placki z ciasta, które wynieśli z Egiptu, bo nie było zakwaszone. Ponieważ zostali wygnani z Egiptu, nie mogli zwlekać i nie przygotowali sobie też żadnej żywności.</verse>
				<verse number="40">A [czas] przebywania synów Izraela, którzy mieszkali w Egipcie, [wynosił] czterysta trzydzieści lat.</verse>
				<verse number="41">I stało się tak, że po upływie czterystu trzydziestu lat, tego samego dnia, wszystkie zastępy PANA wyszły z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="42">Ta noc ma być obchodzona dla PANA, dlatego że wyprowadził ich z ziemi Egiptu. Ta noc ma być więc obchodzona dla PANA przez wszystkich synów Izraela po wszystkie ich pokolenia.</verse>
				<verse number="43">I PAN powiedział do Mojżesza i Aarona: Taka jest ustawa Paschy: Żaden obcy nie będzie z niej spożywał.</verse>
				<verse number="44">Każdy jednak wasz sługa nabyty za pieniądze będzie mógł z niej spożywać, jeśli tylko go obrzezacie.</verse>
				<verse number="45">Cudzoziemiec i najemnik nie będą z niej spożywać.</verse>
				<verse number="46">W jednym domu będzie spożywany [baranek]. Nie wyniesiesz z domu [nic] z jego mięsa i nie złamiecie jego kości.</verse>
				<verse number="47">Całe zgromadzenie Izraela [tak] z nim postąpi.</verse>
				<verse number="48">A jeśli jakiś cudzoziemiec będzie twoim gościem i będzie chciał obchodzić Paschę dla PANA, niech [najpierw] zostanie obrzezany każdy mężczyzna jego [domu], a potem niech przystąpi i obchodzi ją. Wtedy będzie jak urodzony w tej ziemi. A ktokolwiek nie jest obrzezany, nie będzie z niej spożywał.</verse>
				<verse number="49">Jedno prawo będzie dla urodzonego w ziemi i dla cudzoziemca, który jest gościem wśród was.</verse>
				<verse number="50">Wszyscy synowie Izraela uczynili więc, jak PAN rozkazał Mojżeszowi i Aaronowi, tak właśnie uczynili.</verse>
				<verse number="51">Tego samego dnia PAN wyprowadził synów Izraela z ziemi Egiptu według ich zastępów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Poświęć mi wszystko, co pierworodne. Wszystko, co otwiera łono u synów Izraela, tak wśród ludzi, jak i wśród bydła. To należy do mnie.</verse>
				<verse number="3">Mojżesz powiedział więc do ludu: Pamiętajcie ten dzień, w którym wyszliście z Egiptu, z domu niewoli. PAN bowiem potężną ręką wyprowadził was stamtąd. Nie będziecie jeść nic kwaszonego.</verse>
				<verse number="4">Dziś wychodzicie, w miesiącu Abib.</verse>
				<verse number="5">A gdy PAN wprowadzi cię do ziemi Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Chiwwitów i Jebusytów, którą przysiągł dać waszym ojcom, ziemię opływającą mlekiem i miodem, wtedy będziesz obchodził ten obrzęd w tym samym miesiącu.</verse>
				<verse number="6">Przez siedem dni będziesz jeść przaśny chleb, a siódmego dnia [będzie] święto dla PANA.</verse>
				<verse number="7">Będziesz jadł przaśny chleb przez siedem dni i nie może znaleźć się u ciebie nic kwaszonego ani żaden zakwas nie może być widziany we wszystkich twoich granicach.</verse>
				<verse number="8">W tym dniu opowiesz swemu synowi: [Obchodzę to] ze względu na to, co PAN dla mnie uczynił, gdy wychodziłem z Egiptu.</verse>
				<verse number="9">To będzie jako znak na twojej ręce i jako pamiątka przed twoimi oczyma, aby prawo PANA było na twoich ustach. PAN bowiem potężną ręką wyprowadził cię z Egiptu.</verse>
				<verse number="10">Będziesz przestrzegał tej ustawy w wyznaczonym czasie, z roku na rok.</verse>
				<verse number="11">A gdy PAN wprowadzi cię do ziemi Kanaan, jak przysiągł tobie i twoim ojcom, i da ją tobie;</verse>
				<verse number="12">Wtedy przeznaczysz dla PANA wszystko, co otwiera łono, i każdy płód otwierający łono z twojego bydła, [każdy] samiec [będzie] dla PANA.</verse>
				<verse number="13">Każde zaś pierworodne oślę wykupisz barankiem, a jeśli nie wykupisz, złamiesz mu kark. Wykupisz też każdego pierworodnego człowieka wśród twoich synów.</verse>
				<verse number="14">A gdy w przyszłości twój syn cię zapyta: Cóż to jest? Wtedy odpowiesz mu: PAN wyprowadził nas potężną ręką z Egiptu, z domu niewoli.</verse>
				<verse number="15">Gdy bowiem faraon stał się twardy i wzbraniał się nas wypuścić, wtedy PAN zabił wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od pierworodnego z ludzi aż do pierworodnego z bydła. Dlatego składam w ofierze PANU wszystkie samce otwierające łono, ale każdego pierworodnego z moich synów wykupuję.</verse>
				<verse number="16">[To] będzie jako znak na twojej ręce i jako przepaska ozdobna między twoimi oczyma, że PAN potężną ręką wyprowadził nas z Egiptu.</verse>
				<verse number="17">A stało się tak, że gdy faraon wypuścił lud, Bóg nie prowadził go drogą przez ziemię Filistynów, chociaż była bliższa. Bóg bowiem powiedział: Żeby lud na widok wojny nie żałował i nie wrócił do Egiptu.</verse>
				<verse number="18">Ale Bóg prowadził lud okrężną drogą przez pustynię nad Morzem Czerwonym. I synowie Izraela wyszli z ziemi Egiptu w bojowym szyku.</verse>
				<verse number="19">Mojżesz wziął też ze sobą kości Józefa, gdyż ten zobowiązał synów Izraela przysięgą, mówiąc: Na pewno Bóg was nawiedzi. Zabierzcie więc stąd ze sobą moje kości.</verse>
				<verse number="20">Wyruszyli z Sukkot i rozbili obóz w Etam, na skraju pustyni.</verse>
				<verse number="21">A PAN szedł przed nimi za dnia w słupie obłoku, by prowadzić ich drogą, a nocą w słupie ognia, by im świecić, żeby mogli iść dniem i nocą.</verse>
				<verse number="22">Nie oddalał od ludu ani słupa obłoku za dnia, ani słupa ognia nocą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Powiedz synom Izraela, aby zawrócili i rozbili obóz przed Pi-Hachirot, pomiędzy Migdol a morzem, naprzeciw Baal-Sefon. Rozbijcie obóz naprzeciw niego nad morzem.</verse>
				<verse number="3">Faraon bowiem powie o synach Izraela: Pobłądzili w ziemi, pustynia ich zamknęła.</verse>
				<verse number="4">I zatwardzę serce faraona, tak że będzie ich ścigać. I będę wysławiony dzięki faraonowi i dzięki całemu jego wojsku, a Egipcjanie poznają, że ja jestem PAN. I tak uczynili.</verse>
				<verse number="5">Gdy doniesiono królowi Egiptu, że lud ucieka, odmieniło się serce faraona i jego sług przeciw ludowi i powiedzieli: Co zrobiliśmy, że zwolniliśmy Izraela od służenia nam?</verse>
				<verse number="6">Zaprzągł więc swój rydwan i wziął ze sobą swoich ludzi.</verse>
				<verse number="7">Wziął też sześćset wyborowych rydwanów i wszystkie rydwany Egiptu oraz przełożonych nad każdym z nich.</verse>
				<verse number="8">I PAN zatwardził serce faraona, króla Egiptu, który ścigał synów Izraela, synowie Izraela wyszli jednak pod potężną ręką.</verse>
				<verse number="9">I Egipcjanie ścigali ich: wszystkie konie i rydwany faraona, jego jeźdźcy i wojska, i dogonili ich w obozie nad morzem, niedaleko Pi-Hachirot, naprzeciw Baal-Sefon.</verse>
				<verse number="10">A gdy faraon zbliżył się, synowie Izraela podnieśli swe oczy i [spostrzegli, że] oto Egipcjanie ciągną za nimi, i bardzo się przerazili. Wtedy synowie Izraela wołali do PANA.</verse>
				<verse number="11">I mówili do Mojżesza: Czy dlatego, że nie [było] grobów w Egipcie, wyprowadziłeś nas, abyśmy pomarli na pustyni? Dlaczego nam to uczyniłeś, że nas wyprowadziłeś z Egiptu?</verse>
				<verse number="12">Czyż nie mówiliśmy ci tego w Egipcie: Zostaw nas w spokoju, abyśmy służyli Egipcjanom? Bo lepiej nam było służyć Egipcjanom, niż umierać na pustyni.</verse>
				<verse number="13">Mojżesz odpowiedział ludowi: Nie bójcie się, stójcie i patrzcie na wybawienie PANA, które wam dziś okaże. Egipcjan bowiem, których teraz widzicie, nie zobaczycie nigdy więcej.</verse>
				<verse number="14">PAN będzie za was walczył, a wy będziecie milczeć.</verse>
				<verse number="15">I PAN powiedział do Mojżesza: Dlaczego wołasz do mnie? Powiedz synom Izraela, aby ruszyli;</verse>
				<verse number="16">Ty zaś podnieś swą laskę, wyciągnij rękę nad morze i rozdziel je. A synowie Izraela niech idą środkiem morza po suchej [ziemi].</verse>
				<verse number="17">A oto ja, ja zatwardzę serca Egipcjan, że wejdą za nimi. I będę wysławiony dzięki faraonowi i całemu jego wojsku, jego rydwanom i jeźdźcom.</verse>
				<verse number="18">I Egipcjanie poznają, że ja jestem PAN, gdy będę wysławiony dzięki faraonowi, jego rydwanom i jeźdźcom.</verse>
				<verse number="19">Wówczas Anioł Boga, który szedł przed obozem Izraela, przeszedł na jego tyły. Słup obłoku również odszedł sprzed niego i stanął za nim.</verse>
				<verse number="20">Wszedł więc między obóz Egipcjan i obóz Izraela. Ten był [dla Egipcjan] obłokiem ciemności, ale [Izraelitom] oświetlał noc. W ten sposób jedni do drugich nie zbliżyli się przez całą noc.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Mojżesz wyciągnął rękę nad morze, a PAN rozpędził morze silnym wiatrem wschodnim, który wiał przez całą noc, i osuszył morze, a wody się rozstąpiły.</verse>
				<verse number="22">I synowie Izraela szli środkiem morza po suchej [ziemi]. Wody były dla nich murem, po ich prawej i lewej stronie.</verse>
				<verse number="23">Egipcjanie zaś ścigali ich i weszli za nimi, wszystkie konie faraona, jego rydwany i jeźdźcy, w sam środek morza.</verse>
				<verse number="24">O straży porannej PAN spojrzał na obóz Egipcjan ze słupa ognia i obłoku i pomieszał wojsko Egipcjan.</verse>
				<verse number="25">I odrywał koła ich rydwanów, tak że z trudem je wlekli. Egipcjanie powiedzieli więc: Uciekajmy przed Izraelem, gdyż PAN walczy za niego przeciw Egipcjanom.</verse>
				<verse number="26">PAN powiedział do Mojżesza: Wyciągnij rękę nad morze, aby wody wróciły na Egipcjan, na ich rydwany i na ich jeźdźców.</verse>
				<verse number="27">Mojżesz wyciągnął więc rękę nad morze, a ono o poranku powróciło do swojej mocy, Egipcjanie zaś uciekali mu naprzeciw. Tak PAN pogrążył Egipcjan w środku morza.</verse>
				<verse number="28">Wtedy wody wróciły i okryły rydwany i jeźdźców, i całe wojsko faraona, które weszło za nimi w morze. Nie pozostał ani jeden z nich.</verse>
				<verse number="29">Lecz synowie Izraela szli po suchej [ziemi] środkiem morza, a wody były dla nich murem, po ich prawej i lewej stronie.</verse>
				<verse number="30">Tak PAN w tym dniu wybawił Izraela z ręki Egipcjan. I Izraelici widzieli martwych Egipcjan na brzegu morza.</verse>
				<verse number="31">Izrael widział to wielkie dzieło, którego PAN dokonał nad Egipcjanami. I lud się bał PANA, i uwierzył PANU oraz Mojżeszowi, jego słudze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wówczas Mojżesz i synowie Izraela zaśpiewali PANU tę pieśń: Będę śpiewał PANU, bo bardzo się wywyższył. Konia i jego jeźdźca wrzucił w morze.</verse>
				<verse number="2">PAN moją mocą i moją chwałą, bo stał się dla mnie zbawieniem. To mój Bóg, dlatego zbuduję mu przybytek, [to] Bóg mego ojca, dlatego będę go wywyższał.</verse>
				<verse number="3">PAN jest wojownikiem, PAN to jego imię.</verse>
				<verse number="4">Rydwany faraona i jego wojsko wrzucił w morze, a jego wyborni wodzowie zostali potopieni w Morzu Czerwonym.</verse>
				<verse number="5">Okryły ich głębiny, poszli w głębię jak kamień.</verse>
				<verse number="6">Twoja prawica, PANIE, jest uwielbiona w mocy. Twoja prawica, PANIE, starła nieprzyjaciela.</verse>
				<verse number="7">A w wielkości twego majestatu powaliłeś swoich przeciwników. Zesłałeś swój gniew, który pożarł ich jak słomę.</verse>
				<verse number="8">Pod tchnieniem twoich nozdrzy zebrały się wody, cieknące wody stanęły jak wał i głębiny osiadły pośrodku morza.</verse>
				<verse number="9">Nieprzyjaciel mówił: Będę ścigał, dogonię, będę dzielił łupy; nasyci się nimi moja dusza, dobędę swój miecz, zgładzi ich moja ręka.</verse>
				<verse number="10">Powiałeś swoim wiatrem, okryło ich morze. Zatonęli jak ołów w potężnych wodach.</verse>
				<verse number="11">Któż jest podobny do ciebie wśród bogów, PANIE? Któż [jest] jak ty, wspaniały w świętości, straszliwy w chwale, czyniący cuda?</verse>
				<verse number="12">Wyciągnąłeś swoją prawicę, pochłonęła ich ziemia.</verse>
				<verse number="13">Wiedziesz w swoim miłosierdziu ten lud, który odkupiłeś. Prowadzisz w swej potędze do swego świętego przybytku.</verse>
				<verse number="14">Usłyszą [o tym] narody i zadrżą. Smutek przejmie obywateli Filistei.</verse>
				<verse number="15">Wtedy zlękną się książęta Edomu, mocarzy Moabu ogarnie strach; struchleją wszyscy obywatele Kanaanu.</verse>
				<verse number="16">Padnie na nich strach i lęk; z powodu potęgi twego ramienia zamilkną jak kamień, aż przejdzie twój lud, PANIE, aż przejdzie lud, który [sobie] nabyłeś.</verse>
				<verse number="17">Wprowadzisz go i zasadzisz na górze twego dziedzictwa, [na] miejscu, PANIE, [które] uczyniłeś swoim mieszkaniem, w świątyni, Panie, którą umocniły twoje ręce.</verse>
				<verse number="18">PAN będzie królował na wieki wieków.</verse>
				<verse number="19">Weszły bowiem konie faraona z jego rydwanami i z jego jeźdźcami w morze, a PAN skierował na nich wody morskie; synowie Izraela zaś szli po suchej [ziemi] środkiem morza.</verse>
				<verse number="20">Wtedy prorokini Miriam, siostra Aarona, wzięła bęben w rękę, a wszystkie kobiety wyszły za nią z bębnami i w pląsach.</verse>
				<verse number="21">I Miriam powiedziała do nich: Śpiewajcie PANU, bo jest bardzo wywyższony; konia i jego jeźdźca wrzucił do morza.</verse>
				<verse number="22">Potem Mojżesz poprowadził Izraela znad Morza Czerwonego i wyszli na pustynię Szur. Szli trzy dni przez pustynię i nie znaleźli wody.</verse>
				<verse number="23">A gdy przybyli do Mary, nie mogli pić z wód Mary, bo były gorzkie. Dlatego nazwano to [miejsce] Mara.</verse>
				<verse number="24">Wtedy lud szemrał przeciw Mojżeszowi, mówiąc: Cóż będziemy pić?</verse>
				<verse number="25">I [Mojżesz] wołał do PANA, a PAN wskazał mu drzewo, które on wrzucił do wody, a woda stała się słodka. Tam ustanowił dla nich ustawę i prawo i tam ich wystawił na próbę;</verse>
				<verse number="26">I powiedział: Jeśli będziesz pilnie słuchał głosu PANA, twego Boga, i będziesz robił to, co prawe w jego oczach, i nakłonisz uszy ku jego przykazaniom, i będziesz przestrzegał wszystkich jego ustaw, to nie ześlę na ciebie żadnej choroby, jaką zesłałem na Egipt, gdyż ja jestem PAN, który cię uzdrawia.</verse>
				<verse number="27">I przybyli do Elim, gdzie było dwanaście źródeł wody i siedemdziesiąt palm; tam rozbili obóz nad wodami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Potem wyruszyli z Elim i całe zgromadzenie synów Izraela przybyło na pustynię Sin, która [leży] między Elim a Synajem, piętnastego dnia drugiego miesiąca po ich wyjściu z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="2">I całe zgromadzenie synów Izraela szemrało przeciw Mojżeszowi i Aaronowi na pustyni.</verse>
				<verse number="3">Synowie Izraela mówili do nich: Obyśmy pomarli z ręki PANA w ziemi Egiptu, gdy siadaliśmy nad garncami mięsa, gdy najadaliśmy się chleba do syta! Bo wyprowadziliście nas na tę pustynię, by całą tę rzeszę zamorzyć głodem.</verse>
				<verse number="4">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Oto spuszczę wam jak deszcz chleb z nieba. Lud będzie wychodził i każdego dnia będzie zbierał według potrzeby dziennej, abym mógł go wystawić na próbę, czy będzie postępował zgodnie z moim prawem, czy nie.</verse>
				<verse number="5">A szóstego dnia przyrządzą [to], co przyniosą, a będzie tego dwa razy tyle, co zbierają codziennie.</verse>
				<verse number="6">Mojżesz i Aaron mówili do wszystkich synów Izraela: Wieczorem poznacie, że PAN wyprowadził was z ziemi Egiptu;</verse>
				<verse number="7">A rano ujrzycie chwałę PANA, usłyszał bowiem wasze szemrania przeciw PANU. A my, czym jesteśmy, że szemrzecie przeciwko nam?</verse>
				<verse number="8">Mojżesz mówił dalej: PAN da wam wieczorem mięso do jedzenia, a rano chleb do syta. PAN bowiem usłyszał wasze szemrania, które podnosicie przeciw niemu. A my, czym jesteśmy? Wasze szemrania nie [są] przeciwko nam, ale przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="9">Mojżesz powiedział do Aarona: Powiedz całemu zgromadzeniu synów Izraela: Zbliżcie się przed oblicze PANA, gdyż usłyszał wasze szemranie.</verse>
				<verse number="10">Gdy Aaron mówił do całego zgromadzenia synów Izraela, spojrzeli w stronę pustyni, a oto chwała PANA ukazała się w obłoku.</verse>
				<verse number="11">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="12">Usłyszałem szemranie synów Izraela. Powiedz do nich: Pod wieczór będziecie jeść mięso, a rano będziecie nasyceni chlebem. I poznacie, że ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="13">Wieczorem stało się tak, że zleciały się przepiórki i pokryły obóz, a rano dokoła obozu leżała rosa;</verse>
				<verse number="14">A gdy warstwa rosy się uniosła, ukazało się na [powierzchni] pustyni [coś] bardzo małego, okrągłego, drobnego jak szron na ziemi.</verse>
				<verse number="15">Gdy synowie Izraela to zobaczyli, mówili jeden do drugiego: To manna, gdyż nie wiedzieli, co to było. I Mojżesz powiedział do nich: To [jest] chleb, który PAN dał wam do jedzenia.</verse>
				<verse number="16">Oto co PAN rozkazał: Niech każdy zbiera z niego tyle, ile trzeba do jedzenia, omer na osobę, [według] liczby osób. Niech każdy zbiera dla tych, którzy są w jego namiocie.</verse>
				<verse number="17">I synowie Izraela tak uczynili, i zbierali jedni więcej, drudzy mniej.</verse>
				<verse number="18">A gdy [to] mierzyli omerem, to [ten], kto nazbierał więcej, nie miał nadmiaru, [temu] zaś, kto nazbierał mało, nie zabrakło. Każdy zbierał według tego, co mógł zjeść.</verse>
				<verse number="19">Mojżesz mówił też do nich: Niech nikt nie pozostawia z tego nic do rana.</verse>
				<verse number="20">Jednak nie usłuchali Mojżesza i zostawili niektórzy z tego aż do rana, i zamieniło się w robaki, i cuchnęło. I Mojżesz rozgniewał się na nich.</verse>
				<verse number="21">Zbierali to więc każdego ranka, każdy według [tego], co mógł zjeść. A gdy słońce zaczynało grzać, topniało.</verse>
				<verse number="22">A gdy nastał szósty dzień, zbierali dwa razy więcej chleba, po dwa omery na każdego. I wszyscy przełożeni zgromadzenia przyszli i powiedzieli o tym Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="23">On zaś powiedział im: Oto co PAN mówił: Jutro [będzie] odpoczynek, święty szabat dla PANA. Upieczcie, co macie upiec, ugotujcie, co macie ugotować, a co zostanie, zostawcie sobie i zachowajcie do jutra.</verse>
				<verse number="24">Zostawili więc to do rana, jak Mojżesz rozkazał, i nie cuchnęło ani nie było w tym robaków.</verse>
				<verse number="25">I Mojżesz powiedział: Jedzcie to dziś, bo dziś jest szabat dla PANA. Dziś nie znajdziecie tego na polu.</verse>
				<verse number="26">Przez sześć dni będziecie to zbierać, a w siódmym dniu jest szabat, w nim tego nie będzie.</verse>
				<verse number="27">A siódmego dnia [niektórzy] z ludu wyszli, aby zbierać, ale nic nie znaleźli.</verse>
				<verse number="28">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Jak długo będziecie się wzbraniać przed przestrzeganiem moich przykazań i moich praw?</verse>
				<verse number="29">Patrzcie, PAN dał wam szabat, dlatego w szóstym dniu daje wam chleb na dwa dni. Niech każdy zostanie na swoim miejscu, niech nikt nie wychodzi ze swego miejsca w siódmym dniu.</verse>
				<verse number="30">Odpoczywał więc lud siódmego dnia.</verse>
				<verse number="31">I dom Izraela nadał temu [pokarmowi] nazwę manna. Była jak nasienie kolendry, biała, o smaku placków z miodem.</verse>
				<verse number="32">Mojżesz powiedział: Tak rozkazał PAN: Napełnij nim omer na przechowanie dla waszych [przyszłych] pokoleń, aby widziały ten chleb, którym was karmiłem na pustyni, gdy wyprowadziłem was z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="33">Potem Mojżesz powiedział do Aarona: Weź naczynie, wsyp do niego pełen omer manny i postaw je przed PANEM na przechowanie dla waszych [przyszłych] pokoleń.</verse>
				<verse number="34">Jak PAN przykazał Mojżeszowi, tak Aaron postawił je przed Świadectwem na przechowanie.</verse>
				<verse number="35">A synowie Izraela jedli mannę przez czterdzieści lat, aż przybyli do ziemi zamieszkałej. Jedli mannę, aż przybyli do granic ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="36">A omer to dziesiąta część efy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Całe zgromadzenie synów Izraela wyruszyło z pustyni Sin, robiąc postoje, według rozkazu PANA, i rozbili obóz w Refidim, gdzie nie było wody, aby lud mógł się napić.</verse>
				<verse number="2">Dlatego lud spierał się z Mojżeszem, mówiąc: Dajcie nam wody, abyśmy się napili. Mojżesz odpowiedział im: Dlaczego kłócicie się ze mną? Czemu wystawiacie PANA na próbę?</verse>
				<verse number="3">Lud zaś pragnął tam wody i szemrał przeciwko Mojżeszowi, mówiąc: Po co wyprowadziłeś nas z Egiptu, aby uśmiercić nas, nasze dzieci i nasze bydło pragnieniem?</verse>
				<verse number="4">Wtedy Mojżesz zawołał do PANA: Cóż mam uczynić z tym ludem? Jeszcze trochę, a mnie ukamienują.</verse>
				<verse number="5">I PAN powiedział do Mojżesza: Idź przed ludem i weź ze sobą [niektórych] ze starszych Izraela. Weź także w rękę swoją laskę, którą uderzyłeś w rzekę, i idź.</verse>
				<verse number="6">Oto stanę przed tobą tam, na skale na Horebie, i uderzysz w skałę, a wypłynie z niej woda, którą lud będzie pił. I Mojżesz uczynił tak na oczach starszych Izraela.</verse>
				<verse number="7">I nadał temu miejscu nazwę Massa i Meriba z powodu kłótni synów Izraela i dlatego, że wystawili na próbę PANA, mówiąc: Czy PAN jest wśród nas, czy nie?</verse>
				<verse number="8">Tymczasem Amalek nadciągnął, aby walczyć z Izraelem w Refidim.</verse>
				<verse number="9">I Mojżesz powiedział do Jozuego: Wybierz nam mężczyzn, wyrusz i stocz bitwę z Amalekiem. Ja zaś jutro stanę na szczycie wzgórza z laską Boga w ręku.</verse>
				<verse number="10">Jozue uczynił więc, jak mu Mojżesz rozkazał, i stoczył bitwę z Amalekiem. A Mojżesz, Aaron i Chur weszli na szczyt wzgórza.</verse>
				<verse number="11">Gdy Mojżesz podnosił rękę, przeważał Izrael, a gdy opuszczał rękę, przeważał Amalek.</verse>
				<verse number="12">Ale ręce Mojżesza [były] ociężałe. Wzięli więc kamień i podłożyli pod niego, i usiadł na nim. A Aaron i Chur podpierali jego ręce, jeden z jednej, drugi z drugiej strony. I jego ręce były stale podniesione aż do zachodu słońca.</verse>
				<verse number="13">Jozue rozgromił więc Amaleka i jego lud ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="14">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Zapisz to na pamiątkę w księdze i powtórz do uszu Jozuego, że wymażę zupełnie pamięć o Amaleku pod niebem.</verse>
				<verse number="15">Potem Mojżesz zbudował ołtarz i nadał mu nazwę: PAN moją chorągwią;</verse>
				<verse number="16">Bo powiedział: Ręka tronu PANA i wojna PANA będzie przeciwko Amalekowi z pokolenia na pokolenie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">A gdy teść Mojżesza Jetro, kapłan Midianitów, usłyszał o wszystkim, co Bóg uczynił dla Mojżesza i swego ludu Izraela, że PAN wyprowadził Izraela z Egiptu;</verse>
				<verse number="2">Wtedy Jetro, teść Mojżesza, wziął żonę Mojżesza Seforę, którą ten wcześniej odesłał;</verse>
				<verse number="3">Oraz jej dwóch synów, z których jednemu było na imię Gerszom, bo [Mojżesz] powiedział: Jestem przybyszem w cudzej ziemi;</verse>
				<verse number="4">Drugi zaś miał na imię Eliezer, bo [mówił]: Bóg mego ojca był moją pomocą i wybawił mnie od miecza faraona.</verse>
				<verse number="5">Jetro, teść Mojżesza, przybył wraz z jego synami i żoną do Mojżesza na pustynię, gdzie obozował przy górze Boga.</verse>
				<verse number="6">I kazał powiedzieć Mojżeszowi: Ja, twój teść Jetro, idę do ciebie wraz z twoją żoną i z oboma jej synami.</verse>
				<verse number="7">Mojżesz wyszedł więc swemu teściowi naprzeciw, pokłonił się i ucałował go. Potem wypytywali się wzajemnie o powodzenie i weszli do namiotu.</verse>
				<verse number="8">Mojżesz opowiedział swemu teściowi wszystko, co PAN uczynił faraonowi i Egipcjanom ze względu na Izraela, o całym trudzie, który ich spotkał w drodze, i [jak] PAN ich wybawił.</verse>
				<verse number="9">Jetro cieszył się ze wszelkiego dobra, które PAN uczynił Izraelowi, że wybawił go z ręki Egipcjan.</verse>
				<verse number="10">I Jetro powiedział: Niech będzie błogosławiony PAN, który was wybawił z ręki Egipcjan i z ręki faraona i który wybawił lud z niewoli egipskiej.</verse>
				<verse number="11">Teraz wiem, że PAN jest większy od wszystkich bogów, bo gdy oni zuchwale powstawali przeciwko niemu, [to od tego poginęli].</verse>
				<verse number="12">Potem Jetro, teść Mojżesza, wziął całopalenie i ofiary dla Boga. Przyszedł też Aaron i wszyscy starsi Izraela, aby jeść chleb z teściem Mojżesza przed Bogiem.</verse>
				<verse number="13">Nazajutrz Mojżesz usiadł, aby sądzić lud. I lud stał przed Mojżeszem od rana aż do wieczora.</verse>
				<verse number="14">Gdy teść Mojżesza zobaczył wszystko, co on czynił dla ludu, powiedział: Cóż to jest, co ty czynisz dla ludu? Dlaczego ty siedzisz sam, a cały lud stoi przed tobą od rana aż do wieczora?</verse>
				<verse number="15">Wtedy Mojżesz odpowiedział swemu teściowi: Bo lud przychodzi do mnie, aby się radzić Boga.</verse>
				<verse number="16">Gdy mają [jakąś] sprawę, przychodzą do mnie, a ja rozsądzam między nimi i oznajmiam ustawy Boga i jego prawa.</verse>
				<verse number="17">Teść Mojżesza powiedział do niego: Niedobra to rzecz, którą czynisz.</verse>
				<verse number="18">Zamęczycie się i ty, i ten lud, który [jest] z tobą, bo ta sprawa jest zbyt ciężka dla ciebie. Sam jej nie podołasz.</verse>
				<verse number="19">[Dlatego] posłuchaj teraz mego głosu, poradzę ci, a Bóg będzie z tobą. Wstawiaj się za ludem przed Bogiem i zanoś sprawy Bogu;</verse>
				<verse number="20">Nauczaj go też ustaw i praw, wskazuj im drogę, którą mają chodzić, i czyny, które mają spełniać.</verse>
				<verse number="21">Upatrz też sobie wśród całego ludu mężczyzn dzielnych i bojących się Boga, mężczyzn prawdomównych, którzy nienawidzą chciwości, i ustanów ich przełożonymi nad tysiącem, nad setką, nad pięćdziesiątką i nad dziesiątką.</verse>
				<verse number="22">Niech oni sądzą lud w każdym czasie. A gdy będzie ważniejsza sprawa, zaniosą ją do ciebie, ale każdą mniej ważną sprawę sami będą sądzić. W ten sposób ulżysz sobie, gdy poniosą [ciężar] z tobą.</verse>
				<verse number="23">Jeśli tak uczynisz, a Bóg tak ci nakaże, wytrwasz i cały ten lud będzie wracać na swoje miejsce w pokoju.</verse>
				<verse number="24">Mojżesz usłuchał więc rady swego teścia i uczynił wszystko, jak mu powiedział.</verse>
				<verse number="25">I Mojżesz wybrał z całego Izraela dzielnych mężczyzn, i ustanowił ich przełożonymi nad ludem, nad tysiącem, nad setką, nad pięćdziesiątką i nad dziesiątką;</verse>
				<verse number="26">I sądzili lud w każdym czasie. Trudne sprawy zanosili do Mojżesza, a każdą drobniejszą sprawę sami sądzili.</verse>
				<verse number="27">Potem Mojżesz odprawił swego teścia, który odszedł do swej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">W trzecim miesiącu od wyjścia synów Izraela z ziemi Egiptu, w tym samym dniu, przyszli na pustynię Synaj.</verse>
				<verse number="2">Bo wyruszyli z Refidim i po przybyciu na pustynię Synaj rozbili obóz na pustyni; tam Izrael obozował naprzeciw góry.</verse>
				<verse number="3">A Mojżesz wstąpił do Boga i PAN zawołał do niego z góry: Tak powiesz domowi Jakuba i oznajmisz synom Izraela:</verse>
				<verse number="4">Widzieliście, co uczyniłem Egipcjanom i jak niosłem was na skrzydłach orłów, i przyprowadziłem was do siebie.</verse>
				<verse number="5">Dlatego teraz, jeśli posłuchacie mego głosu i będziecie przestrzegać mojego przymierza, będziecie moją szczególną własnością ponad wszystkie narody, bo do mnie należy cała ziemia.</verse>
				<verse number="6">A wy będziecie mi królestwem kapłanów i narodem świętym. To są słowa, które będziesz mówić do synów Izraela.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Mojżesz przyszedł i zwołał starszych ludu, i wyłożył im wszystkie te słowa, które mu PAN nakazał.</verse>
				<verse number="8">Cały lud odpowiedział wspólnie: Uczynimy wszystko, co PAN powiedział. I Mojżesz zaniósł słowa ludu do PANA.</verse>
				<verse number="9">PAN powiedział do Mojżesza: Oto przyjdę do ciebie w gęstym obłoku, aby lud słyszał, gdy będę z tobą rozmawiał, i uwierzył ci na zawsze. A Mojżesz przekazał PANU słowa ludu.</verse>
				<verse number="10">PAN zaś mówił do Mojżesza: Idź do ludu i uświęć ich dziś i jutro, i niech wypiorą swoje szaty.</verse>
				<verse number="11">Niech będą gotowi na trzeci dzień. Trzeciego dnia bowiem PAN zstąpi na oczach całego ludu na górę Synaj.</verse>
				<verse number="12">I wyznaczysz ludowi granice dokoła, mówiąc: Strzeżcie się, abyście nie wstępowali na górę ani nie dotykali jej podnóża. Każdy, kto dotknie góry, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="13">Nie dotknie go ręka, ale ukamienują [go] albo przeszyją strzałami; czy to zwierzę, czy człowiek, nie będzie żyć. Gdy przeciągle będą trąbić, niech podejdą do góry.</verse>
				<verse number="14">Mojżesz zstąpił więc z góry do ludu i uświęcił lud, a oni uprali swoje szaty.</verse>
				<verse number="15">I mówił do ludu: Bądźcie gotowi na trzeci dzień, nie zbliżajcie się do żon.</verse>
				<verse number="16">Trzeciego dnia o poranku pojawiły się grzmoty i błyskawice, i gęsty obłok nad górą, i bardzo potężny głos trąby, tak że cały lud, który był w obozie, zadrżał.</verse>
				<verse number="17">I Mojżesz wyprowadził lud z obozu na spotkanie z Bogiem, i stanęli u stóp góry.</verse>
				<verse number="18">A góra Synaj cała dymiła, gdyż PAN zstąpił na nią w ogniu. Dym unosił się z niej jak dym z pieca i cała góra bardzo się trzęsła.</verse>
				<verse number="19">A gdy głos trąby się przeciągał i coraz bardziej się rozlegał, Mojżesz mówił, a Bóg odpowiadał mu głosem.</verse>
				<verse number="20">I PAN zstąpił na górę Synaj, na szczyt góry. Wtedy PAN wezwał Mojżesza na szczyt góry i Mojżesz [tam] wstąpił.</verse>
				<verse number="21">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Zejdź, przestrzeż lud, by nie przekroczył granicy, aby zobaczyć PANA, i aby wielu z nich nie zginęło.</verse>
				<verse number="22">Nawet kapłani, którzy zbliżają się do PANA, niech się uświęcą, by ich PAN nie wytracił.</verse>
				<verse number="23">I Mojżesz powiedział do PANA: Lud nie może wejść na górę Synaj, ponieważ ty nas przestrzegłeś, mówiąc: Wyznacz granice wokół góry i uświęć ją.</verse>
				<verse number="24">PAN powiedział do niego: Idź, zejdź, a [potem] wstąpisz ty i Aaron z tobą. Lecz kapłani i lud niech nie przekraczają [granicy], by wstąpić do PANA, aby ich nie wytracił.</verse>
				<verse number="25">Mojżesz zszedł więc do ludu i powiedział im to.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">I Bóg mówił te wszystkie słowa:</verse>
				<verse number="2">Ja [jestem] PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli.</verse>
				<verse number="3">Nie będziesz miał innych bogów przede mną.</verse>
				<verse number="4">Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny [czegokolwiek], co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią.</verse>
				<verse number="5">Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego [pokolenia] tych, którzy mnie nienawidzą;</verse>
				<verse number="6">A okazujący miłosierdzie tysiącom tych, którzy mnie miłują i strzegą moich przykazań.</verse>
				<verse number="7">Nie będziesz brał imienia PANA, twego Boga, nadaremnie, gdyż PAN nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie.</verse>
				<verse number="8">Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić.</verse>
				<verse number="9">Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace;</verse>
				<verse number="10">Ale siódmy dzień [jest] szabatem PANA, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram.</verse>
				<verse number="11">PAN bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego PAN błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.</verse>
				<verse number="12">Czcij swego ojca i swoją matkę, aby twoje dni były długie na ziemi, którą PAN, twój Bóg, da tobie.</verse>
				<verse number="13">Nie będziesz zabijał.</verse>
				<verse number="14">Nie będziesz cudzołożył.</verse>
				<verse number="15">Nie będziesz kradł.</verse>
				<verse number="16">Nie będziesz fałszywie świadczył przeciw twemu bliźniemu.</verse>
				<verse number="17">Nie będziesz pożądał domu twego bliźniego ani nie będziesz pożądał żony twego bliźniego, ani jego sługi, ani jego służącej, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do twego bliźniego.</verse>
				<verse number="18">Wtedy cały lud widział gromy i błyskawice i [słyszał] głos trąby, i [dostrzegał] dymiącą górę. Gdy lud to widział, cofnął się i stanął z daleka.</verse>
				<verse number="19">I mówił do Mojżesza: Ty mów do nas, a będziemy słuchać, ale niech Bóg do nas nie mówi, byśmy nie pomarli.</verse>
				<verse number="20">Mojżesz odpowiedział ludowi: Nie bójcie się. Bóg bowiem przyszedł, aby was wystawić na próbę i żeby jego bojaźń była przed waszym obliczem, byście nie grzeszyli.</verse>
				<verse number="21">Stał więc lud z daleka, a Mojżesz zbliżył się do gęstego mroku, w którym był Bóg.</verse>
				<verse number="22">I PAN powiedział do Mojżesza: Tak powiesz synom Izraela: Widzieliście, że mówiłem do was z nieba.</verse>
				<verse number="23">Nie będziecie czynić przy mnie bogów ze srebra ani bogów ze złota nie będziecie sobie czynić.</verse>
				<verse number="24">Uczynisz mi ołtarz z ziemi i będziesz składać na nim twoje całopalenia i [twoje ofiary] pojednawcze, twoje owce i twoje bydło. Na każdym miejscu, gdzie upamiętnię swoje imię, przyjdę do ciebie i będę ci błogosławił.</verse>
				<verse number="25">A jeśli uczynisz mi ołtarz kamienny, nie buduj go z ciosanego [kamienia]. Jeśli bowiem przyłożysz do niego żelazne narzędzie, zbezcześcisz go.</verse>
				<verse number="26">Nie będziesz wstępował po stopniach do mojego ołtarza, aby twoja nagość nie była przy nim odkryta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">A oto prawa, które im przedstawisz.</verse>
				<verse number="2">Jeśli kupisz niewolnika – Hebrajczyka, sześć lat będzie [ci] służyć, a w siódmym roku wyjdzie na wolność bez wykupu.</verse>
				<verse number="3">Jeśli sam przyszedł, sam odejdzie; a jeśli miał żonę, jego żona odejdzie z nim.</verse>
				<verse number="4">Jeśli jego pan dał mu żonę, a ona urodziła mu synów lub córki, to jego żona i dzieci będą należały do jego pana, a on odejdzie sam.</verse>
				<verse number="5">A jeśli niewolnik powie: Kocham mojego pana, moją żonę i moich synów, nie wyjdę na wolność;</verse>
				<verse number="6">Wtedy jego pan zaprowadzi go do sędziów i przyprowadzi go do drzwi albo do ich słupka; i jego pan szydłem przekłuje mu ucho, i będzie jego niewolnikiem na zawsze.</verse>
				<verse number="7">Jeśli zaś kto sprzeda swoją córkę, aby była niewolnicą, nie odejdzie ona, jak odchodzą niewolnicy.</verse>
				<verse number="8">Jeśli się nie spodoba swemu panu, który zamierzał ją poślubić, niech pozwoli, aby została odkupiona. Nie ma prawa sprzedać jej obcemu ludowi, ponieważ zrobiłby jej krzywdę.</verse>
				<verse number="9">A jeśli przeznaczył ją dla swego syna, to postąpi z nią według prawa córek.</verse>
				<verse number="10">Jeśli weźmie sobie za żonę jeszcze inną, nie umniejszy jej pożywienia, jej ubrania ani prawa małżeńskiego.</verse>
				<verse number="11">A jeśli nie zapewni jej tych trzech rzeczy, wtedy wyjdzie ona darmo bez okupu.</verse>
				<verse number="12">Kto uderzy człowieka tak, że ten umrze, poniesie śmierć;</verse>
				<verse number="13">A jeśli nie czyhał na niego, ale Bóg podał go w jego rękę, wyznaczę miejsce, do którego będzie mógł uciec.</verse>
				<verse number="14">Ale jeśli ktoś czyha na swego bliźniego i podstępnie go zabija, to nawet od mojego ołtarza go weźmiesz, aby umarł.</verse>
				<verse number="15">Kto uderzy swego ojca albo swoją matkę, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="16">Kto uprowadzi człowieka i sprzeda go lub zostanie on znaleziony w jego ręku, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="17">Kto złorzeczy swemu ojcu lub swojej matce, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="18">A jeśli mężczyźni się pokłócą i jeden uderzy drugiego kamieniem lub pięścią, tak że ten nie umrze, ale musi położyć się w łóżku;</verse>
				<verse number="19">To jeśli wstanie i będzie mógł chodzić po ulicy o lasce, ten, który uderzył, będzie niewinny; wypłaci mu tylko odszkodowanie i będzie łożyć na jego leczenie.</verse>
				<verse number="20">Jeśli zaś ktoś uderzy kijem swego niewolnika lub swoją niewolnicę tak, że umrą pod jego ręką, musi ponieść karę;</verse>
				<verse number="21">Jeśli jednak [niewolnik] zostaje [przy życiu] dzień lub dwa, nie będzie karany; bo niewolnik to jego pieniądze.</verse>
				<verse number="22">Jeśli mężczyźni się pokłócą i uderzą kobietę brzemienną, tak że wyjdzie z niej płód, jednak bez żadnej szkody, to musi ponieść karę, jaką nałoży na niego mąż tej kobiety, a da według [uznania] sędziów.</verse>
				<verse number="23">Jeśli jednak dojdzie do szkody, wtedy dasz życie za życie;</verse>
				<verse number="24">Oko za oko, ząb za ząb, rękę za rękę, nogę za nogę;</verse>
				<verse number="25">Oparzenie za oparzenie, ranę za ranę, siniec za siniec.</verse>
				<verse number="26">Jeśli ktoś uderzy w oko swego niewolnika lub w oko swojej niewolnicy, tak że je wybije, za jego oko wypuści go na wolność.</verse>
				<verse number="27">Jeśli też [ktoś] wybije ząb swemu niewolnikowi lub ząb swojej niewolnicy, za jego ząb wypuści go na wolność.</verse>
				<verse number="28">Jeśli czyjś wół ubodzie na śmierć mężczyznę lub kobietę, ten wół musi zostać ukamienowany, a jego mięsa nie wolno jeść. Właściciel wołu zaś będzie niewinny.</verse>
				<verse number="29">Jeśli jednak wół bódł przedtem i ostrzegano o tym jego właściciela, ten zaś nie pilnował go, i [wół] zabił mężczyznę lub kobietę, wół będzie ukamienowany i jego właściciel poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="30">Jeśli nałożono mu karę pieniężną, wtedy da za swoją duszę okup, jaki na niego nałożą.</verse>
				<verse number="31">Choćby ubódł syna lub córkę, postąpią z nim według tego samego prawa.</verse>
				<verse number="32">Jeśli wół ubodzie niewolnika lub niewolnicę, da ich panu trzydzieści syklów srebra, a wół będzie ukamienowany.</verse>
				<verse number="33">Jeśli ktoś zostawi studnię odkrytą lub jeśli ktoś wykopie studnię i nie nakryje jej, a wpadnie w nią wół lub osioł;</verse>
				<verse number="34">Właściciel tej studni musi wyrównać stratę [i] wynagrodzi ich właścicielowi, a zdechłe [zwierzę] będzie należeć do niego.</verse>
				<verse number="35">Także jeśli czyjś wół ubodzie na śmierć wołu jego sąsiada, wtedy sprzedadzą żywego wołu i podzielą się zapłatą za niego; podzielą się też tym zdechłym.</verse>
				<verse number="36">Ale jeśli było wiadomo, że ten wół bódł przedtem, a jego właściciel nie pilnował go, musi oddać wołu za wołu, a zdechłe [zwierzę] będzie należeć do niego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Jeśli ktoś ukradnie wołu lub owcę i zabije je albo sprzeda, odda pięć wołów za [jednego] wołu i cztery owce za [jedną] owcę.</verse>
				<verse number="2">Jeśli złodziej zostanie przyłapany przy włamaniu i tak pobity, że umrze, ten, [kto zabił], nie będzie winien [przelanej] krwi.</verse>
				<verse number="3">Jeśli to [zrobi] po wschodzie słońca, będzie winien krwi, gdyż [złodziej] powinien wypłacić odszkodowanie. Jeśli nic nie ma, będzie sprzedany za swoją kradzież.</verse>
				<verse number="4">Jeśli zostaną znalezione w jego ręku skradzione dobra jeszcze żywe, czy to wół, czy osioł, czy owca, zwróci podwójnie.</verse>
				<verse number="5">Gdyby ktoś wypasł pole lub winnicę, bo puścił swoje bydło, aby się pasło na cudzym polu, wypłaci odszkodowanie z najlepszych [plonów] swego pola i z najlepszych [plonów] swej winnicy.</verse>
				<verse number="6">Jeśli wybuchnie ogień, a trafi na ciernie i spali stóg lub zboże na pniu, lub samo pole, ten, co wzniecił ogień, musi wypłacić odszkodowanie.</verse>
				<verse number="7">Jeśli ktoś da swemu bliźniemu pieniądze lub przedmioty do przechowania i zostanie to ukradzione z domu tego człowieka, to jeśli złodziej zostanie znaleziony, zwróci podwójnie.</verse>
				<verse number="8">Jeśli złodziej nie zostanie znaleziony, pan tego domu stawi się przed sędziami, by [okazało się], czy nie wyciągnął ręki po własność swego bliźniego.</verse>
				<verse number="9">W każdej spornej sprawie o wołu, osła, owcę, szatę czy jakąkolwiek zgubę, gdyby ktoś powiedział, że to jest [jego], sprawa obydwu ma trafić do sędziów; kogo sędziowie uznają winnym, ten wynagrodzi podwójnie swemu bliźniemu.</verse>
				<verse number="10">Jeśli ktoś odda swemu bliźniemu na przechowanie osła, wołu, owcę lub inne zwierzę, a ono zdechnie, zostanie okaleczone lub uprowadzone i nikt tego nie zobaczy;</verse>
				<verse number="11">Wówczas przysięga przed PANEM rozstrzygnie między obydwoma, że nie wyciągnął ręki po własność swego bliźniego. Właściciel przyjmie tę [przysięgę], a [drugi] nie wypłaci odszkodowania.</verse>
				<verse number="12">Jeśli jednak to zostało mu skradzione, wypłaci właścicielowi odszkodowanie.</verse>
				<verse number="13">Jeśli zostało rozszarpane, to przyniesie [je jako] dowód, a za rozszarpane nie zapłaci.</verse>
				<verse number="14">Jeśli ktoś pożyczy [zwierzę] od swego bliźniego, a [ono] zostanie okaleczone lub zdechnie podczas nieobecności jego właściciela, musi wypłacić odszkodowanie.</verse>
				<verse number="15">Jeśli jego właściciel był przy nim, nie zapłaci; a jeśli było wynajęte, zapłaci tylko za wynajem.</verse>
				<verse number="16">Jeśli ktoś uwiedzie dziewicę, która nie jest poślubiona, i położy się z nią, musi jej dać posag [i] weźmie ją sobie za żonę.</verse>
				<verse number="17">Jeśli jej ojciec żadną miarą nie zgodzi się dać mu jej, odważy pieniądze według [zwyczaju] panieńskiego posagu.</verse>
				<verse number="18">Nie zostawisz czarownicy przy życiu.</verse>
				<verse number="19">Każdy, kto spółkuje ze zwierzęciem, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="20">Kto składa ofiary bogom, poza samym PANEM, zostanie stracony.</verse>
				<verse number="21">Nie zrobisz krzywdy przybyszowi ani nie będziesz go uciskać, gdyż i wy byliście przybyszami w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="22">Nie będziecie dręczyć żadnej wdowy ani sieroty.</verse>
				<verse number="23">Jeśli będziesz je dręczył, a one będą wołać do mnie, na pewno wysłucham ich wołania.</verse>
				<verse number="24">Wtedy rozpali się mój gniew i pobiję was mieczem, i wasze żony będą wdowami, a wasi synowie sierotami.</verse>
				<verse number="25">Jeśli pożyczysz pieniądze ubogiemu z mego ludu, który mieszka wśród was, nie postąpisz wobec niego jak lichwiarz, nie będziesz go obciążać lichwą.</verse>
				<verse number="26">Jeśli weźmiesz w zastaw szatę twego bliźniego, oddasz mu ją przed zachodem słońca;</verse>
				<verse number="27">Bo to ubranie jest jedynym okryciem jego ciała, w tym też śpi. Jeśli będzie do mnie wołał, wysłucham go, bo jestem litościwy.</verse>
				<verse number="28">Nie będziesz złorzeczyć sędziom, a przełożonego twego ludu nie będziesz przeklinać.</verse>
				<verse number="29">Nie będziesz zwlekał [ze złożeniem] pierwocin twego [zboża] i płynnych zbiorów. Oddasz mi pierworodnego z twoich synów.</verse>
				<verse number="30">To samo zrobisz z twoimi wołami i owcami. Siedem dni [pierworodny] będzie ze swoją matką, a ósmego dnia oddasz mi go.</verse>
				<verse number="31">Będziecie dla mnie świętym ludem i nie będziecie jeść mięsa rozszarpanego na polu; wyrzucicie je psom.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Nie będziesz rozgłaszał fałszywych wieści. Nie wchodź w spółkę z bezbożnym, by być fałszywym świadkiem.</verse>
				<verse number="2">Nie idź za większością, aby wyrządzić zło, i nie zeznawaj w sprawie, ulegając [zdaniu] większości, by naginać [sąd].</verse>
				<verse number="3">I nie okazuj przychylności ubogiemu w jego sprawie.</verse>
				<verse number="4">Jeśli napotkasz błądzącego wołu swego wroga lub jego osła, musisz odprowadzić go do niego.</verse>
				<verse number="5">Jeśli zobaczysz, że osioł tego, który cię nienawidzi, leży pod swoim ciężarem, nie odmówisz mu pomocy. Owszem, masz mu z nim pomóc.</verse>
				<verse number="6">Nie naginaj sądu twego ubogiego w jego sprawie.</verse>
				<verse number="7">Trzymaj się z dala od nieuczciwej sprawy. Nie zabijaj niewinnego i sprawiedliwego, bo nie usprawiedliwię bezbożnego.</verse>
				<verse number="8">Nie będziesz też brać darów, ponieważ dar zaślepia mądrych i wypacza słowa sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="9">Nie uciskaj również przybysza, bo sami wiecie, jak się czuje przybysz, gdyż byliście przybyszami w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="10">Przez sześć lat będziesz obsiewał swoją ziemię i zbierał jej plony;</verse>
				<verse number="11">A w siódmym [roku] zostawisz ją odłogiem, żeby odpoczęła, aby jedli ubodzy twego ludu, a co zostanie po nich, zjedzą zwierzęta polne. Tak też postąpisz ze swoją winnicą i swoim sadem oliwnym.</verse>
				<verse number="12">Przez sześć dni będziesz wykonywać swoją pracę, ale siódmego dnia odpoczniesz, aby odpoczął twój wół i twój osioł i [żeby] odetchnął syn twojej niewolnicy i przybysz.</verse>
				<verse number="13">A we wszystkim, co wam powiedziałem, bądźcie ostrożni. Nie wspominajcie też imienia obcych bogów, niech nie będzie słyszane z twoich ust.</verse>
				<verse number="14">Trzy razy w roku będziesz obchodzić dla mnie święto.</verse>
				<verse number="15">Będziesz obchodzić Święto Przaśników. Siedem dni będziesz jeść przaśniki, jak ci nakazałem, w miesiącu Abib, bo w nim wyszedłeś z Egiptu. Nie pokażecie się przede mną z pustymi rękami.</verse>
				<verse number="16">I Święto Żniw, pierwocin twojej pracy, tego, co posiałeś na polu. I także Święto Zbiorów pod koniec roku, gdy zbierzesz z pola [owoce] swojej pracy.</verse>
				<verse number="17">Trzy razy w roku wszyscy twoi mężczyźni mają się pokazać przed Panem BOGIEM.</verse>
				<verse number="18">Nie będziesz ofiarował krwi mojej ofiary z chlebem kwaszonym, a tłuszcz mojej ofiary nie zostanie przez noc aż do poranka.</verse>
				<verse number="19">Przyniesiesz do domu PANA, twego Boga, pierwociny z pierwszych plonów swojej ziemi. Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku jego matki.</verse>
				<verse number="20">Oto posyłam Anioła przed tobą, aby cię strzegł w drodze i doprowadził do miejsca, które przygotowałem.</verse>
				<verse number="21">Zważaj na niego i słuchaj jego głosu; nie pobudzaj go do gniewu, bo nie przebaczy waszych przestępstw, gdyż moje imię jest w nim.</verse>
				<verse number="22">Bo jeśli będziesz pilnie słuchać jego głosu i uczynisz wszystko, co powiem, będę wrogiem twoich wrogów i będę dręczyć tych, którzy cię dręczyli.</verse>
				<verse number="23">Mój Anioł bowiem pójdzie przed tobą i wprowadzi cię do Amorytów, Chetytów, Peryzzytów, Kananejczyków, Chiwwitów i Jebusytów, i wytracę ich.</verse>
				<verse number="24">Nie będziesz oddawał pokłonu ich bogom ani nie będziesz im służył, ani nie postępuj według ich czynów, ale do gruntu zburz ich i doszczętnie pokrusz ich posągi.</verse>
				<verse number="25">Będziecie służyć PANU, waszemu Bogu, a on będzie błogosławić twój chleb i twoją wodę; i oddalę od ciebie chorobę.</verse>
				<verse number="26">Nie będzie w twojej ziemi roniącej ani niepłodnej. Dopełnię liczbę twoich dni.</verse>
				<verse number="27">Poślę mój strach przed tobą i strwożę wszelki lud, przeciw któremu pójdziesz, i sprawię, że wszyscy twoi wrogowie uciekną przed tobą.</verse>
				<verse number="28">Poślę też przed tobą szerszenie, które wypędzą Chiwwitów, Kananejczyków i Chetytów sprzed twego oblicza.</verse>
				<verse number="29">Nie wypędzę ich sprzed twojego oblicza w jednym roku, by ziemia nie zmieniła się w pustynię i nie namnożył się przeciwko tobie dziki zwierz.</verse>
				<verse number="30">Pomału będę ich wypędzał sprzed twego oblicza, aż się rozmnożysz i posiądziesz ziemię.</verse>
				<verse number="31">A ustanowię twoje granice od Morza Czerwonego aż do Morza Filistynów, od pustyni aż do rzeki. Oddam bowiem w wasze ręce mieszkańców tej ziemi, a ty wypędzisz ich sprzed twego oblicza.</verse>
				<verse number="32">Nie zawrzesz przymierza z nimi ani z ich bogami.</verse>
				<verse number="33">Nie wolno im mieszkać w twojej ziemi, by cię nie doprowadzili do grzechu przeciwko mnie. Jeśli bowiem będziesz służył ich bogom, będzie to dla ciebie sidłem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">I powiedział do Mojżesza: Wstąpcie do PANA ty i Aaron, Nadab i Abihu oraz siedemdziesięciu ze starszych Izraela i oddajcie pokłon z daleka.</verse>
				<verse number="2">Tylko sam Mojżesz zbliży się do PANA. Oni zaś nie zbliżą się ani lud nie wstąpi z nim.</verse>
				<verse number="3">Mojżesz przyszedł więc i opowiedział ludowi wszystkie słowa PANA i wszystkie prawa. I cały lud odpowiedział jednym głosem: Wypełnimy wszystkie słowa, które PAN powiedział.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Mojżesz spisał wszystkie słowa PANA. A kiedy rano wstał, zbudował ołtarz u stóp góry i [ustawił] dwanaście słupów, według [liczby] dwunastu pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="5">I posłał młodzieńców z synów Izraela, i ci ofiarowali całopalenia, i złożyli PANU cielce [jako] ofiary pojednawcze.</verse>
				<verse number="6">Potem Mojżesz wziął połowę krwi i wlał do czaszy, a drugą połową pokropił ołtarz.</verse>
				<verse number="7">Następnie wziął księgę przymierza i czytał ludowi, a oni powiedzieli: Wypełnimy wszystko, co PAN mówił, i będziemy posłuszni.</verse>
				<verse number="8">Mojżesz wziął też krew i pokropił lud, mówiąc: Oto krew przymierza, które PAN zawarł z wami, według wszystkich tych słów.</verse>
				<verse number="9">I wstąpili Mojżesz, Aaron, Nadab i Abihu oraz siedemdziesięciu ze starszych Izraela;</verse>
				<verse number="10">I widzieli Boga Izraela, [a] pod jego nogami [było] jakby dzieło z szafirowego kamienia jak niebo, gdy jest jasne.</verse>
				<verse number="11">A na przywódców synów Izraela [PAN] nie wyciągnął swej ręki, choć widzieli Boga, jedli i pili.</verse>
				<verse number="12">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Wstąp do mnie na górę i bądź tam, a dam ci kamienne tablice, prawo i przykazania, które napisałem, abyś ich nauczał.</verse>
				<verse number="13">Mojżesz wstał więc wraz z Jozuem, swoim sługą; i Mojżesz wstąpił na górę Boga.</verse>
				<verse number="14">A do starszych powiedział: Zostańcie tu, aż wrócimy do was. A oto Aaron i Chur [będą] z wami. Kto by miał [jakąś] sprawę, niech idzie do nich.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Mojżesz wstąpił na górę, a obłok zakrył górę.</verse>
				<verse number="16">I chwała PANA spoczęła na górze Synaj, a obłok okrywał ją przez sześć dni. W siódmym dniu [PAN] zawołał na Mojżesza spośród obłoku.</verse>
				<verse number="17">A wygląd chwały PANA w oczach synów Izraela był jak ogień pożerający na szczycie góry.</verse>
				<verse number="18">I Mojżesz wszedł w środek obłoku, i wstąpił na górę. A był Mojżesz na górze czterdzieści dni i czterdzieści nocy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Powiedz synom Izraela, aby przynieśli mi dar. Od każdego człowieka, który daje dobrowolnie ze swego serca, zbierzcie dar dla mnie.</verse>
				<verse number="3">A to są dary, które zbierzecie od nich: złoto, srebro i miedź;</verse>
				<verse number="4">Błękitna [tkanina], purpura, karmazyn, bisior i sierść kozia;</verse>
				<verse number="5">Skóry baranie farbowane na czerwono, skóry borsucze i drewno akacjowe;</verse>
				<verse number="6">Oliwa do oświetlenia, wonności na olejek do namaszczania i na wonne kadzidło;</verse>
				<verse number="7">Kamienie onyksowe i kamienie do osadzenia efodu i pektorału.</verse>
				<verse number="8">I zbudują mi świątynię, abym mieszkał pośród nich.</verse>
				<verse number="9">Według wszystkiego, co ci ukażę, [według] wzoru przybytku i wzoru wszystkich jego naczyń, tak uczynicie.</verse>
				<verse number="10">Uczynią też arkę z drewna akacjowego. Jej długość [będzie] na dwa i pół łokcia, jej szerokość – na półtora łokcia, a jej wysokość – na półtora łokcia.</verse>
				<verse number="11">I pokryjesz ją szczerym złotem, wewnątrz i na zewnątrz pokryjesz ją, a na niej dokoła uczynisz złotą listwę.</verse>
				<verse number="12">Odlejesz też do niej cztery złote pierścienie, które przymocujesz do czterech jej narożników: dwa pierścienie do jednego jej boku i dwa pierścienie do drugiego jej boku.</verse>
				<verse number="13">Uczynisz drążki z drewna akacjowego i pokryjesz je złotem.</verse>
				<verse number="14">I włożysz drążki w pierścienie na bokach arki, aby na nich noszono arkę.</verse>
				<verse number="15">Drążki te pozostaną w pierścieniach arki; nie będą z niej wyjmowane.</verse>
				<verse number="16">W arkę włożysz świadectwo, które ci dam.</verse>
				<verse number="17">Uczynisz też przebłagalnię ze szczerego złota. Jej długość będzie na dwa i pół łokcia, a jej szerokość – na półtora łokcia.</verse>
				<verse number="18">I uczynisz dwa złote cherubiny: wykujesz je ze złota na obu końcach przebłagalni.</verse>
				<verse number="19">Jednego cherubina uczynisz na jednym końcu, a drugiego cherubina na drugim końcu. Z samej przebłagalni uczynicie cherubiny na obu jej końcach.</verse>
				<verse number="20">A cherubiny będą mieć skrzydła rozpostarte ku górze, zakrywając swymi skrzydłami przebłagalnię. Ich twarze zaś [będą zwrócone] ku sobie, twarze cherubinów będą [zwrócone] ku przebłagalni.</verse>
				<verse number="21">I położysz przebłagalnię na wierzchu arki, a w arkę włożysz świadectwo, które ci dam.</verse>
				<verse number="22">Tam będę się z tobą spotykać i sponad przebłagalni, spomiędzy dwóch cherubinów, którzy są nad arką świadectwa, będę z tobą rozmawiać o wszystkim, co ci rozkażę dla synów Izraela.</verse>
				<verse number="23">Uczynisz też stół z drewna akacjowego. Jego długość będzie na dwa łokcie, jego szerokość – na [jeden] łokieć, a jego wysokość – na półtora łokcia.</verse>
				<verse number="24">I pokryjesz go szczerym złotem, i uczynisz dokoła niego złotą listwę.</verse>
				<verse number="25">Uczynisz też dokoła niego obramowanie szerokie na cztery palce i złotą listwę dokoła obramowania.</verse>
				<verse number="26">Uczynisz też do niego cztery złote pierścienie i przymocujesz je na czterech narożnikach, które [są] przy jego czterech nogach.</verse>
				<verse number="27">Przy tym obramowaniu będą pierścienie, przez które przewloką drążki do noszenia stołu.</verse>
				<verse number="28">A te drążki uczynisz z drewna akacjowego i pokryjesz je złotem, i będzie na nich noszony stół.</verse>
				<verse number="29">Uczynisz też jego misy, czasze, przykrycia i kubki do nalewania; wykonasz je ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="30">I na [ten] stół nieustannie będziesz kłaść przede mną chleby pokładne.</verse>
				<verse number="31">Uczynisz też świecznik ze szczerego złota. Ów świecznik będzie wykuty: jego podstawa, ramiona, kielichy, gałki i kwiaty będą z tej samej [bryły].</verse>
				<verse number="32">Z jego boków będzie wychodzić sześć ramion: trzy ramiona świecznika z jednego boku i trzy ramiona świecznika z drugiego boku.</verse>
				<verse number="33">Trzy kielichy na kształt migdału na jednym ramieniu, [wraz z] gałką i kwiatem; i trzy kielichy na kształt migdału na drugim ramieniu, [wraz z] gałką i kwiatem. Tak [będzie] na wszystkich sześciu ramionach wychodzących ze świecznika.</verse>
				<verse number="34">Ale na trzonie świecznika [będą] cztery kielichy na kształt migdału, z gałkami i kwiatami.</verse>
				<verse number="35">I [będzie] gałka pod dwoma jego ramionami, także gałka pod [następnymi] dwoma ramionami i gałka pod [innymi] dwoma ramionami: [tak będzie] pod sześcioma ramionami wychodzącymi ze świecznika.</verse>
				<verse number="36">Z niego samego będą [wychodzić] gałki i ramiona, wszystko to w całości [będzie] wykute ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="37">Uczynisz też do niego siedem lamp i zapalisz je, aby świeciły w przeciwległą stronę.</verse>
				<verse number="38">Także jego szczypce i naczynia na popiół [mają być] ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="39">Uczynisz go i wszystkie naczynia z talentu szczerego złota.</verse>
				<verse number="40">Uważaj, abyś uczynił [wszystko] według wzoru tego, co ci ukazano na górze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Uczynisz też przybytek z dziesięciu zasłon ze skręconego bisioru, z błękitnej [tkaniny] oraz z purpury i karmazynu, [na których] wyhaftujesz cherubiny.</verse>
				<verse number="2">Długość jednej zasłony [ma wynosić] dwadzieścia osiem łokci, a szerokość jednej zasłony – cztery łokcie. Wszystkie zasłony będą miały jednakowe wymiary.</verse>
				<verse number="3">Pięć zasłon będzie spiętych jedna z drugą; także [drugie] pięć zasłon będzie spiętych jedna z drugą.</verse>
				<verse number="4">I uczynisz błękitne pętle na brzegu jednej zasłony, gdzie skraje mają się spinać. Uczynisz je też na brzegu drugiej zasłony, gdzie skraje mają się spinać.</verse>
				<verse number="5">Pięćdziesiąt pętli uczynisz na jednej zasłonie i pięćdziesiąt pętli uczynisz na brzegu drugiej zasłony, w miejscu, gdzie ma być spięta z drugą. Pętle będą jedna naprzeciw drugiej.</verse>
				<verse number="6">Uczynisz też pięćdziesiąt złotych haczyków i złączysz jedną zasłonę z drugą [tymi] haczykami. I tak przybytek będzie stanowił jedną [całość].</verse>
				<verse number="7">Uczynisz też zasłony z koziej sierści do przykrycia przybytku z wierzchu. Uczynisz jedenaście takich zasłon.</verse>
				<verse number="8">Długość jednej zasłony [ma wynosić] trzydzieści łokci, a szerokość jednej zasłony – cztery łokcie. Wszystkie jedenaście zasłon [będzie mieć] jednakowe wymiary.</verse>
				<verse number="9">I zepniesz pięć zasłon osobno, a sześć zasłon osobno. Szóstą zasłonę złożysz we dwoje na przodzie namiotu.</verse>
				<verse number="10">Uczynisz też pięćdziesiąt pętli na brzegu jednej zasłony, na końcu, gdzie ma być spięta, i pięćdziesiąt pętli z brzegu [drugiej] zasłony do spinania drugiego [brzegu].</verse>
				<verse number="11">Uczynisz też pięćdziesiąt miedzianych haczyków i włożysz haczyki w pętle, i zepniesz namiot, aby stanowił jedną [całość].</verse>
				<verse number="12">A część, która zbywa z zasłon namiotu, [to jest] pozostała połowa zasłony, będzie zwisać z tyłu przybytku.</verse>
				<verse number="13">A łokieć z jednej i łokieć z drugiej strony, który zbywa z długości zasłon namiotu, będzie wisiał po obu stronach przybytku, po jednej i drugiej, żeby go okrywać.</verse>
				<verse number="14">Uczynisz też przykrycie na namiot ze skór baranich farbowanych na czerwono i przykrycie ze skór borsuczych na wierzch.</verse>
				<verse number="15">Uczynisz też do przybytku prosto stojące deski z drewna akacjowego.</verse>
				<verse number="16">Długość jednej deski [ma wynosić] dziesięć łokci, a szerokość jednej deski – półtora łokcia.</verse>
				<verse number="17">Jedna deska [będzie miała] dwa czopy, ułożone jeden naprzeciw drugiego. Tak uczynisz przy wszystkich deskach przybytku.</verse>
				<verse number="18">Uczynisz więc deski do przybytku: dwadzieścia desek na stronę południową, ku południu.</verse>
				<verse number="19">Uczynisz też czterdzieści srebrnych podstawek pod [tych] dwadzieścia desek; dwie podstawki pod jedną deskę do dwóch jej czopów, także do drugiej deski dwie podstawki do dwóch jej czopów.</verse>
				<verse number="20">Na drugim boku przybytku od strony północnej [uczynisz] dwadzieścia desek.</verse>
				<verse number="21">A do nich czterdzieści srebrnych podstawek: dwie podstawki pod jedną deskę i dwie podstawki pod drugą deskę.</verse>
				<verse number="22">A na zachodnią stronę przybytku uczynisz sześć desek.</verse>
				<verse number="23">Uczynisz dwie deski jako narożniki przybytku po obydwu stronach.</verse>
				<verse number="24">Będą one złączone od spodu, będą także złączone u góry do jednego pierścienia. Tak będzie przy tych obu, będą dla dwóch narożników.</verse>
				<verse number="25">I tak będzie osiem desek, a ich srebrnych podstawek szesnaście, dwie podstawki pod jedną deską i dwie podstawki pod drugą deską.</verse>
				<verse number="26">Uczynisz też drążki z drewna akacjowego: [będzie ich] pięć do desek jednej strony przybytku;</verse>
				<verse number="27">Pięć także drążków do desek drugiej strony przybytku, a także pięć drążków do desek zachodniej strony przybytku.</verse>
				<verse number="28">Środkowy drążek w połowie wysokości desek będzie przechodzić od jednego końca do drugiego.</verse>
				<verse number="29">Deski pokryjesz złotem i uczynisz do nich złote pierścienie, przez które mają przechodzić drążki. Drążki też pokryjesz złotem.</verse>
				<verse number="30">Wystawisz więc przybytek według wzoru, który ci ukazano na górze.</verse>
				<verse number="31">Uczynisz też zasłonę z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru; na niej wyhaftujesz cherubiny.</verse>
				<verse number="32">I zawiesisz ją na czterech słupach [z drewna] akacjowego pokrytych złotem – ich haki też będą złote – [stojących] na czterech srebrnych podstawkach.</verse>
				<verse number="33">A zasłonę zawiesisz na haczykach i wniesiesz za zasłonę arkę świadectwa, a [ta] zasłona będzie oddzielać wam Miejsce Święte od Najświętszego.</verse>
				<verse number="34">Położysz też przebłagalnię na arce świadectwa w Miejscu Najświętszym.</verse>
				<verse number="35">A przed zasłoną postawisz stół, a naprzeciw stołu, po południowej stronie przybytku – świecznik, a stół postawisz po stronie północnej.</verse>
				<verse number="36">Uczynisz też do wejścia namiotu zasłonę z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru, haftowaną.</verse>
				<verse number="37">A do [tej] zasłony uczynisz pięć słupów [z drewna] akacjowego, które pokryjesz złotem, i ich haki będą złote. I ulejesz do nich pięć miedzianych podstawek.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Uczynisz też ołtarz z drewna akacjowego, długi na pięć łokci i szeroki na pięć łokci. Ołtarz będzie kwadratowy i wysoki na trzy łokcie.</verse>
				<verse number="2">I uczynisz rogi na jego czterech narożnikach; jego rogi będą z tego samego. I pokryjesz go miedzią.</verse>
				<verse number="3">Uczynisz też do niego kociołki do zsypywania popiołu oraz szufle, miednice, widełki i łopaty [na rozżarzone węgle]. Wszystkie naczynia do niego uczynisz z miedzi.</verse>
				<verse number="4">Uczynisz też do niego miedzianą kratę na kształt sieci, a na tej kracie, na czterech jej narożnikach, uczynisz cztery miedziane pierścienie.</verse>
				<verse number="5">I umieścisz ją u dołu pod obramowaniem ołtarza, tak aby krata sięgała do połowy ołtarza.</verse>
				<verse number="6">Uczynisz też drążki do ołtarza, drążki z drewna akacjowego, i pokryjesz je miedzią.</verse>
				<verse number="7">Drążki te będą włożone w pierścienie i będą one na obydwu stronach ołtarza, aby można go było nosić.</verse>
				<verse number="8">Uczynisz go z desek, aby był pusty [wewnątrz]. Niech go uczynią tak, jak ci pokazano na górze.</verse>
				<verse number="9">Uczynisz też dziedziniec przybytku. Na południu po prawej stronie zasłony dziedzińca będą ze skręconego bisioru o długości stu łokci na jedną stronę.</verse>
				<verse number="10">Do tego dwadzieścia słupów i dwadzieścia miedzianych podstawek. Haczyki na słupach i ich klamry [będą ze] srebra.</verse>
				<verse number="11">Podobnie wzdłuż strony północnej będą zasłony o długości stu [łokci], do tego dwadzieścia słupów i dwadzieścia miedzianych podstawek. Haczyki na słupach i ich klamry [będą ze] srebra.</verse>
				<verse number="12">A [na] szerokości dziedzińca od strony zachodniej [będą] zasłony na pięćdziesiąt łokci, a do tego dziesięć słupów i dziesięć podstawek.</verse>
				<verse number="13">Szerokość dziedzińca z przodu, po stronie wschodniej, [będzie wynosić] pięćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="14">Po jednej stronie [wejścia] będą zasłony na piętnaście łokci, a do tego trzy słupy i trzy podstawki.</verse>
				<verse number="15">Po drugiej stronie będą zasłony na piętnaście [łokci], a do tego trzy słupy i trzy podstawki.</verse>
				<verse number="16">A do wejścia dziedzińca będzie zasłona na dwadzieścia łokci z błękitnej [tkaniny], z purpury i karmazynu oraz skręconego bisioru, haftowana. Do tego cztery słupy i cztery podstawki.</verse>
				<verse number="17">Wszystkie słupy dokoła dziedzińca będą miały srebrne klamry. Ich haczyki będą ze srebra, a ich podstawki – z miedzi.</verse>
				<verse number="18">Długość dziedzińca [będzie wynosić] sto łokci, a szerokość – pięćdziesiąt, wszędzie jednakowa, a wysokość – pięć łokci, [zasłony będą] ze skręconego bisioru, jej podstawki zaś z miedzi.</verse>
				<verse number="19">Wszystkie naczynia przybytku do wszelkiej służby w nim i wszystkie jego kołki, i wszystkie kołki dziedzińca będą z miedzi.</verse>
				<verse number="20">Rozkażesz synom Izraela, aby przynieśli do ciebie czystą, wytłoczoną oliwę do oświetlenia, aby lampy zawsze się paliły.</verse>
				<verse number="21">W Namiocie Zgromadzenia przed zasłoną, za którą jest arka świadectwa, Aaron i jego synowie będą je stawiać przed PANEM od wieczora aż do poranka. [Będzie] to wieczna ustawa wśród ich potomków dla synów Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Przywołaj do siebie twego brata Aarona i wraz z nim jego synów, spośród synów Izraela, aby sprawowali dla mnie urząd kapłański: Aarona, Nadaba i Abihu, Eleazara i Itamara, synów Aarona.</verse>
				<verse number="2">Uczynisz święte szaty dla twego brata Aarona, na cześć i na ozdobę.</verse>
				<verse number="3">Porozmawiasz też ze wszystkimi zdolnymi [rzemieślnikami], których napełniłem duchem mądrości, aby wykonali szaty dla Aarona na jego poświęcenie, aby mi sprawował urząd kapłański.</verse>
				<verse number="4">Oto szaty, które wykonają: pektorał, efod, ornat, tunika haftowana, mitra i pas. I uczynią te święte szaty dla twego brata Aarona i jego synów, aby mi sprawowali urząd kapłański.</verse>
				<verse number="5">I wezmą złoto, błękitną [tkaninę], purpurę, karmazyn i bisior.</verse>
				<verse number="6">I uczynią efod ze złota, błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru, haftowany.</verse>
				<verse number="7">Będzie on miał dwa naramienniki zszyte na dwóch końcach i tak będą razem połączone.</verse>
				<verse number="8">A pas, którym będzie przepasany efod, [zostanie] podobnie uczyniony ze złota, błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru.</verse>
				<verse number="9">I weźmiesz dwa kamienie onyksu i wyryjesz na nich imiona synów Izraela;</verse>
				<verse number="10">Sześć ich imion na jednym kamieniu i sześć pozostałych imion na drugim kamieniu, według [kolejności] ich narodzenia.</verse>
				<verse number="11">Tak jak rytownik, który wykuwa pieczęć, wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Izraela i osadzisz je w złotych oprawach.</verse>
				<verse number="12">I umieścisz te dwa kamienie na naramiennikach efodu jako kamienie pamiątkowe [dla] synów Izraela. I Aaron będzie nosić ich imiona przed PANEM na obu swych ramionach na pamiątkę.</verse>
				<verse number="13">Uczynisz też złote oprawy;</verse>
				<verse number="14">A także dwa łańcuszki ze szczerego złota. Upleciesz je i przymocujesz te plecione łańcuszki do opraw.</verse>
				<verse number="15">Uczynisz też pektorał wyrokowania, wyhaftowany, podobnie jak efod. Uczynisz go ze złota, błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru.</verse>
				<verse number="16">Będzie kwadratowy, złożony we dwoje, na piędź długości i na piędź szerokości.</verse>
				<verse number="17">I uczynisz w nim oprawy dla kamieni, cztery rzędy kamieni, [w tym] porządku: karneol, topaz i szmaragd w pierwszym rzędzie;</verse>
				<verse number="18">W drugim zaś rzędzie: karbunkuł, szafir i diament;</verse>
				<verse number="19">W trzecim rzędzie: hiacynt, agat i ametyst;</verse>
				<verse number="20">W czwartym rzędzie: beryl, onyks i jaspis. Będą [one] osadzone w złotych oprawach.</verse>
				<verse number="21">A tych kamieni z imionami synów Izraela [będzie] dwanaście, według ich imion. Będą ryte jak na pieczęci, każdy z własnym imieniem, według dwunastu pokoleń.</verse>
				<verse number="22">Uczynisz do pektorału łańcuszki plecione ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="23">Do pektorału uczynisz też dwa złote pierścienie i przymocujesz te dwa pierścienie do obu jego rogów.</verse>
				<verse number="24">I przewleczesz dwa złote łańcuszki przez oba pierścienie na rogach pektorału.</verse>
				<verse number="25">Drugie zaś końce obu łańcuszków przymocujesz do dwóch opraw i przytwierdzisz z przodu do naramienników efodu.</verse>
				<verse number="26">Uczynisz też dwa złote pierścienie, które przymocujesz do dwóch rogów pektorału na wewnętrznym brzegu, który jest od strony efodu.</verse>
				<verse number="27">Do tego uczynisz [kolejne] dwa złote pierścienie, które przymocujesz do dwóch stron efodu u dołu, naprzeciwko jego połączenia, powyżej pasa efodu.</verse>
				<verse number="28">Te pierścienie zwiążą pektorał z pierścieniami efodu sznurem z błękitnej [tkaniny], aby był nad pasem efodu, żeby pektorał nie odstawał od efodu.</verse>
				<verse number="29">I Aaron będzie nosił imiona synów Izraela na pektorale wyrokowania, na swych piersiach, gdy będzie wchodził do Miejsca Świętego, na wieczną pamiątkę przed PANEM.</verse>
				<verse number="30">Włożysz też do pektorału wyrokowania Urim i Tummim, które będą na sercu Aarona, gdy będzie wchodził przed PANA. I Aaron nieustannie będzie nosił na sercu przed PANEM sąd synów Izraela.</verse>
				<verse number="31">Uczynisz też ornat pod efod, cały z błękitnej [tkaniny].</verse>
				<verse number="32">A na wierzchu w środku będzie miał otwór. Dokoła otworu będzie pleciona obwódka na wzór pancerza, aby się nie rozdzierał.</verse>
				<verse number="33">Uczynisz też u jego dołu jabłka granatu z błękitnej [tkaniny], purpury i karmazynu dokoła brzegu, a między nimi dokoła złote dzwonki;</verse>
				<verse number="34">Złoty dzwonek i jabłko granatu i [znowu] złoty dzwonek i jabłko granatu, dokoła dolnego brzegu ornatu.</verse>
				<verse number="35">I Aaron będzie to miał na sobie podczas służby, aby słychać było jego dźwięk, gdy będzie wchodził do Miejsca Świętego przed PANA i gdy będzie wychodzić, żeby nie umarł.</verse>
				<verse number="36">Uczynisz też blaszkę ze szczerego złota, a na niej wyryjesz jak na pieczęci: Świętość PANU.</verse>
				<verse number="37">Przymocujesz ją do sznura z błękitnej [tkaniny] i będzie na mitrze, będzie na przodzie mitry.</verse>
				<verse number="38">I będzie na czole Aarona, aby nosił Aaron nieprawość poświęconych rzeczy, które synowie Izraela poświęcać będą przy wszystkich świętych darach. Będzie nieustannie na jego czole, aby im zjednał łaskę u PANA.</verse>
				<verse number="39">Utkasz tunikę z bisioru, mitrę także uczynisz z bisioru, wyhaftujesz też pas.</verse>
				<verse number="40">Również dla synów Aarona wykonasz szaty, też pasy i mitry uczynisz im na cześć i na ozdobę.</verse>
				<verse number="41">I ubierzesz w nie twego brata Aarona i wraz z nim jego synów. Namaścisz ich, poświęcisz i uświęcisz, aby mi sprawowali urząd kapłański.</verse>
				<verse number="42">Wykonasz im też lniane spodnie dla zakrycia nagości ciała. Będą od bioder aż po uda.</verse>
				<verse number="43">A będą one na Aaronie i na jego synach, gdy będą wchodzić do Namiotu Zgromadzenia lub gdy będą przystępować do ołtarza, aby służyć w Miejscu Świętym, aby nie ściągnęli na siebie winy i nie pomarli. [Będzie] to wieczna ustawa dla niego i jego potomstwa po nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Oto co masz uczynić, aby poświęcić ich do sprawowania mi urzędu kapłańskiego: Weź jednego młodego cielca i dwa barany bez skazy;</verse>
				<verse number="2">I przaśne chleby, przaśne placki zaprawione oliwą i przaśne podpłomyki posmarowane oliwą. Uczynisz je z wybornej mąki pszennej.</verse>
				<verse number="3">Włożysz je do jednego kosza i przyniesiesz je w tym koszu z cielcem i z dwoma baranami.</verse>
				<verse number="4">Aaronowi i jego synom każesz zbliżyć się do wejścia do Namiotu Zgromadzenia i obmyjesz ich wodą.</verse>
				<verse number="5">Potem weźmiesz szaty i ubierzesz Aarona w tunikę, w ornat [pod] efod, w efod i pektorał i opaszesz go pasem efodu;</verse>
				<verse number="6">I włożysz mu na głowę mitrę, a na mitrę wstawisz świętą koronę.</verse>
				<verse number="7">Następnie weźmiesz olejek do namaszczenia i wylejesz na jego głowę, i namaścisz go.</verse>
				<verse number="8">Potem każesz się przybliżyć jego synom i ubierzesz ich w szaty;</verse>
				<verse number="9">I przepaszesz ich pasem, Aarona i jego synów, i włożysz na nich mitry, i będzie do nich należało kapłaństwo na mocy wiecznej ustawy. Poświęcisz też Aarona i jego synów.</verse>
				<verse number="10">Przyprowadzisz też cielca przed Namiot Zgromadzenia i Aaron oraz jego synowie włożą swoje ręce na głowę cielca.</verse>
				<verse number="11">I zabijesz cielca przed PANEM u wejścia do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="12">Potem weźmiesz krew cielca i pomażesz swym palcem rogi ołtarza, a resztkę krwi wylejesz u podnóża ołtarza.</verse>
				<verse number="13">Weźmiesz też cały tłuszcz okrywający wnętrzności, płat wątroby i obie nerki z tłuszczem na nich i spalisz to na ołtarzu.</verse>
				<verse number="14">A mięso cielca, jego skórę i jego odchody spalisz w ogniu za obozem, bo to jest ofiara za grzech.</verse>
				<verse number="15">Weźmiesz także jednego barana, na którego głowę Aaron i jego synowie włożą swoje ręce.</verse>
				<verse number="16">Następnie zabijesz tego barana i weźmiesz jego krew, i pokropisz dokoła wierzch ołtarza.</verse>
				<verse number="17">Barana porąbiesz na części, opłuczesz jego trzewia i nogi i położysz je na jego częściach i na jego głowie.</verse>
				<verse number="18">I spalisz całego tego barana na ołtarzu. [Jest] to całopalenie dla PANA, miła woń, ofiara spalona dla PANA.</verse>
				<verse number="19">Potem weźmiesz drugiego barana, a Aaron i jego synowie włożą swoje ręce na głowę barana.</verse>
				<verse number="20">Wtedy zabijesz tego barana, weźmiesz nieco z jego krwi i posmarujesz koniec ucha Aarona, końce prawych uszu jego synów i wielkie palce ich prawych rąk, także wielkie palce ich prawych stóp, i pokropisz tą krwią ołtarz dokoła.</verse>
				<verse number="21">Weźmiesz też nieco z krwi, która jest na ołtarzu, także z olejku do namaszczenia, i pokropisz Aarona, jego szaty oraz jego synów i szaty jego synów wraz z nim. Tak zostanie poświęcony on i jego szaty, a wraz z nim jego synowie i szaty jego synów.</verse>
				<verse number="22">Potem weźmiesz z barana łój, ogon, tłuszcz okrywający wnętrzności, płat wątroby, obie nerki, łój, który [jest] na nich, i prawą łopatkę, bo to jest baran poświęcenia;</verse>
				<verse number="23">I jeden bochen chleba, jeden placek chlebowy na oliwie i jeden podpłomyk z kosza przaśników, który [jest] przed PANEM.</verse>
				<verse number="24">To wszystko położysz na ręce Aarona i na ręce jego synów i będziesz tym kołysać jako ofiarą kołysania przed PANEM.</verse>
				<verse number="25">Potem weźmiesz to z ich rąk i spalisz na ołtarzu jako całopalenie, na miłą woń przed PANEM. Jest to ofiara spalona dla PANA.</verse>
				<verse number="26">Weźmiesz też pierś barana poświęcenia Aarona i będziesz ją kołysać jako ofiarą kołysania przed PANEM. A [to] będzie twój dział.</verse>
				<verse number="27">Poświęcisz też pierś kołysania i łopatkę wzniesienia, którą kołysano i którą wznoszono, z barana poświęcenia dla Aarona i dla jego synów.</verse>
				<verse number="28">A będzie to dla Aarona i jego synów od synów Izraela na mocy wiecznej ustawy, gdyż jest to [ofiara] wzniesienia. Ofiara wzniesienia będzie [wzięta] od synów Izraela z ich ofiar pojednawczych. To będzie ich ofiara wzniesienia dla PANA.</verse>
				<verse number="29">A święte szaty Aarona będą należeć po nim do jego synów, aby byli w nich namaszczeni i poświęceni.</verse>
				<verse number="30">Siedem dni będzie w nich chodził kapłan, jego syn, [który zajmie] jego miejsce, gdy będzie wchodził do Namiotu Zgromadzenia, aby służyć w Miejscu Świętym.</verse>
				<verse number="31">Weźmiesz też barana poświęcenia i ugotujesz jego mięso w miejscu świętym.</verse>
				<verse number="32">Aaron i jego synowie będą jeść mięso tego barana i chleb, który jest w koszu, przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="33">Będą jeść to, czym dokonano przebłagania, gdy ich poświęcono i uświęcono. Obcy zaś nie będzie z tego jadł, bo jest to rzecz święta.</verse>
				<verse number="34">A jeśli zostałoby coś z mięsa poświęcenia lub z chleba aż do poranka, spalisz resztki w ogniu. Nie wolno tego jeść, bo jest to rzecz święta.</verse>
				<verse number="35">Tak więc postąpisz z Aaronem i jego synami według wszystkiego, co ci przykazałem. Przez siedem dni będziesz ich poświęcać.</verse>
				<verse number="36">[Każdego] dnia złożysz cielca na ofiarę za grzech dla przebłagania. Oczyścisz ołtarz, dokonując na nim przebłagania, i namaścisz go, aby go poświęcić.</verse>
				<verse number="37">Siedem dni będziesz dokonywał przebłagania za ołtarz i poświęcisz go, i będzie to ołtarz najświętszy. Ktokolwiek dotknie się ołtarza, musi być poświęcony.</verse>
				<verse number="38">Oto co masz składać na ołtarzu: dwa roczne baranki, codziennie i ustawicznie.</verse>
				<verse number="39">Jednego baranka złożysz w ofierze rano, a drugiego baranka złożysz w ofierze wieczorem;</verse>
				<verse number="40">I wraz z pierwszym barankiem dziesiątą część efy mąki pszennej zmieszanej z czwartą częścią hinu wytłoczonej oliwy, a na ofiarę z płynów czwartą część hinu wina.</verse>
				<verse number="41">A drugiego baranka złożysz w ofierze wieczorem według [obrzędu] porannej ofiary i według ofiary z płynów, jako miłą woń i spaloną ofiarę dla PANA.</verse>
				<verse number="42">To [będzie] nieustanne całopalenie przez wszystkie pokolenia u wejścia do Namiotu Zgromadzenia przed PANEM, gdzie będę się z wami spotykać, aby tam z tobą rozmawiać.</verse>
				<verse number="43">Tam też będę się spotykać z synami Izraela i [to] miejsce zostanie poświęcone moją chwałą.</verse>
				<verse number="44">Bo poświęcę Namiot Zgromadzenia i ołtarz, poświęcę też Aarona i jego synów, aby mi sprawowali urząd kapłański.</verse>
				<verse number="45">I będę mieszkał pośród synów Izraela, i będę ich Bogiem.</verse>
				<verse number="46">I poznają, że ja jestem PAN, ich Bóg, który wyprowadził ich z ziemi Egiptu, aby mieszkać pośród nich, ja, PAN, ich Bóg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Uczynisz też ołtarz do spalania kadzidła. Uczynisz go z drewna akacjowego.</verse>
				<verse number="2">Na łokieć długi i na łokieć szeroki, będzie kwadratowy, na dwa łokcie wysoki. Jego rogi [będą] z tego samego.</verse>
				<verse number="3">Pokryjesz go szczerym złotem, jego wierzch i ściany wokoło oraz rogi. Uczynisz też dokoła niego złotą listwę.</verse>
				<verse number="4">Pod listwą, na dwóch jego narożnikach, po obu jego stronach, uczynisz też dwa złote pierścienie, a przez nie przewleczesz drążki, aby był na nich noszony.</verse>
				<verse number="5">Drążki te uczynisz z drewna akacjowego i pokryjesz je złotem.</verse>
				<verse number="6">Następnie postawisz go przed zasłoną, za którą jest arka świadectwa, przed przebłagalnią, która jest nad świadectwem, gdzie będę się z tobą spotykać.</verse>
				<verse number="7">I każdego poranka Aaron będzie spalał na nim wonne kadzidło. Gdy będzie przygotowywał lampy, będzie je spalał.</verse>
				<verse number="8">Także wieczorem, gdy Aaron rozpali lampy, będzie spalał kadzidło, [będzie to] ustawiczne kadzenie przed PANEM przez wszystkie wasze pokolenia.</verse>
				<verse number="9">Nie składajcie na nim obcego kadzidła ani całopalenia, ani ofiary pokarmowej, nie będziecie też na nim składać ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="10">Tylko raz do roku Aaron dokona na jego rogach przebłagania krwią z ofiary na przebłaganie grzechu. Raz do roku odprawi przebłaganie na nim przez wszystkie wasze pokolenia. Będzie to najświętsza rzecz dla PANA.</verse>
				<verse number="11">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="12">Gdy przeliczysz synów Izraela podlegających spisowi, każdy da PANU okup za swą duszę podczas spisu, aby nie dotknęła ich plaga, gdy będą zliczeni.</verse>
				<verse number="13">To będzie dawać każdy, kto podlega spisowi: pół sykla według sykla świątynnego – sykl to dwadzieścia ger. Pół sykla wyniesie więc ofiara dla PANA.</verse>
				<verse number="14">Każdy podległy spisowi, od dwudziestego roku życia wzwyż, odda PANU ofiarę.</verse>
				<verse number="15">Bogaty nie da więcej, a ubogi nie da mniej niż pół sykla, gdy będą dawać PANU ofiarę na przebłaganie za swoje dusze.</verse>
				<verse number="16">A weźmiesz pieniądze przebłagania od synów Izraela i dasz je na służbę Namiotu Zgromadzenia. Będzie to dla synów Izraela pamiątką przed PANEM, na przebłaganie za wasze dusze.</verse>
				<verse number="17">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="18">Uczynisz też miedzianą kadź do obmywania i do niej miedzianą podstawę i postawisz ją między Namiotem Zgromadzenia a ołtarzem, i nalejesz do niej wody.</verse>
				<verse number="19">Aaron i jego synowie będą w niej obmywać swoje ręce i nogi.</verse>
				<verse number="20">Gdy będą wchodzić do Namiotu Zgromadzenia, obmyją się wodą, aby nie pomarli. Podobnie gdy będą przystępować do ołtarza, aby służyć i spalać ofiarę ogniową dla PANA;</verse>
				<verse number="21">Obmyją swoje ręce i nogi, aby nie pomarli. Będzie to dla nich wieczną ustawą, dla niego i jego potomstwa, przez wszystkie ich pokolenia.</verse>
				<verse number="22">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza:</verse>
				<verse number="23">Weź sobie też najlepsze wonności: pięćset [syklów] najczystszej mirry, połowę tego, czyli dwieście pięćdziesiąt [syklów], wonnego cynamonu i dwieście pięćdziesiąt [syklów] ziela tataraku;</verse>
				<verse number="24">Pięćset [syklów] kasji według sykla świątynnego i hin oliwy z oliwek.</verse>
				<verse number="25">Uczynisz z tego święty olejek do namaszczenia, wyborną maść, dzieło zielarza. Będzie [to] święty olejek do namaszczenia.</verse>
				<verse number="26">Namaścisz nim Namiot Zgromadzenia i arkę świadectwa;</verse>
				<verse number="27">I stół wraz ze wszystkimi jego naczyniami, świecznik i jego przybory oraz ołtarz kadzenia;</verse>
				<verse number="28">Ołtarz [do] całopalenia ze wszystkimi jego naczyniami i kadź z jej podstawą.</verse>
				<verse number="29">I poświęcisz je, aby stały się najświętsze. Ktokolwiek się ich dotknie, musi być poświęcony.</verse>
				<verse number="30">Namaścisz też Aarona i jego synów i poświęcisz ich, aby mi sprawowali urząd kapłański.</verse>
				<verse number="31">Synom Izraela powiesz: To będzie dla mnie świętym olejkiem namaszczenia przez wszystkie wasze pokolenia;</verse>
				<verse number="32">Nie wolno go wylewać na ciało człowieka i nie wolno sporządzić [innego] o podobnym składzie, [bo] jest święty i dla was będzie święty.</verse>
				<verse number="33">Ktokolwiek sporządzi podobny i namaści nim [kogoś] obcego, będzie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="34">I PAN powiedział do Mojżesza: Weź sobie wonności: balsam, onychę, wonne galbanum i czyste kadzidło, wszystko o takiej samej wadze;</verse>
				<verse number="35">I uczynisz z tego wonne kadzidło, dzieło zielarza, dobrze mieszane, czyste i święte.</verse>
				<verse number="36">[Część] z niego zetrzesz [na proszek] i będziesz go kłaść przed świadectwem w Namiocie Zgromadzenia, gdzie będę się z tobą spotykać. Będzie to najświętsze.</verse>
				<verse number="37">Kadzideł, które sporządzicie według tego składu, nie sporządzicie dla siebie. Będzie to święte dla PANA.</verse>
				<verse number="38">Ktokolwiek by uczynił coś podobnego, aby rozkoszować się jego wonią, będzie wykluczony ze swego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Oto powołałem po imieniu Besalela, syna Uriego, syna Chura, z pokolenia Judy;</verse>
				<verse number="3">I napełniłem go Duchem Bożym, mądrością, rozumem, wiedzą i [znajomością] we wszelkim rzemiośle;</verse>
				<verse number="4">Aby umiejętnie obmyślał projekty, do wyrobu ze złota, srebra i miedzi;</verse>
				<verse number="5">Do obrabiania kamieni do oprawy i do ciosania drewna, aby wykonał wszelkie rodzaje dzieła.</verse>
				<verse number="6">Oto dałem mu Oholiaba, syna Achisamaka, z pokolenia Dana. Wlałem też mądrość w serce każdego uzdolnionego, aby uczynili wszystko, co ci przykazałem:</verse>
				<verse number="7">Namiot Zgromadzenia, arkę świadectwa, przebłagalnię, która [ma być] nad nią, i wszystkie sprzęty namiotu;</verse>
				<verse number="8">Stół i naczynia do niego, szczerozłoty świecznik ze wszystkimi naczyniami do niego i ołtarz kadzenia;</verse>
				<verse number="9">Ołtarz całopalenia ze wszystkimi naczyniami do niego i kadź wraz z jej podstawą;</verse>
				<verse number="10">Szaty do służby, święte szaty dla Aarona, kapłana, i szaty dla jego synów do sprawowania kapłaństwa;</verse>
				<verse number="11">Olejek namaszczenia i wonne kadzidło do Miejsca Świętego. Wykonają według wszystkiego, co ci przykazałem.</verse>
				<verse number="12">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="13">Powiedz też synom Izraela: Koniecznie macie przestrzegać moich szabatów, bo to jest znak między mną a wami przez wszystkie wasze pokolenia, abyście wiedzieli, że ja jestem PAN, który was uświęca.</verse>
				<verse number="14">Przestrzegajcie więc szabatu, gdyż jest on dla was święty. Kto by go naruszył, poniesie śmierć. Każdy bowiem, kto wykonuje pracę w tym dniu, zostanie wytracony spośród swego ludu.</verse>
				<verse number="15">Przez sześć dni będzie się wykonywać pracę, ale siódmy dzień [jest] szabatem odpoczynku, świętym dla PANA. Ktokolwiek wykona pracę w dniu szabatu, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="16">Dlatego synowie Izraela będą przestrzegać szabatu, zachowując szabat przez wszystkie pokolenia jako wieczną ustawę.</verse>
				<verse number="17">[Jest] on wiecznym znakiem między mną a synami Izraela, bo w sześć dni PAN uczynił niebo i ziemię, a siódmego dnia przestał i odpoczął.</verse>
				<verse number="18">A gdy dokończył rozmowę z Mojżeszem na górze Synaj, [PAN] dał mu dwie tablice świadectwa, tablice kamienne napisane palcem Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">A gdy lud widział, że Mojżesz opóźnia swoje zejście z góry, zebrał się przed Aaronem i mówił do niego: Wstań, zrób nam bogów, którzy by szli przed nami, bo nie wiemy, co się stało z Mojżeszem, tym mężem, który nas wyprowadził z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Aaron im powiedział: Zdejmijcie złote kolczyki, które są w uszach waszych żon, waszych synów i córek, i przynieście do mnie.</verse>
				<verse number="3">I cały lud pozdejmował złote kolczyki, które [były] w ich uszach, i zanieśli [je] do Aarona.</verse>
				<verse number="4">Gdy on przyjął je z ich rąk, ukształtował je rylcem i uczynił z nich odlanego cielca. I powiedzieli: Oto są twoi bogowie, Izraelu, którzy cię wyprowadzili z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Widząc to, Aaron zbudował przed nim ołtarz i zawołał: Jutro [będzie] święto PANA.</verse>
				<verse number="6">A nazajutrz wstali wcześnie rano, ofiarowali całopalenia i przynieśli ofiary pojednawcze. I lud usiadł, aby jeść i pić, i wstał, aby się bawić.</verse>
				<verse number="7">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Idź, zejdź na dół, bo zepsuł się twój lud, który wyprowadziłeś z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="8">Szybko zboczyli z drogi, którą im przykazałem. Zrobili sobie odlanego cielca, oddali mu pokłon i złożyli mu ofiary, mówiąc: Oto [są] twoi bogowie, Izraelu, którzy cię wyprowadzili z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="9">PAN mówił dalej do Mojżesza: Widziałem ten lud, a oto [jest] on ludem twardego karku.</verse>
				<verse number="10">Teraz więc zostaw mnie, aby się rozpalił mój gniew na nich i abym ich zgładził, a z ciebie uczynię wielki naród.</verse>
				<verse number="11">I Mojżesz modlił się do PANA, swego Boga, i powiedział: Dlaczego, PANIE, rozpala się twój gniew przeciwko twemu ludowi, który wyprowadziłeś z ziemi Egiptu wielką mocą i potężną ręką?</verse>
				<verse number="12">Dlaczego Egipcjanie mieliby mówić: Wyprowadził ich ku złemu, aby ich pozabijać w górach i aby zgładzić ich z powierzchni ziemi? Odwróć się od zapalczywości twojego gniewu i żałuj nieszczęścia, [jakie chcesz zesłać] na twój lud.</verse>
				<verse number="13">Wspomnij na Abrahama, Izaaka i Izraela, twoje sługi, którym przysiągłeś na samego siebie i mówiłeś do nich: Rozmnożę wasze potomstwo jak gwiazdy na niebie i całą tę ziemię, o której mówiłem, dam waszemu potomstwu i odziedziczą [ją] na wieki.</verse>
				<verse number="14">I PAN żałował nieszczęścia, które miał zesłać na swój lud.</verse>
				<verse number="15">Mojżesz odwrócił się więc i zszedł z góry, mając w ręku dwie tablice świadectwa, tablice zapisane po obu stronach. [Były] zapisane i na jednej, i na drugiej stronie.</verse>
				<verse number="16">Tablice te były dziełem Boga, a pismo też było pismem Boga wyrytym na tablicach.</verse>
				<verse number="17">Gdy Jozue usłyszał głos wołającego ludu, powiedział do Mojżesza: Odgłosy bitwy w obozie.</verse>
				<verse number="18">On odpowiedział: Nie jest to głos zwyciężających ani głos pokonanych. Słyszę raczej głos śpiewających.</verse>
				<verse number="19">Gdy się przybliżył do obozu, zobaczył cielca i tańce. Mojżesz wówczas rozgniewał się bardzo, rzucił z rąk tablice i stłukł je pod górą.</verse>
				<verse number="20">Wziął też cielca, którego zrobili, spalił go w ogniu, skruszył na proch, wysypał na wodę i kazał [ją] pić synom Izraela.</verse>
				<verse number="21">Potem Mojżesz powiedział do Aarona: Cóż ci ten lud zrobił, że sprowadziłeś na niego tak wielki grzech?</verse>
				<verse number="22">Aaron odpowiedział: Niech się nie rozpala gniew mego pana. Ty znasz [ten] lud [i wiesz], jak jest [skłonny] do zła.</verse>
				<verse number="23">Mówili mi bowiem: Zrób nam bogów, którzy by szli przed nami, gdyż nie wiemy, co się stało z Mojżeszem, tym mężem, który nas wyprowadził z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="24">I odpowiedziałem im: Kto ma złoto, niech je zdejmie z siebie. Dali mi [je] i wrzuciłem je w ogień, i tak powstał ten cielec.</verse>
				<verse number="25">Gdy Mojżesz widział obnażony lud, bo Aaron uczynił go nagim ku jego hańbie wobec jego wrogów;</verse>
				<verse number="26">Wtedy Mojżesz stanął w bramie obozu i powiedział: Kto jest za PANEM, niech [przystąpi] do mnie. I zebrali się przy nim wszyscy synowie Lewiego.</verse>
				<verse number="27">I powiedział do nich: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Niech każdy przypasze swój miecz do swojego boku. Przejdźcie przez obóz tam i z powrotem, od jednej bramy do drugiej, i zabijajcie każdy swego brata i każdy swego przyjaciela, i każdy swego bliźniego.</verse>
				<verse number="28">I synowie Lewiego postąpili według słowa Mojżesza. Tego dnia poległo z ludu około trzech tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="29">Bo Mojżesz powiedział: Poświęćcie dziś PANU swoje ręce, każdy na swego syna i na swego brata, aby dał wam dziś błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="30">Nazajutrz zaś Mojżesz powiedział do ludu: Popełniliście wielki grzech. Wstąpię teraz do PANA, może go przebłagam za wasz grzech.</verse>
				<verse number="31">Mojżesz więc wrócił do PANA i powiedział: Proszę, ten lud popełnił wielki grzech, bo zrobił sobie bogów ze złota.</verse>
				<verse number="32">Teraz jednak przebacz ich grzech, a jeśli nie, wymaż mnie, proszę, z twojej księgi, którą napisałeś.</verse>
				<verse number="33">PAN powiedział do Mojżesza: Tego wymażę z mojej księgi, kto zgrzeszył przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="34">Idź teraz, prowadź ten lud, gdzie ci rozkazałem. Oto mój Anioł pójdzie przed tobą. Ale w dniu mego nawiedzenia ich też nawiedzę za ich grzech.</verse>
				<verse number="35">PAN ukarał więc lud za to, że zrobił cielca, którego sporządził Aaron.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Potem PAN mówił do Mojżesza: Idź, wyrusz stąd, ty i lud, który wyprowadziłeś z ziemi Egiptu, do ziemi, którą przysiągłem Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, mówiąc: Dam ją twemu potomstwu.</verse>
				<verse number="2">Poślę przed tobą Anioła i wyrzucę Kananejczyka, Amorytę, Chetytę, Peryzzytę, Chiwwitę i Jebusytę;</verse>
				<verse number="3">Do ziemi opływającej mlekiem i miodem. Lecz [sam] nie pójdę z tobą, bo [jesteś] ludem twardego karku, bym cię w drodze nie wytracił.</verse>
				<verse number="4">Gdy lud usłyszał te złe wieści, zasmucił się i nikt nie włożył na siebie swoich ozdób.</verse>
				<verse number="5">PAN bowiem powiedział do Mojżesza: Powiedz synom Izraela: Jesteście ludem twardego karku. Przyjdę niespodziewanie pośród ciebie i wytracę cię. Teraz więc zdejmij z siebie swoje ozdoby, abym wiedział, co mam ci uczynić.</verse>
				<verse number="6">I synowie Izraela zdjęli swoje ozdoby przy górze Horeb.</verse>
				<verse number="7">A Mojżesz wziął namiot i rozbił [go] poza obozem, z dala od obozu, i nazwał go Namiotem Zgromadzenia. Każdy, kto chciał się poradzić PANA, wychodził do Namiotu Zgromadzenia, który był poza obozem.</verse>
				<verse number="8">A gdy Mojżesz wychodził do namiotu, cały lud powstawał i każdy stał u wejścia do swego namiotu, i patrzył na Mojżesza, aż wszedł do namiotu.</verse>
				<verse number="9">Gdy Mojżesz wchodził do namiotu, słup obłoku zstępował i stawał u wejścia do namiotu, i [PAN] rozmawiał z Mojżeszem.</verse>
				<verse number="10">A cały lud widział słup obłoku stojący u wejścia do namiotu. Wtedy cały lud powstawał i oddawał pokłon, każdy u wejścia do swego namiotu.</verse>
				<verse number="11">I PAN rozmawiał z Mojżeszem twarzą w twarz, jak człowiek rozmawia ze swoim przyjacielem. Potem [Mojżesz] wracał do obozu, a jego sługa Jozue, syn Nuna, młodzieniec, nie opuszczał namiotu.</verse>
				<verse number="12">I Mojżesz powiedział do PANA: Oto mówisz mi: Prowadź ten lud, a nie oznajmiłeś mi, kogo poślesz ze mną. Ponadto powiedziałeś: Znam cię po imieniu, znalazłeś też łaskę w moich oczach.</verse>
				<verse number="13">Teraz więc, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, ukaż mi, proszę, twoją drogę, żebym cię poznał i żebym znalazł łaskę w twoich oczach. Zważ także, że ten naród jest twoim ludem.</verse>
				<verse number="14">I PAN odpowiedział: Moje oblicze pójdzie przed tobą i dam ci odpoczynek.</verse>
				<verse number="15">[Mojżesz] powiedział do niego: Jeśli twoje oblicze nie pójdzie [z nami], nie wyprowadzaj nas stąd.</verse>
				<verse number="16">Po czym bowiem będzie można poznać, że ja i twój lud znaleźliśmy łaskę w twoich oczach? Czy nie [po tym], że pójdziesz z nami? W ten sposób ja i twój lud będziemy wyróżnieni spośród wszystkich ludów, które są na ziemi.</verse>
				<verse number="17">I PAN powiedział do Mojżesza: Uczynię także to, o czym mówiłeś, bo znalazłeś łaskę w moich oczach i znam cię po imieniu.</verse>
				<verse number="18">[Mojżesz] powiedział też: Ukaż mi, proszę, twoją chwałę.</verse>
				<verse number="19">A [on] odpowiedział: Sprawię, że cała moja dobroć przejdzie przed twoją twarzą, i wypowiem imię PANA przed tobą. Zmiłuję się, nad kim się zmiłuję, i zlituję się, nad kim się zlituję.</verse>
				<verse number="20">I dodał: Nie będziesz mógł widzieć mego oblicza, bo nie może człowiek ujrzeć mnie i pozostać przy życiu.</verse>
				<verse number="21">PAN mówił dalej: Oto miejsce przy mnie, staniesz na skale.</verse>
				<verse number="22">A gdy będzie przechodzić moja chwała, postawię cię w rozpadlinie skalnej i zakryję cię swoją dłonią, aż przejdę.</verse>
				<verse number="23">Potem odejmę dłoń i ujrzysz mnie od tyłu, ale moje oblicze nie będzie widziane.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza: Wyciosaj sobie dwie kamienne tablice, podobne do pierwszych, a napiszę na tych tablicach słowa, które były na pierwszych tablicach, które stłukłeś.</verse>
				<verse number="2">A bądź gotów [jutro] rano i wstąp rankiem na górę Synaj; staniesz przede mną na szczycie tej góry.</verse>
				<verse number="3">Ale niech nikt nie wchodzi z tobą, niech nikt też nie będzie widziany na całej górze; również owce i woły niech się nie pasą naprzeciwko tej góry.</verse>
				<verse number="4">Mojżesz wyciosał więc dwie kamienne tablice podobne do pierwszych, a gdy wstał rano, wstąpił na górę Synaj, jak PAN mu rozkazał, i wziął w ręce dwie kamienne tablice.</verse>
				<verse number="5">I PAN zstąpił w obłoku, stanął tam z nim, i wypowiedział imię PANA.</verse>
				<verse number="6">Wtedy przechodził PAN przed nim i wołał: PAN, PAN, Bóg miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu, a bogaty w miłosierdzie i prawdę;</verse>
				<verse number="7">Zachowujący miłosierdzie nad tysiącami, przebaczający nieprawość, przestępstwo i grzech, lecz nieusprawiedliwiający winnego, nawiedzający nieprawość ojców na synach i na synach ich synów do trzeciego i czwartego pokolenia.</verse>
				<verse number="8">Mojżesz więc spiesznie pochylił się do ziemi i oddał pokłon;</verse>
				<verse number="9">I powiedział: Jeśli znalazłem teraz łaskę w twoich oczach, Panie, niech Pan idzie, proszę, pośród nas, bo ten lud jest twardego karku. Wybacz nasze nieprawości i nasz grzech, a weź nas za dziedzictwo.</verse>
				<verse number="10">Odpowiedział: Oto ustanowię przymierze. Przed całym twoim ludem będę czynił cuda, jakie nie były dokonane na całej ziemi i w żadnym narodzie. I cały lud, wśród którego przebywasz, zobaczy dzieło PANA, gdyż straszne będzie to, co uczynię z tobą.</verse>
				<verse number="11">Przestrzegaj tego, co dziś ci rozkazuję: Oto wypędzę sprzed twojego oblicza Amorytę, Kananejczyka, Chetytę, Peryzzytę, Chiwwitę i Jebusytę.</verse>
				<verse number="12">Strzeż się, abyś nie zawarł przymierza z obywatelami tej ziemi, do której wejdziesz, żeby to nie było sidłem pośród ciebie.</verse>
				<verse number="13">Dlatego zburzycie ich ołtarze, połamiecie ich bożki i wyrąbiecie ich [święte] gaje.</verse>
				<verse number="14">Nie będziesz oddawał pokłonu innemu bogu, bo PAN, którego imię [jest] Zazdrosny, jest Bogiem zazdrosnym;</verse>
				<verse number="15">Abyś nie zawierał przymierza z mieszkańcami tej ziemi, abyś – gdy oni popełniają nierząd ze swymi bogami i składają ofiary swym bogom – nie został zawołany, by jeść z ich ofiar;</verse>
				<verse number="16">I nie brał spośród ich córek [żony] dla swych synów, a [wtedy] cudzołożyłyby ich córki ze swymi bogami i doprowadziłyby twoich synów do nierządu ze swymi bogami.</verse>
				<verse number="17">Nie będziesz czynił sobie odlewanych bożków.</verse>
				<verse number="18">Będziesz zachowywał Święto Przaśników. Przez siedem dni będziesz jeść przaśniki, jak ci rozkazałem, w miesiącu Abib, gdyż w miesiącu Abib wyszedłeś z Egiptu.</verse>
				<verse number="19">Wszystko, co otwiera łono, jest moje, a także każdy pierworodny samiec z twego dobytku, zarówno spośród owiec, jak i wołów;</verse>
				<verse number="20">Ale pierworodne oślę odkupisz owcą, a jeśli go nie odkupisz, złamiesz mu kark. Odkupisz każdego pierworodnego z twych synów i nie pokażą się przede mną z pustymi [rękami].</verse>
				<verse number="21">Sześć dni będziesz pracować, a siódmego dnia odpoczniesz; odpoczniesz w czasie orania i w czasie żniwa.</verse>
				<verse number="22">Będziesz obchodził też Święto Tygodni, pierwociny żniwa pszenicy, i Święto Zbiorów na koniec roku.</verse>
				<verse number="23">Trzy razy do roku wszyscy twoi mężczyźni pokażą się przed obliczem Pana BOGA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="24">Bo wypędzę przed tobą narody i rozszerzę twoje granice; nikt nie będzie pożądał twojej ziemi, gdy trzy razy do roku pójdziesz, aby pokazać się przed obliczem PANA, twego Boga.</verse>
				<verse number="25">Nie będziesz składał krwi mojej ofiary razem z zakwasem i nic z ofiary obchodu święta Paschy nie zostanie do rana.</verse>
				<verse number="26">Przyniesiesz do domu PANA, twego Boga, pierwociny plonów twej ziemi. Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku jego matki.</verse>
				<verse number="27">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Zapisz sobie te słowa, bo według tych słów ustanowiłem przymierze z tobą i Izraelem.</verse>
				<verse number="28">I był tam z PANEM czterdzieści dni i czterdzieści nocy, nie jadł chleba i nie pił wody. I [PAN] napisał na tablicach słowa przymierza, dziesięć przykazań.</verse>
				<verse number="29">I gdy Mojżesz zstępował z góry Synaj – a [miał] Mojżesz w ręku dwie tablice świadectwa, gdy zstępował z góry – Mojżesz nie wiedział, że skóra jego twarzy lśniła, gdy PAN z nim rozmawiał.</verse>
				<verse number="30">Aaron i wszyscy synowie Izraela zobaczyli Mojżesza, a oto skóra jego twarzy lśniła, i bali się zbliżyć do niego.</verse>
				<verse number="31">Ale Mojżesz zawołał ich i Aaron oraz wszyscy przywódcy zgromadzenia Izraela wrócili do niego. I Mojżesz rozmawiał z nimi.</verse>
				<verse number="32">Potem podeszli też wszyscy synowie Izraela, a on przykazał im wszystko, o czym PAN z nim rozmawiał na górze Synaj.</verse>
				<verse number="33">A póki Mojżesz z nimi rozmawiał, miał na swojej twarzy zasłonę;</verse>
				<verse number="34">Ale gdy Mojżesz wchodził przed oblicze PANA, aby z nim rozmawiać, zdejmował zasłonę, póki nie wyszedł. Gdy zaś wyszedł, mówił do synów Izraela, co mu nakazano.</verse>
				<verse number="35">I synowie Izraela patrzyli na twarz Mojżesza, a skóra twarzy Mojżesza lśniła. I Mojżesz znowu kładł zasłonę na swoją twarz, póki nie wszedł, aby z nim rozmawiać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Potem Mojżesz zebrał całe zgromadzenie synów Izraela i mówił do nich: Oto są słowa, które PAN rozkazał, abyście je wypełnili.</verse>
				<verse number="2">Przez sześć dni będzie wykonywana praca, ale siódmy dzień będzie dla was świętem, szabatem odpoczynku dla PANA. Kto w nim wykona pracę, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="3">Nie rozniecicie ognia w żadnym z waszych mieszkań w dzień szabatu.</verse>
				<verse number="4">Mojżesz powiedział też do całego zgromadzenia synów Izraela: Oto słowo, które PAN przykazał:</verse>
				<verse number="5">Złóżcie PANU dar od siebie: każdy, kto jest ochotnego serca, niech przyniesie PANU dar: złoto, srebro i miedź;</verse>
				<verse number="6">Błękitną [tkaninę], purpurę, karmazyn, bisior i kozią sierść;</verse>
				<verse number="7">I skóry baranie farbowane na czerwono i skóry borsucze, i drewno akacjowe;</verse>
				<verse number="8">Oliwę do oświetlenia, wonności na olejek do namaszczania i na wonne kadzidło;</verse>
				<verse number="9">Kamienie onyksu i kamienie do osadzenia efodu i pektorału.</verse>
				<verse number="10">A wszyscy spośród was, którzy są uzdolnieni, przyjdą i będą robić wszystko, co PAN rozkazał:</verse>
				<verse number="11">Przybytek, jego namiot i przykrycie, haczyki do niego i deski, drążki do niego, słupy i podstawki;</verse>
				<verse number="12">Arkę i drążki do niej, przebłagalnię i zasłonę [do] osłonięcia;</verse>
				<verse number="13">Stół i drążki do niego, wszystkie jego naczynia i chleby pokładne;</verse>
				<verse number="14">Świecznik do oświetlenia i jego przybory, lampy do niego i oliwę do świecenia.</verse>
				<verse number="15">Także ołtarz kadzenia z drążkami do niego, olejek do namaszczania, wonne kadzidło i zasłonę do wejścia do przybytku;</verse>
				<verse number="16">Ołtarz całopalenia, miedzianą kratę do niego, drążki i wszystkie naczynia do niego, kadź i jej podstawę;</verse>
				<verse number="17">Zasłony do dziedzińca, słupy i podstawki do nich, zasłonę do wejścia na dziedziniec.</verse>
				<verse number="18">Kołki do przybytku i kołki do dziedzińca z ich sznurami.</verse>
				<verse number="19">Szaty służebne do usługiwania w Miejscu Świętym, święte szaty kapłana Aarona i szaty dla jego synów, do sprawowania urzędu kapłańskiego.</verse>
				<verse number="20">Wtedy całe zgromadzenie synów Izraela odeszło od Mojżesza.</verse>
				<verse number="21">I przyszedł każdy, kogo serce pobudziło, i każdy, w którym duch był ochoczy; [i] przynieśli PANU dar do wykonania Namiotu Zgromadzenia, na wszelką służbę w nim i na święte szaty.</verse>
				<verse number="22">Przychodzili więc mężczyźni i kobiety, każdy, kto był ochotnego serca, [i] przynosili bransoletki, kolczyki, pierścienie, naszyjniki [i] wszelkie złote przedmioty i każdy przynosił PANU ofiarę ze złota.</verse>
				<verse number="23">Każdy też, kto miał błękitną [tkaninę], purpurę, karmazyn, bisior, kozią sierść, skóry baranie farbowane na czerwono i skóry borsucze, przynosił [je].</verse>
				<verse number="24">Każdy, kto ofiarował dar ze srebra i miedzi, przynosił na ofiarę dla PANA; każdy też, kto miał drewno akacjowe, do wszelkiej pracy tej służby, przynosił [je].</verse>
				<verse number="25">I wszystkie uzdolnione kobiety przędły swymi rękami i przynosiły to, co naprzędły: z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i bisioru.</verse>
				<verse number="26">A wszystkie kobiety, których serca były obdarzone zdolnością, przędły kozią sierść.</verse>
				<verse number="27">Przełożeni zaś przynosili kamienie onyksu i kamienie do osadzenia efodu i pektorału;</verse>
				<verse number="28">Także wonności i oliwę do świecenia i na olejek do namaszczania, i na wonne kadzidła.</verse>
				<verse number="29">Wszyscy synowie Izraela przynosili PANU dobrowolną ofiarę, każdy mężczyzna i każda kobieta, w których było serce ochocze do składania ofiar na każde dzieło, które PAN przez Mojżesza rozkazał wykonać.</verse>
				<verse number="30">Potem Mojżesz powiedział do synów Izraela: Oto PAN powołał po imieniu Besalela, syna Uriego, syna Chura, z pokolenia Judy;</verse>
				<verse number="31">I napełnił go Duchem Bożym, mądrością, rozumem i umiejętnością we wszelkim rzemiośle;</verse>
				<verse number="32">Aby umiejętnie wymyślał wzory, aby wyrabiał ze złota, srebra i miedzi;</verse>
				<verse number="33">Do obrabiania kamieni do oprawy, do ciosania drewna, aby wykonał wszelkie rodzaje dzieła.</verse>
				<verse number="34">Włożył mu w serce też [zdolność], aby mógł uczyć [innych], on, i Oholiab, syn Achisamaka, z pokolenia Dana.</verse>
				<verse number="35">Napełnił ich mądrością serca, aby wykonywali wszelkie rzemiosło rytownicze, obmyślania projektów, hafciarskie z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i bisioru i tkackie, aby obmyślali i zręcznie wykonywali każdą pracę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">Tak więc wykonali Besalel i Oholiab, i wszyscy uzdolnieni mężczyźni, którym Bóg dał mądrość i rozum, aby umieli wykonać każdą pracę do służby w świątyni, według wszystkiego, co PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="2">I Mojżesz wezwał Besalela i Oholiaba, i każdego uzdolnionego mężczyznę, któremu PAN włożył w serce mądrość, którego serce pobudziło, aby przystąpić do wykonywania tej pracy.</verse>
				<verse number="3">I wzięli od Mojżesza wszystkie dary, które synowie Izraela przynieśli na dzieło służby w świątyni, aby ją wykonać. Oni zaś nadal przynosili mu dobrowolne dary każdego poranka.</verse>
				<verse number="4">Przyszli więc wszyscy uzdolnieni, którzy wykonywali wszelką pracę przy świątyni, każdy od swojej pracy, którą wykonywał;</verse>
				<verse number="5">I powiedzieli do Mojżesza: Lud przynosi dużo więcej niż potrzeba do wykonania tej służby, którą PAN rozkazał uczynić.</verse>
				<verse number="6">Mojżesz rozkazał więc, aby ogłoszono w obozie: Niech już [ani] mężczyzna, ani kobieta nie przynosi więcej ofiar na budowę świątyni. I powstrzymano lud od ich przynoszenia.</verse>
				<verse number="7">Bo to, co mieli, wystarczyło do wykonania wszelkiej pracy, a nawet zbywało.</verse>
				<verse number="8">I wszyscy uzdolnieni rzemieślnicy wykonali pracę przybytku: dziesięć zasłon ze skręconego bisioru, błękitnej [tkaniny], purpury i karmazynu. Zrobili je z haftowanymi cherubinami.</verse>
				<verse number="9">Długość jednej zasłony [była] na dwadzieścia osiem łokci, a jej szerokość – na cztery łokcie. Wszystkie zasłony miały jednakowe wymiary.</verse>
				<verse number="10">I spięli pięć zasłon jedną z drugą, także drugie pięć zasłon spięli jedną z drugą.</verse>
				<verse number="11">Porobili też pętle z błękitnej [tkaniny] na brzegu jednej zasłony, na końcu, gdzie mają się spinać. Zrobili je także na brzegu drugiej zasłony, na końcu, gdzie mają się spinać.</verse>
				<verse number="12">Pięćdziesiąt pętli zrobili na jednej zasłonie i pięćdziesiąt pętli zrobili na brzegu zasłony, w miejscu, gdzie ma być spięta z drugą. Pętle były jedna naprzeciw drugiej.</verse>
				<verse number="13">Zrobili też pięćdziesiąt złotych haczyków i spięli jedną zasłonę z drugą [tymi] haczykami. I [tak] przybytek stanowił jedną całość.</verse>
				<verse number="14">Wykonali też zasłony z koziej sierści na namiot [do przykrycia] przybytku z wierzchu, zrobili jedenaście zasłon.</verse>
				<verse number="15">Długość jednej zasłony [była] na trzydzieści łokci, a jej szerokość – na cztery łokcie. Jedenaście zasłon miało jednakowe wymiary.</verse>
				<verse number="16">I spięli pięć zasłon osobno, a sześć zasłon osobno.</verse>
				<verse number="17">Zrobili też pięćdziesiąt pętli na brzegu [jednej] zasłony, na końcu, gdzie ma być spięta, i pięćdziesiąt pętli zrobili na brzegu drugiej zasłony do spięcia.</verse>
				<verse number="18">Zrobili też pięćdziesiąt miedzianych haczyków do spięcia namiotu, aby stanowił jedną całość.</verse>
				<verse number="19">Zrobili ponadto przykrycie na namiot ze skór baranich czerwono farbowanych i przykrycie ze skór borsuczych na wierzch.</verse>
				<verse number="20">Zrobili też prosto stojące deski do przybytku z drewna akacjowego.</verse>
				<verse number="21">Długość jednej deski wynosiła dziesięć łokci, a jej szerokość – półtora łokcia.</verse>
				<verse number="22">Jedna deska [miała] dwa czopy ułożone jeden naprzeciw drugiego. Tak zrobili przy wszystkich deskach przybytku.</verse>
				<verse number="23">Zrobili też deski do przybytku, dwadzieścia desek na stronę południową, ku południowemu wiatrowi.</verse>
				<verse number="24">I zrobili ze srebra czterdzieści podstawek pod dwadzieścia desek: dwie podstawki pod jedną deskę do dwóch jej czopów, także dwie podstawki pod drugą deskę do dwóch jej czopów.</verse>
				<verse number="25">Także na drugim boku przybytku od strony północnej zrobili dwadzieścia desek;</verse>
				<verse number="26">I do nich czterdzieści srebrnych podstawek: dwie podstawki pod jedną deskę i dwie podstawki pod drugą deskę.</verse>
				<verse number="27">Ale po zachodniej stronie przybytku zrobili sześć desek.</verse>
				<verse number="28">Dwie deski zrobili na narożniki przybytku po obydwu stronach;</verse>
				<verse number="29">A były złączone od spodu, były też złączone u góry do jednego pierścienia. Tak zrobili po obu stronach na dwóch narożnikach.</verse>
				<verse number="30">Było więc osiem desek i do nich szesnaście srebrnych podstawek, po dwie podstawki pod każdą deską.</verse>
				<verse number="31">Zrobili też drążki z drewna akacjowego; pięć do desek jednej strony przybytku;</verse>
				<verse number="32">A także pięć drążków do desek drugiej strony przybytku, również pięć drążków do desek zachodniej strony przybytku.</verse>
				<verse number="33">I zrobili też środkowy drążek, aby przechodził przez środek desek od końca do końca.</verse>
				<verse number="34">A deski pokryli złotem i zrobili do nich pierścienie ze złota jako uchwyty dla drążków, i drążki pokryli złotem.</verse>
				<verse number="35">Zrobili też zasłonę z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru. Zrobili ją z misternie wyhaftowanymi cherubinami.</verse>
				<verse number="36">A do niej zrobili cztery słupy [z drewna] akacjowego i pokryli je złotem, haki do nich też były ze złota, i odlali do nich cztery srebrne podstawki.</verse>
				<verse number="37">Zrobili też zasłonę do wejścia do namiotu z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru, haftowaną;</verse>
				<verse number="38">A do niej pięć słupów z haczykami i pokryli złotem ich głowice i klamry, a pięć podstawek do nich [było] z miedzi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">I Besalel zrobił arkę z drewna akacjowego, [a] jej długość [była] na dwa i pół łokcia, a jej szerokość – na półtora łokcia, także jej wysokość to półtora łokcia.</verse>
				<verse number="2">I pokrył ją szczerym złotem wewnątrz i na zewnątrz i zrobił wokół niej złotą listwę.</verse>
				<verse number="3">Odlał też do niej cztery złote pierścienie do czterech jej narożników: dwa pierścienie po jednej jej stronie, a dwa pierścienie po drugiej jej stronie.</verse>
				<verse number="4">Zrobił również drążki z drewna akacjowego i pokrył je złotem.</verse>
				<verse number="5">I włożył drążki w pierścienie po obu stronach arki, aby arka była na nich noszona.</verse>
				<verse number="6">Zrobił też przebłagalnię ze szczerego złota: jej długość [była] na dwa i pół łokcia, a jej szerokość – na półtora łokcia.</verse>
				<verse number="7">Zrobił dwa cherubiny wykute ze złota na obu końcach przebłagalni.</verse>
				<verse number="8">Jednego cherubina na jednym końcu, a drugiego cherubina na drugim końcu. Zrobił cherubiny z przebłagalni wystające na obu jej końcach.</verse>
				<verse number="9">A cherubiny miały rozpostarte skrzydła, z wierzchu zakrywały swymi skrzydłami przebłagalnię, a ich twarze były zwrócone ku sobie, twarze cherubinów były zwrócone ku przebłagalni.</verse>
				<verse number="10">Zrobił też stół z drewna akacjowego, jego długość [była] na dwa łokcie, jego szerokość – na [jeden] łokieć, a wysokość – na półtora łokcia.</verse>
				<verse number="11">I pokrył go szczerym złotem, i zrobił wokół niego złotą listwę.</verse>
				<verse number="12">Zrobił wokół niego też listwę o szerokości dłoni; zrobił również złote obramowanie wokoło tej listwy.</verse>
				<verse number="13">I odlał do niego cztery złote pierścienie, i przyprawił je do czterech narożników u jego czterech nóg.</verse>
				<verse number="14">Naprzeciwko tej listwy były pierścienie, przez które przewleczono drążki do noszenia stołu.</verse>
				<verse number="15">Porobił drążki z drewna akacjowego do noszenia stołu i powlókł je złotem.</verse>
				<verse number="16">Zrobił też ze szczerego złota naczynia do stołu, misy do niego, czasze, przykrycia i kubki do nalewania.</verse>
				<verse number="17">Zrobił także świecznik ze szczerego złota. Wykuł [ze złota ten] świecznik. Jego podstawa, ramiona, kielichy, gałki i kwiaty były z tej samej [bryły].</verse>
				<verse number="18">Sześć ramion wychodziło z obu boków: trzy ramiona z jednego boku świecznika i trzy ramiona z drugiego boku świecznika.</verse>
				<verse number="19">Trzy kielichy na kształt migdała na jednym ramieniu, [także] gałka i kwiat; i trzy kielichy na kształt migdała na drugim ramieniu, [także] gałka i kwiat. Tak [było] na wszystkich sześciu ramionach wychodzących ze świecznika.</verse>
				<verse number="20">Ale na samym świeczniku [były] cztery kielichy na kształt migdała, jego gałki i jego kwiaty.</verse>
				<verse number="21">I była gałka pod dwoma jego ramionami, także gałka [pod następnymi] dwoma jego ramionami, i znów gałka pod dwoma [innymi] jego ramionami. [Tak było] pod sześcioma ramionami wychodzącymi z niego.</verse>
				<verse number="22">Ich gałki i ramiona były z tej samej [bryły]. Wszystko to w całości było wykute ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="23">Zrobił też do niego siedem lamp oraz szczypce i naczynia na popiół ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="24">Zrobił go i wszystkie naczynia do niego z talentu szczerego złota.</verse>
				<verse number="25">Zrobił także ołtarz do kadzenia z drewna akacjowego, na łokieć długi i na łokieć szeroki, kwadratowy, na dwa łokcie wysoki, a z niego wychodziły rogi.</verse>
				<verse number="26">I pokrył go szczerym złotem – jego wierzch, jego ściany wokoło i jego rogi. Zrobił też dokoła niego złotą listwę.</verse>
				<verse number="27">Zrobił dwa złote pierścienie do niego, pod jego listwą, na dwóch jego narożnikach, po obu bokach, przez które przewleczono drążki, aby był na nich noszony.</verse>
				<verse number="28">Zrobił także drążki z drewna akacjowego i pokrył je złotem.</verse>
				<verse number="29">Sporządził też olejek do świętego namaszczenia i wonne kadzidło, tak jak się robi wonności.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">Zrobił również ołtarz do całopalenia z drewna akacjowego, na pięć łokci długi i na pięć łokci szeroki, kwadratowy, na trzy łokcie wysoki.</verse>
				<verse number="2">I zrobił rogi na jego czterech narożnikach, rogi wychodziły z niego. I pokrył go miedzią.</verse>
				<verse number="3">Zrobił też wszystkie naczynia do ołtarza, kociołki, szufle, miednice, widełki i łopaty [na rozżarzone węgle]. Wszystkie naczynia do niego zrobił z miedzi.</verse>
				<verse number="4">Zrobił także do ołtarza miedzianą kratę na kształt sieci pod obramowaniem, od spodu aż do połowy wysokości.</verse>
				<verse number="5">I odlał cztery pierścienie na czterech rogach miedzianej kraty jako uchwyty na drążki.</verse>
				<verse number="6">Porobił również drążki z drewna akacjowego i pokrył je miedzią.</verse>
				<verse number="7">I włożył drążki w te pierścienie po obu bokach ołtarza, aby był na nich noszony; zrobił go z desek, [wewnątrz był] pusty.</verse>
				<verse number="8">Zrobił też kadź z miedzi i do niej miedzianą podstawę ze zwierciadeł [kobiet], które gromadnie przychodziły przed wejście do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="9">Zrobił także dziedziniec: na południu po prawej stronie zasłony dziedzińca [były] ze skręconego bisioru, na sto łokci;</verse>
				<verse number="10">Do nich dwadzieścia słupów, a do nich dwadzieścia miedzianych podstawek; haki na słupach i ich klamry ze srebra.</verse>
				<verse number="11">Także po stronie północnej [zasłony] na sto łokci; do nich dwadzieścia słupów i do nich dwadzieścia miedzianych podstawek; haki na słupach i ich klamry ze srebra.</verse>
				<verse number="12">A od zachodniej strony [były] zasłony na pięćdziesiąt łokci; do nich dziesięć słupów i do nich dziesięć podstawek; haki na słupach i ich klamry ze srebra.</verse>
				<verse number="13">A z przodu po stronie wschodniej były [zasłony] na pięćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="14">Zasłony na piętnaście łokci [były] po [jednej] stronie, do nich trzy słupy i trzy podstawki.</verse>
				<verse number="15">I po drugiej stronie bramy dziedzińca, z jednej i z drugiej strony, piętnaście łokci zasłon, do nich trzy słupy i trzy podstawki.</verse>
				<verse number="16">Wszystkie zasłony dziedzińca wokoło [były] ze skręconego bisioru;</verse>
				<verse number="17">A podstawki słupów z miedzi, haki na słupach i klamry ze srebra, także pokrycia ich głowic ze srebra; wszystkie słupy dziedzińca były oklamrowane srebrem.</verse>
				<verse number="18">Zasłona do bramy dziedzińca [była] haftowana, z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru; długa na dwadzieścia łokci, wysoka na pięć łokci jak inne zasłony dziedzińca.</verse>
				<verse number="19">A do nich cztery słupy i cztery miedziane podstawki; haki do nich [były] ze srebra, pokrycia ich głowic i klamry też były ze srebra.</verse>
				<verse number="20">Wszystkie kołki przybytku i dziedzińca wokoło [były] z miedzi.</verse>
				<verse number="21">Oto obliczenie rzeczy do przybytku, [do] Przybytku Świadectwa, które zostały obliczone na rozkaz Mojżesza przez Itamara, syna kapłana Aarona, do służby Lewitów.</verse>
				<verse number="22">A Besalel, syn Uriego, syna Chura, z pokolenia Judy, zrobił wszystko, co PAN rozkazał Mojżeszowi;</verse>
				<verse number="23">A z nim Oholiab, syn Achisamaka, z pokolenia Dana, rytownik, wybitny rzemieślnik i haftujący na błękitnej [tkaninie], na purpurze, na karmazynie i na bisiorze.</verse>
				<verse number="24">Całego złota zużytego na wykonanie wszelkich robót świątyni – złota z darów – [było] dwadzieścia dziewięć talentów i siedemset trzydzieści syklów według sykla świątynnego.</verse>
				<verse number="25">Srebra zaś od przeliczonych spośród zgromadzenia [było] sto talentów i tysiąc siedemset siedemdziesiąt pięć syklów według sykla świątynnego.</verse>
				<verse number="26">Od każdej głowy pół sykla według sykla świątynnego, od wszystkich, którzy zostali policzeni, od dwudziestu lat i wyżej, a [ludzi tych] było sześćset trzy tysiące pięciuset pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="27">A było sto talentów srebra do odlewania podstawek świątyni i podstawek zasłony; sto podstawek ze stu talentów; talent na podstawkę.</verse>
				<verse number="28">A z tysiąca siedmiuset siedemdziesięciu pięciu [syklów] zrobił haki na słupy i pokrył ich głowice, i oklamrował je.</verse>
				<verse number="29">Miedzi zaś złożonej w ofierze [było] siedemdziesiąt talentów i dwa tysiące czterysta syklów.</verse>
				<verse number="30">I odlał z niej podstawki do wejścia do Namiotu Zgromadzenia i miedziany ołtarz, i do niego miedzianą kratę oraz wszystkie naczynia [do] ołtarza.</verse>
				<verse number="31">I podstawki do dziedzińca wokoło, podstawki do bramy dziedzińca, wszystkie kołki przybytku oraz kołki dziedzińca wokoło.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">Także z błękitnej [tkaniny], purpury i karmazynu zrobili szaty do służby, do posługiwania w świątyni. Zrobili też święte szaty dla Aarona, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="2">I zrobili efod ze złota, błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru.</verse>
				<verse number="3">Naklepali też złote blaszki i nacięli z nich nici do przetykania haftem błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i bisioru.</verse>
				<verse number="4">Zrobili do niego naramienniki, aby się jeden z drugim mógł złączyć. Łączyły się na dwóch końcach.</verse>
				<verse number="5">Także pas do efodu, który był na nim, z tego samego był i tak samo zrobiony: ze złota, błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="6">Do tego obrobili kamienie onyksu osadzone w złotych oprawkach, wyryte tak jak pieczęci bywają ryte, z imionami synów Izraela.</verse>
				<verse number="7">I umieścili je na naramiennikach efodu, [aby były] kamieniami pamiątkowymi dla synów Izraela, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="8">Zrobili też haftowany pektorał podobnie jak efod: ze złota, błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego bisioru.</verse>
				<verse number="9">Był kwadratowy; zrobili podwójny pektorał, na piędź długości i na piędź szerokości, złożony we dwoje.</verse>
				<verse number="10">I osadzili w nim cztery rzędy kamieni w [tym] porządku: karneol, topaz i szmaragd w pierwszym rzędzie.</verse>
				<verse number="11">A w drugim rzędzie: karbunkuł, szafir i diament.</verse>
				<verse number="12">A w trzecim rzędzie: hiacynt, agat i ametyst.</verse>
				<verse number="13">A w czwartym rzędzie: beryl, onyks i jaspis, wszystkie osadzone w złotych oprawach.</verse>
				<verse number="14">A tych kamieni z imionami synów Izraela było dwanaście, według ich imion, [które] ryte [były] jak na pieczęci; każdy według swego imienia, według dwunastu pokoleń.</verse>
				<verse number="15">Zrobili też do pektorału łańcuszki plecione ze szczerego złota.</verse>
				<verse number="16">Zrobili także dwie złote oprawki i dwa złote pierścienie i przyczepili te dwa pierścienie do obu rogów pektorału.</verse>
				<verse number="17">I włożyli te dwa złote łańcuszki w oba pierścienie u rogów pektorału.</verse>
				<verse number="18">Drugie zaś końce obu łańcuszków przymocowali do tych dwóch oprawek i przyprawili z przodu do naramienników efodu.</verse>
				<verse number="19">Zrobili również dwa złote pierścienie, które przymocowali do dwóch rogów pektorału na jego wewnętrznym brzegu, który był od strony efodu.</verse>
				<verse number="20">Zrobili jeszcze dwa złote pierścienie, które przyprawili na dwie strony efodu, u dołu, naprzeciwko jego spojenia, ponad pasem efodu.</verse>
				<verse number="21">I przywiązali pektorał jego pierścieniami do pierścieni efodu sznurem błękitnym, aby był nad pasem efodu, żeby pektorał nie odstawał od efodu, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="22">Zrobili także tkany płaszcz pod efod, cały z błękitnej [tkaniny];</verse>
				<verse number="23">A pośrodku płaszcza otwór, jak otwór w pancerzu, i obwódkę dokoła brzegu, aby się nie rozdzierał.</verse>
				<verse number="24">Także u dołu tego płaszcza zrobili jabłka granatu z błękitnej [tkaniny], purpury, karmazynu i skręconego [bisioru].</verse>
				<verse number="25">Zrobili też dzwonki ze szczerego złota i pozawieszali te dzwonki między te jabłka granatu u dołu dokoła płaszcza, pośród jabłek granatu;</verse>
				<verse number="26">Dzwonek, a potem jabłko granatu i znów dzwonek, i jabłko granatu, u dołu dokoła płaszcza do usługiwania, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="27">Zrobili też dla Aarona i jego synów szaty tkane z bisioru.</verse>
				<verse number="28">Mitrę także z bisioru i ozdobne mitry z bisioru, i spodnie ze skręconego bisioru.</verse>
				<verse number="29">Pas także ze skręconego bisioru, błękitnej [tkaniny], purpury i karmazynu, haftowany, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="30">Zrobili też blaszkę do świętej korony ze szczerego złota i wyryli na niej napis jak na pieczęci: Świętość PANU.</verse>
				<verse number="31">A przymocowali do niej sznur z błękitnej [tkaniny], aby była przywiązana na przodzie mitry, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="32">I tak skończyły się wszystkie prace około przybytku, [czyli] Namiotu Zgromadzenia. I synowie Izraela zrobili wszystko, jak PAN rozkazał Mojżeszowi; tak zrobili.</verse>
				<verse number="33">I przynieśli ten przybytek do Mojżesza, namiot i wszystkie naczynia do niego, jego haki, deski, drążki, słupy i podstawki;</verse>
				<verse number="34">Przykrycie ze skór baranich farbowanych na czerwono, przykrycie ze skór borsuczych i zasłonę do osłonięcia;</verse>
				<verse number="35">Arkę świadectwa i drążki do niej, i przebłagalnię;</verse>
				<verse number="36">Stół, wszystkie naczynia do niego i chleb pokładny;</verse>
				<verse number="37">Szczerozłoty świecznik, lampy do niego – lampy ustawione w porządku – i wszystkie naczynia do niego, i oliwę do świecenia;</verse>
				<verse number="38">Także złoty ołtarz, olejek do namaszczania, wonne kadzidło i zasłonę do wejścia do namiotu;</verse>
				<verse number="39">Miedziany ołtarz i do niego miedzianą kratę, drążki i wszystkie naczynia do niego, kadź i podstawę do niej.</verse>
				<verse number="40">Zasłony do dziedzińca, słupy i podstawki do niego, zasłonę do bramy dziedzińca, sznury i kołki do niej i wszelkie naczynia do służby w przybytku, [czyli] do Namiotu Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="41">Szaty do służby w posługiwaniu w świątyni, święte szaty dla kapłana Aarona i szaty jego synów do sprawowania urzędu kapłańskiego.</verse>
				<verse number="42">Według wszystkiego, co PAN rozkazał Mojżeszowi, tak synowie Izraela wykonali całą tę pracę.</verse>
				<verse number="43">I Mojżesz obejrzał tę całą robotę, a zrobili ją, jak PAN rozkazał; tak właśnie zrobili. I Mojżesz im błogosławił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">W pierwszym [dniu], pierwszego miesiąca, wystawisz przybytek, [czyli] Namiot Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="3">I postawisz tam arkę świadectwa, i zakryjesz ją zasłoną.</verse>
				<verse number="4">Wstawisz stół i ustawisz na nim to, co należy; wniesiesz także świecznik i zapalisz jego lampy.</verse>
				<verse number="5">Postawisz też złoty ołtarz do kadzenia przed arką świadectwa i zawiesisz zasłonę przy wejściu do przybytku.</verse>
				<verse number="6">Postawisz także ołtarz całopalenia przed wejściem do przybytku, do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="7">Postawisz też kadź między Namiotem Zgromadzenia a ołtarzem i nalejesz do niej wody.</verse>
				<verse number="8">Wystawisz również i dziedziniec wokoło i zawiesisz zasłonę w bramie dziedzińca.</verse>
				<verse number="9">Potem weźmiesz olejek do namaszczania i namaścisz przybytek i wszystko, co w nim jest, i poświęcisz go ze wszystkimi jego naczyniami, a będzie święty.</verse>
				<verse number="10">Namaścisz też ołtarz całopalenia i wszystkie jego naczynia i poświęcisz ołtarz, a stanie się najświętszym ołtarzem.</verse>
				<verse number="11">I namaścisz kadź i jej podstawę, i poświęcisz ją.</verse>
				<verse number="12">Potem każesz podejść Aaronowi i jego synom przed wejście do Namiotu Zgromadzenia i umyjesz ich wodą.</verse>
				<verse number="13">Obleczesz Aarona w święte szaty i namaścisz go, i poświęcisz go, aby mi sprawował urząd kapłański.</verse>
				<verse number="14">Także jego synom każesz podejść i obleczesz ich w szaty;</verse>
				<verse number="15">I namaścisz ich, jak namaściłeś ich ojca, aby mi sprawowali urząd kapłański. A ich namaszczenie będzie dla nich wiecznym kapłaństwem po wszystkie ich pokolenia.</verse>
				<verse number="16">Mojżesz uczynił więc wszystko, jak mu PAN rozkazał; tak uczynił.</verse>
				<verse number="17">I tak pierwszego miesiąca, drugiego roku, pierwszego dnia miesiąca, został wzniesiony przybytek.</verse>
				<verse number="18">I Mojżesz wystawił przybytek, podstawił jego podstawki, postawił deski, włożył drążki i postawił jego słupy.</verse>
				<verse number="19">Rozciągnął też namiot nad przybytkiem i z wierzchu nałożył przykrycie namiotu nad nim, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="20">Potem wziął świadectwo i włożył je do arki, i włożył drążki u arki, i umieścił przebłagalnię z wierzchu na arce.</verse>
				<verse number="21">I wniósł arkę do przybytku, i zawiesił zasłonę zakrywającą, i zasłonił arkę świadectwa, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="22">Postawił też stół w Namiocie Zgromadzenia po północnej stronie przybytku przed zasłoną.</verse>
				<verse number="23">I poukładał na nim chleby przed PANEM, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="24">Postawił też świecznik w Namiocie Zgromadzenia naprzeciwko stołu, po południowej stronie przybytku.</verse>
				<verse number="25">Zapalił też lampy przed PANEM, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="26">Ustawił i złoty ołtarz w Namiocie Zgromadzenia przed zasłoną;</verse>
				<verse number="27">I zapalił na nim wonne kadzidło, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="28">Potem zawiesił zasłonę u wejścia do przybytku.</verse>
				<verse number="29">Postawił też ołtarz całopalenia u wejścia do przybytku, [czyli] do Namiotu Zgromadzenia, i złożył na nim całopalenie i ofiarę pokarmową, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="30">Potem umieścił kadź między Namiotem Zgromadzenia a ołtarzem i nalał do niej wody do obmywania.</verse>
				<verse number="31">I Mojżesz, Aaron i jego synowie obmyli w niej swoje ręce i nogi.</verse>
				<verse number="32">Gdy wchodzili do Namiotu Zgromadzenia i gdy zbliżali się do ołtarza, obmywali się, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="33">Na koniec wystawił dziedziniec dokoła przybytku i ołtarza oraz zawiesił zasłonę w bramie dziedzińca. I tak Mojżesz zakończył tę pracę.</verse>
				<verse number="34">Wtedy obłok okrył Namiot Zgromadzenia, a chwała PANA napełniła przybytek.</verse>
				<verse number="35">I Mojżesz nie mógł wejść do Namiotu Zgromadzenia, bo spoczywał nad nim obłok, a chwała PANA napełniła przybytek.</verse>
				<verse number="36">A gdy obłok wznosił się znad przybytku, synowie Izraela wyruszali w swoje wędrówki.</verse>
				<verse number="37">A jeśli obłok nie wznosił się, nie wyruszali aż do dnia, kiedy się unosił.</verse>
				<verse number="38">A obłok PANA był nad przybytkiem w ciągu dnia, w nocy zaś ogień był nad nim na oczach całego domu Izraela, w czasie całej ich wędrówki.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="3">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">I PAN zawołał do Mojżesza, i powiedział do niego z Namiotu Zgromadzenia:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć PANU ofiarę, niech złoży ją z bydła, ze stada albo z trzody.</verse>
				<verse number="3">Jeśli jego ofiara całopalna [będzie] ze stada, niech złoży samca bez skazy. Niech go złoży dobrowolnie przed PANEM u wejścia do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="4">I położy swą rękę na głowie ofiary całopalnej, a zostanie przyjęta jako przebłaganie za niego.</verse>
				<verse number="5">Potem zabije tego cielca przed PANEM. A kapłani, synowie Aarona, ofiarują krew i pokropią tą krwią z wierzchu dokoła ołtarz, który [jest] przed wejściem do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="6">I obedrze ofiarę całopalną ze skóry, i pokroi ją na części.</verse>
				<verse number="7">Wtedy synowie kapłana Aarona położą ogień na ołtarzu i ułożą drwa na ogniu.</verse>
				<verse number="8">Potem kapłani, synowie Aarona, porządnie ułożą te części oraz głowę i tłuszcz na drwach leżących na ogniu na ołtarzu.</verse>
				<verse number="9">A jego wnętrzności i nogi obmyje wodą. I kapłan spali to wszystko na ołtarzu. To jest całopalenie, ofiara ogniowa, miła woń dla PANA.</verse>
				<verse number="10">A jeśli jego ofiara na całopalenie będzie z trzody, owiec lub kóz, niech weźmie samca bez skazy;</verse>
				<verse number="11">I zabije go obok ołtarza po północnej stronie przed PANEM. A kapłani, synowie Aarona, pokropią jego krwią z wierzchu ołtarz dokoła.</verse>
				<verse number="12">Potem pokroi go na części wraz z jego głową i tłuszczem. A kapłan ułoży je porządnie na drwach leżących na ogniu na ołtarzu.</verse>
				<verse number="13">Wnętrzności zaś i nogi obmyje wodą. I kapłan weźmie to wszystko, i spali na ołtarzu. To jest całopalenie, ofiara ogniowa, miła woń dla PANA.</verse>
				<verse number="14">A jeśli jego ofiara na całopalenie dla PANA będzie z ptactwa, niech weźmie swoją ofiarę z synogarlic albo z młodych gołębi.</verse>
				<verse number="15">Kapłan przyniesie go do ołtarza, ukręci mu głowę i spali na ołtarzu, a jego krew wyciśnie na ścianę ołtarza.</verse>
				<verse number="16">I usunie wole wraz z jego pierzem i wyrzuci je na popielisko, obok ołtarza po wschodniej stronie;</verse>
				<verse number="17">I naderwie jego skrzydła, [ale ich] nie oderwie. I kapłan spali to na ołtarzu, na drwach leżących na ogniu. To jest całopalenie, ofiara ogniowa, miła woń dla PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Gdy ktoś zechce złożyć PANU ofiarę pokarmową, niech jego ofiara będzie z mąki pszennej. Niech poleje ją oliwą i położy na niej kadzidła.</verse>
				<verse number="2">I przyniesie ją do synów Aarona, kapłanów, a [kapłan] weźmie stamtąd pełną garść tej mąki pszennej wraz z oliwą i całym kadzidłem i spali to na ołtarzu jako pamiątkę. To jest ofiara ogniowa, miła woń dla PANA.</verse>
				<verse number="3">To zaś, co zostanie z tej ofiary pokarmowej, będzie dla Aarona i jego synów. Jest to najświętsza część z ofiar ogniowych dla PANA.</verse>
				<verse number="4">A jeśli będziesz składał ofiarę pokarmową upieczoną w piecu, [niech] to [będą] przaśne placki z mąki pszennej zmieszane z oliwą albo przaśne podpłomyki skropione oliwą.</verse>
				<verse number="5">Jeśli zaś będziesz składał ofiarę pokarmową smażoną na patelni, niech będzie [ona] z mąki pszennej niezakwaszonej, zmieszanej z oliwą.</verse>
				<verse number="6">Połamiesz ją na kawałki i polejesz oliwą. To [jest] ofiara pokarmowa.</verse>
				<verse number="7">A jeśli będziesz składał ofiarę pokarmową gotowaną w rondlu, niech ona będzie z mąki pszennej z oliwą.</verse>
				<verse number="8">I przyniesiesz PANU ofiarę pokarmową tak przyrządzoną. Oddasz ją kapłanowi, a on odniesie ją do ołtarza.</verse>
				<verse number="9">I kapłan weźmie z tej ofiary pokarmowej część na pamiątkę i spali na ołtarzu. To jest ofiara ogniowa, miła woń dla PANA.</verse>
				<verse number="10">To zaś, co pozostanie z ofiary pokarmowej, [będzie należeć] do Aarona i jego synów. Jest to najświętsza część z ofiar ogniowych dla PANA.</verse>
				<verse number="11">Żadna ofiara pokarmowa, jaką będziecie składać PANU, nie będzie przygotowywana z zakwasem, bo żadnego zakwasu ani żadnego miodu nie będziecie spalać na ofiarę ogniową dla PANA.</verse>
				<verse number="12">Możecie je składać PANU jako ofiarę pierwocin, ale nie będziecie ich kłaść na ołtarzu na miłą woń.</verse>
				<verse number="13">Każdą z ofiar pokarmowych posolisz i nie pozbawisz soli przymierza twego Boga swej ofiary pokarmowej. Przy każdej twojej ofierze złożysz sól.</verse>
				<verse number="14">A jeśli będziesz składał PANU ofiarę pokarmową z pierwocin, to złożysz świeże kłosy prażone na ogniu, zboże wykruszone ze świeżych kłosów jako ofiarę pokarmową z twoich pierwszych plonów;</verse>
				<verse number="15">Nalejesz na nią oliwy i położysz na nią kadzidła. To jest ofiara pokarmowa.</verse>
				<verse number="16">Wtedy kapłan spali na pamiątkę trochę jej wykruszonego zboża i oliwy wraz z całym jej kadzidłem. To jest ofiara ogniowa dla PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A jeśli ktoś będzie chciał złożyć ofiarę pojednawczą, a byłaby ze stada – czy to samca, czy samicę – niech złoży ją bez skazy przed PANEM.</verse>
				<verse number="2">I położy rękę na głowie swojej ofiary, i zabije ją przed wejściem do Namiotu Zgromadzenia. I synowie Aarona, kapłani, pokropią krwią z wierzchu dokoła ołtarz.</verse>
				<verse number="3">Potem z ofiary pojednawczej złoży PANU ofiarę ogniową: tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz, który jest na nich;</verse>
				<verse number="4">Obie nerki z tłuszczem, który jest na nich i na lędźwiach, i płat tłuszczu na wątrobie oddzieli wraz z nerkami.</verse>
				<verse number="5">I synowie Aarona spalą to na ołtarzu razem z ofiarą całopalną, która jest na drwach leżących na ogniu. To jest ofiara ogniowa na miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="6">Jeśli zaś jego ofiara na ofiarę pojednawczą dla PANA będzie z trzody, czy to samiec, czy samica, niech złoży ją bez skazy.</verse>
				<verse number="7">Jeśli składa owcę na swoją ofiarę, niech złoży ją przed PANEM.</verse>
				<verse number="8">I położy rękę na głowie swojej ofiary, i zabije ją przed Namiotem Zgromadzenia. I synowie Aarona pokropią jej krwią z wierzchu dokoła ołtarz.</verse>
				<verse number="9">I z ofiary pojednawczej złoży PANU ofiarę ogniową: jej tłuszcz, cały ogon, który odetnie przy samej kości ogonowej, tłuszcz okrywający wnętrzności oraz cały tłuszcz na wnętrznościach;</verse>
				<verse number="10">Obie nerki z tłuszczem, który jest na nich i na lędźwiach, i płat tłuszczu na wątrobie, który oddzieli wraz z nerkami.</verse>
				<verse number="11">I kapłan spali to na ołtarzu. To [jest] pokarm ofiary ogniowej dla PANA.</verse>
				<verse number="12">Jeśli zaś jego ofiara będzie kozą, niech złoży ją przed PANEM.</verse>
				<verse number="13">Położy rękę na jej głowie i zabije ją przed Namiotem Zgromadzenia. I synowie Aarona pokropią jej krwią ołtarz dokoła.</verse>
				<verse number="14">I złoży z niej PANU swoją ofiarę na ofiarę ogniową: tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz na wnętrznościach;</verse>
				<verse number="15">Obie nerki z tłuszczem, który jest na nich i na lędźwiach, i płat tłuszczu na wątrobie, który oddzieli wraz z nerkami.</verse>
				<verse number="16">I kapłan spali to na ołtarzu. To [jest] pokarm ofiary ogniowej na miłą woń. Wszelki [bowiem] tłuszcz należy do PANA.</verse>
				<verse number="17">To jest wieczna ustawa dla waszych pokoleń, we wszystkich waszych mieszkaniach: Nie będziecie jeść żadnego tłuszczu ani żadnej krwi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdyby ktoś zgrzeszył nieświadomie przeciw [któremuś] z przykazań PANA i [zrobił coś], czego nie wolno robić, i przekroczyłby jedno z nich:</verse>
				<verse number="3">Jeśli to namaszczony kapłan zgrzeszył jak ktoś z ludu, niech złoży PANU za swój grzech, którego się dopuścił, młodego cielca bez skazy jako ofiarę za grzech.</verse>
				<verse number="4">I przyprowadzi tego cielca przed wejście do Namiotu Zgromadzenia przed PANA, położy rękę na głowie tego cielca i zabije go przed PANEM.</verse>
				<verse number="5">I namaszczony kapłan weźmie nieco krwi tego cielca, i wniesie ją do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="6">Potem kapłan umoczy swój palec we krwi i siedem razy pokropi tą krwią przed PANEM, przed zasłoną Miejsca Świętego.</verse>
				<verse number="7">I kapłan pomaże tą krwią rogi ołtarza wonnego kadzidła, który jest przed PANEM w Namiocie Zgromadzenia; resztę zaś krwi tego cielca wyleje u podstawy ołtarza całopalenia, który jest przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="8">A cały tłuszcz wyjmie z cielca na ofiarę za grzech: tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz, który jest na wnętrznościach;</verse>
				<verse number="9">Obie nerki z tłuszczem, który [jest] na nich i na lędźwiach, i płat tłuszczu na wątrobie, który oddzieli wraz z nerkami;</verse>
				<verse number="10">Tak jak wyjmuje się go z cielca ofiary pojednawczej. I kapłan spali to na ołtarzu całopalenia.</verse>
				<verse number="11">Skórę zaś tego cielca i całe jego mięso wraz z głową i nogami, jego wnętrzności i odchody;</verse>
				<verse number="12">A więc całego cielca, wyniesie poza obóz na miejsce czyste, gdzie wysypuje się popiół, i spali go na drwach, na ogniu. Będzie spalony tam, gdzie wysypują popiół.</verse>
				<verse number="13">Gdyby całe zgromadzenie Izraela zgrzeszyło nieświadomie, a sprawa była ukryta przed oczami zgromadzenia, i uczynili coś przeciw któremuś z przykazań PANA, czego nie wolno czynić, i w ten sposób zawinili;</verse>
				<verse number="14">Kiedy grzech, którego się dopuścili, wyjdzie na jaw, wtedy zgromadzenie złoży młodego cielca jako ofiarę za grzech i przyprowadzi go przed Namiot Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="15">A starsi zgromadzenia włożą ręce na głowę cielca przed PANEM. I zabiją tego cielca przed PANEM.</verse>
				<verse number="16">Wtedy namaszczony kapłan wniesie nieco krwi cielca do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="17">I kapłan umoczy swój palec w tej krwi, i pokropi nią siedem razy przed PANEM, przed zasłoną.</verse>
				<verse number="18">Potem pomaże tą krwią rogi ołtarza, który jest przed PANEM w Namiocie Zgromadzenia; resztę zaś krwi wyleje u podstawy ołtarza całopalenia, który jest przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="19">Cały tłuszcz wyjmie z niego i spali na ołtarzu.</verse>
				<verse number="20">I postąpi z tym cielcem tak samo jak postąpił z cielcem złożonym za grzech; tak właśnie z nim postąpi. W ten sposób kapłan dokona za nich przebłagania i będzie im przebaczone.</verse>
				<verse number="21">Potem wyniesie tego cielca poza obóz i spali go, tak jak spalił pierwszego cielca. To jest ofiara za grzech zgromadzenia.</verse>
				<verse number="22">Gdyby przełożony ludu zgrzeszył nieświadomie i przekroczył jedno z przykazań PANA, swego Boga, czyniąc coś, czego nie wolno czynić, i w ten sposób zawinił;</verse>
				<verse number="23">Lub gdyby uświadomił sobie swój grzech, który popełnił, to przyprowadzi na ofiarę kozła z kóz, samca bez skazy;</verse>
				<verse number="24">Położy rękę na głowie tego kozła i zabije go na tym miejscu, gdzie się zabija ofiary całopalne przed PANEM. To [jest] ofiara za grzech.</verse>
				<verse number="25">I kapłan weźmie na palec nieco krwi ofiary za grzech, i pomaże rogi ołtarza całopalenia, a [resztę] krwi wyleje u podstawy ołtarza całopalenia.</verse>
				<verse number="26">Cały zaś jego tłuszcz spali na ołtarzu, tak jak tłuszcz ofiary pojednawczej. W ten sposób kapłan dokona za niego przebłagania za jego grzech i będzie mu przebaczony.</verse>
				<verse number="27">Gdyby ktoś spośród ludu zgrzeszył nieświadomie i przekroczył jedno z przykazań PANA, czyniąc coś, czego nie wolno czynić, i w ten sposób zawinił;</verse>
				<verse number="28">Lub gdyby uświadomił sobie swój grzech, który popełnił, to przyprowadzi na ofiarę kozę z kóz, samicę bez skazy, za swój grzech, którego się dopuścił.</verse>
				<verse number="29">Potem położy rękę na głowie tej ofiary za grzech i zabije ją na miejscu ofiar całopalnych.</verse>
				<verse number="30">Kapłan zaś weźmie na palec nieco jej krwi i pomaże rogi ołtarza całopalenia, a resztę krwi wyleje u podstawy ołtarza.</verse>
				<verse number="31">Cały jej tłuszcz oddzieli – tak jak oddziela się tłuszcz z ofiary pojednawczej – i kapłan spali to na ołtarzu na miłą woń dla PANA. Tak kapłan dokona przebłagania za niego i będzie mu przebaczone.</verse>
				<verse number="32">A jeśli przyprowadzi owcę na ofiarę za grzech, niech przyprowadzi samicę bez skazy.</verse>
				<verse number="33">I położy rękę na głowie tej ofiary za grzech, i zabije ją jako ofiarę za grzech na tym miejscu, gdzie się zabija ofiary całopalne.</verse>
				<verse number="34">Potem kapłan weźmie na palec nieco krwi ofiary za grzech i pomaże rogi ołtarza całopalenia, a resztę krwi wyleje u podstawy ołtarza.</verse>
				<verse number="35">I cały jej tłuszcz oddzieli – tak jak oddziela się tłuszcz z owcy ofiary pojednawczej – i kapłan spali to na ołtarzu, na ofiarach całopalnych dla PANA. W ten sposób kapłan dokona za niego przebłagania za jego grzech, którego się dopuścił, i będzie mu przebaczony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Gdyby ktoś zgrzeszył przez to, że usłyszał przekleństwo i był [tego] świadkiem lub widział czy dowiedział się o tym, a tego nie oznajmił, będzie obciążony nieprawością;</verse>
				<verse number="2">Albo jeśli ktoś dotknął czegoś nieczystego, czy to padliny nieczystego zwierzęcia, czy padliny nieczystego bydlęcia, czy padliny nieczystego zwierzęcia pełzającego, a nie jest tego świadomy, i tak będzie nieczysty i winny;</verse>
				<verse number="3">Lub jeśli ktoś dotknął jakiejkolwiek nieczystości ludzkiej, przez którą stanie się nieczysty, a nie jest tego świadomy, a potem się o tym dowie, będzie winny;</verse>
				<verse number="4">Albo jeśli ktoś przysiągł, mówiąc wargami, że źle lub dobrze uczyni w czymkolwiek, co ów człowiek powie w przysiędze, a nie jest tego świadomy, lecz [potem] sobie uświadomi, będzie winny w jednej z tych rzeczy.</verse>
				<verse number="5">Jeśli więc jest winny jednej z tych rzeczy, ma wyznać swój grzech;</verse>
				<verse number="6">I przyprowadzi PANU ofiarę za przewinienie z powodu swego grzechu, który popełnił: samicę z trzody, owcę albo kozę na ofiarę za grzech, a kapłan dokona za niego przebłagania za jego grzech.</verse>
				<verse number="7">A jeśli nie stać go na owcę, niech przyniesie PANU jako ofiarę za swoje przewinienie, które popełnił, dwie synogarlice lub dwa młode gołębie: jednego na ofiarę za grzech, a drugiego na całopalenie;</verse>
				<verse number="8">I przyniesie je do kapłana, a [on] najpierw złoży [to], co ma być na ofiarę za grzech, i ukręci jego głowę przy szyi, ale jej nie oddzieli.</verse>
				<verse number="9">I pokropi krwią tej ofiary za grzech ścianę ołtarza, a resztę krwi wyciśnie u podstawy ołtarza. To [jest] ofiara za grzech.</verse>
				<verse number="10">Drugiego zaś złoży jako całopalenie według przepisu. W ten sposób kapłan dokona za niego przebłagania za jego grzech, który popełnił, i będzie mu przebaczony.</verse>
				<verse number="11">A jeśli nie stać go na dwie synogarlice lub dwa młode gołębie, niech ten, który zgrzeszył, przyniesie na swoją ofiarę dziesiątą część efy mąki pszennej na ofiarę za swój grzech. Nie naleje jednak na nią oliwy ani nie położy na nią kadzidła, gdyż jest to ofiara za grzech.</verse>
				<verse number="12">Przyniesie ją do kapłana, a kapłan nabierze z niej pełną garść jako pamiątkę i spali ją na ołtarzu na ofiarach całopalnych dla PANA. To [jest] ofiara za grzech.</verse>
				<verse number="13">I kapłan dokona za niego przebłagania za jego grzech, który popełnił w jednej z tych spraw, i będzie mu przebaczony. [Reszta] zaś będzie dla kapłana, jak przy ofierze pokarmowej.</verse>
				<verse number="14">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza:</verse>
				<verse number="15">Jeśli ktoś popełni przewinienie i zgrzeszy nieświadomie [przy] rzeczach poświęconych PANU, to przyprowadzi PANU jako ofiarę za swoje przewinienie barana bez skazy z trzody oraz twoje oszacowanie w syklach srebra według sykla świątynnego na ofiarę za przewinienie.</verse>
				<verse number="16">I odda kapłanowi za to, czym przewinił przy rzeczach poświęconych, i dołoży do tego jedną piątą. I kapłan dokona za niego przebłagania baranem, będącym ofiarą za przewinienie, a będzie mu przebaczone.</verse>
				<verse number="17">Jeśli ktoś zgrzeszy i przekroczy nieświadomie którekolwiek z przykazań PANA, czyniąc to, czego nie wolno, stanie się winny i będzie obciążony nieprawością.</verse>
				<verse number="18">Przyprowadzi do kapłana barana z trzody bez skazy według twojego oszacowania na ofiarę za przewinienie. A kapłan dokona za niego przebłagania za jego uchybienie, którego nieświadomie się dopuścił, i będzie mu przebaczone.</verse>
				<verse number="19">Jest to ofiara za przewinienie, gdyż w istocie zawinił przeciwko PANU.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Jeśli ktoś zgrzeszy i popełni przewinienie przeciwko PANU przez to, że zaprze się wobec bliźniego rzeczy powierzonej lub oddanej do przechowania, lub zrabowanej, albo [przez to, że] oszukał bliźniego;</verse>
				<verse number="3">Albo jeśli znalazł rzecz zgubioną i zaprzeczał temu lub przysięgał fałszywie w jakiejkolwiek z tych spraw, które człowiek czyni, i przez to grzeszy;</verse>
				<verse number="4">Skoro więc tak zgrzeszył i stał się winnym, zwróci to, co zrabował lub zdobył przez oszustwo, lub to, co mu powierzono, lub rzecz zgubioną, którą znalazł;</verse>
				<verse number="5">Albo to, o czymkolwiek fałszywie przysięgał. Zwróci całą należność i dołoży [do niej] jedną piątą, i odda temu, do kogo to należało, w dniu swojej ofiary za przewinienie.</verse>
				<verse number="6">A do kapłana przyprowadzi PANU ofiarę za swoje przewinienie: barana z trzody bez skazy według twego oszacowania na ofiarę za przewinienie.</verse>
				<verse number="7">I kapłan dokona za niego przebłagania przed PANEM, i będzie mu przebaczone, cokolwiek uczynił, przez co stał się winny.</verse>
				<verse number="8">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="9">Rozkaż Aaronowi i jego synom: Takie [jest] prawo całopalenia: Jest to całopalenie, bo będzie palone na ołtarzu przez całą noc aż do rana; a ogień na ołtarzu nieustannie będzie płonął.</verse>
				<verse number="10">I kapłan włoży swoją lnianą szatę i na swoje ciało lniane spodnie oraz zbierze popiół z całopalenia, które ogień strawił na ołtarzu, i wysypie go obok ołtarza.</verse>
				<verse number="11">Potem zdejmie swe szaty i ubierze się w inne, i wyniesie popiół za obóz, na czyste miejsce.</verse>
				<verse number="12">A ogień na ołtarzu będzie płonął [nieustannie], nie będzie gaszony. Kapłan rozpali na nim drwa każdego ranka i położy na nim ofiarę całopalną, i spali na nim tłuszcz ofiar pojednawczych.</verse>
				<verse number="13">Ogień będzie płonął na ołtarzu nieustannie, nie będzie gaszony.</verse>
				<verse number="14">Takie jest prawo ofiary pokarmowej: Synowie Aarona będą ją składać przed PANEM, przed ołtarzem.</verse>
				<verse number="15">[Kapłan] weźmie garść mąki z ofiary pokarmowej wraz z oliwą i całym kadzidłem, które będzie na ofierze pokarmowej, i spali to na ołtarzu jako pamiątkę na miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="16">A to, co z niej zostanie, będą jeść Aaron i jego synowie. Będzie [to] spożywane bez zakwasu na miejscu świętym, spożyją to na dziedzińcu Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="17">Nie będą tego piec na zakwasie. Dałem to im bowiem jako ich dział z moich ofiar ogniowych; jest to rzecz najświętsza, tak jak ofiara za grzech i ofiara za przewinienie.</verse>
				<verse number="18">Każdy mężczyzna spośród synów Aarona będzie to spożywać. Jest to ustawa wieczna dla waszych pokoleń, dotycząca ofiar ogniowych PANA. Każdy, kto ich dotknie, będzie poświęcony.</verse>
				<verse number="19">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="20">Taka jest ofiara Aarona i jego synów, którą będą składać PANU w dniu swego namaszczenia: dziesiąta część efy mąki pszennej jako nieustanna ofiara pokarmowa, połowa jej rano, a połowa wieczorem.</verse>
				<verse number="21">Będzie ona przyrządzona na patelni z oliwą. Przyniesiesz ją smażoną i będziesz składać w kawałkach jako ofiarę pokarmową na miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="22">Kapłan namaszczony na jego miejsce spośród jego synów będzie ją składać. Jest to ustawa wieczna dla PANA, cała będzie spalona.</verse>
				<verse number="23">I każda kapłańska ofiara pokarmowa będzie spalona w całości. Nie może być spożywana.</verse>
				<verse number="24">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="25">Powiedz Aaronowi i jego synom: Takie jest prawo ofiary za grzech: Na miejscu, gdzie będzie zabijana ofiara całopalna, zostanie zabita przed PANEM ofiara za grzech. Jest to rzecz najświętsza.</verse>
				<verse number="26">Kapłan, który będzie ją składał za grzech, będzie ją jeść. Będzie spożywana na miejscu świętym, na dziedzińcu Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="27">Każdy, kto dotknie jej mięsa, będzie poświęcony. A jeśli szata będzie opryskana jej krwią, wypierzesz na miejscu świętym to, co zostało opryskane.</verse>
				<verse number="28">A naczynie gliniane, w którym ją gotowano, zostanie stłuczone. A jeśli była gotowana w naczyniu miedzianym, zostanie wyszorowane i wypłukane wodą.</verse>
				<verse number="29">Każdy mężczyzna spośród kapłanów będzie ją jeść. Jest to rzecz najświętsza.</verse>
				<verse number="30">A żadna ofiara za grzech, której krew wnosi się do Namiotu Zgromadzenia dla oczyszczenia w świątyni, nie będzie jedzona, lecz zostanie spalona w ogniu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Takie jest prawo ofiary za przewinienie: jest to rzecz najświętsza.</verse>
				<verse number="2">Na miejscu, gdzie zabijają ofiarę całopalną, zabiją ofiarę za przewinienie, a pokropią jej krwią z wierzchu dokoła ołtarz.</verse>
				<verse number="3">I [kapłan] złoży w ofierze cały jej tłuszcz, ogon i tłuszcz pokrywający wnętrzności;</verse>
				<verse number="4">Obie nerki z tłuszczem, który jest na nich i na lędźwiach, i płat tłuszczu na wątrobie, który oddzieli wraz z nerkami.</verse>
				<verse number="5">I kapłan spali to na ołtarzu jako ofiarę ogniową dla PANA. To jest ofiara za przewinienie.</verse>
				<verse number="6">Każdy mężczyzna spośród kapłanów będzie z niej jeść, będzie spożywana na miejscu świętym. Jest to rzecz najświętsza.</verse>
				<verse number="7">Zarówno do ofiary za grzech, jak i do ofiary za przewinienie odnosi się jednakowe prawo: będą one [należeć] do tego kapłana, który dokonuje przebłagania.</verse>
				<verse number="8">Do kapłana, który składa czyjąś ofiarę całopalną, będzie [należeć] skóra tej ofiary, którą złożył.</verse>
				<verse number="9">Także każda ofiara pokarmowa upieczona w piecu i wszystko, co przyrządzone w rondlu albo na patelni, będzie [należeć] do kapłana, który je składa.</verse>
				<verse number="10">Lecz każda ofiara pokarmowa zmieszana z oliwą albo sucha będzie należeć do wszystkich synów Aarona, do każdego w równej części.</verse>
				<verse number="11">A takie jest prawo ofiary pojednawczej, którą będzie się składać PANU.</verse>
				<verse number="12">Jeśli [ktoś] składa ją jako ofiarę dziękczynną, złoży z ofiarą dziękczynną przaśne placki zmieszane z oliwą, przaśne podpłomyki pomazane oliwą i placki z mąki pszennej zmieszane z oliwą i smażone.</verse>
				<verse number="13">Oprócz tych placków złoży jako ofiarę chleb zakwaszony wraz z ofiarą dziękczynną ze swoich ofiar pojednawczych.</verse>
				<verse number="14">I z niego będzie składał PANU po jednym [chlebie] z każdej ofiary jako ofiarę wzniesienia. Będzie to [należeć] do kapłana, który kropi krwią [ofiar] pojednawczych.</verse>
				<verse number="15">Mięso z dziękczynnej ofiary pojednawczej należy spożyć w dniu składania jego ofiary; nic z niego nie zostawią do rana.</verse>
				<verse number="16">A jeśli jego ofiara jest darem ślubowanym lub dobrowolnym, należy ją spożyć w dniu jej złożenia; a to, co z niej zostanie, spożyją nazajutrz.</verse>
				<verse number="17">Lecz jeśli coś z mięsa tej ofiary zostanie do trzeciego dnia, będzie spalone w ogniu.</verse>
				<verse number="18">A jeśli ktoś zje mięso tej ofiary pojednawczej trzeciego dnia, nie zostanie przyjęta ani nie zostanie policzona temu, który ją złożył. Będzie to obrzydliwością, a kto ją spożyje, będzie obciążony nieprawością.</verse>
				<verse number="19">Mięso, które dotknie czegoś nieczystego, nie będzie spożywane, ale zostanie spalone w ogniu. Inne mięso zaś może jeść każdy, kto jest czysty.</verse>
				<verse number="20">A ktokolwiek spożyje mięso z ofiary pojednawczej, która należy do PANA, będąc nieczysty, to taki człowiek zostanie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="21">A kto dotknie czegoś nieczystego: nieczystości ludzkiej [lub] nieczystego zwierzęcia lub jakiejkolwiek nieczystej obrzydliwości, a spożyje mięso z ofiary pojednawczej, która należy do PANA, to taki człowiek zostanie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="22">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza:</verse>
				<verse number="23">Powiedz synom Izraela: Nie będziecie jedli żadnego tłuszczu wołu, owcy ani kozy;</verse>
				<verse number="24">Tłuszcz [zwierzęcia] padłego lub tłuszcz rozszarpanego może być używany do wszelkich celów, ale spożywać go nie wolno.</verse>
				<verse number="25">Ktokolwiek bowiem spożyje tłuszcz zwierzęcia złożonego PANU jako ofiarę ogniową, ten zostanie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="26">Żadnej krwi nie będziecie jeść we wszystkich waszych mieszkaniach – ani z ptaków, ani ze zwierząt.</verse>
				<verse number="27">Każdy człowiek, który spożyje jakąkolwiek krew, zostanie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="28">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza:</verse>
				<verse number="29">Powiedz synom Izraela: Kto będzie składał PANU ofiarę pojednawczą, niech przyniesie PANU swoją ofiarę ze swoich ofiar pojednawczych.</verse>
				<verse number="30">Własnoręcznie przyniesie PANU ofiarę ogniową; przyniesie tłuszcz wraz z mostkiem, aby kołysać nim jako ofiarą kołysaną przed PANEM.</verse>
				<verse number="31">Potem kapłan spali tłuszcz na ołtarzu, a mostek będzie należał do Aarona i jego synów.</verse>
				<verse number="32">A prawą łopatkę oddacie kapłanowi jako ofiarę wzniesienia z waszych ofiar pojednawczych.</verse>
				<verse number="33">Kto spośród synów Aarona będzie składał krew ofiar pojednawczych i tłuszcz, weźmie jako swoją część prawą łopatkę.</verse>
				<verse number="34">Gdyż mostek kołysania i łopatkę wzniesienia wziąłem od synów Izraela z ich ofiar pojednawczych i dałem je kapłanowi Aaronowi oraz jego synom od synów Izraela na mocy wiecznej ustawy.</verse>
				<verse number="35">To jest część z ofiar ogniowych PANA [z powodu] namaszczenia Aarona i jego synów od dnia, kiedy przyprowadził ich, aby pełnili służbę kapłańską dla PANA;</verse>
				<verse number="36">O którym PAN rozkazał, aby im dawano od synów Izraela w dniu, w którym ich namaścił, na mocy wiecznej ustawy dla ich pokoleń.</verse>
				<verse number="37">Takie jest prawo całopalenia, ofiary pokarmowej, ofiary za grzech, ofiary za przewinienie, ofiary poświęcenia i ofiary pojednawczej;</verse>
				<verse number="38">Które PAN nadał Mojżeszowi na górze Synaj w dniu, kiedy nakazał synom Izraela, aby składali swoje ofiary PANU na pustyni Synaj.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Weź Aarona i z nim jego synów, [ich] szaty, oliwę do namaszczenia, cielca na ofiarę za grzech, dwa barany i kosz przaśnych [chlebów];</verse>
				<verse number="3">I zgromadź cały lud przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="4">I Mojżesz zrobił tak, jak mu PAN rozkazał; i zgromadził się cały lud przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Mojżesz powiedział do zgromadzenia: Oto co PAN rozkazał uczynić.</verse>
				<verse number="6">I kazał Mojżesz zbliżyć się Aaronowi i jego synom, i obmył ich wodą;</verse>
				<verse number="7">Potem włożył tunikę na niego i przepasał go pasem, ubrał go w płaszcz, nałożył na niego efod i przepasał go pasem efodu, i przymocował go nim.</verse>
				<verse number="8">Włożył też na niego pektorał i do pektorału włożył Urim i Tummim.</verse>
				<verse number="9">Włożył także na jego głowę mitrę, a na mitrze z przodu umieścił złotą blaszkę, świętą koronę, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="10">Mojżesz wziął też oliwę do namaszczenia i namaścił przybytek oraz wszystkie rzeczy, które w nim były, i poświęcił je.</verse>
				<verse number="11">Potem pokropił nią ołtarz siedem razy i namaścił ołtarz wraz ze wszystkimi jego przyborami, również kadź i jej podstawę, aby je poświęcić.</verse>
				<verse number="12">Wylał także oliwę do namaszczenia na głowę Aarona i namaścił go, aby go poświęcić.</verse>
				<verse number="13">Potem Mojżesz kazał zbliżyć się synom Aarona, włożył na nich tuniki, przepasał ich pasami i włożył im [na głowy] mitry, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="14">Przyprowadził też cielca na ofiarę za grzech, a Aaron i jego synowie włożyli ręce na głowę cielca ofiary za grzech.</verse>
				<verse number="15">Następnie Mojżesz zabił go, wziął jego krew i pomazał palcem rogi ołtarza dokoła, i oczyścił ołtarz. [Resztę] zaś krwi wylał u podstawy ołtarza i poświęcił go dla dokonywania na nim przebłagania.</verse>
				<verse number="16">Potem wziął cały tłuszcz pokrywający wnętrzności, płat tłuszczu na wątrobie i obie nerki razem z ich tłuszczem i spalił to Mojżesz na ołtarzu.</verse>
				<verse number="17">A cielca, jego skórę, mięso i odchody spalił w ogniu poza obozem, tak jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="18">Potem przyprowadził barana na całopalenie. I Aaron, i jego synowie włożyli ręce na głowę tego barana.</verse>
				<verse number="19">Mojżesz zabił go i pokropił jego krwią ołtarz dokoła.</verse>
				<verse number="20">Potem podzielił barana na części i spalił Mojżesz głowę, części i tłuszcz.</verse>
				<verse number="21">Wnętrzności zaś i nogi opłukał wodą; i Mojżesz spalił całego barana na ołtarzu. Jest to całopalenie na miłą woń, ofiara ogniowa dla PANA, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="22">Potem kazał przyprowadzić drugiego barana, barana poświęcenia. I Aaron, i jego synowie włożyli ręce na głowę [tego] barana.</verse>
				<verse number="23">I Mojżesz zabił go, wziął nieco z jego krwi i pomazał nią koniec prawego ucha Aarona, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogi.</verse>
				<verse number="24">Kazał też zbliżyć się synom Aarona i pomazał Mojżesz tą krwią koniec ich prawego ucha, kciuki ich prawej ręki i wielkie palce ich prawej nogi. I Mojżesz pokropił krwią dokoła ołtarza.</verse>
				<verse number="25">Potem wziął tłuszcz, ogon, cały tłuszcz pokrywający wnętrzności, płat tłuszczu na wątrobie oraz obie nerki z ich tłuszczem i prawą łopatkę.</verse>
				<verse number="26">Także z kosza przaśnych chlebów, który był przed PANEM, wziął jeden przaśny placek, jeden placek chleba z oliwą oraz jeden podpłomyk i położył je na kawałki tłuszczu i na prawej łopatce.</verse>
				<verse number="27">I dał to wszystko do rąk Aarona i do rąk jego synów i kołysał to jako ofiarę kołysaną przed PANEM.</verse>
				<verse number="28">Następnie Mojżesz wziął to z ich rąk i spalił na ołtarzu na ofierze całopalnej. To [była] ofiara poświęcenia na miłą woń, ofiara ogniowa dla PANA.</verse>
				<verse number="29">Mojżesz wziął też mostek i kołysał go jako ofiarę kołysaną przed PANEM. Była to bowiem część Mojżesza z barana poświęcenia, jak mu PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="30">Wziął też Mojżesz trochę oliwy do namaszczenia i nieco krwi z ołtarza, i pokropił nimi Aarona i jego szaty, a także jego synów i ich szaty. Tak poświęcił Aarona i jego szaty, jego synów i ich szaty.</verse>
				<verse number="31">I Mojżesz powiedział do Aarona i jego synów: Ugotujcie to mięso przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia i tam je spożywajcie wraz z chlebem, który jest w koszu poświęcenia, jak przykazałem: Aaron i jego synowie będą to spożywać.</verse>
				<verse number="32">A to, co pozostanie z mięsa i chleba, spalicie w ogniu.</verse>
				<verse number="33">Nie odchodźcie od wejścia do Namiotu Zgromadzenia przez siedem dni, aż do dnia, kiedy wypełni się czas waszego poświęcenia. Przez siedem dni bowiem będziecie poświęcani.</verse>
				<verse number="34">Tak jak dziś uczyniono, [tak] PAN nakazał czynić, aby dokonać za was przebłagania.</verse>
				<verse number="35">Dlatego przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia będziecie przebywać dzień i noc przez siedem dni i będziecie pełnili straż PANA, abyście nie pomarli. Tak mi bowiem rozkazano.</verse>
				<verse number="36">I Aaron oraz jego synowie uczynili to wszystko, co [im] PAN rozkazał przez Mojżesza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A ósmego dnia Mojżesz wezwał Aarona, jego synów i starszych Izraela.</verse>
				<verse number="2">I powiedział do Aarona: Weź sobie młodego cielca na ofiarę za grzech i barana na całopalenie, [oba] bez skazy, i złóż je w ofierze przed PANEM.</verse>
				<verse number="3">A do synów Izraela powiesz: Weźcie kozła z kóz na ofiarę za grzech oraz cielca i barana, jednoroczne i bez skazy, na całopalenie;</verse>
				<verse number="4">Także wołu i barana na ofiary pojednawcze, by złożyć je przed PANEM, i ofiarę pokarmową zmieszaną z oliwą; bo dziś PAN wam się ukaże.</verse>
				<verse number="5">I przyprowadzili to, co Mojżesz rozkazał, przed Namiot Zgromadzenia. A cały lud zbliżył się i stanął przed PANEM.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Mojżesz powiedział: Oto co PAN nakazał wam uczynić; a ukaże się wam chwała PANA.</verse>
				<verse number="7">Do Aarona zaś Mojżesz powiedział: Zbliż się do ołtarza i złóż swoją ofiarę za grzech i swoje całopalenie, i dokonaj przebłagania za siebie i lud. Złóż też ofiarę ludu i dokonaj za niego przebłagania, jak PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="8">Aaron zbliżył się więc do ołtarza i zabił cielca na ofiarę za grzech za siebie.</verse>
				<verse number="9">I synowie Aarona podali mu krew, a on umoczył swój palec we krwi i pomazał [nią] rogi ołtarza, a [resztę] krwi wylał u podstawy ołtarza;</verse>
				<verse number="10">Ale tłuszcz, nerki i płat tłuszczu na wątrobie z ofiary za grzech spalił na ołtarzu, jak PAN rozkazał Mojżeszowi;</verse>
				<verse number="11">Mięso zaś i skórę spalił w ogniu poza obozem.</verse>
				<verse number="12">Zabił też ofiarę całopalną, a synowie Aarona podali mu krew, którą pokropił ołtarz dokoła.</verse>
				<verse number="13">Przynieśli mu też ofiarę całopalną [podzieloną] na części wraz z głową, a [on] spalił to na ołtarzu;</verse>
				<verse number="14">Obmył też wnętrzności oraz nogi i spalił je z ofiarą całopalną na ołtarzu.</verse>
				<verse number="15">Potem przyprowadził ofiarę ludu. Wziął kozła przeznaczonego na ofiarę za grzech za lud, zabił go i złożył na ofiarę za grzech, tak jak poprzednio.</verse>
				<verse number="16">Przyprowadził też ofiarę całopalną i uczynił z nią według przepisu.</verse>
				<verse number="17">Przyprowadził też ofiarę pokarmową. Wziął z niej pełną garść i spalił na ołtarzu, oprócz ofiary całopalnej porannej.</verse>
				<verse number="18">Zabił też wołu i barana jako ofiarę pojednawczą za lud. I synowie Aarona podali mu krew, którą pokropił ołtarz dokoła.</verse>
				<verse number="19">[Podali] mu także tłuszcz z wołu i barana, ogon, tłuszcz pokrywający [wnętrzności] oraz nerki i płat tłuszczu na wątrobie.</verse>
				<verse number="20">Włożyli też tłuszcz na mostkach, a [on] spalił tłuszcz na ołtarzu;</verse>
				<verse number="21">Mostki zaś i prawą łopatkę Aaron kołysał na ofiarę kołysaną przed PANEM, jak Mojżesz nakazał.</verse>
				<verse number="22">Potem Aaron podniósł ręce w stronę ludu i pobłogosławił go, a po złożeniu ofiary za grzech, ofiary całopalnej i ofiary pojednawczej zszedł na dół.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Mojżesz i Aaron weszli do Namiotu Zgromadzenia, potem wyszli i pobłogosławili lud. I chwała PANA ukazała się całemu ludowi.</verse>
				<verse number="24">I wyszedł ogień sprzed PANA, i strawił na ołtarzu ofiarę całopalną oraz tłuszcz. A gdy cały lud to ujrzał, krzyknął z radości i upadł na twarz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A Nadab i Abihu, synowie Aarona, wzięli każdy swoją kadzielnicę, włożyli do nich ogień, nałożyli na nie kadzidła i ofiarowali przed PANEM obcy ogień, którego im nie nakazał.</verse>
				<verse number="2">Wtedy wyszedł ogień sprzed PANA i pochłonął ich, i pomarli przed PANEM.</verse>
				<verse number="3">Wówczas Mojżesz powiedział do Aarona: Oto co PAN powiedział: W tych, którzy zbliżają się do mnie, będę uświęcony i będę uwielbiony przed całym ludem. I Aaron zamilkł.</verse>
				<verse number="4">Mojżesz wezwał Miszaela i Elsafana, synów Uzziela, stryja Aarona, i powiedział do nich: Zbliżcie się i wynieście waszych braci sprzed świątyni poza obóz.</verse>
				<verse number="5">Podeszli więc i wynieśli ich w ich tunikach poza obóz, jak Mojżesz nakazał.</verse>
				<verse number="6">Potem Mojżesz powiedział do Aarona i jego synów, Eleazara i Itamara: Nie obnażajcie swoich głów ani nie rozdzierajcie swoich szat, abyście nie pomarli i aby [Bóg] nie rozgniewał się na całe zgromadzenie. Lecz wasi bracia, cały dom Izraela, niech opłakują ten pożar, który PAN rozpalił.</verse>
				<verse number="7">Nie odchodźcie od wejścia do Namiotu Zgromadzenia, abyście nie pomarli, ponieważ oliwa namaszczenia PANA jest na was. I postąpili według słowa Mojżesza.</verse>
				<verse number="8">Następnie PAN powiedział do Aarona:</verse>
				<verse number="9">Nie pij wina ani mocnego napoju, ani ty, ani twoi synowie z tobą, gdy będziecie wchodzić do Namiotu Zgromadzenia, abyście nie pomarli. To będzie ustawa wieczna dla wszystkich waszych pokoleń;</verse>
				<verse number="10">Abyście mogli rozróżniać między tym, co święte, a tym, co pospolite, między tym, co nieczyste, a tym, co czyste;</verse>
				<verse number="11">I abyście nauczali synów Izraela wszystkich ustaw, które PAN nakazał im przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="12">I Mojżesz powiedział do Aarona oraz jego pozostałych synów, Eleazara i Itamara: Weźcie ofiarę pokarmową, która pozostała z ofiar ogniowych PANA, i jedzcie ją bez zakwasu przy ołtarzu. Jest to bowiem rzecz najświętsza.</verse>
				<verse number="13">Będziecie ją spożywać w miejscu świętym, bo jest to część należna tobie i twoim synom z ofiar ogniowych PANA. Tak mi bowiem rozkazano.</verse>
				<verse number="14">Także mostek kołysania i łopatkę wzniesienia będziecie spożywać w miejscu czystym, ty, twoi synowie i twoje córki z tobą. To bowiem należy się tobie, a także twoim synom, dane [wam] z ofiar pojednawczych synów Izraela.</verse>
				<verse number="15">Przyniosą łopatkę wzniesienia i mostek kołysania wraz z tłuszczem z ofiar ogniowych, aby kołysać je przed PANEM; a będzie [to] dla ciebie i twoich synów z tobą na mocy ustawy wiecznej, tak jak PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="16">Potem Mojżesz pilnie szukał kozła na ofiarę za grzech, ale okazało się, że został on [już] spalony. I rozgniewał się na synów Aarona, Eleazara i Itamara, którzy mu pozostali, i mówił:</verse>
				<verse number="17">Dlaczego nie zjedliście ofiary za grzech w miejscu świętym? Przecież jest ona rzeczą najświętszą, którą dano wam, abyście nosili nieprawość [całego] ludu, abyście dokonali za niego przebłagania przed PANEM.</verse>
				<verse number="18">Oto jej krwi nie wniesiono do wnętrza miejsca świętego. Powinniście byli ją jeść na miejscu świętym, jak nakazałem.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Aaron odpowiedział Mojżeszowi: Oto dziś złożyli swoją ofiarę za grzech i swoją ofiarę całopalną przed PANEM, a taka rzecz mnie spotkała. Gdybym dziś spożył ofiarę za grzech, czy to by się spodobało PANU?</verse>
				<verse number="20">Gdy Mojżesz to usłyszał, uznał to za słuszne.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Potem PAN przemówił do Mojżesza i Aarona tymi słowy:</verse>
				<verse number="2">Powiedzcie synom Izraela: Oto są zwierzęta, które będziecie mogli jeść spośród wszystkich zwierząt, które są na ziemi;</verse>
				<verse number="3">Wszystkie zwierzęta, które mają rozdzielone kopyta i racice oraz przeżuwają – je możecie jeść.</verse>
				<verse number="4">Jednak spośród tych, które przeżuwają albo mają [tylko] rozdzielone kopyta, nie będziecie jedli: wielbłąda, który choć przeżuwa, ale nie ma rozdzielonego kopyta – będzie dla was nieczysty.</verse>
				<verse number="5">Także królika, który choć przeżuwa, ale nie ma rozdzielonego kopyta – będzie dla was nieczysty.</verse>
				<verse number="6">Również zająca, który choć przeżuwa, ale nie ma rozdzielonego kopyta – będzie dla was nieczysty.</verse>
				<verse number="7">Świni, która choć ma rozdzielone kopyto i racice, ale nie przeżuwa – będzie dla was nieczysta.</verse>
				<verse number="8">Nie będziecie jeść ich mięsa ani dotykać ich padliny – będą dla was nieczyste.</verse>
				<verse number="9">To będziecie jeść spośród wszystkiego, co żyje w wodach: wszystko, co w wodach – w morzach i rzekach – ma płetwy i łuski. To będziecie jeść.</verse>
				<verse number="10">Wszystko zaś, co nie ma płetw ani łusek w morzach i rzekach spośród wszystkiego, co się porusza w wodach, i spośród wszystkich stworzeń wodnych, będzie dla was obrzydliwością.</verse>
				<verse number="11">Będą dla was obrzydliwością; nie będziecie jedli ich mięsa, a ich padliną będziecie się brzydzić.</verse>
				<verse number="12">Wszystko w wodach, co nie ma płetw ani łusek, będzie dla was obrzydliwością.</verse>
				<verse number="13">Tymi zaś będziecie się brzydzić z ptactwa [i] jeść [ich] nie będziecie, [bo] są obrzydliwością: orzeł, orłosęp i rybołów;</verse>
				<verse number="14">Sęp i kania według ich rodzaju;</verse>
				<verse number="15">Wszelki kruk według jego rodzaju;</verse>
				<verse number="16">Struś, sowa, mewa i jastrząb według ich rodzaju;</verse>
				<verse number="17">Puszczyk, kormoran i puchacz;</verse>
				<verse number="18">Łabędź, pelikan i ścierwnik;</verse>
				<verse number="19">Bocian, czapla według jej rodzaju, dudek i nietoperz.</verse>
				<verse number="20">Wszelkie skrzydlate owady chodzące na czterech odnóżach będą dla was obrzydliwością.</verse>
				<verse number="21">Jednak spośród wszystkich skrzydlatych owadów, które mają cztery odnóża, możecie jeść te, które mają z tyłu przedłużone odnóża do skakania po ziemi.</verse>
				<verse number="22">Te z nich możecie jeść: szarańcza według jej rodzaju, szarańcza pustynna według jej rodzaju, skoczek według jego rodzaju i konik polny według jego rodzaju.</verse>
				<verse number="23">Wszelkie zaś inne skrzydlate pełzające istoty mające cztery odnóża będą dla was obrzydliwością.</verse>
				<verse number="24">Przez nie staniecie się nieczyści. Każdy, kto dotknie ich padliny, będzie nieczysty aż do wieczora;</verse>
				<verse number="25">A ktokolwiek będzie nosił ich padlinę, upierze swoje szaty i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="26">[Padlina] wszystkich zwierząt, które mają rozdzielone kopyto, ale nie mają racicy i nie przeżuwają, będzie dla was nieczysta. Każdy, kto jej dotknie, będzie nieczysty.</verse>
				<verse number="27">A wszystko, co chodzi na łapach spośród wszystkich zwierząt chodzących na czterech nogach, będzie dla was nieczyste. Kto dotknie ich padliny, będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="28">A kto będzie nosił ich padlinę, upierze swoje szaty i będzie nieczysty aż do wieczora. Są one dla was nieczyste.</verse>
				<verse number="29">Także spośród zwierząt, które pełzają po ziemi, będą dla was nieczyste: łasica, mysz i żółw według ich rodzaju;</verse>
				<verse number="30">Jeż, jaszczurka, tchórz, ślimak i kret.</verse>
				<verse number="31">Te będą dla was nieczyste spośród wszystkich pełzających zwierząt. Kto ich dotknie, gdy są martwe, będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="32">A każda rzecz, na którą upadnie coś zdechłego z nich, będzie nieczysta, zarówno drewniane naczynie, jak i szata, a także skóra, worek lub jakikolwiek inny przedmiot, którym wykonuje się pracę; należy [je] włożyć do wody i będzie nieczyste aż do wieczora. Potem będzie czyste.</verse>
				<verse number="33">Wszelkie zaś gliniane naczynie, do którego wpadnie którekolwiek z nich, wraz ze wszystkim, co znajduje się w nim, będzie nieczyste, a [naczynie] rozbijecie.</verse>
				<verse number="34">Każdy pokarm, który się spożywa, do którego dostanie się woda [z tego naczynia], będzie nieczysty. I wszelki napój, który by się piło z [takiego] naczynia, będzie nieczysty.</verse>
				<verse number="35">Wszystko, na co upadnie cokolwiek z ich padlin, będzie nieczyste, czy to piec, czy palenisko; mają być zniszczone. Są [bowiem] nieczyste i będą dla was nieczyste.</verse>
				<verse number="36">Lecz źródło i studnie, zbiorniki wody, będą czyste. Cokolwiek jednak dotknie ich padliny, będzie nieczyste.</verse>
				<verse number="37">A jeśli coś z ich padliny upadnie na jakiekolwiek ziarno przeznaczone do siewu, to pozostanie czyste.</verse>
				<verse number="38">Jeśli jednak coś z ich padliny upadnie na ziarno zmoczone wodą, będzie ono dla was nieczyste.</verse>
				<verse number="39">Jeśli zdechnie zwierzę, które możecie jeść, to ten, kto dotknie jego padliny, będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="40">A kto by jadł jego padlinę, upierze swoje szaty i będzie nieczysty aż do wieczora. Ten, kto by wynosił tę padlinę, upierze swoje szaty i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="41">Także wszelkie zwierzęta pełzające po ziemi są obrzydliwością; nie będziecie ich jeść.</verse>
				<verse number="42">Niczego, co pełza na brzuchu, i niczego, co chodzi na czterech lub więcej odnóżach spośród wszystkich zwierząt pełzających po ziemi, nie będziecie jeść, bo są obrzydliwością.</verse>
				<verse number="43">Nie plugawcie siebie samych przez wszelkie te zwierzęta pełzające po ziemi i nie zanieczyszczajcie się nimi, byście nie stali się nieczyści;</verse>
				<verse number="44">Gdyż ja jestem PAN, wasz Bóg. Uświęcajcie się więc i bądźcie świętymi, bo ja jestem święty. I nie zanieczyszczajcie się żadnym zwierzęciem pełzającym po ziemi.</verse>
				<verse number="45">Gdyż ja [jestem] PAN, który was wyprowadził z ziemi Egiptu, aby [być] waszym Bogiem. Bądźcie więc świętymi, bo ja jestem święty.</verse>
				<verse number="46">To jest prawo [dotyczące] zwierząt, ptactwa i wszelkich żywych istot poruszających się w wodach, a także wszelkich istot pełzających po ziemi;</verse>
				<verse number="47">Dla rozróżnienia między nieczystym a czystym, między zwierzętami, które można jeść, a których jeść nie wolno.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">I PAN przemówił do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Powiedz synom Izraela: Jeśli kobieta pocznie i urodzi chłopca, będzie nieczysta przez siedem dni; jak w dniach jej odłączenia z powodu swej miesięcznej słabości, będzie nieczysta.</verse>
				<verse number="3">A ósmego dnia zostanie obrzezany jego napletek.</verse>
				<verse number="4">Potem [ona] pozostanie przez trzydzieści trzy dni we krwi swego oczyszczenia; nie dotknie żadnej świętej rzeczy ani nie wejdzie do świątyni, aż wypełnią się dni jej oczyszczenia.</verse>
				<verse number="5">A jeśli urodzi dziewczynkę, będzie nieczysta przez dwa tygodnie, jak podczas jej odłączenia. Potem pozostanie przez sześćdziesiąt sześć dni we krwi [swego] oczyszczenia.</verse>
				<verse number="6">A gdy wypełnią się dni [jej] oczyszczenia po synu lub po córce, przyniesie do kapłana przed wejście do Namiotu Zgromadzenia rocznego baranka na całopalenie i młodego gołębia lub synogarlicę na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="7">Ten złoży to w ofierze przed PANEM i dokona za nią przebłagania; i tak będzie oczyszczona od upływu swojej krwi. Takie jest prawo dla tej, która urodziła chłopca lub dziewczynkę.</verse>
				<verse number="8">A jeśli nie może [przynieść] baranka, to przyniesie dwie synogarlice lub dwa młode gołębie: jednego na całopalenie, a drugiego na ofiarę za grzech. I kapłan dokona za nią przebłagania i będzie czysta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">PAN powiedział dalej do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="2">Gdyby człowiek miał na skórze swego ciała nabrzmienie, wysypkę lub białą plamę i będzie to wyglądało na skórze jego ciała jak plaga trądu, zostanie przyprowadzony do kapłana Aarona lub do któregoś z jego synów, kapłanów.</verse>
				<verse number="3">Wtedy kapłan obejrzy chore miejsce na skórze jego ciała. Jeśli włos w tym miejscu zbielał i to miejsce zdaje się być bardziej wklęsłe niż [pozostała] skóra ciała, to jest to plaga trądu. Gdy kapłan go obejrzy, uzna go za nieczystego.</verse>
				<verse number="4">A jeśli plama na skórze jego ciała jest biała i z wyglądu nie jest głębsza niż skóra, i włosy na niej nie zbielały, wtedy kapłan odosobni chorego na siedem dni.</verse>
				<verse number="5">Potem kapłan obejrzy go siódmego dnia. Jeśli wydaje mu się, że chore miejsce zatrzymało się i nie rozszerzyło na skórze, wtedy kapłan odosobni go na kolejne siedem dni.</verse>
				<verse number="6">I kapłan ponownie obejrzy go siódmego dnia. Jeśli chore miejsce przyciemniało i nie rozszerzyło się na skórze, wtedy kapłan uzna go za czystego. Jest to wysypka. Wypierze on swoje szaty i będzie czysty.</verse>
				<verse number="7">Jeśli jednak wysypka mocno się rozszerzyła na skórze po obejrzeniu przez kapłana w celu oczyszczenia, pokaże się znowu kapłanowi.</verse>
				<verse number="8">Jeśli kapłan zobaczy, że wysypka rozszerzyła się na skórze, uzna go za nieczystego. Jest to trąd.</verse>
				<verse number="9">Gdy plaga trądu pojawi się na człowieku, zostanie przyprowadzony do kapłana;</verse>
				<verse number="10">I kapłan obejrzy go. A jeśli jest na skórze białe nabrzmienie, przez które włosy zbielały, i na tym nabrzmieniu [jest] żywe mięso;</verse>
				<verse number="11">Jest to zastarzały trąd na skórze jego ciała; i kapłan uzna go za nieczystego, a nie odosobni go, gdyż jest nieczysty.</verse>
				<verse number="12">A jeśli trąd rozszerza się na skórze i pokryje całą skórę zarażonego od głowy aż do stóp, gdziekolwiek kapłan spojrzy;</verse>
				<verse number="13">Wtedy kapłan obejrzy; a jeśli trąd pokrył całe jego ciało, uzna zarażonego za czystego. Cały zbielał, [więc] jest czysty.</verse>
				<verse number="14">Jednak w dniu, gdy ukaże się na nim żywe mięso, będzie nieczysty.</verse>
				<verse number="15">I kapłan obejrzy żywe mięso i uzna go za nieczystego. Żywe mięso bowiem jest nieczyste. Jest to trąd.</verse>
				<verse number="16">Jeśli jednak żywe mięso ustąpi i stanie się białe, wtedy przyjdzie do kapłana.</verse>
				<verse number="17">I kapłan obejrzy go. Jeśli chore miejsce zbielało, kapłan uzna zarażonego za czystego. Jest on czysty.</verse>
				<verse number="18">Jeśli zaś na skórze pojawił się wrzód, a potem się zagoił;</verse>
				<verse number="19">A na miejscu tego wrzodu pojawi się białe nabrzmienie lub białoczerwonawa plama, wtedy zostanie pokazana kapłanowi.</verse>
				<verse number="20">I kapłan obejrzy ją, a jeśli z wyglądu jest głębsza niż skóra i włosy na niej zbielały, kapłan uzna go za nieczystego. Jest to plaga trądu, która rozwinęła się na wrzodzie.</verse>
				<verse number="21">Jeśli jednak kapłan zobaczy, że nie ma na niej białych włosów i że nie jest głębsza niż skóra, ale pociemniała, wtedy kapłan odosobni go na siedem dni.</verse>
				<verse number="22">A jeśli rozszerza się mocno na skórze, kapłan uzna go za nieczystego. Jest to plaga [trądu].</verse>
				<verse number="23">Jeśli jednak ta biała plama pozostanie na swoim miejscu i nie rozszerzy się, jest to zapalenie wrzodu; i kapłan uzna go za czystego.</verse>
				<verse number="24">Jeśli ktoś ma na skórze oparzelinę i na żywym [mięsie] pojawi się plama białoczerwonawa lub biała;</verse>
				<verse number="25">To kapłan obejrzy ją. Jeśli włos na plamie zbielał i z wyglądu jest ona głębsza niż skóra, jest to trąd, który rozwinął się na oparzelinie. Kapłan uzna go więc za nieczystego. Jest to plaga trądu.</verse>
				<verse number="26">A jeśli kapłan zobaczy, że na tej plamie nie ma białych włosów ani nie jest ona głębsza niż skóra, ale pociemniała, to kapłan odosobni go na siedem dni.</verse>
				<verse number="27">W siódmym dniu kapłan go obejrzy. Jeśli mocno rozszerzyła się na skórze, kapłan uzna go za nieczystego. Jest to plaga trądu.</verse>
				<verse number="28">A jeśli ta plama pozostanie na swoim miejscu, a nie rozszerzyła się na skórze, ale pociemniała, jest to nabrzmienie po oparzeniu; i kapłan uzna go za czystego. Jest to zapalenie po oparzeniu.</verse>
				<verse number="29">Jeśli na głowie lub brodzie mężczyzny albo kobiety pojawi się chore miejsce;</verse>
				<verse number="30">To kapłan obejrzy to miejsce. Jeśli z wyglądu jest głębsze niż skóra i włos na niej jest żółty i cienki, wtedy kapłan uzna takiego za nieczystego. Jest to łuszczyca, trąd na głowie lub na brodzie.</verse>
				<verse number="31">Jeśli jednak kapłan obejrzy miejsce tego liszaju, a z wyglądu nie jest ono głębsze niż skóra i nie ma na nim czarnych włosów, to kapłan odosobni [dotkniętego] plagą liszaju na siedem dni.</verse>
				<verse number="32">W siódmym dniu kapłan obejrzy to miejsce. Jeśli liszaj nie rozszerzył się i nie ma na nim żółtych włosów, i liszaj z wyglądu nie jest głębszy niż skóra;</verse>
				<verse number="33">To ten [człowiek] będzie ogolony, ale liszaju nie będzie golić; i kapłan odosobni dotkniętego liszajem na kolejne siedem dni.</verse>
				<verse number="34">Siódmego dnia kapłan obejrzy ten liszaj. Jeśli liszaj nie rozszerzył się na skórze i z wyglądu nie jest głębszy niż skóra, kapłan uzna go za czystego, a [on] wypierze swoje ubranie i będzie czysty.</verse>
				<verse number="35">A jeśli liszaj mocno się rozszerzył na skórze po jego oczyszczeniu;</verse>
				<verse number="36">To kapłan obejrzy go. Jeśli liszaj rozszerza się na skórze, kapłan nie będzie już szukał żółtego włosa, jest on nieczysty.</verse>
				<verse number="37">Jeśli jednak wydaje mu się, że liszaj pozostał bez zmiany i wyrosły na nim czarne włosy, to liszaj został wyleczony, jest on czysty i kapłan uzna go za czystego.</verse>
				<verse number="38">Jeśli u mężczyzny lub kobiety ukażą się na skórze ciała białe plamy;</verse>
				<verse number="39">To kapłan je obejrzy. Jeśli te białe plamy na skórze ich ciała są przyciemnione, jest to wyrzut, który się rozwinął na skórze; jest on czysty.</verse>
				<verse number="40">Także mężczyzna, któremu włosy wypadły z głowy, jest łysy, ale czysty.</verse>
				<verse number="41">A jeśli wypadły mu włosy z przodu głowy, to ma łyse czoło, ale jest czysty.</verse>
				<verse number="42">Jeśli jednak na łysinie albo na łysym czole pojawi się białoczerwonawa rana, jest to trąd, który się rozwinął na jego łysinie albo na łysym czole.</verse>
				<verse number="43">I kapłan go obejrzy. Jeśli nabrzmienie rany jest białoczerwonawe na jego łysinie albo na łysym czole, jak wygląda trąd na skórze ciała;</verse>
				<verse number="44">To [taki] człowiek jest trędowaty, jest on nieczysty. I kapłan uzna go za całkowicie nieczystego, [bo] na jego głowie jest jego trąd.</verse>
				<verse number="45">Trędowaty zaś, który ma na sobie tę plagę, będzie miał rozdarte szaty, jego głowa będzie odkryta, zakryje sobie usta i będzie wołał: Nieczysty! Nieczysty!</verse>
				<verse number="46">Przez wszystkie dni, póki jest na nim plaga, będzie skalany, [bo] jest nieczysty. Będzie mieszkał sam; jego mieszkanie będzie poza obozem.</verse>
				<verse number="47">Jeśli też na szacie będzie plaga trądu, na szacie wełnianej lub lnianej;</verse>
				<verse number="48">Czy to na osnowie, czy na wątku z lnu lub wełny, czy też na skórze, czy na jakimkolwiek wyrobie skórzanym;</verse>
				<verse number="49">A będzie to plaga zielonkawa albo czerwonawa na szacie lub na skórze, na osnowie lub na wątku, lub na jakimkolwiek przedmiocie skórzanym, jest to plaga trądu i będzie pokazana kapłanowi.</verse>
				<verse number="50">Kapłan obejrzy tę plagę i odosobni zarażoną rzecz na siedem dni.</verse>
				<verse number="51">W siódmym dniu obejrzy tę plagę. Jeśli plaga rozszerzyła się na szacie czy na osnowie albo wątku, na skórze lub na jakimś przedmiocie wykonanym ze skóry, jest to plaga trądu złośliwego, przedmiot jest nieczysty.</verse>
				<verse number="52">Spali więc tę szatę czy osnowę albo wątek, czy to z wełny, czy z lnu, czy z jakiegokolwiek przedmiotu skórzanego, na którym jest plaga. Jest to bowiem trąd złośliwy, będzie spalony w ogniu.</verse>
				<verse number="53">Jeśli jednak kapłan zobaczy, że ta plaga nie rozszerzyła się na szacie ani na osnowie, ani na wątku, ani na jakimkolwiek przedmiocie skórzanym;</verse>
				<verse number="54">To kapłan rozkaże, aby wyprano to, na czym jest plaga, i odosobni to na kolejne siedem dni.</verse>
				<verse number="55">I kapłan obejrzy plagę po wypraniu. Jeśli ta plaga nie zmieniła swojej barwy, choćby plaga nie rozszerzyła się, to jest to [rzecz] nieczysta, spalisz ją w ogniu; rzecz jest przeżarta bądź z wierzchniej, bądź ze spodniej strony.</verse>
				<verse number="56">Jeśli jednak kapłan zobaczy, że po wypraniu plaga pociemniała, oderwie ją z szaty lub ze skóry czy z osnowy, czy z wątku.</verse>
				<verse number="57">A jeśli nadal będzie widoczna na szacie czy na osnowie lub na wątku, albo na jakimś przedmiocie skórzanym, jest to szerzący się trąd. Spalisz w ogniu to, na czym jest ta plaga.</verse>
				<verse number="58">Szatę zaś lub osnowę czy wątek albo każdy przedmiot skórzany, z którego po wypraniu odeszłaby plaga, wypierzesz powtórnie i będzie to czyste.</verse>
				<verse number="59">To jest prawo dotyczące plagi trądu na szacie wełnianej lub lnianej czy na osnowie, czy wątku albo na jakimkolwiek przedmiocie skórzanym, aby uznać je za czyste lub nieczyste.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Takie będzie prawo dotyczące trędowatego w dniu jego oczyszczenia: będzie przyprowadzony do kapłana.</verse>
				<verse number="3">A kapłan wyjdzie poza obóz. Jeśli kapłan zobaczy, że plaga trądu została uleczona na trędowatym;</verse>
				<verse number="4">To kapłan każe, by wziąć dla oczyszczającego się dwa żywe i czyste ptaki, drewno cedrowe, karmazyn i hizop.</verse>
				<verse number="5">I kapłan każe zabić jednego ptaka nad naczyniem glinianym, nad wodą źródlaną.</verse>
				<verse number="6">[Następnie] weźmie żywego ptaka, drewno cedrowe, karmazyn i hizop i umoczy to [wszystko] z żywym ptakiem we krwi ptaka zabitego nad źródlaną wodą.</verse>
				<verse number="7">I pokropi siedem razy oczyszczającego się od trądu, i uzna go za czystego, a żywego ptaka wypuści na [otwarte] pole.</verse>
				<verse number="8">Ten, który się poddaje oczyszczeniu, upierze swoje szaty, ogoli wszystkie swoje włosy, umyje się wodą i będzie czysty. Potem wejdzie do obozu i będzie mieszkał przez siedem dni poza swoim namiotem.</verse>
				<verse number="9">A siódmego dnia ogoli wszystkie swoje włosy, głowę, brodę i brwi nad swoimi oczami i ogoli wszystkie inne włosy. Potem wypierze swoje szaty i obmyje swoje ciało w wodzie, i będzie czysty.</verse>
				<verse number="10">Ósmego dnia weźmie dwa baranki bez skazy i jedną owcę jednoroczną bez skazy, trzy dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową i jeden log oliwy.</verse>
				<verse number="11">A kapłan dokonujący oczyszczenia postawi człowieka, który ma być oczyszczony, oraz to [wszystko] przed PANEM, u wejścia do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="12">Potem kapłan weźmie jednego baranka i złoży go w ofierze za przewinienie [wraz z] logiem oliwy, i będzie to kołysał na ofiarę kołysania przed PANEM.</verse>
				<verse number="13">Potem zabije [tego] baranka na miejscu, gdzie się zabija ofiarę za grzech i ofiarę całopalną, na miejscu świętym. Zarówno bowiem ofiara za grzech, [jak] i ofiara za przewinienie należą do kapłana. Jest to rzecz najświętsza.</verse>
				<verse number="14">Następnie kapłan weźmie nieco krwi z ofiary za przewinienie i pomaże [nią] koniuszek prawego ucha oczyszczającego się, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogi.</verse>
				<verse number="15">Kapłan weźmie też nieco z logu oliwy i wyleje na swoją lewą dłoń;</verse>
				<verse number="16">I umoczy swój prawy palec w oliwie, która jest na jego lewej dłoni, i tym palcem pokropi oliwą siedem razy przed PANEM.</verse>
				<verse number="17">A z reszty oliwy, która jest na jego dłoni, kapłan pomaże koniuszek prawego ucha oczyszczającego się, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogi nad miejscem pomazanym krwią ofiary za przewinienie.</verse>
				<verse number="18">A resztę oliwy, która jest na dłoni kapłana, wyleje na głowę oczyszczającego się. Tak kapłan dokona za niego przebłagania przed PANEM.</verse>
				<verse number="19">Kapłan złoży także ofiarę za grzech i dokona przebłagania za oczyszczającego się ze swojej nieczystości, po czym zabije ofiarę całopalną.</verse>
				<verse number="20">I kapłan złoży na ołtarzu ofiarę całopalną i ofiarę pokarmową. Tak kapłan dokona za niego przebłagania i będzie [on] czysty.</verse>
				<verse number="21">Jeśli jednak jest on tak ubogi, że nie stać go na to, wtedy weźmie jednego baranka na ofiarę za przewinienie, na kołysanie, by dokonano za niego przebłagania, i jedną dziesiątą efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową oraz log oliwy;</verse>
				<verse number="22">I dwie synogarlice albo dwa młode gołębie, na co go stać; jeden będzie na ofiarę za grzech, a drugi na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="23">I przyniesie je ósmego dnia dla swego oczyszczenia do kapłana, przed wejście do Namiotu Zgromadzenia przed PANA.</verse>
				<verse number="24">Kapłan weźmie baranka na ofiarę za przewinienie oraz log oliwy i kapłan będzie to kołysał [na ofiarę] kołysania przed PANEM.</verse>
				<verse number="25">Potem zabije baranka na ofiarę za przewinienie i kapłan weźmie nieco krwi ofiary za przewinienie, i pomaże koniuszek prawego ucha oczyszczającego się, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogi.</verse>
				<verse number="26">Kapłan naleje także oliwy na swoją lewą dłoń.</verse>
				<verse number="27">I oliwą, która jest na jego lewej dłoni, kapłan będzie kropić siedem razy swoim prawym palcem przed PANEM.</verse>
				<verse number="28">Kapłan też pomaże tą oliwą, która jest na jego dłoni, koniuszek prawego ucha oczyszczającego się, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogi nad miejscem pomazanym krwią ofiary za przewinienie.</verse>
				<verse number="29">A resztą oliwy, która jest na dłoni kapłana, pomaże głowę oczyszczającego się, aby dokonać za niego przebłagania przed PANEM.</verse>
				<verse number="30">Potem złoży jedną synogarlicę albo jednego młodego gołębia, na co go było stać.</verse>
				<verse number="31">Z tego, na co go stać, jedno będzie na ofiarę za grzech, a drugie na ofiarę całopalną razem z ofiarą pokarmową. I tak kapłan dokona przebłagania za oczyszczającego się przed PANEM.</verse>
				<verse number="32">To jest prawo dotyczące tego, na którym będzie plaga trądu, a którego nie stać [na ofiarę] za swoje oczyszczenie.</verse>
				<verse number="33">Potem PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="34">Gdy wejdziecie do ziemi Kanaan, którą daję wam w posiadanie, a ja dopuszczę plagę trądu na jakimś domu z waszej posiadłości;</verse>
				<verse number="35">To właściciel domu przyjdzie i powie kapłanowi: Zdaje mi się, jakby plaga [trądu] jest w moim domu.</verse>
				<verse number="36">Wówczas kapłan każe opróżnić dom, zanim sam wejdzie, aby obejrzeć tę plagę, żeby się nie zanieczyściło to wszystko, co jest w domu. Potem kapłan wejdzie, aby obejrzeć ten dom.</verse>
				<verse number="37">I obejrzy tę plagę. Jeśli zobaczy na ścianach domu, że plaga występuje jak dołki zielonkawe lub czerwonawe, które wydają się być głębsze niż ściana;</verse>
				<verse number="38">Wtedy kapłan wyjdzie przed drzwi tego domu i zamknie ten dom na siedem dni.</verse>
				<verse number="39">Siódmego dnia kapłan wróci i obejrzy. Jeśli plaga rozszerzyła się na ścianach tego domu;</verse>
				<verse number="40">Kapłan każe wyrwać te kamienie, na których jest plaga, i wyrzucić je poza miasto na miejsce nieczyste;</verse>
				<verse number="41">A dom każe oskrobać wewnątrz dokoła; i wysypią proch, który oskrobali, poza miasto na miejsce nieczyste;</verse>
				<verse number="42">Potem wezmą inne kamienie i wstawią je na miejsce tamtych kamieni; wezmą też inny tynk i otynkują dom.</verse>
				<verse number="43">A jeśli ta plaga się odnowi i rozszerzy się w domu po wyrzuceniu kamienia, po oskrobaniu domu i po [jego] otynkowaniu;</verse>
				<verse number="44">Wtedy wejdzie kapłan i obejrzy. Jeśli zobaczy, że plaga się rozszerzyła w domu, jest to złośliwy trąd w [tym] domu. Jest on nieczysty.</verse>
				<verse number="45">Potem zburzy ten dom, jego kamienie, jego drewno i cały tynk tego domu, i wyniesie poza miasto na miejsce nieczyste.</verse>
				<verse number="46">A kto by wszedł do tego domu podczas jego zamknięcia, będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="47">Kto by spał w tym domu, wypierze swoje szaty, a kto by jadł w tym domu, wypierze swoje szaty.</verse>
				<verse number="48">Lecz jeśli kapłan wejdzie i zobaczy, że plaga nie szerzy się w domu po jego tynkowaniu, to kapłan uzna, że ten dom jest czysty, gdyż plaga została uleczona.</verse>
				<verse number="49">A weźmie na oczyszczenie tego domu dwa ptaki, drewno cedrowe, karmazyn i hizop;</verse>
				<verse number="50">I zabije jednego ptaka nad glinianym naczyniem, nad wodą źródlaną;</verse>
				<verse number="51">Potem weźmie drewno cedrowe, hizop, karmazyn oraz żywego ptaka i umoczy to [wszystko] we krwi zabitego ptaka i w źródlanej wodzie i pokropi ten dom siedem razy.</verse>
				<verse number="52">I tak oczyści ten dom krwią tego ptaka, źródlaną wodą, żywym ptakiem, drewnem cedrowym, hizopem i karmazynem.</verse>
				<verse number="53">Żywego zaś ptaka wypuści poza miasto na [otwarte] pole. Tak dokona przebłagania za ten dom i będzie [on] czysty.</verse>
				<verse number="54">Takie jest prawo dotyczące każdej plagi trądu i liszaju:</verse>
				<verse number="55">Trądu na ubraniu i w domu;</verse>
				<verse number="56">Nabrzmienia, wysypki i białej plamy;</verse>
				<verse number="57">Aby pouczać, kiedy coś jest nieczyste, a kiedy czyste. To jest prawo [dotyczące] trądu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="2">Przemówcie do synów Izraela i powiedzcie im: Jeśli mężczyzna ma wyciek ze swego ciała, to jest on nieczysty.</verse>
				<verse number="3">A na tym będzie polegała nieczystość jego wycieku: Jeśli jego ciało wypuszcza wyciek albo jeśli jego ciało zatrzymuje wyciek, to jest jego nieczystość.</verse>
				<verse number="4">Każde posłanie, na którym będzie leżał chory na wyciek, będzie nieczyste, i wszystko, na czym usiądzie, będzie nieczyste.</verse>
				<verse number="5">Kto dotknie jego posłania, wypierze swoje szaty i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="6">A kto usiądzie na tym, na czym siedział chory na wyciek, wypierze swoje szaty i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="7">A kto dotknie ciała mężczyzny chorego na wyciek, wypierze swoje szaty i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="8">A jeśli chory na wyciek plunie na człowieka czystego, ten wypierze swoje szaty i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="9">Każde też siodło, na którym będzie siedział chory na wyciek, będzie nieczyste.</verse>
				<verse number="10">Kto dotknie jakiejkolwiek rzeczy, która była pod nim, będzie nieczysty aż do wieczora. A kto przenosi cokolwiek z tego, wypierze swoje szaty i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="11">Każdy też, kogo dotknie chory na wyciek, który nie umył swoich rąk w wodzie, wypierze swoje szaty i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="12">A naczynie gliniane, którego dotknie chory na wyciek, będzie stłuczone, a każde drewniane naczynie będzie umyte wodą.</verse>
				<verse number="13">A gdy chory na wyciek zostanie oczyszczony od swego wycieku, odliczy sobie siedem dni na swoje oczyszczenie, wypierze swe szaty i obmyje swoje ciało źródlaną wodą, i będzie czysty.</verse>
				<verse number="14">Ósmego dnia weźmie sobie dwie synogarlice albo dwa młode gołębie, przyjdzie przed PANA do wejścia do Namiotu Zgromadzenia i odda je kapłanowi.</verse>
				<verse number="15">A kapłan złoży je w ofierze: jednego na ofiarę za grzech, a drugiego na ofiarę całopalną. Tak dokona kapłan przebłagania za niego przed PANEM z powodu jego wycieku.</verse>
				<verse number="16">Jeśli mężczyźnie wypłynie nasienie obcowania, obmyje w wodzie całe swe ciało i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="17">Każda też szata i każda skóra, na których będzie nasienie obcowania, będą wyprane wodą i będą nieczyste aż do wieczora.</verse>
				<verse number="18">Dotyczy to także kobiety, z którą obcuje mężczyzna mający wypływ nasienia obcowania: [oboje] umyją się w wodzie i będą nieczyści aż do wieczora.</verse>
				<verse number="19">A jeśli kobieta ma upływ, a jest to upływ krwi z jej ciała, to przez siedem dni będzie w swojej nieczystości. Każdy, kto jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="20">Wszystko, na czym się położy w trakcie swojej nieczystości, będzie nieczyste. Wszystko, na czym usiądzie, będzie nieczyste.</verse>
				<verse number="21">Każdy, kto dotknie jej posłania, wypierze swoje szaty i umyje się wodą, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="22">Każdy, kto dotknie tego, na czym siedziała, wypierze swoje szaty i umyje się wodą, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="23">Jeśli coś było na jej posłaniu albo na czymkolwiek siedziała, a ktoś tego dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="24">A jeśli mężczyzna położy się z nią, a jej nieczystość będzie na nim, to będzie on nieczysty przez siedem dni i każde posłanie, na którym się położy, będzie nieczyste.</verse>
				<verse number="25">Jeśli kobieta będzie miała upływ krwi przez wiele dni poza czasem swej nieczystości albo jeśli upływ krwi będzie trwał dłużej niż czas jej odłączenia, [wtedy] będzie nieczysta przez wszystkie dni upływu jej nieczystości jak w czasie jej odłączenia.</verse>
				<verse number="26">Każde posłanie, na którym się położy przez wszystkie dni swojego upływu, będzie dla niej jak posłanie jej odłączenia. I wszystko, na czym usiądzie, będzie nieczyste tak jak nieczystość jej odłączenia.</verse>
				<verse number="27">Ktokolwiek dotknie tych rzeczy, będzie nieczysty, i wypierze swoje szaty, i umyje się w wodzie, i będzie nieczysty aż do wieczora.</verse>
				<verse number="28">A gdy będzie oczyszczona ze swego upływu, odliczy sobie siedem dni, a potem będzie czysta.</verse>
				<verse number="29">A dnia ósmego weźmie sobie dwie synogarlice lub dwa młode gołębie i przyniesie je kapłanowi przed wejście do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="30">A kapłan złoży jednego na ofiarę za grzech i drugiego na ofiarę całopalną: tak dokona kapłan przebłagania za nią przed PANEM z powodu upływu jej nieczystości.</verse>
				<verse number="31">Tak będziecie odłączać synów Izraela od ich nieczystości, aby nie pomarli w swojej nieczystości, gdy zanieczyszczają mój przybytek, który jest wśród nich.</verse>
				<verse number="32">Takie jest prawo dotyczące tego, który ma wyciek i z którego wypływa nasienie spółkowania, przez co staje się nieczysty;</verse>
				<verse number="33">Oraz [kobiety] w czasie jej nieczystości i osoby, która ma wyciek, tak mężczyzny, jak i niewiasty, i mężczyzny, który się położy z kobietą nieczystą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Potem PAN mówił do Mojżesza po śmierci dwóch synów Aarona, którzy umarli, gdy złożyli ofiarę przed PANEM.</verse>
				<verse number="2">I PAN powiedział do Mojżesza: Powiedz swojemu bratu Aaronowi, żeby nie wchodził w każdym czasie do Miejsca Świętego poza zasłonę przed przebłagalnią, która jest na arce, aby nie umarł. W obłoku bowiem będę się ukazywać nad przebłagalnią.</verse>
				<verse number="3">Oto w taki sposób Aaron będzie wchodzić do Świętego Miejsca: z młodym cielcem na ofiarę za grzech i z baranem na całopalenie.</verse>
				<verse number="4">Ubierze się w świętą lnianą tunikę, na ciele będzie miał lniane spodnie, opasze się lnianym pasem i włoży [na głowę] lnianą mitrę. To są święte szaty; obmyje więc swoje ciało w wodzie i założy je.</verse>
				<verse number="5">A od zgromadzenia synów Izraela weźmie dwa kozły na ofiarę za grzech i jednego baranka na całopalenie.</verse>
				<verse number="6">I Aaron złoży swego cielca na ofiarę za grzech za siebie samego, i dokona przebłagania za siebie i swój dom.</verse>
				<verse number="7">Weźmie też dwa kozły i postawi je przed PANEM u wejścia do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="8">I Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla PANA, a drugi los dla kozła ofiarnego.</verse>
				<verse number="9">I przyprowadzi Aaron [tego] kozła, na którego padł los dla PANA, i złoży go w ofierze za grzech.</verse>
				<verse number="10">Ale kozła, na którego padł los dla kozła ofiarnego, postawi żywego przed PANEM, aby nim dokonać przebłagania i wypuścić go na pustynię jako kozła ofiarnego.</verse>
				<verse number="11">I przyprowadzi Aaron cielca na ofiarę za grzech za siebie samego, i dokona przebłagania za siebie i swój dom, i zabije cielca na ofiarę za grzech za siebie samego.</verse>
				<verse number="12">Następnie weźmie pełną kadzielnicę węgla rozpalonego z ołtarza przed PANEM oraz dwie pełne garści wonnego utłuczonego kadzidła i wniesie poza zasłonę.</verse>
				<verse number="13">I nasypie kadzidło na ogień przed PANEM, aby obłok kadzidła okrył przebłagalnię, która jest nad arką, aby nie umarł.</verse>
				<verse number="14">Potem weźmie z krwi tego cielca i pokropi swym palcem nad przebłagalnią ku wschodowi. Przed przebłagalnią będzie kropić tą krwią siedem razy swym palcem.</verse>
				<verse number="15">Następnie zabije kozła na ofiarę za grzech za lud i wniesie jego krew poza zasłonę, i uczyni z jego krwią, jak uczynił z krwią cielca: pokropi nią nad przebłagalnią i przed przebłagalnią.</verse>
				<verse number="16">Tak dokona przebłagania nad Miejscem Świętym za nieczystości synów Izraela, za ich przestępstwa i za wszystkie ich grzechy. Tak też uczyni z Namiotem Zgromadzenia, który jest wśród nich, pośrodku ich nieczystości.</verse>
				<verse number="17">A żaden człowiek nie może przebywać w Namiocie Zgromadzenia, gdy on będzie wchodzić do Miejsca Świętego, by dokonać przebłagania, aż wyjdzie i dokona przebłagania sam za siebie, swój dom i za całe zgromadzenie Izraela.</verse>
				<verse number="18">Potem wyjdzie do ołtarza, który jest przed PANEM, i dokona za niego przebłagania: weźmie nieco krwi cielca i krwi kozła i pomaże rogi ołtarza dokoła.</verse>
				<verse number="19">Pokropi go z wierzchu tą krwią swym palcem siedem razy, oczyści go i poświęci go od nieczystości synów Izraela.</verse>
				<verse number="20">A gdy dokona przebłagania za Miejsce Święte, Namiot Zgromadzenia i ołtarz, przyprowadzi żywego kozła.</verse>
				<verse number="21">I Aaron położy obie ręce na głowie żywego kozła, wyznawać będzie nad nim wszystkie nieprawości synów Izraela i wszystkie ich przestępstwa ze wszystkimi ich grzechami i złoży je na głowę tego kozła, i wypuści [go] przez wyznaczonego człowieka na pustynię.</verse>
				<verse number="22">Tak poniesie ten kozioł na sobie wszystkie ich nieprawości do ziemi pustej. I wypuści tego kozła na pustynię.</verse>
				<verse number="23">Potem Aaron wejdzie do Namiotu Zgromadzenia, zdejmie z siebie lniane szaty, które włożył, gdy wszedł do Miejsca Świętego, i zostawi je tam.</verse>
				<verse number="24">Obmyje też swoje ciało w wodzie na Miejscu Świętym i włoży swoje szaty, wyjdzie i złoży swoje całopalenie i całopalenie ludu i dokona przebłagania za siebie i za lud.</verse>
				<verse number="25">A tłuszcz ofiary za grzech spali na ołtarzu.</verse>
				<verse number="26">A ten, który wypuścił kozła jako kozła ofiarnego, wypierze swoje szaty i obmyje swoje ciało w wodzie, potem wejdzie do obozu.</verse>
				<verse number="27">Cielca zaś ofiary za grzech i kozła ofiary za grzech, których krew została wniesiona do Miejsca Świętego dla przebłagania, wyniosą poza obóz i spalą w ogniu ich skóry, ich mięso i ich gnój.</verse>
				<verse number="28">A ten, który je spali, wypierze swoje szaty i obmyje swoje ciało w wodzie, potem wejdzie do obozu.</verse>
				<verse number="29">To będzie dla was wieczną ustawą: W dziesiątym [dniu tego] siódmego miesiąca będziecie trapić swoje dusze i nie będziecie wykonywać żadnej pracy, zarówno rodowity mieszkaniec, jak i przybysz, który gości wśród was;</verse>
				<verse number="30">Bo w tym dniu kapłan dokona za was przebłagania, aby was oczyścić od wszystkich waszych grzechów, abyście byli oczyszczeni przed PANEM.</verse>
				<verse number="31">Będzie to dla was szabatem odpoczynku i będziecie trapić wasze dusze ustawą wieczną.</verse>
				<verse number="32">A dokona przebłagania kapłan, który jest namaszczony i poświęcony do pełnienia służby na miejsce swego ojca, a włoży lniane szaty, szaty święte;</verse>
				<verse number="33">I dokona przebłagania za Miejsce Najświętsze i Namiot Zgromadzenia, i za ołtarz, dokona też przebłagania za kapłanów i cały lud zgromadzenia.</verse>
				<verse number="34">I będzie to dla was wieczną ustawą, aby raz w roku dokonywać za synów Izraela przebłagania za wszystkie ich grzechy. I uczynił Mojżesz tak, jak mu PAN rozkazał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Mów do Aarona i do jego synów, i do wszystkich synów Izraela i powiedz im: Oto co PAN nakazał:</verse>
				<verse number="3">Ktokolwiek z domu Izraela zabije wołu, owcę albo kozę w obozie lub zabije [je] poza obozem;</verse>
				<verse number="4">A nie przyprowadzi tego przed wejście do Namiotu Zgromadzenia, aby złożyć w ofierze PANU przed przybytkiem PANA, to będzie on winien krwi, bo przelał krew. Ten człowiek zostanie wykluczony spośród swego ludu.</verse>
				<verse number="5">Ma tak być, aby synowie Izraela przyprowadzili swoje ofiary, które [dotychczas] zabijali na polu, by przyprowadzili je do PANA przed wejście do Namiotu Zgromadzenia, do kapłana, i złożyli je jako ofiary pojednawcze PANU.</verse>
				<verse number="6">Kapłan pokropi krwią ołtarz PANA u wejścia do Namiotu Zgromadzenia, a tłuszcz spali jako miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="7">I nie będą już więcej składać swoich ofiar demonom, z którymi uprawiali nierząd. To będzie dla nich wieczna ustawa przez wszystkie ich pokolenia.</verse>
				<verse number="8">Powiedz im jeszcze: Jeśli ktokolwiek z domu Izraela albo z przybyszów mieszkających wśród was będzie składał całopalenie [lub inną] ofiarę;</verse>
				<verse number="9">A nie przyprowadzi jej przed wejście do Namiotu Zgromadzenia, aby ją złożyć PANU, to człowiek ten będzie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="10">A gdyby ktokolwiek z domu Izraela lub z przybyszów, którzy goszczą wśród was, spożywał jakąkolwiek krew, to zwrócę swoje oblicze przeciw człowiekowi, który spożywa krew, i wykluczę go spośród jego ludu.</verse>
				<verse number="11">Życie [wszelkiego] ciała bowiem jest we krwi. Ja dałem ją wam na ołtarz dla dokonywania przebłagania za wasze dusze, gdyż to krew dokonuje przebłagania za duszę.</verse>
				<verse number="12">Dlatego powiedziałem synom Izraela: Żadna dusza wśród was nie będzie spożywała krwi ani żaden przybysz, który gości wśród was, nie będzie spożywał krwi.</verse>
				<verse number="13">I ktokolwiek z synów Izraela lub z przybyszów, którzy goszczą wśród was, upoluje jakieś zwierzę lub ptaka, które wolno jeść, to wypuści jego krew i przykryje ją piaskiem.</verse>
				<verse number="14">Gdyż to [jest] życie wszelkiego ciała, krew [stanowi] jego życie. Dlatego powiedziałem synom Izraela: Krwi wszelkiego ciała spożywać nie będziecie, bo życiem wszelkiego ciała [jest] jego krew. Ktokolwiek ją spożywa, zostanie wytracony.</verse>
				<verse number="15">Każda dusza, która spożywa zwierzę padłe lub rozszarpane, czy to rodowity mieszkaniec, czy przybysz, wypierze swoje szaty i obmyje się w wodzie, i będzie nieczysta aż do wieczora. Potem będzie czysta.</verse>
				<verse number="16">Ale jeśli nie wypierze [swoich szat] ani nie obmyje swego ciała, obciąży się nieprawością.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="3">Nie czyńcie według zwyczajów ziemi Egiptu, w której mieszkaliście, ani według zwyczajów ziemi Kanaan, do której was prowadzę, też nie czyńcie, a według ich ustaw nie postępujcie.</verse>
				<verse number="4">Wypełniajcie moje prawa i przestrzegajcie moich ustaw, abyście postępowali według nich. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="5">Przestrzegajcie więc moich ustaw i moich praw, bo jeśli człowiek je wypełnia, będzie przez nie żył. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="6">Nikt z was nie będzie zbliżał się do swojego krewnego, by odsłonić jego nagość. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="7">Nie będziesz odsłaniał nagości swego ojca lub matki; ona jest twoją matką, nie odkryjesz jej nagości.</verse>
				<verse number="8">Nie będziesz odsłaniał nagości żony twego ojca; to jest nagość twego ojca.</verse>
				<verse number="9">Nie będziesz odsłaniał nagości córki twego ojca lub córki twojej matki, czy urodziła się w domu, czy poza domem – nie odkryjesz ich nagości.</verse>
				<verse number="10">Nie będziesz odsłaniał nagości córki twego syna lub nagości córki twojej córki, bo są one twoją nagością.</verse>
				<verse number="11">Nie będziesz odsłaniał nagości córki żony twego ojca, która się narodziła z twego ojca, bo ona jest twoją siostrą, nie odkryjesz jej nagości.</verse>
				<verse number="12">Nie będziesz odsłaniał nagości siostry twego ojca, bo jest ona bliską krewną twego ojca.</verse>
				<verse number="13">Nie będziesz odsłaniał nagości siostry twojej matki, bo ona jest bliską krewną twojej matki.</verse>
				<verse number="14">Nie będziesz odsłaniał nagości brata twego ojca, nie zbliżysz się do jego żony; ona jest twoją ciocią.</verse>
				<verse number="15">Nie będziesz odsłaniał nagości twojej synowej; ona jest żoną twego syna, nie odkryjesz jej nagości.</verse>
				<verse number="16">Nie będziesz odsłaniał nagości żony twego brata, bo to jest nagość twego brata.</verse>
				<verse number="17">Nie będziesz odsłaniał nagości kobiety i jej córki; nie weźmiesz córki jej syna ani córki jej córki, aby odkryć jej nagość, bo są one jej bliskimi krewnymi. Jest to niegodziwość.</verse>
				<verse number="18">Nie weźmiesz siostry twej żony, abyś jej nie trapił, odsłaniając jej nagość za jej życia.</verse>
				<verse number="19">Nie zbliżaj się do kobiety, aby odsłaniać jej nagość w czasie jej odłączenia z powodu nieczystości.</verse>
				<verse number="20">Nie będziesz obcował z żoną twego bliźniego, bo stałbyś się nią nieczysty.</verse>
				<verse number="21">Nie pozwalaj żadnemu z twoich potomków przejść przez ogień dla Molocha, abyś nie bezcześcił imienia twego Boga. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="22">Nie będziesz obcował z mężczyzną jak z kobietą. Jest [to] obrzydliwość.</verse>
				<verse number="23">Nie będziesz też obcował z żadnym zwierzęciem, bo stałbyś się tym nieczysty. Kobieta nie będzie stawać przed zwierzęciem w celu obcowania z nim. Jest to zboczenie.</verse>
				<verse number="24">Nie kalajcie się tym wszystkim, gdyż tym wszystkim kalały się narody, które wypędzam przed wami.</verse>
				<verse number="25">Także i ziemia stała się skalana. Nawiedziłem więc jej nieprawość w niej i ziemia zwymiotowała swoich mieszkańców.</verse>
				<verse number="26">Przestrzegajcie więc moich ustaw i moich praw i nie dopuszczajcie się żadnych z tych obrzydliwości, ani rodowity mieszkaniec, ani przybysz, który gości wśród was;</verse>
				<verse number="27">(Wszystkich bowiem tych obrzydliwości dopuszczali się ludzie tej ziemi, którzy [byli] przed wami, i ziemia stała się skalana);</verse>
				<verse number="28">Aby was ziemia nie zwymiotowała, gdy ją zanieczyścicie, jak zwymiotowała narody, które były przed wami.</verse>
				<verse number="29">Bo ktokolwiek dopuści się jakiejś z tych wszystkich obrzydliwości, wszyscy, którzy tak czynią, zostaną wykluczeni spośród swego ludu.</verse>
				<verse number="30">Przestrzegajcie więc moich ustaw, aby nie czynić żadnego z obrzydliwych zwyczajów, które były czynione przed wami, abyście nie skalali się nimi. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do całego zgromadzenia synów Izraela i powiedz im: Bądźcie święci, bo ja, PAN, wasz Bóg, [jestem] święty.</verse>
				<verse number="3">Niech każdy z was boi się swojej matki i swojego ojca i niech przestrzega moich szabatów. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="4">Nie będziecie się zwracać do bożków i nie czyńcie sobie odlewanych bogów. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="5">A gdy będziecie składać PANU ofiarę pojednawczą, składajcie ją dobrowolnie.</verse>
				<verse number="6">Będziecie [ją] spożywali w dniu, w którym ją złożycie w ofierze, i nazajutrz. A co pozostanie do trzeciego dnia, będzie spalone w ogniu.</verse>
				<verse number="7">A jeśli spożyjecie ją trzeciego dnia, będzie obrzydliwa i nie zostanie przyjęta.</verse>
				<verse number="8">Ktokolwiek ją spożyje, obciąży się nieprawością, bo zbezcześcił świętość PANA. Ta dusza będzie wykluczona spośród swego ludu.</verse>
				<verse number="9">Gdy będziecie żąć zboża waszej ziemi, nie będziesz żął swego pola do samego skraju ani nie będziesz zbierał pokłosia po swoim żniwie.</verse>
				<verse number="10">Także gron swej winnicy nie będziesz obierał całkowicie i nie zbieraj z winnicy winogron, [które upadły]; zostawisz je dla ubogiego i przybysza. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="11">Nie będziecie kraść, nie będziecie oszukiwać i nie będziecie okłamywać jeden drugiego.</verse>
				<verse number="12">Nie będziecie przysięgać fałszywie na moje imię i nie będziecie bezcześcić imienia swego Boga. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="13">Nie będziesz uciskać swego bliźniego i nie będziesz go wyzyskiwać. Zapłata najemnika nie zostanie u ciebie aż do rana.</verse>
				<verse number="14">Nie będziesz złorzeczył głuchemu, a przed ślepym nie będziesz stawiał przeszkody, ale będziesz się bał swego Boga. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="15">Nie będziesz postępował niesłusznie w sądzie. Nie będziesz miał względu na osobę ubogiego i nie wyróżniaj osoby bogatego. Sprawiedliwie będziesz sądził swego bliźniego.</verse>
				<verse number="16">Nie będziesz szerzył oszczerstw wśród swego ludu. Nie będziesz nastawał na krew swego bliźniego. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="17">Nie będziesz w swoim sercu nienawidził swego brata. Będziesz upominał swego bliźniego i nie zniesiesz u niego grzechu.</verse>
				<verse number="18">Nie będziesz się mścił i nie będziesz chować urazy do synów swego ludu, lecz będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="19">Będziesz przestrzegać moich ustaw. Nie będziesz parzył swego bydła [z bydłem] innego rodzaju. Nie będziesz obsiewał swego pola dwoma rodzajami ziarna. Także nie będziesz wkładał na siebie szaty utkanej z [dwóch] różnych [przędzy], jak z wełny i lnu.</verse>
				<verse number="20">Jeśli mężczyzna obcuje z kobietą, która jest niewolnicą, poślubioną mężowi, lecz jeszcze niewykupioną ani nieobdarzoną wolnością, [oboje] będą karani, ale nie zostaną zabici, ponieważ nie była wolna.</verse>
				<verse number="21">I przyprowadzi PANU ofiarę za swoje przewinienie przed wejście do Namiotu Zgromadzenia, [to jest] barana za przewinienie.</verse>
				<verse number="22">Wówczas kapłan dokona przed PANEM przebłagania za niego przez barana za przewinienie za jego grzech, którego się dopuścił. I będzie mu odpuszczony jego grzech, który popełnił.</verse>
				<verse number="23">A gdy wejdziecie do ziemi i zasadzicie wszelkie drzewa dające owoc, wtedy będziecie uważać ich owoce za nieobrzezane. Przez trzy lata będziecie je mieć za nieobrzezane, nie będziecie ich jeść.</verse>
				<verse number="24">Lecz w czwartym roku wszystkie ich owoce będą poświęcone jako ofiara na chwałę PANA.</verse>
				<verse number="25">A w piątym roku będziecie jeść ich owoc, aby mnożył się wam jego urodzaj. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="26">Nie będziecie jeść niczego z krwią. Nie będziecie uprawiać wróżbiarstwa ani czarów.</verse>
				<verse number="27">Nie będziecie obcinać włosów dokoła waszej głowy ani nie będziecie przycinać końców swojej brody.</verse>
				<verse number="28">Nie będziecie robić żadnych nacięć na swoim ciele za umarłych ani czynić [żadnego] piętna na sobie. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="29">Nie będziesz hańbił swojej córki, nakłaniając ją do nierządu, aby ziemia nie uległa nierządowi i nie napełniła się rozpustą.</verse>
				<verse number="30">Będziecie przestrzegać moich szabatów i moją świątynię będziecie czcić. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="31">Nie będziecie się zwracać do czarowników ani szukać rady u wróżbitów, abyście się przez nich nie skalali. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="32">Przed siwizną wstaniesz i uczcisz osobę starca, i bój się swego Boga. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="33">Jeśli przybysz będzie mieszkał z tobą w waszej ziemi, nie czyńcie mu krzywdy;</verse>
				<verse number="34">Przybysz, który gości u was, będzie jak jeden urodzony wśród was. Będziesz go miłować jak samego siebie, bo i wy byliście przybyszami w ziemi Egiptu. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="35">Nie czyńcie nieprawości w sądzie, w miarach, w wagach i w objętości.</verse>
				<verse number="36">Wagi sprawiedliwe, odważniki sprawiedliwe, efę sprawiedliwą i kwartę sprawiedliwą będziecie mieć. Ja jestem PAN, wasz Bóg, który wyprowadził was z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="37">Będziecie więc przestrzegać wszystkich moich ustaw i wszystkich moich praw i będziecie je wypełniać. Ja jestem PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Powiedz synom Izraela: Ktokolwiek z synów Izraela albo z przybyszów mieszkających w Izraelu złoży Molochowi w ofierze [kogoś] ze swego potomstwa, poniesie śmierć. Lud tej ziemi go ukamienuje.</verse>
				<verse number="3">I ja zwrócę moje oblicze przeciwko temu człowiekowi i wyłączę go spośród jego ludu, dlatego że złożył ofiarę Molochowi ze swego potomstwa, by zanieczyścić moją świątynię i zbezcześcić moje święte imię.</verse>
				<verse number="4">A jeśli lud tej ziemi zasłoni swe oczy przed takim człowiekiem, który złożył Molochowi ofiarę ze swego potomstwa, i nie zabije go;</verse>
				<verse number="5">To zwrócę swoje oblicze przeciw temu człowiekowi i przeciw jego domowi i wyłączę go oraz wszystkich, którzy cudzołożyli za jego przykładem, by uprawiać nierząd z Molochem, spośród ich ludu.</verse>
				<verse number="6">Przeciwko człowiekowi, który zwróci się do czarowników i wróżbitów, by cudzołożyć za ich przykładem, zwrócę swoje oblicze i wyłączę go spośród jego ludu.</verse>
				<verse number="7">Uświęcajcie się więc i bądźcie święci, bo ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="8">Będziecie przestrzegać moich ustaw i wypełniać je. Ja jestem PAN, który was uświęca.</verse>
				<verse number="9">Ktokolwiek [bowiem] złorzeczy swemu ojcu albo swej matce, poniesie śmierć. Złorzeczył swemu ojcu i swej matce, [więc] jego krew [spadnie] na niego.</verse>
				<verse number="10">Mężczyzna, który dopuści się cudzołóstwa z czyjąś żoną, ponieważ cudzołożył z żoną swego bliźniego, poniesie śmierć, zarówno cudzołożnik, jak i cudzołożnica.</verse>
				<verse number="11">Mężczyzna, który położy się z żoną swego ojca, odsłonił nagość swego ojca: oboje poniosą śmierć, ich krew [spadnie] na nich.</verse>
				<verse number="12">Jeśli mężczyzna położy się ze swoją synową, oboje poniosą śmierć. Dopuścili się zboczenia, ich krew [spadnie] na nich.</verse>
				<verse number="13">Także jeśli mężczyzna obcuje z mężczyzną tak jak z kobietą, to obaj popełnili obrzydliwość. Poniosą śmierć, ich krew spadnie na nich.</verse>
				<verse number="14">Jeśli mężczyzna pojmie za żonę kobietę i jej matkę, to jest to niegodziwość. W ogniu spalą i jego, i je, aby nie było tej niegodziwości wśród was.</verse>
				<verse number="15">Także mężczyzna, jeśli się położy ze zwierzęciem, poniesie śmierć. Zwierzę też zabijecie.</verse>
				<verse number="16">Jeśli kobieta zbliża się do jakiegoś zwierzęcia, aby się z nim położyć, zabijesz kobietę i zwierzę. Poniosą śmierć, ich krew będzie na nich.</verse>
				<verse number="17">Jeśli mężczyzna pojmie swoją siostrę, córkę swego ojca albo córkę swej matki i zobaczy jej nagość, i ona zobaczy jego nagość, to jest to hańba. Będą wytraceni na oczach swego ludu. Odsłonił nagość swej siostry, obciążył się swoją nieprawością.</verse>
				<verse number="18">A jeśli mężczyzna położy się z kobietą w czasie jej słabości i odkryje jej nagość, i obnaży jej źródło, a ona też odsłoni źródło swojej krwi, to oboje zostaną wykluczeni spośród swego ludu.</verse>
				<verse number="19">Nie będziesz odsłaniał nagości siostry swej matki ani siostry swego ojca, bo [kto] obnaża swoją krewną, obciąża się swoją nieprawością.</verse>
				<verse number="20">Jeśli mężczyzna kładzie się z żoną swego stryja, odsłania nagość swego stryja. Obciążą się swoim grzechem, umrą bez dzieci.</verse>
				<verse number="21">Także jeśli mężczyzna pojmie żonę swego brata, to jest to nieczystość. Odsłania nagość swego brata, będą bezdzietni.</verse>
				<verse number="22">Przestrzegajcie więc wszystkich moich ustaw i wszystkich moich praw i wypełniajcie je, aby was nie wyrzuciła ziemia, do której was wprowadzę, abyście w niej mieszkali.</verse>
				<verse number="23">A nie postępujcie według obyczajów tego narodu, który wypędzam przed wami. To wszystko bowiem czynili i obrzydziłem ich sobie.</verse>
				<verse number="24">Wam zaś powiedziałem: Wy posiądziecie ich ziemię i dam ją wam jako posiadłość – ziemię opływającą mlekiem i miodem. Ja jestem PAN, wasz Bóg, który oddzielił was od [innych] narodów.</verse>
				<verse number="25">Będziecie więc rozróżniać między zwierzęciem czystym a nieczystym i między ptakiem nieczystym a czystym. Nie kalajcie waszych dusz przez zwierzęta i ptactwo, i wszystko, co pełza po ziemi, co oddzieliłem od was jako nieczyste.</verse>
				<verse number="26">I będziecie dla mnie święci, bo ja, PAN, jestem święty i oddzieliłem was od [innych] narodów, abyście byli moimi.</verse>
				<verse number="27">Mężczyzna lub kobieta, w których będzie duch czarownika albo wróżbity, poniosą śmierć: będą ukamienowani, ich krew [spadnie] na nich.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">PAN powiedział też do Mojżesza: Mów do kapłanów, synów Aarona i powiedz im: Niech nikt z was nie zanieczyści się z powodu umarłych spośród swego ludu;</verse>
				<verse number="2">Z wyjątkiem najbliższych krewnych, czyli swej matki, swego ojca, swego syna, swej córki i swego brata;</verse>
				<verse number="3">A także swej siostry dziewicy, bliskiej mu, która nie miała męża; z jej powodu może się zanieczyścić.</verse>
				<verse number="4">Jako przełożony wśród swego ludu nie zanieczyści się, tak żeby był skalany.</verse>
				<verse number="5">Nie będą sobie czynili łysiny na swej głowie ani nie będą golić skrajów swej brody, ani nie będą nacinać swego ciała.</verse>
				<verse number="6">Będą święci dla swego Boga i nie będą bezcześcili imienia swego Boga, składają bowiem ofiary PANA spalane w ogniu oraz chleb swego Boga. Będą więc święci.</verse>
				<verse number="7">Nie pojmą sobie za żonę nierządnicy lub naruszonej [w panieństwie]; nie będą także pojmować kobiety oddalonej przez jej męża, gdyż każdy [z nich] jest święty dla swego Boga.</verse>
				<verse number="8">Miej go więc za świętego, bo on składa w ofierze chleb twego Boga; dlatego będzie święty dla ciebie, bo ja, PAN, który was poświęca, jestem święty.</verse>
				<verse number="9">Jeśli córka kapłana zbezcześci się przez nierząd, zbezcześci swego ojca. Będzie spalona w ogniu.</verse>
				<verse number="10">Najwyższy kapłan wśród swoich braci, na którego głowę została wylana oliwa namaszczenia i który został poświęcony, aby wkładać [na siebie święte] szaty, nie będzie odsłaniał swej głowy i nie rozedrze swoich szat;</verse>
				<verse number="11">I nie zbliży się do żadnego zmarłego, [nawet] nie zanieczyści się z powodu swego ojca lub z powodu swej matki.</verse>
				<verse number="12">Nie wyjdzie ze świątyni i nie zbezcześci świątyni swego Boga, gdyż korona oliwy namaszczenia swego Boga [jest] na nim: Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="13">I weźmie sobie dziewicę za żonę.</verse>
				<verse number="14">Nie weźmie sobie ani wdowy, ani oddalonej, ani zhańbionej, ani nierządnicy, lecz weźmie sobie za żonę dziewicę ze swego ludu.</verse>
				<verse number="15">I nie zbezcześci swego potomstwa wśród swego ludu, bo ja jestem PAN, który go uświęca.</verse>
				<verse number="16">Przemówił dalej PAN do Mojżesza, mówiąc:</verse>
				<verse number="17">Powiedz Aaronowi tymi słowy: Ktokolwiek z twego potomstwa w ich pokoleniach miał jakąś wadę, niech nie zbliża się, aby składać w ofierze chleb swego Boga.</verse>
				<verse number="18">Żaden mężczyzna, który ma jakąś wadę, nie zbliży się: ani niewidomy, ani chromy, ani mający płaski nos, ani nieproporcjonalnie zbudowany;</verse>
				<verse number="19">Ani ten, który ma złamaną nogę lub rękę;</verse>
				<verse number="20">Ani garbaty, ani z bielmem na oku, ani chory na świerzb, ani pokryty liszajami, ani eunuch:</verse>
				<verse number="21">Żaden mężczyzna z potomków kapłana Aarona, który ma jakąś wadę, nie zbliży się, by składać ofiary PANA spalane w ogniu. Ma wadę, więc nie zbliży się, aby składać w ofierze chleb swego Boga.</verse>
				<verse number="22">Może [jednak] spożywać chleb swego Boga, zarówno święty, jak i najświętszy.</verse>
				<verse number="23">Lecz nie może wchodzić poza zasłonę ani zbliżać się do ołtarza, bo ma wadę, żeby nie zbezcześcił mojej świątyni. Ja bowiem jestem PAN, który ją poświęca.</verse>
				<verse number="24">I Mojżesz powiedział to Aaronowi, jego synom i wszystkim synom Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">I powiedział PAN do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Powiedz Aaronowi i jego synom, aby powstrzymywali się od świętych rzeczy synów Izraela i nie zbezcześcili mojego świętego imienia [w tym], co mi poświęcają. Ja [jestem] PAN.</verse>
				<verse number="3">Powiedz im: Ktokolwiek z waszego potomstwa w waszych pokoleniach zbliży się do świętych [rzeczy], które synowie Izraela poświęcają PANU, będąc nieczystym, ten będzie wytracony sprzed mego oblicza. Ja [jestem] PAN.</verse>
				<verse number="4">Ktokolwiek z potomstwa Aarona będzie trędowaty albo będzie cierpiał na wyciek, nie będzie spożywał z rzeczy poświęconych, dopóki nie stanie się czysty. A kto dotknie jakiejś nieczystości z powodu zmarłego lub tego, z którego wypływa nasienie;</verse>
				<verse number="5">Lub kto dotknie czegoś, co pełza po ziemi, przez co stanie się nieczysty, lub człowieka, który uczyni go nieczystym z powodu jakiejkolwiek jego nieczystości;</verse>
				<verse number="6">Ten, kto dotknie czegoś takiego, będzie nieczysty aż do wieczora i nie będzie jadł z rzeczy poświęconych, aż obmyje swoje ciało w wodzie.</verse>
				<verse number="7">Po zachodzie słońca będzie czysty i potem będzie jeść z rzeczy poświęconych, bo to jest jego pokarm.</verse>
				<verse number="8">Nie będzie jadł padliny ani [mięsa] rozszarpanego [przez zwierzę], aby się tym nie zanieczyścić. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="9">Będą więc przestrzegać mojego nakazu, aby nie obciążyli się grzechem i nie umarli za to, że go zbezcześcili. Ja jestem PAN, który ich poświęca.</verse>
				<verse number="10">Żaden obcy nie będzie jadł z rzeczy świętych: ani gość kapłana, ani jego najemnik nie będzie jadł z rzeczy świętych.</verse>
				<verse number="11">A jeśli kapłan kupi człowieka za swoje pieniądze, to ten może je jeść, również urodzony w jego domu; oni mogą jeść z jego pokarmów.</verse>
				<verse number="12">A jeśli córka kapłana wyjdzie za mąż za obcego, to nie będzie ona jeść z ofiar rzeczy świętych.</verse>
				<verse number="13">Jeśli zaś córka kapłana zostanie wdową albo [zostanie] oddalona [przez męża] i nie ma dzieci, a wróci do domu swego ojca jak w swojej młodości, to będzie mogła jeść chleb swego ojca, lecz żaden obcy nie będzie z niego jadł.</verse>
				<verse number="14">A jeśli ktoś przez nieuwagę zje z rzeczy świętych, to doda do tego jedną piątą i odda kapłanowi wraz z rzeczą świętą.</verse>
				<verse number="15">Nie będą bezcześcić rzeczy świętych, które synowie Izraela ofiarują PANU;</verse>
				<verse number="16">I [tak] obciążać ich nieprawością za występek, gdy będą jedli ich święte rzeczy, gdyż ja, PAN, ich uświęcam.</verse>
				<verse number="17">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="18">Przemów do Aarona, jego synów i wszystkich synów Izraela i powiedz im: Ktokolwiek z domu Izraela lub spośród przybyszów w Izraelu złoży swoją ofiarę zgodnie ze wszystkimi swoimi ślubami lub wszystkimi dobrowolnymi darami, które złoży PANU na ofiarę całopalenia;</verse>
				<verse number="19">To [złoży] ze swojej woli samca bez skazy, z bydła, owiec lub kóz.</verse>
				<verse number="20">Nie będziecie ofiarować niczego, co ma wadę, bo nie zostanie przyjęte od was.</verse>
				<verse number="21">Jeśli ktoś składa PANU ofiarę pojednawczą, wypełniając ślub lub jako dobrowolny dar z bydła albo z trzody, musi to być bez wady, aby zostało przyjęte. Nie będzie na nim żadnej zmazy.</verse>
				<verse number="22">Nie będziecie ofiarowywać PANU [zwierzęcia] ślepego, kulawego, okaleczonego, owrzodzonego, chorego na świerzb, pokrytego liszajami. Nie będziecie też składać go PANU na ołtarz jako ofiary spalanej.</verse>
				<verse number="23">Wołu albo jagnię niekształtne lub niewyrośnięte możesz złożyć jako ofiarę dobrowolną, ale jako ofiara ślubowana nie będą przyjęte.</verse>
				<verse number="24">Nie będziecie ofiarowywać PANU [nic] zgniecionego, posiniaczonego, rozerwanego lub skaleczonego. Nie będziecie tego czynić w waszej ziemi.</verse>
				<verse number="25">Nie będziecie też ofiarowywać na chleb waszego Boga z ręki cudzoziemca takich [zwierząt], bo jest w nich skaza, mają wadę. Nie zostaną przyjęte od was.</verse>
				<verse number="26">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="27">Gdy się urodzi wół, owca lub koza, to będzie przez siedem dni przy swej matce, a od ósmego dnia i dalej będzie przyjęte jako ofiara spalona dla PANA.</verse>
				<verse number="28">Nie zabijajcie w tym samym dniu krowy lub owcy wraz z jej małym.</verse>
				<verse number="29">A gdy będziecie składali PANU ofiarę dziękczynną, będziecie ją składać z własnej woli.</verse>
				<verse number="30">Tego samego dnia zostanie spożyta; nie zostawicie z niej nic do rana. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="31">Dlatego będziecie przestrzegać moich przykazań i wypełniać je. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="32">I nie będziecie bezcześcić mojego świętego imienia, bo będę uświęcony pośród synów Izraela. Ja jestem PAN, który was uświęca;</verse>
				<verse number="33">Który was wyprowadził z ziemi Egiptu, aby być waszym Bogiem. Ja jestem PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Uroczyste święta PANA, które będziecie ogłaszać jako święte zgromadzenia. One są moimi uroczystymi świętami.</verse>
				<verse number="3">Przez sześć dni będziecie wykonywać pracę, ale siódmy dzień będzie szabatem odpoczynku, świętym zgromadzeniem, nie będziecie wykonywać [wtedy] żadnej pracy. Jest to szabat PANA we wszystkich waszych domach.</verse>
				<verse number="4">Oto uroczyste święta PANA, święte zgromadzenia, które będziecie ogłaszać w ich oznaczonych porach:</verse>
				<verse number="5">W pierwszym miesiącu, czternastego dnia [tego miesiąca], o zmierzchu, jest Pascha PANA.</verse>
				<verse number="6">A piętnastego dnia tego miesiąca [będzie] Święto Przaśników dla PANA. Przez siedem dni będziecie jeść przaśne chleby.</verse>
				<verse number="7">Pierwszego dnia będziecie mieć święte zgromadzenie. Nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy.</verse>
				<verse number="8">Lecz będziecie składali PANU ofiarę spalaną przez siedem dni. Siódmego dnia będzie święte zgromadzenie. Nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="9">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="10">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy wejdziecie do ziemi, którą wam daję, i będziecie zbierać plony, wtedy przyniesiecie do kapłana snop z pierwocin waszego plonu.</verse>
				<verse number="11">I on będzie kołysał tym snopem przed PANEM, aby był przyjęty za was. Nazajutrz po sabacie kapłan będzie nim kołysał.</verse>
				<verse number="12">W dniu kołysania tym snopem złożycie w ofierze rocznego baranka bez skazy jako całopalenie dla PANA;</verse>
				<verse number="13">Wraz z nim na ofiarę pokarmową dwie dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą jako ofiarę spalaną PANU na miłą woń, a do tego także ofiarę z płynów, jedną czwartą hinu wina.</verse>
				<verse number="14">Nie będziecie jeść chleba ani prażonego ziarna, ani świeżych kłosów aż do dnia, w którym przyniesiecie ofiarę waszemu Bogu. Będzie to wieczna ustawa przez wszystkie wasze pokolenia, we wszystkich waszych mieszkaniach.</verse>
				<verse number="15">I odliczycie sobie od pierwszego dnia po szabacie, od dnia, w którym przynieśliście snop kołysania, siedem pełnych tygodni.</verse>
				<verse number="16">Aż do pierwszego dnia po siódmym szabacie odliczycie pięćdziesiąt dni i wtedy złożycie PANU nową ofiarę pokarmową.</verse>
				<verse number="17">Przyniesiecie z waszych domów dwa chleby na [ofiarę] kołysania. Będą one z dwóch dziesiątych efy mąki pszennej, upieczone na zakwasie; [to] będą pierwociny dla PANA.</verse>
				<verse number="18">Razem z tym chlebem złożycie w ofierze siedem rocznych baranków bez skazy, jednego młodego cielca i dwa barany. Będą one na ofiarę całopalenia dla PANA wraz z ich ofiarą pokarmową i ofiarami z płynów. Będzie to ofiara spalana na miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="19">Złożycie też jednego kozła na ofiarę za grzech i dwa roczne baranki na ofiarę pojednawczą.</verse>
				<verse number="20">I kapłan będzie je kołysał razem z chlebem pierwocin na ofiarę kołysania przed PANEM wraz z dwoma barankami. One będą poświęcone PANU, [przeznaczone] dla kapłana.</verse>
				<verse number="21">I ogłosicie w tym dniu święto; będzie to dla was święte zgromadzenie. Nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy. [To będzie] wieczysta ustawa we wszystkich waszych domach, przez wszystkie wasze pokolenia.</verse>
				<verse number="22">A gdy będziecie zbierać plony waszej ziemi, nie będziesz wycinać doszczętnie skraju twego pola i nie będziesz zbierać pokłosia twoich plonów. Zostawisz je dla ubogiego i przybysza. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="23">PAN dalej mówił do Mojżesza:</verse>
				<verse number="24">Przemów do synów Izraela i powiedz im: W siódmym miesiącu, pierwszego [dnia] tego miesiąca, będziecie mieli szabat, upamiętnienie przez trąbienie, święte zgromadzenie.</verse>
				<verse number="25">Nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy, lecz złożycie PANU ofiarę spalaną.</verse>
				<verse number="26">PAN powiedział jeszcze do Mojżesza:</verse>
				<verse number="27">Lecz dziesiątego dnia tego siódmego miesiąca będzie Dzień Przebłagania. Będzie to dla was święte zgromadzenie; będziecie trapić swoje dusze i składać PANU ofiarę spalaną.</verse>
				<verse number="28">W tym dniu nie będziecie wykonywać żadnej pracy, gdyż jest to Dzień Przebłagania, żeby dokonano dla was przebłagania przed PANEM, waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="29">Każdy bowiem człowiek, który nie będzie trapił swojej duszy tego dnia, zostanie wykluczony ze swego ludu.</verse>
				<verse number="30">Także każdego, kto będzie wykonywał jakąkolwiek pracę w tym dniu, zgładzę spośród jego ludu.</verse>
				<verse number="31">Nie będziecie wykonywać żadnej pracy; będzie to wieczysta ustawa przez wszystkie wasze pokolenia, we wszystkich waszych domach.</verse>
				<verse number="32">Będzie to dla was szabat odpoczynku i będziecie trapić swoje dusze. Dziewiątego dnia tego miesiąca, wieczorem, od wieczora aż do wieczora, będziecie obchodzić wasz szabat.</verse>
				<verse number="33">PAN dalej mówił do Mojżesza:</verse>
				<verse number="34">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Piętnastego dnia tego siódmego miesiąca będzie Święto Namiotów przez siedem dni dla PANA.</verse>
				<verse number="35">Pierwszego dnia będzie święte zgromadzenie. Nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy.</verse>
				<verse number="36">Przez siedem dni będziecie składać PANU ofiarę spalaną. Ósmego dnia będziecie mieć święte zgromadzenie i będziecie składać PANU ofiarę spalaną. Jest to święto, żadnej uciążliwej pracy nie będziecie wykonywać.</verse>
				<verse number="37">To są święta PANA, które ogłosicie jako święte zgromadzenia, abyście składali PANU ofiarę spalaną, całopalenie, ofiarę pokarmową, ofiarę [pojednawczą] i ofiary z płynów, każdą w swój dzień;</verse>
				<verse number="38">Oprócz szabatów PANA, oprócz waszych darów, oprócz wszystkich waszych ślubów i wszystkich waszych dobrowolnych ofiar, które będziecie składać PANU.</verse>
				<verse number="39">Piętnastego dnia siódmego miesiąca, gdy zbierzecie plony ziemi, będziecie obchodzili święto dla PANA przez siedem dni; w pierwszym dniu będzie odpoczynek, także w ósmym dniu będzie odpoczynek.</verse>
				<verse number="40">Pierwszego dnia weźmiecie sobie owoce z najlepszych drzew, gałązki palmowe, gałązki gęstych drzew i wierzbiny znad potoku i będziecie się weselić przed PANEM, waszym Bogiem, przez siedem dni.</verse>
				<verse number="41">Będziecie obchodzić to święto dla PANA przez siedem dni, co rok. Będzie to wieczysta ustawa przez wszystkie wasze pokolenia. W siódmym miesiącu będziecie je obchodzić.</verse>
				<verse number="42">Przez siedem dni będziecie mieszkać w szałasach. Wszyscy urodzeni Izraelici będą mieszkać w szałasach;</verse>
				<verse number="43">Aby wasze pokolenia wiedziały, że kazałem synom Izraela mieszkać w szałasach, gdy wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="44">I ogłosił Mojżesz synom Izraela te święta PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Rozkaż synom Izraela, aby przynieśli ci czystą, wyciśniętą oliwę z oliwek, na oświetlenie, aby lampy ciągle się paliły.</verse>
				<verse number="3">Aaron sporządzi je na zewnątrz zasłony Świadectwa, w Namiocie Zgromadzenia, [aby się paliły] od wieczora aż do poranka przed PANEM nieustannie. Będzie to wieczysta ustawa przez wszystkie wasze pokolenia.</verse>
				<verse number="4">Będzie ustawiał lampy na czystym świeczniku przed PANEM nieustannie.</verse>
				<verse number="5">Weźmiesz też mąki pszennej i upieczesz z niej dwanaście placków, każdy placek będzie z dwóch dziesiątych efy.</verse>
				<verse number="6">Potem ułożysz je w dwóch rzędach, po sześć w [każdym] rzędzie, na czystym stole przed PANEM.</verse>
				<verse number="7">Na [każdy] rząd położysz czystego kadzidła, aby było pamiątką na chlebie, ofiarą spaloną dla PANA.</verse>
				<verse number="8">W każdy dzień szabatu [kapłan] będzie je nieustannie układać przed PANEM, biorąc je od synów Izraela jako wieczne przymierze.</verse>
				<verse number="9">I będą [należały] do Aarona i jego synów: będą je jeść w miejscu świętym, gdyż jest to dla nich najświętsza rzecz ze spalanych ofiar PANA jako wieczysta ustawa.</verse>
				<verse number="10">W tym czasie syn Izraelitki, którego ojcem był Egipcjanin, wyszedł między synów Izraela. I pokłócił się w obozie syn [tej] Izraelitki z pewnym Izraelitą.</verse>
				<verse number="11">I syn Izraelitki bluźnił imieniu [PANA] i przeklinał. Przyprowadzono go więc do Mojżesza. A jego matce było na imię Szelomit, [była] córką Dibriego, z pokolenia Dana.</verse>
				<verse number="12">I osadzili go pod strażą, żeby im oznajmiono, co PAN rozkaże uczynić.</verse>
				<verse number="13">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="14">Wyprowadź bluźniercę poza obóz i niech wszyscy, którzy to słyszeli, położą swoje ręce na jego głowie i niech ukamienuje go całe zgromadzenie.</verse>
				<verse number="15">A synom Izraela powiedz tak: Ktokolwiek przeklnie swego Boga, obciąży się swym grzechem.</verse>
				<verse number="16">Ten również, kto zbluźnił imieniu PANA, poniesie śmierć: Ukamienuje go całe zgromadzenie. Zarówno przybysz, jak i rodowity mieszkaniec, jeśli zbluźni imieniu PANA, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="17">Każdy, kto zabije jakiegokolwiek człowieka, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="18">A kto zabije zwierzę, zwróci inne: zwierzę za zwierzę.</verse>
				<verse number="19">Kto też ranił swego bliźniego, niech mu uczynią tak, jak on uczynił.</verse>
				<verse number="20">Złamanie za złamanie, oko za oko, ząb za ząb; jak ranił człowieka, tak niech mu oddadzą.</verse>
				<verse number="21">Kto zabije zwierzę, zwróci inne; lecz kto zabije człowieka, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="22">Będziecie mieli jedno prawo zarówno dla przybysza, jak i dla rodowitego mieszkańca, gdyż ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="23">I Mojżesz przemówił do synów Izraela, a wyprowadzili bluźniercę poza obóz i ukamienowali go. I synowie Izraela uczynili tak, jak PAN przykazał Mojżeszowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza na górze Synaj:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy wejdziecie do ziemi, którą wam daję, wtedy ziemia będzie obchodzić szabat dla PANA.</verse>
				<verse number="3">Przez sześć lat będziesz obsiewał swoje pole i przez sześć lat będziesz obcinał swoją winnicę, i zbierał z niej plony;</verse>
				<verse number="4">Lecz w siódmym roku ziemia będzie mieć szabat odpoczynku, szabat dla PANA. Nie będziesz obsiewał swego pola ani obcinał swojej winnicy.</verse>
				<verse number="5">Nie będziesz żął tego, co samo wyrośnie po twoich żniwach, ani nie będziesz zbierał winogron twojej zaniechanej winnicy. To będzie rok odpoczynku dla ziemi.</verse>
				<verse number="6">I szabat ziemi będzie dla was pokarmem: dla ciebie, dla twego sługi, dla twojej służącej, dla twego najemnika i dla przybysza, który mieszka u ciebie.</verse>
				<verse number="7">Także dla twego bydła i zwierząt, które są w twojej ziemi; cały jej plon będzie służyć za pokarm.</verse>
				<verse number="8">Policzysz też sobie siedem lat szabatowych, [to jest] siedem razy po siedem lat; okres siedmiu szabatowych lat będzie wynosił czterdzieści dziewięć lat.</verse>
				<verse number="9">Wtedy [w] dziesiątym [dniu] siódmego miesiąca każesz zatrąbić w trąbę o donośnym dźwięku; w Dniu Przebłagania zatrąbicie po całej waszej ziemi.</verse>
				<verse number="10">Poświęcicie pięćdziesiąty rok i ogłosicie wolność w ziemi wszystkim jej mieszkańcom. Będzie to dla was rok jubileuszowy. Każdy z was wróci do swojej posiadłości i do swojej rodziny.</verse>
				<verse number="11">Rok pięćdziesiąty będzie dla was rokiem jubileuszowym. Nie będziecie siać ani żąć tego, co samo wyrosło, ani zbierać winogron z winnic zaniechanych.</verse>
				<verse number="12">Jest to bowiem rok jubileuszowy, będzie dla was święty. Będziecie jeść to, co na polu urośnie.</verse>
				<verse number="13">W tym roku jubileuszowym każdy z was wróci do swojej posiadłości.</verse>
				<verse number="14">Jeśli sprzedasz coś swemu bliźniemu albo kupisz coś od niego, niech jeden nie oszukuje drugiego.</verse>
				<verse number="15">Według liczby lat po roku jubileuszowym kupisz od swego bliźniego i według liczby lat plonów on sprzeda tobie.</verse>
				<verse number="16">Im więcej będzie lat, tym wyższa będzie cena, a im mniej będzie lat, tym niższa będzie cena, ponieważ on sprzedaje ci ilość rocznych plonów.</verse>
				<verse number="17">Nie będziecie oszukiwać jeden drugiego, lecz będziesz się bał swego Boga, gdyż ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="18">Wykonujcie moje ustawy i przestrzegajcie moich praw, i wypełniajcie je, a będziecie mieszkać w tej ziemi bezpiecznie.</verse>
				<verse number="19">Ziemia wyda swój plon i będziecie jedli do syta, i będziecie bezpiecznie w niej mieszkać.</verse>
				<verse number="20">A jeśli powiecie: Cóż będziemy jeść w siódmym roku, jeśli nie będziemy siać ani zbierać naszych plonów?</verse>
				<verse number="21">Wtedy rozkażę, żeby moje błogosławieństwo [przyszło] na was w szóstym roku i wyda plon na trzy lata.</verse>
				<verse number="22">I będziecie siać w ósmym roku, ale będziecie jeść ze starego plonu aż do dziewiątego roku; dopóki nie nadejdą jego plony, będziecie jeść stare.</verse>
				<verse number="23">Ziemia nie będzie sprzedawana na zawsze, gdyż ziemia należy do mnie, a wy jesteście u mnie gośćmi i przybyszami.</verse>
				<verse number="24">A w całej ziemi waszej posiadłości ustanowicie dla ziemi prawo wykupu.</verse>
				<verse number="25">Jeśli twój brat zubożeje, a sprzeda [coś] ze swojej własności i przyjdzie najbliższy krewny, mający prawo wykupu, to niech wykupi, co jego brat sprzedał.</verse>
				<verse number="26">A jeśli ktoś nie ma nikogo, kto może to wykupić, lecz sam będzie mógł i znajdzie środki na wykup;</verse>
				<verse number="27">To odliczy lat od swojej sprzedaży, zwróci resztę temu, komu sprzedał, i wróci do swojej posiadłości.</verse>
				<verse number="28">Lecz jeśli nie ma środków, aby zwrócić, to pozostanie to, co sprzedał, w ręku tego, który to kupił aż do roku jubileuszowego. W roku jubileuszowym zwolni mu to, a ten wróci do swojej posiadłości.</verse>
				<verse number="29">Jeśli ktoś sprzeda dom mieszkalny w mieście otoczonym murami, będzie miał prawo wykupu do końca roku sprzedaży; będzie miał prawo wykupu przez cały rok.</verse>
				<verse number="30">A jeśli nie zostanie wykupiony do końca roku, wtedy ten dom w mieście otoczonym murami zostanie własnością na zawsze tego, który go kupił, oraz jego potomków. Nie będzie zwolniony w roku jubileuszowym.</verse>
				<verse number="31">Ale domy we wsiach, które nie są otoczone murami, będą traktowane na równi z polami ziemi. Będą podlegały prawu wykupu i w roku jubileuszowym zostaną zwolnione.</verse>
				<verse number="32">Co do miast Lewitów i domów w miastach ich posiadłości, to Lewitom zawsze przysługuje prawo wykupu.</verse>
				<verse number="33">A jeśli ktoś kupuje od Lewitów, to kupiony dom lub miejska posiadłość zostaną zwolnione w roku jubileuszowym, gdyż domy miast Lewitów są ich posiadłością pośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="34">Ale pole wokół ich miast nie będzie sprzedawane, gdyż jest ich wieczystą posiadłością.</verse>
				<verse number="35">Jeśli twój brat zubożeje i jego ręka osłabnie przy tobie, wspomożesz go, aby mógł żyć przy tobie jako gość lub przybysz.</verse>
				<verse number="36">Nie bierz od niego lichwy ani odsetek, lecz bój się swego Boga, aby twój brat mógł się żywić przy tobie.</verse>
				<verse number="37">Nie dasz mu swoich pieniędzy na lichwę ani nie pożyczysz mu swojej żywności dla zysku.</verse>
				<verse number="38">Ja jestem PAN, wasz Bóg, który was wyprowadził z ziemi Egiptu, aby dać wam ziemię Kanaan i być waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="39">Jeśli też zubożeje twój brat przy tobie i zaprzeda się tobie, nie będziesz go obarczał niewolniczą pracą;</verse>
				<verse number="40">Będzie u ciebie jako najemnik i jako przybysz; aż do roku jubileuszowego będzie ci służyć.</verse>
				<verse number="41">Potem odejdzie od ciebie, on i jego dzieci z nim, i wróci do swojej rodziny i do posiadłości swoich przodków.</verse>
				<verse number="42">Oni bowiem są moimi sługami, których wyprowadziłem z ziemi Egiptu. Nie będą sprzedawani jako niewolnicy.</verse>
				<verse number="43">Nie będziesz srogo panował nad nimi, ale będziesz się bał swego Boga.</verse>
				<verse number="44">Twój niewolnik i twoja niewolnica, których będziesz miał, [będą] z tych narodów, które są wokoło was; od nich będziecie kupować niewolnika i niewolnicę.</verse>
				<verse number="45">Także spośród synów przybyszów mieszkających wśród was będziecie kupować i z potomstwa tych, którzy są z wami, urodzonych w waszej ziemi. Oni będą waszą własnością.</verse>
				<verse number="46">Będziecie ich przekazywać waszym dzieciom w dziedzictwie, na dziedziczną własność; będą wam służyć na zawsze. Lecz nad waszymi braćmi, synami Izraela, nikt z was nie będzie srogo panował.</verse>
				<verse number="47">A jeśli gość lub przybysz wzbogaci się przy tobie, a twój brat zubożeje przy nim i sprzeda się gościowi lub przybyszowi przy tobie lub potomstwu rodziny przybysza;</verse>
				<verse number="48">To po sprzedaniu może zostać wykupiony; ktokolwiek z jego braci może go wykupić;</verse>
				<verse number="49">Albo jego stryj, albo syn jego stryja może go wykupić, albo ktokolwiek z jego bliskich krewnych z jego rodziny może go wykupić, albo jeśli go stać, sam siebie wykupi.</verse>
				<verse number="50">I rozliczy się ze swoim nabywcą od roku swego sprzedania aż do roku jubileuszowego; a pieniądze, za które się sprzedał, zostaną obliczone według liczby lat; postąpi z nim jak z najemnikiem.</verse>
				<verse number="51">Jeśli zostało jeszcze wiele lat, to według ich liczby zwróci swój wykup z pieniędzy, za które został kupiony.</verse>
				<verse number="52">A jeśli do roku jubileuszowego zostało niewiele lat, to rozliczy się z nim i według ich liczby tych lat zwróci swój wykup.</verse>
				<verse number="53">Będzie u niego jako najemnik, rok po roku; nie będzie nad nim srogo panował na twoich oczach.</verse>
				<verse number="54">A jeśli nie zostanie wykupiony tymi sposobami, wtedy wyjdzie wolny w roku jubileuszowym, on razem ze swoimi dziećmi;</verse>
				<verse number="55">Bo synowie Izraela są moimi sługami. Są moimi sługami, których wyprowadziłem z ziemi Egiptu. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Nie czyńcie sobie bożków ani rzeźbionego posągu ani nie stawiajcie stel, ani kamiennych rzeźb w waszej ziemi, by im oddawać pokłon, bo ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="2">Będziecie zachowywać moje szabaty i czcić moją świątynię. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="3">Jeśli będziecie postępować według moich ustaw i przestrzegać moich przykazań, i wykonywać je;</verse>
				<verse number="4">To ześlę wam deszcze we właściwym czasie i ziemia wyda swój plon, i drzewa polne wydadzą swój owoc;</verse>
				<verse number="5">Młocka będzie trwać do winobrania, a winobranie do siewu; będziecie jeść swój chleb do syta i mieszkać bezpiecznie w swojej ziemi.</verse>
				<verse number="6">Udzielę ziemi pokoju, położycie się i nikt was nie będzie straszył. Usunę z ziemi groźne zwierzę i miecz nie przejdzie przez waszą ziemię.</verse>
				<verse number="7">Będziecie ścigać waszych wrogów i upadną przed wami od miecza.</verse>
				<verse number="8">Pięciu z was będzie ścigać stu, a stu z was będzie ścigać dziesięć tysięcy. I wasi wrogowie padną przed wami od miecza.</verse>
				<verse number="9">Zwrócę się bowiem ku wam i rozplenię was, rozmnożę was i utwierdzę moje przymierze z wami.</verse>
				<verse number="10">I będziecie jedli [zboże] z poprzednich zbiorów, potem wyniesiecie stare, gdy nastaną nowe.</verse>
				<verse number="11">Umieszczę też mój przybytek wśród was i moja dusza nie obrzydzi was sobie.</verse>
				<verse number="12">I będę przechadzał się wśród was, i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem.</verse>
				<verse number="13">Ja jestem PAN, wasz Bóg, który wyprowadził was z ziemi Egiptu, abyście już nie byli ich niewolnikami; i połamałem więzy waszego jarzma, abyście chodzili wyprostowani.</verse>
				<verse number="14">Jeśli jednak nie posłuchacie mnie i nie wykonacie wszystkich tych przykazań;</verse>
				<verse number="15">I jeśli wzgardzicie moimi ustawami, i wasza dusza będzie się brzydzić moimi sądami, tak że nie wykonacie wszystkich moich przykazań i złamiecie moje przymierze;</verse>
				<verse number="16">To i ja z wami tak postąpię: Dotknę was przerażeniem, wycieńczeniem i gorączką, które wyniszczą wam oczy i napełnią wasze dusze boleścią. Na próżno będziecie siać wasze ziarno, bo zjedzą je wasi wrogowie;</verse>
				<verse number="17">I zwrócę moje oblicze przeciwko wam, i zostaniecie pobici przez waszych wrogów. Ci, którzy was nienawidzą, będą panować nad wami i będziecie uciekali, choć nikt was nie będzie ścigać.</verse>
				<verse number="18">A jeśli mimo to nie posłuchacie mnie, będę karał was siedem razy więcej za wasze grzechy;</verse>
				<verse number="19">Złamię pychę waszej potęgi i niebo nad wami uczynię jak z żelaza, a waszą ziemię jak z miedzi;</verse>
				<verse number="20">I wasza praca będzie szła na próżno, bo wasza ziemia nie wyda swego plonu, a drzewa ziemi nie wydadzą swego owocu.</verse>
				<verse number="21">A jeśli będziecie postępować na przekór mnie i nie zechcecie mnie słuchać, to przydam wam siedem razy więcej plag za wasze grzechy.</verse>
				<verse number="22">Ześlę też na was dzikie zwierzęta, które was osierocą, wyniszczą wasze bydło i zmniejszą waszą liczbę, tak że opustoszeją wasze drogi.</verse>
				<verse number="23">A jeśli przez to nie poprawicie się, ale będziecie postępować na przekór mnie;</verse>
				<verse number="24">To i ja postąpię na przekór wam i będę was karał siedmiokrotnie za wasze grzechy;</verse>
				<verse number="25">I sprowadzę na was miecz, który pomści [złamane] przymierze; [gdy] zbierzecie się w swych miastach, wtedy ześlę zarazę pomiędzy was i będziecie wydani w ręce wroga.</verse>
				<verse number="26">A gdy złamię podporę waszego chleba, dziesięć kobiet będzie piec wasz chleb w jednym piecu i będą wam wydzielać wasz chleb na wagę; będziecie jeść, lecz się nie nasycicie.</verse>
				<verse number="27">A jeśli mimo to nie posłuchacie mnie, ale będziecie postępować na przekór mnie;</verse>
				<verse number="28">To ja też postąpię na przekór wam z gniewem; też będę was karać siedmiokrotnie za wasze grzechy.</verse>
				<verse number="29">I będziecie jeść ciało waszych synów i ciało waszych córek.</verse>
				<verse number="30">Zniszczę wasze wyżyny, zburzę wasze posągi i rzucę wasze szczątki na szczątki waszych bożków, a moja dusza będzie się wami brzydzić.</verse>
				<verse number="31">I zamienię wasze miasta w ruiny, i zburzę wasze świątynie, i więcej nie przyjmę waszych wdzięcznych wonności.</verse>
				<verse number="32">I spustoszę ziemię tak, że zdumieją się nad nią wasi wrogowie, którzy w niej mieszkają.</verse>
				<verse number="33">A was rozproszę między narodami i dobędę miecz za wami; wasza ziemia będzie spustoszona i wasze miasta zburzone.</verse>
				<verse number="34">Wtedy ziemia ucieszy się swoimi szabatami przez wszystkie dni swojego spustoszenia, a wy będziecie w ziemi waszych wrogów. Wtedy ziemia odpocznie i ucieszy się swoimi szabatami.</verse>
				<verse number="35">Przez wszystkie dni swojego spustoszenia będzie odpoczywać, gdyż nie odpoczywała w czasie waszych szabatów, kiedy w niej mieszkaliście.</verse>
				<verse number="36">A tym, którzy z was pozostaną, ześlę do ich serc lękliwość w ziemiach ich wrogów, tak że będzie ich ścigać szelest opadającego liścia i będą uciekać [jak] przed mieczem, i będą padać, chociaż nikt nie będzie ich ścigać.</verse>
				<verse number="37">I padną jeden na drugiego jakby od miecza, choć nikt ich nie będzie ścigać. Nie będziecie mogli się ostać przed waszymi wrogami.</verse>
				<verse number="38">Zginiecie wśród narodów i pożre was ziemia waszych wrogów.</verse>
				<verse number="39">A ci z was, którzy zostaną, zgniją z powodu swojej nieprawości w ziemi swoich wrogów; także z powodu nieprawości swoich ojców zgniją wraz z nimi.</verse>
				<verse number="40">Ale jeśli wyznają swoją nieprawość i nieprawość swoich ojców oraz przewinienie, którymi wystąpili przeciwko mnie, oraz to, że postępowali na przekór mnie;</verse>
				<verse number="41">I że ja postępowałem na przekór im, i wprowadziłem ich do ziemi ich wrogów; jeśli wtedy ukorzą się ich nieobrzezane serca i będą znosić [karę za] swoje nieprawości;</verse>
				<verse number="42">Wtedy wspomnę na moje przymierze z Jakubem i na moje przymierze z Izaakiem, wspomnę też na moje przymierze z Abrahamem, wspomnę i na tę ziemię.</verse>
				<verse number="43">A ziemia będzie przez nich opuszczona i ucieszy się swoimi szabatami, gdy będzie spustoszona z ich powodu. Będą cierpliwie nosić [karę za] swoją nieprawość, ponieważ wzgardzili moimi sądami i ich dusza obrzydziła sobie moje ustawy.</verse>
				<verse number="44">Lecz mimo tego wszystkiego, gdy będą w ziemi swoich wrogów, nie odrzucę ich ani nie obrzydzę ich sobie tak, by ich wytępić i złamać moje przymierze z nimi, gdyż ja jestem PAN, ich Bóg.</verse>
				<verse number="45">Ale dla nich wspomnę na przymierze ich przodków, których wyprowadziłem z ziemi Egiptu na oczach pogan, aby być ich Bogiem. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="46">To są ustawy, sądy i prawa, które ustanowił PAN między sobą a synami Izraela na górze Synaj za pośrednictwem Mojżesza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś złoży PANU szczególny ślub, [da okup] według twojego oszacowania.</verse>
				<verse number="3">A [takie] będzie twoje oszacowanie: Za mężczyznę w wieku od dwudziestu do sześćdziesięciu lat będzie wynosiło pięćdziesiąt syklów srebra według sykla świątynnego.</verse>
				<verse number="4">A jeśli to jest kobieta, twoje oszacowanie będzie wynosiło trzydzieści syklów;</verse>
				<verse number="5">A jeśli to będzie ktoś w wieku od pięciu do dwudziestu lat, wtedy twoje oszacowanie za osobę płci męskiej będzie wynosiło dwadzieścia syklów, a za osobę płci żeńskiej – dziesięć syklów.</verse>
				<verse number="6">A jeśli to jest dziecko w wieku od [jednego] miesiąca do pięciu lat, wtedy twoje oszacowanie za chłopca będzie wynosiło pięć syklów srebra, a za dziewczynkę twoje oszacowanie będzie wynosiło trzy sykle srebra.</verse>
				<verse number="7">A jeśli to jest ktoś w wieku od sześćdziesięciu lat wzwyż, jeśli to jest mężczyzna, wtedy twoje szacowanie będzie wynosiło piętnaście syklów, a za kobietę – dziesięć syklów.</verse>
				<verse number="8">Lecz jeśli jest tak ubogi, że nie może zapłacić twego oszacowania, wtedy postawią go przed kapłanem i kapłan go oszacuje. Według możności tego, który ślubował, oszacuje go kapłan.</verse>
				<verse number="9">Jeśli to, co będzie PANU składane w ofierze, jest ze zwierząt, to wszystko z tego, które będzie oddane PANU, będzie święte;</verse>
				<verse number="10">Nie zamieni go ani nie zastąpi go czym innym, ani lepszego gorszym, ani gorszego lepszym. Jeśli jednak nawet zastąpi zwierzę innym zwierzęciem, to ono i to, czym [zostało] zastąpione, będzie święte.</verse>
				<verse number="11">A jeśli to będzie nieczyste zwierzę, którego nie składa się PANU w ofierze, wtedy stawi to zwierzę przed kapłanem;</verse>
				<verse number="12">I kapłan je oszacuje, według tego, czy [jest] dobre, czy marne. Jak ty, kapłanie, je oszacujesz, tak będzie.</verse>
				<verse number="13">A jeśli zechce je wykupić, to doda jedną piątą do twojego oszacowania.</verse>
				<verse number="14">Jeśli ktoś poświęci swój dom, żeby był święty dla PANA, wtedy kapłan oszacuje go według tego, czy jest dobry, czy marny. Jak kapłan go oszacuje, tak zostanie.</verse>
				<verse number="15">A jeśli ten, który poświęcił, zechce wykupić swój dom, to doda jedną piątą wartości twego oszacowania i [dom] będzie jego.</verse>
				<verse number="16">Jeśli ktoś poświęci PANU część pola swojej posiadłości, wtedy twoje oszacowanie będzie według ilości wysianego ziarna; chomer jęczmienia odpowiada pięćdziesięciu syklom srebra.</verse>
				<verse number="17">Jeśli poświęcił swoje pole do roku jubileuszowego, to zostanie według twego oszacowania.</verse>
				<verse number="18">Ale jeśli poświęcił swoje pole po roku jubileuszowym, wtedy kapłan obliczy mu pieniądze według lat, które zostają do roku jubileuszowego, i zostanie to odjęte od twego szacowania.</verse>
				<verse number="19">A jeśli ten, który poświęcił pole, zechce je wykupić, to doda jedną piątą wartości twego oszacowania i [pole] będzie jego.</verse>
				<verse number="20">Ale jeśli nie wykupi pola, lecz będzie ono sprzedane komuś innemu, nie może być już wykupione.</verse>
				<verse number="21">I to pole, gdy stanie się wolne w roku jubileuszowym, będzie święte dla PANA jako pole poświęcone; stanie się posiadłością kapłana.</verse>
				<verse number="22">A jeśli ktoś poświęca PANU kupione pole, które nie należy do pól jego posiadłości;</verse>
				<verse number="23">Wówczas kapłan obliczy mu wysokość oszacowania aż do roku jubileuszowego i on tego samego dnia odda [sumę] twego szacowania jako rzecz świętą PANU.</verse>
				<verse number="24">A w roku jubileuszowym pole wróci do tego, od którego zostało kupione, do którego posiadłość tej ziemi należy.</verse>
				<verse number="25">A każde twoje oszacowanie będzie według sykla świątynnego. Jeden sykl będzie wynosił dwadzieścia ger.</verse>
				<verse number="26">Jednak pierworodnego ze zwierząt, które jako pierworodne należą do PANA, nikt nie poświęci, czy to wołu, czy owcy; należy do PANA.</verse>
				<verse number="27">A jeśli będzie ze zwierząt nieczystych, to wykupi je według twego oszacowania i doda do tego jedną piątą; a jeśli nie zostanie wykupione, niech zostanie sprzedane według twego oszacowania.</verse>
				<verse number="28">Natomiast każda rzecz poświęcona, którą kto poświęca PANU ze wszystkiego, co ma – czy to z ludzi, czy ze zwierząt, czy z pola swojej posiadłości – nie będzie sprzedawana ani wykupiona, bo wszelka rzecz poświęcona jest najświętsza dla PANA.</verse>
				<verse number="29">To, co poświęcone, które będzie poświęcone przez człowieka, nie będzie odkupione, [ale] poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="30">Wszelka dziesięcina ziemi – czy to z nasienia ziemi, czy z owocu drzewa – należy do PANA. Jest ona poświęcona PANU.</verse>
				<verse number="31">Ale jeśli ktoś zechce wykupić [część] swoich dziesięcin, doda do nich jedną piątą.</verse>
				<verse number="32">Także wszelka dziesięcina z bydła i z trzody, ze wszystkiego, co przechodzi pod laską [pasterską], każde dziesiąte będzie poświęcone PANU.</verse>
				<verse number="33">[Nikt] nie będzie przebierał między dobrym a marnym ani nie będzie go zamieniać; a jeśli je nawet zamieni, to ono i to, na co [zostało] zamienione, będzie święte. Nie można tego wykupić.</verse>
				<verse number="34">To są przykazania, które PAN rozkazał Mojżeszowi dla synów Izraela na górze Synaj.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="4">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">PAN przemówił do Mojżesza na pustyni Synaj, w Namiocie Zgromadzenia, pierwszego [dnia] drugiego miesiąca, w drugim roku po ich wyjściu z ziemi Egiptu, tymi słowy:</verse>
				<verse number="2">Policzcie całe zgromadzenie synów Izraela według ich rodzin i według domów ich ojców, licząc imiona wszystkich mężczyzn, głowa po głowie;</verse>
				<verse number="3">Od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich w Izraelu zdolnych do walki. Ty i Aaron policzycie ich według ich oddziałów.</verse>
				<verse number="4">I będzie z wami jeden mężczyzna z każdego pokolenia, głowa domu swoich ojców.</verse>
				<verse number="5">A oto imiona mężczyzn, którzy będą z wami: z [pokolenia] Rubena – Elizur, syn Szedeura;</verse>
				<verse number="6">Z Symeona – Szelumiel, syn Suriszaddaja;</verse>
				<verse number="7">Z Judy – Nachszon, syn Amminadaba;</verse>
				<verse number="8">Z Issachara – Netaneel, syn Suara;</verse>
				<verse number="9">Z Zebulona – Eliab, syn Chelona;</verse>
				<verse number="10">Z synów Józefa: z Efraima – Eliszama, syn Ammihuda, z Manassesa – Gamliel, syn Pedahsura;</verse>
				<verse number="11">Z Beniamina – Abidan, syn Gideoniego;</verse>
				<verse number="12">Z Dana – Achiezer, syn Ammiszaddaja;</verse>
				<verse number="13">Z Aszera – Pagiel, syn Okrana;</verse>
				<verse number="14">Z Gada – Eliasaf, syn Deuela;</verse>
				<verse number="15">Z Neftalego – Achira, syn Enana.</verse>
				<verse number="16">Ci powołani, [sławni] spośród zgromadzenia, byli naczelnikami pokoleń swych ojców, wodzami tysięcy w Izraelu.</verse>
				<verse number="17">Mojżesz i Aaron przyjęli więc tych mężczyzn, którzy zostali imiennie wyznaczeni.</verse>
				<verse number="18">I zebrali całe zgromadzenie w pierwszym dniu drugiego miesiąca, a każdy podawał swoje pochodzenie według swych rodzin, według domów swych ojców i według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, głowa po głowie.</verse>
				<verse number="19">Jak PAN rozkazał Mojżeszowi, tak policzył ich na pustyni Synaj.</verse>
				<verse number="20">Synów Rubena, pierworodnego Izraela, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, głowa po głowie, wszystkich mężczyzn od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="21">Naliczono z pokolenia Rubena czterdzieści sześć tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="22">Synów Symeona, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, naliczonych według liczby imion, głowa po głowie, wszystkich mężczyzn od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="23">Naliczono z pokolenia Symeona pięćdziesiąt dziewięć tysięcy trzystu.</verse>
				<verse number="24">Synów Gada, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="25">Naliczono z pokolenia Gada czterdzieści pięć tysięcy sześciuset pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="26">Synów Judy, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="27">Naliczono z pokolenia Judy siedemdziesiąt cztery tysiące sześciuset.</verse>
				<verse number="28">Synów Issachara, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="29">Naliczono z pokolenia Issachara pięćdziesiąt cztery tysiące czterystu.</verse>
				<verse number="30">Synów Zebulona, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="31">Naliczono z pokolenia Zebulona pięćdziesiąt siedem tysięcy czterystu.</verse>
				<verse number="32">Synów Józefa, z synów Efraima, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="33">Naliczono z pokolenia Efraima czterdzieści tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="34">Synów Manassesa, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="35">Naliczono z pokolenia Manassesa trzydzieści dwa tysiące dwustu.</verse>
				<verse number="36">Synów Beniamina, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="37">Naliczono z pokolenia Beniamina trzydzieści pięć tysięcy czterystu.</verse>
				<verse number="38">Synów Dana, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="39">Naliczono z pokolenia Dana sześćdziesiąt dwa tysiące siedmiuset.</verse>
				<verse number="40">Synów Aszera, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="41">Naliczono z pokolenia Aszera czterdzieści jeden tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="42">Synów Neftalego, ich potomków według ich rodzin, według domów ich ojców, według liczby imion, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki;</verse>
				<verse number="43">Naliczono z pokolenia Neftalego pięćdziesiąt trzy tysiące czterystu.</verse>
				<verse number="44">To są ci, których policzyli Mojżesz, Aaron i książęta Izraela, dwunastu mężczyzn, po jednym z każdego domu swych ojców.</verse>
				<verse number="45">I było wszystkich policzonych synów Izraela, według domów ich ojców, od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich zdolnych do walki w Izraelu;</verse>
				<verse number="46">Wszystkich policzonych było sześćset trzy tysiące pięciuset pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="47">Lecz Lewici nie zostali policzeni z nimi według pokolenia swych ojców.</verse>
				<verse number="48">PAN rozkazał bowiem Mojżeszowi:</verse>
				<verse number="49">Tylko pokolenia Lewiego nie spisuj i nie licz go razem z synami Izraela;</verse>
				<verse number="50">Lecz ustanowisz Lewitów nad Przybytkiem Świadectwa i nad wszystkimi jego naczyniami, i nad wszystkim, co do niego należy. Oni będą nosić przybytek i wszystkie jego sprzęty; oni też będą go obsługiwać i rozbijać obóz dokoła przybytku.</verse>
				<verse number="51">A gdy przybytek będzie miał wyruszyć, Lewici go rozbiorą; także gdy przybytek ma być wznoszony, Lewici ustawią go; a obcy, który się do niego zbliży, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="52">I synowie Izraela będą rozbijać namioty, każdy w swoim obozie i każdy pod swoim sztandarem, według swych zastępów.</verse>
				<verse number="53">Lecz Lewici rozbiją obóz wokół Przybytku Świadectwa, aby gniew nie spadł na zgromadzenie synów Izraela. Lewici będą pełnić straż przy Przybytku Świadectwa.</verse>
				<verse number="54">I synowie Izraela uczynili zgodnie ze wszystkim, co PAN rozkazał Mojżeszowi, tak właśnie uczynili.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Potem PAN przemówił do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="2">Każdy z synów Izraela rozbije obóz przy swoim sztandarze, pod znakami domów swych ojców. Będą rozbijać obóz w pewnej odległości od Namiotu Zgromadzenia, wokół [niego].</verse>
				<verse number="3">Od strony wschodniej rozbiją obóz ludzie pod sztandarem obozu Judy, według swych oddziałów, a wodzem nad synami Judy [będzie] Nachszon, syn Amminadaba;</verse>
				<verse number="4">A jego policzony zastęp [wynosił] siedemdziesiąt cztery tysiące sześciuset [ludzi].</verse>
				<verse number="5">Obok niego rozbije obóz pokolenie Issachara, a wodzem synów Issachara [będzie] Netaneel, syn Suara;</verse>
				<verse number="6">A jego policzony zastęp [wynosił] pięćdziesiąt cztery tysiące czterystu [ludzi].</verse>
				<verse number="7">[Obok nich] – pokolenie Zebulona, a wodzem synów Zebulona [będzie] Eliab, syn Chelona;</verse>
				<verse number="8">A jego policzony zastęp [wynosił] pięćdziesiąt siedem tysięcy czterystu [ludzi].</verse>
				<verse number="9">Wszystkich policzonych w obozie Judy, według ich zastępów, [było] sto osiemdziesiąt sześć tysięcy czterystu. Oni wyruszą pierwsi.</verse>
				<verse number="10">Od strony południowej będzie sztandar obozu Rubena, według swych zastępów, a wodzem synów Rubena [będzie] Elisur, syn Szedeura;</verse>
				<verse number="11">A jego policzony zastęp [wynosił] czterdzieści sześć tysięcy pięciuset [ludzi].</verse>
				<verse number="12">Obok niego rozbije obóz pokolenie Symeona, a wodzem synów Symeona [będzie] Szelumiel, syn Suriszaddaja;</verse>
				<verse number="13">A jego policzony zastęp [wynosił] pięćdziesiąt dziewięć tysięcy trzystu [ludzi].</verse>
				<verse number="14">Następnie pokolenie Gada, a wodzem synów Gada [będzie] Eliasaf, syn Reuela;</verse>
				<verse number="15">A jego policzony zastęp [wynosił] czterdzieści pięć tysięcy sześciuset pięćdziesięciu [ludzi].</verse>
				<verse number="16">Wszystkich policzonych w obozie Rubena, według ich zastępów, [było] sto pięćdziesiąt jeden tysięcy czterystu pięćdziesięciu. Oni wyruszą w drugiej kolejności.</verse>
				<verse number="17">Następnie wyruszy Namiot Zgromadzenia z obozem Lewitów pośrodku obozu. Jak będą obozować, tak będą wyruszać, każdy na swoim miejscu, pod swoim sztandarem.</verse>
				<verse number="18">Od strony zachodniej [będzie] sztandar obozu Efraima, według swych zastępów, a wodzem synów Efraima [będzie] Eliszama, syn Ammihuda;</verse>
				<verse number="19">A jego policzony zastęp [wynosił] czterdzieści tysięcy pięciuset [ludzi].</verse>
				<verse number="20">Obok niego pokolenie Manassesa, a wodzem synów Manassesa [będzie] Gamliel, syn Pedahsura.</verse>
				<verse number="21">A jego policzony zastęp [wynosił] trzydzieści dwa tysiące dwustu [ludzi].</verse>
				<verse number="22">Następnie pokolenie Beniamina, a wodzem synów Beniamina [będzie] Abidan, syn Gideoniego;</verse>
				<verse number="23">A jego policzony zastęp [wynosił] trzydzieści pięć tysięcy czterystu [ludzi].</verse>
				<verse number="24">Wszystkich policzonych w obozie Efraima [było] sto osiem tysięcy stu według swoich zastępów. [Oni] wyruszą w trzeciej kolejności.</verse>
				<verse number="25">Od strony północnej [będzie] sztandar obozu Dana, według swych zastępów, a wodzem synów Dana [będzie] Achiezer, syn Ammiszadaja;</verse>
				<verse number="26">A jego policzony zastęp [wynosił] sześćdziesiąt dwa tysiące siedmiuset [ludzi].</verse>
				<verse number="27">Obok niego rozbije obóz pokolenie Aszera, a wodzem synów Aszera [będzie] Pagiel, syn Okrana;</verse>
				<verse number="28">A jego policzony zastęp [wynosił] czterdzieści jeden tysięcy pięciuset [ludzi].</verse>
				<verse number="29">Następnie pokolenie Neftalego, a wodzem synów Neftalego [będzie] Achira, syn Enana;</verse>
				<verse number="30">A jego policzony zastęp [wynosił] pięćdziesiąt trzy tysiące czterystu [ludzi].</verse>
				<verse number="31">Wszystkich policzonych w obozie Dana [było] sto pięćdziesiąt siedem tysięcy sześciuset. Oni wyruszą ostatni pod swoimi sztandarami.</verse>
				<verse number="32">To są policzeni spośród synów Izraela według domów ich ojców. Wszystkich policzonych w obozach, według ich zastępów, było sześćset trzy tysiące pięciuset pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="33">Lewitów zaś nie liczono wśród synów Izraela, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="34">I synowie Izraela uczynili zgodnie ze wszystkim, co PAN rozkazał Mojżeszowi: tak rozbijali obozy przy swych sztandarach i tak wyruszali, każdy według swych rodzin [i] według domów swych ojców.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">To są dzieje rodu Aarona i Mojżesza w dniu, w którym PAN rozmawiał z Mojżeszem na górze Synaj.</verse>
				<verse number="2">A to [są] imiona synów Aarona: pierworodny Nadab, potem Abihu, Eleazar i Itamar.</verse>
				<verse number="3">To [są] imiona synów Aarona, namaszczonych kapłanów, których poświęcił, aby pełnili urząd kapłański.</verse>
				<verse number="4">Lecz Nadab i Abihu umarli przed PANEM, gdy ofiarowali inny ogień przed PANEM na pustyni Synaj, i odeszli bez potomków. Eleazar i Itamar pełnili więc urząd kapłański przed obliczem swego ojca Aarona.</verse>
				<verse number="5">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="6">Każ się zbliżyć pokoleniu Lewiego i postaw ich przed kapłanem Aaronem, aby mu służyli;</verse>
				<verse number="7">I pełnili straż, która go obowiązuje oraz straż całego zgromadzenia, przed Namiotem Zgromadzenia, wykonując służbę przybytku.</verse>
				<verse number="8">Będą strzec wszystkich sprzętów Namiotu Zgromadzenia i pełnić straż synów Izraela, wykonując służbę przybytku.</verse>
				<verse number="9">Oddasz więc Lewitów Aaronowi i jego synom; będą mu całkowicie oddani spośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="10">Aarona zaś i jego synów ustanowisz, aby pełnili swoje kapłaństwo. A obcy, który się zbliży, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="11">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="12">Oto wziąłem Lewitów spośród synów Izraela na miejsce wszystkich pierworodnych, którzy otwierają łono wśród synów Izraela, i dlatego Lewici będą należeć do mnie.</verse>
				<verse number="13">Do mnie bowiem należy wszystko, co pierworodne. W dniu, kiedy zabiłem wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, poświęciłem sobie wszystko, co pierworodne w Izraelu, od człowieka aż do zwierzęcia. Będą należeć do mnie; ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="14">PAN powiedział też do Mojżesza na pustyni Synaj:</verse>
				<verse number="15">Policz synów Lewiego według domów ich ojców i według ich rodzin. Policzysz każdego mężczyznę w wieku od jednego miesiąca wzwyż.</verse>
				<verse number="16">I Mojżesz policzył ich według słowa PANA, jak mu rozkazano.</verse>
				<verse number="17">Oto imiona synów Lewiego: Gerszon, Kehat i Merari.</verse>
				<verse number="18">A imiona synów Gerszona według ich domów: Libni i Szimei.</verse>
				<verse number="19">A synowie Kehata według swych domów: Amram, Ishar, Chebron i Uzziel.</verse>
				<verse number="20">Synowie zaś Merariego według swych domów: Machli i Muszi. To są rodziny Lewiego według domów ich ojców.</verse>
				<verse number="21">Od Gerszona [pochodzi] rodzina Libnitów i rodzina Szimeitów. To są rodziny Gerszonitów.</verse>
				<verse number="22">Liczba wszystkich policzonych mężczyzn w wieku od jednego miesiąca wzwyż [wynosiła] u nich siedem tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="23">Rodziny Gerszonitów rozbiją obóz za przybytkiem od strony zachodniej.</verse>
				<verse number="24">A wodzem domu ojca Gerszonitów [będzie] Eliasaf, syn Laela.</verse>
				<verse number="25">A pod strażą synów Gerszona w Namiocie Zgromadzenia [będzie] przybytek i namiot, jego przykrycie i zasłona u wejścia do Namiotu Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="26">I zasłony dziedzińca, zasłona u wejścia na dziedziniec, który otacza przybytek i ołtarz wokoło, oraz jego sznury potrzebne do wszelkich prac.</verse>
				<verse number="27">Od Kehata zaś [pochodzą] rodziny: Amramitów, Isharytów, Chebronitów i Uzzielitów. To są rodziny Kehatytów.</verse>
				<verse number="28">Liczba wszystkich mężczyzn w wieku od jednego miesiąca wzwyż [wynosiła] osiem tysięcy sześciuset pełniących straż w świątyni.</verse>
				<verse number="29">Rodziny synów Kehata rozbiją obóz po południowej stronie przybytku;</verse>
				<verse number="30">A wodzem domu ojca rodziny Kehatytów [będzie] Elisafan, syn Uzziela.</verse>
				<verse number="31">Pod ich strażą będzie arka, stół, świecznik, ołtarze i sprzęty świątyni, którymi będą usługiwać, oraz zasłona wraz z całą jej obsługą.</verse>
				<verse number="32">Naczelnym wodzem Lewitów [będzie] Eleazar, syn kapłana Aarona, on będzie miał nadzór nad tymi, którzy pełnią straż w świątyni.</verse>
				<verse number="33">Od Merariego [pochodzą] zaś rodziny Machlitów i Muszytów. To są rodziny Merarytów.</verse>
				<verse number="34">A liczba wszystkich policzonych mężczyzn w wieku od jednego miesiąca wzwyż [wynosiła] u nich sześć tysięcy dwustu.</verse>
				<verse number="35">Wodzem zaś domu ojca rodzin Merariego [był] Suriel, syn Abichaila. [Oni] rozbiją obóz po stronie północnej przybytku.</verse>
				<verse number="36">A pod nadzorem i strażą synów Merariego będą deski przybytku, jego drążki, słupy i podstawki oraz wszystkie jego sprzęty wraz z całą jego obsługą;</verse>
				<verse number="37">Także słupy wokoło dziedzińca, ich podstawki, kołki i ich sznury.</verse>
				<verse number="38">A przed przybytkiem od strony wschodniej, przed Namiotem Zgromadzenia, rozbiją obóz Mojżesz, Aaron i jego synowie, pełniący straż w świątyni za synów Izraela; a obcy, który się zbliży, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="39">Wszystkich Lewitów policzonych przez Mojżesza i Aarona na rozkaz PANA według ich rodzin, wszystkich mężczyzn w wieku od jednego miesiąca wzwyż [było] dwadzieścia dwa tysiące.</verse>
				<verse number="40">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Policz wszystkich pierworodnych mężczyzn spośród synów Izraela w wieku od jednego miesiąca wzwyż i sporządź spis ich imion.</verse>
				<verse number="41">I weźmiesz dla mnie Lewitów – ja jestem PAN – w zamian za wszystkich pierworodnych spośród synów Izraela, a także bydła Lewitów zamiast wszystkiego, co pierworodne, wśród bydła synów Izraela.</verse>
				<verse number="42">Mojżesz policzył więc wszystkich pierworodnych spośród synów Izraela, tak jak PAN mu rozkazał.</verse>
				<verse number="43">A liczba wszystkich pierworodnych mężczyzn w wieku od jednego miesiąca wzwyż, według liczby imion, wynosiła dwadzieścia dwa tysiące dwieście siedemdziesiąt trzy.</verse>
				<verse number="44">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="45">Weź Lewitów na miejsce wszystkich pierworodnych spośród synów Izraela, a także bydło Lewitów na miejsce ich bydła; i Lewici będą należeć do mnie. Ja jestem PAN.</verse>
				<verse number="46">A jako wykup za tych dwustu siedemdziesięciu trzech pierworodnych spośród synów Izraela, którzy przewyższają [liczbę] Lewitów;</verse>
				<verse number="47">Weźmiesz po pięć syklów na głowę według sykla świątynnego: sykl po dwadzieścia ger.</verse>
				<verse number="48">I oddasz te pieniądze Aaronowi i jego synom jako wykup za tych, którzy przewyższają ich liczbę.</verse>
				<verse number="49">Mojżesz wziął więc pieniądze wykupu od tych, którzy przewyższali [liczbę] wykupionych przez Lewitów.</verse>
				<verse number="50">Od pierworodnych synów Izraela wziął tysiąc trzysta sześćdziesiąt pięć [syklów] według sykla świątynnego.</verse>
				<verse number="51">I Mojżesz oddał te pieniądze wykupu Aaronowi i jego synom według słowa PANA, tak jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">I PAN przemówił do Mojżesza i Aarona tymi słowy:</verse>
				<verse number="2">Policz synów Kehata spośród synów Lewiego według ich rodzin i według domów ich ojców;</verse>
				<verse number="3">Od trzydziestego roku życia wzwyż aż do pięćdziesiątego roku życia; wszystkich, którzy są zdolni do służby, aby wykonywali pracę w Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="4">Służbą synów Kehata w Namiocie Zgromadzenia [będzie troska] o rzeczy najświętsze.</verse>
				<verse number="5">Gdy obóz będzie ruszał, przyjdzie Aaron ze swymi synami i zdejmą zasłonę okrywającą, którą okryją arkę świadectwa.</verse>
				<verse number="6">A położą na niej przykrycie ze skór borsuczych i na tym rozciągną nakrycie z błękitnej [tkaniny], i założą jej drążki.</verse>
				<verse number="7">Stół [chlebów] pokładnych również przykryją tkaniną z błękitu i położą na nim misy, czasze, przystawki i kubki do nalewania; a będzie na nim nieustanny chleb.</verse>
				<verse number="8">I rozciągną na tym tkaninę karmazynową i przykryją to przykryciem ze skór borsuczych, i założą jego drążki.</verse>
				<verse number="9">Wezmą też tkaninę z błękitu, którą okryją świecznik do świecenia i jego lampy, szczypce, naczynia na popiół oraz wszystkie jego naczynia na oliwę, których się przy nim używa;</verse>
				<verse number="10">I owiną go wraz ze wszystkimi jego naczyniami przykryciem ze skór borsuczych i umieszczą na drążkach.</verse>
				<verse number="11">Rozciągną nad złotym ołtarzem tkaninę z błękitu i przykryją go przykryciem ze skór borsuczych, i założą jego drążki.</verse>
				<verse number="12">Wezmą też wszystkie sprzęty do służby, którymi służą w świątyni, owiną je tkaniną z błękitu, przykryją je okryciem ze skór borsuczych i umieszczą na drążkach.</verse>
				<verse number="13">Następnie oczyszczą ołtarz z popiołu i rozciągną na nim purpurową tkaninę;</verse>
				<verse number="14">I położą na nim wszystkie jego sprzęty używane do służby przy nim: kadzielnice, widełki, łopatki i kropielnice, wszystkie naczynia ołtarza, i rozciągną na nim przykrycie ze skór borsuczych, i założą jego drążki.</verse>
				<verse number="15">Kiedy Aaron i jego synowie skończą przykrywanie świątyni wraz ze wszystkimi jej naczyniami, gdy obóz będzie miał wyruszyć, wtedy przyjdą synowie Kehata, aby [je] nieść. Lecz nie będą dotykać świętych przedmiotów, aby nie umarli. To jest służba synów Kehata przy Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="16">A Eleazar, syn kapłana Aarona, [będzie troszczył się] o oliwę do oświetlenia, wonne kadzidło, stałą ofiarę pokarmową i oliwę do namaszczania oraz będzie doglądał przybytku i wszystkiego, co w nim jest, i w miejscu świętym i przy jego naczyniach.</verse>
				<verse number="17">Potem PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="18">Nie pozwólcie, by pokolenie rodzin Kehatytów zostało wycięte spośród Lewitów.</verse>
				<verse number="19">Ale to im uczynicie, aby żyli i nie pomarli, gdy będą się zbliżać do rzeczy najświętszych: Aaron i jego synowie przyjdą i wyznaczą każdemu z nich, co ma czynić i co ma nieść.</verse>
				<verse number="20">Lecz niech nie wchodzą się przyglądać, kiedy rzeczy święte będą przykrywane, by nie pomarli.</verse>
				<verse number="21">PAN dalej mówił do Mojżesza:</verse>
				<verse number="22">Policz synów Gerszona według domów ich ojców i według ich rodzin;</verse>
				<verse number="23">Policz tych, którzy są w wieku od trzydziestu lat wzwyż aż do lat pięćdziesięciu; wszystkich, którzy są zdolni do tej pracy, aby mogli pełnić służbę przy Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="24">A to będzie zadanie rodzin Gerszonitów, do służby i do noszenia.</verse>
				<verse number="25">Będą nosić zasłony przybytku, Namiot Zgromadzenia, jego przykrycie i przykrycie borsucze, które jest na wierzchu, oraz zasłonę u wejścia do Namiotu Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="26">Zasłony dziedzińca i zasłonę u bramy wejściowej na dziedziniec, który otacza przybytek i ołtarz wokoło, ich sznury i wszystkie przybory do pracy przy nich oraz wszystko, co jest do tego zrobione; tak będą służyć.</verse>
				<verse number="27">Wszelka służba synów Gerszonitów związana ze wszystkimi ich ciężarami oraz z całą ich służbą ma odbywać się zgodnie z rozkazem Aarona i jego synów; i powierzycie im troskę o wszystkie ich ciężary.</verse>
				<verse number="28">To będzie zadanie rodzin synów Gerszonitów w Namiocie Zgromadzenia, a nadzór nad nimi będzie miał Itamar, syn kapłana Aarona.</verse>
				<verse number="29">A synów Merariego policzysz według ich rodzin i według domów ich ojców;</verse>
				<verse number="30">Policzysz tych, którzy są w wieku od trzydziestu lat wzwyż aż do lat pięćdziesięciu, wszystkich zdolnych do tej pracy, aby mogli pełnić służbę przy Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="31">A to będzie ich zadanie przy służbie w Namiocie Zgromadzenia: [będą nosić] deski przybytku, jego drążki, słupy i podstawki;</verse>
				<verse number="32">Słupy otaczające dziedziniec, ich podstawki, kołki i sznury wraz ze wszystkimi ich przyborami oraz wszystko, co należy do ich służby. A z przedmiotów, które są im powierzone do noszenia, zrobicie wykaz według nazw.</verse>
				<verse number="33">To będzie zadanie rodzin synów Merariego według całej ich służby przy Namiocie Zgromadzenia pod nadzorem Itamara, syna kapłana Aarona.</verse>
				<verse number="34">Mojżesz, Aaron i naczelnicy zgromadzenia policzyli synów Kehata według ich rodzin i według domów ich ojców;</verse>
				<verse number="35">Tych będących w wieku od trzydziestu lat wzwyż aż do lat pięćdziesięciu, którzy byli zdolni do tej pracy, aby mogli pełnić służbę przy Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="36">A policzonych według ich rodzin było dwa tysiące siedmiuset pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="37">Byli to ci policzeni z rodzin Kehatytów, wszyscy, którzy mieli pełnić służbę przy Namiocie Zgromadzenia, których policzyli Mojżesz i Aaron zgodnie z rozkazem PANA przekazanym przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="38">A policzonych synów Gerszona według ich rodzin i według domów ich ojców;</verse>
				<verse number="39">Tych, którzy byli w wieku od trzydziestu lat wzwyż aż do lat pięćdziesięciu, zdolnych do pracy, aby mogli pełnić służbę przy Namiocie Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="40">Policzonych według ich rodzin i domów ich ojców było dwa tysiące sześciuset trzydziestu.</verse>
				<verse number="41">Byli to ci policzeni z rodzin synów Gerszona, wszyscy, którzy mieli pełnić służbę w Namiocie Zgromadzenia, których policzyli Mojżesz i Aaron zgodnie z rozkazem PANA.</verse>
				<verse number="42">A policzonych z rodzin synów Merariego według ich rodzin i domów ich ojców;</verse>
				<verse number="43">Tych, którzy byli w wieku trzydziestu lat wzwyż aż do lat pięćdziesięciu, zdolnych do pracy, aby mogli pełnić służbę przy Namiocie Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="44">A policzonych według ich rodzin [było] trzy tysiące dwustu.</verse>
				<verse number="45">A to są policzeni z rodzin synów Merariego, których policzyli Mojżesz i Aaron zgodnie z rozkazem PANA przekazanym przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="46">Wszystkich Lewitów policzonych, których policzyli Mojżesz, Aaron i naczelnicy Izraela według ich rodzin i domów ich ojców;</verse>
				<verse number="47">W wieku trzydziestu lat wzwyż aż do lat pięćdziesięciu; wszystkich policzonych, którzy przychodzili pełnić zadanie służby i [noszenia] ciężarów w Namiocie Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="48">Było osiem tysięcy pięciuset osiemdziesięciu.</verse>
				<verse number="49">Zgodnie z rozkazem PANA zostali policzeni przez Mojżesza, każdy z osobna według jego służby i według jego ciężaru. Policzono tych, których PAN rozkazał liczyć Mojżeszowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Rozkaż synom Izraela, aby usunęli z obozu każdego trędowatego, każdego cierpiącego na wyciek i każdego, który zanieczyścił się przy umarłym.</verse>
				<verse number="3">Usuniecie zarówno mężczyznę, jak i kobietę; usuniecie ich poza obóz, aby nie zanieczyścili obozu tych, wśród których mieszkam.</verse>
				<verse number="4">I synowie Izraela tak uczynili, i usunęli ich poza obóz. Jak PAN rozkazał Mojżeszowi, tak uczynili synowie Izraela.</verse>
				<verse number="5">I powiedział PAN do Mojżesza:</verse>
				<verse number="6">Powiedz synom Izraela: Jeśli mężczyzna lub kobieta popełnią jakikolwiek grzech ludzki, popełniając występek przeciwko PANU, a ta osoba byłaby winna;</verse>
				<verse number="7">Wtedy wyzna swój grzech, którego się dopuściła, i zwróci w całości to, czym zawiniła, dodając do tego jedną piątą, i odda temu, wobec kogo zgrzeszyła.</verse>
				<verse number="8">A jeśli człowiek ten nie ma krewnego, któremu można by zwrócić odszkodowanie, niech będzie ono oddane PANU i [niech przypadnie] kapłanowi z wyjątkiem barana przebłagania, którym dokona za niego przebłagania.</verse>
				<verse number="9">Każda też ofiara ze wszystkich poświęconych rzeczy synów Izraela, które przyniosą do kapłana, będzie należeć do niego.</verse>
				<verse number="10">Poświęcone rzeczy każdego [człowieka] będą należeć do niego; cokolwiek ktoś odda kapłanowi, będzie należeć do niego.</verse>
				<verse number="11">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="12">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli czyjaś żona zbłądzi i dopuści się grzechu przeciwko niemu;</verse>
				<verse number="13">A inny mężczyzna obcuje z nią, lecz będzie to ukryte przed oczami jej męża i tajne, i stanie się ona nieczysta, a nie będzie żadnego świadka przeciwko niej ani nie zostanie ona przyłapana;</verse>
				<verse number="14">Gdyby dopadł go duch zazdrości i podejrzewałby swoją żonę, która stała się nieczysta, albo gdyby dopadł go duch zazdrości i podejrzewałby ją, choć nie stała się nieczysta;</verse>
				<verse number="15">Wówczas ten mąż przyprowadzi swoją żonę do kapłana i przyniesie ofiarę za nią – jedną dziesiątą efy mąki jęczmiennej. Nie wyleje na nią oliwy ani nie nałoży na nią kadzidła, gdyż jest [to] ofiara podejrzenia, ofiara pamięci, przypominająca grzech.</verse>
				<verse number="16">A kapłan każe się jej zbliżyć i stawi ją przed PANEM.</verse>
				<verse number="17">I kapłan wleje wodę poświęconą do glinianego naczynia, weźmie też trochę prochu, który jest na podłodze przybytku, i doda do wody.</verse>
				<verse number="18">Potem kapłan postawi kobietę przed PANEM, odkryje jej głowę i położy na jej rękach ofiarę pamięci, czyli ofiarę podejrzenia. Kapłan zaś będzie miał w ręku wodę gorzką, niosącą przekleństwa.</verse>
				<verse number="19">I kapłan zaprzysięgnie ją, i powie do kobiety: Jeśli nie położył się z tobą [inny] mężczyzna i jeśli nie dopuściłaś się grzechu nieczystości wobec swego męża, to bądź nietknięta przez tę wodę gorzką niosącą przekleństwa;</verse>
				<verse number="20">Jeśli jednak byłaś niewierna swemu mężowi i stałaś się nieczysta, ponieważ oprócz twego męża obcował z tobą inny mężczyzna;</verse>
				<verse number="21">Wtedy kapłan zaprzysięgnie tę kobietę przysięgą przekleństwa i powie do niej: Niech PAN uczyni cię przekleństwem i klątwą wśród twego ludu, gdy PAN sprawi, że twoje biodro zwiotczeje i twoje łono spuchnie.</verse>
				<verse number="22">Niech ta woda niosąca przekleństwo przeniknie twoje wnętrzności, aby spuchło twoje łono i zwiotczało twoje biodro. I odpowie kobieta: Amen, amen.</verse>
				<verse number="23">Potem kapłan napisze te przekleństwa w księdze i zmyje je tą gorzką wodą;</verse>
				<verse number="24">I da wypić kobiecie gorzką wodę niosącą przekleństwo; i woda przekleństwa przeniknie ją, i zamieni się w gorycz.</verse>
				<verse number="25">Potem kapłan weźmie z rąk tej kobiety ofiarę podejrzenia i będzie ją kołysał przed PANEM, i złoży ją na ołtarzu.</verse>
				<verse number="26">Kapłan weźmie też pełną garść ofiary jako pamiątkę i spali to na ołtarzu, potem da kobiecie wypić tę wodę.</verse>
				<verse number="27">A gdy da jej wypić tę wodę, stanie się tak, że jeśli stała się nieczysta i sprzeniewierzyła się swemu mężowi, to woda przekleństwa przeniknie ją i zamieni się w gorycz, i spuchnie jej łono, i zwiotczeje jej biodro, i kobieta stanie się przekleństwem wśród swego ludu.</verse>
				<verse number="28">Jeśli jednak kobieta ta nie stała się nieczysta, ale jest czysta, to będzie bez winy i będzie rodzić dzieci.</verse>
				<verse number="29">Takie jest prawo dotyczące podejrzenia, gdy żona będzie niewierna swemu mężowi i stanie się nieczysta;</verse>
				<verse number="30">Albo gdy dopadnie męża duch zazdrości i będzie podejrzewał swoją żonę, i stawi ją przed PANEM, a kapłan postąpi z nią według tego prawa;</verse>
				<verse number="31">Wówczas mąż nie będzie winny grzechu, a kobieta obciąży się nieprawością.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz do nich: Gdy mężczyzna albo kobieta złoży szczególny ślub nazirejczyka, aby się poświęcić PANU;</verse>
				<verse number="3">Niech powstrzyma się od wina i mocnego napoju; nie będzie pił octu z wina i octu z mocnego napoju; nie będzie pił żadnego soku z winogron i nie będzie jeść winogron, ani świeżych, ani suszonych.</verse>
				<verse number="4">Przez wszystkie dni swego oddzielenia nie będzie jeść niczego, co pochodzi z winorośli, od ziarenka aż do łupiny.</verse>
				<verse number="5">Przez wszystkie dni ślubu swego oddzielenia brzytwa nie dotknie jego głowy. Dopóki nie wypełni się czas, na który poświęcił się PANU, będzie święty i zapuści włosy na swojej głowie.</verse>
				<verse number="6">Nie zbliży się do umarłego przez cały okres swego oddzielenia dla PANA.</verse>
				<verse number="7">Nie zanieczyści się przy ojcu, matce, bracie czy siostrze, którzy umarli, gdyż ma na głowie poświęcenie dla swego Boga.</verse>
				<verse number="8">Przez wszystkie dni swego oddzielenia będzie świętym dla PANA.</verse>
				<verse number="9">I gdyby ktoś nagle przy nim umarł i zanieczyścił jego poświęconą głowę, to ogoli swoją głowę w dniu swego oczyszczenia; ogoli ją siódmego dnia.</verse>
				<verse number="10">A ósmego dnia przyniesie dwie synogarlice lub dwa młode gołębie do kapłana, przed wejście do Namiotu Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="11">I kapłan złoży jednego [na ofiarę] za grzech, a drugiego na ofiarę całopalenia, i dokona za niego przebłagania za to, że zgrzeszył przy umarłym, i tego samego dnia poświęci jego głowę.</verse>
				<verse number="12">Potem poświęci PANU dni swego oddzielenia i przyniesie rocznego baranka za przewinienie. Minione dni jednak przepadną, gdyż jego oddzielenie zostało zanieczyszczone.</verse>
				<verse number="13">A takie [jest] prawo nazirejczyka: Gdy wypełnią się dni jego oddzielenia, przyprowadzi się go przed wejście do Namiotu Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="14">I złoży PANU w ofierze jednego rocznego baranka bez skazy na ofiarę całopalenia, jedną roczną owcę bez skazy na ofiarę za grzech i jednego barana bez skazy na ofiarę pojednawczą;</verse>
				<verse number="15">Do tego kosz przaśnych chlebów z mąki pszennej, placki zmieszane z oliwą oraz przaśne podpłomyki pomazane oliwą z ich ofiarą pokarmową i ofiarą z płynów.</verse>
				<verse number="16">I kapłan przyniesie [to] przed PANA i złoży jego ofiarę za grzech oraz jego całopalenie.</verse>
				<verse number="17">Barana zaś złoży PANU na ofiarę pojednawczą wraz z koszem przaśnych chlebów. Kapłan złoży też jego ofiarę pokarmową oraz jego ofiarę z płynów.</verse>
				<verse number="18">I nazirejczyk ogoli swoją poświęconą głowę u wejścia do Namiotu Zgromadzenia i weźmie włosy ze swojej poświęconej głowy, i położy je na ogień, który jest pod ofiarą pojednawczą.</verse>
				<verse number="19">Następnie kapłan weźmie ugotowaną łopatkę barana, jeden przaśny placek z kosza i jeden przaśny podpłomyk i złoży to w ręce nazirejczyka, gdy ten ogoli swoje poświęcone [włosy];</verse>
				<verse number="20">I kapłan będzie to kołysał jako ofiarę kołysania przed PANEM; jest to święta rzecz i należy do kapłana wraz z mostkiem kołysania i łopatką wzniesienia. Potem nazirejczyk będzie mógł pić wino.</verse>
				<verse number="21">Takie [jest] prawo [dotyczące] nazirejczyka, który składa ślub, jak i jego ofiary dla PANA za jego oddzielenie, oprócz tego, na co go stać. Zgodnie ze swoim ślubem, który złożył, tak uczyni według prawa swego oddzielenia.</verse>
				<verse number="22">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="23">Powiedz Aaronowi i jego synom: Tak będziecie błogosławić synów Izraela, mówiąc do nich:</verse>
				<verse number="24">Niech ci błogosławi PAN i niech cię strzeże;</verse>
				<verse number="25">Niech PAN rozjaśni nad tobą swoje oblicze i niech ci będzie łaskawy;</verse>
				<verse number="26">Niech PAN zwróci ku tobie swoje oblicze i niech da ci pokój.</verse>
				<verse number="27">I będą wzywać mojego imienia nad synami Izraela, a ja im będę błogosławił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">W dniu, w którym Mojżesz zakończył wznoszenie przybytku, namaścił go i poświęcił wraz ze wszystkimi jego sprzętami, a także ołtarz ze wszystkimi jego naczyniami, namaścił je i poświęcił.</verse>
				<verse number="2">Naczelnicy Izraela, głowy domów swoich ojców, którzy byli naczelnikami z [każdego] pokolenia i przełożonymi nad tymi, którzy zostali spisani, złożyli ofiary.</verse>
				<verse number="3">Przynieśli swoje ofiary przed PANA: sześć krytych wozów, dwanaście wołów, po jednym wozie na dwóch naczelników i po jednym wole na każdego, i przyprowadzili to przed przybytek.</verse>
				<verse number="4">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="5">Weź to od nich na potrzebę służby w Namiocie Zgromadzenia i oddaj to Lewitom, każdemu według potrzeby jego służby.</verse>
				<verse number="6">Mojżesz wziął więc te wozy i woły i oddał je Lewitom.</verse>
				<verse number="7">Dwa wozy i cztery woły dał synom Gerszona według potrzeby ich służby.</verse>
				<verse number="8">Cztery zaś wozy i osiem wołów dał synom Merariego według potrzeby ich służby, pod nadzorem Itamara, syna kapłana Aarona.</verse>
				<verse number="9">Ale synom Kehata nie dał nic, bo ich służba w świątyni polegała na noszeniu na ramionach.</verse>
				<verse number="10">Naczelnicy ofiarowali swoje dary przed ołtarzem na jego poświęcenie, w tym dniu, w którym został namaszczony.</verse>
				<verse number="11">I PAN powiedział do Mojżesza: Niech złożą swoje ofiary, inny naczelnik każdego dnia, na poświęcenie ołtarza.</verse>
				<verse number="12">Pierwszego dnia swoją ofiarę złożył Nachszon, syn Amminadaba, z pokolenia Judy.</verse>
				<verse number="13">A jego ofiarę stanowiły: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu syklów, jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="14">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="15">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="16">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="17">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To była ofiara Nachszona, syna Amminadaba.</verse>
				<verse number="18">Drugiego dnia ofiarę złożył Netaneel, syn Suara, naczelnik [z pokolenia] Issachara.</verse>
				<verse number="19">Złożył on w ofierze jedną srebrną misę wagi stu trzydziestu syklów, jedną srebrną czaszę wagi siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="20">Jedną czarę z dziesięciu [syklów] złota pełną kadzidła;</verse>
				<verse number="21">Jednego młodego cielca, jednego barana i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="22">Jednego kozła z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="23">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Netaneela, syna Suara.</verse>
				<verse number="24">Trzeciego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Zebulona Eliab, syn Chelona.</verse>
				<verse number="25">Jego ofiarę stanowiły: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="26">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="27">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="28">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="29">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Eliaba, syna Chelona.</verse>
				<verse number="30">Czwartego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Rubena Elizur, syn Szedeura.</verse>
				<verse number="31">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="32">Jedna czara z dziesięciu syklów złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="33">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="34">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="35">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To była ofiara Elizura, syna Szedeura.</verse>
				<verse number="36">Piątego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Symeona Szelumiel, syn Suriszaddaja.</verse>
				<verse number="37">Jego ofiarę stanowiły: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="38">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="39">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="40">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="41">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Szelumiela, syna Suriszaddaja.</verse>
				<verse number="42">Szóstego dnia [ofiarę złożył] naczelny synów Gada Eliasaf, syn Deuela.</verse>
				<verse number="43">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="44">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="45">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="46">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="47">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To była ofiara Eliasafa, syna Deuela.</verse>
				<verse number="48">Siódmego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Efraima Eliszama, syn Ammihuda.</verse>
				<verse number="49">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="50">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="51">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="52">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="53">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Eliszamy, syna Ammihuda.</verse>
				<verse number="54">Ósmego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Manassesa Gamliel, syn Pedahsura.</verse>
				<verse number="55">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="56">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="57">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="58">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="59">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To była ofiara Gamliela, syna Pedahsura.</verse>
				<verse number="60">Dziewiątego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Beniamina Abidan, syn Gideoniego.</verse>
				<verse number="61">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="62">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="63">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="64">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="65">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Abidana, syna Gideoniego.</verse>
				<verse number="66">Dziesiątego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Dana Achiezer, syn Ammiszaddaja.</verse>
				<verse number="67">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="68">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="69">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="70">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="71">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Achiezera, syna Ammiszadaja.</verse>
				<verse number="72">Jedenastego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Aszera Pagiel, syn Okrana.</verse>
				<verse number="73">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="74">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="75">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="76">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="77">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Pagiela, syna Okrana.</verse>
				<verse number="78">Dwunastego dnia [ofiarę złożył] naczelnik synów Neftalego Achira, syn Enana.</verse>
				<verse number="79">Jego ofiarę [stanowiły]: jedna srebrna misa wagi stu trzydziestu [syklów], jedna srebrna czasza [wagi] siedemdziesięciu syklów według sykla świątynnego, obydwie pełne mąki pszennej zmieszanej z oliwą, na ofiarę pokarmową;</verse>
				<verse number="80">Jedna czara z dziesięciu [syklów] złota pełna kadzidła;</verse>
				<verse number="81">Jeden młody cielec, jeden baran i jedno roczne jagnię na ofiarę całopalną;</verse>
				<verse number="82">Jeden kozioł z kóz na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="83">A na ofiarę pojednawczą – dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć jednorocznych jagniąt. To [była] ofiara Achiry, syna Enana.</verse>
				<verse number="84">To było poświęcenie ołtarza, w tym dniu, w którym został namaszczony przez naczelników Izraela: dwanaście srebrnych mis, dwanaście srebrnych czasz, dwanaście złotych czar;</verse>
				<verse number="85">Każda srebrna misa [ważyła] sto trzydzieści [syklów], każda czasza – siedemdziesiąt [syklów]. Całego srebra w tych naczyniach było dwa tysiące czterysta syklów według sykla świątynnego;</verse>
				<verse number="86">Złotych czar było dwanaście, pełnych kadzidła; każda [ważyła] dziesięć syklów według sykla świątynnego. Całego złota w tych czarach [było] sto dwadzieścia [syklów].</verse>
				<verse number="87">Wszystkich zwierząt na ofiarę całopalną było: dwanaście cielców, dwanaście baranów, dwanaście jednorocznych jagniąt wraz z ich ofiarą pokarmową i dwanaście kozłów z kóz na ofiarę za grzech.</verse>
				<verse number="88">A wszystkich zwierząt na ofiarę pojednawczą [było]: dwadzieścia cztery woły, sześćdziesiąt baranów, sześćdziesiąt kozłów i sześćdziesiąt jednorocznych jagniąt. To było poświęcenie ołtarza po jego namaszczeniu.</verse>
				<verse number="89">A gdy Mojżesz wchodził do Namiotu Zgromadzenia, aby rozmawiać z [Bogiem], wtedy słyszał głos mówiącego do niego z przebłagalni, która była nad arką świadectwa, spomiędzy dwóch cherubinów. I przemawiał do niego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">I PAN przemówił do Mojżesza tymi słowy:</verse>
				<verse number="2">Powiedz Aaronowi: Gdy zapalisz lampy, siedem lamp ma rzucać światło na przednią stronę świecznika.</verse>
				<verse number="3">I Aaron tak uczynił. Z przedniej strony świecznika zapalił lampy, tak jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="4">Świecznik był wykuty ze złota, od trzonu aż po kwiaty był kuty. Zgodnie ze wzorem, który PAN pokazał Mojżeszowi, tak zrobił świecznik.</verse>
				<verse number="5">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="6">Weź Lewitów spośród synów Izraela i oczyść ich.</verse>
				<verse number="7">I tak postąpisz z nimi, aby ich oczyścić: Pokrop ich wodą oczyszczenia, a oni niech ogolą całe swoje ciało i wypiorą swoje szaty, wtedy będą czyści.</verse>
				<verse number="8">Następnie niech wezmą młodego cielca wraz z jego ofiarą pokarmową z mąki pszennej zmieszanej z oliwą, drugiego zaś młodego cielca weźmiesz na ofiarę za grzech.</verse>
				<verse number="9">I przyprowadzisz Lewitów przed Namiot Zgromadzenia, i zbierzesz całe zgromadzenie synów Izraela;</verse>
				<verse number="10">I przyprowadzisz Lewitów przed PANA, a synowie Izraela położą na nich swoje ręce.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Aaron przedstawi Lewitów przed PANEM jako ofiarę od synów Izraela, aby pełnili służbę dla PANA.</verse>
				<verse number="12">Lewici zaś położą swoje ręce na głowy cielców. Ty złożysz jednego na ofiarę za grzech, a drugiego na ofiarę całopalną dla PANA, aby dokonać przebłagania za Lewitów.</verse>
				<verse number="13">Następnie postawisz Lewitów przed Aaronem i przed jego synami i przedstawisz ich jako ofiarę dla PANA.</verse>
				<verse number="14">W ten sposób oddzielisz Lewitów spośród synów Izraela i Lewici będą należeć do mnie.</verse>
				<verse number="15">Potem Lewici wejdą, aby służyć w Namiocie Zgromadzenia, gdy ich oczyścisz i przedstawisz jako ofiarę.</verse>
				<verse number="16">Oni bowiem są mi oddani spośród synów Izraela; w miejsce każdego, kto otwiera łono, w miejsce wszystkich pierworodnych synów Izraela wziąłem ich sobie.</verse>
				<verse number="17">Gdyż do mnie należy wszystko, co pierworodne wśród synów Izraela, zarówno z ludzi, jak i ze zwierząt. Poświęciłem ich sobie w dniu, w którym zabiłem wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="18">Wziąłem Lewitów w zamian za wszystkich pierworodnych wśród synów Izraela.</verse>
				<verse number="19">I dałem Lewitów jako dar Aaronowi i jego synom spośród synów Izraela, aby pełnili służbę synów Izraela w Namiocie Zgromadzenia i dokonywali przebłagania za nich, aby nie spadła na synów Izraela żadna kara, gdy będą zbliżać się do świątyni.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Mojżesz i Aaron oraz całe zgromadzenie synów Izraela postąpili z Lewitami tak, jak PAN rozkazał Mojżeszowi o Lewitach; tak postąpili z nimi synowie Izraela.</verse>
				<verse number="21">Lewici oczyścili się i wyprali swoje szaty, a Aaron przedstawił ich jako ofiarę przed PANEM i dokonał przebłagania za nich, aby ich oczyścić.</verse>
				<verse number="22">Potem Lewici weszli, aby pełnić swoją służbę w Namiocie Zgromadzenia przed Aaronem i przed jego synami. Jak PAN rozkazał Mojżeszowi odnośnie do Lewitów, tak z nimi postąpili.</verse>
				<verse number="23">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="24">Oto co [dotyczy] Lewitów: Od dwudziestego piątego roku życia wzwyż przystąpią, by pełnić służbę w Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="25">A od pięćdziesiątego roku [życia] przestaną pełnić służbę i więcej nie będą służyć.</verse>
				<verse number="26">Będą jednak usługiwać swym braciom w Namiocie Zgromadzenia w pełnieniu straży, lecz samej służby nie będą pełnić. Tak postąpisz z Lewitami w sprawie ich służby.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">I przemówił PAN do Mojżesza na pustyni Synaj, w pierwszym miesiącu drugiego roku po ich wyjściu z ziemi Egiptu, tymi słowy:</verse>
				<verse number="2">Niech synowie Izraela obchodzą Paschę w wyznaczonym czasie.</verse>
				<verse number="3">Będziecie ją obchodzić w wyznaczonym czasie, czternastego dnia tego miesiąca pod wieczór; macie ją obchodzić według wszystkich jej obrzędów i wszystkich jej ceremonii.</verse>
				<verse number="4">Mojżesz nakazał więc synom Izraela, aby obchodzili Paschę.</verse>
				<verse number="5">I obchodzili Paschę w pierwszym miesiącu, czternastego dnia, pod wieczór, na pustyni Synaj. Zgodnie ze wszystkim, co PAN nakazał Mojżeszowi, tak synowie Izraela uczynili.</verse>
				<verse number="6">Byli jednak pewni ludzie, którzy zanieczyścili się przy zwłokach ludzkich, i nie mogli obchodzić Paschy tego dnia. Przyszli więc w tym dniu do Mojżesza i Aarona;</verse>
				<verse number="7">I powiedzieli do niego: Zanieczyściliśmy się przy zwłokach ludzkich. Czemu nie będzie nam wolno złożyć PANU ofiar w wyznaczonym czasie wspólnie z synami Izraela?</verse>
				<verse number="8">Mojżesz odpowiedział im: Stójcie, a ja posłucham, co PAN rozkaże o was.</verse>
				<verse number="9">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="10">Powiedz synom Izraela tak: Jeśli kto z was lub z waszych potomków zanieczyści się przy zmarłym albo też będzie w dalekiej podróży, [mimo to] będzie obchodził Paschę dla PANA.</verse>
				<verse number="11">Będą ją obchodzić w drugim miesiącu, czternastego dnia, pod wieczór, i będą ją jeść z przaśnymi chlebami i z gorzkimi ziołami.</verse>
				<verse number="12">Nie pozostawią z niej nic do rana ani nie połamią jej kości. Zgodnie ze wszystkimi przepisami Paschy będą ją obchodzić.</verse>
				<verse number="13">Lecz człowiek, który jest czysty, a nie znajduje się w drodze, i nie będzie obchodził Paschy, to ta dusza będzie wykluczona ze swego ludu, bo ofiary PANA nie złożyła w wyznaczonym czasie. Ten człowiek obciąża się grzechem.</verse>
				<verse number="14">A jeśli przybysz, który mieszka pośród was, będzie obchodził Paschę dla PANA, to ma ją obchodzić według ustawy i zwyczajów Paschy. Będzie jedna ustawa dla was, zarówno dla przybysza, jak i dla rodowitego mieszkańca ziemi.</verse>
				<verse number="15">W dniu, w którym wystawiono przybytek, obłok okrył przybytek, czyli Namiot Świadectwa, a wieczorem był nad przybytkiem i przypominał z wyglądu ogień, aż do rana.</verse>
				<verse number="16">Tak było stale: obłok okrywał go [w dzień], a w nocy jakby ogień.</verse>
				<verse number="17">A gdy obłok unosił się znad namiotu, wtedy synowie Izraela wyruszali, a gdziekolwiek obłok zatrzymał się, tam synowie Izraela rozbijali obóz.</verse>
				<verse number="18">Na rozkaz PANA synowie Izraela wyruszali i na rozkaz PANA rozbijali obóz. Przez wszystkie dni, w których obłok pozostawał nad przybytkiem, stali obozem.</verse>
				<verse number="19">A kiedy obłok pozostawał nad przybytkiem przez wiele dni, wtedy synowie Izraela przestrzegali rozkazu PANA i nie wyruszali.</verse>
				<verse number="20">Lecz gdy obłok pozostawał nad przybytkiem przez kilka dni, na rozkaz PANA stawali obozem i na rozkaz PANA wyruszali.</verse>
				<verse number="21">A gdy obłok pozostawał od wieczora do rana i unosił się rano, wówczas wyruszali. Czy obłok unosił się za dnia, czy w nocy, oni wyruszali.</verse>
				<verse number="22">A jeśli obłok trwał i pozostawał nad przybytkiem przez dwa dni albo przez miesiąc bądź też przez rok, synowie Izraela stali obozem i nie wyruszali, lecz gdy się unosił, wyruszali.</verse>
				<verse number="23">Na rozkaz PANA stawali obozem i na rozkaz PANA wyruszali. Przestrzegali nakazu PANA, tak jak PAN rozkazał przez Mojżesza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Zrób sobie dwie srebrne trąby. Wykonasz je robotą kutą, a będą ci służyć do zwoływania ludu i do nawoływania w drogę obozów.</verse>
				<verse number="3">A gdy w nie zadmą, wtedy cały lud zgromadzi się do ciebie, u wejścia do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="4">A jeśli zadmą [tylko] w jedną [trąbę], zejdą się do ciebie wodzowie, naczelnicy tysięcy Izraela.</verse>
				<verse number="5">Gdy zatrąbicie, wydając urwany [dźwięk], wtedy wyruszą obozy rozłożone po stronie wschodniej.</verse>
				<verse number="6">A gdy drugi raz zatrąbicie, wydając urwany głos, wyruszą obozy rozłożone po stronie południowej. Będą trąbić, wydając urwany dźwięk, kiedy mają wyruszyć.</verse>
				<verse number="7">Ale gdy będziecie zwoływać lud, zatrąbicie bez wydawania urywanego dźwięku.</verse>
				<verse number="8">A synowie Aarona, kapłani, zadmą w trąby. Będzie to wieczysta ustawa dla was przez wszystkie wasze pokolenia.</verse>
				<verse number="9">A gdy w waszej ziemi wyruszycie na wojnę przeciw wrogowi, który was gnębi, zadmiecie w trąby urwanym dźwiękiem; a przypomnicie się PANU, waszemu Bogu, i zostaniecie wybawieni od waszych wrogów.</verse>
				<verse number="10">Także w dniu waszej radości, w wasze uroczyste święta oraz podczas waszych nowiów zadmiecie w trąby przy waszych ofiarach całopalnych i przy waszych ofiarach pojednawczych; będą one dla was pamiątką przed waszym Bogiem. Ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="11">I w drugim roku, drugiego miesiąca, dwudziestego dnia tego miesiąca uniósł się obłok znad Przybytku Świadectwa.</verse>
				<verse number="12">I synowie Izraela wyruszyli z pustyni Synaj, a obłok zatrzymał się na pustyni Paran.</verse>
				<verse number="13">I po raz pierwszy wyruszyli tak, jak PAN rozkazał przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="14">Pierwsza ruszyła chorągiew obozu synów Judy według swoich zastępów, a na czele jego wojska [był] Nachszon, syn Amminadaba.</verse>
				<verse number="15">Na czele wojska pokolenia synów Issachara [był] Netaneel, syn Suara.</verse>
				<verse number="16">Na czele wojska pokolenia synów Zebulona [był] Eliab, syn Chelona.</verse>
				<verse number="17">Potem złożono przybytek i wyruszyli synowie Gerszona i synowie Merariego, niosąc przybytek.</verse>
				<verse number="18">Następnie ruszyła chorągiew obozu Rubena według swoich zastępów, a na czele jego wojska [był] Elizur, syn Szedeura.</verse>
				<verse number="19">Na czele wojska pokolenia synów Symeona [był] Szelumiel, syn Suriszaddaja.</verse>
				<verse number="20">Na czele wojska pokolenia synów Gada [był] Eliasaf, syn Duela.</verse>
				<verse number="21">Następnie wyruszyli Kehatyci, niosąc świątynię. Zanim przyszli, [inni] ustawiali przybytek.</verse>
				<verse number="22">Potem ruszyła chorągiew obozu synów Efraima według swoich zastępów, a na czele jego wojska był Eliszama, syn Ammihuda.</verse>
				<verse number="23">Na czele wojsk pokolenia synów Manassesa [był] Gamliel, syn Pedahsura.</verse>
				<verse number="24">Na czele wojska pokolenia synów Beniamina [był] Abidan, syn Gideoniego.</verse>
				<verse number="25">Następnie ruszyła chorągiew obozu synów Dana, tworząc tylną straż wszystkich obozów, według swoich zastępów, a na czele jego wojska był Achiezer, syn Ammiszaddaja.</verse>
				<verse number="26">Na czele wojska pokolenia synów Aszera [był] Pagiel, syn Okrana.</verse>
				<verse number="27">Na czele wojska pokolenia synów Neftalego [był] Achira, syn Enana.</verse>
				<verse number="28">Taki był [porządek] marszu synów Izraela według ich zastępów i tak ruszali.</verse>
				<verse number="29">Potem Mojżesz powiedział do Chobaba, syna Reuela Midianity, swego teścia: Wyruszamy do miejsca, o którym PAN powiedział: Dam je wam. Chodź z nami, a wyświadczymy ci dobro, ponieważ PAN obiecał [wiele] dobrego Izraelowi.</verse>
				<verse number="30">Ten mu odpowiedział: Nie pójdę, lecz wrócę do mojej ziemi i do mojej rodziny.</verse>
				<verse number="31">Mojżesz powiedział: Proszę, nie opuszczaj nas, bo ty wiesz, gdzie na pustyni możemy rozbić obóz, i możesz być naszym przewodnikiem.</verse>
				<verse number="32">Jeśli pójdziesz z nami, wyświadczymy ci to dobro, które PAN nam uczyni.</verse>
				<verse number="33">I wyruszyli od góry PANA w drogę na trzy dni, a arka przymierza PANA szła przed nimi podczas tych trzech dni drogi, aby upatrzyć dla nich [miejsce] odpoczynku.</verse>
				<verse number="34">A obłok PANA był nad nimi za dnia, gdy wyruszali z obozu.</verse>
				<verse number="35">A gdy arka miała ruszyć, wtedy Mojżesz mówił: Powstań, PANIE, a niech rozproszą się twoi wrogowie i niech uciekają przed tobą ci, którzy cię nienawidzą.</verse>
				<verse number="36">Gdy zaś się zatrzymywała, wtedy mówił: Wróć, PANIE, do niezliczonych tysięcy Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A lud zaczął się skarżyć, co się PANU nie podobało. Gdy więc PAN to usłyszał, bardzo się rozgniewał. I ogień PANA zapalił się przeciwko niemu i pochłonął krańce obozu.</verse>
				<verse number="2">Wtedy wołał lud na Mojżesza, a Mojżesz pomodlił się do PANA i ogień zgasł.</verse>
				<verse number="3">I nazwał to miejsce Tabera, bo ogień PANA zapalił się przeciwko nim.</verse>
				<verse number="4">A pospólstwo, które było wśród nich, ogarnęło pragnienie. Synowie Izraela też płakali na nowo i mówili: Któż nas nakarmi mięsem?</verse>
				<verse number="5">Wspominamy ryby, które jedliśmy w Egipcie za darmo, ogórki, melony, pory, cebulę i czosnek.</verse>
				<verse number="6">A teraz nasza dusza wyschła, bo nic innego [przed] oczami [nie mamy] oprócz tej manny.</verse>
				<verse number="7">A manna była jak nasienie kolendry, a jej kolor jak kolor bdellium.</verse>
				<verse number="8">Ludzie wychodzili i zbierali ją, i mełli w żarnach albo tłukli w moździerzach, potem gotowali w kotłach i robili z niej placki. Jej smak był jak smak świeżej oliwy.</verse>
				<verse number="9">Gdy bowiem nocą opadała rosa na obóz, spadała też na niego manna.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Mojżesz usłyszał, że lud płacze w swoich rodzinach, każdy przy wejściu do swojego namiotu. Wówczas mocno zapłonął gniew PANA, a i Mojżeszowi to się nie podobało.</verse>
				<verse number="11">I Mojżesz powiedział do PANA: Dlaczego tak źle się obchodzisz ze swoim sługą? Dlaczego nie znalazłem łaski w twoich oczach, że włożyłeś na mnie ciężar całego tego ludu?</verse>
				<verse number="12">Czy ja począłem cały ten lud? Czy ja go zrodziłem, że mówisz do mnie: Nieś go na swoim łonie jak opiekun nosi niemowlę do ziemi, którą przysiągłeś ich ojcom?</verse>
				<verse number="13">Skąd wezmę mięso, aby dać całemu temu ludowi? Płaczą bowiem przede mną i mówią: Daj nam mięsa, abyśmy mogli jeść.</verse>
				<verse number="14">Nie mogę sam znosić całego tego ludu, gdyż jest dla mnie zbyt ciężki.</verse>
				<verse number="15">A jeśli tak ze mną postępujesz, to raczej zabij mnie, proszę, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, abym nie patrzył na swoją niedolę.</verse>
				<verse number="16">I PAN powiedział do Mojżesza: Zbierz mi siedemdziesięciu mężczyzn spośród starszych Izraela, o których wiesz, że są starszymi ludu oraz jego przełożonymi, przyprowadź ich do Namiotu Zgromadzenia i niech tam staną wraz z tobą.</verse>
				<verse number="17">A ja zstąpię i będę tam z tobą rozmawiał. Potem wezmę z ducha, który jest na tobie, i złożę na nich. Będą nosić razem z tobą brzemię ludu, abyś nie musiał go nosić ty sam.</verse>
				<verse number="18">A do ludu powiesz: Poświęćcie się na jutro, a będziecie jeść mięso. Płakaliście bowiem, a to dotarło do uszu PANA: Któż nas nakarmi mięsem? Bo było nam lepiej w Egipcie! PAN da wam więc mięso i będziecie jeść.</verse>
				<verse number="19">Będziecie je jeść nie przez jeden dzień ani [nie] przez dwa dni, ani przez pięć, ani przez dziesięć dni, ani przez dwadzieścia dni;</verse>
				<verse number="20">Lecz przez cały miesiąc, aż wam wyjdzie przez nozdrza i zupełnie [wam] obrzydnie. Wzgardziliście bowiem PANEM, który jest wśród was, i płakaliście przed nim, mówiąc: Po co wyszliśmy z Egiptu?</verse>
				<verse number="21">Mojżesz powiedział: Sześćset tysięcy pieszych liczy ten lud, pośród którego mieszkam, a ty powiedziałeś: Dam im mięsa i będą jeść przez cały miesiąc.</verse>
				<verse number="22">Czy można zabić [tyle] owiec i wołów, aby im wystarczyło? Czy można dla nich zebrać wszystkie ryby morskie, aby mieli dosyć?</verse>
				<verse number="23">PAN powiedział do Mojżesza: Czy ręka PANA jest zbyt krótka? Teraz zobaczysz, czy moje słowo się wypełni, czy też nie.</verse>
				<verse number="24">Mojżesz wyszedł więc i opowiedział ludowi słowa PANA. Następnie zebrał siedemdziesięciu mężczyzn spośród starszych ludu i postawił ich wokół namiotu.</verse>
				<verse number="25">Wtedy PAN zstąpił w obłoku i przemówił do niego. Potem wziął z ducha, który był na nim, i dał go siedemdziesięciu starszym. A gdy spoczął na nich duch, prorokowali i nie przestali.</verse>
				<verse number="26">Lecz dwaj mężczyźni pozostali w obozie: jeden miał na imię Eldad, a drugi – Medad. Na nich też spoczął duch, bo oni byli wśród spisanych, choć nie przybyli do namiotu. Prorokowali [jednak] w obozie.</verse>
				<verse number="27">Wtedy młodzieniec przybiegł i powiedział do Mojżesza: Eldad i Medad prorokują w obozie.</verse>
				<verse number="28">A Jozue, syn Nuna, sługa Mojżesza i jeden z jego młodzieńców, powiedział: Mojżeszu, panie mój, zabroń im.</verse>
				<verse number="29">Mojżesz odpowiedział: Czy jesteś zazdrosny o mnie? Oby cały lud PANA zamienił się w proroków, aby PAN złożył na nim swego ducha!</verse>
				<verse number="30">Wtedy Mojżesz wrócił do obozu wraz ze starszymi Izraela.</verse>
				<verse number="31">I zerwał się wiatr od PANA, który porwał od morza przepiórki i zrzucił je na obóz, na jeden dzień drogi z jednej strony i na jeden dzień drogi z drugiej strony, wokół obozu, [wysoko] na dwa łokcie nad ziemią.</verse>
				<verse number="32">Lud stał przez cały dzień, przez całą noc i przez cały następny dzień i zbierał przepiórki. Ten, kto zebrał najmniej, [miał] dziesięć chomerów. I rozłożyli je sobie wokół obozu.</verse>
				<verse number="33">Lecz gdy mięso było między ich zębami, jeszcze nieprzeżute, gniew PANA zapłonął przeciw ludowi i uderzył go wielką plagą.</verse>
				<verse number="34">I nazwano to miejsce Kibrot-Hattaawa, bo tam pochowano lud, który zapragnął [mięsa].</verse>
				<verse number="35">A z Kibrot-Hattaawy lud wyruszył do Chaserot; i mieszkał w Chaserot.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Wtedy Miriam i Aaron mówili [źle] przeciwko Mojżeszowi z powodu etiopskiej kobiety, którą pojął. Pojął bowiem za żonę Etiopkę;</verse>
				<verse number="2">I mówili: Czy PAN przemawiał tylko przez Mojżesza? Czy nie przemawiał też przez nas? A PAN to usłyszał.</verse>
				<verse number="3">A Mojżesz był człowiekiem bardzo pokornym, najbardziej ze wszystkich ludzi, którzy [żyli] na ziemi.</verse>
				<verse number="4">I nagle PAN powiedział do Mojżesza, Aarona i Miriam: Wyjdźcie we troje do Namiotu Zgromadzenia. I wyszli we troje.</verse>
				<verse number="5">Wtedy PAN zstąpił w słupie obłoku, stanął u wejścia do namiotu i wezwał Aarona i Miriam; a oni przyszli oboje.</verse>
				<verse number="6">I powiedział [do nich]: Słuchajcie teraz moich słów: Jeśli będzie wśród was prorok, ja, PAN, objawię mu się w widzeniu, będę mówił do niego we śnie.</verse>
				<verse number="7">Lecz nie tak jest z moim sługą Mojżeszem, który [jest] wierny w całym moim domu.</verse>
				<verse number="8">Z ust do ust mówię do niego, jawnie, a nie w zagadkach; on ogląda postać PANA. Dlaczego nie baliście się mówić [źle] przeciwko memu słudze Mojżeszowi?</verse>
				<verse number="9">I zapłonął gniew PANA przeciwko nim, i odszedł.</verse>
				<verse number="10">Obłok także odstąpił znad namiotu i oto Miriam stała się trędowata, [biała] jak śnieg. Gdy Aaron spojrzał na Miriam, oto była trędowata.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Aaron powiedział do Mojżesza: Ach, mój panie! Proszę, nie poczytaj nam tego grzechu, że głupio postąpiliśmy i zgrzeszyliśmy.</verse>
				<verse number="12">Niech ona nie będzie jak martwy [płód], którego ciało jest już na wpół rozłożone, gdy wychodzi z łona swojej matki.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Mojżesz zawołał do PANA: Boże, proszę, uzdrów ją teraz.</verse>
				<verse number="14">I PAN odpowiedział Mojżeszowi: Gdyby jej ojciec plunął jej w twarz, czyż nie musiałaby się wstydzić przez siedem dni? Niech przez siedem dni będzie wyłączona z obozu, a potem zostanie przyjęta.</verse>
				<verse number="15">I Miriam została wyłączona z obozu na siedem dni. Lud jednak nie wyruszył, póki Miriam nie została przyjęta.</verse>
				<verse number="16">Potem lud wyruszył z Chaserot i rozbił obóz na pustyni Paran.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Wyślij mężczyzn, aby wyszpiegowali ziemię Kanaan, którą daję synom Izraela. Z każdego pokolenia [ich ojców] wyślecie po jednym mężczyźnie; tych, którzy są wśród nich wodzami.</verse>
				<verse number="3">Wysłał ich więc Mojżesz z pustyni Paran, zgodnie z rozkazem PANA. Wszyscy ci mężczyźni byli naczelnikami wśród synów Izraela.</verse>
				<verse number="4">A oto są ich imiona: z pokolenia Rubena – Szamua, syn Zakkura.</verse>
				<verse number="5">Z pokolenia Symeona – Szafat, syn Choriego.</verse>
				<verse number="6">Z pokolenia Judy – Kaleb, syn Jefunnego.</verse>
				<verse number="7">Z pokolenia Issachara – Jigal, syn Józefa.</verse>
				<verse number="8">Z pokolenia Efraima – Ozeasz, syn Nuna.</verse>
				<verse number="9">Z pokolenia Beniamina – Palti, syn Rafua.</verse>
				<verse number="10">Z pokolenia Zebulona – Gaddiel, syn Sodiego.</verse>
				<verse number="11">Z pokolenia Józefa, to jest z potomstwa Manassesa – Gaddi, syn Susiego.</verse>
				<verse number="12">Z pokolenia Dana – Ammiel, syn Gemalliego.</verse>
				<verse number="13">Z pokolenia Aszera – Setur, syn Mikaela.</verse>
				<verse number="14">Z pokolenia Neftalego – Nachbi, syn Wafsiego.</verse>
				<verse number="15">Z pokolenia Gada – Geuel, syn Makiego.</verse>
				<verse number="16">To są imiona mężczyzn, których Mojżesz wysłał, aby wyszpiegowali ziemię. A Ozeaszowi, synowi Nuna, nadał imię Jozue.</verse>
				<verse number="17">A gdy Mojżesz wysłał ich, aby wyszpiegowali ziemię Kanaan, powiedział do nich: Idźcie w tę stronę, na południe, i wejdźcie na górę;</verse>
				<verse number="18">I obejrzyjcie ziemię, jaka ona jest, oraz lud, który w niej mieszka, czy jest silny, czy słaby, czy jest ich mało, czy wielu.</verse>
				<verse number="19">I jaka [jest] ziemia, w której mieszkają: czy jest dobra, czy zła. I jakie są miasta, w których mieszkają: czy to są obozowiska, czy warownie.</verse>
				<verse number="20">I jaka jest ziemia: czy urodzajna, czy jałowa; czy są na niej drzewa, czy nie. Bądźcie odważni i przynieście nam z owocu tamtej ziemi. A był to czas dojrzewania winogron.</verse>
				<verse number="21">Poszli więc i wyszpiegowali ziemię, od pustyni Syn aż do Rechob, którędy wchodzi się do Chamat.</verse>
				<verse number="22">A kierując się na południe, dotarli do Hebronu, gdzie byli Achiman, Szeszaj i Talmaj, synowie Anaka; a Hebron zbudowano siedem lat przed Soan w Egipcie.</verse>
				<verse number="23">Potem przybyli do potoku Eszkol i ucięli tam gałąź z jedną kiścią winogron, i nieśli ją we dwóch na drążku; [wzięli] też jabłka granatu i figi.</verse>
				<verse number="24">I nazwano to miejsce potokiem Eszkol od winogrona, które synowie Izraela tam ucięli.</verse>
				<verse number="25">I po czterdziestu dniach wrócili z wyszpiegowania ziemi.</verse>
				<verse number="26">A kiedy wrócili, przyszli do Mojżesza, Aarona i całego zgromadzenia synów Izraela na pustynię Paran, do Kadesz; zdali sprawę im oraz całemu zgromadzeniu, pokazali im też owoce tej ziemi.</verse>
				<verse number="27">I opowiedzieli mu: Przyszliśmy do ziemi, do której nas wysłałeś. Ona rzeczywiście opływa mlekiem i miodem, a to są jej owoce;</verse>
				<verse number="28">Tylko że lud, który mieszka w tej ziemi, jest silny, a miasta są obwarowane i bardzo wielkie; widzieliśmy tam również synów Anaka.</verse>
				<verse number="29">Amalekici mieszkają w południowej części ziemi, a Chetyci, Jebusyci, Amoryci mieszkają w górach; Kananejczycy zaś mieszkają nad morzem i nad brzegiem Jordanu.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Kaleb uspokajał lud szemrzący przeciw Mojżeszowi i mówił: Pójdźmy i posiądźmy ziemię, bo zdołamy ją podbić.</verse>
				<verse number="31">Lecz mężczyźni, którzy z nim poszli, powiedzieli: Nie możemy wyruszyć przeciw tamtemu ludowi, bo jest silniejszy od nas.</verse>
				<verse number="32">I rozpuścili wśród synów Izraela złą wieść o ziemi, którą wyszpiegowali, mówiąc: Ziemia, przez którą przeszliśmy, aby ją zbadać, jest ziemią, która pożera swoich mieszkańców, a wszyscy ludzie, których w niej widzieliśmy, to ludzie wysokiego wzrostu.</verse>
				<verse number="33">Tam też widzieliśmy olbrzymów, synów Anaka, pochodzących od olbrzymów. [Przy nich] wydaliśmy się sobie jak szarańcza, takimi też byliśmy w ich oczach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Wtedy całe zgromadzenie podniosło donośny lament i lud płakał tej nocy.</verse>
				<verse number="2">I wszyscy synowie Izraela szemrali przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi; i całe zgromadzenie mówiło do nich: Obyśmy pomarli w ziemi Egiptu albo na tej pustyni!</verse>
				<verse number="3">Po co PAN prowadzi nas do tej ziemi? Abyśmy padli od miecza? Aby nasze żony i dzieci stały się łupem? Czy nie lepiej nam wrócić do Egiptu?</verse>
				<verse number="4">I mówili między sobą: Ustanówmy sobie wodza i wróćmy do Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Mojżesz i Aaron upadli na twarz przed całym zgromadzeniem synów Izraela.</verse>
				<verse number="6">A Jozue, syn Nuna, i Kaleb, syn Jefunnego, [którzy] byli wśród tych, co wyszpiegowali ziemię, rozdarli swoje szaty;</verse>
				<verse number="7">I powiedzieli do całego zgromadzenia synów Izraela: Ziemia, przez którą przeszliśmy, aby ją wyszpiegować, jest ziemią bardzo dobrą.</verse>
				<verse number="8">Jeśli PAN upodoba nas sobie, to wprowadzi nas do tej ziemi i da ją nam – tę ziemię, która opływa mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="9">Tylko nie buntujcie się przeciwko PANU ani nie bójcie się ludu tej ziemi, bo będą naszym chlebem; ich obrona odwróciła się od nich, a PAN jest z nami. Nie bójcie się ich.</verse>
				<verse number="10">I całe zgromadzenie mówiło, aby ich ukamienować; ale chwała PANA ukazała się wszystkim synom Izraela nad Namiotem Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="11">I PAN powiedział do Mojżesza: Jak długo ten lud będzie mnie drażnić? Jak długo nie będzie mi wierzyć pomimo tych wszystkich znaków, które wśród nich uczyniłem?</verse>
				<verse number="12">Uderzę ich zarazą i wydziedziczę, a ciebie uczynię narodem większym i silniejszym niż oni.</verse>
				<verse number="13">Lecz Mojżesz powiedział do PANA: Usłyszą [o tym] Egipcjanie, spośród których wyprowadziłeś ten lud swoją mocą;</verse>
				<verse number="14">I opowiedzą o tym obywatelom tej ziemi. [Gdyż] słyszeli, że ty, PANIE, jesteś pośród tego ludu, że ty, PANIE, bywasz widziany twarzą w twarz, że twój obłok stoi nad nimi i że kroczysz przed nimi w słupie obłoku za dnia, a w słupie ognia w nocy.</verse>
				<verse number="15">Gdybyś więc zabił ten lud jak jednego człowieka, to narody, które słyszały o twojej sławie, mówiłyby tak:</verse>
				<verse number="16">Ponieważ PAN nie mógł wprowadzić tego ludu do ziemi, którą im przysiągł, to zabił ich na pustyni.</verse>
				<verse number="17">Teraz więc proszę, niech się okaże wielka moc mojego PANA, jak powiedziałeś:</verse>
				<verse number="18">PAN nierychły do gniewu i [pełen] wielkiego miłosierdzia, przebaczający nieprawość i przestępstwo, który nie uniewinnia winnego, lecz nawiedza nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia.</verse>
				<verse number="19">Przebacz, proszę, nieprawość twego ludu według wielkości twego miłosierdzia, tak jak przebaczałeś temu ludowi od Egiptu aż dotąd.</verse>
				<verse number="20">Wtedy PAN powiedział: Przebaczyłem według twego słowa.</verse>
				<verse number="21">Ale jak żyję i [jak] cała ziemia jest napełniona chwałą PANA;</verse>
				<verse number="22">Tak wszyscy, którzy widzieli moją chwałę i moje znaki, które czyniłem w Egipcie i na pustyni, a wystawiali mnie na próbę już dziesięciokrotnie i nie słuchali mego głosu;</verse>
				<verse number="23">Nie zobaczą tej ziemi, którą przysiągłem ich ojcom, a żaden z tych, którzy mnie rozdrażnili, nie zobaczy jej.</verse>
				<verse number="24">Ale mojego sługę Kaleba za to, że był w nim inny duch i trwał całkowicie przy mnie, wprowadzę do ziemi, do której wszedł, a jego potomstwo ją odziedziczy.</verse>
				<verse number="25">A ponieważ Amalekici i Kananejczycy mieszkają w dolinie, [to] jutro zawróćcie i wyruszcie na pustynię, w kierunku Morza Czerwonego.</verse>
				<verse number="26">Ponadto PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="27">Jak długo mam znosić ten zły lud, który szemrze przeciwko mnie? Słyszałem szemrania synów Izraela, jakie mówią przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="28">Powiedz im: Jak żyję, mówi PAN, uczynię wam, jak mówiliście do moich uszu.</verse>
				<verse number="29">Na tej pustyni legną wasze trupy i wszyscy spisani wśród was, w pełnej liczbie, od dwudziestu lat wzwyż, którzy szemraliście przeciwko mnie;</verse>
				<verse number="30">Nie wejdziecie do tej ziemi, którą przysiągłem dać wam na mieszkanie, z wyjątkiem Kaleba, syna Jefunnego, i Jozuego, syna Nuna;</verse>
				<verse number="31">A wasze dzieci, o których mówiliście, że staną się łupem, te wprowadzę i one zobaczą ziemię, którą wy wzgardziliście.</verse>
				<verse number="32">Wasze trupy zaś legną na tej pustyni;</verse>
				<verse number="33">A wasi synowie będą się tułali po tej pustyni przez czterdzieści lat i poniosą [karę] za wasze cudzołóstwa, aż wasze trupy zniszczeją na pustyni.</verse>
				<verse number="34">Według liczby dni, w ciągu których wyszpiegowaliście ziemię, [to znaczy] czterdzieści dni, dzień za rok, będziecie ponosić [karę] za wasze nieprawości przez czterdzieści lat i poznacie [pomstę] za odstąpienie ode mnie.</verse>
				<verse number="35">Ja, PAN, powiedziałem, że tak postąpię z całym tym niegodziwym zgromadzeniem, które się zmówiło przeciwko mnie; na tej pustyni zginą i tu pomrą.</verse>
				<verse number="36">Wtedy mężczyźni, których Mojżesz wysłał na wyszpiegowanie ziemi, a po powrocie pobudzili całe zgromadzenie do szemrania przeciwko niemu, rozpuszczając złą wieść o tej ziemi;</verse>
				<verse number="37">Ci mężczyźni, którzy rozpowiadali złą wieść o ziemi, pomarli przed PANEM wskutek plagi.</verse>
				<verse number="38">Lecz Jozue, syn Nuna, i Kaleb, syn Jefunnego, pozostali żywi spośród tych mężczyzn, którzy poszli wyszpiegować ziemię.</verse>
				<verse number="39">I Mojżesz powtórzył te słowa wszystkim synom Izraela, i lud bardzo płakał.</verse>
				<verse number="40">Wstali więc wcześnie rano, wstąpili na szczyt góry i powiedzieli: Oto jesteśmy, pójdziemy na to miejsce, o którym PAN nam powiedział, bo zgrzeszyliśmy.</verse>
				<verse number="41">Lecz Mojżesz powiedział im: Dlaczego przekraczacie słowo PANA? To się wam nie uda.</verse>
				<verse number="42">Nie wyruszajcie, ponieważ nie ma PANA wśród was, abyście nie zostali pobici przez waszych wrogów.</verse>
				<verse number="43">Gdyż Amalekici i Kananejczycy są [tam] przed wami i polegniecie od miecza. Ponieważ odwróciliście się od PANA, to PAN nie będzie z wami.</verse>
				<verse number="44">Oni jednak uparli się, by wejść na szczyt góry. Lecz arka przymierza PANA i Mojżesz nie oddalili się z obozu.</verse>
				<verse number="45">Wtedy Amalekici i Kananejczycy mieszkający na tej górze zstąpili, pobili ich i ścigali aż do Chormy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy przyjdziecie do ziemi waszego mieszkania, którą wam daję;</verse>
				<verse number="3">I będziecie chcieli złożyć PANU ofiarę spalaną na całopalenie, ofiarę bądź poślubioną, bądź dobrowolną lub też w wasze uroczyste święta, aby złożyć PANU miłą woń z wołów albo z owiec;</verse>
				<verse number="4">To niech składający PANU ofiarę złoży na ofiarę pokarmową dziesiątą część efy mąki pszennej zmieszanej z czwartą częścią hinu oliwy.</verse>
				<verse number="5">A czwartą część hinu wina na ofiarę z płynów przygotujesz przy całopaleniu lub innej ofierze na każde jagnię.</verse>
				<verse number="6">Przy baranie zaś złożysz na ofiarę pokarmową dwie dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z trzecią częścią hinu oliwy.</verse>
				<verse number="7">A na ofiarę z płynów złożysz jedną trzecią hinu wina jako miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="8">Gdy zaś będziesz składał cielca na ofiarę całopalną lub na ofiarę wypełnienia ślubu albo na ofiarę pojednawczą dla PANA;</verse>
				<verse number="9">Wtedy wraz z cielcem złożysz na ofiarę pokarmową trzy dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z połową hinu oliwy.</verse>
				<verse number="10">Na ofiarę pokarmową złożysz też połowę hinu wina, na ofiarę spalaną [jako] miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="11">Tak należy postąpić przy każdym wole, przy każdym baranie, jagnięciu lub koźlęciu.</verse>
				<verse number="12">Według liczby, którą składacie, tak uczynicie z każdą ich sztuką według ich liczby.</verse>
				<verse number="13">Każdy rodowity mieszkaniec postąpi w ten sposób, gdy będzie składał ofiarę spalaną jako miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="14">A jeśli obcy gości u was lub mieszka z wami od pokoleń i będzie chciał złożyć ofiarę spalaną jako miłą woń dla PANA, uczyni to tak, jak [wy] czynicie.</verse>
				<verse number="15">Będzie jedna ustawa dla was i dla przybysza, który mieszka [wśród was]; będzie to ustawa wieczysta przez wszystkie wasze pokolenia. Przybysz będzie przed PANEM tak jak wy.</verse>
				<verse number="16">Będzie jedno prawo i jeden sąd dla was i przybysza, który mieszka wśród was.</verse>
				<verse number="17">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="18">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy wejdziecie do ziemi, do której was wprowadzę;</verse>
				<verse number="19">A będziecie jeść chleb tej ziemi, to złożycie PANU ofiarę wzniesienia.</verse>
				<verse number="20">Złożycie jako ofiarę wzniesienia placek z pierwocin waszych ciast; złożycie go tak jak ofiarę wzniesienia z klepiska.</verse>
				<verse number="21">Będziecie składać PANU ofiarę wzniesienia z pierwocin waszych ciast przez wszystkie wasze pokolenia.</verse>
				<verse number="22">A gdybyście zbłądzili i nie wypełnili wszystkich tych przykazań, które PAN nadał przez Mojżesza;</verse>
				<verse number="23">Tego wszystkiego, co PAN wam rozkazał przez Mojżesza, od tego dnia, w którym PAN to nakazał, i potem przez wszystkie wasze pokolenia;</verse>
				<verse number="24">Jeśli popełniono ten błąd nieświadomie przez zgromadzenia, to całe zgromadzenie złoży jednego młodego cielca na całopalenie, na miłą woń dla PANA, wraz z jego ofiarą pokarmową i ofiarą z płynów według zwyczaju, oraz jednego kozła ze stada na ofiarę za grzech.</verse>
				<verse number="25">I kapłan dokona przebłagania za całe zgromadzenie synów Izraela, i będzie im przebaczone, gdyż stało się [to] nieświadomie. A oni przyniosą PANU swoją ofiarę na ofiarę spalaną i swoją ofiarę za grzech przed PANEM za swój błąd.</verse>
				<verse number="26">I będzie przebaczone całemu zgromadzeniu synów Izraela i przybyszowi, który mieszka pośród nich, ponieważ cały lud popełnił to nieświadomie.</verse>
				<verse number="27">A jeśli tylko jedna osoba zgrzeszy nieświadomie, wtedy przyniesie roczną kozę na ofiarę za grzech;</verse>
				<verse number="28">I kapłan dokona przebłagania za człowieka, który zbłądził, grzesząc wobec PANA nieświadomie; dokona za niego przebłagania i będzie mu przebaczone.</verse>
				<verse number="29">Będzie jedno prawo dla tego, który grzeszy nieświadomie, zarówno dla rodowitego mieszkańca wśród synów Izraela, jak i dla przybysza, który mieszka pośród nich.</verse>
				<verse number="30">Lecz człowiek, który bezczelnie zgrzeszy świadomie, zarówno rodowity mieszkaniec, jak i przybysz, znieważa PANA; człowiek ten zostanie wykluczony spośród swego ludu.</verse>
				<verse number="31">Wzgardził bowiem słowem PANA i złamał jego przykazanie; taki człowiek musi zostać wykluczony; na nim [ciąży] jego nieprawość.</verse>
				<verse number="32">A gdy synowie Izraela byli na pustyni, spotkali człowieka zbierającego drwa w dzień szabatu.</verse>
				<verse number="33">I ci, którzy go spotkali zbierającego drwa, przyprowadzili go do Mojżesza i Aarona, i do całego zgromadzenia.</verse>
				<verse number="34">I osadzili go pod strażą, bo jeszcze im nie oznajmiono, jak należy z takim postąpić.</verse>
				<verse number="35">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Ten człowiek musi ponieść śmierć; niech całe zgromadzenie go ukamienuje poza obozem.</verse>
				<verse number="36">Całe zgromadzenie wyprowadziło go poza obóz i ukamienowało, i umarł, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="37">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="38">Przemów do synów Izraela i powiedz im, aby robili sobie frędzle na skrajach swoich szat przez wszystkie pokolenia, a do frędzli niech przyprawią sznurek z błękitnej [tkaniny].</verse>
				<verse number="39">I będziecie mieć te frędzle, żebyście na nie spoglądali i przypominali sobie wszystkie przykazania PANA, aby je wypełnić, a nie podążali za własnym sercem i własnymi oczami, za którymi idąc, cudzołożylibyście;</verse>
				<verse number="40">Abyście pamiętali i wypełniali wszystkie moje przykazania, i byli święci dla waszego Boga.</verse>
				<verse number="41">Ja [jestem] PAN, wasz Bóg, który was wyprowadził z ziemi Egiptu, aby być waszym Bogiem. Ja [jestem] PAN, wasz Bóg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Wtedy Korach, syn Ishara, syna Kehata, syna Lewiego, oraz Datan i Abiram, synowie Eliaba, i On, syn Peleta, synowie Rubena, wzięli ludzi;</verse>
				<verse number="2">I powstali przeciw Mojżeszowi, a [wraz z nimi] dwustu pięćdziesięciu mężczyzn spośród synów Izraela, naczelników zgromadzenia powołanych do rady, ludzi poważanych.</verse>
				<verse number="3">Zebrali się oni przeciw Mojżeszowi i Aaronowi i powiedzieli do nich: [Bierzecie] zbyt dużo na siebie! Przecież całe to zgromadzenie, wszyscy oni są święci i wśród nich [jest] PAN. Dlaczego więc wynosicie się ponad zgromadzenie PANA?</verse>
				<verse number="4">Gdy Mojżesz to usłyszał, upadł na twarz;</verse>
				<verse number="5">I powiedział do Koracha i do całej jego gromady: Jutro rano PAN pokaże, [kto jest] jego, kto jest święty i może zbliżyć się do niego. Kogo bowiem wybrał, temu pozwoli zbliżyć się do siebie.</verse>
				<verse number="6">Tak [więc] uczynicie: Weźcie sobie kadzielnice, ty, Korach i cała twoja gromada.</verse>
				<verse number="7">I włóżcie w nie ogień, i jutro umieśćcie w nich kadzidło przed PANEM; a ten człowiek, którego PAN wybierze, [będzie] święty. [Bierzecie] zbyt dużo na siebie, synowie Lewiego.</verse>
				<verse number="8">I powiedział Mojżesz do Koracha: Słuchajcie, proszę, synowie Lewiego;</verse>
				<verse number="9">Czy wam to mało, że Bóg Izraela oddzielił was od zgromadzenia Izraela, aby zbliżyć was do siebie, abyście pełnili służbę w przybytku PANA i abyście stali przed zgromadzeniem, i mu służyli?</verse>
				<verse number="10">I ciebie, a wraz z tobą wszystkich twoich braci, synów Lewiego, zbliżył do siebie, a wy jeszcze zabiegacie o kapłaństwo?</verse>
				<verse number="11">Dlatego ty i cała twoja gromada zbuntowaliście się przeciw PANU, bo kim jest Aaron, że szemracie przeciw niemu?</verse>
				<verse number="12">Wtedy Mojżesz kazał przywołać Datana i Abirama, synów Eliaba, lecz oni odpowiedzieli: Nie przyjdziemy.</verse>
				<verse number="13">Nie dość, że nas wyprowadziłeś z ziemi opływającej mlekiem i miodem, aby nas uśmiercić na tej pustyni, to jeszcze chcesz obwołać się naszym władcą?</verse>
				<verse number="14">Ponadto nie wprowadziłeś nas do ziemi opływającej mlekiem i miodem ani nie dałeś nam w dziedzictwo pól i winnic. Czy chcesz tym mężczyznom wyłupić oczy? Nie przyjdziemy.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Mojżesz bardzo się rozgniewał i powiedział do PANA: Nie zważaj na ich ofiarę. Nie wziąłem od nich żadnego osła ani też nikogo z nich nie skrzywdziłem.</verse>
				<verse number="16">Potem Mojżesz powiedział do Koracha: Ty i cała twoja gromada stawcie się jutro przed PANEM; ty, oni i Aaron:</verse>
				<verse number="17">Każdy z was niech weźmie swoją kadzielnicę i nałoży w nią kadzidła, i niech każdy przyniesie przed PANA swoją kadzielnicę, [razem] dwieście pięćdziesiąt kadzielnic, również ty i Aaron; każdy [przyniesie] swoją kadzielnicę.</verse>
				<verse number="18">Każdy więc wziął swoją kadzielnicę, włożył w nią ogień, nałożył na niego kadzidła i stanęli u wejścia do Namiotu Zgromadzenia [wraz z] Mojżeszem i Aaronem.</verse>
				<verse number="19">A Korach zebrał przeciwko nim całe zgromadzenie u wejścia do Namiotu Zgromadzenia i wtedy chwała PANA ukazała się całemu ludowi.</verse>
				<verse number="20">I PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="21">Odłączcie się od tego zgromadzenia, abym [mógł] je w jednej chwili zniszczyć.</verse>
				<verse number="22">Lecz oni upadli na twarz i powiedzieli: O Boże, Boże duchów wszelkiego ciała! Czy jeśli zgrzeszy jeden człowiek, będziesz się gniewał na całe zgromadzenie?</verse>
				<verse number="23">PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="24">Przemów do zgromadzenia i powiedz im: Oddalcie się od namiotu Koracha, Datana i Abirama.</verse>
				<verse number="25">Mojżesz wstał więc i podszedł do Datana i Abirama, a za nim poszli starsi Izraela.</verse>
				<verse number="26">I powiedział do zgromadzenia: Oddalcie się, proszę, od namiotów tych bezbożnych ludzi i nie dotykajcie niczego, co do nich należy, abyście nie zginęli przez wszystkie ich grzechy.</verse>
				<verse number="27">I oddalili się od namiotów Koracha, Datana i Abirama z każdej strony. Datan zaś i Abiram wyszli i stali u wejścia do swoich namiotów razem ze swoimi żonami, synami i małymi dziećmi.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Mojżesz powiedział: Po tym poznacie, że PAN mnie posłał, abym dokonał wszystkich tych dzieł, i że nic z własnej woli [nie czynię].</verse>
				<verse number="29">Jeśli ci ludzie umrą taką śmiercią jak wszyscy ludzie albo zostaną ukarani tak jak inni, to nie PAN mnie posłał.</verse>
				<verse number="30">Ale jeśli PAN uczyni coś nowego i ziemia otworzy swoją paszczę, i pochłonie ich oraz wszystko, co do nich należy, i żywcem zstąpią do piekła, wtedy poznacie, że ci mężczyźni rozdrażnili PANA.</verse>
				<verse number="31">Gdy tylko skończył wypowiadać wszystkie te słowa, ziemia rozstąpiła się pod nimi.</verse>
				<verse number="32">A ziemia otworzyła swoją paszczę, i pochłonęła ich oraz ich domy i wszystkich ludzi, którzy byli przy Korachu, i cały [ich] dobytek.</verse>
				<verse number="33">I zstąpili oni razem ze wszystkim, co mieli, żywcem do piekła, i ziemia ich okryła; tak zginęli spośród zgromadzenia.</verse>
				<verse number="34">Wszyscy zaś Izraelici, którzy [stali] wokół nich, uciekli na ich krzyk, bo mówili: By i nas ziemia nie pochłonęła.</verse>
				<verse number="35">Wyszedł też ogień od PANA i pochłonął tych dwustu pięćdziesięciu mężczyzn, którzy ofiarowali kadzidło.</verse>
				<verse number="36">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="37">Powiedz do Eleazara, syna kapłana Aarona, niech pozbiera kadzielnice z tego pogorzeliska, a ogień niech rozrzuci dalej. Są bowiem poświęcone.</verse>
				<verse number="38">A kadzielnice tych, którzy zgrzeszyli przeciwko własnym duszom, rozbijcie na blachy na pokrycie ołtarza. Ofiarowali je bowiem przed PANEM, są więc poświęcone. Dlatego będą znakiem dla synów Izraela.</verse>
				<verse number="39">Pozbierał więc kapłan Eleazar miedziane kadzielnice, w których ofiarowali ci, którzy spłonęli, i rozbito je na blachy na pokrycie ołtarza;</verse>
				<verse number="40">Na pamiątkę dla synów Izraela, aby żaden obcy, który nie jest z potomstwa Aarona, nie zbliżał się do składania kadzidła przed PANEM i żeby go nie spotkało to, co spotkało Koracha i jego gromady, jak PAN mu powiedział przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="41">A nazajutrz całe zgromadzenie synów Izraela szemrało przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi: Wy spowodowaliście śmierć ludu PANA.</verse>
				<verse number="42">I gdy zgromadzenie zbierało się przeciw Mojżeszowi i Aaronowi, spojrzeli w stronę Namiotu Zgromadzenia, a oto okrył go obłok i ukazała się chwała PANA.</verse>
				<verse number="43">Wtedy Mojżesz z Aaronem przyszli przed Namiot Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="44">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="45">Wyjdźcie spośród tego zgromadzenia, a zniszczę je w mgnieniu oka; i upadli na twarz.</verse>
				<verse number="46">Potem Mojżesz powiedział do Aarona: Weź kadzielnicę, włóż w nią ogień z ołtarza, nałóż też kadzidła i pójdź szybko do zgromadzenia, i zrób przebłaganie za nich, bo już wyszedł gniew od PANA i już zaczęła się plaga.</verse>
				<verse number="47">Aaron wziął więc [kadzielnicę], jak mu rozkazał Mojżesz, i pobiegł w środek zgromadzenia, a oto [już] zaczęła się plaga wśród ludzi; nałożył kadzidła i dokonał przebłagania za lud.</verse>
				<verse number="48">I Aaron stał między umarłymi i żywymi i plaga została powstrzymana.</verse>
				<verse number="49">Tych, co umarli od tej plagi, było czternaście tysięcy siedemset, oprócz tych, którzy umarli w związku ze sprawą Koracha.</verse>
				<verse number="50">Potem Aaron wrócił do Mojżesza przed wejście do Namiotu Zgromadzenia, a plaga została zatrzymana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Mów do synów Izraela i weź od każdego z nich po lasce według domów ich ojców, od wszystkich ich naczelników według domów ich ojców dwanaście lasek, [a] imię każdego napisz na jego lasce.</verse>
				<verse number="3">A imię Aarona napiszesz na lasce Lewiego, gdyż jedna laska będzie [dla każdego] naczelnika z domu ich ojców.</verse>
				<verse number="4">I położysz je w Namiocie Zgromadzenia przed Świadectwem, gdzie się z wami spotykam.</verse>
				<verse number="5">I stanie się tak, że laska tego, kogo wybiorę, zakwitnie; i uśmierzę przed sobą szemrania synów Izraela, jakie kierują przeciwko wam.</verse>
				<verse number="6">Gdy Mojżesz przekazał to synom Izraela, wszyscy ich naczelnicy oddali mu swoje laski, po jednej lasce od każdego naczelnika z domu swego ojca, razem dwanaście lasek. Wśród ich lasek była też laska Aarona.</verse>
				<verse number="7">Potem Mojżesz złożył te laski przed PANEM w Namiocie Świadectwa.</verse>
				<verse number="8">Nazajutrz, gdy Mojżesz przyszedł do Namiotu Świadectwa, oto laska Aarona, z domu Lewiego, zakwitła, wypuściła pączki, wydała kwiat i dojrzałe migdały.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Mojżesz wyniósł wszystkie laski sprzed PANA do wszystkich synów Izraela; a gdy [je] ujrzeli, każdy z nich wziął swoją laskę.</verse>
				<verse number="10">I PAN powiedział do Mojżesza: Połóż laskę Aarona z powrotem przed Świadectwem, aby była zachowana na znak dla buntowników, a położysz kres ich szemraniu przeciwko mnie, aby nie pomarli.</verse>
				<verse number="11">I Mojżesz [tak] uczynił; jak PAN mu rozkazał, tak uczynił.</verse>
				<verse number="12">I synowie Izraela powiedzieli do Mojżesza: Oto umieramy, giniemy, wszyscy giniemy;</verse>
				<verse number="13">Każdy, kto zbliża się do przybytku PANA, umrze. Czy mamy doszczętnie zginąć?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Aarona: Ty, twoi synowie i dom twego ojca z tobą, odpowiecie za nieprawość świątyni. Ty i twoi synowie z tobą również odpowiecie za nieprawość waszego kapłaństwa.</verse>
				<verse number="2">A twoim braciom z pokolenia Lewiego, z rodu twego ojca, pozwól do siebie przychodzić, aby dołączyli do ciebie i usługiwali tobie; ty zaś i twoi synowie z tobą [będziecie pełnić służbę] przed Namiotem Świadectwa.</verse>
				<verse number="3">Oni będą przestrzegać twego nakazu i pełnić straż nad całym namiotem. Nie mogą jednak zbliżać się do sprzętów świątyni i do ołtarza, żeby nie pomarli ani oni, ani wy.</verse>
				<verse number="4">Przyłączą się do ciebie i będą pełnić straż przy Namiocie Zgromadzenia, przy każdej służbie namiotu. Lecz żaden obcy niech się do was nie zbliża.</verse>
				<verse number="5">Wy będziecie pełnić straż w świątyni i straż przy ołtarzu, aby już nie spadł gniew na synów Izraela.</verse>
				<verse number="6">Oto wziąłem waszych braci Lewitów spośród synów Izraela. Oni są wam oddani jako dar dla PANA, aby pełnili służbę w Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="7">Ty zaś i twoi synowie z tobą będziecie strzec waszego kapłaństwa przy każdej służbie ołtarza i poza zasłoną, i będziecie służyć. Dałem [wam] urząd waszego kapłaństwa jako dar; obcy, który się zbliży, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="8">PAN mówił dalej do Aarona: Oto dałem tobie pod straż moje ofiary wzniesione ze wszystkich poświęconych rzeczy synów Izraela. Z powodu namaszczenia dałem je tobie i twoim synom prawem wieczystym.</verse>
				<verse number="9">To będzie należeć do ciebie z rzeczy najświętszych, które nie zostaną spalone: każda ich ofiara, każda ich ofiara pokarmowa, każda ich ofiara za grzech i każda ich ofiara za przewinienie, które będą mi składać, będą to rzeczy najświętsze dla ciebie i twoich synów.</verse>
				<verse number="10">W miejscu najświętszym będziesz to jeść; wszyscy mężczyźni będą z tego jedli. Będzie to dla ciebie rzeczą świętą.</verse>
				<verse number="11">To też [będzie] dla ciebie: ofiara wzniesienia ich darów ze wszystkimi ofiarami kołysania synów Izraela. Daję je tobie, twoim synom i twoim córkom z tobą prawem wieczystym. Każdy czysty w twoim domu będzie je spożywać.</verse>
				<verse number="12">Wszystko, co najlepsze z oliwy, i wszystko, co najlepsze z wina, oraz zboże, ich pierwociny, które ofiarują PANU, dałem tobie.</verse>
				<verse number="13">Pierwociny ze wszystkich rzeczy znajdujących się w ich ziemi, które przyniosą PANU, będą twoje. Każdy czysty w twoim domu będzie je spożywać.</verse>
				<verse number="14">Wszystko, [co] jest poświęcone w Izraelu, będzie twoje.</verse>
				<verse number="15">Wszystko, co otwiera łono wszelkiego ciała, które przynoszą PANU, zarówno z ludzi, jak i z bydła, będzie twoje; lecz pierworodnego z ludzi wykupisz, także pierworodne z nieczystych zwierząt wykupisz.</verse>
				<verse number="16">A wykup tego, który ma jeden miesiąc, dasz według twego oszacowania pięć syklów srebra według sykla świątynnego, który [wynosi] dwadzieścia ger.</verse>
				<verse number="17">Ale pierworodnego z krowy, pierworodnego z owcy lub pierworodnego z kozy nie wykupisz; są one święte. Ich krew wylejesz na ołtarz, a ich tłuszcz zapalisz jako ofiarę spaloną, jako miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="18">Ale ich mięso będzie twoje, podobnie jak mostek wzniesienia i prawa łopatka są twoje.</verse>
				<verse number="19">Wszystkie ofiary wzniesienia z poświęconych rzeczy, które będą przynosić PANU synowie Izraela, daję tobie, twoim synom i twoim córkom z tobą prawem wieczystym. Jest to wieczyste przymierze soli przed PANEM, dla ciebie i twojego potomstwa wraz z tobą.</verse>
				<verse number="20">Potem PAN powiedział do Aarona: Nie będziesz miał dziedzictwa w ich ziemi i nie będziesz miał żadnego działu wśród nich. Ja jestem twoim działem i twoim dziedzictwem pośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="21">Oto zaś synom Lewiego dałem jako dziedzictwo wszystkie dziesięciny w Izraelu za ich służbę, którą pełnią w Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="22">A niech synowie Izraela nie zbliżają się już do Namiotu Zgromadzenia, aby nie obciążyli się grzechem i nie umarli;</verse>
				<verse number="23">Ale sami Lewici będą pełnić służbę w Namiocie Zgromadzenia i sami poniosą [karę za] swoją nieprawość. [Będzie] to ustawa wieczysta przez wszystkie wasze pokolenia, że Lewici nie będą mieli dziedzictwa pośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="24">Dałem bowiem Lewitom w dziedzictwo dziesięciny synów Izraela, które przynoszą PANU jako ofiarę wzniesienia. Dlatego powiedziałem o nich: Nie będą mieli dziedzictwa pośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="25">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="26">Przemów do Lewitów i powiedz im: Gdy przyjmujecie od synów Izraela dziesięciny, które dałem wam od nich jako wasze dziedzictwo, wtedy złożycie PANU [jako] ofiarę wzniesienia dziesiątą część z dziesięciny.</verse>
				<verse number="27">A wasza ofiara wzniesienia będzie wam poczytana za zboże z klepiska i za obfitość z tłoczni winnej.</verse>
				<verse number="28">W ten sposób też i wy macie składać PANU ofiarę wzniesienia ze wszystkich waszych dziesięcin, które przyjmujecie od synów Izraela; kapłanowi Aaronowi oddacie z nich ofiarę wzniesienia należną PANU.</verse>
				<verse number="29">Ze wszystkich waszych darów będziecie składać PANU wszelką ofiarę wzniesienia; ze wszystkiego, co najlepsze, ofiarujcie jego poświęconą część.</verse>
				<verse number="30">Powiesz im też: Gdy będziecie oddawać z tego, co najlepsze, wtedy będzie to poczytane Lewitom jako plon z klepiska i jako plon z tłoczni winnej.</verse>
				<verse number="31">I będziecie to jeść na każdym miejscu, wy i wasi domownicy, ponieważ to jest wasza zapłata za waszą służbę w Namiocie Zgromadzenia;</verse>
				<verse number="32">I nie obciążycie się grzechem za to, gdy będziecie składać, co najlepsze z tego, i nie splugawicie rzeczy poświęconych synów Izraela, i nie umrzecie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza i Aarona:</verse>
				<verse number="2">To jest ustawa prawa, którą nadał PAN: Powiedz synom Izraela, aby przyprowadzili do ciebie czerwoną jałówkę, zdrową i bez skazy, na której jeszcze nie było jarzma.</verse>
				<verse number="3">Oddacie ją kapłanowi Eleazarowi, który ją wyprowadzi poza obóz, i zostanie przed nim zabita.</verse>
				<verse number="4">A kapłan Eleazar weźmie nieco z jej krwi na swój palec i pokropi nią siedem razy na wprost przed Namiotem Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="5">Potem każe spalić jałówkę na swoich oczach: spali jej skórę, mięso, krew wraz z jej odchodami.</verse>
				<verse number="6">I kapłan weźmie drewno cedrowe, hizop i karmazyn i wrzuci to do ognia, w którym płonie jałówka.</verse>
				<verse number="7">Wtedy kapłan wypierze swoje szaty i umyje swoje ciało wodą; potem wejdzie do obozu i będzie nieczysty do wieczora.</verse>
				<verse number="8">Również ten, który ją będzie palić, wypierze swoje szaty w wodzie i umyje swoje ciało wodą, i będzie nieczysty do wieczora.</verse>
				<verse number="9">Człowiek czysty zbierze popiół tej jałówki i złoży go poza obozem na miejscu czystym; będzie on przechowywany dla zgromadzenia synów Izraela do wody oczyszczenia; jest to ofiara za grzech.</verse>
				<verse number="10">Ten, który zbierał popiół jałówki, wypierze swoje szaty i będzie nieczysty do wieczora. Będzie to ustawa wieczysta dla synów Izraela i dla przybysza mieszkającego wśród was.</verse>
				<verse number="11">Kto dotknie jakiegokolwiek ludzkiego trupa, będzie nieczysty przez siedem dni.</verse>
				<verse number="12">Taki oczyści się tą [wodą] w trzecim i siódmym dniu i będzie czysty. Jeśli jednak nie oczyści się w trzecim i siódmym dniu, będzie nieczysty.</verse>
				<verse number="13">Kto dotknie zwłok człowieka zmarłego, a nie oczyści się, ten zanieczyści przybytek PANA; ta dusza będzie wykluczona z Izraela. Człowiek ten nie został bowiem pokropiony wodą oczyszczenia; będzie nieczysty, a jego nieczystość pozostanie na nim.</verse>
				<verse number="14">Taka [jest] ustawa, gdy człowiek umrze w namiocie: ktokolwiek wejdzie do tego namiotu i cokolwiek [znajduje się] w tym namiocie będzie nieczyste przez siedem dni.</verse>
				<verse number="15">Każde naczynie odkryte, które nie ma przymocowanej pokrywy, będzie nieczyste.</verse>
				<verse number="16">Kto dotknie na polu zabitego mieczem lub umarłego, lub kości ludzkich, lub grobu będzie nieczysty przez siedem dni.</verse>
				<verse number="17">Wezmą dla [tego] nieczystego nieco popiołu [jałówki] spalonej za grzech i na to wleją do naczynia źródlanej wody.</verse>
				<verse number="18">Człowiek czysty weźmie hizop, zmoczy go w tej wodzie i pokropi namiot oraz wszystkie naczynia i wszystkich ludzi, którzy tam byli, także tego, który dotknął kości lub zabitego, lub zmarłego, lub grobu.</verse>
				<verse number="19">[Człowiek] czysty pokropi nieczystego w trzecim i siódmym dniu, a gdy go oczyści w siódmym dniu, wypierze on swoje szaty i umyje się wodą, i wieczorem będzie czysty.</verse>
				<verse number="20">A człowiek, który stał się nieczysty, a nie oczyścił się, zostanie wykluczony spośród zgromadzenia, gdyż ta dusza zbezcześciła świątynię PANA. Człowiek ten nie został pokropiony wodą oczyszczenia i jest nieczysty.</verse>
				<verse number="21">Będzie to dla nich ustawą wieczystą: kto skrapia wodą oczyszczenia, wypierze swoje szaty, a kto dotknie tej wody oczyszczenia, będzie nieczysty do wieczora.</verse>
				<verse number="22">Czegokolwiek dotknie nieczysty, będzie nieczyste; również człowiek, który [tego] dotknie, będzie nieczysty do wieczora.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">I przyszło całe zgromadzenie synów Izraela na pustynię Syn w pierwszym miesiącu. I lud zamieszkał w Kadesz. Tam umarła Miriam i tam została pogrzebana.</verse>
				<verse number="2">A gdy zabrakło wody dla ludu, zebrali się przeciw Mojżeszowi i Aaronowi.</verse>
				<verse number="3">Lud spierał się z Mojżeszem, mówiąc: Obyśmy umarli, gdy nasi bracia umarli przed PANEM.</verse>
				<verse number="4">Dlaczego przyprowadziliście to zgromadzenie PANA na tę pustynię, abyśmy tu pomarli wraz z naszym bydłem?</verse>
				<verse number="5">Po co wyprowadziliście nas z Egiptu, aby nas wprowadzić na to złe miejsce; na miejsce, w którym nie ma ani zboża, ani fig, ani winogron, ani jabłek granatu, nie ma nawet wody do picia?</verse>
				<verse number="6">Wtedy Mojżesz i Aaron przeszli sprzed ludu przed wejście do Namiotu Zgromadzenia i upadli na twarze. A chwała PANA ukazała się im.</verse>
				<verse number="7">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="8">Weź laskę, zgromadźcie [cały] lud, ty i twój brat Aaron, i przemówcie na ich oczach do tej skały, a ona wyda z siebie wodę; wydobędziesz dla nich wodę ze skały i dasz pić całemu zgromadzeniu oraz ich zwierzętom.</verse>
				<verse number="9">Wziął więc Mojżesz laskę sprzed oblicza PANA, tak jak mu rozkazał.</verse>
				<verse number="10">I Mojżesz z Aaronem zgromadzili [cały] lud przed skałą, i [Mojżesz] mówił do nich: Słuchajcie teraz, buntownicy! Czy z tej skały mamy wyprowadzić dla was wodę?</verse>
				<verse number="11">Następnie Mojżesz podniósł rękę i uderzył swoją laską dwa razy w skałę. Wtedy wypłynęła obficie woda i napiło się zgromadzenie oraz jego bydło.</verse>
				<verse number="12">I PAN powiedział do Mojżesza i Aarona: Ponieważ nie uwierzyliście mi, by mnie uświęcić na oczach synów Izraela, dlatego nie wprowadzicie tego zgromadzenia do ziemi, którą im daję.</verse>
				<verse number="13">To są wody Meriba, gdzie synowie Izraela spierali się z PANEM i został uświęcony w nich.</verse>
				<verse number="14">Potem Mojżesz wysłał z Kadesz posłańców do króla Edomu, [mówiąc]: Tak mówi twój brat Izrael: Ty znasz całą udrękę, która nas spotkała;</verse>
				<verse number="15">Jak nasi ojcowie zstąpili do Egiptu i mieszkaliśmy w Egipcie wiele lat; i Egipcjanie dręczyli nas i naszych ojców;</verse>
				<verse number="16">I wołaliśmy do PANA, a wysłuchał naszego głosu i posłał Anioła, i wyprowadził nas z Egiptu. [Teraz] jesteśmy w Kadesz, w mieście przy twojej granicy.</verse>
				<verse number="17">Pozwól nam, proszę, przejść przez twoją ziemię; nie pójdziemy przez pola ani przez winnice i nie będziemy pić wód ze studni. Pójdziemy drogą królewską, nie zboczymy ani w prawo, ani w lewo, dopóki nie przejdziemy twoich granic.</verse>
				<verse number="18">Edom odpowiedział mu: Nie przejdziesz przez moją ziemię, bo inaczej wyjdę przeciwko tobie z mieczem.</verse>
				<verse number="19">I synowie Izraela powiedzieli mu: Pójdziemy główną drogą, a jeśli będziemy pili twoją wodę, my i nasze zwierzęta, zapłacimy za to. Niczego innego [nie żądamy]; tylko przejdziemy pieszo.</verse>
				<verse number="20">A on odpowiedział: Nie przejdziesz. I Edom wyruszył naprzeciwko nim z licznym ludem i mocną ręką.</verse>
				<verse number="21">Tak Edom nie pozwolił Izraelowi przejść przez swoje granice. Izrael więc odstąpił od niego.</verse>
				<verse number="22">I synowie Izraela, całe zgromadzenie, wyruszyli z Kadesz i przyszli do góry Hor.</verse>
				<verse number="23">I PAN powiedział do Mojżesza i Aarona na górze Hor, na granicy ziemi Edomu:</verse>
				<verse number="24">Aaron zostanie przyłączony do swego ludu; nie wejdzie bowiem do ziemi, którą dałem synom Izraela, ponieważ sprzeciwiliście się mojemu słowu przy wodach Meriba.</verse>
				<verse number="25">Weź Aarona i jego syna Eleazara i przyprowadź ich na górę Hor;</verse>
				<verse number="26">I zdejmij z Aarona jego szaty, a ubierz w nie jego syna Eleazara. Aaron zaś zostanie przyłączony [do swego ludu] i tam umrze.</verse>
				<verse number="27">I Mojżesz uczynił tak, jak PAN rozkazał; i wstąpili na górę Hor na oczach całego zgromadzenia.</verse>
				<verse number="28">Mojżesz zdjął z Aarona jego szaty i ubrał w nie jego syna Eleazara. Aaron umarł tam na wierzchu góry, a Mojżesz i Eleazar zeszli z góry.</verse>
				<verse number="29">Gdy całe zgromadzenie zobaczyło, że Aaron nie żyje, opłakiwał Aarona cały dom Izraela przez trzydzieści dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">A gdy król Aradu, Kananejczyk, który mieszkał na południu, usłyszał, że Izrael nadciąga drogą, którą [przeszli] szpiedzy, stoczył walkę z Izraelem i wziął jeńców.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Izrael złożył PANU ślub, mówiąc: Jeśli wydasz ten lud w moje ręce, całkowicie zniszczę ich miasta.</verse>
				<verse number="3">I PAN wysłuchał głosu Izraela, i wydał mu Kananejczyków. Całkowicie zniszczyli ich oraz ich miasta, a nadano temu miejscu nazwę Chorma.</verse>
				<verse number="4">Potem wyruszyli od góry Hor w kierunku Morza Czerwonego, aby obejść ziemię Edom. I lud bardzo się zniechęcił w drodze.</verse>
				<verse number="5">Lud zaczął więc mówić przeciw Bogu i Mojżeszowi: Dlaczego wyprowadziliście nas z Egiptu, abyśmy pomarli na tej pustyni? Bo nie ma chleba ani wody, a nasza dusza obrzydziła sobie ten cienki chleb.</verse>
				<verse number="6">Zesłał więc PAN na lud węże jadowite, które go kąsały; i pomarło wiele osób z Izraela.</verse>
				<verse number="7">I lud przyszedł do Mojżesza, i powiedział: Zgrzeszyliśmy przez to, że mówiliśmy przeciw PANU i przeciw tobie. Módl się do PANA, aby oddalił od nas te węże. I Mojżesz modlił się za lud.</verse>
				<verse number="8">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Wykonaj jadowitego węża i umieść go na drzewcu. I stanie się tak, że każdy ukąszony, kiedy spojrzy na niego, będzie żył.</verse>
				<verse number="9">Mojżesz wykonał więc węża miedzianego i umieścił go na drzewcu; gdy wąż kogoś ukąsił, a ten spojrzał na węża miedzianego, pozostawał przy życiu.</verse>
				<verse number="10">I wyruszyli synowie Izraela, i rozbili obóz w Obot.</verse>
				<verse number="11">A z Obot wyruszyli i rozbili obóz w Ijje-Haabarim na pustyni, która leży naprzeciw Moabu ku wschodowi słońca.</verse>
				<verse number="12">Stamtąd wyruszyli i rozbili obóz nad potokiem Zered.</verse>
				<verse number="13">Stamtąd wyruszyli i rozbili obóz po drugiej stronie [rzeki] Arnon, która wypływa na pustyni od granicy Amorytów; Arnon stanowi bowiem granicę Moabu między Moabitami a Amorytami.</verse>
				<verse number="14">Dlatego jest powiedziane w księdze wojen PANA: Jak uczynił w Morzu Czerwonym i w potokach Arnonu;</verse>
				<verse number="15">U ujścia tych potoków, które ciągnie się ku osadzie Ar i przylega do granicy Moabu.</verse>
				<verse number="16">Stamtąd udali się do Beer; to jest ta studnia, o której PAN powiedział do Mojżesza: Zgromadź lud, a dam mu wody.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Izrael śpiewał tę pieśń: Wzbierz studnio! Śpiewajcie o niej.</verse>
				<verse number="18">To studnia, którą wykopali naczelnicy; wykopali ją dostojnicy ludu wraz z prawodawcą swoimi laskami. A z tej pustyni [poszli] do Mattany;</verse>
				<verse number="19">A z Mattany do Nahalielu, a z Nahalielu do Bamot;</verse>
				<verse number="20">A z Bamot do kotliny, która [jest] w ziemi Moabu, i do szczytu Pizga wznoszącego się nad Jeszimonem.</verse>
				<verse number="21">I Izrael wysłał posłańców do Sichona, króla Amorytów, mówiąc:</verse>
				<verse number="22">Pozwól nam przejść przez twoją ziemię; nie pójdziemy ani przez pola, ani przez winnice; nie będziemy pić wód ze studni. Pójdziemy drogą królewską, dopóki nie przejdziemy twoich granic.</verse>
				<verse number="23">Sichon jednak nie pozwolił Izraelowi przejść przez swoją granicę; Sichon zebrał cały swój lud i wyszedł przeciw Izraelowi na pustynię, a gdy przyszedł do Jahazy, stoczył bitwę z Izraelem.</verse>
				<verse number="24">I Izrael pobił go ostrzem miecza, i wziął w posiadanie jego ziemię od Arnonu do Jabboku, aż do [ziemi] synów Ammona, gdyż granica Ammonitów była silna.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Izrael zdobył wszystkie te miasta i zamieszkał we wszystkich miastach Amorytów, w Cheszbonie i we wszystkich przylegających do niego wsiach.</verse>
				<verse number="26">Cheszbon był miastem Sichona, króla Amorytów, który walczył z królem Moabu i zabrał mu z rąk całą jego ziemię aż po Arnon.</verse>
				<verse number="27">Dlatego mówią w przypowieści: Wejdźcie do Cheszbonu i niech się odbuduje, i umocni miasto Sichona.</verse>
				<verse number="28">Ponieważ ogień wyszedł z Cheszbonu, płomień z miasta Sichona; i pochłonął Ar moabskie oraz wzgórza Arnonu.</verse>
				<verse number="29">Biada tobie, Moabie! Zginąłeś, ludu Kemosza! Wydał swoich synów na tułaczkę i swoje córki w niewolę Sichonowi, królowi Amorytów.</verse>
				<verse number="30">Strzelaliśmy do nich, zginął Cheszbon aż po Dibon; a zburzyliśmy [je] aż do Nofach, które [idzie] aż do Medeby.</verse>
				<verse number="31">Tak to Izrael zamieszkał w ziemi Amorytów.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Mojżesz wysłał [wywiadowców] do Jazer na wyszpiegowanie, a oni zdobyli jego wsie i wypędzili Amorytów, którzy tam [byli].</verse>
				<verse number="33">Potem zawrócili i poszli w kierunku Baszanu; tam Og, król Baszanu, wyszedł przeciwko nim, on i cały jego lud, do walki w Edre.</verse>
				<verse number="34">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Nie bój się go, gdyż wydałem go w twoje ręce wraz z całym jego ludem i ziemią i uczynisz z nim tak, jak uczyniłeś z Sichonem, królem Amorytów, który mieszkał w Cheszbonie.</verse>
				<verse number="35">I pobili go i jego synów oraz cały jego lud, tak że nikogo z niego nie pozostawili przy życiu, i wzięli w posiadanie jego ziemię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Potem synowie Izraela wyruszyli i rozbili obóz na równinach Moabu, z tej strony Jordanu [naprzeciw] Jerycha.</verse>
				<verse number="2">A Balak, syn Sippora, widział wszystko, co Izrael uczynił Amorytom.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Moab bardzo się zląkł tego ludu, bo był liczny; i zatrwożył się Moab z powodu synów Izraela.</verse>
				<verse number="4">Powiedział więc Moab do starszych Midianu: Teraz [to] mnóstwo pożre wszystko wokół nas, jak wół pożera trawę na polu. A w tym czasie królem Moabu był Balak, syn Sippora.</verse>
				<verse number="5">I wysłał posłańców do Balaama, syna Beora, do Petor, które leży nad rzeką ziemi synów jego ludu, aby go wezwać tymi słowy: Oto z Egiptu wyszedł lud, który okrył powierzchnię ziemi i stanął naprzeciwko mnie.</verse>
				<verse number="6">Dlatego teraz przyjdź, proszę, i przeklnij mi ten lud, bo jest silniejszy ode mnie. Może zdołam go pobić i wypędzić z ziemi, bo wiem, [że] komu błogosławisz, [będzie] błogosławiony, a kogo przeklinasz, będzie przeklęty.</verse>
				<verse number="7">Wtedy starsi Moabu i starsi Midianu wybrali się w drogę, mając w swych rękach zapłatę za wróżbę. Przyszli do Balaama i przekazali mu słowa Balaka.</verse>
				<verse number="8">On zaś powiedział do nich: Pozostańcie tu na noc, a dam wam odpowiedź, jaką mi oznajmi PAN. I zostali książęta Moabu u Balaama.</verse>
				<verse number="9">I przyszedł Bóg do Balaama, i powiedział: Cóż to za ludzie [są] u ciebie?</verse>
				<verse number="10">Balaam odpowiedział Bogu: Balak, syn Sippora, król Moabu, wysłał [ich] do mnie, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="11">Oto z Egiptu wyszedł lud, który okrył powierzchnię ziemi. Przyjdź więc teraz, przeklnij mi go; może zdołam go pokonać i wypędzić.</verse>
				<verse number="12">Bóg powiedział do Balaama: Nie idź z nimi i nie przeklnij tego ludu, bo jest on błogosławiony.</verse>
				<verse number="13">Gdy Balaam wstał rano, powiedział do książąt Balaka: Wracajcie do waszej ziemi, bo PAN nie pozwala mi iść z wami.</verse>
				<verse number="14">Wstali więc książęta Moabu, przyszli do Balaka i powiedzieli: Balaam nie chciał iść z nami.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Balak ponownie wysłał książąt – liczniejszych i dostojniejszych od pierwszych.</verse>
				<verse number="16">Przybyli oni do Balaama i powiedzieli mu: Tak mówi Balak, syn Sippora: Nie zwlekaj z przyjściem do mnie;</verse>
				<verse number="17">Ja bowiem wielce cię uczczę i uczynię wszystko, co mi powiesz, tylko przyjdź, proszę, i przeklnij mi ten lud.</verse>
				<verse number="18">Balaam odpowiedział sługom Balaka: Choćby Balak dał mi swój dom pełen srebra i złota, nie mógłbym przekroczyć słowa PANA, mego Boga, i uczynić [przeciwko niemu] czegoś małego czy wielkiego.</verse>
				<verse number="19">Lecz zostańcie tu i wy, proszę, na noc, a dowiem się, co PAN jeszcze będzie do mnie mówił.</verse>
				<verse number="20">I przyszedł Bóg do Balaama w nocy, i powiedział do niego: Jeśli ci mężczyźni przyjdą, aby cię wezwać, wstań i idź z nimi; uczynisz jednak, co ci rozkażę.</verse>
				<verse number="21">Wstał więc Balaam rano, osiodłał swoją oślicę i pojechał z książętami Moabu.</verse>
				<verse number="22">I zapłonął gniew Boga, że on poszedł; i stanął Anioł PANA na drodze jako przeciwnik. On zaś jechał na swojej oślicy i z nim dwaj jego słudzy.</verse>
				<verse number="23">A [gdy] oślica zobaczyła Anioła PANA stojącego na drodze z obnażonym mieczem w ręku, zboczyła z drogi i poszła w pole. Balaam zaś bił oślicę, aby ją zawrócić na drogę.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Anioł PANA stanął na ścieżce między winnicami, a płot był z jednej i z drugiej strony.</verse>
				<verse number="25">A gdy oślica zobaczyła Anioła PANA, przyparła do muru i przygniotła do niego nogę Balaama; a on znowu ją bił.</verse>
				<verse number="26">Potem Anioł PANA poszedł dalej i stanął w ciasnym miejscu, gdzie nie można go było wyminąć ani z prawej, ani z lewej [strony];</verse>
				<verse number="27">A gdy oślica zobaczyła Anioła PANA, padła pod Balaamem. Wtedy Balaam bardzo się rozgniewał i bił oślicę kijem.</verse>
				<verse number="28">Wtedy PAN otworzył usta tej oślicy, a ona powiedziała do Balaama: Cóż ci uczyniłam, że już trzy razy mnie zbiłeś?</verse>
				<verse number="29">Balaam odpowiedział oślicy: Ponieważ drwisz ze mnie. Gdybym miał miecz w ręku, teraz bym cię zabił.</verse>
				<verse number="30">Oślica powiedziała do Balaama: Czy nie jestem twoją oślicą, na której jeździsz, odkąd mnie dostałeś aż do dziś? Czy miałam zwyczaj tak tobie czynić? A on odpowiedział: Nie.</verse>
				<verse number="31">Wówczas PAN otworzył oczy Balaama i zobaczył Anioła PANA stojącego na drodze z obnażonym mieczem w ręku; i pochylił się, i upadł na twarz.</verse>
				<verse number="32">A Anioł PANA powiedział do niego: Dlaczego zbiłeś swoją oślicę trzy razy? Oto wyszedłem, by się tobie sprzeciwić, bo twoja droga jest przewrotna przede mną;</verse>
				<verse number="33">A oślica widziała mnie i ustępowała przede mną trzy razy; gdyby nie ustąpiła przede mną, już bym cię teraz zabił, a ją pozostawił przy życiu.</verse>
				<verse number="34">Balaam powiedział więc do Anioła PANA: Zgrzeszyłem, bo nie wiedziałem, że stanąłeś naprzeciwko mnie na drodze; dlatego teraz, jeśli to ci się nie podoba, zawrócę.</verse>
				<verse number="35">Lecz Anioł PANA powiedział do Balaama: Jedź z [tymi] ludźmi, ale będziesz mówił tylko to, co tobie powiem. I poszedł Balaam z książętami Balaka.</verse>
				<verse number="36">A [gdy] Balak usłyszał, że Balaam nadchodzi, wyszedł mu naprzeciw, do pewnego miasta Moabu, które leżało na granicy Arnonu, na końcu granicy.</verse>
				<verse number="37">I Balak powiedział do Balaama: Czyż nie posłałem do ciebie pilnie, aby cię wezwać? Dlaczego nie przyszedłeś do mnie? Czyż nie potrafię cię uczcić?</verse>
				<verse number="38">Balaam odpowiedział Balakowi: Oto przybyłem do ciebie. Czy mogę cokolwiek powiedzieć? Będę mówił słowo, które Bóg włoży w moje usta.</verse>
				<verse number="39">Poszedł więc Balaam z Balakiem i przyszli do Kiriat-Chusot.</verse>
				<verse number="40">Balak złożył w ofierze woły i owce i posłał do Balaama oraz do książąt, którzy z nim [byli].</verse>
				<verse number="41">A nazajutrz Balak zabrał Balaama i zaprowadził go na wyżyny Baala, skąd mógł widzieć kraniec [obozu] ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">I Balaam powiedział do Balaka: Zbuduj mi tu siedem ołtarzy i przygotuj mi tu siedem cielców i siedem baranów.</verse>
				<verse number="2">Uczynił więc Balak tak, jak powiedział Balaam; potem Balak i Balaam ofiarowali po [jednym] cielcu i [jednym] baranie na [każdym] ołtarzu.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Balaam powiedział do Balaka: Pozostań przy swoim całopaleniu, a ja pójdę; może PAN spotka się ze mną, a cokolwiek mi objawi, powiem ci. I poszedł na wzgórze.</verse>
				<verse number="4">I Bóg spotkał się z Balaamem; i [Balaam] powiedział do niego: Postawiłem siedem ołtarzy i ofiarowałem po [jednym] cielcu i [jednym] baranie na [każdym] ołtarzu.</verse>
				<verse number="5">Wówczas PAN włożył słowa w usta Balaama i powiedział: Wróć do Balaka i tak [mu] powiedz.</verse>
				<verse number="6">I wrócił do niego, a oto stał przy swoim całopaleniu, on i wszyscy książęta Moabu.</verse>
				<verse number="7">I rozpoczął swą przypowieść, mówiąc: Balak, król Moabu, sprowadził mnie z Aramu, z gór wschodnich [tymi słowy]: Przyjdź, przeklnij mi Jakuba, przyjdź, złorzecz Izraelowi.</verse>
				<verse number="8">Jakże mam przeklinać tego, kogo Bóg nie przeklął? I jak mam złorzeczyć temu, komu PAN nie złorzeczył?</verse>
				<verse number="9">Gdyż widzę go ze szczytu skał, spoglądam na niego z pagórków; oto [ten] lud będzie mieszkać osobno, do innych narodów nie będzie zaliczony.</verse>
				<verse number="10">Któż policzy proch Jakuba, [któż] policzy [choćby] czwartą część Izraela? Niech umrę śmiercią sprawiedliwych i niech mój koniec będzie taki jak ich.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Balak powiedział do Balaama: Cóż mi uczyniłeś? Sprowadziłem cię, abyś przeklął moich wrogów, a oto ty [im] wielce błogosławiłeś.</verse>
				<verse number="12">A on odpowiedział: Czy nie mam pilnować tego, by mówić to, co PAN włożył w moje usta?</verse>
				<verse number="13">I Balak powiedział do niego: Chodź, proszę, ze mną na inne miejsce, z którego będziesz mógł ich widzieć; zobaczysz tylko ich skraj, wszystkich nie zobaczysz. Przeklnij mi ich stamtąd.</verse>
				<verse number="14">I zaprowadził go na pole Sofim, na szczyt góry Pizga; tam zbudował siedem ołtarzy i ofiarował po [jednym] cielcu i [jednym] baranie na [każdym] ołtarzu.</verse>
				<verse number="15">I powiedział do Balaka: Pozostań tu przy swoim całopaleniu, a ja pójdę tam na spotkanie [PANA].</verse>
				<verse number="16">I PAN wyszedł na spotkanie z Balaamem, włożył słowa w jego usta i powiedział: Wróć do Balaka i tak [mu] powiedz.</verse>
				<verse number="17">Przyszedł więc do niego, a oto on stał przy swoim całopaleniu, a z nim książęta Moabu. I Balak zapytał go: Cóż ci PAN powiedział?</verse>
				<verse number="18">I rozpoczął swą przypowieść tymi słowy: Wstań, Balaku, i słuchaj; nakłoń swego ucha, synu Sippora.</verse>
				<verse number="19">Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie [coś], a [tego] nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?</verse>
				<verse number="20">Oto otrzymałem [rozkaz], żeby błogosławić; on błogosławił, a [ja] tego nie mogę odwrócić.</verse>
				<verse number="21">Nie dostrzegł nieprawości w Jakubie ani nie widział przestępstwa w Izraelu. PAN, jego Bóg, jest z nim, a okrzyk króla – przy nim.</verse>
				<verse number="22">Bóg wyprowadził ich z Egiptu, jego moc jest jak u jednorożca.</verse>
				<verse number="23">Nie ma bowiem zaklęcia przeciw Jakubowi ani wróżby przeciw Izraelowi. Już od tego czasu będzie się mówić o Jakubie i o Izraelu: Czego dokonał Bóg!</verse>
				<verse number="24">Oto lud powstanie jak silny lew, jak młody lew się podnosi; nie położy się, aż pożre zdobycz i wypije krew zabitych.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Balak powiedział do Balaama: Ani ich nie przeklinaj więcej, ani im też nie błogosław.</verse>
				<verse number="26">I Balaam odpowiedział Balakowi: Czy nie powiedziałem ci, że cokolwiek powie PAN, to uczynię?</verse>
				<verse number="27">Balak powiedział do Balaama: Chodź, proszę, zaprowadzę cię na inne miejsce, może się spodoba Bogu, żebyś ich stamtąd przeklął.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Balak [wziął] Balaama na szczyt Peor, który wznosi się nad pustynią.</verse>
				<verse number="29">I Balaam powiedział do Balaka: Zbuduj mi siedem ołtarzy i przygotuj mi tu siedem cielców i siedem baranów.</verse>
				<verse number="30">Balak uczynił więc tak, jak [mu] rozkazał Balaam, i ofiarował po [jednym] cielcu i [jednym] baranie [na każdym] ołtarzu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Gdy Balaam zauważył, że PAN upodobał sobie błogosławić Izraela, nie poszedł jak przedtem szukać wróżby, lecz zwrócił swoją twarz ku pustyni.</verse>
				<verse number="2">I Balaam podniósł swoje oczy, i zobaczył Izraela obozującego według swoich pokoleń. Wtedy Duch Boży spoczął na nim.</verse>
				<verse number="3">I rozpoczął swoją przypowieść tymi słowy: Wypowiedź Balaama, syna Beora, wypowiedź człowieka, który ma otwarte oczy;</verse>
				<verse number="4">Wypowiedź tego, który słyszał słowa Boga, który miał widzenie Wszechmocnego, a padając, miał otwarte oczy:</verse>
				<verse number="5">Jak piękne są twoje namioty, Jakubie, twoje przybytki, Izraelu!</verse>
				<verse number="6">Rozciągnęły się jak doliny, jak ogrody przy rzece, jak aloesy, które PAN zasadził, jak cedry nad wodami.</verse>
				<verse number="7">Popłynie woda z jego wiadra, jego nasienie [będzie] w wielu wodach, jego król przewyższy Agaga i jego królestwo będzie wyniesione.</verse>
				<verse number="8">Bóg wyprowadził go z Egiptu, jego moc jest jak u jednorożca; pożre wrogie sobie narody, pokruszy ich kości i przeszyje [je] swymi strzałami.</verse>
				<verse number="9">Położył się, leży jak lew, jak silny lew: któż go obudzi? Błogosławiony ten, kto cię błogosławi, a przeklęty ten, kto cię przeklina.</verse>
				<verse number="10">Wtedy zapłonął gniew Balaka na Balaama i klasnął w dłonie. I Balak powiedział do Balaama: Wezwałem cię, abyś przeklinał moich wrogów, a oto już trzy razy ich błogosławiłeś.</verse>
				<verse number="11">Uciekaj więc teraz do siebie. Powiedziałem, że wielce cię uczczę, lecz oto PAN pozbawił cię [tej] czci.</verse>
				<verse number="12">I Balaam powiedział do Balaka: Czy i twoim posłom, których do mnie wysłałeś, nie powiedziałem:</verse>
				<verse number="13">Choćby Balak dał mi swój dom pełen srebra i złota, nie będę mógł przekroczyć słowa PANA, bym sam z siebie uczynił coś dobrego lub złego; co PAN mi powie, to będę mówił.</verse>
				<verse number="14">Teraz idę do mego ludu, ale chodź i oznajmię ci, co ten lud uczyni twemu ludowi w przyszłości.</verse>
				<verse number="15">I rozpoczął swoją przypowieść tymi słowy: Wypowiedź Balaama, syna Beora, wypowiedź człowieka, który ma otwarte oczy;</verse>
				<verse number="16">Wypowiedź tego, który słyszał słowa Boga, który ma wiedzę o Najwyższym, który miał widzenie Wszechmocnego, a padając, miał otwarte oczy:</verse>
				<verse number="17">Ujrzę go, ale nie teraz; zobaczę go, ale nie z bliska; gwiazda wzejdzie z Jakuba, berło powstanie z Izraela i pobije książąt Moabu oraz wytraci wszystkich synów Seta.</verse>
				<verse number="18">Edom stanie się posiadłością, Seir też stanie się posiadłością swoich wrogów, a Izrael będzie sobie poczynał mężnie.</verse>
				<verse number="19">Z Jakuba powstanie władca i wyniszczy resztki miasta.</verse>
				<verse number="20">A gdy spojrzał na Amaleka, rozpoczął swą przypowieść tymi słowy: Amalek [był] pierwszym z narodów, lecz jego końcem będzie wieczna zguba.</verse>
				<verse number="21">Potem spojrzał na Kenitów i rozpoczął swą przypowieść tymi słowy: Twoje mieszkanie jest mocne, a swoje gniazdo założyłeś na skale;</verse>
				<verse number="22">A jednak Kenita będzie spustoszony, aż Aszszur weźmie cię w niewolę.</verse>
				<verse number="23">Znowu rozpoczął swą przypowieść tymi słowy: Ach! Któż żyw zostanie, gdy Bóg to uczyni?</verse>
				<verse number="24">[Przypłyną] bowiem okręty od wybrzeża Kittim i pognębią Aszszur, pognębią też Eber; lecz i oni sami zginą na zawsze.</verse>
				<verse number="25">Potem Balaam wstał i odszedł, i wrócił do siebie. Balak także poszedł swoją drogą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Potem Izrael zamieszkał w Szittim i lud zaczął uprawiać nierząd z córkami Moabu.</verse>
				<verse number="2">One zapraszały lud do ofiar swoich bogów. A lud jadł i oddawał pokłon ich bogom.</verse>
				<verse number="3">I Izrael przyłączył się do Baal-Peora, i PAN bardzo rozgniewał się na Izraela.</verse>
				<verse number="4">Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Zbierz wszystkich naczelników ludu i powieś ich przed PANEM na słońcu, aby zapalczywość gniewu PANA odwróciła się od Izraela.</verse>
				<verse number="5">Mojżesz powiedział więc do sędziów Izraela: Niech każdy z was zabije swoich ludzi, którzy przyłączyli się do Baal-Peora.</verse>
				<verse number="6">A oto jeden z synów Izraela przyszedł i przyprowadził do swoich braci Midianitkę na oczach Mojżesza i na oczach całego zgromadzenia synów Izraela, którzy płakali [przed] wejściem do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="7">Gdy zobaczył to Pinchas, syn Eleazara, syna Aarona, kapłana, wstał spośród zgromadzenia i wziął do ręki oszczep.</verse>
				<verse number="8">I poszedł za [tym] Izraelitą do namiotu, przebił oboje, tego Izraelitę oraz kobietę przez jej podbrzusze. I plaga wśród synów Izraela została powstrzymana.</verse>
				<verse number="9">A tych, którzy umarli od tej plagi, było dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="10">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="11">Pinchas, syn Eleazara, syna Aarona, kapłana, odwrócił mój gniew od synów Izraela, gdyż okazał wśród nich gorliwość ze względu na mnie, tak że nie wytraciłem synów Izraela w mojej zazdrości.</verse>
				<verse number="12">Dlatego powiedz mu: Oto zawieram z nim moje przymierze pokoju;</verse>
				<verse number="13">Będzie to dla niego i dla jego potomstwa po nim przymierze wiecznego kapłaństwa, ponieważ okazał gorliwość o swego Boga i dokonał przebłagania za synów Izraela.</verse>
				<verse number="14">A imię [tego] Izraelity, który został zabity wraz z Midianitką, było Zimri; [był to] syn Salu, naczelnika domu swego ojca, [z pokolenia] Symeona.</verse>
				<verse number="15">Imię zabitej Midianitki [było] Kozbi, [była to] córka Sura, naczelnika w swoim narodzie i w domu swego ojca w Midianie.</verse>
				<verse number="16">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="17">Odnoście się wrogo do Midianitów i pobijcie ich;</verse>
				<verse number="18">Ponieważ oni odnosili się wrogo do was przez swoje podstępy, a podeszli was przez Baal-Peora i przez ich siostrę Kozbi, córkę księcia Midianu, która została zabita w dniu plagi z powodu Peora.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">A po tej pladze PAN powiedział do Mojżesza i Eleazara, syna Aarona, kapłana:</verse>
				<verse number="2">Policzcie całe zgromadzenie synów Izraela, od dwudziestego roku życia wzwyż, według domów ich ojców, wszystkich zdolnych do walki w Izraelu.</verse>
				<verse number="3">Przemówił więc Mojżesz i kapłan Eleazar do nich na równinach Moabu, nad Jordanem, [naprzeciw] Jerycha:</verse>
				<verse number="4">[Policzcie lud], od dwudziestego roku życia wzwyż, jak PAN rozkazał Mojżeszowi i synom Izraela, którzy wyszli z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Ruben, pierworodny Izraela: synowie Rubena to Henoch, [od którego] pochodzi rodzina Henochitów; Pallu, [od którego pochodzi] rodzina Palluitów;</verse>
				<verse number="6">Chesron, [od którego pochodzi] rodzina Chesronitów, i Karmi, [od którego pochodzi] rodzina Karmitów.</verse>
				<verse number="7">To są rodziny Rubenitów; a było ich policzonych czterdzieści trzy tysiące siedmiuset trzydziestu.</verse>
				<verse number="8">A synowie Pallu to Eliab.</verse>
				<verse number="9">Synowie zaś Eliaba to Nemuel, Datan i Abiram. To ten Datan i Abiram, osławieni wśród zgromadzenia, którzy zbuntowali się przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi z gromadą Koracha, gdy zbuntowali się przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="10">I ziemia otworzyła swoją paszczę, i pochłonęła ich razem z Korachem, podczas gdy cała gromada zginęła; ogień pochłonął dwustu pięćdziesięciu mężczyzn. Stali się oni znakiem;</verse>
				<verse number="11">Lecz synowie Koracha nie umarli.</verse>
				<verse number="12">Synowie Symeona według swych rodzin to: Nemuel, od [którego pochodzi] rodzina Nemuelitów, Jamin, od [którego] rodzina Jaminitów, Jachin, od [którego] rodzina Jachinitów;</verse>
				<verse number="13">Zerach, od [którego] rodzina Zerachitów, Szaul, od [którego] rodzina Szaulitów.</verse>
				<verse number="14">To są rodziny Symeonitów; a [było ich] dwadzieścia dwa tysiące dwustu.</verse>
				<verse number="15">Synowie Gada według swych rodzin to: Sefon, od [którego pochodzi] rodzina Sefonitów, Chaggi, od [którego] rodzina Chaggitów, Szuni, od [którego] rodzina Szunitów;</verse>
				<verse number="16">Ozni, od [którego] rodzina Oznitów, Er, od [którego] rodzina Erytów;</verse>
				<verse number="17">Arod, od [którego] rodzina Arodytów, Ariel, od [którego] rodzina Arielitów.</verse>
				<verse number="18">To są rodziny synów Gada według ich spisu, czterdzieści tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="19">Synowie Judy to Er i Onan. Er i Onan umarli w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="20">Synowie Judy według swych rodzin to: Szela, od [którego] pochodzi rodzina Szelitów, Peres, od [którego] rodzina Peresytów, Zerach, od [którego] rodzina Zerachitów;</verse>
				<verse number="21">Synowie Peresa to: Chesron, od [którego] rodzina Chesronitów, Chamul, od [którego] rodzina Chamulitów.</verse>
				<verse number="22">To są rodziny Judy według ich spisu, siedemdziesiąt sześć tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="23">Synowie Issachara według swych rodzin to: Tola, od [którego pochodzi] rodzina Tolaitów, Puwwa, od [którego] rodzina Puwwitów;</verse>
				<verse number="24">Jaszub, od [którego] rodzina Jaszubitów, Szimrona, od [którego] rodzina Szimronitów.</verse>
				<verse number="25">To są rodziny Issachara według ich spisu, sześćdziesiąt cztery tysiące trzystu.</verse>
				<verse number="26">Synowie Zebulona według swych rodzin to: Sered, od [którego pochodzi] rodzina Seredytów, Elon, od [którego] rodzina Elonitów, Jachleel, od którego rodzina Jachleelitów.</verse>
				<verse number="27">A to są rodziny Zebulonitów według ich spisu, sześćdziesiąt tysięcy pięciuset.</verse>
				<verse number="28">Synowie Józefa według swych rodzin to Manasses i Efraim.</verse>
				<verse number="29">Synowie Manassesa to: Makir, od [którego pochodzi] rodzina Makirytów; a Makir spłodził Gileada, od Gileada [pochodzi] rodzina Gileadczyków;</verse>
				<verse number="30">To są synowie Gileada: Jezer, od [którego] rodzina Jezerytów, Chelek, od [którego] rodzina Chelekitów;</verse>
				<verse number="31">Asriel, od [którego] rodzina Asrielitów, Szechem, od [którego] rodzina Szechemitów;</verse>
				<verse number="32">Szemida, od [którego] rodzina Szemidaitów, oraz Chefer, od [którego] rodzina Cheferytów.</verse>
				<verse number="33">A Selofchad, syn Chefera, nie miał synów, lecz tylko córki, a imiona córek Selofchada to: Machla, Noa, Chogla, Milka i Tirsa.</verse>
				<verse number="34">To są rodziny Manassesa według ich spisu, pięćdziesiąt dwa tysiące siedmiuset.</verse>
				<verse number="35">To są synowie Efraima według swych rodzin: Szutelach, od [którego pochodzi] rodzina Szutelachitów, Becher, od [którego] rodzina Becherytów, Tachan, od [którego] rodzina Tachanitów;</verse>
				<verse number="36">A to są synowie Szutelacha: Eran, od [którego] rodzina Eranitów.</verse>
				<verse number="37">To są rodziny synów Efraima według ich spisu: trzydzieści dwa tysiące pięciuset. To są synowie Józefa według swych rodzin.</verse>
				<verse number="38">A synowie Beniamina według swych rodzin to: Bela, od [którego pochodzi] rodzina Belaitów, Aszbel, od [którego] rodzina Aszbelitów, Achiram, od [którego] rodzina Achiramitów;</verse>
				<verse number="39">Szufam, od [którego] rodzina Szufamitów, Chufam, od [którego] rodzina Chufamitów.</verse>
				<verse number="40">Synowie Beli to Ard i Naaman, od Arda rodzina Ardytów, a od Naamana rodzina Naamitów.</verse>
				<verse number="41">To są synowie Beniamina według swych rodzin. Ich liczba [wynosi] czterdzieści pięć tysięcy sześciuset.</verse>
				<verse number="42">To są synowie Dana według swych rodzin: Szucham, od [którego pochodzi] rodzina Szuchamitów. To są rodziny Dana według swych rodzin.</verse>
				<verse number="43">Wszystkich rodzin Szuchamitów według ich spisu [było] sześćdziesiąt cztery tysiące czterystu.</verse>
				<verse number="44">Synowie Aszera według swych rodzin [to]: Jimna, od [którego pochodzi] rodzina Jimnaitów, Jiszwi, od [którego] rodzina Jiszwitów, Beria, od [którego] rodzina Beriaitów;</verse>
				<verse number="45">Synowie Berii to: Cheber, od [którego] rodzina Cheberytów, Malkiel, od [którego] rodzina Malkielitów.</verse>
				<verse number="46">A córce Aszera [było] na imię Sarach.</verse>
				<verse number="47">To są rodziny synów Aszera według ich spisu: pięćdziesiąt trzy tysiące czterystu.</verse>
				<verse number="48">Synowie Neftalego według swych rodzin to: Jachseel, od [którego pochodzi] rodzina Jachseelitów, Guni, od [którego] rodzina Gunitów;</verse>
				<verse number="49">Jeser, od [którego] rodzina Jeserytów, Szillem, od [którego] rodzina Szillemitów.</verse>
				<verse number="50">To są rodziny Neftalego według ich rodzin. Ich liczba [wynosi] czterdzieści pięć tysięcy czterystu.</verse>
				<verse number="51">To jest liczba synów Izraela: sześćset jeden tysięcy siedmiuset trzydziestu.</verse>
				<verse number="52">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="53">Pomiędzy nich zostanie podzielona ziemia jako dziedzictwo według liczby imion.</verse>
				<verse number="54">Liczniejszemu dasz większe dziedzictwo, a mniej licznemu dasz mniejsze dziedzictwo. Każdemu będzie dane jego dziedzictwo według liczby policzonych.</verse>
				<verse number="55">Ziemia jednak będzie rozdzielona przez losowanie; otrzymają dziedzictwo według imion pokoleń swoich ojców.</verse>
				<verse number="56">Zgodnie z losem [będzie] rozdzielone dziedzictwo pomiędzy liczne i nieliczne.</verse>
				<verse number="57">Oto policzeni z Lewitów według swych rodzin: Gerszon, od [którego pochodzi] rodzina Gerszonitów, Kehat, od [którego] rodzina Kehatytów, Merari, od [którego] rodzina Meraritów.</verse>
				<verse number="58">To są rodziny Lewiego: rodzina Libnitów, rodzina Chebronitów, rodzina Machlitów, rodzina Muszitów, rodzina Korachitów; a Kehat spłodził Amrama.</verse>
				<verse number="59">A żonie Amrama było na imię Jochebed, [była to] córka Lewiego, która mu się urodziła w Egipcie; to ona urodziła Amramowi Aarona i Mojżesza oraz ich siostrę Miriam.</verse>
				<verse number="60">Aaronowi urodzili się Nadab i Abihu, Eleazar i Itamar.</verse>
				<verse number="61">Ale Nadab i Abihu umarli, gdy ofiarowali inny ogień przed PANEM.</verse>
				<verse number="62">A ich liczba wynosiła dwadzieścia trzy tysiące, wszystkich mężczyzn od miesiąca wzwyż; nie zostali jednak policzeni wśród synów Izraela, gdyż nie dano im dziedzictwa pośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="63">To są ci policzeni przez Mojżesza i kapłana Eleazara; oni policzyli synów Izraela na równinach Moabu, nad Jordanem, [naprzeciw] Jerycha.</verse>
				<verse number="64">Lecz wśród nich nie było nikogo z [tych] policzonych przez Mojżesza i kapłana Aarona, gdy policzyli synów Izraela na pustyni Synaj;</verse>
				<verse number="65">PAN bowiem powiedział o nich: Z pewnością umrą na pustyni. I nie pozostał żaden z nich oprócz Kaleba, syna Jefunnego, i Jozuego, syna Nuna.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Wtedy przyszły córki Selofchada, syna Chefera, syna Gileada, syna Makira, syna Manassesa, z rodu Manassesa, syna Józefa; a to są imiona jego córek: Machla, Noa, Chogla, Milka i Tirsa.</verse>
				<verse number="2">I stanęły przed Mojżeszem, przed kapłanem Eleazarem, przed naczelnikami i całym zgromadzeniem u wejścia do Namiotu Zgromadzenia i powiedziały:</verse>
				<verse number="3">Nasz ojciec umarł na pustyni, ale nie należał do zgrai tych, którzy zbuntowali się przeciw PANU w gromadzie Koracha. Umarł za własny grzech, a nie miał synów.</verse>
				<verse number="4">Dlaczego imię naszego ojca miałoby zniknąć z jego rodziny przez to, że nie miał syna? Dajcie nam posiadłość pośród braci naszego ojca.</verse>
				<verse number="5">Mojżesz przedstawił więc ich sprawę PANU.</verse>
				<verse number="6">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="7">Córki Selofchada słusznie mówią: Daj im koniecznie dziedziczną posiadłość pośród braci ich ojca, a przenieś na nie dziedzictwo ich ojca.</verse>
				<verse number="8">I przemów do synów Izraela tak: Jeśli ktoś umrze, a nie miał syna, wtedy przeniesiecie jego dziedzictwo na jego córkę.</verse>
				<verse number="9">A jeśli nie miał córki, to dacie jego dziedzictwo jego braciom.</verse>
				<verse number="10">A jeśli nie miał braci, to dacie jego dziedzictwo braciom jego ojca.</verse>
				<verse number="11">A jeśli jego ojciec nie miał braci, to dacie jego dziedzictwo najbliższemu krewnemu z jego rodziny, aby je odziedziczył. I będzie to dla synów Izraela ustawą prawną, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="12">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Wstąp na tę górę Abarim i spójrz na ziemię, którą dałem synom Izraela.</verse>
				<verse number="13">A gdy ją zobaczysz, zostaniesz i ty przyłączony do swego ludu, jak został przyłączony twój brat Aaron.</verse>
				<verse number="14">Dlatego że sprzeciwiliście się mojemu rozkazowi na pustyni Syn, podczas buntu zgromadzenia, i nie uświęciliście mnie na ich oczach u tych wód. [To są] wody Meriba w Kadesz, na pustyni Syn.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Mojżesz powiedział do PANA:</verse>
				<verse number="16">Niech PAN, Bóg duchów wszelkiego ciała, ustanowi męża nad zgromadzeniem;</verse>
				<verse number="17">Który będzie wychodził przed nim i który będzie wchodził przed nim, który będzie je wyprowadzał i który będzie je przyprowadzał, aby zgromadzenie PANA nie było jak owce, które nie mają pasterza.</verse>
				<verse number="18">PAN powiedział do Mojżesza: Weź do siebie Jozuego, syna Nuna, męża, w którym jest [mój] Duch, i połóż na nim swoją rękę;</verse>
				<verse number="19">I postaw go przed kapłanem Eleazarem i przed całym zgromadzeniem, i na ich oczach daj mu polecenie;</verse>
				<verse number="20">I przenieś na niego część swojej godności, aby [go] słuchało całe zgromadzenie synów Izraela.</verse>
				<verse number="21">Będzie on stawał przed kapłanem Eleazarem, aby ten za niego radził się przed PANEM za pośrednictwem sądu Urim. Na jego rozkaz będą wychodzić i na jego rozkaz będą wchodzić – on, a z nim wszyscy synowie Izraela, całe zgromadzenie.</verse>
				<verse number="22">I Mojżesz uczynił tak, jak PAN mu rozkazał. Wziął Jozuego i postawił go przed kapłanem Eleazarem i przed całym zgromadzeniem.</verse>
				<verse number="23">Następnie położył na niego swoje ręce i dał mu polecenie, tak jak PAN nakazał przez Mojżesza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Rozkaż synom Izraela i powiedz im: Przestrzegajcie składania mi w wyznaczonym czasie mojej ofiary, mojego pokarmu dla moich spalanych ofiar na miłą woń dla mnie.</verse>
				<verse number="3">I powiedz im: To jest ofiara spalana, którą będziecie składać PANU: dwa roczne baranki bez skazy codziennie, na nieustanne całopalenie;</verse>
				<verse number="4">Jednego baranka będziesz składać rankiem, a drugiego wieczorem.</verse>
				<verse number="5">Do tego na ofiarę pokarmową jedną dziesiątą efy mąki pszennej zmieszanej z jedną czwartą hinu wytłoczonej oliwy.</verse>
				<verse number="6">[To jest] nieustanne całopalenie, które ustalono na górze Synaj jako miłą woń, ofiarę spalaną dla PANA.</verse>
				<verse number="7">A jej ofiarą z płynów [będzie] jedna czwarta hinu na jednego baranka; ofiarę z płynów, z mocnego napoju, wylejesz w miejscu świętym dla PANA.</verse>
				<verse number="8">Drugiego baranka będziesz składał wieczorem; złożysz go podobnie jak poranną ofiarę pokarmową i ofiarę z płynów – jako ofiarę spalaną na miłą woń dla PANA.</verse>
				<verse number="9">Lecz w dniu szabatu [złożysz] dwa roczne baranki bez skazy i dwie dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą na ofiarę z pokarmów wraz z jej ofiarą z płynów.</verse>
				<verse number="10">[To jest] całopalenie sobotnie w każdy szabat, oprócz nieustannego całopalenia i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="11">A na początku [każdego] waszego miesiąca będziecie składać PANU całopalenie: dwa młode cielce, jednego barana, siedem rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="12">I trzy dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową na każdego cielca oraz dwie dziesiąte efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową na każdego barana;</verse>
				<verse number="13">I jedną dziesiątą efy mąki pszennej zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową na każdego baranka jako całopalenie na miłą woń, ofiarę spalaną dla PANA.</verse>
				<verse number="14">Ich ofiarami z płynów będą: pół hinu wina na każdego cielca, jedna trzecia hinu na każdego barana i jedna czwarta hinu na każdego baranka; to jest całopalenie na nowiu księżyca przez wszystkie miesiące roku.</verse>
				<verse number="15">Także jednego kozła ze stada jako ofiarę za grzech będziecie składać PANU oprócz nieustannego całopalenia oraz jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="16">A pierwszego miesiąca, czternastego dnia, [jest] Pascha PANA.</verse>
				<verse number="17">A piętnastego dnia tego miesiąca [jest] uroczyste święto: przez siedem dni będziecie jeść przaśne chleby.</verse>
				<verse number="18">Pierwszego dnia będzie święte zgromadzenie, nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="19">Lecz złożycie PANU ofiarę spalaną na całopalenie: dwa młode cielce, jednego barana i siedem rocznych baranków. Mają być bez skazy.</verse>
				<verse number="20">A ich ofiara pokarmowa [będzie] z mąki pszennej zmieszanej z oliwą: będziecie składać trzy dziesiąte [efy] na każdego cielca, a dwie dziesiąte na każdego barana;</verse>
				<verse number="21">Po jednej dziesiątej efy złożysz na każdego baranka z tych siedmiu baranków;</verse>
				<verse number="22">I jednego kozła na ofiarę za grzech, na dokonanie przebłagania za was.</verse>
				<verse number="23">Będziecie to wszystko składać oprócz porannego całopalenia, które jest nieustannym całopaleniem.</verse>
				<verse number="24">Tak każdego dnia przez te siedem dni będziecie składać pokarm ofiary spalanej na miłą woń dla PANA. Będziecie to składać oprócz nieustannego całopalenia i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="25">A siódmego dnia będziecie mieli święte zgromadzenie; nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="26">A w dniu pierwocin, gdy będziecie składać PANU nową ofiarę pokarmową, gdy się wypełnią wasze tygodnie, będziecie mieli święte zgromadzenie; nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="27">I złożycie PANU całopalenie na miłą woń: dwa młode cielce, jednego barana, siedem rocznych baranków.</verse>
				<verse number="28">A na ich ofiarę pokarmową z mąki pszennej zmieszanej z oliwą: trzy dziesiąte [efy] na każdego cielca, dwie dziesiąte na każdego barana;</verse>
				<verse number="29">Po jednej dziesiątej na każdego baranka z tych siedmiu baranków;</verse>
				<verse number="30">I jednego kozła z kóz na dokonanie przebłagania za was.</verse>
				<verse number="31">Będziecie [to wszystko] składać oprócz nieustannego całopalenia i jego ofiary pokarmowej, które mają być bez skazy, wraz z ich ofiarami z płynów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Pierwszego [dnia] siódmego miesiąca będziecie mieli święte zgromadzenie; nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy. Będzie to dla was dzień wesołego trąbienia.</verse>
				<verse number="2">I złożycie jako całopalenie, na miłą woń dla PANA, jednego młodego cielca, jednego barana oraz siedem rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="3">A ich ofiarą pokarmową z mąki pszennej zmieszanej z oliwą [będzie]: trzy dziesiąte [efy] na cielca, dwie dziesiąte części na barana;</verse>
				<verse number="4">I jedna dziesiąta na każdego baranka z [tych] siedmiu baranków;</verse>
				<verse number="5">Oraz jednego kozła z kóz jako ofiarę za grzech, by dokonać za was przebłagania;</verse>
				<verse number="6">Oprócz comiesięcznego całopalenia i jego ofiary pokarmowej, [oprócz] nieustannego całopalenia i jego ofiary pokarmowej oraz ich ofiar z płynów, zgodnie z ich przepisem, na miłą woń; [będzie to] ofiara spalana dla PANA.</verse>
				<verse number="7">Dziesiątego dnia tego siódmego miesiąca będziecie mieć święte zgromadzenie i będziecie trapić swoje dusze. Nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="8">I złożycie PANU całopalenie, na miłą woń, jednego młodego cielca, jednego barana i siedem rocznych baranków. Mają być bez skazy.</verse>
				<verse number="9">A ich ofiarą pokarmową z mąki pszennej zmieszanej z oliwą [będzie]: trzy dziesiąte [efy] na cielca, dwie dziesiąte na barana;</verse>
				<verse number="10">I jedna dziesiąta na każdego baranka z tych siedmiu baranków;</verse>
				<verse number="11">Oraz jednego kozła z kóz na ofiarę za grzech oprócz ofiary za grzech na przebłaganie i oprócz nieustannego całopalenia i jego ofiary pokarmowej oraz ich ofiar z płynów.</verse>
				<verse number="12">A piętnastego dnia [tego] siódmego miesiąca będziecie mieć święte zgromadzenie. Nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy, lecz będziecie obchodzić święto dla PANA przez siedem dni.</verse>
				<verse number="13">I złożycie całopalenie jako ofiarę spalaną, na miłą woń dla PANA, trzynaście młodych cielców, dwa barany i czternaście rocznych baranków. Mają być bez skazy.</verse>
				<verse number="14">A ich ofiarą pokarmową z mąki pszennej zmieszanej z oliwą [będzie]: trzy dziesiąte efy na każdego cielca z tych trzynastu cielców i dwie dziesiąte na każdego barana z tych dwóch baranów;</verse>
				<verse number="15">I jedna dziesiąta na każdego baranka z tych czternastu baranków;</verse>
				<verse number="16">Oraz jednego kozła z kóz [na ofiarę] za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="17">A drugiego dnia [złożycie] dwanaście młodych cielców, dwa barany, czternaście rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="18">I ich ofiarę pokarmową, i ich ofiary z płynów do każdego cielca, do każdego barana i do każdego baranka, według ich liczby i według ich przepisów;</verse>
				<verse number="19">Oraz jednego kozła z kóz na ofiarę za grzech, oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i ich ofiar z płynów.</verse>
				<verse number="20">A trzeciego dnia [złożycie] jedenaście cielców, dwa barany, czternaście rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="21">I ich ofiarę pokarmową, i ich ofiary z płynów do każdego cielca, do każdego barana i do każdego baranka, według ich liczby i według [ich] przepisów;</verse>
				<verse number="22">Oraz jednego kozła [na ofiarę] za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="23">A czwartego dnia [złożycie] dziesięć cielców, dwa barany, czternaście rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="24">Ich ofiarę pokarmową i ich ofiary z płynów do każdego cielca, do każdego barana i do każdego baranka, według ich liczby i według [ich] przepisów;</verse>
				<verse number="25">Oraz jednego kozła z kóz [na ofiarę] za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="26">A piątego dnia złożycie dziewięć cielców, dwa barany, czternaście rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="27">I ich ofiarę pokarmową, i ich ofiary z płynów do każdego cielca, do każdego barana i do każdego baranka, według ich liczby i według [ich] przepisów;</verse>
				<verse number="28">Oraz jednego kozła na ofiarę za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="29">A szóstego dnia [złożycie] osiem cielców, dwa barany, czternaście rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="30">I ich ofiarę pokarmową, i ich ofiary z płynów do każdego cielca, do każdego barana i do każdego baranka, według ich liczby i według [ich] przepisów;</verse>
				<verse number="31">Oraz jednego kozła na ofiarę za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiar z płynów.</verse>
				<verse number="32">A siódmego dnia [złożycie] siedem cielców, dwa barany, czternaście rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="33">I ich ofiarę pokarmową, i ich ofiary z płynów do każdego cielca, do każdego barana i do każdego baranka, według ich liczby i według [ich] przepisów;</verse>
				<verse number="34">Oraz jednego kozła na ofiarę za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="35">A ósmego dnia będziecie mieli uroczyste święto. Nie będziecie wykonywać żadnej ciężkiej pracy.</verse>
				<verse number="36">Złożycie całopalenie jako ofiarę spalaną, na miłą woń dla PANA, jednego cielca, jednego barana, siedem rocznych baranków bez skazy;</verse>
				<verse number="37">Ich ofiarę pokarmową i ich ofiary z płynów do cielca, do barana i do każdego baranka, według ich liczby i według [ich] przepisów;</verse>
				<verse number="38">Oraz jednego kozła na ofiarę za grzech oprócz nieustannego całopalenia, jego ofiary pokarmowej i jego ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="39">To [wszystko] będziecie składać PANU podczas waszych uroczystych świąt oprócz waszych ślubów i dobrowolnych ofiar na wasze całopalenia, na wasze ofiary pokarmowe, na wasze ofiary z płynów i na wasze ofiary pojednawcze.</verse>
				<verse number="40">I Mojżesz powiedział synom Izraela wszystko, co PAN mu rozkazał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Potem Mojżesz powiedział do naczelników pokoleń pośród synów Izraela: Oto co PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="2">Jeśli mężczyzna złoży PANU ślub lub przysięgę i zwiąże swoją duszę zobowiązaniem, to nie złamie swego słowa; wypełni wszystko według tego, co wyszło z jego ust.</verse>
				<verse number="3">Jeśli kobieta złoży PANU ślub i zwiąże się zobowiązaniem w domu swego ojca, w swojej młodości;</verse>
				<verse number="4">A jej ojciec usłyszy ślub i zobowiązanie, którym związała swoją duszę, a jej ojciec będzie milczał o tym, wtedy wszystkie jej śluby będą ważne i każde zobowiązanie, którym związała swą duszę, będzie ważne.</verse>
				<verse number="5">Lecz jeśli jej ojciec sprzeciwi się jej w dniu, kiedy usłyszy o wszystkich jej ślubach i zobowiązaniach, którymi związała swoją duszę, wtedy nie będą ważne; PAN przebaczy jej, gdyż jej ojciec sprzeciwił się temu.</verse>
				<verse number="6">Ale jeśli mając męża, złożyła ślub lub wypowiedziała swymi ustami coś, czym związała swoją duszę;</verse>
				<verse number="7">A jej mąż to usłyszał i milczał o tym w dniu, gdy to usłyszał, to jej śluby będą ważne i jej zobowiązania, którymi związała swoją duszę, będą ważne.</verse>
				<verse number="8">Lecz jeśli w dniu, gdy jej mąż usłyszał o tym, sprzeciwił się temu, to unieważnia jej ślub, który złożyła, i to, co wypowiedziała swymi ustami, czym związała swoją duszę; a PAN jej przebaczy.</verse>
				<verse number="9">Ale każdy ślub wdowy i rozwiedzionej, którym związały swoją duszę, będzie ważny.</verse>
				<verse number="10">Lecz jeśli w domu swego męża złożyła ślub lub związała swoją duszę zobowiązaniem przysięgi;</verse>
				<verse number="11">A jej mąż usłyszał to i milczał o tym, i nie sprzeciwił się temu, wtedy wszystkie jej śluby będą ważne i każdy obowiązek, którym zobowiązała swoją duszę, będzie ważny.</verse>
				<verse number="12">Ale jeśli jej mąż sprzeciwił się temu w dniu, kiedy to usłyszał, to wszelki ślub i zobowiązanie, jakie padły z jej ust, będą nieważne; jej mąż je unieważnił; a PAN jej przebaczy.</verse>
				<verse number="13">Wszelki ślub i wszelką przysięgę zobowiązania na trapienie duszy może jej mąż potwierdzić lub może unieważnić.</verse>
				<verse number="14">A jeśli jej mąż będzie milczał dzień po dniu, to potwierdza wszystkie jej śluby i wszystkie jej zobowiązania, które ją wiążą. Potwierdza je, ponieważ milczał o tym w dniu, kiedy [je] usłyszał;</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli je usłyszał i dopiero później unieważni, to poniesie jej nieprawość.</verse>
				<verse number="16">To są ustawy, które PAN przykazał Mojżeszowi, między mężem a jego żoną, między ojcem a jego córką w jej młodości, [póki jest] w domu swego ojca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Pomścij krzywdy synów Izraela na Midianitach. Potem zostaniesz przyłączony do swego ludu.</verse>
				<verse number="3">Mojżesz powiedział więc do ludu: Przygotujcie spośród siebie mężczyzn do bitwy, aby wyruszyli przeciw Midianitom i dokonali na nich zemsty PANA.</verse>
				<verse number="4">Wyślecie na wojnę po tysiącu z każdego pokolenia, ze wszystkich pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="5">I wyznaczono z tysięcy Izraela po tysiącu [z każdego] pokolenia, dwanaście tysięcy gotowych do walki.</verse>
				<verse number="6">I Mojżesz wysłał ich na wojnę po tysiącu [z każdego] pokolenia; [posłał też] z nimi Pinchasa, syna kapłana Eleazara, na wojnę, a w jego ręku [były] święte sprzęty i trąby sygnałowe.</verse>
				<verse number="7">Wtedy walczyli z Midianitami, jak PAN rozkazał Mojżeszowi, i pozabijali wszystkich mężczyzn.</verse>
				<verse number="8">Oprócz innych zabitych, zabili też królów Midianu: Ewiego, Rekema, Sura, Chura i Rebę – pięciu królów Midianu. Zabili też mieczem Balaama, syna Beora.</verse>
				<verse number="9">Synowie Izraela wzięli do niewoli kobiety Midianu i ich dzieci; zabrali też całe ich bydło i trzody, i cały ich majątek;</verse>
				<verse number="10">Spalili też ogniem wszystkie ich miasta, w których mieszkali, oraz wszystkie ich zamki;</verse>
				<verse number="11">I zabrali cały łup oraz całą zdobycz zarówno z ludzi, jak i ze zwierząt;</verse>
				<verse number="12">I przyprowadzili więźniów, zdobycz i łup do Mojżesza, do kapłana Eleazara i do zgromadzenia synów Izraela, do obozu na równinach Moabu, które są nad Jordanem, [naprzeciw] Jerycha.</verse>
				<verse number="13">A Mojżesz, kapłan Eleazar i wszyscy naczelnicy zgromadzenia wyszli im naprzeciw poza obóz.</verse>
				<verse number="14">I Mojżesz bardzo się rozgniewał na dowódców wojska, tysiączników i setników, którzy wrócili z walki.</verse>
				<verse number="15">I mówił do nich Mojżesz: Czy zostawiliście przy życiu wszystkie kobiety?</verse>
				<verse number="16">Oto one za radą Balaama spowodowały, że synowie Izraela dopuścili się przewinienia przeciwko PANU w związku z Peorem, a to sprowadziło plagę na zgromadzenie PANA.</verse>
				<verse number="17">Zabijcie więc teraz wszystkich chłopców spośród dzieci, zabijcie też każdą kobietę, która obcowała z mężczyzną;</verse>
				<verse number="18">Lecz wszystkie dziewczyny, które nie obcowały z mężczyzną, zostawcie przy życiu dla siebie.</verse>
				<verse number="19">A wy sami zostańcie przez siedem dni poza obozem. Każdy, kto zabił człowieka, i każdy, kto dotknął zabitego, niech się oczyści trzeciego i siódmego dnia, wy i wasi jeńcy.</verse>
				<verse number="20">Oczyśćcie również każdą szatę, wszelkie przedmioty skórzane i wszystko, co wykonano z koziej sierści, a także wszelkie drewniane przedmioty.</verse>
				<verse number="21">Potem kapłan Eleazar powiedział do wojowników, którzy wyruszyli na wojnę: Taka jest ustawa prawa, którą PAN nadał Mojżeszowi:</verse>
				<verse number="22">Tylko złoto, srebro, miedź, żelazo, cynę i ołów;</verse>
				<verse number="23">Wszystko, co może znieść ogień, przeprowadzicie przez ogień i będzie czyste; jednak [najpierw] będzie oczyszczone wodą oczyszczenia. Wszystko zaś, co nie może znieść ognia, oczyścicie wodą.</verse>
				<verse number="24">Siódmego dnia wypierzecie też swoje szaty i będziecie czyści, a potem wejdziecie do obozu.</verse>
				<verse number="25">Następnie PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="26">Razem z kapłanem Eleazarem i głowami spośród ojców zgromadzenia policz całą zdobycz uprowadzoną w ludziach i zwierzętach;</verse>
				<verse number="27">I podziel zdobycz na dwie części: pomiędzy tych, którzy wyruszyli na wojnę, i pomiędzy całe zgromadzenie.</verse>
				<verse number="28">Od wojowników, którzy wyruszyli na wojnę, pobierz też daninę dla PANA, po jednym na pięćset, [tak] z ludzi, [jak] i wołów, osłów i owiec;</verse>
				<verse number="29">Weź to z ich połowy i oddaj kapłanowi Eleazarowi na ofiarę wzniesienia dla PANA.</verse>
				<verse number="30">A z połowy synów Izraela weź po jednym z pięćdziesięciu z ludzi, wołów, osłów, owiec, [słowem] ze wszystkich zwierząt, i oddaj to Lewitom, którzy pełnią straż przy przybytku PANA.</verse>
				<verse number="31">I Mojżesz, i kapłan Eleazar uczynili tak, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="32">A zdobycz z pozostałego łupu, który zdobyli wojownicy, wynosiła sześćset siedemdziesiąt pięć tysięcy owiec;</verse>
				<verse number="33">Siedemdziesiąt dwa tysiące wołów;</verse>
				<verse number="34">Sześćdziesiąt jeden tysięcy osłów;</verse>
				<verse number="35">I trzydzieści dwa tysiące kobiet, które nie obcowały z mężczyzną.</verse>
				<verse number="36">Połowa przypadająca w udziale tym, którzy wyruszyli na wojnę, wynosiła trzysta trzydzieści siedem tysięcy pięćset owiec.</verse>
				<verse number="37">Danina dla PANA z tych owiec wynosiła sześćset siedemdziesiąt pięć [sztuk].</verse>
				<verse number="38">Wołów [było] trzydzieści sześć tysięcy, a z tego danina dla PANA – siedemdziesiąt dwie;</verse>
				<verse number="39">Osłów [było] trzydzieści tysięcy pięćset, a z tego danina dla PANA – sześćdziesiąt jeden.</verse>
				<verse number="40">Ludzi [było] szesnaście tysięcy, a z tego danina dla PANA – trzydzieści dwie osoby.</verse>
				<verse number="41">I Mojżesz oddał kapłanowi Eleazarowi daninę na ofiarę wzniesienia dla PANA, tak jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="42">A z połowy należącej do synów Izraela, którą Mojżesz oddzielił od tych, którzy wyruszyli na wojnę;</verse>
				<verse number="43">(Połowa [należąca] do zgromadzenia wynosiła trzysta trzydzieści siedem tysięcy pięćset owiec;</verse>
				<verse number="44">Trzydzieści sześć tysięcy wołów;</verse>
				<verse number="45">Trzydzieści tysięcy pięćset osłów;</verse>
				<verse number="46">I szesnaście tysięcy osób).</verse>
				<verse number="47">Z tej połowy [należącej] do synów Izraela Mojżesz wziął po jednym na pięćdziesiąt z ludzi i zwierząt, i dał to Lewitom pełniącym straż przy przybytku PANA, tak jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="48">Wtedy przyszli do Mojżesza dowódcy wojska, tysiącznicy i setnicy.</verse>
				<verse number="49">I powiedzieli do niego: My, twoi słudzy, policzyliśmy wojowników, którzy [byli] pod naszym dowództwem, i nie brakuje z nas ani jednego.</verse>
				<verse number="50">Dlatego przynieśliśmy na ofiarę dla PANA [to], co każdy zdobył: złote przedmioty, łańcuszki, bransolety, pierścienie, kolczyki i naszyjniki, by dokonać przebłagania za nasze dusze przed PANEM.</verse>
				<verse number="51">Mojżesz i kapłan Eleazar przyjęli więc od nich to złoto, wszystkie wykonane przedmioty.</verse>
				<verse number="52">A całego złota tej ofiary, którą oddali PANU, od tysiączników i setników, było szesnaście tysięcy siedemset pięćdziesiąt syklów.</verse>
				<verse number="53">Wojownicy bowiem zatrzymali łup, każdy dla siebie.</verse>
				<verse number="54">Mojżesz i kapłan Eleazar przyjęli to złoto od tysiączników i setników i zanieśli do Namiotu Zgromadzenia jako pamiątkę synów Izraela przed PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">A synowie Rubena i synowie Gada mieli bardzo liczne stada. Gdy zobaczyli ziemię Jazer i ziemię Gilead, że jest to miejsce [odpowiednie] dla bydła;</verse>
				<verse number="2">Przyszli [ci] synowie Gada i synowie Rubena i powiedzieli do Mojżesza, kapłana Eleazara oraz do naczelników zgromadzenia:</verse>
				<verse number="3">Atarot, Dibon, Jazer, Nimra, Cheszbon, Eleale, Sebam, Nebo i Beon;</verse>
				<verse number="4">Ziemia, którą PAN podbił przed zgromadzeniem Izraela, jest ziemią [odpowiednią] dla bydła, a twoi słudzy mają [liczne] bydło.</verse>
				<verse number="5">Mówili dalej: Jeśli znaleźliśmy łaskę w twoich oczach, niech ta ziemia będzie dana twoim sługom w posiadanie, a nie przeprowadzaj nas za Jordan.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Mojżesz odpowiedział synom Gada i synom Rubena: Czy wasi bracia pójdą na wojnę, a wy tu będziecie siedzieć?</verse>
				<verse number="7">Dlaczego zniechęcacie serca synów Izraela, aby nie przeprawili się do ziemi, którą dał im PAN?</verse>
				<verse number="8">Tak właśnie postępowali wasi ojcowie, gdy ich posłałem z Kadesz-Barnea, aby wyszpiegowali tę ziemię.</verse>
				<verse number="9">Kiedy dotarli aż do doliny Eszkol i zobaczyli ziemię, zniechęcili serca synów Izraela, aby nie weszli do ziemi, którą PAN im dał;</verse>
				<verse number="10">Dlatego w tym dniu zapłonął gniew PANA i przysiągł:</verse>
				<verse number="11">Na pewno nikt z tych ludzi, którzy wyszli z Egiptu, od dwudziestego roku życia wzwyż, nie ujrzy tej ziemi, którą przysiągłem Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, ponieważ nie szli za mną w pełni;</verse>
				<verse number="12">Oprócz Kaleba, syna Jefunnego, Kenizyty, i Jozuego, syna Nuna, ponieważ oni w pełni szli za PANEM.</verse>
				<verse number="13">I zapłonął gniew PANA na Izraela, i sprawił, że tułali się po pustyni przez czterdzieści lat, aż wyginęło całe pokolenie, które czyniło źle w oczach PANA.</verse>
				<verse number="14">A oto powstaliście w miejsce waszych ojców jako plemię grzesznych ludzi, aby jeszcze bardziej wzmóc zapalczywość gniewu PANA przeciw Izraelowi.</verse>
				<verse number="15">Jeśli bowiem odwrócicie się od kroczenia za nim, wtedy on znowu pozostawi ich na tej pustyni, a w ten sposób zgubicie cały ten lud.</verse>
				<verse number="16">Wtedy zbliżyli się do niego i powiedzieli: Tu zbudujemy zagrody dla naszego bydła i miasta dla naszych dzieci;</verse>
				<verse number="17">My zaś sami zbrojnie i ochoczo [pójdziemy] przed synami Izraela, aż zaprowadzimy ich na ich miejsce, a nasze dzieci będą mieszkały w miastach obwarowanych ze względu na mieszkańców tej ziemi.</verse>
				<verse number="18">Nie wrócimy do swoich domów, dopóki każdy spośród synów Izraela nie otrzyma swojego dziedzictwa;</verse>
				<verse number="19">Nie weźmiemy dziedzictwa razem z nimi po tamtej stronie Jordanu i dalej, ponieważ nasze dziedzictwo przypadło nam po tej stronie Jordanu, po stronie wschodniej.</verse>
				<verse number="20">Mojżesz powiedział im: Jeśli uczynicie to, co powiedzieliście, i uzbrojeni pójdziecie przed PANEM na wojnę;</verse>
				<verse number="21">I każdy z was zbrojnie przejdzie Jordan przed PANEM, aż wypędzi swoich wrogów przed sobą;</verse>
				<verse number="22">I ziemia zostanie podbita przed PANEM, a potem wrócicie, to będziecie niewinni przed PANEM i przed Izraelem; a ta ziemia będzie waszą posiadłością przed PANEM.</verse>
				<verse number="23">Lecz jeśli nie uczynicie tego, oto zgrzeszycie przeciw PANU, a wiedzcie, że wasz grzech was znajdzie.</verse>
				<verse number="24">Budujcie więc miasta dla waszych dzieci i zagrody dla waszych owiec; uczyńcie to, co wyszło z waszych ust.</verse>
				<verse number="25">Wtedy synowie Gada i synowie Rubena powiedzieli do Mojżesza: Twoi słudzy uczynią tak, jak nasz pan rozkazuje.</verse>
				<verse number="26">Nasze dzieci, nasze żony, nasze trzody i całe nasze bydło pozostaną tu, w miastach Gileadu;</verse>
				<verse number="27">Twoi słudzy natomiast, wszyscy uzbrojeni na wojnę, pójdą przed PANEM, jak mówi nasz pan.</verse>
				<verse number="28">I Mojżesz wydał rozkaz o nich kapłanowi Eleazarowi, Jozuemu, synowi Nuna, i naczelnikom spośród ojców pokoleń synów Izraela;</verse>
				<verse number="29">Mojżesz powiedział im: Jeśli synowie Gada i synowie Rubena przejdą z wami za Jordan, wszyscy uzbrojeni do wojny przed PANEM, a ziemia zostanie podbita przed wami, wtedy dacie im ziemię Gilead w posiadanie;</verse>
				<verse number="30">Lecz jeśli uzbrojeni nie przejdą z wami, wtedy otrzymają dziedzictwo pośród was w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="31">Synowie Gada i synowie Rubena odpowiedzieli: Uczynimy to, co PAN powiedział do twoich sług;</verse>
				<verse number="32">Pójdziemy uzbrojeni przed PANEM do ziemi Kanaan, a posiadłość naszego dziedzictwa zostanie po tej stronie Jordanu.</verse>
				<verse number="33">Mojżesz dał wtedy synom Gada, synom Rubena i połowie pokolenia Manassesa, syna Józefa, królestwo Sichona, króla Amorytów, i królestwo Oga, króla Baszanu, ziemię z jej miastami i granicami, a także miasta tej ziemi dokoła.</verse>
				<verse number="34">I synowie Gada odbudowali Dibon, Atarot i Aroer;</verse>
				<verse number="35">Atrot, Szofan, Jazer i Jogboha;</verse>
				<verse number="36">Bet-Nimra, Bet-Haran, miasta warowne i zagrody dla stad.</verse>
				<verse number="37">Synowie Rubena zaś odbudowali Cheszbon, Eleale i Kiriataim;</verse>
				<verse number="38">Nebo, Baal-Meon, ich nazwy zmieniono, także Sybma; a miasta, które zbudowali, nazwali od swoich imion.</verse>
				<verse number="39">Synowie Makira, syna Manassesa, poszli do Gileadu, zdobyli go i wypędzili Amorytów, którzy tam mieszkali.</verse>
				<verse number="40">I Mojżesz dał Gilead Makirowi, synowi Manassesa, a ten w nim zamieszkał.</verse>
				<verse number="41">Potem Jair, syn Manassesa, poszedł i zdobył ich wsie, które nazwał Chawot-Jair.</verse>
				<verse number="42">Także i Nobe poszedł i zdobył Kenat z jego wioskami, które nazwał Nobe, od swojego imienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Oto miejsca postojów synów Izraela, którzy wyszli z ziemi Egiptu ze swymi zastępami pod wodzą Mojżesza i Aarona.</verse>
				<verse number="2">Na rozkaz PANA Mojżesz spisał ich wymarsze według etapów. A oto ich wymarsze według etapów:</verse>
				<verse number="3">Wyruszyli z Ramses w pierwszym miesiącu, piętnastego dnia tego pierwszego miesiąca; nazajutrz po święcie Paschy synowie Izraela wyszli pod potężną ręką na oczach wszystkich Egipcjan;</verse>
				<verse number="4">Podczas gdy Egipcjanie grzebali wszystkich pierworodnych, których PAN zabił wśród nich. Także i nad ich bogami PAN dokonał sądu.</verse>
				<verse number="5">Wyruszyli więc synowie Izraela z Ramses i rozbili obóz w Sukkot.</verse>
				<verse number="6">Wyruszyli z Sukkot i rozbili obóz w Etam, które leży na skraju pustyni.</verse>
				<verse number="7">Wyruszyli z Etam i wrócili do Pi-Hachirot, które leży naprzeciw Baal-Sefon, i rozbili obóz przed Migdol.</verse>
				<verse number="8">Wyruszyli z Pi-Hachirot, przeszli przez środek morza na pustyni i po trzech dniach drogi po pustyni Etam rozbili obóz w Mara.</verse>
				<verse number="9">Wyruszyli z Mara i przyszli do Elim. A w Elim [było] dwanaście źródeł wody i siedemdziesiąt palm i tam rozbili obóz.</verse>
				<verse number="10">Wyruszyli z Elim i rozbili obóz nad Morzem Czerwonym.</verse>
				<verse number="11">Wyruszyli znad Morza Czerwonego i rozbili obóz na pustyni Sin.</verse>
				<verse number="12">Wyruszyli z pustyni Sin i rozbili obóz w Dofka.</verse>
				<verse number="13">Wyruszyli z Dofka i rozbili obóz w Alusz.</verse>
				<verse number="14">Wyruszyli z Alusz i rozbili obóz w Refidim, gdzie lud nie miał wody do picia.</verse>
				<verse number="15">Wyruszyli z Refidim i rozbili obóz na pustyni Synaj.</verse>
				<verse number="16">Wyruszyli z pustyni Synaj i rozbili obóz w Kibrot-Hattaawa.</verse>
				<verse number="17">Wyruszyli z Kibrot-Hattaawa i rozbili obóz w Chaserot.</verse>
				<verse number="18">Wyruszyli z Chaserot i rozbili obóz w Ritma.</verse>
				<verse number="19">Wyruszyli z Ritma i rozbili obóz w Rimmon-Peres.</verse>
				<verse number="20">Wyruszyli z Rimmon-Peres i rozbili obóz w Libnie.</verse>
				<verse number="21">Wyruszyli z Libny i rozbili obóz w Rissa.</verse>
				<verse number="22">Wyruszyli z Rissa i rozbili obóz w Kehelata.</verse>
				<verse number="23">Wyruszyli z Kehelata i rozbili obóz na górze Szefer.</verse>
				<verse number="24">Wyruszyli z góry Szefer i rozbili obóz w Charada.</verse>
				<verse number="25">Wyruszyli z Charada i rozbili obóz w Makhelot.</verse>
				<verse number="26">Wyruszyli z Makhelot i rozbili obóz w Tachat.</verse>
				<verse number="27">Wyruszyli z Tachat i rozbili obóz w Terach.</verse>
				<verse number="28">Wyruszyli z Terach i rozbili obóz w Mitka.</verse>
				<verse number="29">Wyruszyli z Mitka i rozbili obóz w Chaszmona.</verse>
				<verse number="30">Wyruszyli z Chaszmona i rozbili obóz w Moserot.</verse>
				<verse number="31">Wyruszyli z Moserot i rozbili obóz w Bene-Jaakan.</verse>
				<verse number="32">Wyruszyli z Bene-Jaakan i rozbili obóz w Chor-Haggidgad.</verse>
				<verse number="33">Wyruszyli z Chor-Haggidgad i rozbili obóz w Jotbata.</verse>
				<verse number="34">Wyruszyli z Jotbata i rozbili obóz w Abrona.</verse>
				<verse number="35">Wyruszyli z Abrona i rozbili obóz w Esjon-Geber.</verse>
				<verse number="36">Wyruszyli z Esjon-Geber i rozbili obóz na pustyni Syn, to [jest] w Kadesz.</verse>
				<verse number="37">Wyruszyli z Kadesz i rozbili obóz na górze Hor, na granicy ziemi Edomu.</verse>
				<verse number="38">Wtedy wstąpił kapłan Aaron na górę Hor na rozkaz PANA i tam umarł w czterdziestym roku po wyjściu synów Izraela z ziemi Egiptu, w pierwszym [dniu] piątego miesiąca.</verse>
				<verse number="39">Aaron miał sto dwadzieścia trzy lata, kiedy umarł na górze Hor.</verse>
				<verse number="40">A król Aradu, Kananejczyk, który mieszkał na południu w ziemi Kanaan, usłyszał, że nadciągają synowie Izraela.</verse>
				<verse number="41">Wyruszyli z góry Hor i rozbili obóz w Salmona.</verse>
				<verse number="42">Wyruszyli z Salmona i rozbili obóz w Punon.</verse>
				<verse number="43">Wyruszyli z Punon i rozbili obóz w Obot.</verse>
				<verse number="44">Wyruszyli z Obot i rozbili obóz w Ijje-Abarim, na granicy Moabu.</verse>
				<verse number="45">Wyruszyli z Ijjim i rozbili obóz w Dibon-Gad.</verse>
				<verse number="46">Wyruszyli z Dibon-Gad i rozbili obóz w Almon-Diblataim.</verse>
				<verse number="47">Wyruszyli z Almon-Diblataim i rozbili obóz na górach Abarim, naprzeciwko Nebo.</verse>
				<verse number="48">Wyruszyli z gór Abarim i rozbili obóz na równinach Moabu, nad Jordanem, naprzeciw Jerycha.</verse>
				<verse number="49">I rozłożyli się nad Jordanem, od Bet-Jeszimot aż do Abel-Szittim, na równinach Moabu.</verse>
				<verse number="50">I PAN przemówił do Mojżesza na równinach Moabu, nad Jordanem, naprzeciw Jerycha, tymi słowy:</verse>
				<verse number="51">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy przeprawicie się przez Jordan do ziemi Kanaan;</verse>
				<verse number="52">Wtedy wypędzicie przed sobą wszystkich mieszkańców tej ziemi i zniszczycie wszystkie ich obrazy i wszystkie ich odlane posągi i spustoszycie wszystkie ich wyżyny.</verse>
				<verse number="53">A wypędziwszy mieszkańców ziemi, zamieszkacie w niej, gdyż dałem wam tę ziemię w posiadanie.</verse>
				<verse number="54">I rozdzielicie tę ziemię przez losowanie jako dziedzictwo, według waszych rodzin. Liczniejszemu dacie większe dziedzictwo, a mniej licznemu dacie mniejsze dziedzictwo. Gdzie komu los przypadnie, to będzie jego; otrzymacie dziedzictwo według pokolenia waszych ojców.</verse>
				<verse number="55">Jeśli jednak nie wypędzicie przed sobą mieszkańców tej ziemi, wtedy ci, których z nich pozostawicie, będą jak ciernie w waszych oczach i jak kolce dla waszych boków i będą was gnębić w tej ziemi, w której będziecie mieszkać.</verse>
				<verse number="56">Wtedy uczynię wam to, co zamierzałem uczynić im.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Rozkaż synom Izraela i powiedz im: Gdy wejdziecie do ziemi Kanaan, to jest ziemia, która wam przypadnie jako dziedzictwo, ziemia Kanaan w swoich granicach;</verse>
				<verse number="3">Wasza południowa granica będzie od pustyni Syn wzdłuż granic Edomu, a granica południowa pobiegnie od brzegu Morza Słonego, od wschodu.</verse>
				<verse number="4">Granica ta skręci od południa ku Maale-Akrabbim i pobiegnie aż do Syn, i dojdzie od południa do Kadesz-Barnea. Stamtąd pobiegnie do Chasar-Addar i przejdzie aż do Asmon.</verse>
				<verse number="5">A ta granica skręci od Asmon aż do rzeki Egiptu, a skończy się przy morzu.</verse>
				<verse number="6">Jako zachodnią granicę będziecie mieli Morze Wielkie – ono będzie waszą zachodnią granicą.</verse>
				<verse number="7">A to będzie wasza północna granica: od Morza Wielkiego wymierzycie sobie do góry Hor.</verse>
				<verse number="8">Potem od góry Hor wymierzycie granicę aż do wejścia do Hemat; a krańce tej granicy sięgną do Sedada.</verse>
				<verse number="9">Następnie granica ta pobiegnie aż do Zifronu, a skończy się w Chasar-Enan. To będzie wasza północna granica.</verse>
				<verse number="10">A wschodnią granicę wymierzycie od Chasar-Enan do Szefam.</verse>
				<verse number="11">Granica ta pobiegnie od Szefam aż do Ribla, od wschodu Ain; i ta granica zejdzie w dół, i dosięgnie brzegu morza Kinneret od wschodu.</verse>
				<verse number="12">Następnie ta granica zejdzie ku Jordanowi, a zakończy się przy Morzu Słonym. To będzie wasza ziemia ze swymi granicami wokoło.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Mojżesz rozkazał synom Izraela: To jest ziemia, którą odziedziczycie przez losowanie, którą PAN rozkazał dać dziewięciu i pół pokoleniu.</verse>
				<verse number="14">Bo pokolenie synów Rubena według domów swych ojców i pokolenie synów Gada według domów swych ojców już otrzymały swoje dziedzictwo i połowa pokolenia Manassesa już otrzymała swoje dziedzictwo.</verse>
				<verse number="15">Te dwa i pół pokolenia otrzymały swoje dziedzictwo po tej stronie Jordanu, naprzeciw Jerycha, na wschodzie.</verse>
				<verse number="16">I PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="17">Oto imiona mężczyzn, którzy rozdzielą wam ziemię: kapłan Eleazar i Jozue, syn Nuna.</verse>
				<verse number="18">Weźmiecie też po jednym naczelniku z każdego pokolenia do rozdzielenia ziemi w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="19">A oto imiona tych mężczyzn: z pokolenia Judy – Kaleb, syn Jefunnego.</verse>
				<verse number="20">Z pokolenia synów Symeona – Samuel, syn Ammihuda.</verse>
				<verse number="21">Z pokolenia Beniamina – Eliad, syn Kislona.</verse>
				<verse number="22">Z pokolenia synów Dana – naczelnik Bukki, syn Jogliego.</verse>
				<verse number="23">Z synów Józefa, z pokolenia synów Manassesa – naczelnik Channiel, syn Efoda;</verse>
				<verse number="24">A z pokolenia synów Efraima – naczelnik Kemuel, syn Sziftana.</verse>
				<verse number="25">Z pokolenia Zebulona – naczelnik Elisafan, syn Parnacha.</verse>
				<verse number="26">Z pokolenia synów Issachara – naczelnik Paltiel, syn Azzana.</verse>
				<verse number="27">Z pokolenia synów Aszera – naczelnik Achihud, syn Szelomiego.</verse>
				<verse number="28">A z pokolenia synów Neftalego – naczelnik Pedahel, syn Ammihuda.</verse>
				<verse number="29">To są ci, którym PAN rozkazał rozdzielić dziedzictwo synom Izraela w ziemi Kanaan.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">I PAN powiedział do Mojżesza na równinach Moabu, nad Jordanem, [naprzeciw] Jerycha:</verse>
				<verse number="2">Rozkaż synom Izraela, aby dali Lewitom ze swej dziedzicznej posiadłości miasta na zamieszkanie, dacie Lewitom też pastwiska dokoła ich miast.</verse>
				<verse number="3">Będą mieli miasta na mieszkanie, a ich pastwiska będą dla ich bydła, dla ich dobytku i dla wszystkich ich zwierząt.</verse>
				<verse number="4">Pastwiska miast, które dacie Lewitom, będą rozciągać się na tysiąc łokci wokół murów miasta.</verse>
				<verse number="5">Odmierzycie również poza miastem dwa tysiące łokci po stronie wschodniej, po stronie południowej też dwa tysiące łokci, także po stronie zachodniej dwa tysiące łokci i po stronie północnej dwa tysiące łokci, a miasto będzie w środku. To będą pastwiska ich miast.</verse>
				<verse number="6">A spośród tych miast, które dacie Lewitom, sześć będzie miastami schronienia, które przekażecie, aby mógł tam uciec zabójca. Oprócz nich dacie im czterdzieści dwa miasta.</verse>
				<verse number="7">Wszystkich miast, które dacie Lewitom, będzie czterdzieści osiem wraz z ich pastwiskami.</verse>
				<verse number="8">A miasta, które im dacie, [będą pochodziły] z posiadłości synów Izraela; od liczniejszego dacie więcej, a od mniej licznego dacie mniej; każdy da Lewitom ze swoich miast stosownie do otrzymanego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="9">Potem PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="10">Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy przejdziecie przez Jordan do ziemi Kanaan;</verse>
				<verse number="11">Wyznaczcie sobie miasta, które będą dla was miastami schronienia, aby mógł tam uciec zabójca, który zabił kogoś nieumyślnie.</verse>
				<verse number="12">Te miasta będą dla was miastami schronienia przed mścicielem, aby zabójca nie poniósł śmierci, zanim nie stanie przed zgromadzeniem na sąd.</verse>
				<verse number="13">A z miast, które oddacie, sześć będzie dla was miastami schronienia.</verse>
				<verse number="14">Trzy miasta dacie z tej strony Jordanu, a trzy miasta dacie w ziemi Kanaan; będą one miastami schronienia.</verse>
				<verse number="15">Tych sześć miast będzie schronieniem dla synów Izraela, dla obcego i dla przybysza, który mieszka wśród was, aby mógł tam uciec każdy, kto by zabił człowieka nieumyślnie.</verse>
				<verse number="16">Jeśli jednak uderzy go przedmiotem żelaznym, tak że ten umrze, jest mordercą. Morderca poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="17">Jeśli uderzy go kamieniem, który ma w ręce i którym można zabić, a ten umrze, jest mordercą. Morderca poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="18">Albo jeśli uderzy go ręcznym przedmiotem drewnianym, którym można zabić, a ten umrze, jest mordercą. Morderca poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="19">Mściciel krwi sam zabije tego mordercę. Gdziekolwiek go spotka, sam go zabije.</verse>
				<verse number="20">Jeśli z nienawiści popchnie go albo rzuci w niego czymś z zasadzki, a ten umrze;</verse>
				<verse number="21">Albo jeśli z wrogości uderzy go ręką, a ten umrze, to ten, który uderzył, poniesie śmierć, bo jest mordercą. Mściciel krwi zabije mordercę, gdziekolwiek go spotka.</verse>
				<verse number="22">Lecz jeśli niespodziewanie i bez wrogości go popchnie albo rzuci w niego czymkolwiek bez zasadzki;</verse>
				<verse number="23">Albo jeśli nie widząc, upuści na niego jakiś kamień, którym można zabić, a ten umrze, chociaż nie był jego wrogiem ani nie szukał jego krzywdy;</verse>
				<verse number="24">Wtedy zgromadzenie rozsądzi pomiędzy tym, który zabił, a między mścicielem krwi według tych praw.</verse>
				<verse number="25">I zgromadzenie wybawi zabójcę z rąk mściciela krwi; zgromadzenie też przekaże go miastu schronienia, do którego uciekł. Tam będzie mieszkał aż do śmierci najwyższego kapłana, namaszczonego olejem świętym.</verse>
				<verse number="26">Lecz jeśli zabójca wyjdzie poza granice swojego miasta schronienia, do którego uciekł;</verse>
				<verse number="27">I mściciel trafi tam na niego poza granicą jego miasta schronienia, i zabije zabójcę, to nie będzie winien krwi.</verse>
				<verse number="28">[Ten] bowiem ma mieszkać w swoim mieście schronienia aż do śmierci najwyższego kapłana. Lecz po śmierci najwyższego kapłana zabójca może wrócić do ziemi swojej posiadłości.</verse>
				<verse number="29">To będzie dla was ustawa prawna przez wszystkie wasze pokolenia, we wszystkich waszych domach.</verse>
				<verse number="30">Ktokolwiek zabije człowieka, to na podstawie zeznania świadków zostanie zabity zabójca. Lecz jeden świadek nie może świadczyć przeciwko komuś, by [skazać] go na śmierć.</verse>
				<verse number="31">Nie weźmiecie też okupu za życie zabójcy, który zasługuje na śmierć. Musi ponieść śmierć.</verse>
				<verse number="32">Nie weźmiecie też okupu od tego, który uciekł do swojego miasta schronienia, aby mógł wrócić i zamieszkać w swojej ziemi, zanim umrze kapłan;</verse>
				<verse number="33">Abyście nie bezcześcili ziemi, w której będziecie, gdyż krew bezcześci ziemię; a ziemia nie może być inaczej oczyszczona od przelanej w niej krwi jak tylko krwią tego, który ją przelał.</verse>
				<verse number="34">Nie zanieczyszczajcie więc ziemi, w której mieszkacie, w której przebywam też ja. Ja bowiem [jestem] PAN, który przebywa wśród synów Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">Wtedy przystąpili naczelnicy spośród ojców synów Gileada, syna Makira, syna Manassesa, z domów Józefa, i mówili przed Mojżeszem i przed książętami, naczelnikami ojców synów Izraela:</verse>
				<verse number="2">PAN nakazał memu panu rozdzielić ziemię w dziedzictwo synom Izraela przez losowanie; mojemu panu rozkazano też przez PANA dać dziedzictwo naszego brata Selofchada jego córkom.</verse>
				<verse number="3">Jeśli więc któryś z synów [innego] pokolenia synów Izraela pojmie je [za żony], to ich dziedzictwo zostanie odjęte od dziedzictwa naszych ojców i przyłączone do dziedzictwa pokolenia, do którego będą należeć; w ten sposób nasze dziedzictwo się zmniejszy.</verse>
				<verse number="4">A gdy nadejdzie rok jubileuszowy dla synów Izraela, wtedy ich dziedzictwo zostanie przyłączone do dziedzictwa pokolenia, do którego będą należeć; i tak ich dziedzictwo zostanie odjęte od dziedzictwa pokolenia naszych ojców.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Mojżesz rozkazał synom Izraela zgodnie ze słowem PANA: Słusznie mówi pokolenie synów Józefa.</verse>
				<verse number="6">Oto co PAN rozkazał w sprawie córek Selofchada: Niech wychodzą za mąż, za kogo chcą, ale mogą wyjść tylko za kogoś z domu pokolenia swoich ojców;</verse>
				<verse number="7">Aby dziedzictwo synów Izraela nie było przenoszone z [jednego] pokolenia na [drugie] pokolenie. Każdy bowiem z synów Izraela ma pozostać przy dziedzictwie pokolenia swoich ojców.</verse>
				<verse number="8">I każda córka, która posiada dziedzictwo w jakimś pokoleniu synów Izraela, wyjdzie za mąż za kogoś z domu pokolenia swego ojca, aby synowie Izraela dziedziczyli, każdy dziedzictwo swoich ojców.</verse>
				<verse number="9">Dziedzictwo bowiem nie będzie przenoszone z [jednego] pokolenia na drugie pokolenie, lecz każde z pokoleń synów Izraela ma pozostać przy swoim dziedzictwie.</verse>
				<verse number="10">Jak PAN rozkazał Mojżeszowi, tak uczyniły córki Selofchada.</verse>
				<verse number="11">Bo Machla, Tirsa, Chogla, Milka i Noa, córki Selofchada, wyszły za mąż za synów swoich stryjów.</verse>
				<verse number="12">Wyszły za mąż w rodzinach synów Manassesa, syna Józefa; w ten sposób ich dziedzictwo pozostało przy pokoleniu domu ich ojca.</verse>
				<verse number="13">To są przykazania i prawa, które PAN nakazał synom Izraela przez Mojżesza na równinach Moabu, nad Jordanem, [naprzeciw] Jerycha.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="5">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Oto słowa, które Mojżesz wypowiedział do całego Izraela po tej stronie Jordanu na pustyni, na równinie, naprzeciw Morza Czerwonego, pomiędzy Faran, Tofel, Laban, Chaserot a Dizahab.</verse>
				<verse number="2">A jedenaście dni drogi jest od Horebu [przez] górę Seir do Kadesz-Barnea.</verse>
				<verse number="3">W czterdziestym roku, jedenastego miesiąca, pierwszego dnia [tego] miesiąca, Mojżesz powiedział synom Izraela to wszystko, co PAN mu dla nich rozkazał.</verse>
				<verse number="4">Gdy pobił Sichona, króla Amorytów, który mieszkał w Cheszbonie, i Oga, króla Baszanu, który mieszkał w Asztarot w Edrei;</verse>
				<verse number="5">Po tej stronie Jordanu, w ziemi Moabu, Mojżesz zaczął objaśniać to prawo:</verse>
				<verse number="6">PAN, nasz Bóg, przemówił do nas na Horebie: Dość długo przebywacie na tej górze.</verse>
				<verse number="7">Zawróćcie i wyruszcie, a idźcie w stronę góry Amorytów oraz do wszystkich miejsc leżących w jej pobliżu, na równinie, w górach i w dolinie, na południu i na wybrzeżu morza, do ziemi Kanaan i do Libanu, aż do wielkiej rzeki, rzeki Eufrat.</verse>
				<verse number="8">Oto położyłem przed wami tę ziemię. Wejdźcie [do niej] i weźcie w posiadanie tę ziemię, którą PAN przysiągł dać waszym ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi oraz ich potomstwu po nich.</verse>
				<verse number="9">I powiedziałem wam w tamtym czasie: Nie mogę [już] sam was nosić.</verse>
				<verse number="10">PAN, wasz Bóg, rozmnożył was, a oto jesteście dziś tak liczni jak gwiazdy na niebie.</verse>
				<verse number="11">Niech PAN, Bóg waszych ojców, rozmnoży was jeszcze tysiąckroć i błogosławi wam, tak jak wam obiecał.</verse>
				<verse number="12">Jak mogę sam znosić troskę o was, wasz ciężar i wasze spory?</verse>
				<verse number="13">Wybierzcie spośród siebie mężczyzn mądrych, rozumnych i doświadczonych w waszych pokoleniach, a ja ustanowię ich waszymi przywódcami.</verse>
				<verse number="14">Wtedy odpowiedzieliście mi: Dobra to rzecz, którą nakazałeś uczynić.</verse>
				<verse number="15">I wybrałem naczelników z waszych pokoleń, mężczyzn mądrych i doświadczonych, i ustanowiłem ich waszymi zwierzchnikami: przełożonymi nad tysiącami, nad setkami, nad pięćdziesięcioma i nad dziesięcioma oraz urzędnikami dla waszych pokoleń.</verse>
				<verse number="16">I rozkazałem waszym sędziom w tym czasie: Wysłuchujcie [spraw] między waszymi braćmi i sądźcie sprawiedliwie pomiędzy [każdym] mężczyzną a jego bratem czy obcym.</verse>
				<verse number="17">Nie miejcie względu na osoby w sądzie; wysłuchujcie zarówno małego, jak i wielkiego. Nie bójcie się nikogo, ponieważ jest to sąd Boga. Jeśli sprawa będzie dla was zbyt trudna, przedstawcie ją mnie i ja jej wysłucham.</verse>
				<verse number="18">I przykazałem wam w tamtym czasie wszystko, co macie czynić.</verse>
				<verse number="19">Potem wyruszyliśmy z Horebu i przeszliśmy przez całą tę wielką i straszną pustynię, którą widzieliście po drodze do góry Amorytów, jak nakazał nam PAN, nasz Bóg, i przyszliśmy aż do Kadesz-Barnea.</verse>
				<verse number="20">I powiedziałem do was: Przyszliście do góry Amorytów, którą daje nam PAN, nasz Bóg.</verse>
				<verse number="21">Oto PAN, twój Bóg, położył przed tobą tę ziemię. Idź i weź ją w posiadanie, jak ci powiedział PAN, Bóg twoich ojców; nie bój się i nie lękaj się.</verse>
				<verse number="22">I przyszliście do mnie wszyscy, i tak powiedzieliście: Wyślijmy mężczyzn przed sobą, aby wyszpiegowali nam tę ziemię i zdali nam sprawę o drodze, którą mamy iść, i o miastach, do których mamy wejść.</verse>
				<verse number="23">To mi się spodobało, więc wybrałem spośród was dwunastu mężczyzn, po jednym z każdego pokolenia.</verse>
				<verse number="24">Oni zaś wyruszyli i weszli na górę, potem dotarli do doliny Eszkol i przebadali ziemię.</verse>
				<verse number="25">Zabrali też ze sobą owoc tej ziemi i przynieśli do nas, i zdając nam o tym sprawę, powiedzieli: Ziemia, którą daje nam PAN, nasz Bóg, jest dobra.</verse>
				<verse number="26">Lecz nie chcieliście iść i buntowaliście się przeciw nakazowi PANA, swojego Boga.</verse>
				<verse number="27">I szemraliście w swoich namiotach, mówiąc: Z nienawiści do nas PAN wyprowadził nas z ziemi Egiptu, aby nas wydać w ręce Amorytów na naszą zgubę.</verse>
				<verse number="28">Dokąd pójdziemy? Nasi bracia napełnili nasze serca strachem, gdy mówili: Ten lud jest wyższy i roślejszy od nas, miasta [są] wielkie i obwarowane aż do nieba, a ponadto widzieliśmy tam synów Anakitów.</verse>
				<verse number="29">Wtedy mówiłem do was: Nie lękajcie się ani nie bójcie się ich.</verse>
				<verse number="30">PAN, wasz Bóg, który idzie przed wami, będzie walczyć za was, tak jak wam uczynił w Egipcie na waszych oczach;</verse>
				<verse number="31">I na pustyni, gdzie widziałeś, jak PAN, twój Bóg, nosił cię tak, jak ojciec nosi swego syna, przez całą drogę, którą szliście, aż przybyliście na to miejsce.</verse>
				<verse number="32">Lecz mimo to nie uwierzyliście PANU, swojemu Bogu;</verse>
				<verse number="33">Który szedł przed wami w drodze, wypatrując dla was miejsca do rozbicia obozu, nocą w ogniu, aby wskazać wam drogę, którą macie iść, we dnie zaś w obłoku.</verse>
				<verse number="34">A PAN usłyszał głos waszych słów i bardzo się rozgniewał, i przysiągł tymi słowy:</verse>
				<verse number="35">Żaden człowiek z tego złego pokolenia nie zobaczy tej dobrej ziemi, którą przysiągłem dać waszym ojcom;</verse>
				<verse number="36">Oprócz Kaleba, syna Jefunnego; on ją zobaczy i jemu dam ziemię, którą stąpał, a także jego synom, gdyż chodził całkowicie za PANEM.</verse>
				<verse number="37">Także na mnie rozgniewał się PAN z waszego powodu, mówiąc: Ty również tam nie wejdziesz.</verse>
				<verse number="38">Jozue, syn Nuna, który ci służy, on tam wejdzie. Umacniaj go, gdyż on ją poda w dziedzictwo Izraelowi.</verse>
				<verse number="39">Także wasze dzieci, o których mówiliście, że staną się łupem, i wasi synowie, którzy w tym dniu nie odróżniali dobra od zła, oni tam wejdą i im ją oddam, a oni ją wezmą w posiadanie;</verse>
				<verse number="40">A wy zawróćcie i idźcie na pustynię drogą ku Morzu Czerwonemu.</verse>
				<verse number="41">Wtedy odpowiedzieliście mi: Zgrzeszyliśmy przeciwko PANU, pójdziemy i będziemy walczyć zgodnie z tym wszystkim, co nakazał nam PAN, nasz Bóg. I każdy z was przypasał sobie broń wojenną i chcieliście wejść na górę.</verse>
				<verse number="42">I PAN powiedział do mnie: Powiedz im: Nie wstępujcie ani nie walczcie, gdyż nie ma mnie wśród was, abyście nie byli pobici przez swoich wrogów.</verse>
				<verse number="43">Powiedziałem wam o tym, lecz nie słuchaliście, ale zbuntowaliście się przeciw nakazowi PANA i uparliście się, i weszliście na górę.</verse>
				<verse number="44">Wtedy Amoryci, którzy mieszkali na tej górze, wystąpili przeciwko wam i ścigali was, jak to czynią pszczoły, i pobili was w Seirze aż do Chorma.</verse>
				<verse number="45">Potem wróciliście i płakaliście przed PANEM; lecz PAN nie wysłuchał waszego głosu i nie nakłonił ku wam swego ucha.</verse>
				<verse number="46">I mieszkaliście w Kadesz przez wiele dni, według [liczby] dni, ile tam mieszkaliście.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Potem zawróciliśmy i wyruszyliśmy na pustynię, drogą w kierunku Morza Czerwonego, tak jak mi PAN powiedział, i przez wiele dni krążyliśmy dokoła góry Seir.</verse>
				<verse number="2">I PAN powiedział do mnie:</verse>
				<verse number="3">Dosyć krążyliście dokoła tej góry. Skierujcie się na północ;</verse>
				<verse number="4">I rozkaż ludowi: Będziecie przechodzić przez granicę waszych braci, synów Ezawa, którzy mieszkają w Seirze. Oni będą się was bać, lecz wy strzeżcie się bardzo.</verse>
				<verse number="5">Nie prowokujcie ich, gdyż nie dam wam ich ziemi nawet na szerokość stopy, bo Ezawowi dałem w posiadanie górę Seir.</verse>
				<verse number="6">Żywność będziecie kupowali od nich za pieniądze, abyście mieli co jeść; także wodę od nich będziecie kupować za pieniądze, abyście mieli co pić.</verse>
				<verse number="7">Gdyż PAN, twój Bóg, błogosławił cię w każdym dziele twoich rąk i znał twoją drogę na tej wielkiej pustyni. Już przez czterdzieści lat PAN, twój Bóg, był z tobą, a niczego ci nie brakowało.</verse>
				<verse number="8">Ominęliśmy więc naszych braci, synów Ezawa, mieszkających w Seirze, drogą równinną od Elat i od Esjon-Geber, po czym skręciliśmy i udaliśmy się w stronę pustyni Moabu.</verse>
				<verse number="9">I PAN powiedział do mnie: Nie napadaj na Moabitów ani nie rozniecaj z nimi wojny, bo nie dam ci ich ziemi w posiadanie; Ar bowiem dałem w posiadanie synom Lota.</verse>
				<verse number="10">Poprzednio mieszkali w niej Emici, lud potężny, liczny i wysoki jak Anakici;</verse>
				<verse number="11">Uważano ich też za olbrzymów jak Anakitów, lecz Moabici nazywają ich Emitami.</verse>
				<verse number="12">Przedtem w Seirze mieszkali również Choryci, ale synowie Ezawa wypędzili ich i wyniszczyli przed sobą, po czym zamieszkali na ich miejscu, jak uczynił Izrael w ziemi swego posiadania, którą dał im PAN.</verse>
				<verse number="13">Wstańcie więc i przeprawcie się przez potok Zered. I przeprawiliśmy się przez potok Zered.</verse>
				<verse number="14">A czas, który upłynął od naszego wyjścia z Kadesz-Barnea aż do przeprawienia się przez potok Zered, wynosił trzydzieści osiem lat, aż wyginęło z obozu całe pokolenie wojowników, tak jak im to PAN poprzysiągł.</verse>
				<verse number="15">Ręka PANA bowiem zaciążyła nad nimi, aby wyniszczyć ich z obozu, aż wyginęli.</verse>
				<verse number="16">A gdy wszyscy wojownicy spośród ludu wyginęli i umarli;</verse>
				<verse number="17">PAN przemówił do mnie:</verse>
				<verse number="18">Dziś przejdziesz przez Ar, granicę Moabu;</verse>
				<verse number="19">I zbliżysz się do synów Ammona; nie napadaj na nich i nie rozniecaj z nimi wojny, bo nie dam ci w posiadanie ziemi synów Ammona, dałem ją bowiem w posiadanie synom Lota.</verse>
				<verse number="20">(Także i tę ziemię uważano za ziemię olbrzymów. Olbrzymi mieszkali w niej wcześniej, a Ammonici nazywają ich Zamzummitami;</verse>
				<verse number="21">Lud potężny, liczny i wysoki jak Anakici; lecz PAN wygubił ich przed nimi, a [Ammonici] ich wypędzili i zamieszkali na ich miejscu;</verse>
				<verse number="22">Podobnie jak uczynił synom Ezawa mieszkającym w Seirze, przed którymi wytracił Chorytów; i wypędzili ich, i zamieszkali na ich miejscu aż do dziś.</verse>
				<verse number="23">Także Awwitów, którzy mieszkali w Chazerim aż do Gazy, wytracili Kaftoryci, którzy wyszli z Kaftor, i zamieszkali na ich miejscu).</verse>
				<verse number="24">Wstańcie więc, wyruszcie i przeprawcie się przez rzekę Arnon. Oto daję w twoje ręce Sichona, króla Cheszbonu, Amorytę, oraz jego ziemię. Zacznij ją zajmować i rozpocznij z nim wojnę.</verse>
				<verse number="25">Od dziś zacznę wzbudzać strach i lęk przed tobą wśród narodów, które są pod całym niebem; kiedy usłyszą wieść o tobie, będą drżeć i będą się ciebie lękać.</verse>
				<verse number="26">Wysłałem więc posłańców z pustyni Kedemot do Sichona, króla Cheszbonu, ze słowami pokoju:</verse>
				<verse number="27">Pozwól mi przejść przez twoją ziemię. Pójdę tylko drogą, nie zboczę ani na prawo, ani na lewo.</verse>
				<verse number="28">Sprzedasz mi za pieniądze żywność, abym mógł się pożywić; wody także za pieniądze mi dasz, abym pił. Tylko przejdę pieszo;</verse>
				<verse number="29">Jak mi to uczynili synowie Ezawa, którzy mieszkają w Seirze, i Moabici, którzy mieszkają w Ar, aż się przeprawię przez Jordan, do ziemi, którą daje nam PAN, nasz Bóg.</verse>
				<verse number="30">Lecz Sichon, król Cheszbonu, nie pozwolił nam przejść przez swoją [ziemię], gdyż PAN, twój Bóg, zatwardził jego ducha i uczynił jego serce uparte, aby go wydać w twoje ręce, jak to dzisiaj widzisz.</verse>
				<verse number="31">Wtedy PAN powiedział do mnie: Oto zacząłem już wydawać ci Sichona i jego ziemię. Zacznij ją zajmować, abyś odziedziczył jego ziemię.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Sichon wyruszył przeciwko nam, on i cały jego lud, aby zmierzyć się z nami w bitwie w Jahaz;</verse>
				<verse number="33">Lecz PAN, nasz Bóg, wydał go nam i pobiliśmy go, jego synów i cały jego lud.</verse>
				<verse number="34">I zdobyliśmy w tym czasie wszystkie jego miasta, i zniszczyliśmy doszczętnie we wszystkich miastach mężczyzn, kobiety i dzieci; nie pozostawiliśmy [spośród nich] nikogo.</verse>
				<verse number="35">Tylko bydło zagarnęliśmy dla siebie i łupy z miast, które zdobyliśmy.</verse>
				<verse number="36">Od Aroeru, leżącego nad brzegiem rzeki Arnon, i od miasta położonego w dolinie aż do Gileadu nie było miasta nie do zdobycia; wszystkie wydał nam PAN, nasz Bóg.</verse>
				<verse number="37">Tylko do ziemi synów Ammona nie zbliżyłeś się, do żadnego miejsca na brzegu rzeki Jabbok ani do miast w górach, ani do żadnych miejsc, których PAN, nasz Bóg, nam zabronił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Potem zawróciliśmy i poszliśmy drogą w kierunku Baszanu. I wyszedł nam naprzeciw Og, król Baszanu – on i cały jego lud – by stoczyć z nami bitwę w Edrei.</verse>
				<verse number="2">Wtedy PAN powiedział do mnie: Nie bój się go, gdyż wydałem go w twoje ręce wraz z całym jego ludem i ziemią; uczynisz mu, jak uczyniłeś Sichonowi, królowi Amorytów, który mieszkał w Cheszbonie.</verse>
				<verse number="3">PAN, nasz Bóg, wydał więc w nasze ręce również Oga, króla Baszanu, i cały jego lud. Pobiliśmy go tak, że nikt po nim nie pozostał.</verse>
				<verse number="4">Zdobyliśmy w tym czasie wszystkie jego miasta; nie było miasta, którego im nie zabraliśmy: sześćdziesiąt miast, całą krainę Argob, królestwo Oga w Baszanie.</verse>
				<verse number="5">Wszystkie te miasta [były] obwarowane wysokimi murami, bramami i ryglami, a oprócz tego [było] bardzo wiele nieobwarowanych miasteczek.</verse>
				<verse number="6">I spustoszyliśmy je, jak uczyniliśmy Sichonowi, królowi Cheszbonu, zniszczyliśmy we wszystkich miastach mężczyzn, kobiety i dzieci.</verse>
				<verse number="7">Lecz całe bydło i łupy z miast zgarnęliśmy dla siebie.</verse>
				<verse number="8">W tym czasie wzięliśmy również z ręki dwóch królów Amorytów ziemię, która leży po tej stronie Jordanu, od rzeki Arnon aż do góry Hermon;</verse>
				<verse number="9">(Sydończycy nazywają Hermon Sirionem, a Amoryci – Sanirem).</verse>
				<verse number="10">Wszystkie miasta na równinie i cały Gilead oraz cały Baszan aż do Salka i Edrei, miasta królestwa Oga w Baszanie.</verse>
				<verse number="11">Gdyż tylko sam Og, król Baszanu, pozostał z olbrzymów; a jego łoże, łoże żelazne, czy nie [znajduje się] w Rabbie synów Ammona? Długie na dziewięć łokci, a szerokie na cztery łokcie, według łokcia męskiego.</verse>
				<verse number="12">A ziemię, którą wzięliśmy w posiadanie w tym czasie od Aroeru, który leży nad rzeką Arnon, i połowę góry Gilead oraz jej miasta dałem Rubenitom i Gadytom.</verse>
				<verse number="13">A resztę Gileadu i cały Baszan, królestwa Oga, dałem połowie pokolenia Manassesa: całą krainę Argob i cały Baszan nazwano ziemią olbrzymów.</verse>
				<verse number="14">Jair, syn Manassesa, posiadł całą krainę Argob aż do granicy Geszurytów i Machaty i nazwał ją od swego imienia Baszan-Chawot-Jair; [nazywa się tak] aż do dziś.</verse>
				<verse number="15">Makirowi zaś dałem Gilead.</verse>
				<verse number="16">A Rubenitom i Gadytom dałem [krainę] od Gileadu aż do rzeki Arnon, ze środkiem rzeki jako granicą, aż do rzeki Jabbok, [która jest] granicą synów Ammona;</verse>
				<verse number="17">Do tego równinę i Jordan z granicą od Kinneret aż do Morza Równinnego, czyli Morza Słonego, pod górą Pizga na wschodzie.</verse>
				<verse number="18">W tym czasie rozkazałem wam: PAN, wasz Bóg, dał wam tę ziemię w posiadanie. Pójdziecie uzbrojeni przed waszymi braćmi, synami Izraela, wszyscy wojownicy.</verse>
				<verse number="19">Tylko wasze żony i dzieci oraz wasze bydło (gdyż wiem, że macie wiele stad) zostaną w waszych miastach, które wam dałem.</verse>
				<verse number="20">Aż PAN da odpoczynek waszym braciom, jak również wam, i [aż] oni posiądą ziemię, którą PAN, wasz Bóg, dał im za Jordanem. Wtedy każdy wróci do swojej posiadłości, którą wam dałem.</verse>
				<verse number="21">W tym czasie przykazałem też Jozuemu: Twoje oczy widziały wszystko, co PAN, wasz Bóg, uczynił tym dwom królom. Tak samo uczyni PAN wszystkim królestwom, do których pójdziesz.</verse>
				<verse number="22">Nie bójcie się ich, ponieważ sam PAN, wasz Bóg, walczy za was.</verse>
				<verse number="23">I prosiłem PANA w tym czasie:</verse>
				<verse number="24">Panie BOŻE, ty zacząłeś okazywać twemu słudze swoją wielkość i swoją potężną rękę; któryż bóg na niebie albo na ziemi potrafi czynić takie potężne dzieła jak ty?</verse>
				<verse number="25">Pozwól mi, proszę, przejść i zobaczyć tę dobrą ziemię, która jest za Jordanem, tę dobrą górę i Liban.</verse>
				<verse number="26">Lecz PAN rozgniewał się na mnie z waszego powodu i nie wysłuchał mnie. I PAN powiedział do mnie: Dosyć, nie mów już do mnie w tej sprawie.</verse>
				<verse number="27">Wejdź na szczyt [góry] Pizga i podnieś oczy na zachód, na północ, na południe i na wschód, i przypatrz się [temu] własnymi oczami, gdyż nie przejdziesz tego Jordanu;</verse>
				<verse number="28">Ale rozkaż Jozuemu, zachęć go i wzmocnij, gdyż on pójdzie przed tym ludem i on da mu w dziedzictwo ziemię, którą zobaczysz.</verse>
				<verse number="29">Mieszkaliśmy więc w dolinie naprzeciw Bet-Peor.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Teraz więc, o Izraelu, słuchaj nakazów i praw, których uczę was wypełniać, abyście żyli i weszli, i posiedli ziemię, którą daje wam PAN, Bóg waszych ojców.</verse>
				<verse number="2">Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań PANA, waszego Boga, które ja wam nakazuję.</verse>
				<verse number="3">Wasze oczy widziały, co PAN uczynił z powodu Baal-Peora, jak każdego człowieka, który poszedł za Baal-Peorem, PAN, twój Bóg, wytracił spośród was.</verse>
				<verse number="4">A wy, którzy przylgnęliście do PANA, swojego Boga, żyjecie wszyscy aż do dziś.</verse>
				<verse number="5">Spójrzcie, nauczyłem was nakazów i praw, jak mi nakazał PAN, mój Bóg, abyście tak czynili w tej ziemi, do której wchodzicie, aby ją wziąć w posiadanie.</verse>
				<verse number="6">Przestrzegajcie [ich] więc i wypełniajcie je; to bowiem [jest] wasza mądrość i wasz rozum w oczach narodów, które usłyszą o wszystkich tych nakazach i powiedzą: Zaprawdę, ten wielki naród jest mądrym i rozumnym ludem.</verse>
				<verse number="7">Który bowiem naród jest tak wielki, by mieć bogów tak bliskich jak PAN, nasz Bóg, we wszystkim, ilekroć go wzywamy?</verse>
				<verse number="8">Albo który naród [jest tak] wielki, by mieć nakazy i prawa [tak] sprawiedliwe jak całe to prawo, które dziś wam przedkładam?</verse>
				<verse number="9">Tylko miej się na baczności i strzeż swej duszy pilnie, abyś nie zapomniał o tych rzeczach, które twoje oczy widziały, i aby nie odstępowały [one] od twego serca po wszystkie dni twego życia. Ale ucz ich swoich synów i synów swoich synów.</verse>
				<verse number="10">[Nie zapominaj] o dniu, w którym stałeś przed PANEM, swoim Bogiem, na Horebie, gdy PAN powiedział do mnie: Zgromadź mi lud, abym im przekazał swoje słowa, aby nauczyli się mnie bać przez wszystkie dni swego życia na ziemi i żeby uczyli [tego] swoich synów.</verse>
				<verse number="11">Wtedy zbliżyliście się i stanęliście pod górą, a góra płonęła ogniem aż po samo niebo, [okryta] ciemnością, obłokiem i mrokiem.</verse>
				<verse number="12">I PAN przemówił do was spośród ognia. Usłyszeliście dźwięk słów, lecz nie widzieliście żadnej postaci, tylko głos [usłyszeliście].</verse>
				<verse number="13">Wówczas oznajmił wam swoje przymierze, które nakazał wam wypełniać, dziesięć przykazań, które napisał na dwóch kamiennych tablicach.</verse>
				<verse number="14">W tym czasie PAN rozkazał mi nauczać was nakazów i praw, abyście je wypełniali w ziemi, do której idziecie, aby ją wziąć w posiadanie.</verse>
				<verse number="15">Strzeżcie więc pilnie swoich dusz, gdyż nie widzieliście żadnej postaci w dniu, w którym PAN przemówił do was na Horebie spośród ognia;</verse>
				<verse number="16">Abyście się nie zepsuli i nie czynili sobie rzeźbionego posągu, podobizny wszelkiej postaci w kształcie mężczyzny lub kobiety;</verse>
				<verse number="17">W kształcie jakiegokolwiek zwierzęcia, które jest na ziemi, w kształcie wszelkiego ptaka skrzydlatego, który lata w powietrzu;</verse>
				<verse number="18">W kształcie czegokolwiek, co pełza po ziemi, w kształcie wszelkiej ryby, która jest w wodach pod ziemią.</verse>
				<verse number="19">I abyś – gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios – nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, ponieważ PAN, twój Bóg, przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem.</verse>
				<verse number="20">Lecz PAN was wziął i wyprowadził z pieca do topienia żelaza, z Egiptu, abyście byli jego ludem, jego dziedzictwem, jak dziś [jesteście].</verse>
				<verse number="21">I PAN rozgniewał się na mnie z waszego powodu, i przysiągł, że nie przejdę Jordanu i nie wejdę do tej dobrej ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje tobie w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="22">Ja bowiem umrę w tej ziemi, nie przejdę Jordanu. Wy zaś przejdziecie i posiądziecie tę dobrą ziemię.</verse>
				<verse number="23">Strzeżcie się, abyście nie zapomnieli o przymierzu PANA, swojego Boga, które z wami zawarł, i nie czynili sobie żadnego rzeźbionego posągu lub podobizny czegokolwiek, czego ci zakazał PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="24">Bo PAN, twój Bóg, jest ogniem trawiącym, Bogiem zazdrosnym.</verse>
				<verse number="25">Gdy urodzisz synów i wnuki i zestarzejecie się w tej ziemi, jeśli popsujecie się i uczynicie [sobie] rzeźbiony posąg lub podobiznę czegokolwiek, i dopuścicie się zła w oczach PANA, swojego Boga, pobudzając go do gniewu;</verse>
				<verse number="26">To biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że prędko wyginiecie doszczętnie z ziemi, do której przejdziecie przez Jordan, aby ją posiąść; nie przedłużycie w niej swych dni, bo zostaniecie całkowicie wytępieni.</verse>
				<verse number="27">PAN rozproszy was między narodami i mało z was zostanie pośród narodów, do których PAN was zaprowadzi.</verse>
				<verse number="28">Tam będziecie służyli bogom, dziełom ludzkich rąk, drewnu i kamieniowi, które nie widzą ani nie słyszą, nie jedzą ani nie wąchają.</verse>
				<verse number="29">Jeśli jednak stamtąd będziesz szukać PANA, swego Boga, wtedy znajdziesz [go], jeśli będziesz go szukał całym swym sercem i całą swą duszą.</verse>
				<verse number="30">Gdy znajdziesz się w ucisku i spotka cię to wszystko w ostatnich dniach, jeśli wtedy zawrócisz do PANA, swego Boga, i będziesz słuchał jego głosu;</verse>
				<verse number="31">Ponieważ PAN, twój Bóg, jest miłosiernym Bogiem, nie opuści cię ani cię nie zniszczy, ani nie zapomni o przymierzu z twoimi ojcami, które im poprzysiągł.</verse>
				<verse number="32">Zapytaj się bowiem dawnych czasów, które były przed tobą od dnia, kiedy Bóg stworzył człowieka na ziemi, i od jednego krańca nieba aż do drugiego, czy stała się kiedykolwiek rzecz podobna do tej tak wielkiej albo czy słyszano kiedykolwiek o czymś takim?</verse>
				<verse number="33">Czy słyszał [kiedykolwiek jakiś] naród głos Boga mówiącego spośród ognia, tak jak ty słyszałeś, i pozostał żywy?</verse>
				<verse number="34">Albo czy Bóg spróbował przyjść i wziąć sobie naród spośród [innego] narodu przez doświadczenia, przez znaki, przez cuda i przez wojny, potężną ręką i wyciągniętym ramieniem, wśród wielkich i strasznych [dzieł] jak to wszystko, co na twoich oczach PAN, wasz Bóg, uczynił dla was w Egipcie?</verse>
				<verse number="35">Tobie to ukazano, abyś wiedział, że PAN jest Bogiem i nie ma innego oprócz niego.</verse>
				<verse number="36">Dał ci słyszeć swój głos z nieba, aby cię pouczyć, a na ziemi ukazał ci swój wielki ogień i usłyszałeś jego słowa spośród ognia.</verse>
				<verse number="37">A ponieważ umiłował twoich ojców, wybrał ich potomstwo po nich i wyprowadził cię z Egiptu przed sobą swoją wielką mocą;</verse>
				<verse number="38">Aby wypędzić przed tobą narody większe i potężniejsze od ciebie, by cię wprowadzić i dać ci ich ziemię w dziedzictwo, jak to [jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="39">Poznaj więc dziś i weź to sobie do swego serca, że PAN jest Bogiem wysoko na niebie i nisko na ziemi. Nie ma innego.</verse>
				<verse number="40">Przestrzegaj więc jego nakazów i przykazań, które dziś tobie nakładam, aby się dobrze powodziło tobie i twoim synom po tobie; abyś też przedłużył swe dni na ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje tobie przez wszystkie dni.</verse>
				<verse number="41">Wtedy Mojżesz wydzielił trzy miasta po tej stronie Jordanu na wschodzie;</verse>
				<verse number="42">Aby mógł tam uciec zabójca, który zabił swego bliźniego nieumyślnie i wcześniej nie nienawidził go, aby uciekł [on] do jednego z tych miast i pozostał żywy:</verse>
				<verse number="43">Beser na pustyni, w ziemi równinnej Rubenitów, Ramot w Gileadzie Gadytów i Golan w Baszanie Manassytów.</verse>
				<verse number="44">Oto prawo, które Mojżesz przedłożył synom Izraela.</verse>
				<verse number="45">To są świadectwa, nakazy i prawa, które Mojżesz ogłosił synom Izraela, kiedy wyszli z Egiptu;</verse>
				<verse number="46">Po tej stronie Jordanu, w dolinie naprzeciw Bet-Peor, w ziemi Sichona, króla Amorytów, mieszkającego w Cheszbonie, którego Mojżesz i synowie Izraela pobili po wyjściu z Egiptu;</verse>
				<verse number="47">I posiedli jego ziemię i ziemię Oga, króla Baszanu – dwóch królów Amorytów, którzy [byli] po tej stronie Jordanu na wschodzie;</verse>
				<verse number="48">Od Aroeru, leżącego nad brzegiem rzeki Arnon, aż do góry Sirion, czyli Hermon;</verse>
				<verse number="49">I całą równinę po tej stronie Jordanu na wschodzie aż do Morza Pustego, pod zdrojami Pizga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">I Mojżesz zwołał całego Izraela, i powiedział do nich: Słuchaj, Izraelu, nakazów i praw, które dziś mówię do twoich uszu; nauczcie się ich i przestrzegajcie, i wypełniajcie je.</verse>
				<verse number="2">PAN, nasz Bóg, zawarł z nami przymierze na Horebie.</verse>
				<verse number="3">PAN zawarł to przymierze nie z naszymi ojcami, ale z nami, którzy tu wszyscy dziś jesteśmy przy życiu.</verse>
				<verse number="4">Twarzą w twarz rozmawiał z wami PAN na górze spośród ognia;</verse>
				<verse number="5">Ja stałem w tym czasie pomiędzy PANEM a wami, aby oznajmić wam słowo PANA, gdyż baliście się ognia i nie wstąpiliście na górę. A on powiedział:</verse>
				<verse number="6">Ja jestem PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli.</verse>
				<verse number="7">Nie będziesz miał innych bogów przede mną.</verse>
				<verse number="8">Nie czyń sobie rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny [czegokolwiek], co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani tego, co jest w wodach pod ziemią;</verse>
				<verse number="9">Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, gdyż ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego [pokolenia] tych, którzy mnie nienawidzą;</verse>
				<verse number="10">A okazujący miłosierdzie tysiącom tych, którzy mnie miłują i strzegą moich przykazań.</verse>
				<verse number="11">Nie będziesz brał imienia PANA, twego Boga, nadaremnie, gdyż PAN nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie.</verse>
				<verse number="12">Przestrzegaj dnia szabatu, abyś go święcił, tak jak ci nakazał PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="13">Przez sześć dni będziesz pracował i wykonywał wszelką swoją pracę;</verse>
				<verse number="14">Lecz siódmy dzień jest szabatem PANA, twego Boga. Nie będziesz wykonywał żadnej pracy w [tym dniu] ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twój wół, ani twój osioł, ani żadne twoje bydło, ani twój gość, który jest w twych bramach; aby odpoczął twój sługa i twoja służąca – jak i ty.</verse>
				<verse number="15">I pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu i że PAN, twój Bóg, wyprowadził cię stamtąd potężną ręką i wyciągniętym ramieniem. Dlatego PAN, twój Bóg, nakazał ci obchodzić dzień szabatu.</verse>
				<verse number="16">Czcij swego ojca i swoją matkę, tak jak nakazał ci PAN, twój Bóg, aby przedłużone były twoje dni i żeby ci się dobrze powodziło na ziemi, którą PAN, twój Bóg, da tobie.</verse>
				<verse number="17">Nie będziesz zabijał.</verse>
				<verse number="18">Nie będziesz cudzołożył.</verse>
				<verse number="19">Nie będziesz kradł.</verse>
				<verse number="20">Nie będziesz mówił fałszywego świadectwa przeciw twemu bliźniemu.</verse>
				<verse number="21">Nie będziesz pragnął żony swego bliźniego ani nie będziesz pożądał domu swego bliźniego, ani jego pola, ani jego sługi czy służącej, ani jego wołu czy osła, ani żadnej rzeczy, która należy do twego bliźniego.</verse>
				<verse number="22">Te słowa wypowiedział PAN do całego waszego zgromadzenia na górze spośród ognia, obłoku i ciemności donośnym głosem. I nic nie dodał. Potem napisał je na dwóch tablicach kamiennych i dał mi je.</verse>
				<verse number="23">A gdy usłyszeliście głos spośród ciemności, a góra płonęła ogniem, zbliżyliście się do mnie, wszyscy naczelnicy waszych pokoleń oraz starsi;</verse>
				<verse number="24">I powiedzieliście: Oto PAN, nasz Bóg, ukazał nam swoją chwałę i wielkość i słyszeliśmy jego głos spośród ognia. Dziś widzieliśmy, że Bóg przemawia do człowieka, a [ten] pozostaje przy życiu.</verse>
				<verse number="25">Dlaczego więc teraz mamy umrzeć? Bo ten wielki ogień nas pochłonie. Jeśli nadal będziemy słyszeć głos PANA, naszego Boga, pomrzemy.</verse>
				<verse number="26">Któż bowiem spośród wszelkiego ciała słyszał głos Boga żywego mówiącego spośród ognia, tak jak my, a pozostał przy życiu?</verse>
				<verse number="27">Zbliż się ty i wysłuchaj wszystkiego, co będzie mówił PAN, nasz Bóg. Ty zaś powiesz nam wszystko, co powie do ciebie PAN, nasz Bóg, a my posłuchamy i wykonamy to.</verse>
				<verse number="28">I PAN wysłuchał głosu waszych słów, kiedy mówiliście do mnie, i powiedział PAN do mnie: Słyszałem głos słów tego ludu, które wypowiedzieli do ciebie. Wszystko, co powiedzieli, jest słuszne.</verse>
				<verse number="29">Oby ich serce było takie, by się mnie bali i przestrzegali wszystkich moich przykazań przez wszystkie dni, aby dobrze się powodziło im i ich synom na wieki.</verse>
				<verse number="30">Idź i powiedz im: Wróćcie do swoich namiotów.</verse>
				<verse number="31">A ty zostań tu przy mnie, a powiem ci wszystkie przykazania, nakazy i prawa, których będziesz ich nauczał, aby je wypełniali w ziemi, którą daję im w posiadanie.</verse>
				<verse number="32">Dopilnujcie wypełniania tego tak, jak wam nakazał PAN, wasz Bóg. Nie zbaczajcie ani w prawo, ani w lewo.</verse>
				<verse number="33">Będziecie chodzić wszelką drogą, którą wam nakazał PAN, wasz Bóg, abyście żyli, aby dobrze się wam powodziło i żebyście przedłużyli [swoje] dni na ziemi, którą posiądziecie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">A oto przykazania, nakazy i prawa, których PAN, wasz Bóg, nakazał was nauczyć, żebyście je wypełniali w ziemi, do której idziecie, by ją posiąść;</verse>
				<verse number="2">Ażebyś bał się PANA, swego Boga, tak byś przestrzegał wszystkich jego nakazów i przykazań, które tobie nakazuję, tobie, twojemu synowi i synowi twego syna, po wszystkie dni twego życia, i aby twoje dni się przedłużyły.</verse>
				<verse number="3">Słuchaj więc, Izraelu, i pilnuj wypełniania tego, aby dobrze ci się powodziło i żebyście się bardzo rozmnożyli, tak jak obiecał ci PAN, Bóg twoich ojców, w ziemi opływającej mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="4">Słuchaj, Izraelu! PAN, nasz Bóg, PAN [jest] jeden.</verse>
				<verse number="5">Będziesz miłował PANA, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły;</verse>
				<verse number="6">A te słowa, które ja dziś nakazuję tobie, będą w twoim sercu;</verse>
				<verse number="7">I będziesz je często przypominał swoim synom i rozmawiał o nich, przebywając w swoim domu, idąc drogą, kładąc się i wstając.</verse>
				<verse number="8">Przywiążesz je jako znak do swoich rąk i będą jako przepaski między twymi oczami.</verse>
				<verse number="9">Wypiszesz je też na odrzwiach swego domu i na swoich bramach.</verse>
				<verse number="10">A gdy PAN, twój Bóg, wprowadzi cię do ziemi, którą poprzysiągł twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, że da tobie miasta wielkie i dobre, których nie budowałeś;</verse>
				<verse number="11">I wypełnione dobrami domy, których nie napełniałeś, i wykute studnie, których nie wykuwałeś, winnice i ogrody oliwne, których nie sadziłeś; gdy więc będziesz jadł do syta;</verse>
				<verse number="12">Strzeż się, abyś nie zapomniał PANA, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli.</verse>
				<verse number="13">Będziesz się bał PANA, swego Boga, i [będziesz] mu służyć, i na jego imię przysięgać.</verse>
				<verse number="14">Nie pójdziecie za obcymi bogami, za bogami narodów, które są dokoła was;</verse>
				<verse number="15">(PAN bowiem, twój Bóg, znajdujący się pośród ciebie, jest Bogiem zazdrosnym), by nie rozpalił się gniew PANA, twego Boga, przeciw tobie i aby nie wytępił cię z powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="16">Nie będziecie wystawiać na próbę PANA, swojego Boga, tak jak go wystawialiście na próbę w Massa.</verse>
				<verse number="17">Będziecie pilnie przestrzegać przykazań PANA, swojego Boga, jego świadectw i nakazów, które ci nakazał.</verse>
				<verse number="18">A czyń to, co jest prawe i dobre w oczach PANA, aby ci się dobrze powodziło, abyś wszedł i posiadł tę dobrą ziemię, którą PAN przysiągł twoim ojcom;</verse>
				<verse number="19">Aby wypędzić przed tobą wszystkich twoich wrogów, jak to PAN powiedział.</verse>
				<verse number="20">A gdy twój syn zapyta cię kiedyś: Co to za świadectwa, nakazy i prawa, które wam nakazał PAN, nasz Bóg?</verse>
				<verse number="21">Wtedy powiesz swemu synowi: Byliśmy niewolnikami faraona w Egipcie i PAN wyprowadził nas z Egiptu potężną ręką.</verse>
				<verse number="22">I na naszych oczach PAN czynił w Egipcie znaki i cuda, wielkie i dotkliwe, nad faraonem i nad całym jego domem.</verse>
				<verse number="23">Lecz wyprowadził nas stamtąd, aby nas wprowadzić i dać nam tę ziemię, którą przysiągł naszym ojcom.</verse>
				<verse number="24">I PAN nakazał nam wypełniać wszystkie te nakazy i bać się PANA, naszego Boga, żeby nam się dobrze powodziło po wszystkie dni, aby nas zachować przy życiu, tak jak dziś.</verse>
				<verse number="25">I będzie to nasza sprawiedliwość, gdy będziemy przestrzegać wszystkich tych przykazań i wypełniać je przed PANEM, naszym Bogiem, tak jak nam nakazał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Gdy PAN, twój Bóg, wprowadzi cię do ziemi, do której wchodzisz, by ją posiąść, i [gdy] wypędzi przed tobą wiele narodów: Chetytów, Girgaszytów, Amorytów, Kananejczyków, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów – siedem narodów liczniejszych i potężniejszych niż ty;</verse>
				<verse number="2">[Gdy] więc PAN, twój Bóg, wyda je tobie, wytępisz je, doszczętnie je wyniszczysz, nie zawrzesz z nimi przymierza i nie zlitujesz się nad nimi;</verse>
				<verse number="3">Nie będziesz z nimi zawierał małżeństw: swej córki nie dasz ich synowi i ich córki nie weźmiesz dla swego syna;</verse>
				<verse number="4">Gdyż odwiodłaby twego syna od kroczenia za mną, by służyli innym bogom. Wtedy rozpaliłby się gniew PANA na was i prędko by was wytępił.</verse>
				<verse number="5">Lecz tak z nimi postąpicie: Zburzycie ich ołtarze, pokruszycie ich pomniki, wytniecie ich gaje i spalicie ogniem ich rzeźbione posągi.</verse>
				<verse number="6">Ty bowiem jesteś świętym ludem dla PANA, swego Boga: PAN, twój Bóg, wybrał cię, abyś był dla niego szczególnym ludem spośród wszystkich narodów, które są na ziemi.</verse>
				<verse number="7">PAN umiłował was i wybrał was nie dlatego, że byliście liczniejsi od innych narodów, gdyż byliście najmniej liczni ze wszystkich narodów;</verse>
				<verse number="8">Lecz ponieważ PAN was umiłował i chciał dochować przysięgi, którą złożył waszym ojcom, PAN wyprowadził was potężną ręką i wykupił was z domu niewoli, z ręki faraona, króla Egiptu.</verse>
				<verse number="9">Uznaj więc, że PAN, twój Bóg, jest Bogiem, Bogiem wiernym, który zachowuje przymierze i miłosierdzie do tysiącznego pokolenia względem tych, którzy go miłują i przestrzegają jego przykazań;</verse>
				<verse number="10">A odpłaca w twarz tym, którzy go nienawidzą, aby ich zniszczyć. Nie zwleka [z karą] dla tego, który go nienawidzi; odpłaci mu w twarz.</verse>
				<verse number="11">Przestrzegaj więc przykazań, nakazów i praw, które ja dziś nakazuję ci wypełnić.</verse>
				<verse number="12">Jeśli będziecie słuchać tych praw, przestrzegać ich i wypełniać [je], wtedy PAN, twój Bóg, dochowa ci przymierza i miłosierdzia, które poprzysiągł twoim ojcom.</verse>
				<verse number="13">I będzie cię miłował, błogosławił ci i rozmnoży cię. I pobłogosławi owoc twego łona i owoc twojej ziemi: twoje zboże, twoje wino i twoją oliwę, przyrost twoich krów i trzody twoich owiec na ziemi, którą poprzysiągł twoim ojcom dać tobie.</verse>
				<verse number="14">Będziesz błogosławiony ponad wszystkie narody. Nie będzie niepłodnego i niepłodnej ani wśród ciebie, ani wśród twego bydła.</verse>
				<verse number="15">PAN oddali też od ciebie każdą chorobę i nie ześle na ciebie żadnych dotkliwych chorób Egiptu, które poznałeś, lecz ześle je na wszystkich, którzy cię nienawidzą.</verse>
				<verse number="16">I wytępisz wszystkie narody, które PAN, twój Bóg, tobie wyda; nie zlituje się nad nimi twoje oko. I nie będziesz służył ich bogom, bo byłoby to dla ciebie sidłem.</verse>
				<verse number="17">Jeśli powiesz w swym sercu: Te narody są liczniejsze ode mnie, jakże będę mógł je wypędzić?</verse>
				<verse number="18">Nie bój się ich, ale dobrze pamiętaj to, co PAN, twój Bóg, uczynił faraonowi i całemu Egiptowi;</verse>
				<verse number="19">Te wielkie doświadczenia, które twoje oczy widziały, te znaki, cuda, potężną rękę i wyciągnięte ramię, którymi PAN, twój Bóg, cię wyprowadził. Tak uczyni PAN, twój Bóg, wszystkim narodom, których się boisz.</verse>
				<verse number="20">Ponadto PAN, twój Bóg, ześle na nich szerszenie, aż wyginą ci, którzy pozostali, i ci, którzy ukryli się przed tobą.</verse>
				<verse number="21">Nie drżyj przed nimi, gdyż PAN, twój Bóg, [jest] pośród ciebie, Bóg wielki i straszliwy.</verse>
				<verse number="22">I PAN, twój Bóg, wypędzi przed tobą te narody z wolna i po trosze: Nie będziesz mógł wytępić ich szybko, aby nie rozmnożyły się przeciw tobie zwierzęta polne.</verse>
				<verse number="23">Lecz PAN, twój Bóg, wyda je tobie i porazi je wielką klęską, aż będą wyniszczone.</verse>
				<verse number="24">I wyda ich królów w twoje ręce i zgładzisz ich imię spod nieba. Nikt nie ostoi się przed tobą, aż ich wytępisz.</verse>
				<verse number="25">Rzeźbione posągi ich bogów spalisz w ogniu. Nie będziesz pożądał srebra ani złota, [które jest] na nich, ani nie będziesz brał go dla siebie, byś nie został przez nie usidlony, ponieważ to budzi odrazę u PANA, twego Boga.</verse>
				<verse number="26">Nie wnoś [takiej] obrzydliwości do swego domu, abyś się nie stał przekleństwem tak jak i ona. Będziesz się nią bardzo brzydził i czuł do niej ogromny wstręt, gdyż to jest przekleństwo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Wszystkich przykazań, które ci dziś nakazuję, będziecie przestrzegać i wypełniać [je], abyście żyli, rozmnażali się, weszli i posiedli ziemię, którą PAN przysiągł waszym ojcom.</verse>
				<verse number="2">Pamiętaj całą drogę, którą prowadził cię PAN, twój Bóg, przez te czterdzieści lat po pustyni, by cię ukorzyć i doświadczać, aby poznać, co jest w twoim sercu, czy będziesz przestrzegał jego przykazań, czy nie.</verse>
				<verse number="3">Upokorzył cię, dawał ci odczuć głód i karmił cię manną, której nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie, aby cię nauczyć, że nie samym chlebem człowiek żyje, ale że człowiek żyje każdym słowem, które wychodzi z ust PANA.</verse>
				<verse number="4">Twoja odzież nie zniszczyła się na tobie i twoja noga nie opuchła [przez] te czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="5">Rozważ więc w swym sercu, że jak człowiek karze swego syna, [tak] PAN, twój Bóg, karze ciebie.</verse>
				<verse number="6">Dlatego przestrzegaj przykazań PANA, swego Boga, abyś chodził jego drogami i bał się go.</verse>
				<verse number="7">PAN, twój Bóg, prowadzi cię bowiem do ziemi dobrej, [do] ziemi potoków wód, źródeł i głębin, wytryskających w dolinach i górach;</verse>
				<verse number="8">[Do] ziemi pszenicy i jęczmienia, winorośli, figowców i drzew granatu; [do] ziemi oliwy i miodu;</verse>
				<verse number="9">[Do] ziemi, w której będziesz jeść chleb, nie odczuwając niedostatku; w której niczego ci nie zabraknie; do ziemi, której kamienie są żelazem, a z jej gór będziesz wydobywać miedź.</verse>
				<verse number="10">Gdy będziesz jadł do syta, będziesz błogosławił PANA, swego Boga, za dobrą ziemię, którą ci dał.</verse>
				<verse number="11">Strzeż się, byś nie zapomniał PANA, swego Boga, i nie zaniedbał jego przykazań, jego praw i jego nakazów, które ci dziś nakazuję;</verse>
				<verse number="12">Aby – gdy najesz się do syta, pobudujesz piękne domy i zamieszkasz w nich;</verse>
				<verse number="13">I kiedy twoje bydło i owce rozmnożą się, przybędzie ci srebra i złota oraz wszystko, co będziesz miał, powiększy się;</verse>
				<verse number="14">Twoje serce nie uniosło się i abyś nie zapomniał PANA, swego Boga, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli;</verse>
				<verse number="15">Który cię przeprowadził przez tę wielką i straszną pustynię, [gdzie były] węże jadowite i skorpiony, [przez] suchą [ziemię], bez wody, i wydobył ci wodę z krzemiennej skały;</verse>
				<verse number="16">Który cię karmił na pustyni manną, której nie znali twoi ojcowie, aby cię ukorzyć i doświadczać, by w przyszłości wyświadczyć ci dobro;</verse>
				<verse number="17">Abyś nie mówił w swym sercu: Moja moc i siła mojej ręki zdobyły mi to bogactwo;</verse>
				<verse number="18">Ale pamiętaj PANA, swego Boga, gdyż to on daje ci siłę do zdobywania bogactwa, aby potwierdzić swoje przymierze, które poprzysiągł twoim ojcom, jak się to dziś okazuje.</verse>
				<verse number="19">Ale jeśli całkiem zapomnisz PANA, swego Boga, i pójdziesz za innymi bogami, będziesz im służył i oddawał pokłon, to oświadczam wam dziś, że na pewno zginiecie.</verse>
				<verse number="20">Jak narody, które PAN niszczy przed wami, tak zginiecie, ponieważ nie słuchaliście głosu PANA, waszego Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Słuchaj, Izraelu! Dziś przejdziesz przez Jordan, aby wejść i zawładnąć narodami większymi i potężniejszymi od ciebie, miastami wielkimi i obwarowanymi aż po samo niebo;</verse>
				<verse number="2">Ludem wielkim i wysokim, synami Anakitów, których znasz i o których słyszałeś, [kiedy mówiono]: Któż się może ostać wobec synów Anaka?</verse>
				<verse number="3">Wiedz zatem dzisiaj, że PAN, twój Bóg, przeprawia się przed tobą; [jak] ogień trawiący, zniszczy ich i poniży przed tobą, abyś ich wypędził i wytracił szybko, jak ci to obiecał PAN.</verse>
				<verse number="4">A gdy PAN, twój Bóg, wypędzi ich przed tobą, nie mów w swym sercu: Dzięki mojej sprawiedliwości PAN mnie wprowadził, abym posiadł tę ziemię. Lecz z powodu niegodziwości tych narodów PAN wygnał je przed tobą.</verse>
				<verse number="5">Nie dzięki swojej sprawiedliwości ani prawości swego serca wchodzisz, aby posiąść ich ziemię, lecz z powodu niegodziwości tych narodów PAN, twój Bóg, wypędza je przed tobą, i aby dopełnić słowo, które PAN poprzysiągł twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.</verse>
				<verse number="6">Wiedz zatem, że nie dzięki twojej sprawiedliwości PAN, twój Bóg, daje ci tę dobrą ziemię w posiadanie, gdyż jesteś ludem twardego karku.</verse>
				<verse number="7">Pamiętaj, a nie zapominaj, jak pobudzałeś do gniewu PANA, swego Boga, na pustyni. Od tego dnia, w którym wyszedłeś z ziemi Egiptu, aż do waszego przyjścia na to miejsce buntowaliście się przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="8">Także przy Horebie pobudziliście PANA do gniewu i rozgniewał się PAN na was tak, że chciał was wytępić.</verse>
				<verse number="9">Gdy wstąpiłem na górę, aby otrzymać kamienne tablice, tablice przymierza, które PAN zawarł z wami, przebywałem na górze przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy, nie jedząc chleba i nie pijąc wody.</verse>
				<verse number="10">Wtedy PAN dał mi dwie kamienne tablice zapisane palcem Boga, na których były wszystkie te słowa, które PAN powiedział wam na górze spośród ognia, w dniu waszego zgromadzenia.</verse>
				<verse number="11">A kiedy minęło czterdzieści dni i czterdzieści nocy, PAN dał mi dwie tablice kamienne, tablice przymierza.</verse>
				<verse number="12">I PAN powiedział do mnie: Wstań, zejdź stąd szybko, gdyż zepsuł się twój lud, który wyprowadziłeś z Egiptu. Szybko zboczyli z drogi, którą im nakazałem, i uczynili sobie odlany posąg.</verse>
				<verse number="13">PAN powiedział też do mnie: Widziałem ten lud, a jest to lud twardego karku.</verse>
				<verse number="14">Zostaw mnie, a ich wytępię i wytracę ich imię spod nieba, a z ciebie uczynię naród potężniejszy i większy od nich.</verse>
				<verse number="15">Wtedy zawróciłem i zszedłem z góry. Góra płonęła ogniem, a dwie tablice przymierza były w obu moich rękach.</verse>
				<verse number="16">A gdy spojrzałem, oto zgrzeszyliście przeciw PANU, waszemu Bogu, bo uczyniliście sobie lanego cielca. Szybko zboczyliście z drogi, którą PAN wam nakazał.</verse>
				<verse number="17">Wtedy wziąłem te dwie tablice, wyrzuciłem je z rąk i stłukłem je na waszych oczach.</verse>
				<verse number="18">Potem upadłem przed PANEM jak za pierwszym razem, przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy nie jadłem chleba i nie piłem wody z powodu wszystkich waszych grzechów, które popełniliście, czyniąc zło w oczach PANA, pobudzając go do gniewu.</verse>
				<verse number="19">Bałem się bowiem tej zapalczywości i gniewu, którymi PAN zapłonął przeciwko wam, by was wytępić. Lecz i tym razem PAN mnie wysłuchał.</verse>
				<verse number="20">Również na Aarona PAN bardzo się rozgniewał i chciał go zgładzić. W tym czasie modliłem się też za Aarona.</verse>
				<verse number="21">A wasz grzech, to jest cielca, którego uczyniliście, wziąłem i spaliłem w ogniu, potłukłem go i pokruszyłem, aż się stał miałki jak proch. I wrzuciłem jego proch do potoku wypływającego z góry.</verse>
				<verse number="22">Potem w Tabera, w Massa i w Kibrot-Hattaawa pobudziliście PANA do gniewu.</verse>
				<verse number="23">A gdy PAN wysłał was z Kadesz-Barnea, mówiąc: Idźcie i weźcie w posiadanie ziemię, którą wam dałem, zbuntowaliście się przeciw nakazowi PANA, waszego Boga, nie uwierzyliście mu i nie usłuchaliście jego głosu;</verse>
				<verse number="24">Buntowaliście się przeciw PANU od dnia, kiedy was poznałem.</verse>
				<verse number="25">Dlatego upadłem przed PANEM i leżałem przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy, bo PAN już powiedział, że was wytępi.</verse>
				<verse number="26">I modliłem się do PANA tymi słowy: Panie BOŻE, nie gub swego ludu i swego dziedzictwa, które odkupiłeś swoją wielkością, które wyprowadziłeś z Egiptu potężną ręką.</verse>
				<verse number="27">Wspomnij na swoje sługi: Abrahama, Izaaka i Jakuba; nie patrz na zatwardziałość tego ludu, na jego niegodziwość i grzech;</verse>
				<verse number="28">Aby nie mówiono w tej ziemi, z której nas wyprowadziłeś: Ponieważ PAN nie mógł wprowadzić ich do ziemi, którą im obiecał, i ponieważ ich znienawidził, wyprowadził ich, aby ich zgładzić na pustyni.</verse>
				<verse number="29">Oni są twoim ludem i twoim dziedzictwem, które wyprowadziłeś swą wielką mocą i wyciągniętym ramieniem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">W tym czasie PAN powiedział do mnie: Wyciosaj sobie dwie tablice kamienne podobne do pierwszych i wstąp do mnie na górę; uczyń też drewnianą arkę.</verse>
				<verse number="2">A napiszę na tych tablicach słowa, które były na pierwszych tablicach, które rozbiłeś; potem włożysz je do arki.</verse>
				<verse number="3">Uczyniłem więc arkę z drewna akacjowego i wyciosałem dwie tablice kamienne podobne do pierwszych, i wstąpiłem na górę, trzymając w rękach dwie tablice.</verse>
				<verse number="4">I PAN napisał na tych tablicach takie pismo jak poprzednio, dziesięć przykazań, które PAN wypowiedział do was na górze spośród ognia w dniu zgromadzenia. I dał mi je PAN.</verse>
				<verse number="5">Potem zawróciłem i zszedłem z góry, i włożyłem tablice do arki, którą uczyniłem, i tam się znajdują, tak jak PAN mi rozkazał.</verse>
				<verse number="6">Wtedy synowie Izraela wyruszyli od Beerot należącego do synów Jaakana do Mosery. Tam umarł Aaron i tam został pogrzebany. A jego syn Eleazar sprawował urząd kapłański w jego miejsce.</verse>
				<verse number="7">Stamtąd wyruszyli do Gudgody, a z Gudgody do Jotbata, do ziemi potoków wód.</verse>
				<verse number="8">W tym czasie PAN oddzielił pokolenie Lewiego do noszenia arki przymierza PANA, do stawania przed PANEM, by mu służyć i błogosławić w jego imię aż do dziś.</verse>
				<verse number="9">Dlatego [pokolenie] Lewiego nie ma działu ani dziedzictwa wśród swoich braci; PAN jest jego dziedzictwem, jak mu powiedział PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="10">A ja pozostałem na górze, jak poprzednio, czterdzieści dni i czterdzieści nocy; także tym razem PAN mnie wysłuchał i nie chciał cię wytępić PAN.</verse>
				<verse number="11">Potem PAN powiedział do mnie: Wstań, wyrusz przed tym ludem, żeby weszli i posiedli ziemię, którą poprzysiągłem dać ich ojcom.</verse>
				<verse number="12">Teraz więc, Izraelu, czego żąda od ciebie PAN, twój Bóg? Tylko tego, abyś się bał PANA, swego Boga, abyś chodził wszystkimi jego drogami i abyś go miłował, i służył PANU, swemu Bogu, z całego swego serca i całą swoją duszą;</verse>
				<verse number="13">Abyś przestrzegał przykazań PANA i jego nakazów, które ja ci dziś nakazuję dla twojego dobra.</verse>
				<verse number="14">Oto do PANA, twego Boga, należą niebiosa, niebiosa niebios, ziemia i wszystko, co [jest] na niej.</verse>
				<verse number="15">Jednak PAN upodobał sobie twoich ojców i umiłował ich, i wybrał ich potomstwo po nich, [czyli] was, ze wszystkich narodów, jak [to jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="16">Obrzeżcie więc nieobrzezanie swojego serca i nie zatwardzajcie już swojego karku.</verse>
				<verse number="17">Gdyż PAN, wasz Bóg, jest Bogiem bogów i PANEM panów, Bogiem wielkim, potężnym i straszliwym, który nie ma względu na osoby i nie przyjmuje darów.</verse>
				<verse number="18">On wymierza sprawiedliwość sierocie i wdowie i miłuje przybysza, dając mu chleb i odzież.</verse>
				<verse number="19">Miłujcie więc [i wy] przybysza, bo sami byliście przybyszami w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="20">Będziesz się bał PANA, swego Boga, jemu będziesz służył, do niego będziesz lgnąć i na jego imię będziesz przysięgał.</verse>
				<verse number="21">On jest twoją chwałą i twoim Bogiem, który uczynił dla ciebie wielkie i straszliwe rzeczy, które widziały twoje oczy.</verse>
				<verse number="22">W liczbie siedemdziesięciu dusz zeszli twoi ojcowie do Egiptu, a teraz PAN, twój Bóg, uczynił cię [tak] licznym jak gwiazdy niebieskie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Miłuj więc PANA, swego Boga, i przestrzegaj jego nakazu, jego ustaw, jego praw i jego przykazań przez wszystkie dni.</verse>
				<verse number="2">A poznajcie dziś (bo nie [mówię] do waszych synów, którzy nie znali i nie widzieli karania PANA, waszego Boga) jego wielkość, jego potężną rękę i jego wyciągnięte ramię;</verse>
				<verse number="3">Jego cuda i jego dzieła, których dokonał w Egipcie na faraonie, królu Egiptu, i na całej jego ziemi;</verse>
				<verse number="4">I co uczynił wojskom Egiptu, ich koniom i ich rydwanom: sprawił, że wody Morza Czerwonego zalały je, gdy was gonili, i wytracił ich PAN aż do dziś;</verse>
				<verse number="5">Także i to, co uczynił dla was na pustyni, aż do waszego przybycia na to miejsce;</verse>
				<verse number="6">I to, co uczynił Datanowi i Abiramowi, synom Eliaba, syna Rubena, gdy ziemia otworzyła swe usta i pochłonęła ich spośród całego Izraela razem z ich rodzinami, namiotami i całym ich dobytkiem.</verse>
				<verse number="7">A wasze oczy widziały wszystkie te wielkie dzieła PANA, których dokonał.</verse>
				<verse number="8">Przestrzegajcie więc każdego przykazania, które wam dziś nakazuję, abyście się umocnili, weszli i posiedli ziemię, do której wchodzicie, aby ją wziąć w posiadanie;</verse>
				<verse number="9">I żebyście przedłużyli swoje dni na ziemi, którą PAN poprzysiągł dać waszym ojcom i ich potomstwu, ziemię opływającą mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="10">Ziemia bowiem, do której wchodzisz, aby ją posiąść, nie jest jak ziemia Egiptu, z której wyszliście, którą zasiewałeś swoim ziarnem i nawadniałeś [przy pomocy] swoich nóg, jak ogród jarzyn.</verse>
				<verse number="11">Lecz ziemia, do której wchodzicie, aby ją posiąść, [jest] ziemią gór i dolin, która pije wodę deszczu z nieba;</verse>
				<verse number="12">Jest to ziemia, o którą PAN, twój Bóg, się troszczy, i na której oczy PANA, twego Boga, stale [spoczywają], od początku roku do jego końca.</verse>
				<verse number="13">A jeśli będziecie pilnie słuchać moich przykazań, które wam dziś nakazuję – żebyście miłowali PANA, swojego Boga, i służyli mu z całego swego serca i całą swoją duszą;</verse>
				<verse number="14">Wtedy dam waszej ziemi w odpowiednim czasie deszcz wczesny i późny i będziesz zbierał swoje zboża, swoje wino i swoją oliwę.</verse>
				<verse number="15">Dam też trawę na twoich polach dla twojego bydła, a będziesz jadł do syta.</verse>
				<verse number="16">Strzeżcie się, aby wasze serce nie dało się zwieść, abyście nie odstąpili i nie służyli innym bogom, i nie oddawali im pokłonu;</verse>
				<verse number="17">Bo wówczas zapali się gniew PANA przeciwko wam i zamknie [on] niebo, aby nie było deszczu i aby ziemia nie wydała swego plonu, i szybko wyginiecie z tej dobrej ziemi, którą PAN wam daje.</verse>
				<verse number="18">Weźcie więc te moje słowa do swego serca i do swej duszy i przywiążcie je do swojej ręki jako znak, i niech będą [jak] przepaski między waszymi oczami.</verse>
				<verse number="19">I nauczcie ich swoje dzieci, rozmawiając o nich, gdy siedzisz w domu i gdy będziesz w drodze, gdy się kładziesz i gdy wstajesz.</verse>
				<verse number="20">Wypiszesz je też na odrzwiach swego domu i na swoich bramach;</verse>
				<verse number="21">Aby się pomnożyły wasze dni i dni waszych dzieci w ziemi, którą PAN poprzysiągł dać waszym ojcom, dopóki niebo [będzie trwać] nad ziemią.</verse>
				<verse number="22">Bo jeśli będziecie pilnie przestrzegać wszystkich przykazań, które ja wam nakazuję wypełniać, żebyście miłowali PANA, swojego Boga, i chodzili wszystkimi jego drogami, lgnąc do niego;</verse>
				<verse number="23">Wtedy PAN wypędzi przed wami wszystkie te narody i zawładniecie narodami większymi i potężniejszymi od was.</verse>
				<verse number="24">Każde miejsce, po którym stąpać będzie stopa waszej nogi, będzie wasze: od pustyni i Libanu, od rzeki Eufrat aż do morza zachodniego będzie wasza granica.</verse>
				<verse number="25">Nikt nie ostoi się przed wami. PAN, wasz Bóg, wzbudzi strach i lęk przed wami po całej ziemi, którą będziecie deptać, jak wam powiedział.</verse>
				<verse number="26">Oto dziś kładę przed wami błogosławieństwo i przekleństwo.</verse>
				<verse number="27">Błogosławieństwo, jeśli będziecie posłuszni przykazaniom PANA, swojego Boga, które dziś wam nakazuję.</verse>
				<verse number="28">A przekleństwo, jeśli nie będziecie posłuszni przykazaniom PANA, swojego Boga, i zboczycie z drogi, którą wam dziś nakazuję, aby pójść za innymi bogami, których nie poznaliście.</verse>
				<verse number="29">Gdy PAN, twój Bóg, wprowadzi cię do ziemi, do której wchodzisz, aby ją posiąść, umieścisz [to] błogosławieństwo na górze Gerizim, a przekleństwo na górze Ebal.</verse>
				<verse number="30">Czy nie znajdują się [one] za Jordanem, po drodze w kierunku zachodu słońca, w ziemi Kananejczyków, którzy mieszkają na stepie, naprzeciwko Gilgal, przy równinie More?</verse>
				<verse number="31">Wy bowiem przejdziecie przez Jordan, aby wejść i posiąść ziemię, którą daje wam PAN, wasz Bóg, i posiądziecie ją i w niej zamieszkacie.</verse>
				<verse number="32">Dopilnujcie, abyście wypełniali wszystkie nakazy i prawa, które dziś wam przedkładam.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">To są nakazy i prawa, których wypełnienia dopilnujcie w ziemi, którą daje ci PAN, Bóg waszych ojców, żebyś ją dziedzicznie otrzymał po wszystkie dni swojego życia na ziemi.</verse>
				<verse number="2">Doszczętnie zniszczycie wszystkie miejsca, w których narody, którymi wy zawładniecie, służyli swoim bogom na wysokich górach, na wzgórzach i pod każdym zielonym drzewem.</verse>
				<verse number="3">Zburzycie ich ołtarze, potłuczecie ich pomniki i spalicie w ogniu ich gaje; porąbiecie też wyrzeźbione posągi ich bogów i wytracicie ich imiona z tego miejsca.</verse>
				<verse number="4">Nie postępujcie tak z PANEM, swoim Bogiem;</verse>
				<verse number="5">Lecz do miejsca, które PAN, wasz Bóg, wybierze ze wszystkich waszych pokoleń, aby tam umieścić swoje imię i zamieszkać, właśnie tam będziecie uczęszczać i tam będziecie przychodzić.</verse>
				<verse number="6">Tam będziecie przynosić swoje całopalenia, ofiary, dziesięciny i ofiary wzniesienia, swoje ofiary ślubowane i dobrowolne oraz pierworodne ze swojego bydła i owiec.</verse>
				<verse number="7">I tam będziecie jeść przed PANEM, swoim Bogiem, i będziecie się radować ze wszystkiego, co osiągnęły wasze ręce, wy i wasze rodziny, w czym pobłogosławi cię PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="8">Nie będziecie postępować zgodnie z tym wszystkim, co my tu dziś czynimy: każdy, co jest dobre w jego oczach;</verse>
				<verse number="9">Jeszcze nie przyszliście bowiem do odpoczynku i do dziedzictwa, które PAN, twój Bóg, daje tobie.</verse>
				<verse number="10">Ale gdy przejdziecie przez Jordan, będziecie mieszkać w ziemi, którą PAN, wasz Bóg, daje wam w dziedzictwo, gdy tam da wam odpoczynek od wszystkich waszych wrogów wokoło i zamieszkacie bezpiecznie;</verse>
				<verse number="11">Wtedy na miejsce, które PAN, wasz Bóg, wybierze sobie, by w nim przebywało jego imię, przyniesiecie wszystko, co wam nakazuję: wasze całopalenia, ofiary, dziesięciny i ofiary wzniesienia, oraz wszystkie najlepsze ofiary ślubowane, które będziecie ślubować PANU.</verse>
				<verse number="12">I będziecie się radować przed PANEM, swoim Bogiem, wy, wasi synowie, wasze córki, wasi słudzy, wasze służące oraz Lewita, który jest w waszych bramach, ponieważ nie ma działu ani dziedzictwa z wami.</verse>
				<verse number="13">Strzeż się, abyś nie składał swoich całopaleń na każdym miejscu, które zobaczysz;</verse>
				<verse number="14">Lecz tylko na miejscu, które wybierze PAN w jednym z twoich pokoleń, tam będziesz składał swoje całopalenia i tam będziesz czynił wszystko, co ci nakazuję.</verse>
				<verse number="15">Jeśli jednak twoja dusza zapragnie, możesz zabić i jeść mięso według błogosławieństwa PANA, swego Boga, które da tobie we wszystkich twoich bramach. Może je jeść nieczysty i czysty, podobnie jak sarnę albo jelenia.</verse>
				<verse number="16">Tylko krwi nie będziecie spożywać; wylejecie ją na ziemię jak wodę.</verse>
				<verse number="17">Nie będziesz mógł w swoich bramach spożywać dziesięciny ze swego zboża, wina i oliwy, pierworodnych ze swego bydła i swoich owiec ani żadnej ze swoich ofiar ślubowanych, które ślubowałeś, ze swoich dobrowolnych ofiar lub z ofiary wzniesienia.</verse>
				<verse number="18">Lecz będziesz je spożywał przed PANEM, swoim Bogiem, na miejscu, które wybierze PAN, twój Bóg, [spożyjesz] ty, twój syn, twoja córka, twój sługa, twoja służąca oraz Lewita, który jest w twoich bramach. I będziesz się radował przed PANEM, swoim Bogiem, ze wszystkiego, co osiągną twoje ręce.</verse>
				<verse number="19">Strzeż się, abyś nie opuszczał Lewity przez wszystkie twoje dni na ziemi.</verse>
				<verse number="20">Gdy PAN, twój Bóg, poszerzy twoją granicę, tak jak ci zapowiedział, a powiesz: Będę jadł mięso, ponieważ twoja dusza pragnie jeść mięso, to możesz go spożyć tyle, ile tylko zapragnie twoja dusza.</verse>
				<verse number="21">A jeśli daleko od ciebie będzie miejsce, które PAN, twój Bóg, wybierze, aby tam przebywało jego imię, wtedy zabijesz ze swego bydła i ze swoich owiec, które da ci PAN, tak jak ci nakazałem, i będziesz jadł w swoich bramach cokolwiek twoja dusza zapragnie.</verse>
				<verse number="22">Jak się je sarnę lub jelenia, tak będziesz je spożywać. Zarówno nieczysty, jak i czysty może je spożywać.</verse>
				<verse number="23">Tylko wystrzegaj się, byś nie spożywał krwi, bo krew jest życiem, i nie będziesz spożywał życia razem z mięsem.</verse>
				<verse number="24">Nie będziesz jej spożywał, wylej ją na ziemię jak wodę.</verse>
				<verse number="25">Nie będziesz jej spożywał, aby się dobrze powodziło tobie i twoim synom po tobie, gdy uczynisz to, co jest dobre w oczach PANA.</verse>
				<verse number="26">Tylko twoje rzeczy święte, które będziesz miał, i twoje ofiary ślubowane weźmiesz i przyniesiesz na miejsce, które wybierze PAN;</verse>
				<verse number="27">I złożysz swoje całopalenia, mięso i krew na ołtarzu PANA, swego Boga. Lecz krew twoich ofiar będzie wylana na ołtarzu PANA, twego Boga, mięso zaś spożyjesz.</verse>
				<verse number="28">Przestrzegaj i słuchaj wszystkich tych słów, które ci nakazuję, aby dobrze się powodziło tobie i twoim synom po tobie aż na wieki, gdy będziesz czynić to, co dobre i prawe w oczach PANA, twojego Boga.</verse>
				<verse number="29">Gdy PAN, twój Bóg, wytępi przed tobą narody, do których idziesz, by nimi zawładnąć, i opanujesz je, i zamieszkasz w ich ziemi;</verse>
				<verse number="30">Strzeż się, byś się nie dał usidlić, [idąc] za nimi, gdy będą wytępione przed tobą; nie pytaj się też o ich bogów, mówiąc: W jaki sposób te narody służyły swoim bogom? Tak samo i ja uczynię.</verse>
				<verse number="31">Nie uczynisz tak PANU, swemu Bogu, gdyż wszystko, czym brzydzi się PAN i czego nienawidzi, czynili swoim bogom; nawet swoich synów i swoje córki palili w ogniu dla swoich bogów.</verse>
				<verse number="32">Cokolwiek wam nakazuję, pilnie wypełniajcie. Nic do tego nie dodasz ani od tego nie ujmiesz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Jeśli powstanie pośród was prorok albo ktoś, kto ma sny, i ukaże ci znak lub cud;</verse>
				<verse number="2">I stanie się ten znak albo cud, o którym ci oznajmił, [i] powie: Pójdźmy za innymi bogami, których ty nie znasz, i służmy im;</verse>
				<verse number="3">Nie usłuchasz słów tego proroka ani tego, który ma sny, gdyż PAN, wasz Bóg, doświadcza was, aby poznać, czy miłujecie PANA, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą.</verse>
				<verse number="4">Za PANEM, swoim Bogiem, będziecie chodzić, jego będziecie się bać, przestrzegać jego przykazań i słuchać jego głosu, będziecie mu służyć i do niego lgnąć.</verse>
				<verse number="5">A ten prorok albo ten, który ma sny, poniesie śmierć, gdyż namówił do odstępstwa od PANA, waszego Boga (który wyprowadził was z ziemi Egiptu i odkupił was z domu niewoli), by sprowadzić cię z drogi, którą PAN, twój Bóg, nakazał ci iść. W ten sposób wykorzenisz to zło spośród siebie.</verse>
				<verse number="6">Jeśli twój brat, syn twojej matki, albo twój syn bądź twoja córka albo żona [spoczywająca] na twym łonie, albo twój przyjaciel, który jest dla ciebie jak twoja dusza, będą cię namawiać, mówiąc potajemnie: Pójdźmy i służmy innym bogom, których nie poznałeś ani ty, ani twoi ojcowie;</verse>
				<verse number="7">Któremuś z bogów tych narodów, które są dokoła was, tych blisko ciebie lub daleko od ciebie, od jednego końca ziemi aż do jej drugiego końca;</verse>
				<verse number="8">Nie ulegniesz mu ani go nie usłuchasz; twoje oko nie zlituje się nad nim, nie zmiłujesz się nad nim ani nie ukryjesz go;</verse>
				<verse number="9">Ale koniecznie go zabijesz; najpierw twoja ręka będzie nad nim, by go zabić, a potem ręka całego ludu.</verse>
				<verse number="10">I ukamienujesz go na śmierć, ponieważ chciał odwieść cię od PANA, twego Boga, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli;</verse>
				<verse number="11">A cały Izrael usłyszy [o tym] i będzie się bał, i już nie popełni takiego zła pośród was.</verse>
				<verse number="12">A jeśli usłyszysz, że w jednym z twoich miast, które PAN, twój Bóg, daje ci na mieszkanie, ktoś powie:</verse>
				<verse number="13">Wyszli [pewni] ludzie Beliala spośród ciebie i uwodzą mieszkańców miasta, mówiąc: Pójdźmy i służmy innym bogom, których nie poznaliście;</verse>
				<verse number="14">Wtedy przeprowadzisz dochodzenie, zbadasz i pilnie wypytasz. Jeśli okaże się prawdą i rzeczą pewną, że popełniono taką obrzydliwość pośród was;</verse>
				<verse number="15">Koniecznie wytracisz mieszkańców tego miasta ostrzem miecza, zniszczysz je doszczętnie i wszystko, co w nim [jest], również jego bydło, ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="16">A cały jego łup zbierzesz na środku placu i doszczętnie spalisz w ogniu miasto razem z całym łupem dla PANA, swego Boga. I będzie zwaliskiem wiecznym, nigdy nie zostanie odbudowane.</verse>
				<verse number="17">I nie zostanie w twoich rękach nic z tych rzeczy przeklętych, aby PAN odwrócił gniew swojej zapalczywości i okazał ci miłosierdzie, i zmiłował się nad tobą, i rozmnożył cię, jak poprzysiągł twoim ojcom;</verse>
				<verse number="18">Gdy będziesz słuchał głosu PANA, swego Boga, zachowując wszystkie jego przykazania, które ci dziś nakazuję, byś czynił to, co prawe w oczach PANA, twojego Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Jesteście dziećmi PANA, swojego Boga. Nie będziecie się kaleczyć ani robić łysiny między swymi oczyma po umarłym;</verse>
				<verse number="2">Jesteś bowiem ludem świętym dla PANA, swego Boga, i PAN wybrał cię, abyś był dla niego szczególnym ludem spośród wszystkich narodów, które są na ziemi.</verse>
				<verse number="3">Nie będziesz jeść nic obrzydliwego.</verse>
				<verse number="4">Oto zwierzęta, które możecie jeść: wół, owca i koza;</verse>
				<verse number="5">Jeleń, sarna, daniel, koziorożec, antylopa, dziki wół i kozica.</verse>
				<verse number="6">I każde zwierzę, które ma rozdzielone kopyto, podzielone na pół racice i które spośród zwierząt przeżuwa, te będziecie jeść.</verse>
				<verse number="7">Lecz z tych, które przeżuwają lub które mają rozdzielone kopyta, nie będziecie jeść wielbłąda, zająca i królika. One bowiem przeżuwają, ale nie mają rozdzielonych kopyt; będą dla was nieczyste.</verse>
				<verse number="8">Także świni, bo choć ma kopyto rozdzielone, nie przeżuwa; będzie dla was nieczysta. Ich mięsa nie będziecie jeść i ich padliny nie będziecie dotykać.</verse>
				<verse number="9">To będziecie jeść ze wszystkiego, co jest w wodzie: wszystko, co ma płetwy i łuski, będziecie jeść.</verse>
				<verse number="10">Lecz wszystkiego, co nie ma płetw i łusek, nie będziecie jeść; będzie [to] dla was nieczyste.</verse>
				<verse number="11">Wszelkie czyste ptactwo będziecie jeść.</verse>
				<verse number="12">Lecz oto te, których jeść nie będziecie: orzeł, orłosęp i rybołów;</verse>
				<verse number="13">Sokół, kania i sęp według jego rodzaju;</verse>
				<verse number="14">I kruk według jego rodzaju;</verse>
				<verse number="15">Struś, sowa, mewa i jastrząb według jego rodzaju;</verse>
				<verse number="16">Puszczyk, puchacz i łabędź;</verse>
				<verse number="17">Pelikan, ścierwnik i kormoran;</verse>
				<verse number="18">Bocian i czapla według ich rodzaju, dudek i nietoperz.</verse>
				<verse number="19">Wszelkie owady skrzydlate będą dla was nieczyste, nie będziecie ich jeść.</verse>
				<verse number="20">Możecie jeść każdego ptaka czystego.</verse>
				<verse number="21">Nie będziecie jeść żadnej padliny. Dasz to do spożycia przybyszowi, który jest w twoich bramach, albo sprzedasz cudzoziemcowi, gdyż jesteś ludem świętym dla PANA, swego Boga. Nie będziesz gotować koźlęcia w mleku jego matki.</verse>
				<verse number="22">Ochoczo będziesz dawać dziesięciny z całego zbioru swego nasienia, które co roku wydaje pole.</verse>
				<verse number="23">A będziesz spożywać przed PANEM, swoim Bogiem, w miejscu, które wybierze na mieszkanie dla swego imienia, dziesięcinę ze swego zboża, wina i oliwy oraz z pierworodnych swoich wołów i trzód, byś uczył się bać PANA, swego Boga, po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="24">A jeśli daleka będzie twoja droga i nie będziesz mógł tego tam zanieść, jeśli odległe jest od ciebie to miejsce, które wybierze PAN, twój Bóg, na mieszkanie dla swego imienia, gdy PAN, twój Bóg, będzie cię błogosławić;</verse>
				<verse number="25">Wtedy spieniężysz to, pieniądze zawiniesz w swoich rękach i pójdziesz na miejsce, które wybierze PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="26">I za te pieniądze kupisz wszystko, czego zapragnie twoja dusza: woły, owce, wino czy mocny napój lub wszystko, czego zechce twoja dusza. I będziesz tam jadł przed PANEM, swoim Bogiem, i będziesz się cieszył, ty i twój dom;</verse>
				<verse number="27">Oraz Lewita, który mieszka w twoich bramach; nie opuścisz go, gdyż nie ma działu ani dziedzictwa z tobą.</verse>
				<verse number="28">Po upływie trzech lat odłożysz wszystkie dziesięciny ze zbiorów tego samego roku i złożysz ją w swoich bramach.</verse>
				<verse number="29">Wtedy przyjdzie Lewita, który nie ma działu ani dziedzictwa z tobą, oraz przybysz, sierota i wdowa, którzy są w twoich bramach, i będą jeść do syta, aby PAN, twój Bóg, błogosławił cię w każdej pracy twoich rąk, której się podejmiesz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Po upływie [każdego] siódmego roku ustanowisz darowanie [długów].</verse>
				<verse number="2">A to jest sposób darowania: każdy wierzyciel daruje pożyczkę, jakiej udzielił swemu bliźniemu; nie będzie domagał się [zwrotu] od swego bliźniego lub od swego brata, ponieważ obwołano darowanie [długów] dla PANA.</verse>
				<verse number="3">Od obcego możesz domagać się [zwrotu], lecz co będziesz miał u swego brata, twoja ręka daruje;</verse>
				<verse number="4">Do czasu, gdy nie będzie pośród was ubogich, ponieważ PAN będzie cię hojnie błogosławił w ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w dziedziczne posiadanie.</verse>
				<verse number="5">Jeśli tylko będziesz uważnie słuchał głosu PANA, swego Boga, byś pilnował wypełniania wszystkich przykazań, które dziś ci nakazuję;</verse>
				<verse number="6">Gdyż PAN, twój Bóg, będzie cię błogosławić, tak jak ci obiecał; będziesz pożyczał wielu narodom, a sam [od nikogo] nie będziesz pożyczał; będziesz panował nad wieloma narodami, a [one] nad tobą nie zapanują.</verse>
				<verse number="7">Jeśli będzie u ciebie jakiś ubogi spośród twoich braci w którymkolwiek z twoich miast w ziemi, którą ci daje PAN, twój Bóg, nie zatwardzaj swego serca ani nie zamykaj swej ręki przed swoim ubogim bratem;</verse>
				<verse number="8">Ale hojnie otworzysz mu swoją rękę i chętnie pożyczysz mu tyle, ile będzie potrzebował, czego mu będzie brakowało.</verse>
				<verse number="9">Strzeż się, by nie powstała w twoim sercu niegodziwa myśl, byś nie mówił: Zbliża się rok siódmy, rok darowania [długów] – i abyś nie patrzył surowo na swego ubogiego brata i [nic] mu nie dał; wtedy [on] wołałby do PANA przeciwko tobie i obciążyłbyś się grzechem;</verse>
				<verse number="10">Chętnie mu dasz i twoje serce nie będzie ubolewało, gdy mu dajesz, gdyż PAN, twój Bóg, będzie cię za to błogosławił w każdym twoim dziele i w każdym twoim przedsięwzięciu.</verse>
				<verse number="11">Ubogich bowiem nie zabraknie w [waszej] ziemi. Dlatego nakazuję ci: Otworzysz hojnie swoją rękę swemu bratu, nędznemu i ubogiemu w twej ziemi.</verse>
				<verse number="12">Jeśli zaprzeda ci się twój brat, Hebrajczyk lub Hebrajka, a będzie ci służyć przez sześć lat, to w siódmym roku wypuścisz go od siebie na wolność.</verse>
				<verse number="13">A gdy wypuścisz go od siebie na wolność, nie wypuścisz go z pustymi rękami.</verse>
				<verse number="14">Hojnie go obdarujesz ze swego bydła, klepiska i tłoczni. Dasz mu [z tego], w czym pobłogosławił cię PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="15">I będziesz pamiętać, że sam byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu i że, PAN, twój Bóg, wykupił cię. Dlatego ja nakazuję ci to dziś.</verse>
				<verse number="16">Ale jeśli on ci powie: Nie odejdę od ciebie – bo miłuje ciebie i twój dom i ponieważ jest mu u ciebie dobrze;</verse>
				<verse number="17">Wtedy weźmiesz szydło i przekłujesz mu ucho, [przykładając je] o drzwi, i będzie twoim sługą na wieki. Tak samo postąpisz ze swoją służącą.</verse>
				<verse number="18">Niech nie będzie ci przykro, że wypuścisz go od siebie na wolność, gdyż służąc ci przez sześć lat, wysłużył podwójną zapłatę najemnika. A PAN, twój Bóg, będzie cię błogosławił we wszystkim, co uczynisz.</verse>
				<verse number="19">Każdego pierworodnego samca ze swego bydła albo z owiec poświęcisz PANU, swemu Bogu. Nie będziesz używał do pracy pierworodnego z cielców ani nie będziesz strzygł pierworodnego ze swoich owiec.</verse>
				<verse number="20">Będziesz je spożywał każdego roku przed PANEM, swoim Bogiem, ty i twój dom, w miejscu, które wybierze PAN;</verse>
				<verse number="21">A gdyby miało jakąś wadę, [było] kulawe, ślepe [lub miało] jakąkolwiek inną wadę, nie złożysz go na ofiarę PANU, swemu Bogu.</verse>
				<verse number="22">Zjesz je w swoich bramach. Zarówno nieczysty, jak i czysty może je jeść, tak jak sarnę i jelenia;</verse>
				<verse number="23">Tylko jego krwi nie będziesz spożywał; wylejesz ją na ziemię jak wodę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Przestrzegaj miesiąca Abib i obchodź Paschę dla PANA, swego Boga, ponieważ w miesiącu Abib PAN, twój Bóg, wyprowadził cię w nocy z Egiptu.</verse>
				<verse number="2">Złożysz PANU, swemu Bogu, ofiarę paschalną z owiec i wołów w miejscu, które PAN wybierze na mieszkanie dla swego imienia.</verse>
				<verse number="3">Nie będziesz jadł wraz z nią chleba kwaszonego; przez siedem dni będziesz jadł z nią przaśniki, chleb utrapienia – gdyż w pośpiechu wyszedłeś z ziemi Egiptu – abyś pamiętał dzień swego wyjścia z ziemi Egiptu po wszystkie dni swego życia.</verse>
				<verse number="4">Nie zobaczy się u ciebie kwasu we wszystkich twoich granicach przez siedem dni. Z mięsa, które złożyłeś pierwszego dnia wieczorem, nie zostawisz nic przez noc do rana.</verse>
				<verse number="5">Nie będziesz mógł składać [ofiary] paschalnej w żadnej twojej miejscowości, którą daje ci PAN, twój Bóg;</verse>
				<verse number="6">Lecz w miejscu, które PAN, twój Bóg, wybierze na mieszkanie dla swego imienia, tam będziesz składał [ofiarę] paschalną wieczorem o zachodzie słońca, w porze swego wyjścia z Egiptu.</verse>
				<verse number="7">Upieczesz ją i spożyjesz w miejscu, które PAN, twój Bóg, wybierze. Potem rano zawrócisz i pójdziesz do swoich namiotów.</verse>
				<verse number="8">Przez sześć dni będziesz jadł przaśniki, a siódmego dnia [będzie] uroczyste święto dla PANA, twego Boga. Nie będziesz [wtedy] wykonywał żadnej pracy.</verse>
				<verse number="9">Odliczysz sobie siedem tygodni. Zaczniesz liczyć te siedem tygodni od zapuszczenia sierpa w zboże.</verse>
				<verse number="10">Potem będziesz obchodził Święto Tygodni dla PANA, swego Boga, z dobrowolną ofiarą twojej ręki, którą dasz stosownie do tego, jak cię błogosławił PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="11">A w miejscu, które PAN, twój Bóg, wybierze na mieszkanie dla swego imienia, będziesz się radował przed PANEM, swoim Bogiem, ty, twój syn i twoja córka, twój sługa i twoja służąca, Lewita, który jest w twoich bramach, przybysz, sierota i wdowa, którzy będą wśród was.</verse>
				<verse number="12">I będziesz pamiętał, że byłeś niewolnikiem w Egipcie. Dlatego pilnuj wypełnienia tych nakazów.</verse>
				<verse number="13">Będziesz obchodził Święto Namiotów przez siedem dni, gdy zbierzesz [plony] ze swojego klepiska i tłoczni.</verse>
				<verse number="14">I będziesz się radował podczas tego święta, ty, twój syn i twoja córka, twój sługa i twoja służąca, Lewita, który jest w twoich bramach, przybysz, sierota i wdowa, którzy [będą] w [obrębie] twoich bram.</verse>
				<verse number="15">Przez siedem dni będziesz obchodził uroczyste święto dla PANA, swego Boga, w miejscu, które PAN wybierze, gdyż PAN, twój Bóg, będzie cię błogosławił we wszystkich twoich zbiorach i w każdej pracy twoich rąk; i będziesz pełny radości.</verse>
				<verse number="16">Trzy razy w roku wszyscy twoi mężczyźni pokażą się przed PANEM, twoim Bogiem, w miejscu, które on wybierze: na Święto Przaśników, na Święto Tygodni i na Święto Namiotów. A nikt nie pokaże się przed PANEM z pustymi rękami.</verse>
				<verse number="17">Każdy [przyjdzie] z darem ze swojej ręki według błogosławieństwa PANA, twojego Boga, które on ci daje.</verse>
				<verse number="18">Ustanowisz sobie sędziów i urzędników we wszystkich swoich miastach, które PAN, twój Bóg, daje ci dla wszystkich waszych pokoleń, aby sądzili lud sprawiedliwym sądem.</verse>
				<verse number="19">Nie będziesz naginał sądu, nie będziesz miał względu na osobę i nie będziesz brał daru, gdyż dar zaślepia oczy mądrych i wypacza słowa sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="20">Podążaj całkowicie za sprawiedliwością, abyś żył i posiadł ziemię, którą daje ci PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="21">Nie posadzisz sobie gaju z żadnego drzewa dokoła ołtarza PANA, swego Boga, jaki sobie zbudujesz.</verse>
				<verse number="22">Nie postawisz sobie posągu, [gdyż] PAN, twój Bóg, nienawidzi tego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Nie złożysz PANU, swemu Bogu, ofiary z cielca lub owcy, które mają skazę lub jakąkolwiek wadę, gdyż to budzi odrazę w PANU, twym Bogu.</verse>
				<verse number="2">Jeśli znajdzie się pośród was w jakimkolwiek z twoich miast, które daje ci PAN, twój Bóg, mężczyzna czy kobieta, którzy dopuszczą się zła w oczach PANA, twego Boga, przekraczając jego przymierze;</verse>
				<verse number="3">I idąc, będą służyć innym bogom i oddawać pokłon im lub słońcu, księżycowi albo całemu zastępowi niebios, czego nie nakazałem;</verse>
				<verse number="4">I zostanie ci o tym doniesione, a ty wysłuchasz tego, zbadasz [to] dokładnie i okaże się [to] prawdą i rzeczą pewną, że popełniono taką obrzydliwość w Izraelu;</verse>
				<verse number="5">Wtedy wyprowadzisz do swoich bram tego mężczyznę lub tę kobietę, którzy dopuścili się tego zła, i tego mężczyznę lub tę kobietę ukamienujesz, aż umrą.</verse>
				<verse number="6">Na podstawie zeznania dwóch lub trzech świadków ma być zabity skazany na śmierć; nie wolno skazać go na śmierć na podstawie zeznania jednego świadka.</verse>
				<verse number="7">Ręka świadków będzie na nim, aby go zabić, a potem ręce całego ludu. Tak usuniesz zło spośród siebie.</verse>
				<verse number="8">Jeśli sprawa sądowa dotycząca przelania krwi, roszczeń, zranień oraz sporów w twoich bramach będzie dla ciebie za trudna, wtedy wstaniesz i pójdziesz do miejsca, które PAN, twój Bóg, wybierze.</verse>
				<verse number="9">I przyjdziesz do kapłanów Lewitów, i do sędziego, który w tym czasie będzie [urzędował], i poradzisz się ich, a oni oznajmią ci orzeczenie.</verse>
				<verse number="10">I postąpisz zgodnie z orzeczeniem, które ci przekażą na tym miejscu, które PAN wybrał, i pilnie wykonasz wszystko tak, jak cię pouczą.</verse>
				<verse number="11">Postąpisz zgodnie z pouczeniem prawa, którego ci udzielą, i zgodnie z rozstrzygnięciem, które ci przekażą. Nie odstąpisz od orzeczenia, które ci oznajmią ani na prawo, ani na lewo.</verse>
				<verse number="12">A człowiek, który postąpi zuchwale i nie posłucha kapłana pełniącego tam służbę przed PANEM, twoim Bogiem, lub sędziego, poniesie śmierć. Tak usuniesz to zło z Izraela.</verse>
				<verse number="13">A cały lud usłyszy [o tym] i będzie się bał, i nie postąpi już zuchwale.</verse>
				<verse number="14">Gdy wejdziesz do ziemi, którą daje ci PAN, twój Bóg, gdy posiądziesz ją i zamieszkasz w niej, i powiesz sobie: Ustanowię nad sobą króla tak jak wszystkie okoliczne narody;</verse>
				<verse number="15">Tego tylko ustanowisz królem nad sobą, którego PAN, twój Bóg, wybierze. Spośród swoich braci ustanowisz nad sobą króla; nie możesz ustanowić nad sobą cudzoziemca, który nie jest twoim bratem.</verse>
				<verse number="16">Tylko niech nie pomnaża sobie koni ani nie prowadzi ludu do Egiptu, aby nabyć wiele koni, ponieważ PAN wam powiedział: Nie wracajcie tą drogą nigdy więcej.</verse>
				<verse number="17">Nie będzie też pomnażał sobie żon, aby jego serce się nie odwróciło; niech nie nabywa zbyt wiele srebra i złota.</verse>
				<verse number="18">A gdy już zasiądzie na swym królewskim tronie, napisze sobie w księdze odpis tego prawa od kapłanów Lewitów.</verse>
				<verse number="19">I będzie go miał przy sobie, i będzie go czytał po wszystkie dni swego życia, aby się nauczył bać PANA, swego Boga, by przestrzegał wszystkich słów tego prawa oraz tych ustaw i [aby] je wykonywał;</verse>
				<verse number="20">Aby jego serce nie wynosiło się ponad jego braci i żeby nie odstąpił od tego przykazania ani na prawo, ani na lewo, aby żył długo w swoim królestwie, on i jego synowie, pośród Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Kapłani lewiccy oraz całe pokolenie Lewiego nie będą mieli działu ani dziedzictwa z Izraelem. Będą spożywać ofiary ogniowe PANA i jego dziedzictwo.</verse>
				<verse number="2">Nie będą mieli dziedzictwa pośród swoich braci. PAN jest ich dziedzictwem, tak jak im powiedział.</verse>
				<verse number="3">A taka będzie należność kapłanów od ludu, od tych, którzy składają ofiarę, czy to wołu, czy owcę: oddadzą kapłanowi łopatkę, obie szczęki i żołądek.</verse>
				<verse number="4">Oddasz mu pierwociny swego zboża, wina i oliwy oraz pierwociny wełny ze swoich owiec.</verse>
				<verse number="5">Jego bowiem wybrał PAN, twój Bóg, ze wszystkich twoich pokoleń, aby stawał i służył w imię PANA, on i jego synowie, po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="6">A jeśli przyjdzie Lewita z jednego z twoich miast z całego Izraela, gdzie przebywa, a przyjdzie z całym pragnieniem swej duszy do miejsca, które PAN wybierze;</verse>
				<verse number="7">Wtedy będzie służyć w imię PANA, swego Boga, tak jak wszyscy jego bracia Lewici, którzy tam stoją przed PANEM.</verse>
				<verse number="8">Będą jeść równą część oprócz tego, co mają ze sprzedaży ojcowizny.</verse>
				<verse number="9">Gdy wejdziesz do ziemi, którą PAN, twój Bóg, ci daje, nie ucz się postępować według obrzydliwości tych narodów.</verse>
				<verse number="10">Niech nie znajdzie się pośród was nikt, kto by przeprowadzał swego syna lub córkę przez ogień, ani wróżbita, ani wróżbiarz, ani jasnowidz, ani czarownik;</verse>
				<verse number="11">Ani zaklinacz, ani nikt, kto by wywoływał duchy, ani czarnoksiężnik, ani nekromanta.</verse>
				<verse number="12">Każdy bowiem, kto czyni takie rzeczy, budzi odrazę w PANU. Z powodu tych obrzydliwości PAN, twój Bóg, wypędza przed tobą te [narody].</verse>
				<verse number="13">Będziesz doskonały przed PANEM, swoim Bogiem.</verse>
				<verse number="14">Gdyż te narody, które opanujesz, słuchają wieszczbiarzy i wróżbitów, lecz tobie nie pozwala na to PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="15">PAN, twój Bóg, wzbudzi ci proroka podobnego do mnie spośród ciebie, spośród twoich braci. Jego będziecie słuchać;</verse>
				<verse number="16">Zgodnie z tym wszystkim, o co prosiłeś PANA, swego Boga, na Horebie, w dniu zgromadzenia: Niech już nie słucham głosu PANA, swego Boga, i niech już nie patrzę na ten wielki ogień, abym nie umarł.</verse>
				<verse number="17">Wtedy PAN powiedział do mnie: Słusznie powiedzieli.</verse>
				<verse number="18">Wzbudzę im proroka podobnego do ciebie spośród ich braci i włożę moje słowa w jego usta, a on powie im wszystko, co mu rozkażę.</verse>
				<verse number="19">I jeśli ktoś nie będzie posłuszny moim słowom, które będzie on mówić w moim imieniu, zażądam od niego [zdania sprawy].</verse>
				<verse number="20">Natomiast prorok, który odważy się mówić słowo w moim imieniu, którego mu nie nakazałem mówić, albo będzie mówił w imieniu obcych bogów, taki prorok poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="21">A jeśli powiesz w swym sercu: Jak rozpoznamy to słowo, którego PAN nie wypowiedział?</verse>
				<verse number="22">Gdy prorok będzie coś mówił w imieniu PANA, a to się nie spełni ani nie nastąpi, to jest to słowo, którego PAN nie wypowiedział, lecz prorok mówił to z zuchwalstwa. Nie bój się go.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Gdy PAN, twój Bóg, wytępi narody, których ziemię ci daje PAN, twój Bóg, a posiądziesz ją i zamieszkasz w ich miastach i w ich domach;</verse>
				<verse number="2">Wydzielisz sobie trzy miasta pośród twojej ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w posiadanie;</verse>
				<verse number="3">Przygotujesz sobie drogę i podzielisz na trzy części obszar twojej ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w posiadanie, aby mógł tam uciekać każdy zabójca.</verse>
				<verse number="4">A to będzie prawo zabójcy, który będzie mógł tam uciec, aby pozostać przy życiu: Kto zabije swego bliźniego nieumyślnie, a wcześniej nie nienawidził go;</verse>
				<verse number="5">Na przykład gdyby ktoś szedł ze swym bliźnim do lasu ścinać drzewa, uchwycił ręką siekierę, by ściąć drzewo, a siekiera odpadła z toporzyska i trafiła jego bliźniego tak, że umarłby, ucieknie on do jednego z tych miast, aby pozostał przy życiu;</verse>
				<verse number="6">Aby mściciel krwi, gdy jego serce się rozpali, nie ścigał zabójcy i nie dogonił go na dalekiej drodze, i nie zabił go, ponieważ nie zasłużył on na śmierć, gdyż wcześniej go nie nienawidził.</verse>
				<verse number="7">Dlatego nakazuję ci: Wydzielisz sobie trzy miasta;</verse>
				<verse number="8">A gdy PAN, twój Bóg, rozszerzy twoje granice, jak poprzysiągł twoim ojcom, i da ci całą ziemię, którą obiecał dać twoim ojcom;</verse>
				<verse number="9">Jeśli będziesz przestrzegał i wypełniał wszystkie te przykazania, które ja ci dziś nakazuję, abyś miłował PANA, swego Boga, i chodził jego drogami po wszystkie dni, wtedy dodasz sobie jeszcze trzy miasta do tamtych trzech miast;</verse>
				<verse number="10">Aby nie była wylana krew niewinna pośrodku twojej ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, aby krew na tobie nie ciążyła.</verse>
				<verse number="11">Ale jeśli ktoś nienawidzi swego bliźniego i będzie na niego czyhał, powstanie przeciw niemu i śmiertelnie go uderzy, a ten umrze, a potem ucieknie do jednego z tych miast;</verse>
				<verse number="12">Wtedy starsi tego miasta poślą [po niego] i sprowadzą go stamtąd, i wydadzą go w ręce mściciela krwi, aby poniósł śmierć.</verse>
				<verse number="13">Twoje oko nie zlituje się nad nim, lecz usuniesz niewinną krew z Izraela, aby ci się dobrze powodziło.</verse>
				<verse number="14">Nie przesuniesz granicy swego bliźniego założonej przez przodków w twoim dziedzictwie, które posiądziesz w ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w posiadanie.</verse>
				<verse number="15">Jeden świadek nie może powstać przeciwko człowiekowi w jakiejkolwiek nieprawości lub w jakimkolwiek grzechu ze wszystkich grzechów, jakie ktoś popełni. Na podstawie zeznania dwóch lub trzech świadków oparte będzie [każde] słowo.</verse>
				<verse number="16">Jeśli fałszywy świadek powstanie przeciwko komuś, by oskarżać go o przestępstwo;</verse>
				<verse number="17">Wtedy obaj mężczyźni, którzy mają spór, staną przed PANEM i przed kapłanami, i sędziami, którzy będą [sprawować] w tym czasie [urząd];</verse>
				<verse number="18">I sędziowie dokładnie zbadają [sprawę]. Jeśli się okaże, że ten świadek jest fałszywym świadkiem, że złożył fałszywe zeznanie przeciwko swemu bratu;</verse>
				<verse number="19">Uczynicie mu tak, jak on zamierzał uczynić swemu bratu. I usuniesz zło spośród siebie.</verse>
				<verse number="20">A pozostali usłyszą o tym, zlękną się i nie dopuszczą już takiego złego czynu pośród ciebie.</verse>
				<verse number="21">Twoje oko się nie zlituje: życie za życie, oko za oko, ząb za ząb, ręka za rękę, noga za nogę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Gdy wyruszysz na wojnę przeciw swoim wrogom i zobaczysz konie, rydwany i lud liczniejszy od ciebie, nie bój się ich, gdyż [jest] z tobą PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="2">A gdy będziecie się zbliżać do walki, kapłan wystąpi i przemówi do ludu;</verse>
				<verse number="3">I powie do niego: Słuchaj, Izraelu! Dziś staczacie bitwę ze swymi wrogami. Niech wasze serce nie słabnie, nie bójcie się, nie trwóżcie ani nie lękajcie się ich;</verse>
				<verse number="4">Gdyż PAN, wasz Bóg, idzie z wami, aby za was walczyć z waszymi wrogami i was wybawić.</verse>
				<verse number="5">Dowódcy również przemówią do ludu i powiedzą: Jeśli jest ktoś, kto zbudował nowy dom, a jeszcze go nie poświęcił, niech idzie i wraca do swego domu, aby nie zginął w bitwie i aby ktoś inny go nie poświęcił.</verse>
				<verse number="6">Albo jeśli jest ktoś, kto zasadził winnicę i jeszcze nie spożywał z niej owocu, niech idzie i wraca do swego domu, by nie zginął w bitwie i aby ktoś inny z niej nie spożywał.</verse>
				<verse number="7">Albo jeśli jest ktoś, kto poślubił żonę, a jeszcze jej nie pojął, niech idzie i wraca do swego domu, by nie zginął w bitwie i aby inny jej nie pojął.</verse>
				<verse number="8">Dowódcy jeszcze przemówią do ludu i powiedzą: Jeśli ktoś jest bojaźliwy i lękliwego serca, niech idzie i wraca do swego domu, aby serce jego braci nie było słabe jak jego serce [jest słabe].</verse>
				<verse number="9">A gdy dowódcy przestaną mówić do ludu, wtedy wyznaczą dowódców wojsk na czele ludu.</verse>
				<verse number="10">Gdy podejdziesz do [jakiegoś] miasta, aby je zdobyć, zaoferujesz mu pokój.</verse>
				<verse number="11">A jeśli odpowie ci z pokojem i otworzy ci [bramy], wtedy cały lud znajdujący się w nim stanie się twoim hołdownikiem i będzie ci służył.</verse>
				<verse number="12">Jeśli jednak nie zawrze z tobą pokoju, lecz wznieci przeciw tobie wojnę, oblegniesz je.</verse>
				<verse number="13">A gdy PAN, twój Bóg, wyda je w twoje ręce, zabijesz w nim każdego mężczyznę ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="14">Tylko kobiety, dzieci, bydło oraz wszystko, co będzie w mieście, cały łup z niego, weźmiesz sobie jako zdobycz; i będziesz jadł z łupu swoich wrogów, których daje ci PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="15">Tak postąpisz ze wszystkimi miastami bardzo oddalonymi od ciebie, które nie należą do miast tych narodów.</verse>
				<verse number="16">Ale z miast tych narodów, które PAN, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, żadnej duszy nie zostawisz przy życiu.</verse>
				<verse number="17">Lecz doszczętnie je wytępisz: Chetytów, Amorytów, Kananejczyków, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, jak ci nakazał PAN, twój Bóg;</verse>
				<verse number="18">Aby nie uczyli was czynić według wszystkich swoich obrzydliwości, jakie czynili swym bogom, i abyście nie zgrzeszyli przeciw PANU, swojemu Bogu.</verse>
				<verse number="19">Gdy przez wiele dni będziesz oblegał jakieś miasto, walcząc przeciwko niemu, aby je zdobyć, nie niszcz jego drzew, wycinając je siekierą. Będziesz bowiem z nich jeść, więc nie wycinaj ich (bo drzewa polne są dla [życia] człowieka), aby ich użyć do oblężenia.</verse>
				<verse number="20">Tylko te drzewa, o których wiesz, że nie rodzą owoców, zniszczysz i wytniesz; i zbudujesz narzędzia przeciwko temu miastu, które z tobą walczy, aż je opanujesz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Jeśli w ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w posiadanie, zostanie znaleziony zabity człowiek leżący na polu, a nie wiadomo, kto go zabił;</verse>
				<verse number="2">Wtedy twoi starsi i sędziowie wyjdą i zmierzą odległość do miast [leżących] dokoła zabitego.</verse>
				<verse number="3">A starsi tego miasta, które leży najbliżej zabitego, wezmą jałówkę, której jeszcze nie użyto do pracy i która jeszcze nie ciągnęła w jarzmie;</verse>
				<verse number="4">I zaprowadzą starsi tego miasta jałówkę do kamienistej doliny, gdzie nigdy nie uprawiano ani nie zasiewano, i tam utną kark jałówki w tej dolinie.</verse>
				<verse number="5">Potem przyjdą kapłani, synowie Lewiego, gdyż ich wybrał PAN, twój Bóg, aby mu służyli i aby błogosławili w imię PANA, a według ich uznania ma być rozstrzygnięty każdy spór i każde zranienie;</verse>
				<verse number="6">I wszyscy starsi tego miasta, które leży najbliżej zabitego, umyją swoje ręce nad jałówką, którą ścięto w dolinie;</verse>
				<verse number="7">I oświadczą: Nasze ręce nie wylały tej krwi i nasze oczy [tego] nie widziały.</verse>
				<verse number="8">PANIE, przyjmij przebłaganie za twój lud Izraela, który odkupiłeś, a nie poczytaj twemu ludowi Izraela niewinnej krwi. I będą oczyszczeni od tej krwi.</verse>
				<verse number="9">W ten sposób usuniesz niewinną krew spośród siebie, gdy uczynisz to, co jest prawe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="10">Gdy też wyruszysz na wojnę przeciwko swoim wrogom i PAN, twój Bóg, wyda ich w twoje ręce, i weźmiesz z nich jeńców;</verse>
				<verse number="11">I zobaczysz wśród jeńców piękną kobietę, którą sobie upodobasz, i chciałbyś pojąć ją za żonę;</verse>
				<verse number="12">Wtedy przyprowadzisz ją do swego domu, a ona ogoli swoją głowę i obetnie sobie paznokcie;</verse>
				<verse number="13">I złoży z siebie szatę, w której została pojmana, zostanie w twoim domu i będzie opłakiwać swego ojca i matkę przez cały miesiąc. Potem będziesz z nią obcował i będziesz jej mężem, a ona będzie twoją żoną.</verse>
				<verse number="14">A jeśli nie będzie ci się podobać, wtedy pozwolisz jej odejść, dokąd zechce; żadną miarą nie sprzedasz jej za pieniądze i nie będziesz nią kupczyć, gdyż ją poniżyłeś.</verse>
				<verse number="15">Gdyby mężczyzna miał dwie żony, jedną kochaną, a drugą znienawidzoną, i one urodzą mu synów – kochana i znienawidzona – a pierworodny będzie synem znienawidzonej;</verse>
				<verse number="16">To gdy będzie przydzielał dobra swoim synom w dziedzictwo, nie będzie mógł ustanowić pierworodnym syna kochanej przed pierworodnym synem znienawidzonej;</verse>
				<verse number="17">Ale za pierworodnego uzna syna znienawidzonej, dając mu podwójną część wszystkiego, co ma, gdyż on [jest] początkiem jego siły, jemu przysługuje prawo pierworództwa.</verse>
				<verse number="18">Jeśli ktoś ma syna upartego i krnąbrnego, który nie słucha ani głosu swojego ojca, ani głosu swojej matki, a choć go karcą, nie słucha ich;</verse>
				<verse number="19">Wtedy jego ojciec i matka wezmą go i przyprowadzą do starszych swego miasta i do bramy jego miejscowości;</verse>
				<verse number="20">I powiedzą do starszych miasta: Ten nasz syn jest uparty i krnąbrny, nie słucha naszego głosu, [jest] żarłokiem i pijakiem;</verse>
				<verse number="21">Wtedy wszyscy mężczyźni tego miasta ukamienują go na śmierć; w ten sposób usuniesz zło spośród siebie, a cały Izrael usłyszy o tym i będzie się bać.</verse>
				<verse number="22">A jeśli ktoś popełni grzech zasługujący na śmierć i poniesie śmierć, a powiesisz go na drzewie;</verse>
				<verse number="23">Jego trup nie pozostanie na drzewie przez noc, lecz musisz go pochować tego samego dnia, bo ten, kto wisi, [jest] przeklęty przez Boga. Nie będziesz plugawił twojej ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Jeśli zobaczysz zabłąkanego wołu albo owcę swego brata, nie omijaj ich, [lecz] koniecznie odprowadź je do swego brata.</verse>
				<verse number="2">A jeśli twój brat nie jest blisko ciebie albo nie znasz go, to zaprowadź je do swego domu i będą u ciebie, aż twój brat będzie ich poszukiwał i [wtedy] mu je zwrócisz.</verse>
				<verse number="3">Tak samo postąpisz z jego osłem, tak samo postąpisz z jego szatą i tak samo postąpisz z każdą zgubioną rzeczą swego brata, która mu zginęła, a ty [ją] znalazłeś. Nie omijaj jej.</verse>
				<verse number="4">Jeśli zobaczysz, że osioł albo wół twego brata upadł na drodze, nie omijaj ich, lecz niezwłocznie pomóż mu je podnieść.</verse>
				<verse number="5">Kobieta nie będzie nosiła ubrania mężczyzny ani mężczyzna nie włoży na siebie ubrania kobiety, gdyż ci, którzy tak czynią, budzą odrazę u PANA, twego Boga.</verse>
				<verse number="6">Jeśli przed sobą na drodze napotkasz ptasie gniazdo na jakimkolwiek drzewie lub na ziemi, z pisklętami lub jajkami, a matka wysiaduje pisklęta lub jajka, nie zabierzesz matki z młodymi;</verse>
				<verse number="7">Lecz wypuścisz matkę na wolność, a młode weźmiesz sobie, aby ci się dobrze powodziło i abyś przedłużył [swoje] dni.</verse>
				<verse number="8">Gdy zbudujesz nowy dom, wtedy uczynisz na swoim dachu ogrodzenie, byś nie sprowadził krwi na swój dom, gdyby ktoś z niego spadł.</verse>
				<verse number="9">Nie zasiewaj w swojej winnicy różnych rodzajów ziarna, abyś nie splugawił plonu posianego ziarna i zbioru winnicy.</verse>
				<verse number="10">Nie będziesz orał wołem razem z osłem.</verse>
				<verse number="11">Nie będziesz nosił szaty utkanej z wełny razem z lnem.</verse>
				<verse number="12">Sporządzisz sobie frędzle na czterech rogach swego płaszcza, którym będziesz się okrywał.</verse>
				<verse number="13">Jeśli mężczyzna pojmie żonę, będzie z nią obcował, a potem ją znienawidzi;</verse>
				<verse number="14">I sprawi, że będą o niej mówić [źle], i zniesławi jej imię, mówiąc: Pojąłem tę żonę, lecz gdy obcowałem z nią, nie stwierdziłem u niej dziewictwa;</verse>
				<verse number="15">Wtedy ojciec i matka dziewczyny wezmą i zaniosą dowody dziewictwa tej dziewczyny do starszych miasta, do bramy;</verse>
				<verse number="16">I ojciec tej dziewczyny powie do starszych: Dałem swoją córkę temu mężczyźnie za żonę, a on jej nienawidzi;</verse>
				<verse number="17">A oto sam daje powód, aby mówiono o niej [źle], mówiąc: Nie stwierdziłem u twej córki dziewictwa; lecz oto są dowody dziewictwa mojej córki. Wtedy rozłożą prześcieradło przed starszymi miasta.</verse>
				<verse number="18">Wtedy starsi miasta wezmą tego mężczyznę i ukarzą go.</verse>
				<verse number="19">I nałożą na niego grzywnę wynoszącą sto syklów srebra, które oddadzą ojcu tej dziewczyny, ponieważ zniesławił dziewicę Izraela. Pozostanie jego żoną i nie będzie mógł jej oddalić po wszystkie swoje dni.</verse>
				<verse number="20">Lecz jeśli oskarżenie będzie słuszne, a nie znajdą się [dowody] dziewictwa tej dziewczyny;</verse>
				<verse number="21">Wtedy wyprowadzą tę dziewczynę do drzwi domu jej ojca i mężczyźni tego miasta ukamienują ją na śmierć, gdyż popełniła haniebny czyn w Izraelu, uprawiając nierząd w domu swego ojca. Tak usuniesz zło spośród siebie.</verse>
				<verse number="22">Jeśli znajdzie się mężczyznę leżącego z zamężną kobietą, wtedy oboje umrą, mężczyzna, który leżał z kobietą, i ta kobieta. Tak usuniesz zło z Izraela.</verse>
				<verse number="23">Jeśli dziewczynę, która jest dziewicą zaślubioną mężowi, napotka jakiś mężczyzna w mieście i będzie z nią obcował;</verse>
				<verse number="24">Wtedy wyprowadzisz oboje do bramy miasta i ukamienujecie ich na śmierć; dziewczynę za to, że [będąc] w mieście, nie krzyczała, a mężczyznę za to, że zhańbił żonę swego bliźniego. Tak usuniesz zło spośród siebie.</verse>
				<verse number="25">Lecz jeśli mężczyzna napotka zaślubioną dziewczynę w polu, porwie ją i zgwałci, wtedy poniesie śmierć tylko mężczyzna, który z nią obcował.</verse>
				<verse number="26">Ale dziewczynie nic nie uczynisz; dziewczyna nie zasługuje na śmierć, gdyż jest podobnie jak w przypadku, gdy ktoś powstaje przeciwko swemu bliźniemu i morduje go.</verse>
				<verse number="27">Napotkał ją bowiem w polu, [a gdy] zaślubiona dziewczyna krzyczała, nie było nikogo, kto by ją uratował.</verse>
				<verse number="28">Jeśli mężczyzna napotka dziewczynę, która jest dziewicą i niezaślubiona, pochwyci ją i będzie z nią obcował, i zostaną przyłapani;</verse>
				<verse number="29">Wtedy mężczyzna, który z nią obcował, da ojcu dziewczyny pięćdziesiąt syklów srebra i będzie ona jego żoną; a ponieważ ją zhańbił, nie będzie mógł jej oddalić po wszystkie swoje dni.</verse>
				<verse number="30">Nie pojmie mężczyzna żony swego ojca i nie odkryje brzegu szaty swego ojca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Ten, kto ma zgniecione jądra lub odcięty członek, nie wejdzie do zgromadzenia PANA.</verse>
				<verse number="2">Żaden bękart nie wejdzie do zgromadzenia PANA; nawet jego dziesiąte pokolenie nie wejdzie do zgromadzenia PANA.</verse>
				<verse number="3">Nie wejdzie też Ammonita ani Moabita do zgromadzenia PANA; nawet [ich] dziesiąte pokolenie nie wejdzie do zgromadzenia PANA aż na wieki;</verse>
				<verse number="4">Dlatego że nie wyszli do was z chlebem i wodą w czasie, gdy wyszliście z Egiptu [i byliście] w drodze, i ponieważ najęli za opłatę przeciw tobie Balaama, syna Beora, z Petor w Mezopotamii, aby cię przeklinał.</verse>
				<verse number="5">PAN, twój Bóg, nie chciał jednak wysłuchać Balaama, lecz zamienił ci PAN, twój Bóg, przekleństwo w błogosławieństwo, gdyż umiłował cię PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="6">Nie zabiegaj o ich pokój ani dobro po wszystkie swoje dni na wieki.</verse>
				<verse number="7">Nie będziesz się brzydził Edomitą, gdyż jest on twoim bratem. Nie będziesz się brzydził Egipcjaninem, gdyż byłeś przybyszem w jego ziemi.</verse>
				<verse number="8">Dzieci, które urodzą się im w trzecim pokoleniu, wejdą do zgromadzenia PANA.</verse>
				<verse number="9">Gdy wyruszysz z wojskiem przeciwko swoim wrogom, wystrzegaj się wszelkiej niegodziwości.</verse>
				<verse number="10">Jeśli będzie pośród was człowiek nieczysty z powodu nocnego zdarzenia, to wyjdzie za obóz i nie wróci do niego.</verse>
				<verse number="11">A pod wieczór umyje się wodą, a gdy zajdzie słońce, wejdzie do obozu.</verse>
				<verse number="12">Będziesz też miał miejsce za obozem, gdzie będziesz wychodził;</verse>
				<verse number="13">I wśród swoich przyborów będziesz miał łopatkę; a gdy wyjdziesz na zewnątrz za potrzebą, wykopiesz nią dołek, potem odwrócisz się i przykryjesz swoje nieczystości.</verse>
				<verse number="14">PAN, twój Bóg, przechadza się bowiem pośród twego obozu, aby cię wybawić i wydać ci twoich wrogów; niech więc twój obóz będzie święty, aby nie widział u ciebie żadnej nieprzyzwoitości i nie odwrócił się od ciebie.</verse>
				<verse number="15">Nie wydasz panu sługi, który uciekł do ciebie od swego pana.</verse>
				<verse number="16">Będzie z tobą mieszkał pośród ciebie w miejscu, które sobie wybierze w jednym z twoich miast, gdzie mu się podoba. Nie będziesz go gnębił.</verse>
				<verse number="17">Nie będzie żadnej nierządnicy wśród córek Izraela ani nie będzie sodomity wśród synów Izraela.</verse>
				<verse number="18">Nie przyniesiesz do domu PANA, swego Boga, zapłaty nierządnicy ani zarobku psa jako ofiary ślubowanej, gdyż obie rzeczy budzą odrazę u PANA, twego Boga.</verse>
				<verse number="19">Nie będziesz brał odsetek od brata za pożyczone pieniądze, żywność ani cokolwiek, co się pożycza na procent.</verse>
				<verse number="20">Obcemu możesz pożyczać na procent, lecz swemu bratu nie pożyczysz na procent, aby PAN, twój Bóg, błogosławił cię w każdym dziele twoich rąk w ziemi, do której wchodzisz, by ją posiąść.</verse>
				<verse number="21">Jeśli złożysz PANU, swemu Bogu, jakiś ślub, nie zwlekaj z jego spełnieniem, gdyż PAN, twój Bóg, z pewnością będzie się tego domagał od ciebie, a na tobie będzie [ciążył] grzech.</verse>
				<verse number="22">Lecz jeśli nie będziesz ślubował, grzech nie będzie na tobie [ciążył].</verse>
				<verse number="23">[To], co wyjdzie z twoich ust, wypełnisz i uczynisz, gdyż dobrowolnie ślubowałeś PANU, swemu Bogu, co powiedziałeś swoimi ustami.</verse>
				<verse number="24">Gdy wejdziesz do winnicy swego bliźniego, możesz jeść do syta tyle winogron, ile chcesz, lecz do swego naczynia nie wkładaj.</verse>
				<verse number="25">Gdy wejdziesz w zboże swego bliźniego, możesz zrywać kłosy swoją ręką, lecz sierpa nie zapuszczaj w zboże swego bliźniego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Jeśli mężczyzna poślubi kobietę i zostanie jej mężem, a potem zdarzy się, że nie znajdzie ona upodobania w jego oczach, gdyż znalazł u niej coś nieprzyzwoitego, wtedy wypisze jej list rozwodowy, wręczy go jej i odprawi ją ze swego domu.</verse>
				<verse number="2">A gdy ona opuści jego dom, może wyjść za mąż za innego.</verse>
				<verse number="3">A jeśli drugi mąż ją znienawidzi, wypisze jej list rozwodowy, wręczy go jej i odprawi ją ze swego domu, albo jeśli umrze ten drugi mąż, który pojął ją za żonę;</verse>
				<verse number="4">To ten pierwszy mąż, który ją odprawił, nie będzie mógł powtórnie pojąć jej za żonę, gdyż jest ona splugawiona; to bowiem jest obrzydliwością przed PANEM. Nie dopuszczaj do popełnienia takiego grzechu w ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="5">Mężczyzna, który niedawno się ożenił, nie pójdzie na wojnę ani nie będzie obciążony żadnym obowiązkiem pracy. Będzie wolny w swym domu przez jeden rok i będzie cieszyć się swoją żoną, którą pojął.</verse>
				<verse number="6">Nikt nie weźmie w zastaw kamienia młyńskiego górnego ani dolnego, gdyż to brałby [jakby] jego życie w zastaw.</verse>
				<verse number="7">Jeśli znajdzie się człowiek, który porwał kogoś ze swych braci, z synów Izraela, i handluje nim lub go sprzedał, to ten złodziej poniesie śmierć; tak usuniesz zło spośród siebie.</verse>
				<verse number="8">Uważaj na plagę trądu, aby pilnie przestrzegać i czynić wszystko, czego was uczą kapłani Lewici. Dopilnujcie wypełnienia tego, co im nakazałem.</verse>
				<verse number="9">Pamiętaj o tym, co PAN, twój Bóg, uczynił Miriam w drodze, gdy wyszliście z Egiptu.</verse>
				<verse number="10">Gdy coś pożyczysz swemu bliźniemu, nie wchodź do jego domu, aby wziąć od niego zastaw.</verse>
				<verse number="11">Będziesz stał na dworze, a człowiek, któremu pożyczyłeś, wyniesie do ciebie zastaw przed dom.</verse>
				<verse number="12">A jeśli ten człowiek jest ubogi, nie położysz się spać z jego zastawem.</verse>
				<verse number="13">Koniecznie zwrócisz mu zastaw o zachodzie słońca, żeby mógł spać w swojej odzieży i błogosławić cię. To zostanie ci poczytane za sprawiedliwość przed PANEM, twoim Bogiem.</verse>
				<verse number="14">Nie wyrządzisz krzywdy ubogiemu i nędznemu najemnikowi spośród swoich braci lub obcych, którzy są w twojej ziemi, w obrębie twoich bram.</verse>
				<verse number="15">Tego samego dnia dasz mu jego zapłatę, przed zachodem słońca. Jest bowiem ubogi i z tego się żywi; by nie wołał do PANA przeciwko tobie, a to obciążyło cię grzechem.</verse>
				<verse number="16">Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="17">Nie naginaj sądu obcego ani sieroty i nie bierz w zastaw odzieży wdowy;</verse>
				<verse number="18">Ale pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w Egipcie i że PAN, twój Bóg, wybawił cię stamtąd. Dlatego nakazuję ci, abyś to czynił.</verse>
				<verse number="19">Gdy będziesz żął zboże na swoim polu i zapomnisz snopka na polu, to nie wracaj, aby go wziąć. Będzie to dla obcego, sieroty i wdowy, aby ci błogosławił PAN, twój Bóg, w każdym dziele twoich rąk.</verse>
				<verse number="20">Gdy będziesz otrząsał swoje drzewo oliwne, nie przeglądaj drugi raz gałązek. Będzie to dla obcego, sieroty i wdowy.</verse>
				<verse number="21">Gdy będziesz zbierał winogrona ze swojej winnicy, nie zbieraj pozostałych gron. Będzie to dla obcego, sieroty i wdowy.</verse>
				<verse number="22">I pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu. Dlatego nakazuję ci, abyś to czynił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Jeśli powstanie spór między mężczyznami i staną oni przed sądem, by ich sądzono, wtedy usprawiedliwią sprawiedliwego i potępią niegodziwego.</verse>
				<verse number="2">A jeśli niegodziwy zasłuży na karę chłosty, to sędzia każe go położyć i w jego obecności bić w liczbie odpowiadającej jego niegodziwości.</verse>
				<verse number="3">Może mu wymierzyć czterdzieści razów, ale nie więcej, gdyż przez większą liczbę razów twój brat zostałby wzgardzony w twoich oczach.</verse>
				<verse number="4">Nie zawiążesz pyska młócącemu wołowi.</verse>
				<verse number="5">Jeśli bracia mieszkają razem, a jeden z nich umrze, nie pozostawiając dziecka, żona zmarłego nie wyjdzie za mąż za obcego, lecz brat jej męża wejdzie do niej, pojmie ją sobie za żonę i wypełni wobec niej obowiązek powinowactwa.</verse>
				<verse number="6">A pierworodny [syn], którego ona urodzi, przejmie imię zmarłego brata, aby jego imię nie zginęło z Izraela.</verse>
				<verse number="7">A jeśli ten mężczyzna nie zechce pojąć swojej bratowej, to jego bratowa pójdzie do bramy, do starszych, i powie: Brat mego męża nie chce wzbudzić swemu bratu imienia w Izraelu i nie chce wypełnić wobec mnie obowiązku powinowactwa.</verse>
				<verse number="8">Wtedy starsi miasta przywołają go i przemówią do niego. Jeśli będzie stał przy swoim i powie: Nie chcę jej pojąć [za żonę];</verse>
				<verse number="9">Wówczas jego bratowa podejdzie do niego na oczach starszych, zdejmie mu z nogi jego but, plunie mu w twarz i powie: Tak postępuje się z mężczyzną, który nie chce odbudować domu swego brata.</verse>
				<verse number="10">I nazwą go w Izraelu: Dom tego, któremu zdjęto but.</verse>
				<verse number="11">Jeśli dwaj mężczyźni będą się kłócić ze sobą i żona jednego z nich zbliża się, aby wyrwać swego męża z ręki tego, który go bije, i wyciągnie ona rękę, i uchwyci go za wstydliwe części;</verse>
				<verse number="12">To odetniesz jej rękę, nie zlituje się [nad nią] twoje oko.</verse>
				<verse number="13">Nie będziesz miał w swym worku dwojakich odważników, większego i mniejszego.</verse>
				<verse number="14">Nie będziesz miał w swoim domu dwojakiej efy, większej i mniejszej.</verse>
				<verse number="15">Będziesz miał wagę dokładną i sprawiedliwą, będziesz [też] miał efę dokładną i sprawiedliwą, aby się przedłużyły twoje dni na ziemi, którą daje ci PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="16">Gdyż każdy, kto postępuje niesprawiedliwie, budzi odrazę u PANA, twego Boga.</verse>
				<verse number="17">Pamiętaj, co ci uczynił Amalek w drodze, kiedy wyszliście z Egiptu;</verse>
				<verse number="18">Jak spotkał cię w drodze i napadł na twoje tyły, na wszystkich słabych [idących] za tobą, gdy byłeś zmęczony i znużony, i nie bał się Boga.</verse>
				<verse number="19">Gdy więc PAN, twój Bóg, da ci odpoczynek od wszystkich twych wrogów dokoła w ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w dziedziczne posiadanie, to wymażesz spod nieba pamięć o Amaleku. Nie zapominaj [o tym].</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Gdy wejdziesz do ziemi, którą PAN, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, gdy posiądziesz ją i zamieszkasz w niej;</verse>
				<verse number="2">Wtedy weźmiesz pierwociny ze wszystkich owoców ziemi, które złożysz w ofierze ze swojej ziemi danej ci przez PANA, twojego Boga, i włożysz je do kosza, i udasz się na miejsce, które wybierze PAN, twój Bóg, na mieszkanie dla swego imienia.</verse>
				<verse number="3">I przyjdziesz do kapłana, który w tym czasie będzie pełnić służbę, i powiesz do niego: Wyznaję dziś PANU, twemu Bogu, że wszedłem do ziemi, którą PAN poprzysiągł naszym ojcom, że nam ją da.</verse>
				<verse number="4">Wtedy kapłan weźmie kosz z twojej ręki i postawi go przed ołtarzem PANA, twego Boga.</verse>
				<verse number="5">I odezwiesz się, i powiesz przed PANEM, swoim Bogiem: Mój ojciec [był] Syryjczykiem bliskim śmierci, zstąpił do Egiptu, gdzie przebywał w nielicznej garstce i stał się tam wielkim narodem, potężnym i licznym.</verse>
				<verse number="6">Lecz Egipcjanie źle nas traktowali, dręczyli nas i nakładali na nas ciężką pracę.</verse>
				<verse number="7">Wtedy wołaliśmy do PANA, Boga naszych ojców, i PAN wysłuchał naszego głosu, i wejrzał na nasze utrapienie, naszą pracę i nasz ucisk;</verse>
				<verse number="8">I wywiódł nas PAN z Egiptu potężną ręką i wyciągniętym ramieniem wśród wielkiej grozy, znaków i cudów;</verse>
				<verse number="9">I przyprowadził nas na to miejsce, i dał nam tę ziemię, ziemię opływającą mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="10">Teraz oto przyniosłem pierwociny z owoców ziemi, którą mi dałeś, PANIE. I położysz je przed PANEM, swoim Bogiem, i oddasz pokłon przed PANEM, swoim Bogiem;</verse>
				<verse number="11">I będziesz się radował ze wszystkich dóbr, które PAN, twój Bóg, dał tobie i twemu domowi, ty, Lewita i przybysz, który jest pośród ciebie.</verse>
				<verse number="12">A gdy zakończysz składanie wszystkich dziesięcin swoich zbiorów w trzecim roku, roku dziesięcin, gdy oddasz je Lewicie, przybyszowi, sierocie oraz wdowie, aby najedli się do syta w twoich bramach;</verse>
				<verse number="13">Wtedy powiesz przed PANEM, swoim Bogiem: Wziąłem z domu to, co jest poświęcone, i dałem też z tego Lewicie, przybyszowi, sierocie oraz wdowie zgodnie ze wszystkimi twoimi przykazaniami, które mi nakazałeś. Nie przekroczyłem twoich przykazań ani nie zapomniałem ich.</verse>
				<verse number="14">Nie jadłem z tego w czasie żałoby, niczego z tego nie odjąłem do użytku pospolitego, ani też nic z tego nie dałem dla zmarłych. Usłuchałem głosu PANA, mojego Boga, uczyniłem wszystko, co mi nakazałeś.</verse>
				<verse number="15">Spójrz ze swego świętego przybytku z nieba, i błogosław swemu ludowi Izraela oraz ziemi, którą nam dałeś, tak jak poprzysiągłeś naszym ojcom, ziemi mlekiem i miodem płynącej.</verse>
				<verse number="16">Dziś PAN, twój Bóg, nakazuje ci wypełnić te ustawy i prawa. Przestrzegaj ich więc i wypełniaj je z całego swego serca i całą swoją duszą.</verse>
				<verse number="17">Dziś oświadczyłeś, że PAN jest twoim Bogiem, że będziesz chodził jego drogami, przestrzegał jego ustaw, przykazań i praw oraz że będziesz słuchał jego głosu.</verse>
				<verse number="18">PAN zaś oświadczył dziś, że będziesz jego szczególnym ludem, jak ci obiecał, i że masz przestrzegać wszystkich jego przykazań;</verse>
				<verse number="19">Że wywyższy cię ponad wszystkie narody, które uczynił, w chwale, w sławie i we czci, i że masz być ludem świętym dla PANA, swego Boga, tak jak powiedział.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Wtedy Mojżesz i starsi Izraela nakazali ludowi: Przestrzegajcie wszystkich przykazań, które wam dziś nakazuję.</verse>
				<verse number="2">A w dniu, w którym przeprawicie się przez Jordan do ziemi, którą daje ci PAN, twój Bóg, ustawisz sobie wielkie kamienie i pobielisz je wapnem.</verse>
				<verse number="3">I wypiszesz na nich wszystkie słowa tego prawa, gdy tylko przeprawisz się, abyś wszedł do ziemi, którą daje ci PAN, twój Bóg, do ziemi mlekiem i miodem płynącej, jak ci obiecał PAN, Bóg twoich ojców.</verse>
				<verse number="4">Gdy więc przeprawicie się przez Jordan, ustawicie te kamienie, o których wam dziś nakazuję, na górze Ebal, i pobielisz je wapnem.</verse>
				<verse number="5">Tam też zbudujesz ołtarz PANU, swemu Bogu, ołtarz z kamieni. Nie będziesz ich ciosał narzędziem z żelaza.</verse>
				<verse number="6">Z kamieni nieciosanych zbudujesz ołtarz PANU, swemu Bogu, i na nim będziesz składał całopalenia PANU, swemu Bogu.</verse>
				<verse number="7">Złożysz też ofiary pojednawcze i będziesz tam jadł, i radował się przed PANEM, swoim Bogiem;</verse>
				<verse number="8">I na tych kamieniach bardzo wyraźnie wypiszesz wszystkie słowa tego prawa.</verse>
				<verse number="9">Potem Mojżesz i kapłani Lewici powiedzieli do całego Izraela: Milcz i słuchaj, Izraelu. Dziś stałeś się ludem PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="10">Będziesz więc słuchał głosu PANA, swego Boga, i będziesz wypełniał jego przykazania i ustawy, które dziś ci nakazuję.</verse>
				<verse number="11">W tym samym dniu Mojżesz nakazał ludowi:</verse>
				<verse number="12">Oto ci, którzy staną, by błogosławić lud na górze Gerizim, gdy przeprawicie się przez Jordan: Symeon, Lewi, Juda, Issachar, Józef i Beniamin.</verse>
				<verse number="13">Oto zaś ci staną na górze Ebal, by przeklinać: Ruben, Gad, Aszer, Zebulon, Dan i Neftali.</verse>
				<verse number="14">I odezwą się Lewici, i przemówią donośnym głosem do wszystkich mężczyzn Izraela:</verse>
				<verse number="15">Przeklęty człowiek, który wykona wyrzeźbiony lub odlewany posąg – obrzydliwość dla PANA, dzieło rąk rzemieślnika, i postawi w ukrytym miejscu. A cały lud odpowie: Amen.</verse>
				<verse number="16">Przeklęty, kto lekceważy swego ojca i swoją matkę. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="17">Przeklęty, kto przesuwa granicę swego bliźniego. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="18">Przeklęty, kto sprowadza ślepego z drogi, aby błądził. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="19">Przeklęty, kto nagina sądu przybysza, sieroty i wdowy. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="20">Przeklęty, kto obcuje z żoną swego ojca, bo odkrywa brzeg płaszcza swego ojca. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="21">Przeklęty, kto obcuje z jakimkolwiek zwierzęciem. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="22">Przeklęty, kto obcuje ze swoją siostrą, córką swego ojca lub córką swojej matki. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="23">Przeklęty, kto obcuje ze swoją teściową. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="24">Przeklęty, kto zabija potajemnie swego bliźniego. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="25">Przeklęty, kto przyjmuje dary, by zabić niewinnego człowieka. A cały lud powie: Amen.</verse>
				<verse number="26">Przeklęty, kto nie trwa w wypełnianiu słów tego prawa. A cały lud powie: Amen.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Jeśli będziesz pilnie słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać i wypełniać wszystkie jego przykazania, które ci dziś nakazuję, to PAN, twój Bóg, wywyższy cię ponad wszystkie narody ziemi.</verse>
				<verse number="2">I spłyną na ciebie te wszystkie błogosławieństwa, i dosięgną cię, jeśli będziesz słuchał głosu PANA, swego Boga:</verse>
				<verse number="3">Błogosławiony będziesz w mieście i błogosławiony będziesz na polu.</verse>
				<verse number="4">Błogosławiony będzie owoc twego łona, owoc twojej ziemi, owoc twego bydła, przyrost twego stada oraz trzody twoich owiec.</verse>
				<verse number="5">Błogosławiony będzie twój kosz i twoja dzieża.</verse>
				<verse number="6">Błogosławiony będziesz, gdy będziesz wchodził, i błogosławiony, gdy będziesz wychodził.</verse>
				<verse number="7">PAN sprawi, że twoi wrogowie, którzy powstaną przeciwko tobie, zostaną pobici przed tobą. Jedną drogą wyruszą przeciwko tobie, a siedmioma drogami będą przed tobą uciekać.</verse>
				<verse number="8">PAN przykaże, aby było z tobą błogosławieństwo w twoich spichlerzach i we wszystkim, do czego wyciągniesz swoją rękę; i będzie ci błogosławił w ziemi, którą daje ci PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="9">PAN ustanowi cię dla siebie świętym ludem, tak jak ci poprzysiągł, jeśli będziesz przestrzegać przykazań PANA, swego Boga, i chodził jego drogami.</verse>
				<verse number="10">I wszystkie narody ziemi zobaczą, że jesteś nazywany imieniem PANA, i będą się ciebie lękać.</verse>
				<verse number="11">PAN obdarzy cię obfitością dobra, owocu twego łona, owocu twego bydła, owocu twego pola, w ziemi, którą PAN poprzysiągł twoim ojcom, że ją tobie da.</verse>
				<verse number="12">PAN otworzy dla ciebie swój bogaty skarbiec, niebo, aby dawać deszcz twojej ziemi w odpowiednim czasie i błogosławić wszelką pracę twoich rąk. Będziesz pożyczał wielu narodom, a sam [od nikogo] nie będziesz pożyczał.</verse>
				<verse number="13">I PAN umieści cię na czele, a nie na końcu; i będziesz tylko na górze, a nie będziesz na dole, jeśli będziesz słuchał przykazań PANA, swego Boga, które ci dziś nakazuję, abyś [ich] przestrzegał i [je] wypełniał.</verse>
				<verse number="14">I nie odstąpisz od żadnego słowa, które ja wam dziś nakazuję, ani na prawo, ani na lewo, by iść za innymi bogami i im służyć.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli nie będziesz słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać wszystkich jego przykazań i ustaw, które ci dziś nakazuję, i wypełniać je, to spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa i cię dosięgną:</verse>
				<verse number="16">Przeklęty będziesz w mieście, przeklęty będziesz na polu.</verse>
				<verse number="17">Przeklęty będzie twój kosz i twoja dzieża.</verse>
				<verse number="18">Przeklęty będzie owoc twego łona, owoc twojej ziemi, przyrost twego bydła oraz trzody twoich owiec.</verse>
				<verse number="19">Przeklęty będziesz, kiedy będziesz wchodził, i przeklęty, kiedy będziesz wychodził.</verse>
				<verse number="20">PAN ześle na ciebie przekleństwo, trwogę i karę we wszystkim, do czego wyciągniesz swoją rękę i co czynić będziesz, aż zostaniesz zniszczony i szybko zginiesz z powodu niegodziwości swoich czynów, przez które mnie opuściłeś.</verse>
				<verse number="21">PAN sprawi, że przylgnie do ciebie zaraza, aż cię wyniszczy z ziemi, do której idziesz, by ją posiąść.</verse>
				<verse number="22">PAN uderzy cię suchotami, febrą, zapaleniem, silną gorączką, mieczem, suszą i pleśnią, które będą cię prześladować, aż zginiesz.</verse>
				<verse number="23">Niebo nad twoją głową stanie się miedzią, a ziemia pod tobą – żelazem.</verse>
				<verse number="24">PAN ześle na twą ziemię jak deszcz proch i pył, [które] na ciebie spadną z nieba, aż cię zniszczy.</verse>
				<verse number="25">PAN sprawi, że zostaniesz pobity przed swymi wrogami. Jedną drogą wyruszysz przeciwko nim, lecz siedmioma drogami będziesz uciekał przed nimi, i będziesz wysiedlony do wszystkich królestw ziemi.</verse>
				<verse number="26">A twój trup będzie pokarmem dla wszelkiego ptactwa nieba i zwierząt ziemi i nikt [ich] nie odpędzi.</verse>
				<verse number="27">PAN dotknie cię wrzodem egipskim, hemoroidami, świerzbem i liszajem, z których nie zdołasz się wyleczyć.</verse>
				<verse number="28">PAN dotknie cię obłędem, ślepotą i przerażeniem serca.</verse>
				<verse number="29">W południe będziesz chodził po omacku, jak ślepy w ciemności, i nie powiedzie ci się na twoich drogach. Będziesz uciskany i łupiony po wszystkie dni, a nikt cię nie wybawi.</verse>
				<verse number="30">Poślubisz [sobie] żonę, lecz inny mężczyzna będzie z nią obcować. Zbudujesz dom, lecz w nim nie zamieszkasz. Zasadzisz winnicę, lecz z niej nie skorzystasz.</verse>
				<verse number="31">Twój wół zostanie zabity na twoich oczach, ale nie będziesz go jadł. Twój osioł zostanie ci zabrany sprzed twego oblicza, ale nie zwrócą ci go. Twoje owce zostaną oddane twoim wrogom, ale nikt cię nie uratuje.</verse>
				<verse number="32">Twoi synowie i twoje córki zostaną wydani innemu narodowi, a twoje oczy, wypatrując [ich], zasłabną z tęsknoty za nimi przez cały dzień, a twoja ręka będzie bezsilna.</verse>
				<verse number="33">Owoc twojej ziemi i całą twoją pracę pożre naród, którego ty nie znasz, i będziesz tylko uciskany i dręczony po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="34">I oszalejesz na widok tego, co zobaczą twoje oczy.</verse>
				<verse number="35">PAN dotknie cię złośliwym wrzodem na kolanach i na goleniach, którego nie będzie można wyleczyć, od stopy aż po czubek głowy.</verse>
				<verse number="36">PAN zaprowadzi ciebie i twojego króla, którego ustanowisz nad sobą, do narodu, którego nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie. Tam będziesz służył innym bogom, drewnu i kamieniowi.</verse>
				<verse number="37">I będziesz dziwowiskiem, tematem przysłowia i pośmiewiskiem wśród wszystkich narodów, do których PAN cię zaprowadzi.</verse>
				<verse number="38">Dużo ziarna wyniesiesz na pole, lecz mało zbierzesz, gdyż pożre je szarańcza.</verse>
				<verse number="39">Winnicę zasadzisz i uprawisz, ale nie będziesz pił wina ani zbierał [winogron], gdyż pożre je robactwo.</verse>
				<verse number="40">Będziesz miał drzewa oliwne we wszystkich swoich granicach, lecz nie namaścisz się oliwą, bo twoje oliwki opadną.</verse>
				<verse number="41">Spłodzisz synów i córki, ale nie będą twoje, bo pójdą w niewolę.</verse>
				<verse number="42">Wszystkie twoje drzewa i owoc twojej ziemi pożre szarańcza.</verse>
				<verse number="43">Cudzoziemiec, który jest pośród ciebie, wzniesie się wielce nad tobą, a ty schylisz się bardzo nisko.</verse>
				<verse number="44">On będzie tobie pożyczał, a ty jemu nie będziesz pożyczał. On będzie na czele, a ty będziesz na końcu.</verse>
				<verse number="45">I spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa, i będą cię ścigały, i dosięgną cię, aż cię zniszczą, ponieważ nie słuchałeś głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać jego przykazań i ustaw, które ci nakazał.</verse>
				<verse number="46">A [te plagi] będą na tobie i na twym potomstwie jako znak i cud na wieki.</verse>
				<verse number="47">Dlatego, że nie służyłeś PANU, swemu Bogu, w radości i z weselem serca, gdy miałeś obfitość wszystkiego.</verse>
				<verse number="48">I będziesz służył swoim wrogom, których PAN ześle na ciebie, w głodzie, w pragnieniu, w nagości i w niedostatku wszystkiego. I włoży żelazne jarzmo na twoją szyję, aż cię wyniszczy.</verse>
				<verse number="49">PAN sprowadzi na ciebie naród z daleka, z krańców ziemi, [który] przyleci jak orzeł; naród, którego języka nie zrozumiesz.</verse>
				<verse number="50">Naród o srogim obliczu, który nie będzie miał względu na starego ani się nad dzieckiem nie zlituje;</verse>
				<verse number="51">I pożre owoc twego bydła i owoc twojej ziemi, aż cię zniszczy. I nie zostawi ci ani zboża, ani moszczu, ani oliwy, [ani] przyrostu twych wołów, ani trzód twych owiec, aż cię wyniszczy.</verse>
				<verse number="52">I oblegnie cię we wszystkich twoich bramach, aż w całej twojej ziemi upadną twoje wysokie i obronne mury, w których pokładałeś ufność. Oblegnie cię we wszystkich twoich bramach, na całej twojej ziemi, którą daje ci PAN, twój Bóg.</verse>
				<verse number="53">Będziesz jadł płód swego łona, ciało swoich synów i córek, których dał ci PAN, twój Bóg, w czasie oblężenia i ucisku, jakimi twój wróg cię przytłoczy.</verse>
				<verse number="54">Mężczyzna delikatny pośród was i w rozkoszy wychowany będzie spoglądał złym okiem na swego brata, na swą własną żonę i na resztę swych dzieci, które pozostały.</verse>
				<verse number="55">I nie da żadnemu z nich z ciała swych dzieci, które będzie jadł, dlatego że nic innego mu nie zostało w oblężeniu i ucisku, jakimi twój wróg cię uciśnie we wszystkich twoich bramach.</verse>
				<verse number="56">[Kobieta] delikatna pośród was i w rozkoszy wychowana, która nie chciała postawić swojej nogi na ziemi z powodu delikatności i rozkoszy, będzie spoglądała złym okiem na męża swego łona, na swego syna i na swoją córkę;</verse>
				<verse number="57">I na swe łożysko, które wychodzi z niej przy porodzie, i na swoje dzieci, które urodzi. Potajemnie będzie je bowiem jeść z braku wszystkiego w czasie oblężenia i ucisku, jakimi twój wróg przytłoczy cię w twoich bramach.</verse>
				<verse number="58">Jeśli nie będziesz pilnował wypełnienia wszystkich słów tego prawa, które są napisane w tej księdze, żebyś się bał tego chwalebnego i strasznego imienia: PAN, twój Bóg;</verse>
				<verse number="59">PAN ześle na ciebie i na twoje potomstwo niezwykłe plagi, plagi wielkie i niekończące się, także ciężkie i długotrwałe choroby.</verse>
				<verse number="60">I sprowadzi na ciebie wszystkie choroby egipskie, których się lękałeś, i przylgną [one] do ciebie.</verse>
				<verse number="61">Także wszelką chorobę i wszelką plagę, która nie jest napisana w księdze tego prawa, PAN sprowadzi na ciebie, aż cię wytępi.</verse>
				<verse number="62">I pozostanie was niewielu, którzy przedtem byliście tak liczni jak gwiazdy niebieskie, bo nie posłuchałeś głosu PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="63">I będzie tak, że jak PAN radował się wami, czyniąc wam dobrze i rozmnażając was, tak PAN będzie się wami radował, niszcząc was i gładząc was; i będziecie wykorzenieni z ziemi, do której idziecie, aby ją posiąść.</verse>
				<verse number="64">I PAN rozproszy cię wśród wszystkich narodów, od jednego krańca ziemi aż do drugiego; tam będziesz służył innym bogom, których nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie – [nawet] drewnu i kamieniowi.</verse>
				<verse number="65">A wśród tych narodów nie zaznasz wytchnienia ani stopa twojej nogi nie odpocznie. A PAN da ci tam lękliwe serce, wyczerpane oczy i smutek duszy.</verse>
				<verse number="66">I twoje życie będzie przed tobą [jakby] w zawieszeniu, będziesz się lękał w nocy i we dnie i nie będziesz pewien swego życia.</verse>
				<verse number="67">Rano powiesz: Oby już był wieczór, a wieczorem powiesz: Oby już był ranek; z powodu strachu w twoim sercu, który będziesz odczuwać, i z powodu tego, co zobaczą twoje oczy.</verse>
				<verse number="68">I PAN zawróci cię do Egiptu na okrętach drogą, o której ci powiedziałem, że już jej nie zobaczysz. Tam będziecie się sprzedawać swoim wrogom jako niewolnicy i niewolnice, ale [nikt] was nie kupi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">To są słowa przymierza, które PAN nakazał Mojżeszowi zawrzeć z synami Izraela w ziemi Moabu, oprócz przymierza, które zawarł z nimi na Horebie.</verse>
				<verse number="2">I Mojżesz zwołał cały Izrael, i przemówił do nich: Widzieliście wszystko, co PAN uczynił na waszych oczach w ziemi Egiptu faraonowi, wszystkim jego sługom i całej jego ziemi:</verse>
				<verse number="3">Te wielkie próby, które widziały twoje oczy, znaki i wielkie cuda.</verse>
				<verse number="4">Ale PAN nie dał wam serca do zrozumienia ani oczu do patrzenia, ani uszu do słuchania aż do dziś.</verse>
				<verse number="5">I prowadziłem was przez czterdzieści lat po pustyni. Wasze szaty nie zniszczyły się na was i wasze obuwie na waszych nogach się nie zużyło.</verse>
				<verse number="6">Nie jedliście chleba, nie piliście wina i mocnego napoju, abyście poznali, że ja jestem PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="7">A gdy przyszliście na to miejsce, Sichon, król Cheszbonu, i Og, król Baszanu, wyruszyli przeciwko nam do walki, i pobiliśmy ich.</verse>
				<verse number="8">I wzięliśmy ich ziemię, i daliśmy ją jako dziedzictwo Rubenitom, Gadytom i połowie pokolenia Manassesa.</verse>
				<verse number="9">Przestrzegajcie więc słów tego przymierza i wypełniajcie je, aby się wam szczęśliwie powodziło we wszystkim, co będziecie czynić.</verse>
				<verse number="10">Stoicie dziś wszyscy przed PANEM, swoim Bogiem: naczelnicy waszych pokoleń, wasi starsi, wasi przełożeni, wszyscy mężczyźni Izraela;</verse>
				<verse number="11">Wasze dzieci, wasze żony i przybysz, który [mieszka] w twoim obozie; od tego, który rąbie drwa, po tego, który czerpie wodę;</verse>
				<verse number="12">Aby wejść w przymierze z PANEM, swoim Bogiem, i w jego przysięgę, którą PAN, twój Bóg, zawiera dziś z tobą;</verse>
				<verse number="13">Aby cię dziś ustanowić dla siebie ludem i żeby on sam był dla ciebie Bogiem, tak jak ci powiedział i tak jak poprzysiągł twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.</verse>
				<verse number="14">Nie tylko z wami zawieram to przymierze i tę przysięgę;</verse>
				<verse number="15">Lecz z każdym, kto dziś stoi tu z nami przed PANEM, naszym Bogiem, i z każdym, kogo tu dziś z nami nie ma.</verse>
				<verse number="16">Wy bowiem wiecie, jak mieszkaliśmy w ziemi Egiptu i jak przechodziliśmy wśród narodów, które minęliśmy;</verse>
				<verse number="17">I widzieliście ich obrzydliwości i posągi z drewna i kamienia, ze srebra i złota, które są u nich.</verse>
				<verse number="18">Niech nie będzie wśród was mężczyzny ani kobiety, ani rodziny, ani pokolenia, których serce odwróciłoby się dziś od PANA, naszego Boga, by iść i służyć bogom tych narodów i żeby nie było wśród was korzenia wydającego żółć i piołun;</verse>
				<verse number="19">Który gdy usłyszy słowa tego przekleństwa, pobłogosławi sobie w sercu, mówiąc: Będę miał pokój, chociaż będę postępował według zdania mego serca, dodając pijaństwo do pragnienia.</verse>
				<verse number="20">PAN nie zechce mu przebaczyć, lecz zapali się gniew PANA i jego zazdrość przeciwko temu człowiekowi, spadną na niego wszystkie przekleństwa, które są zapisane w tej księdze, i PAN wymaże jego imię spod nieba.</verse>
				<verse number="21">I PAN go oddzieli ku złemu ze wszystkich pokoleń Izraela według wszystkich przekleństw przymierza zapisanych w księdze tego Prawa.</verse>
				<verse number="22">A wasze przyszłe pokolenie, wasi synowie, którzy powstaną po was, i cudzoziemiec, który przyjdzie z dalekiej ziemi, powiedzą, gdy zobaczą plagi tej ziemi i choroby, którymi PAN ją dotknął;</verse>
				<verse number="23">Bo siarka i sól wypalą całą tę ziemię, że nie będzie obsiewana ani też nie będzie wydawać owocu i nie urośnie na niej żadna trawa jak w przypadku zniszczenia Sodomy i Gomory, Admy i Seboim, które PAN zniszczył w swoim gniewie i zapalczywości;</verse>
				<verse number="24">A zapytają wszystkie narody: Dlaczego PAN tak postąpił z tą ziemią? Cóż to za żar tej wielkiej zapalczywości?</verse>
				<verse number="25">I odpowiedzą: Ponieważ porzucili przymierze PANA, Boga swych ojców, które zawarł z nimi, gdy ich wyprowadził z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="26">Poszli bowiem służyć innym bogom i oddali im pokłon – bogom, których nie znali i których im nie przydzielił.</verse>
				<verse number="27">Dlatego gniew PANA zapłonął przeciw tej ziemi, aby sprowadzić na nią wszelkie przekleństwa zapisane w tej księdze.</verse>
				<verse number="28">I PAN wykorzenił ich z ich ziemi w gniewie i zapalczywości oraz w wielkim oburzeniu i wyrzucił ich do obcej ziemi, jak to dziś [widzicie].</verse>
				<verse number="29">Rzeczy tajemne [należą] do PANA, naszego Boga, a objawione – do nas i naszych synów na wieki, abyśmy wypełniali wszystkie słowa tego prawa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">A gdy spadnie na ciebie to wszystko, błogosławieństwo i przekleństwo, które przedłożyłem przed tobą, a wspomnisz je sobie w swym sercu pośród wszystkich narodów, do których PAN, twój Bóg, cię wypędzi;</verse>
				<verse number="2">I zawrócisz do PANA, swego Boga, i będziesz słuchał jego głosu we wszystkim, co ci dziś nakazuję, ty i twoi synowie, z całego swego serca i całą swoją duszą;</verse>
				<verse number="3">Wtedy PAN, twój Bóg, wyprowadzi cię z twego więzienia i zlituje się nad tobą, i przywróci, i zgromadzi cię ze wszystkich narodów, wśród których PAN, twój Bóg, cię rozproszył.</verse>
				<verse number="4">Choćby twoi wygnani byli na krańcu nieba, stamtąd zgromadzi cię PAN, twój Bóg, i stamtąd cię zabierze;</verse>
				<verse number="5">I PAN, twój Bóg, przyprowadzi cię do ziemi, którą odziedziczyli twoi ojcowie, i posiądziesz ją, i będzie ci wyświadczać dobro oraz rozmnoży cię bardziej niż twoich przodków.</verse>
				<verse number="6">PAN, twój Bóg, obrzeza twoje serce i serce twego potomstwa, abyś miłował PANA, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą, abyś żył.</verse>
				<verse number="7">I włoży PAN, twój Bóg, wszystkie te przekleństwa na twoich wrogów i na tych, którzy cię nienawidzą i którzy cię prześladowali.</verse>
				<verse number="8">A ty zawrócisz i będziesz słuchał głosu PANA i wypełniał wszystkie jego przykazania, które ci dziś nakazuję.</verse>
				<verse number="9">I PAN, twój Bóg, poszczęści tobie w każdej sprawie twych rąk, w owocu twego łona, w owocu twego bydła i w owocu twej ziemi, ku dobremu. PAN bowiem znowu będzie się cieszył tobą, czyniąc ci dobro, jak się cieszył twoimi ojcami;</verse>
				<verse number="10">Jeśli będziesz słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać jego przykazań i ustaw zapisanych w księdze tego Prawa, i jeśli zawrócisz do PANA, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą.</verse>
				<verse number="11">To przykazanie bowiem, które ci dziś nakazuję, nie jest zakryte przed tobą ani nie [jest] zbyt dalekie;</verse>
				<verse number="12">Nie jest w niebie, byś miał mówić: Któż dla nas wstąpi do nieba i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali?</verse>
				<verse number="13">Nie jest też ono za morzem, byś miał mówić: Któż dla nas popłynie za morze i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali.</verse>
				<verse number="14">Lecz to słowo [jest] bardzo blisko ciebie, w twoich ustach i w twoim sercu, abyś je wypełniał.</verse>
				<verse number="15">Oto dziś położyłem przed tobą życie i dobro oraz śmierć i zło;</verse>
				<verse number="16">Gdyż dziś ci nakazuję, abyś miłował PANA, swego Boga, i chodził jego drogami, i przestrzegał jego przykazań, ustaw i praw, abyś żył i rozmnożył się, i PAN, twój Bóg, będzie ci błogosławił w ziemi, do której idziesz, aby ją posiąść.</verse>
				<verse number="17">Jeśli zaś twoje serce odwróci się i nie posłuchasz, ale dasz się odwieść, będziesz oddawał pokłon innym bogom i im służył;</verse>
				<verse number="18">Oznajmiam wam dziś, że na pewno zginiecie i nie przedłużycie swych dni na ziemi, do której się przeprawiasz przez Jordan, aby tam wejść i posiąść ją.</verse>
				<verse number="19">Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;</verse>
				<verse number="20">I miłował PANA, swego Boga, słuchał jego głosu i do niego lgnął. On bowiem [jest] twoim życiem i przedłużeniem twoich dni, abyś mieszkał w ziemi, którą PAN poprzysiągł dać twoim ojcom: Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Potem Mojżesz poszedł i powiedział te słowa całemu Izraelowi.</verse>
				<verse number="2">Powiedział do nich: Mam dziś sto dwadzieścia lat, nie mogę już wychodzić i wchodzić. A PAN powiedział mi też: Nie przejdziesz przez Jordan.</verse>
				<verse number="3">Sam PAN, twój Bóg, przejdzie przed tobą i on wytępi te narody przed tobą, a ty je posiądziesz. A Jozue przejdzie przed tobą, jak PAN powiedział.</verse>
				<verse number="4">I PAN uczyni im tak, jak uczynił Sichonowi i Ogowi, królom Amorytów, i ich ziemi, gdy ich zniszczył.</verse>
				<verse number="5">PAN wyda ich wam, a wy uczynicie im zgodnie ze wszystkimi przykazaniami, które wam nakazałem.</verse>
				<verse number="6">Wzmocnijcie się i bądźcie mężni, nie bójcie się ani się nie lękajcie ich, gdyż PAN, twój Bóg, on sam pójdzie z tobą, nie porzuci cię ani cię nie opuści.</verse>
				<verse number="7">Następnie Mojżesz przywołał Jozuego i powiedział do niego przed całym Izraelem: Wzmocnij się i bądź mężny, bo ty wejdziesz z tym ludem do ziemi, którą PAN poprzysiągł dać ich ojcom, a ty im ją dasz w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="8">A sam PAN pójdzie przed tobą, on będzie z tobą, nie porzuci cię ani cię nie opuści. Nie bój się ani się nie lękaj.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Mojżesz zapisał to prawo i oddał je kapłanom, synom Lewiego, którzy nosili arkę przymierza PANA, i wszystkim starszym Izraela.</verse>
				<verse number="10">Mojżesz nakazał im też: Po upływie [każdego] siódmego roku, w wyznaczonej porze roku darowania [długów], w Święto Namiotów;</verse>
				<verse number="11">Gdy cały Izrael przybędzie, aby się stawić przed PANEM, twoim Bogiem, na miejscu, które wybierze, odczytasz to prawo do uszu całego Izraela.</verse>
				<verse number="12">Zgromadzisz lud: mężczyzn, kobiety, dzieci i obcych, którzy są w [obrębie] twoich bram, aby słuchali i uczyli się, aby się bali PANA, swojego Boga, i pilnowali wypełnienia wszystkich słów tego prawa.</verse>
				<verse number="13">Ich synowie, którzy [jeszcze] nie znają, niech też słuchają i uczą się bać PANA, waszego Boga, po wszystkie dni waszego życia na ziemi, do której przeprawiacie się przez Jordan, aby ją posiąść.</verse>
				<verse number="14">Potem PAN powiedział do Mojżesza: Oto zbliżają się dni twojej śmierci. Przywołaj Jozuego i stawcie się w Namiocie Zgromadzenia, a ja mu wydam polecenie. Poszedł więc Mojżesz i Jozue i stawili się w Namiocie Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="15">I PAN ukazał się w namiocie w słupie obłoku. A słup obłoku stanął nad wejściem do namiotu.</verse>
				<verse number="16">I PAN powiedział do Mojżesza: Oto zaśniesz ze swoimi ojcami, a ten lud powstanie i będzie uprawiał nierząd, idąc za bogami cudzoziemców tej ziemi, do której wchodzi, [by] wśród nich [zamieszkać], i opuści mnie, i złamie moje przymierze, które z nim zawarłem.</verse>
				<verse number="17">W tym dniu zapłonie mój gniew przeciwko nim, opuszczę ich i skryję swe oblicze przed nimi, a oni będą pożarci i spotka ich wiele nieszczęść i utrapień i powiedzą w tym dniu: Czy nie dlatego, że naszego Boga nie ma pośród nas, spotkały nas te nieszczęścia?</verse>
				<verse number="18">Lecz ja zupełnie zakryję swe oblicze w tym dniu z powodu całego zła, które czynili, zwracając się ku innym bogom.</verse>
				<verse number="19">Teraz więc zapiszcie sobie tę pieśń i naucz jej synów Izraela. Włóż ją w ich usta, aby ta pieśń była dla mnie świadectwem przeciwko synom Izraela.</verse>
				<verse number="20">Gdy bowiem wprowadzę ich do ziemi, którą poprzysiągłem ich ojcom, [do ziemi] mlekiem i miodem płynącej, i będą jeść do syta, i utyją, [wtedy] zwrócą się ku innym bogom i będą im służyć, a mnie rozdrażnią i złamią moje przymierze;</verse>
				<verse number="21">I kiedy spotka ich wiele nieszczęść i utrapień, ta pieśń będzie świadkiem przeciwko nim, gdyż nie zostanie zapomniana w ustach ich potomstwa. Znam bowiem ich zamysł i to, co [jeszcze] dziś będą czynić, zanim wprowadzę ich do ziemi, którą [im] poprzysiągłem.</verse>
				<verse number="22">I Mojżesz napisał tę pieśń tego dnia, i nauczył jej synów Izraela.</verse>
				<verse number="23">Potem nakazał Jozuemu, synowi Nuna: Wzmocnij się i bądź mężny, bo ty wprowadzisz synów Izraela do ziemi, którą im poprzysiągłem, a ja będę z tobą.</verse>
				<verse number="24">I kiedy Mojżesz skończył zapisywać słowa tego prawa w księdze;</verse>
				<verse number="25">Nakazał Mojżesz Lewitom, którzy nosili arkę przymierza PANA:</verse>
				<verse number="26">Weźcie księgę tego Prawa i połóżcie ją obok arki przymierza PANA, waszego Boga, aby tam była świadkiem przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="27">Znam bowiem twój upór i twój twardy kark. Oto dziś, dopóki jeszcze żyję z wami, buntujecie się przeciwko PANU, a cóż dopiero po mojej śmierci?</verse>
				<verse number="28">Zgromadźcie u mnie wszystkich starszych waszych pokoleń i waszych dowódców, żebym mówił do ich uszu te słowa i wezwał na świadków przeciwko nim niebo i ziemię.</verse>
				<verse number="29">Wiem bowiem, że po mojej śmierci zepsujecie się całkowicie i zboczycie z drogi, którą wam nakazałem. I spotka was nieszczęście w ostateczne dni, gdyż będziecie czynić to, co złe w oczach PANA, drażniąc go dziełem swoich rąk.</verse>
				<verse number="30">I Mojżesz przemówił do uszu całego zgromadzenia Izraela słowami tej pieśni aż do końca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">Słuchajcie, niebiosa, a będę mówić; niech i ziemia słucha słów moich ust.</verse>
				<verse number="2">Moja nauka będzie kropić jak deszcz, moja mowa będzie ściekać jak rosa, jak drobny deszcz na zioła, jak krople na trawę.</verse>
				<verse number="3">Będę bowiem głosił imię PANA. Uznajcie wielkość naszego Boga.</verse>
				<verse number="4">On jest Skałą, a jego dzieło [jest] doskonałe, bo wszystkie jego drogi są sprawiedliwe. Jest Bogiem prawdziwym i bez nieprawości, sprawiedliwym i prawym.</verse>
				<verse number="5">Zepsuli się, ich skaza nie [jest skazą] jego dzieci; pokolenie złe i przewrotne.</verse>
				<verse number="6">Tak to odpłacasz PANU, ludu głupi i niemądry? Czy nie jest on twoim ojcem, który cię nabył dla siebie? Czy nie on cię uczynił i utwierdził?</verse>
				<verse number="7">Wspomnij dni dawne, rozważ lata wielu pokoleń. Zapytaj swego ojca, a oznajmi ci; swoich starszych, a powiedzą ci.</verse>
				<verse number="8">Gdy Najwyższy rozdzielał dziedzictwa narodom, a oddzielał synów Adama, wyznaczył granice narodom według liczby synów Izraela.</verse>
				<verse number="9">Działem PANA [jest] bowiem jego lud, Jakub jest jego wydzielonym dziedzictwem.</verse>
				<verse number="10">Znalazł go na pustynnej ziemi i na wielkim, strasznym pustkowiu. Obwodził go, uczył, strzegł jak źrenicy swego oka.</verse>
				<verse number="11">Jak orzeł pobudza swoje młode, trzepocze [skrzydłami] nad swymi orlętami, rozpościera swoje skrzydła, bierze je i nosi je na skrzydłach;</verse>
				<verse number="12">Tak PAN sam prowadził go i nie było z nim żadnego obcego boga.</verse>
				<verse number="13">Wzniósł go po wysokich miejscach ziemi, aby żywił się plonami pól, i pozwolił mu ssać miód ze skały i oliwę ze skalnego krzemienia;</verse>
				<verse number="14">Masło od krów i mleko od owiec wraz z tłuszczem jagniąt, barany odchowane w Baszanie, kozły razem z tłuszczem ziaren pszenicy, a piłeś z wybornej krwi winogron.</verse>
				<verse number="15">Lecz Jeszurun utył i wierzgał – otyłeś, obrosłeś w tłuszcz, zgrubiałeś; opuściłeś Boga, który cię uczynił, i lekceważyłeś Skałę swego zbawienia.</verse>
				<verse number="16">Pobudzili go do zazdrości obcymi [bogami], rozdrażnili go obrzydliwościami.</verse>
				<verse number="17">Składali ofiary demonom, a nie Bogu; nowym bogom, których nie znali, świeżo przybyłym, których się nie bali wasi ojcowie.</verse>
				<verse number="18">O Skale, która cię spłodziła, zapomniałeś, i zapomniałeś Boga, swego Stwórcę.</verse>
				<verse number="19">Gdy PAN to zobaczył, wzgardził nimi z powodu rozdrażnienia swoich synów i córek.</verse>
				<verse number="20">I powiedział: Zakryję przed nimi swoje oblicze, zobaczę, jaki będzie ich koniec. Są bowiem pokoleniem przewrotnym, synami, w których nie ma wiary.</verse>
				<verse number="21">Oni mnie pobudzili do zazdrości tym, [co] nie jest Bogiem; rozdrażnili mnie swymi marnościami. Ja też pobudzę ich do zazdrości tymi, [którzy] nie są ludem, rozdrażnię ich przez głupi naród.</verse>
				<verse number="22">Zapłonął bowiem ogień mojego gniewu i spłonie aż do głębin piekła, i pożre ziemię i jej plony, i wypali posady gór.</verse>
				<verse number="23">Zgromadzę na nich nieszczęścia, zużyję na nich moje strzały.</verse>
				<verse number="24">[Będą] wyczerpani z głodu i strawieni gorączką i gorzką zarazą. Wyślę na nich też zęby bestii, z jadem gadów ziemskich.</verse>
				<verse number="25">Na zewnątrz osieroci ich miecz, a w domach – strach, tak młodzieńca, jak i dziewicę, niemowlę i sędziwego.</verse>
				<verse number="26">Powiedziałem: Rozproszę ich po kątach, wymażę pamięć o nich wśród ludzi;</verse>
				<verse number="27">Gdybym się nie obawiał pychy wroga, by ich wrogowie nie powstali i nie powiedzieli: Nasza wielka ręka, a nie PAN, uczyniła to wszystko.</verse>
				<verse number="28">Ten naród bowiem jest pozbawiony rady i nie ma rozumu.</verse>
				<verse number="29">Oby byli mądrzy, zrozumieliby to i zważaliby na swój koniec.</verse>
				<verse number="30">Jakże mógłby jeden gonić tysiąc i dwóch zmusić do ucieczki dziesięć tysięcy, gdyby ich Skała nie zaprzedała ich i PAN ich nie wydał?</verse>
				<verse number="31">Bo ich skała nie jest jak nasza Skała, nasi wrogowie [sami] są sędziami.</verse>
				<verse number="32">Ich winorośl bowiem pochodzi z winorośli Sodomy i z pól Gomory, ich grona to grona trujące, ich kiście są gorzkie.</verse>
				<verse number="33">Ich wino jest jadem smoków, okrutną trucizną żmij.</verse>
				<verse number="34">Czy to nie jest u mnie ukryte, zapieczętowane w moich skarbcach?</verse>
				<verse number="35">Do mnie należy zemsta i odpłata; ich noga poślizgnie się w [wyznaczonym] czasie. Bliski bowiem jest dzień ich klęski, a ich przyszłość spieszy się do nich.</verse>
				<verse number="36">PAN bowiem będzie sądzić swój lud, zlituje się nad swymi sługami, gdy zobaczy, że ich siła ustała i że nie ma ani niewolnika, ani wolnego.</verse>
				<verse number="37">I powie: Gdzie są ich bogowie? [Ta] skała, w której pokładali ufność?</verse>
				<verse number="38">Ci, co jadali tłuszcz ich ofiar i pili wino ich ofiar z płynów? Niech wstaną i wam pomogą, niech będą waszym schronieniem.</verse>
				<verse number="39">Spójrzcie teraz, że to ja, tylko ja jestem, a nie ma innych bogów oprócz mnie. Ja zabijam i ożywiam, ja ranię i ja leczę, i nikt nie wyrwie z mojej ręki.</verse>
				<verse number="40">Podnoszę bowiem swą rękę ku niebu i mówię: Ja żyję na wieki.</verse>
				<verse number="41">Jeśli zaostrzę swój błyszczący miecz i moja ręka chwyci sąd, dokonam zemsty na swoich wrogach i odpłacę tym, którzy mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="42">Krwią upoję moje strzały, mój miecz naje się mięsa, krwią zabitych i pojmanych, jak tylko zacznę mścić się nad wrogami.</verse>
				<verse number="43">Weselcie się, narody, z jego ludem, gdyż on pomści krew swoich sług i odpłaci zemstą swoim wrogom, a będzie łaskawy dla swej ziemi i swego ludu.</verse>
				<verse number="44">Przyszedł więc Mojżesz i powiedział wszystkie słowa tej pieśni do uszu tego ludu, on i Ozeasz, syn Nuna.</verse>
				<verse number="45">A [gdy] Mojżesz skończył mówić wszystkie te słowa do całego Izraela;</verse>
				<verse number="46">Powiedział do nich: Weźcie sobie do serca wszystkie te słowa, które wam dzisiaj oświadczam, byście przykazywali je waszym dzieciom, by pilnowały wypełnienia wszystkich słów tego prawa;</verse>
				<verse number="47">Nie jest to bowiem dla was słowem pustym, gdyż jest waszym życiem. I dzięki niemu przedłużycie swoje dni na ziemi, do której się przeprawiacie przez Jordan, aby ją posiąść.</verse>
				<verse number="48">I tego samego dnia PAN powiedział do Mojżesza:</verse>
				<verse number="49">Wstąp na tę górę Abarim, na górę Nebo, która jest w ziemi Moabu naprzeciw Jerycha, i spójrz na ziemię Kanaan, którą daję synom Izraela w posiadanie.</verse>
				<verse number="50">I umrzesz na tej górze, na którą wstąpisz, i zostaniesz przyłączony do swego ludu, tak jak umarł twój brat Aaron na górze Hor i został przyłączony do swego ludu;</verse>
				<verse number="51">Za to, że wystąpiliście przeciwko mnie pośród synów Izraela przy wodach Meriba w Kadesz, na pustyni Syn, i nie poświęciliście mnie pośród synów Izraela.</verse>
				<verse number="52">Przed sobą zobaczysz ziemię, lecz nie wejdziesz do tej ziemi, którą daję synom Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">A to jest błogosławieństwo, którym Mojżesz, mąż Boży, pobłogosławił synów Izraela przed swoją śmiercią.</verse>
				<verse number="2">Powiedział: PAN przyszedł z Synaju i z Seiru wzeszedł dla nich, zajaśniał z góry Paran i przyszedł z dziesięcioma tysiącami świętych; z jego prawicy [wyszło] dla nich ogniste prawo.</verse>
				<verse number="3">Doprawdy, on umiłował lud; wszyscy jego święci są w twych rękach i oni usiedli u twoich stóp; przyjmują twoje słowa.</verse>
				<verse number="4">Mojżesz dał nam prawo, dziedzictwo zgromadzenia Jakuba.</verse>
				<verse number="5">I był królem w Jeszurunie, gdy się zebrali naczelnicy ludu wraz z pokoleniami Izraela.</verse>
				<verse number="6">Niech żyje Ruben i niech nie umiera; niech jego mężczyzn będzie dużo.</verse>
				<verse number="7">Potem też dał [błogosławieństwo] dla Judy i powiedział: Wysłuchaj, PANIE, głosu Judy, i przyprowadź go do jego ludu. Niech starczy mu [sił] jego rąk, a [ty] bądź mu pomocą przeciw jego wrogom.</verse>
				<verse number="8">A o Lewim powiedział: [Niech] twoje Tummim i Urim [będą] przy twoim świętym, którego doświadczyłeś w Massa, z którym spierałeś się u wód Meriba;</verse>
				<verse number="9">Który powiedział swemu ojcu i matce: Nie widziałem go; nie znał też swych braci ani nie znał swych synów. Oni bowiem przestrzegają twoich słów i zachowują twoje przymierze.</verse>
				<verse number="10">Będą uczyć Jakuba twoich sądów, a Izraela twego prawa. Będą kłaść kadzidło przed tobą i całopalenia na twoim ołtarzu.</verse>
				<verse number="11">Błogosław, PANIE, jego siłę, i przyjmij dzieło jego rąk; skrusz biodra jego wrogów i tych, którzy go nienawidzą, aby już nie powstali.</verse>
				<verse number="12">[A] o Beniaminie powiedział: Umiłowany przez PANA będzie mieszkał przy nim bezpiecznie; [PAN] będzie go bronił każdego dnia, a on będzie przebywał między jego ramionami.</verse>
				<verse number="13">O Józefie powiedział: Niech jego ziemia będzie błogosławiona przez PANA, z najlepszych rzeczy niebios, z rosy i z otchłani rozłożonej pod ziemią.</verse>
				<verse number="14">I z najcenniejszych plonów słońca, z najcenniejszych plonów księżyca;</verse>
				<verse number="15">I z najlepszych skarbów gór starożytnych, z najlepszych darów odwiecznych pagórków;</verse>
				<verse number="16">I z najcenniejszych [owoców] ziemi i jej obfitości oraz z przychylności tego, który przebywał w krzaku. Niech to [błogosławieństwo] spłynie na głowę Józefa i na czubek głowy tego, który został oddzielony od swoich braci.</verse>
				<verse number="17">Jego chwała jest [jak] pierworodny wół, a jego rogi jak rogi jednorożca. Nimi będzie bódł wszystkie narody aż po krańce ziemi; a są to dziesiątki tysięcy Efraima i tysiące Manassesa.</verse>
				<verse number="18">A o Zebulonie powiedział: Wesel się, Zebulonie, gdy wyruszasz, a [ty], Issacharze, w swoich namiotach.</verse>
				<verse number="19">Zwołują ludy na górę, tam będą składać ofiary sprawiedliwości. Będą bowiem ssać z obfitości morza i ze skarbów ukrytych w piasku.</verse>
				<verse number="20">A o Gadzie powiedział: Błogosławiony ten, kto rozprzestrzeni Gada. Będzie mieszkać jak lew, a urwie ramię i głowę.</verse>
				<verse number="21">Upatrzył sobie najlepszą [część], gdyż tam został mu wyznaczony dział przez prawodawcę; przyszedł z naczelnikami ludu i wykonał sprawiedliwość PANA i jego sądy z Izraelem.</verse>
				<verse number="22">A o Danie powiedział: Dan [to] szczenię lwie, wyskoczy z Baszanu.</verse>
				<verse number="23">A o Neftalim powiedział: Neftali, nasycony przychylnością i pełen błogosławieństwa PANA, posiądź zachód i południe.</verse>
				<verse number="24">A o Aszerze powiedział: Aszer będzie błogosławiony dziećmi, niech się podoba swoim braciom i niech kąpie swoje nogi w oliwie.</verse>
				<verse number="25">Twoje obuwie będzie z żelaza i miedzi; a ile twoich dni, [taka będzie] twoja siła.</verse>
				<verse number="26">Nikt nie jest jak Bóg Jeszuruna, który jeździ po niebie, by tobie pomóc, i po obłokach w swym majestacie.</verse>
				<verse number="27">Twoim schronieniem jest wieczny Bóg, a pod tobą [są] wieczne ramiona. On wypędzi przed tobą wroga i powie: Wyniszcz [go].</verse>
				<verse number="28">Wtedy Izrael będzie mieszkać bezpiecznie sam. Źródło Jakuba – w ziemi zboża i wina, a niebiosa spuszczą rosę.</verse>
				<verse number="29">Błogosławiony jesteś, Izraelu! Któż do ciebie podobny, ludu zbawiony przez PANA, który jest tarczą twego ratunku i mieczem twego dostojeństwa! Twoi wrogowie poddadzą się tobie obłudnie, a ty zdepczesz ich wyniosłość.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Potem Mojżesz wstąpił z równin Moabu na górę Nebo, na szczyt Pizga, który jest naprzeciw Jerycha. I PAN pokazał mu całą ziemię, od Gileadu aż po Dan;</verse>
				<verse number="2">I całą ziemię Neftalego, ziemię Efraima i Manassesa oraz całą ziemię Judy aż po Morze Zachodnie;</verse>
				<verse number="3">I [stronę] południową, i równinę doliny Jerycha, miasta palm aż po Soar.</verse>
				<verse number="4">Wtedy PAN mu powiedział: To jest ziemia, którą poprzysiągłem Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, mówiąc: Dam ją twemu potomstwu. Pozwoliłem ci ją zobaczyć na własne oczy, ale do niej nie wejdziesz.</verse>
				<verse number="5">Tam właśnie umarł Mojżesz, sługa PANA, w ziemi Moabu, według słowa PANA.</verse>
				<verse number="6">I pogrzebał go w dolinie, w ziemi Moabu, naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień.</verse>
				<verse number="7">Mojżesz miał sto dwadzieścia lat, gdy umarł. Jego wzrok nie był przyćmiony i jego siła go nie opuściła.</verse>
				<verse number="8">I synowie Izraela opłakiwali Mojżesza na równinach Moabu przez trzydzieści dni. Potem skończyły się dni płaczu i żałoby po Mojżeszu.</verse>
				<verse number="9">A Jozue, syn Nuna, był pełen ducha mądrości, bo Mojżesz włożył na niego swoje ręce. I synowie Izraela byli mu posłuszni i czynili tak, jak PAN nakazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="10">I nie powstał już prorok w Izraelu równy Mojżeszowi, którego PAN znał twarzą w twarz;</verse>
				<verse number="11">We wszystkich znakach i cudach, dla których PAN posłał go, by je czynił w ziemi Egiptu [wobec] faraona, wszystkich jego sług i całej jego ziemi;</verse>
				<verse number="12">I we wszystkich [sprawach] potężnej ręki, i w całej wielkiej grozie, którą Mojżesz wywołał na oczach całego Izraela.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="6">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Po śmierci Mojżesza, sługi PANA, powiedział PAN do Jozuego, syna Nuna, sługi Mojżesza:</verse>
				<verse number="2">Mojżesz, mój sługa, umarł; teraz więc wstań, przepraw się przez ten Jordan, ty i cały ten lud, do ziemi, którą daję im, synom Izraela.</verse>
				<verse number="3">Każde miejsce, po którym będzie stąpać wasza noga, dałem wam, jak obiecałem Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="4">Od pustyni i od Libanu aż do wielkiej rzeki, rzeki Eufrat, cała ziemia Chetytów, aż do Morza Wielkiego na zachodzie, będzie wasza granica.</verse>
				<verse number="5">Nikt nie ostoi się przed tobą po wszystkie dni twego życia; jak byłem z Mojżeszem, [tak] będę z tobą. Nie porzucę cię ani cię nie opuszczę.</verse>
				<verse number="6">Wzmocnij się i bądź mężny. Ty bowiem dasz temu ludowi w dziedzictwo ziemię, którą przysiągłem dać ich ojcom.</verse>
				<verse number="7">Tylko wzmocnij się i bądź bardzo mężny, abyś pilnował wypełniania wszystkiego według prawa, które nakazał ci Mojżesz, mój sługa. Nie odstępuj od niego ani na prawo, ani na lewo, aby ci się wiodło, dokądkolwiek pójdziesz.</verse>
				<verse number="8">Niech ta księga Prawa nie oddala się od twoich ust, ale rozmyślaj o niej we dnie i w nocy, abyś pilnował wypełnienia wszystkiego, co w niej jest napisane. Wtedy bowiem poszczęści się twojej drodze i będzie ci się wiodło.</verse>
				<verse number="9">Czyż ci nie nakazałem? Wzmocnij się i bądź mężny. Nie lękaj się i nie przerażaj, gdyż PAN, twój Bóg, jest z tobą, dokądkolwiek pójdziesz.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Jozue rozkazał przełożonym ludu:</verse>
				<verse number="11">Przejdźcie przez obóz i rozkażcie ludowi: Przygotujcie sobie żywność, bo za trzy dni przejdziecie przez ten Jordan, aby wejść i posiąść ziemię, którą PAN, wasz Bóg, daje wam w posiadanie.</verse>
				<verse number="12">A do Rubenitów, Gadytów i połowy pokolenia Manassesa Jozue powiedział:</verse>
				<verse number="13">Przypomnijcie sobie słowo, które nakazał wam Mojżesz, sługa PANA: PAN, wasz Bóg, zapewnił wam odpoczynek i dał wam tę ziemię;</verse>
				<verse number="14">Niech wasze żony, dzieci i bydło zostaną w ziemi, którą Mojżesz dał wam po tej stronie Jordanu; wy zaś, wszyscy dzielni wojownicy, pójdziecie uzbrojeni przed waszymi braćmi i będziecie im pomagać;</verse>
				<verse number="15">Aż PAN da odpoczynek waszym braciom, jak i wam, i oni posiądą ziemię, którą daje im PAN, wasz Bóg. Potem wrócicie do ziemi swojej posiadłości, którą dał wam Mojżesz, sługa PANA, po tej stronie Jordanu na wschodzie, i posiądziecie ją.</verse>
				<verse number="16">I odpowiedzieli Jozuemu: Wszystko, co nam nakazałeś, uczynimy i gdziekolwiek nas poślesz, pójdziemy.</verse>
				<verse number="17">Jak byliśmy posłuszni Mojżeszowi we wszystkim, tak będziemy posłuszni i tobie. Niech tylko PAN, twój Bóg, będzie z tobą, jak był z Mojżeszem.</verse>
				<verse number="18">Ktokolwiek sprzeciwi się twemu rozkazowi i nie będzie posłuszny twoim słowom we wszystkim, co mu rozkażesz, niech umrze. Tylko wzmocnij się i bądź mężny.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Potem Jozue, syn Nuna, wysłał potajemnie z Szittim dwóch szpiegów, mówiąc: Idźcie, obejrzyjcie ziemię i Jerycho. Poszli więc i weszli do domu [pewnej] nierządnicy, która miała na imię Rachab, i tam odpoczęli.</verse>
				<verse number="2">I doniesiono królowi Jerycha: Oto [jacyś] mężczyźni spośród synów Izraela przyszli tu tej nocy, aby wybadać tę ziemię.</verse>
				<verse number="3">Król Jerycha posłał więc do Rachab, rozkazując: Wyprowadź mężczyzn, którzy przyszli do ciebie i weszli do twego domu, bo przyszli wybadać całą tę ziemię.</verse>
				<verse number="4">Kobieta jednak wzięła tych dwóch mężczyzn, ukryła ich i powiedziała: To prawda, że przyszli do mnie mężczyźni, ale nie wiedziałam, skąd oni są.</verse>
				<verse number="5">A gdy miano zamykać bramę o zmierzchu, mężczyźni ci wyszli i nie wiem, dokąd poszli. Ścigajcie ich prędko, to ich dogonicie.</verse>
				<verse number="6">Ona zaś zaprowadziła ich na dach i przykryła wiązkami lnu, które rozłożyła na dachu.</verse>
				<verse number="7">[Wysłani] mężczyźni ścigali ich w kierunku Jordanu aż do brodów; i jak tylko ścigający wyszli, zamknięto bramę.</verse>
				<verse number="8">A zanim usnęli, ona wyszła do nich na dach;</verse>
				<verse number="9">I powiedziała do tych mężczyzn: Wiem, że PAN dał wam tę ziemię, bo strach przed wami padł na nas i wszyscy obywatele tej ziemi truchleją przed wami.</verse>
				<verse number="10">Słyszeliśmy bowiem, jak PAN wysuszył przed wami wody Morza Czerwonego, gdy wychodziliście z Egiptu, i co uczyniliście dwom królom amoryckim, którzy byli po tamtej stronie Jordanu, Sichonowi i Ogowi, których pobiliście.</verse>
				<verse number="11">Gdy [o tym] usłyszeliśmy, nasze serca struchlały i nie było już odwagi w nikim z waszego powodu; bo PAN, wasz Bóg, jest Bogiem wysoko na niebie i nisko na ziemi.</verse>
				<verse number="12">Dlatego teraz, proszę, przysięgnijcie mi na PANA, że jak ja okazałam wam miłosierdzie, tak i wy okażecie miłosierdzie domowi mego ojca, i dajcie mi pewny znak;</verse>
				<verse number="13">Że zachowacie przy życiu mego ojca i moją matkę, moich braci i moje siostry, i wszystko, co do nich należy, i ocalicie nas od śmierci.</verse>
				<verse number="14">Odpowiedzieli jej mężczyźni: Ręczymy za was naszym życiem, jeśli nie wydacie tej naszej sprawy, i gdy PAN odda nam tę ziemię, okażemy ci miłosierdzie i wierność.</verse>
				<verse number="15">Potem spuściła ich na sznurze z okna, bo jej dom przylegał do muru i ona mieszkała w murze.</verse>
				<verse number="16">I powiedziała im: Idźcie w góry, by nie spotkali was ścigający; ukryjcie się tam przez trzy dni, aż powrócą ścigający, a potem pójdziecie swoją drogą.</verse>
				<verse number="17">Mężczyźni powiedzieli jej: Będziemy wolni od tej przysięgi, którą kazałaś nam złożyć;</verse>
				<verse number="18">Gdy wejdziemy do ziemi, przywiążesz do okna czerwony sznur, po którym nas spuściłaś, i zbierzesz u siebie, w domu swego ojca, swoją matkę, swoich braci i cały dom swego ojca.</verse>
				<verse number="19">Ktokolwiek bowiem wyjdzie poza drzwi twego domu, jego krew [spadnie] mu na głowę, a my [będziemy] bez winy. Lecz krew każdego, kto będzie z tobą w domu, [spadnie] na naszą głowę, jeśli czyjaś ręka go dotknie.</verse>
				<verse number="20">Jeśli jednak wydasz naszą sprawę, będziemy wolni od przysięgi, którą kazałaś nam złożyć.</verse>
				<verse number="21">I odpowiedziała: Jak powiedzieliście, niech tak będzie. Wtedy wypuściła ich i poszli. I przywiązała czerwony sznur do okna.</verse>
				<verse number="22">Odeszli więc i przyszli na górę, i pozostali tam przez trzy dni, aż powrócili ścigający. A ścigający szukali ich po wszystkich drogach, ale nie znaleźli.</verse>
				<verse number="23">I zawrócili ci dwaj mężczyźni, zeszli z góry, przeprawili się [przez rzekę], przyszli do Jozuego, syna Nuna, i opowiedzieli mu wszystko, co się z nimi działo;</verse>
				<verse number="24">I mówili do Jozuego: PAN oddał w nasze ręce całą tę ziemię, bo wszyscy obywatele tej ziemi struchleli przed nami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Jozue wstał wcześnie rano i on oraz wszyscy synowie Izraela wyruszyli z Szittim, i przyszli nad Jordan; i tam przenocowali, zanim się przeprawili [przez rzekę].</verse>
				<verse number="2">A po upływie trzech dni przełożeni przeszli przez obóz;</verse>
				<verse number="3">I rozkazali ludowi: Gdy ujrzycie arkę przymierza PANA, swojego Boga, i niosących ją kapłanów Lewitów, wy także wyruszycie ze swego miejsca i pójdziecie za nią.</verse>
				<verse number="4">Pomiędzy wami a nią niech będzie jednak odległość około dwóch tysięcy łokci. Nie zbliżajcie się do niej, abyście poznali drogę, którą macie iść, gdyż nie szliście tą drogą nigdy dotąd.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Jozue powiedział do ludu: Poświęćcie się, gdyż jutro PAN dokona cudów pośród was.</verse>
				<verse number="6">Do kapłanów zaś Jozue powiedział: Weźcie arkę przymierza i idźcie przed ludem. Wzięli więc arkę przymierza i szli przed ludem.</verse>
				<verse number="7">I PAN powiedział do Jozuego: Dziś zacznę cię wywyższać na oczach całego Izraela, aby poznali, że jak byłem z Mojżeszem, [tak] będę i z tobą.</verse>
				<verse number="8">Rozkaż kapłanom niosącym arkę przymierza: Gdy dojdziecie do brzegu wód Jordanu, zatrzymajcie się w Jordanie.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Jozue powiedział do synów Izraela: Zbliżcie się i słuchajcie słów PANA, swojego Boga.</verse>
				<verse number="10">I Jozue dodał: Po tym poznacie, że Bóg żywy jest wśród was i że na pewno wypędzi przed wami Kananejczyków, Chetytów, Chiwwitów, Peryzzytów, Girgaszytów, Amorytów i Jebusytów.</verse>
				<verse number="11">Oto arka przymierza PANA całej ziemi przejdzie przed wami przez Jordan.</verse>
				<verse number="12">Teraz więc wybierzcie sobie dwunastu mężczyzn z pokoleń Izraela, po jednym z każdego pokolenia;</verse>
				<verse number="13">A gdy stopy kapłanów niosących arkę PANA, Pana całej ziemi, staną w wodzie Jordanu, wtedy wody Jordanu się rozdzielą i wody płynące z góry staną jak jeden wał.</verse>
				<verse number="14">Gdy więc lud wyruszył ze swoich namiotów, aby przeprawić się przez Jordan, a kapłani niosący arkę przymierza [szli] przed ludem;</verse>
				<verse number="15">I kiedy niosący arkę przyszli nad Jordan, a nogi kapłanów, którzy nieśli arkę, zanurzyły się w wodzie przy brzegu (Jordan bowiem wzbiera i wylewa na wszystkie swoje brzegi przez cały czas żniwa);</verse>
				<verse number="16">Wtedy wody płynące z góry zatrzymały się i stanęły jak jeden wał bardzo daleko od miasta Adam [leżącego] w pobliżu Sartan. A te, które płynęły w dół do Morza Pustyni, czyli do Morza Słonego, odpłynęły zupełnie. I tak lud przeprawił się naprzeciw Jerycha.</verse>
				<verse number="17">A kapłani niosący arkę przymierza PANA stali pewnie na suchej ziemi pośrodku Jordanu, a wszyscy Izraelici szli po suchej ziemi, aż cały lud przeprawił się przez Jordan.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A gdy cały lud zakończył przeprawę przez Jordan, PAN powiedział do Jozuego:</verse>
				<verse number="2">Wybierzcie sobie z ludu dwunastu mężczyzn, po jednym z każdego pokolenia.</verse>
				<verse number="3">I rozkażcie im: Weźcie sobie stąd, ze środka Jordanu, z tego miejsca, gdzie nogi kapłanów stały pewnie, dwanaście kamieni, zabierzcie je ze sobą i połóżcie w miejscu, gdzie tej nocy będziecie nocować.</verse>
				<verse number="4">Jozue wezwał więc dwunastu mężczyzn, których wybrał spośród synów Izraela, po jednym z każdego pokolenia.</verse>
				<verse number="5">I Jozue powiedział do nich: Pójdźcie przed arką PANA, swojego Boga, na środek Jordanu i niech każdy weźmie po jednym kamieniu na swe ramię, według liczby pokoleń synów Izraela;</verse>
				<verse number="6">Aby to było znakiem wśród was, gdy potem wasi synowie zapytają: Co [znaczą] dla was te kamienie?</verse>
				<verse number="7">Wtedy powiecie im, że wody Jordanu rozdzieliły się przed arką przymierza PANA; gdy przechodziła przez Jordan, rozdzieliły się wody Jordanu; i te kamienie będą pamiątką dla synów Izraela na wieki.</verse>
				<verse number="8">I synowie Izraela uczynili tak, jak rozkazał Jozue. Wzięli dwanaście kamieni ze środka Jordanu, jak powiedział PAN do Jozuego, według liczby pokoleń synów Izraela, zanieśli je ze sobą na miejsce noclegu i tam je złożyli.</verse>
				<verse number="9">Jozue też postawił dwanaście kamieni na środku Jordanu, w miejscu, gdzie stały nogi kapłanów niosących arkę przymierza. Pozostają tam aż do dziś.</verse>
				<verse number="10">Kapłani zaś niosący arkę stali na środku Jordanu, aż wypełniło się to wszystko, co PAN rozkazał Jozuemu powiedzieć ludowi zgodnie ze wszystkim, co Mojżesz nakazał Jozuemu. Lud natomiast spieszył się i przeszedł.</verse>
				<verse number="11">Gdy cały lud przeszedł, przeszli też i arka PANA, i kapłani przed ludem.</verse>
				<verse number="12">Synowie Rubena, synowie Gada i połowa pokolenia Manassesa również przeszli uzbrojeni przed synami Izraela, jak im Mojżesz nakazał.</verse>
				<verse number="13">Około czterdziestu tysięcy uzbrojonych wojowników przeszło przed PANEM do walki na równinach Jerycha.</verse>
				<verse number="14">W tym dniu PAN wywyższył Jozuego na oczach całego Izraela i bali się go, jak bali się Mojżesza przez wszystkie dni jego życia.</verse>
				<verse number="15">Potem PAN powiedział do Jozuego:</verse>
				<verse number="16">Rozkaż kapłanom niosącym arkę świadectwa, aby wyszli z Jordanu.</verse>
				<verse number="17">Rozkazał więc Jozue kapłanom: Wyjdźcie z Jordanu.</verse>
				<verse number="18">A gdy kapłani niosący arkę przymierza PANA wyszli ze środka Jordanu i stopy ich stanęły na suchej ziemi, wody Jordanu wróciły na swoje miejsce i płynęły jak przedtem, wypełnione po brzegi.</verse>
				<verse number="19">Lud wyszedł z Jordanu dziesiątego [dnia] pierwszego miesiąca i rozbił obóz w Gilgal, po wschodniej stronie Jerycha.</verse>
				<verse number="20">A te dwanaście kamieni, które wyniesiono z Jordanu, Jozue ustawił w Gilgal.</verse>
				<verse number="21">I powiedział do synów Izraela: Gdy w przyszłości wasi synowie zapytają swoich ojców: Co [znaczą] te kamienie?</verse>
				<verse number="22">Wtedy powiecie swoim synom: Izrael przeszedł przez Jordan po suchej ziemi;</verse>
				<verse number="23">PAN Bóg bowiem osuszył wody Jordanu przed wami, aż się przeprawiliście – tak jak PAN, wasz Bóg, uczynił z Morzem Czerwonym, które wysuszył przed nami, aż przeszliśmy;</verse>
				<verse number="24">Aby wszystkie narody ziemi poznały, że ręka PANA jest potężna, i żebyście bali się PANA, swojego Boga, po wszystkie dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A gdy wszyscy królowie amoryccy, którzy [mieszkali] po zachodniej stronie Jordanu, i wszyscy królowie Kanaanu, którzy [mieszkali] nad morzem, usłyszeli, że PAN wysuszył wody Jordanu przed synami Izraela, aż się przeprawili, struchlało ich serce i stracili całą odwagę wobec synów Izraela.</verse>
				<verse number="2">W tym czasie PAN powiedział do Jozuego: Zrób sobie ostre noże i ponownie obrzezaj synów Izraela.</verse>
				<verse number="3">Jozue zrobił więc sobie ostre noże i obrzezał synów Izraela na pagórku napletków.</verse>
				<verse number="4">A oto powód, dla którego Jozue ich obrzezał: Cały lud, który wyszedł z Egiptu, płci męskiej, wszyscy wojownicy, pomarli na pustyni, w drodze po wyjściu z Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Cały lud, który wyszedł, był obrzezany. Lecz cały lud, który urodził się na pustyni, w drodze po wyjściu z Egiptu, nie był obrzezany.</verse>
				<verse number="6">Czterdzieści lat bowiem synowie Izraela chodzili po pustyni, aż wymarł cały naród wojowników, którzy wyszli z Egiptu, gdyż nie słuchali głosu PANA. Przysiągł im PAN, że nie pozwoli im zobaczyć ziemi, którą PAN pod przysięgą obiecał ich ojcom, że nam ją da, ziemię opływającą mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="7">Ich synów, których wzbudził na ich miejsce, Jozue obrzezał. Byli bowiem nieobrzezani, gdyż ich nie obrzezano w drodze.</verse>
				<verse number="8">A gdy już cały lud został obrzezany, pozostał on na swoim miejscu w obozie aż do wyzdrowienia.</verse>
				<verse number="9">Potem PAN powiedział do Jozuego: Dzisiaj zdjąłem z was hańbę Egiptu. Dlatego to miejsce nazywa się Gilgal aż do dziś.</verse>
				<verse number="10">Wtedy synowie Izraela rozbili obóz w Gilgal i obchodzili święto Paschy czternastego dnia tego miesiąca, wieczorem, na równinach Jerycha.</verse>
				<verse number="11">Nazajutrz po święcie Paschy jedli z plonów tej ziemi, chleby przaśne i prażone ziarno, tego samego dnia.</verse>
				<verse number="12">I następnego dnia po tym, jak zaczęli jeść zboża tej ziemi, ustała manna; i synowie Izraela już więcej manny nie mieli, ale jedli tegoroczne plony ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="13">A gdy Jozue był w pobliżu Jerycha, podniósł oczy i spojrzał, a oto mąż stał naprzeciw niego z wydobytym mieczem w ręku. Jozue podszedł do niego i zapytał: Czy ty jesteś po naszej stronie, czy po stronie naszych wrogów?</verse>
				<verse number="14">A on odpowiedział: Nie, gdyż jako wódz wojska PANA teraz przyszedłem. Wtedy Jozue upadł twarzą do ziemi, oddał pokłon i zapytał: Co mój Pan rozkaże swemu słudze?</verse>
				<verse number="15">I wódz wojska PANA powiedział do Jozuego: Zdejmij obuwie ze swoich nóg, bo miejsce, na którym stoisz, jest święte. I Jozue tak uczynił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">A Jerycho było szczelnie zamknięte z powodu synów Izraela. Nikt z niego nie wychodził i nikt do niego nie wchodził.</verse>
				<verse number="2">Wtedy PAN powiedział do Jozuego: Oto dałem w twoje ręce Jerycho, jego króla i [jego] dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="3">I wy, wszyscy wojownicy, będziecie obchodzić miasto, okrążając je raz. Uczynicie tak przez sześć dni.</verse>
				<verse number="4">A siedmiu kapłanów będzie niosło przed arką siedem trąb [z rogów] baranich. Siódmego zaś dnia obejdziecie miasto siedem razy, a kapłani będą dąć w trąby.</verse>
				<verse number="5">A gdy przeciągle będą [trąbić] w baranie rogi i usłyszycie głos trąby, cały lud wzniesie wielki okrzyk, a mury miasta runą i lud wejdzie [do miasta], każdy wprost przed siebie.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Jozue, syn Nuna, wezwał kapłanów i powiedział im: Weźcie arkę przymierza i niech siedmiu kapłanów niesie siedem trąb z baranich [rogów] przed arką PANA.</verse>
				<verse number="7">Potem powiedział do ludu: Idźcie i obejdźcie miasto, a uzbrojeni wojownicy niech idą przed arką PANA.</verse>
				<verse number="8">A gdy Jozue powiedział [to] ludowi, siedmiu kapłanów niosących siedem trąb [z] baranich [rogów] wyruszyło przed arką PANA i dęli w trąby. A arka przymierza PANA szła za nimi.</verse>
				<verse number="9">Uzbrojeni wojownicy zaś szli przed kapłanami, którzy dęli w trąby, a pozostałe oddziały szły za arką. Gdy szli, dęto w trąby.</verse>
				<verse number="10">A Jozue nakazał ludowi: Nie krzyczcie, niech nie będzie słychać waszego głosu ani niech żadne słowo nie wyjdzie z waszych ust aż do dnia, w którym wam powiem: Wznieście okrzyk! Wtedy wydacie okrzyk.</verse>
				<verse number="11">Tak więc arka PANA okrążyła miasto raz, po czym wrócili do obozu i przenocowali w nim.</verse>
				<verse number="12">Jozue wstał wcześnie rano, a kapłani wzięli arkę PANA.</verse>
				<verse number="13">A siedmiu kapłanów niosących siedem trąb z [rogów] baranich szło nieprzerwanie przed arką PANA, dmąc w trąby. Uzbrojeni wojownicy szli przed nimi, a pozostałe oddziały szły za arką PANA. Gdy szli, dęto w trąby.</verse>
				<verse number="14">Na drugi dzień okrążyli miasto raz i wrócili do obozu. Tak czynili przez sześć dni.</verse>
				<verse number="15">Lecz dnia siódmego wstali rano o świcie i okrążyli miasto w ten sam sposób siedem razy. Tylko tego dnia okrążyli miasto siedem razy.</verse>
				<verse number="16">A za siódmym razem, gdy kapłani zadęli w trąby, Jozue powiedział do ludu: Wznieście [teraz] okrzyk, bo PAN wydaje wam miasto.</verse>
				<verse number="17">I miasto będzie przeklęte dla PANA, ono samo i wszystko, co się w nim znajduje. Tylko nierządnica Rachab zostanie przy życiu, ona i wszyscy, którzy są z nią w domu, gdyż ukryła posłańców, których wysłaliśmy.</verse>
				<verse number="18">Wy jednak strzeżcie się tego, co przeklęte, abyście sami nie stali się przekleństwem, gdy weźmiecie z obłożonego przekleństwem, i byście nie ściągnęli przekleństwa na obóz Izraela, i nie sprowadzili na niego nieszczęścia.</verse>
				<verse number="19">Wszelkie srebro i złoto oraz przedmioty miedziane i żelazne będą poświęcone PANU. Zostaną złożone do skarbca PANA.</verse>
				<verse number="20">Wtedy lud wydał okrzyk, gdy zadęto w trąby. A kiedy lud usłyszał dźwięk trąb i wydał potężny okrzyk, runęły mury, a lud wszedł do miasta, każdy prosto przed siebie, i zdobyli miasto;</verse>
				<verse number="21">I zniszczyli ostrzem miecza wszystko, co było w mieście: mężczyzn i kobiety, dzieci i starców, woły, owce i osły.</verse>
				<verse number="22">Lecz dwóm mężczyznom, którzy wybadali tę ziemię, Jozue powiedział: Wejdźcie do domu nierządnicy i wyprowadźcie stamtąd tę kobietę oraz wszystko, co do niej należy, tak jak jej przysięgliście.</verse>
				<verse number="23">Weszli więc młodzieńcy, zwiadowcy, i wyprowadzili Rachab, jej ojca, jej matkę i jej braci oraz wszystko, co do niej [należało]. Wyprowadzili całą jej rodzinę i zostawili ich poza obozem Izraela.</verse>
				<verse number="24">A miasto i wszystko, co w nim było, spalili ogniem. Tylko srebro i złoto oraz przedmioty miedziane i żelazne złożyli do skarbca domu PANA.</verse>
				<verse number="25">Jozue zostawił przy życiu nierządnicę Rachab, dom jej ojca i wszystko, co do niej należało; mieszka ona w Izraelu aż do dziś, ponieważ ukryła posłańców, których Jozue wysłał na wybadanie Jerycha.</verse>
				<verse number="26">W tym czasie Jozue złożył przysięgę: Niech będzie przeklęty przed PANEM człowiek, który powstanie i odbuduje to miasto, Jerycho. Na swoim pierworodnym założy jego fundament, a na swoim najmłodszym postawi jego bramy.</verse>
				<verse number="27">I PAN był z Jozuem, którego sława rozchodziła się po całej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Lecz synowie Izraela dopuścili się przestępstwa na tym, co przeklęte. Akan bowiem, syn Karmiego, syna Zabdiego, syna Zeracha, z pokolenia Judy, wziął z tego, co przeklęte. I zapłonął gniew PANA przeciw synom Izraela.</verse>
				<verse number="2">Tymczasem Jozue posłał [kilku] mężczyzn z Jerycha do Aj, które leży blisko Bet-Awen, na wschód od Betel, i powiedział do nich: Idźcie i zbadajcie [tę] ziemię. Mężczyźni poszli więc i zbadali Aj.</verse>
				<verse number="3">Potem wrócili do Jozuego i powiedzieli mu: Niech nie wyrusza cały lud. Niech wyruszy około dwóch lub trzech tysięcy mężczyzn i niech zburzą Aj. Nie trudź całego ludu, bo tamtych jest niewielu.</verse>
				<verse number="4">Wyruszyło więc z ludu około trzech tysięcy mężczyzn. Uciekli jednak przed ludźmi z Aj.</verse>
				<verse number="5">Ludzie z Aj zabili około trzydziestu sześciu z nich. Ścigali ich bowiem od bramy aż do Szebarim i zabili ich, gdy ci [schodzili] z góry. Dlatego serce ludu omdlało i stało się jak woda.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Jozue rozdarł swoje szaty, upadł twarzą na ziemię przed arką PANA [i leżał tak] aż do wieczora, on i starsi Izraela, i sypali proch na swoje głowy.</verse>
				<verse number="7">Potem Jozue powiedział: Ach, Panie BOŻE, czemu przeprowadziłeś ten lud za Jordan? Czy po to, aby nas wydać w ręce Amorytów na zniszczenie? Obyśmy raczej pozostali za Jordanem!</verse>
				<verse number="8">O Panie, cóż powiem, gdy Izrael uciekł przed swymi wrogami?</verse>
				<verse number="9">Usłyszą [o tym] bowiem Kananejczycy i wszyscy mieszkańcy tej ziemi i otoczą nas zewsząd, i wymażą nasze imię z ziemi. I cóż uczynisz dla swego wielkiego imienia?</verse>
				<verse number="10">Wtedy PAN powiedział do Jozuego: Wstań! Dlaczego tak leżysz na swej twarzy?</verse>
				<verse number="11">Izrael zgrzeszył, złamali także moje przymierze, które im nakazałem. Wzięli bowiem z tego, co przeklęte, ukradli, skłamali i schowali to wśród swoich rzeczy.</verse>
				<verse number="12">Dlatego synowie Izraela nie mogli się ostać przed swymi wrogami, ale uciekli przed nimi, bo stali się przekleństwem. Nie będę więcej z wami, jeśli nie wytępicie spośród was tego, co przeklęte.</verse>
				<verse number="13">Wstań, poświęć lud i powiedz: Poświęćcie się na jutro, bo tak mówi PAN, Bóg Izraela: Pośród ciebie, Izraelu, [jest to], co przeklęte. Nie staniecie przed swymi wrogami, dopóki nie usuniecie spośród siebie tego, co obłożone jest przekleństwem.</verse>
				<verse number="14">Wystąpicie więc jutro rano według waszych pokoleń. Wówczas pokolenie, które PAN wskaże, wystąpi według rodzin; a rodzina, którą PAN wskaże, wystąpi według domów; a z domu, który PAN wskaże, wystąpią poszczególni mężczyźni.</verse>
				<verse number="15">A ten, u kogo zostanie znalezione to, co przeklęte, będzie spalony ogniem, on i wszystko, co do niego należy, bo złamał przymierze PANA i dopuścił się haniebnego czynu w Izraelu.</verse>
				<verse number="16">Jozue wstał więc wcześnie rano i kazał wystąpić Izraelowi według ich pokoleń; i zostało wskazane pokolenie Judy.</verse>
				<verse number="17">I kazał wystąpić rodzinom Judy, i została wskazana rodzina Zerachitów. Potem kazał wystąpić wszystkim osobom z rodziny Zerachitów i został wskazany [dom] Zabdiego.</verse>
				<verse number="18">Następnie kazał wystąpić wszystkim osobom z jego domu i został wskazany Akan, syn Karmiego, syna Zabdiego, syna Zeracha, z pokolenia Judy.</verse>
				<verse number="19">I Jozue powiedział do Akana: Synu mój, oddaj, proszę, chwałę PANU, Bogu Izraela, i złóż mu wyznanie. Powiedz mi, co uczyniłeś, a nie ukrywaj [tego] przede mną.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Akan odpowiedział Jozuemu: Rzeczywiście, to ja zgrzeszyłem przeciw PANU, Bogu Izraela. Oto co uczyniłem:</verse>
				<verse number="21">Gdy zobaczyłem wśród łupów piękny płaszcz babiloński, dwieście syklów srebra i pręt złota ważący pięćdziesiąt syklów, pożądałem ich i wziąłem je. Oto są one zakopane w ziemi, w środku mego namiotu, a srebro pod nimi.</verse>
				<verse number="22">Jozue wysłał więc posłańców, którzy pobiegli do namiotu, a oto te [rzeczy] były ukryte w jego namiocie, a srebro pod nimi.</verse>
				<verse number="23">I zabrali je z namiotu, przynieśli do Jozuego oraz do wszystkich synów Izraela i położyli je przed PANEM.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Jozue i cały Izrael z nim wzięli Akana, syna Zeracha, srebro, płaszcz i pręt złota, jego synów i córki, jego woły, osły, owce, namiot oraz wszystko, co miał, i zaprowadzili ich do doliny Akor.</verse>
				<verse number="25">I Jozue powiedział: Dlaczego sprowadziłeś na nas nieszczęście? PAN dzisiaj sprowadzi nieszczęście na ciebie. I cały lud Izraela ukamienował go, a po ukamienowaniu ich spalili ogniem.</verse>
				<verse number="26">Potem wznieśli nad nim wielki stos kamieni, [który trwa] aż do dziś. I PAN odwrócił się od zapalczywości swego gniewu. Dlatego to miejsce nazywa się doliną Akor aż do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Jozuego: Nie bój się ani się nie lękaj. Weź ze sobą wszystkich wojowników, powstań i wyrusz do Aj. Patrz, daję w twoje ręce króla Aj, jego lud i jego ziemię.</verse>
				<verse number="2">I postąpisz z Aj i jego królem tak, jak postąpiłeś z Jerychem i jego królem. Tym razem weźmiecie sobie jego łupy i bydło. Zastaw zasadzkę na miasto od jego tyłu.</verse>
				<verse number="3">Powstali więc Jozue i wszyscy wojownicy, by wyruszyć przeciwko Aj. Jozue wybrał trzydzieści tysięcy bardzo dzielnych mężczyzn i wysłał ich nocą.</verse>
				<verse number="4">I rozkazał im: Uważajcie, przygotujcie zasadzkę za miastem. Nie oddalajcie się od miasta zbyt daleko i bądźcie wszyscy w pogotowiu.</verse>
				<verse number="5">Ja zaś i cały lud, który [jest] ze mną, podejdziemy pod miasto; a gdy oni wyjdą nam naprzeciw, jak za pierwszym razem, uciekniemy przed nimi.</verse>
				<verse number="6">A oni pójdą za nami, aż ich odciągniemy od miasta, bo powiedzą: Uciekają przed nami, tak jak za pierwszym razem, gdyż będziemy uciekać przed nimi.</verse>
				<verse number="7">Wtedy wyjdziecie z zasadzki i opanujecie miasto. PAN bowiem, wasz Bóg, odda je w wasze ręce.</verse>
				<verse number="8">A gdy zdobędziecie miasto, podpalicie je. Postąpicie zgodnie ze słowem PANA. Patrzcie, ja to wam rozkazuję.</verse>
				<verse number="9">Jozue więc ich wysłał, a oni poszli przygotować zasadzkę; i zostali między Betel a Aj, na zachód od Aj. Jozue zaś spędził tę noc wśród ludu.</verse>
				<verse number="10">Następnego dnia Jozue wstał wcześnie rano, obliczył lud i poszedł przed nim wraz ze starszymi Izraela przeciwko Aj.</verse>
				<verse number="11">Wszyscy wojownicy, którzy z nim byli, wyruszyli, przybyli pod miasto i rozbili obóz po północnej stronie Aj, tak że między nimi a Aj była dolina.</verse>
				<verse number="12">Następnie wziął około pięciu tysięcy mężczyzn, których umieścił w zasadzce między Betel a Aj, po zachodniej stronie miasta.</verse>
				<verse number="13">I ustawiono lud, całe wojsko po północnej stronie miasta, a tych, którzy przygotowali zasadzkę – po zachodniej stronie. Jozue zaś wyruszył tej nocy na środek doliny.</verse>
				<verse number="14">Gdy spostrzegł to król Aj, ludzie z miasta pośpieszyli się, wstali wcześnie rano i wyruszyli do walki z Izraelem – on i cały jego lud – w wyznaczonym czasie przed równiną. Nie wiedział jednak, że za miastem została przygotowana na nich zasadzka.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Jozue i cały Izrael udawali pokonanych przez nich i uciekali drogą [wiodącą] ku pustyni.</verse>
				<verse number="16">I zwołano cały lud, który był w mieście, aby ich ścigać. Ścigali więc Jozuego i zostali odciągnięci od miasta.</verse>
				<verse number="17">W Aj i Betel nie pozostał nikt, kto by nie wyruszył za Izraelem; i pozostawili miasto otwarte, i ścigali Izraelitów.</verse>
				<verse number="18">Wtedy PAN powiedział do Jozuego: Podnieś oszczep, który masz w ręce, w kierunku Aj, gdyż dam je w twoje ręce. I Jozue podniósł oszczep, który [miał] w ręce, w kierunku miasta.</verse>
				<verse number="19">A gdy tylko podniósł rękę, ludzie, którzy byli w zasadzce, powstali szybko ze swego miejsca, pobiegli i weszli do miasta, zajęli je i szybko podpalili.</verse>
				<verse number="20">A gdy ludzie z Aj obejrzeli się, zobaczyli, że dym wznosi się z miasta ku niebu, a nie mieli siły uciekać ani w jedną, ani w drugą stronę. Tymczasem lud, który uciekał na pustynię, zwrócił się przeciw ścigającym.</verse>
				<verse number="21">Jozue bowiem i cały [lud] Izraela zobaczyli, że ludzie z zasadzki zajęli miasto i że z miasta unosi się dym, zawrócili [więc] i [zaczęli] zabijać ludzi z Aj.</verse>
				<verse number="22">A [drudzy] wyszli im naprzeciw z miasta i zostali oni otoczeni przez Izraelitów, jedni z jednej, a drudzy z drugiej strony. I zabili ich tak, że nikt z nich nie pozostał przy życiu ani nie uciekł.</verse>
				<verse number="23">Króla Aj jednak pojmali żywcem i przyprowadzili do Jozuego.</verse>
				<verse number="24">Gdy więc Izraelici wybili wszystkich mieszkańców Aj na polu, na pustyni, gdzie ich ścigali, i gdy wszyscy oni polegli od miecza, aż zostali zgładzeni, wszyscy Izraelici zawrócili do Aj i pobili je ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="25">Wszystkich poległych tego dnia, mężczyzn i kobiet, było dwanaście tysięcy, [byli to] wszyscy mieszkańcy Aj.</verse>
				<verse number="26">A Jozue nie opuścił ręki, którą wyciągnął z oszczepem, aż zgładził wszystkich mieszkańców Aj.</verse>
				<verse number="27">Tylko bydło i łupy tego miasta Izraelici podzielili między siebie według słowa PANA, które przekazał on Jozuemu.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Jozue spalił Aj i uczynił je wieczną mogiłą i pustynią aż do dziś.</verse>
				<verse number="29">A króla Aj powiesił na drzewie aż do wieczora. A gdy słońce zaszło, Jozue kazał zdjąć jego zwłoki z drzewa i porzucić je [przy samej] bramie miasta, i wznieść nad nim wielki stos kamieni, [który trwa] aż do dziś.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Jozue zbudował ołtarz dla PANA, Boga Izraela, na górze Ebal;</verse>
				<verse number="31">Jak nakazał synom Izraela Mojżesz, sługa PANA, [i] jak jest napisane w księdze Prawa Mojżesza: ołtarz z całych kamieni, których nie tknęło [żadne] żelazo. I na nim złożyli PANU całopalenia i ofiary pojednawcze.</verse>
				<verse number="32">Tam też napisał na kamieniach odpis Prawa Mojżesza, który napisał w obecności synów Izraela.</verse>
				<verse number="33">A cały Izrael oraz jego starsi, przełożeni i sędziowie stali po obu stronach arki przed kapłanami lewitami, którzy nosili arkę przymierza PANA, zarówno przybysz, jak i rodowity, połowa ich naprzeciw góry Gerizim, a połowa naprzeciw góry Ebal jak przedtem nakazał Mojżesz, sługa PANA, aby błogosławić lud Izraela.</verse>
				<verse number="34">Potem czytał wszystkie słowa prawa, błogosławieństwa i przekleństwa według wszystkiego, co zostało napisane w księdze Prawa.</verse>
				<verse number="35">Nie było ani jednego słowa ze wszystkiego, co Mojżesz nakazał, którego Jozue nie odczytał przed całym zgromadzeniem Izraela, przed kobietami, dziećmi i przybyszami, którzy mieszkali wśród nich.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A gdy usłyszeli o tym wszyscy królowie, którzy byli po tej stronie Jordanu w górach, na równinach i nad całym brzegiem Morza Wielkiego aż po Liban: Chetyci, Amoryci, Kananejczycy, Peryzzyci, Chiwwici i Jebusyci:</verse>
				<verse number="2">Zebrali się razem, aby jednomyślnie walczyć przeciw Jozuemu i Izraelowi.</verse>
				<verse number="3">Lecz mieszkańcy Gibeonu, gdy usłyszeli o tym, co Jozue uczynił z Jerychem i Aj;</verse>
				<verse number="4">Użyli podstępu i wyruszyli, udając posłów, i wzięli stare wory na swoje osły i stare, popękane i połatane bukłaki na wino;</verse>
				<verse number="5">I stare, i połatane obuwie na nogi, stare szaty na siebie, a cały chleb, który ze sobą zabrali w drogę, był suchy i spleśniały.</verse>
				<verse number="6">Wtedy przybyli do Jozuego, do obozu w Gilgal, i powiedzieli do niego i do mężczyzn Izraela: Przyszliśmy z dalekiego kraju. Zawrzyjcie więc teraz przymierze z nami.</verse>
				<verse number="7">Lecz mężczyźni Izraela odpowiedzieli Chiwwitom: A może mieszkacie wśród nas, jakże więc możemy zawrzeć z wami przymierze?</verse>
				<verse number="8">A oni powiedzieli Jozuemu: Jesteśmy twoimi sługami. I Jozue zapytał ich: Kim jesteście i skąd przybywacie?</verse>
				<verse number="9">Odpowiedzieli mu: Twoi słudzy przybyli z bardzo dalekiego kraju ze względu na imię PANA, twego Boga. Usłyszeliśmy bowiem o jego sławie oraz o wszystkim, co uczynił w Egipcie;</verse>
				<verse number="10">I o wszystkim, co uczynił dwom królom amoryckim, którzy byli za Jordanem, Sichonowi, królowi Cheszbonu, i Ogowi, królowi Baszanu, który [był] w Asztarot.</verse>
				<verse number="11">I nasi starsi i wszyscy mieszkańcy naszego kraju nakazali nam: Weźcie ze sobą żywność na drogę, wyjdźcie im naprzeciw i powiedzcie im: Jesteśmy waszymi sługami, zawrzyjcie więc teraz przymierze z nami.</verse>
				<verse number="12">Ten nasz chleb był jeszcze ciepły, gdy wzięliśmy go z naszych domów w dniu, kiedy wyruszyliśmy do was; a teraz jest suchy i spleśniały.</verse>
				<verse number="13">I te bukłaki na wino, które napełniliśmy, były nowe, a oto popękały. Także nasze szaty i obuwie zniszczyły się z powodu bardzo długiej podróży.</verse>
				<verse number="14">A mężczyźni [Izraela] wzięli z ich żywności, lecz nie radzili się PANA.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Jozue zawarł z nimi pokój i ustanowił z nimi przymierze, że zachowa ich przy życiu. Także naczelnicy zgromadzenia im przysięgli.</verse>
				<verse number="16">Lecz po trzech dniach, po zawarciu z nimi przymierza, usłyszeli, że są oni sąsiadami i że mieszkają wśród nich.</verse>
				<verse number="17">Wtedy synowie Izraela wyruszyli i po trzech dniach dotarli do ich miast. Miastami ich były: Gibeon, Kefira, Beerot i Kiriat-Jearim.</verse>
				<verse number="18">I nie wytracili ich synowie Izraela, gdyż naczelnicy zgromadzenia przysięgli im na PANA, Boga Izraela. I całe zgromadzenie szemrało przeciw naczelnikom.</verse>
				<verse number="19">I wszyscy naczelnicy powiedzieli do całego zgromadzenia: Przysięgliśmy im na PANA, Boga Izraela, dlatego teraz nie możemy ich tknąć.</verse>
				<verse number="20">Tak więc postąpimy z nimi: zachowamy ich przy życiu, żeby nie spadł na nas gniew z powodu przysięgi, którą im złożyliśmy.</verse>
				<verse number="21">Ponadto naczelnicy powiedzieli im: Niech pozostaną przy życiu, ale niech rąbią drewno i noszą wodę dla całego zgromadzenia – zgodnie z tym, co obiecali naczelnicy.</verse>
				<verse number="22">Potem Jozue wezwał ich i zapytał: Dlaczego nas oszukaliście, mówiąc: Jesteśmy z bardzo daleka, skoro mieszkacie wśród nas?</verse>
				<verse number="23">Teraz więc jesteście przeklęci i nie przestaniecie być niewolnikami rąbiącymi drewno i noszącymi wodę dla domu mego Boga.</verse>
				<verse number="24">Oni odpowiedzieli Jozuemu: Oznajmiono dokładnie twoim sługom, że PAN, twój Bóg, rozkazał swemu słudze Mojżeszowi dać wam całą ziemię i zgładzić przed wami wszystkich mieszkańców tej ziemi. Dlatego bardzo się baliśmy o nasze życie z waszego powodu i dlatego tak postąpiliśmy.</verse>
				<verse number="25">A teraz oto jesteśmy w twoich rękach. Uczyń z nami to, co uważasz za dobre i słuszne.</verse>
				<verse number="26">I postąpił tak z nimi, i wybawił ich z rąk synów Izraela, żeby ich nie zabili.</verse>
				<verse number="27">I w tym dniu Jozue nakazał im narąbać drewna i nosić wodę dla zgromadzenia oraz dla ołtarza PANA w miejscu, które miał wybrać. I jest tak aż do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A gdy Adonisedek, król Jerozolimy, usłyszał, że Jozue zdobył Aj i zburzył je – bo jak uczynił z Jerychem i jego królem, tak uczynił z Aj i jego królem – i że mieszkańcy Gibeonu zawarli pokój z Izraelem i mieszkają wśród nich;</verse>
				<verse number="2">Bardzo się przestraszył, ponieważ Gibeon był wielkim miastem, jak jedno z miast królewskich, i ponieważ [był] większy niż Aj, a wszyscy jego mężczyźni byli waleczni.</verse>
				<verse number="3">Adonisedek, król Jerozolimy, posłał więc wezwanie do Hohama, króla Hebronu, do Pirama, króla Jarmutu, do Jafii, króla Lakisz, i do Debira, króla Eglonu:</verse>
				<verse number="4">Przyjdźcie do mnie i pomóżcie mi, abyśmy zwalczyli Gibeonitów, ponieważ zawarli pokój z Jozuem i synami Izraela.</verse>
				<verse number="5">Zebrało się więc i wyruszyło pięciu królów amoryckich: król Jerozolimy, król Hebronu, król Jarmutu, król Lakisz, król Eglonu, oni sami i całe ich wojska, rozbili obóz naprzeciwko Gibeonu i uderzyli na niego.</verse>
				<verse number="6">Wtedy mieszkańcy Gibeonu posłali prośbę do Jozuego i do obozu w Gilgal: Nie cofaj swej ręki od swych sług. Przybądź do nas szybko, wybaw nas i pomóż nam, gdyż zebrali się przeciwko nam wszyscy królowie amoryccy, którzy mieszkają w górach.</verse>
				<verse number="7">Wyruszył więc Jozue z Gilgal, on i wszyscy wojownicy z nim, i wszyscy dzielni wojownicy.</verse>
				<verse number="8">I PAN powiedział do Jozuego: Nie bój się ich, gdyż oddałem ich w twoje ręce i żaden z nich nie ostoi się przed tobą.</verse>
				<verse number="9">Jozue uderzył więc na nich znienacka – całą noc ciągnął z Gilgal.</verse>
				<verse number="10">I PAN rozgromił ich przed Izraelem, który zadał im wielką klęskę w Gibeonie, i ścigał ich drogą wznoszącą się do Bet-Choron, i bił ich aż do Azeki i Makkedy.</verse>
				<verse number="11">A gdy uciekali przed Izraelem i zbiegali do Bet-Choron, PAN zrzucał na nich z nieba wielkie kamienie aż do Azeki, i umarli. Więcej ich zginęło od kamieni gradowych niż tych, których synowie Izraela zabili mieczem.</verse>
				<verse number="12">Tego dnia, kiedy PAN oddał Amorytów w ręce synów Izraela, Jozue powiedział do PANA na oczach Izraela: Słońce, zatrzymaj się nad Gibeonem, a ty, księżycu, w dolinie Ajjalonu!</verse>
				<verse number="13">I zatrzymało się słońce, i księżyc stanął, aż zemścił się lud na swych wrogach. Czy nie jest to napisane w księdze Jaszara? Zatrzymało się więc słońce pośrodku nieba i nie śpieszyło się zachodzić niemal [przez] cały dzień.</verse>
				<verse number="14">I nie było podobnego dnia, w którym PAN wysłuchał głosu człowieka, ani przedtem, ani potem. PAN bowiem walczył za Izraela.</verse>
				<verse number="15">Potem Jozue wrócił wraz z całym Izraelem do obozu w Gilgal.</verse>
				<verse number="16">A tych pięciu królów uciekło i skryło się w jaskini w Makkedzie.</verse>
				<verse number="17">I doniesiono o tym Jozuemu: Znaleziono pięciu królów, którzy się ukryli w jaskini w Makkedzie.</verse>
				<verse number="18">I Jozue powiedział: Zatoczcie wielkie kamienie do wejścia jaskini i postawcie przy niej ludzi, aby ich strzegli.</verse>
				<verse number="19">Wy zaś nie zatrzymujcie się, ścigajcie waszych wrogów i uderzcie na nich od tyłu. Nie pozwólcie im uciec do swoich miast. PAN bowiem, wasz Bóg, oddał ich w wasze ręce.</verse>
				<verse number="20">A gdy Jozue i synowie Izraela zadali im wielką klęskę, wytracając ich doszczętnie, wtedy ci, którzy pozostali przy życiu, uciekli do warownych miast.</verse>
				<verse number="21">Wtedy cały lud wrócił bezpiecznie do obozu, do Jozuego w Makkedzie. Nikt nie odważył się nawet ust otworzyć przeciw synom Izraela.</verse>
				<verse number="22">Potem Jozue powiedział: Otwórzcie wejście do jaskini i wyprowadźcie do mnie tych pięciu królów z jaskini.</verse>
				<verse number="23">I uczynili tak, i wyprowadzili do niego tych pięciu królów z jaskini: króla Jerozolimy, króla Hebronu, króla Jarmutu, króla Lakisz i króla Eglonu.</verse>
				<verse number="24">A gdy wyprowadzili tych królów do Jozuego, Jozue zwołał wszystkich mężczyzn Izraela i powiedział do dowódców wojowników, którzy mu towarzyszyli: Zbliżcie się i postawcie swoje nogi na karkach tych królów. Zbliżyli się więc i postawili swoje nogi na ich karkach.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Jozue powiedział do nich: Nie bójcie się ani nie lękajcie, wzmocnijcie się i bądźcie mężni. Tak bowiem uczyni PAN wszystkim waszym wrogom, z którymi będziecie walczyć.</verse>
				<verse number="26">Potem Jozue uderzył ich, zabił i powiesił na pięciu drzewach. I wisieli na drzewach aż do wieczora.</verse>
				<verse number="27">A gdy zaszło słońce, Jozue rozkazał, aby zdjęto ich z drzew i wrzucono do jaskini, w której się ukrywali, a wejście [do] jaskini zawalono wielkimi kamieniami, [które są tam] aż do dziś.</verse>
				<verse number="28">Tego samego dnia Jozue zdobył Makkedę i pobił ją ostrzem miecza; zabił też jej króla oraz wszelką duszę, która tam była. Nikogo nie pozostawił przy życiu i uczynił z królem Makkedy tak, jak uczynił z królem Jerycha.</verse>
				<verse number="29">Potem Jozue wraz z całym Izraelem wyruszył z Makkedy do Libny i walczył przeciw Libnie.</verse>
				<verse number="30">A PAN także i ją oraz jej króla oddał w ręce Izraela, i pobił ją ostrzem miecza, i wszelką duszę, która w niej była. Nikogo w niej nie pozostawił przy życiu i uczynił z jej królem tak, jak uczynił z królem Jerycha.</verse>
				<verse number="31">Potem Jozue wraz z całym Izraelem wyruszył z Libny do Lakisz, obległ je i walczył przeciw niemu.</verse>
				<verse number="32">I PAN oddał Lakisz w ręce Izraela, i zdobył je na drugi dzień, i pobili je ostrzem miecza, a także wszelką duszę, która w nim była, tak samo jak uczynił w Libnie.</verse>
				<verse number="33">Wtedy Horam, król Gezer, przybył na ratunek Lakisz, ale Jozue pobił go i jego lud, tak że nikogo w nim nie pozostawił przy życiu.</verse>
				<verse number="34">Potem Jozue wraz z całym Izraelem wyruszył z Lakisz do Eglonu; oblegli go i walczyli przeciwko niemu;</verse>
				<verse number="35">I zdobyli go tego samego dnia, i pobili go ostrzem miecza. Wszelką duszę, która w nim była, zabił tego samego dnia, tak samo jak uczynił w Lakisz.</verse>
				<verse number="36">Potem Jozue wraz z całym Izraelem wyruszył z Eglonu do Hebronu i walczyli przeciwko niemu;</verse>
				<verse number="37">I zdobyli go, i pobili ostrzem miecza wraz z jego królem, wszystkie jego miasta, a także wszelką duszę, która w nim była. Nikogo nie pozostawił przy życiu, tak samo jak uczynił w Eglonie. Wytracił go oraz wszelką duszę, która w nim [była].</verse>
				<verse number="38">Stamtąd Jozue wraz z całym Izraelem wrócił do Debiru i walczył przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="39">I zdobył go, jego króla i wszystkie jego miasta; pobili go ostrzem miecza i wytracili wszystkie dusze, które w nim były. Nikogo nie pozostawił przy życiu; jak uczynił z Hebronem, tak uczynił z Debirem i jego królem, i jak [przedtem] uczynił z Libną i jej królem.</verse>
				<verse number="40">W ten sposób Jozue pobił całą ziemię górną i południową, i polną, i podgórną oraz wszystkich ich królów. Nikogo nie pozostawił przy życiu, ale wytracił wszystkie dusze, tak jak mu rozkazał PAN, Bóg Izraela.</verse>
				<verse number="41">I Jozue pobił ich od Kadesz-Barnea aż do Gazy oraz całą ziemię Goszen aż do Gibeonu.</verse>
				<verse number="42">A wszystkich tych królów oraz ich ziemie Jozue zdobył za jednym razem, gdyż PAN, Bóg Izraela, walczył za Izraela.</verse>
				<verse number="43">Potem Jozue wrócił wraz z całym Izraelem do obozu w Gilgal.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A gdy usłyszał o tym Jabin, król Chasoru, posłał wiadomość do Jobaba, króla Madonu, do króla Szimronu, do króla Akszafu;</verse>
				<verse number="2">I do królów, którzy byli na północy, w górach i na polach, na południe od Kinneret, na równinach i w krainach Dor na zachodzie;</verse>
				<verse number="3">Do Kananejczyków na wschodzie i na zachodzie, do Amorytów, Chetytów, Peryzzytów, Jebusytów w górach i Chiwwitów pod [górą] Hermon, w ziemi Mispa.</verse>
				<verse number="4">I wyruszyli oni wraz z całym swym wojskiem, lud liczny jak piasek na brzegu morskim, mający bardzo wiele koni i rydwanów.</verse>
				<verse number="5">A gdy wszyscy ci królowie zgromadzili się, przybyli i razem rozbili obóz nad wodami Meromu, aby walczyć przeciwko Izraelowi.</verse>
				<verse number="6">I PAN powiedział do Jozuego: Nie bój się ich, bo jutro o tej porze wydam ich wszystkich pobitych Izraelowi. Ich koniom podetniesz ścięgna, a ich rydwany spalisz ogniem.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Jozue i cały waleczny lud z nim wyruszyli niespodziewanie przeciwko nim nad wody Meromu i napadli na nich.</verse>
				<verse number="8">I PAN wydał ich w ręce Izraela, który pobił ich i ścigał aż do Sydonu Wielkiego i aż do Misreft-Maim, i aż do doliny Mispa na wschodzie. Pobili ich tak, że nikogo nie pozostawili przy życiu.</verse>
				<verse number="9">I Jozue uczynił im tak, jak mu PAN rozkazał: ich koniom podciął ścięgna, a ich rydwany spalił ogniem.</verse>
				<verse number="10">W tym czasie Jozue zawrócił i zdobył Chasor, a jego króla zabił mieczem. Chasor bowiem był przedtem głową wszystkich tych królestw.</verse>
				<verse number="11">Każdą duszę, która w nim była, pobili ostrzem miecza, wytracając [ją]. Nikt nie pozostał przy życiu, a Chasor spalił ogniem.</verse>
				<verse number="12">Jozue [zdobył] też wszystkie miasta tych królów i pojmał wszystkich królów, pobił ich ostrzem miecza i wytracił, tak jak nakazał Mojżesz, sługa PANA.</verse>
				<verse number="13">Izrael nie spalił jednak żadnego z miast warownych, oprócz samego Chasoru, [który] spalił Jozue.</verse>
				<verse number="14">Cały łup tych miast oraz bydło synowie Izraela zabrali dla siebie; tylko wszystkich ludzi pobili ostrzem miecza, aż ich zgładzili, nie zostawiając nikogo przy życiu.</verse>
				<verse number="15">Jak PAN rozkazał Mojżeszowi, swemu słudze, tak Mojżesz nakazał Jozuemu i tak Jozue uczynił; nie zaniedbał niczego z tego wszystkiego, co PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="16">Tak Jozue zdobył całą ziemię: góry i całą ziemię na południu, całą ziemię Goszen, równiny, pola i górę Izrael z jej równiną;</verse>
				<verse number="17">Od góry Halak, która wznosi się ku Seirowi, aż do Baal-Gad w dolinie Libanu pod górą Hermon. A wszystkich królów pojmał, pobił i pozabijał.</verse>
				<verse number="18">Przez długi czas Jozue prowadził wojnę z tymi wszystkimi królami.</verse>
				<verse number="19">Nie było miasta, które by zawarło pokój z synami Izraela, oprócz Chiwwitów, [którzy] mieszkali w Gibeonie; wszystkie [inne] zdobyli podczas wojny.</verse>
				<verse number="20">Od PANA bowiem wyszło, by zatwardzić ich serca, aby wyruszali na bitwę z Izraelem i żeby ich wyniszczył bez miłosierdzia, aż do wytracenia, jak PAN rozkazał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="21">W tym czasie Jozue wyruszył i wytracił Anakitów z gór, z Hebronu, z Debiru, z Anabu, ze wszystkich gór Judy i ze wszystkich gór Izraela. Jozue zniszczył ich razem z ich miastami.</verse>
				<verse number="22">Nikt z Anakitów nie został w ziemi synów Izraela; zostali tylko w Gazie, w Gat i w Azdodzie.</verse>
				<verse number="23">Zdobył więc Jozue całą ziemię, tak jak PAN powiedział do Mojżesza, i oddał ją Jozue jako dziedzictwo Izraelowi [zgodnie z] ich przydziałami według pokoleń. I ziemia zaznała pokoju od wojny.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">A oto królowie ziemi, których pobili synowie Izraela i posiedli ich ziemię za Jordanem na wschodzie, od rzeki Arnon aż do góry Hermon, i całą równinę na wschodzie:</verse>
				<verse number="2">Sichon, król Amorytów, który mieszkał w Cheszbonie, a panował od Aroeru, [leżącego] nad brzegiem rzeki Arnon, i od połowy tej rzeki oraz połowy Gileadu aż do rzeki Jabbok, granicy synów Ammona;</verse>
				<verse number="3">A od równin aż do morza Kinneret na wschodzie, i aż do Morza Równiny, czyli Morza Słonego, na wschód, w kierunku Bet-Jeszimot, i od południa pod górę Pisga.</verse>
				<verse number="4">I obszar Oga, króla Baszanu, który pozostał z Refaitów i mieszkał w Asztarot i w Edrei;</verse>
				<verse number="5">Panował on na górze Hermon, i w Salce oraz w całym Baszanie aż do granic Geszurytów i Maakatytów i nad połową Gileadu, granicą Sichona, króla Cheszbonu.</verse>
				<verse number="6">Pobił ich Mojżesz, sługa PANA, wraz z synami Izraela. I Mojżesz, sługa PANA, dał tę ziemię w posiadanie Rubenitom i Gadytom, i połowie pokolenia Manassesa.</verse>
				<verse number="7">A oto królowie ziemi, których pobili Jozue i synowie Izraela po zachodniej stronie Jordanu, od Baal-Gad w dolinie Libanu aż do góry Chalak, która wznosi się ku Seirowi, a których obszar Jozue dał pokoleniom Izraela w posiadanie według ich przydziałów;</verse>
				<verse number="8">Na górach, na równinach, na polach, na nizinach, na pustyni i na południowej ziemi; [ziemie] Chetytów, Amorytów, Kananejczyków, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów.</verse>
				<verse number="9">Król Jerycha – jeden; król Aj, które [jest] obok Betel – jeden.</verse>
				<verse number="10">Król Jerozolimy – jeden; król Hebronu – jeden.</verse>
				<verse number="11">Król Jarmutu – jeden; król Lakisz – jeden.</verse>
				<verse number="12">Król Eglonu – jeden; król Gezer – jeden.</verse>
				<verse number="13">Król Debir – jeden; król Gederu – jeden.</verse>
				<verse number="14">Król Chormy – jeden; król Aradu – jeden.</verse>
				<verse number="15">Król Libny – jeden; król Adullam – jeden.</verse>
				<verse number="16">Król Makkedy – jeden; król Betel – jeden.</verse>
				<verse number="17">Król Tappuach – jeden; król Cheferu – jeden.</verse>
				<verse number="18">Król Afek – jeden; król Laszaronu – jeden.</verse>
				<verse number="19">Król Madonu – jeden; król Chasoru – jeden.</verse>
				<verse number="20">Król Szimron-Meronu – jeden; król Achszafu – jeden.</verse>
				<verse number="21">Król Tanaku – jeden; król Megiddo – jeden.</verse>
				<verse number="22">Król Kedeszu – jeden; król Jokneamu z Karmelu – jeden.</verse>
				<verse number="23">Król Doru z krainy Dor – jeden; król narodów z Gilgal – jeden.</verse>
				<verse number="24">Król Tirsy – jeden. Wszystkich królów było trzydziestu jeden.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">I gdy Jozue zestarzał się i był w podeszłym wieku, PAN powiedział do niego: Zestarzałeś się i posunąłeś się w latach, a pozostało jeszcze dużo ziemi do zdobycia.</verse>
				<verse number="2">Oto ziemia, która pozostała: wszystkie okręgi Filistynów i Geszurytów;</verse>
				<verse number="3">Od Szichoru, który jest naprzeciw Egiptu, aż do granicy Akaronu na północy – [jest to ziemia] przynależąca do Kananejczyków, pięciu książąt filistyńskich: z Gazy, Aszdodu, Aszkelonu, Gat i Ekronu, oraz Awwici;</verse>
				<verse number="4">Od południa: cała ziemia Kananejczyków oraz Meara, która należy do Sydończyków, aż do Afek [i] aż do granicy Amorytów;</verse>
				<verse number="5">I ziemia Gibilitów i cały Liban na wschodzie, od Baal-Gad pod górę Hermon, aż do wejścia do Chamat.</verse>
				<verse number="6">Wszystkich mieszkańców gór od Libanu aż do Misrefot-Maim [i] wszystkich Sydończyków wypędzę przed synami Izraela. Tylko podziel ją losem między Izraelitów jako dziedzictwo, tak jak ci rozkazałem.</verse>
				<verse number="7">Rozdziel więc teraz tę ziemię jako dziedzictwo dziewięciu pokoleniom i połowie pokolenia Manassesa;</verse>
				<verse number="8">Gdyż z drugą [połową] Rubenici i Gadyci otrzymali już swoje dziedzictwo, które dał im Mojżesz za Jordanem na wschodzie, jak przydzielał im Mojżesz, sługa PANA;</verse>
				<verse number="9">Od Aroeru, leżącego nad brzegiem rzeki Arnon, i od miasta, które jest w środku rzeki, wraz z całą równiną Medeby aż do Dibonu;</verse>
				<verse number="10">I wszystkie miasta Sichona, króla Amorytów, który królował w Cheszbonie, aż do granicy synów Ammona;</verse>
				<verse number="11">Także Gilead i obszar Geszurytów i Maakatytów, całą górę Hermon i cały Baszan aż do Salka;</verse>
				<verse number="12">Całe królestwo Oga w Baszanie, który królował w Asztarot i w Edrei; był on ostatnim z Refaitów, których Mojżesz pobił i wypędził.</verse>
				<verse number="13">Lecz synowie Izraela nie wypędzili Geszurytów i Maakatytów, dlatego Geszuryci i Maakatyci mieszkają pośród Izraelitów do dziś.</verse>
				<verse number="14">Tylko pokoleniu Lewiego nie dał dziedzictwa; ofiary spalane dla PANA, Boga Izraela, są jego dziedzictwem, jak mu [Bóg] powiedział.</verse>
				<verse number="15">Mojżesz dał więc pokoleniu synów Rubena [dziedzictwo] według ich rodzin.</verse>
				<verse number="16">Ich granica była od Aroeru, leżącego nad brzegiem rzeki Arnon, i od miasta, które jest w środku rzeki, wraz z całą równiną ku Medebie;</verse>
				<verse number="17">Cheszbon i wszystkie przyległe do niego miasta, które były na równinie: Dibon, Bamot-Baal i Bet-Baal-Meon;</verse>
				<verse number="18">Jahaza, Kedemot i Mefaat;</verse>
				<verse number="19">Kiriataim, Sibma i Seret-Haszszachar na górze w dolinie;</verse>
				<verse number="20">Bet-Peor, Aszdod-Pisga i Bet-Jeszimot.</verse>
				<verse number="21">I wszystkie miasta na równinie oraz całe królestwo Sichona, króla Amorytów, który królował w Cheszbonie, a którego Mojżesz zabił tak jak książąt Midianu: Ewi, Rekem, Sur, Chur, Reba, książęta Sichona zamieszkali w [tej] ziemi.</verse>
				<verse number="22">I wróżbitę Balaama, syna Beora, wraz z innymi zabitymi synowie Izraela zabili mieczem.</verse>
				<verse number="23">Granicą synów Rubena był Jordan ze [swymi] granicami. Oto dziedzictwo synów Rubena według ich rodzin, miast i przyległych do nich wsi.</verse>
				<verse number="24">Mojżesz dał też [dziedzictwo] pokoleniu Gada, synom Gada według ich rodzin.</verse>
				<verse number="25">A ich granice obejmowały Jazer i wszystkie miasta Gileadu oraz połowę ziemi synów Ammona aż do Aroeru [leżącego] naprzeciw Rabby;</verse>
				<verse number="26">I od Cheszbonu aż do Ramat-Mispa i Betonim oraz od Machanaim aż do granicy Debiru.</verse>
				<verse number="27">W dolinie zaś: Bet-Haram, Bet-Nimra, Sukkot i Safon, resztę królestwa Sichona, króla Cheszbonu, Jordan i [jego] pogranicze aż do końca morza Kinneret po wschodniej stronie Jordanu.</verse>
				<verse number="28">Oto dziedzictwo synów Gada według ich rodzin, miast i przyległych do nich wsi.</verse>
				<verse number="29">Mojżesz dał też [posiadłość] połowie pokolenia Manassesa; przypadła ona połowie pokolenia synów Manassesa według ich rodzin.</verse>
				<verse number="30">Ich granica była od Machanaim, obejmowała cały Baszan [i] całe królestwo Oga, króla Baszanu oraz wszystkie wsie Jaira, które są w Baszanie, sześćdziesiąt miast.</verse>
				<verse number="31">Połowę Gileadu, Asztarot i Erdei, miasta królestwa Oga w Baszanie, [dał] synom Makira, syna Manassesa, a ściśle – połowie synów Makira według ich rodzin.</verse>
				<verse number="32">Oto [posiadłości], które Mojżesz podzielił na polach Moabu za Jordanem, [naprzeciw] Jerycha na wschodzie.</verse>
				<verse number="33">Lecz pokoleniu Lewiego Mojżesz nie dał dziedzictwa, gdyż PAN, Bóg Izraela, sam [jest] ich dziedzictwem, jak im to powiedział.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">A oto co synowie Izraela odziedziczyli w ziemi Kanaan, co przydzielili im jako dziedzictwo kapłan Eleazar i Jozue, syn Nuna, oraz naczelnicy wśród ojców pokoleń synów Izraela.</verse>
				<verse number="2">Ich dziedzictwa [dokonano] za pomocą losów, jak PAN rozkazał przez Mojżesza, dla dziewięciu i pół pokolenia.</verse>
				<verse number="3">Gdyż Mojżesz dał dziedzictwo dwom pokoleniom i połowie pokolenia za Jordanem, ale Lewitom nie dał dziedzictwa wśród nich.</verse>
				<verse number="4">Synowie Józefa stanowili bowiem dwa pokolenia: Manassesa i Efraima. Lewitom więc nie dano udziału w ziemi oprócz miast do zamieszkania z przyległymi do nich pastwiskami dla ich stad i dobytku.</verse>
				<verse number="5">Jak PAN rozkazał Mojżeszowi, tak postąpili synowie Izraela i podzielili ziemię.</verse>
				<verse number="6">Wtedy synowie Judy przyszli do Jozuego w Gilgal i powiedział do niego Kaleb, syn Jefunnego, Kenizzyta: Ty wiesz, co PAN powiedział Mojżeszowi, mężowi Boga, o mnie i o tobie w Kadesz-Barnea.</verse>
				<verse number="7">Miałem czterdzieści lat, gdy Mojżesz, sługa PANA, posłał mnie z Kadesz-Barnea na wybadanie ziemi i przyniosłem mu wiadomość zgodnie z tym, co miałem w sercu.</verse>
				<verse number="8">Lecz moi bracia, którzy chodzili ze mną, zatrwożyli serce ludu. Ja [zaś] poszedłem całkowicie za PANEM, swoim Bogiem.</verse>
				<verse number="9">W tym dniu Mojżesz przysiągł: Zaprawdę, ziemia, którą deptała twoja noga, stanie się dziedzictwem twoim i twoich synów na wieki, ponieważ całkowicie poszedłeś za PANEM, moim Bogiem.</verse>
				<verse number="10">A teraz oto PAN zachował mnie przy życiu, jak powiedział; już minęło czterdzieści pięć lat od tego czasu, kiedy PAN powiedział to do Mojżesza, gdy Izraelici wędrowali po pustyni. I oto mam dziś osiemdziesiąt pięć lat;</verse>
				<verse number="11">A jeszcze dziś jestem tak silny, jak byłem w tym dniu, gdy Mojżesz mnie wysłał. Jaka wtedy [była] moja siła, taka jest teraz moja siła do wojny, by wyruszać i wracać.</verse>
				<verse number="12">Teraz więc daj mi tę górę, o której PAN powiedział w owym dniu. Sam bowiem słyszałeś tego dnia, że tam są Anakici, a miasta [są] wielkie i warowne. Jeśli PAN będzie ze mną, wypędzę ich, jak [mi] PAN obiecał.</verse>
				<verse number="13">I Jozue błogosławił mu, i dał Kalebowi, synowi Jefunnego, Hebron w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="14">Dlatego Hebron stał się dziedzictwem Kaleba, syna Jefunnego Kenizzyty, aż do dziś, bo całkowicie [poszedł] za PANEM, Bogiem Izraela.</verse>
				<verse number="15">A Hebron zwano wcześniej Kiriat-Arba. [Arba] był wielkim człowiekiem wśród Anakitów. A ziemia zaznała pokoju od wojny.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Taki był los pokolenia synów Judy według ich rodzin: aż do granic Edomu przy pustkowiu Cin na południu sięgał kraniec granicy południowej.</verse>
				<verse number="2">A ich granica południowa biegła od krańca Morza Słonego, od zatoki zwróconej ku południowi.</verse>
				<verse number="3">I biegła od południa, ku Maale-Akrabbim, i ciągnęła się aż do Cin; a wznosząc się na południu do Kadesz-Barnea, przebiegała do Chesronu, i wznosiła się do Addary, i skręcała do Karka.</verse>
				<verse number="4">Stamtąd przechodziła do Asmon i dochodziła do rzeki Egiptu, a kończyła się przy morzu. Taka będzie wasza granica na południu.</verse>
				<verse number="5">Granicą zaś od wschodu [było] Morze Słone aż do końca Jordanu, a granica północna była od zatoki morskiej przy ujściu Jordanu.</verse>
				<verse number="6">Granica ciągnęła się do Bet-Chogla i biegła od północy aż do Bet-Araba; [stamtąd] granica wznosiła się do kamienia Bohana, syna Rubena.</verse>
				<verse number="7">Następnie granica wznosiła się do Debiru od doliny Akor i zwracała się ku północy do Gilgal leżącego naprzeciw wzniesienia Adummim, [położonego] na południe od rzeki. Dalej granica ciągnęła się do wód En-Szemesz i kończyła się przy En-Rogiel.</verse>
				<verse number="8">Dalej granica wznosiła się doliną syna Hinnom do stoku Jebusyty od południa, [czyli] do Jerozolimy. Stamtąd wznosiła się na szczyt góry położonej naprzeciw doliny Hinnom na zachodzie i na krańcu doliny Refaimitów na północy.</verse>
				<verse number="9">Potem granica skręcała od szczytu góry aż do źródła wody Neftoach i biegła aż do miast góry Efron; dalej ciągnęła się do Baala, czyli Kiriat-Jearim.</verse>
				<verse number="10">Następnie granica skręcała od Baala na zachodzie do góry Seir i przechodziła do zbocza góry Jearim od północy, czyli Kesalon, potem schodziła do Bet-Szemesz i przechodziła do Timny.</verse>
				<verse number="11">Później granica wychodziła do zbocza Ekronu na północy i skręcała do Szikronu, i przebiegała przez górę Baala; stamtąd wychodziła do Jabneel i kończyła się przy morzu.</verse>
				<verse number="12">A granicą zachodnią było Morze Wielkie i jego wybrzeże. Oto granica synów Judy dokoła według ich rodzin.</verse>
				<verse number="13">Kalebowi zaś, synowi Jefunnego, dał [Jozue] dział pośród synów Judy, jak PAN nakazał Jozuemu, miasto Arba, ojca Anaka, czyli Hebron.</verse>
				<verse number="14">I Kaleb wypędził stamtąd trzech synów Anaka: Szeszaja i Achimana, i Talmaja, potomków Anaka.</verse>
				<verse number="15">Stamtąd wyruszył przeciwko mieszkańcom Debiru, które dawniej nazywało się Kiriat-Sefer.</verse>
				<verse number="16">I Kaleb powiedział: Kto pobije Kiriat-Sefer i zdobędzie je, temu dam swoją córkę Aksę za żonę.</verse>
				<verse number="17">I zdobył je Otniel, syn Kenaza, brata Kaleba; i dał mu swoją córkę Aksę za żonę.</verse>
				<verse number="18">A gdy ona przyszła do niego, namawiała go, aby prosił jej ojca o pole. Kiedy zsiadła z osła, Kaleb zapytał ją: Czego sobie życzysz?</verse>
				<verse number="19">A [ona] odpowiedziała: Daj mi błogosławieństwo; skoro dałeś mi ziemię południową, daj mi też źródła wód. I dał jej źródła górne i źródła dolne.</verse>
				<verse number="20">Oto dziedzictwo pokolenia synów Judy według ich rodzin.</verse>
				<verse number="21">Miastami granicznymi pokolenia synów Judy w stronę granicy Edomu na południu były: Kabseel, Eder, Jagur;</verse>
				<verse number="22">Kina, Dimona, Adada;</verse>
				<verse number="23">Kedesz, Chasor, Jetnan;</verse>
				<verse number="24">Zif, Telam, Bealot;</verse>
				<verse number="25">Chasor-Chadatta i Keriot-Chesron, czyli Chasor;</verse>
				<verse number="26">Amam, Szema, Molada;</verse>
				<verse number="27">Hasar-Gadda, Cheszmon, Bet-Pelet;</verse>
				<verse number="28">Chasar-Szual, Beer-Szeba, Biziota;</verse>
				<verse number="29">Baala, Ijjim, Esem;</verse>
				<verse number="30">Eltolad, Kesil, Chorma;</verse>
				<verse number="31">Siklag, Madmana, Sansanna;</verse>
				<verse number="32">Lebaot, Szilchim, Ain i Rimmon. Wszystkich miast było dwadzieścia dziewięć z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="33">Na nizinie: Esztaol, Sorea, Aszna;</verse>
				<verse number="34">Zanoach, En-Gannim, Tappuach, Enam;</verse>
				<verse number="35">Jarmut, Adullam, Soko, Azeka;</verse>
				<verse number="36">Szaaraim, Aditaim, Gedera i Gederotaim: czternaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="37">Senan, Chadasza, Migdal-Gad;</verse>
				<verse number="38">Dilan, Mispe, Jokteel;</verse>
				<verse number="39">Lakisz, Boskat, Eglon;</verse>
				<verse number="40">Kabon, Lachmas, Kitlisz;</verse>
				<verse number="41">Gederot, Bet-Dagon, Naama i Makkeda: szesnaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="42">Libna, Eter, Aszan;</verse>
				<verse number="43">Jeftach, Aszna, Nesib;</verse>
				<verse number="44">Keila, Akzib i Maresza: dziewięć miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="45">Ekron i przyległe do niego miasteczka i wioski;</verse>
				<verse number="46">Od Ekronu aż do morza wszystkie [miasta], które leżą w pobliżu Aszdodu, i przyległe do nich wioski;</verse>
				<verse number="47">Aszdod i przyległe do niego miasteczka i wioski, Gaza i przyległe do niej miasteczka i wioski, aż do rzeki Egiptu i Morza Wielkiego, które jest granicą.</verse>
				<verse number="48">A w górach: Szamir, Jattir, Soko;</verse>
				<verse number="49">Danna, Kiriat-Sanna, czyli Debir;</verse>
				<verse number="50">Anab, Esztemo, Anim;</verse>
				<verse number="51">Goszen, Cholon i Gilo: jedenaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="52">Arab, Duma, Eszan;</verse>
				<verse number="53">Janum, Bet-Tappuach, Afeka;</verse>
				<verse number="54">Chumta, Kiriat-Arba, czyli Hebron, Sijor: dziewięć miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="55">Maon, Karmel, Zif, Jutta;</verse>
				<verse number="56">Jizreel, Jokdeam, Zanoach;</verse>
				<verse number="57">Kain, Gibea i Timna: dziesięć miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="58">Chalchul, Bet-Sur, Gedor;</verse>
				<verse number="59">I Maarat, Bet-Anot i Eltekon: sześć miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="60">Kiriat-Baal, czyli Kiriat-Jearim i Rabba: dwa miasta wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="61">A na pustyni: Bet-Araba, Middin, Sekaka;</verse>
				<verse number="62">Nibszan, miasto Soli i En-Gedi: sześć miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="63">Lecz Jebusytów, mieszkańców Jerozolimy, synowie Judy nie mogli wypędzić; dlatego Jebusyci mieszkają z synami Judy w Jerozolimie aż do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">A los synów Józefa przypadł od Jordanu przy Jerychu do wód Jerycha na wschodzie, do pustyni, która rozciąga się od Jerycha przez górę Betel;</verse>
				<verse number="2">Od Betel biegnie do Luz i dalej do granic Archy, do Atarot.</verse>
				<verse number="3">Potem ciągnie się ku zachodowi do granicy Jaflety, aż do granicy dolnego Bet-Choron i aż do Gezer, i kończy się przy morzu.</verse>
				<verse number="4">Tak więc synowie Józefa, Manasses i Efraim, wzięli dziedzictwo.</verse>
				<verse number="5">A granica synów Efraima według ich rodzin – granica ich dziedzictwa na wschodzie – była [od] Atarot-Addar aż do górnego Bet-Choron.</verse>
				<verse number="6">I ta granica biegła w kierunku morza do Mikmetat na północy, potem skręcała na wschód do Taanat-Szilo i przechodziła obok jej wschodniej strony aż do Janocha;</verse>
				<verse number="7">I ciągnęła się od Janocha do Atarot i Naarat, i dochodziła do Jerycha, a kończyła się przy Jordanie.</verse>
				<verse number="8">Od Tappuach granica biegła na zachód do potoku Kana, a kończyła się przy morzu. Takie było dziedzictwo pokolenia synów Efraima według ich rodzin.</verse>
				<verse number="9">Synowie Efraima [mieli] też wydzielone miasta pośrodku dziedzictwa synów Manassesa – wszystkie te miasta wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="10">I nie wygnali Kananejczyków, mieszkających w Gezer. I mieszkają Kananejczycy pośród Efraimitów aż do dziś, i stali się sługami składającymi daninę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Los przypadł też pokoleniu Manassesa, bo był on pierworodnym Józefa. [Przypadł] Makirowi, pierworodnemu Manassesa, ojcu Gileada, a ponieważ był wojownikiem, otrzymał Gilead i Baszan.</verse>
				<verse number="2">[Dział] otrzymali też inni synowie Manassesa według ich rodzin: synowie Abiezera, synowie Cheleka, synowie Asriela, synowie Sychema, synowie Chefera i synowie Szemidy. Ci byli synami Manassesa, syna Józefa – mężczyźni według ich rodzin.</verse>
				<verse number="3">Lecz Selofchad, syn Chefera, syna Gileada, syna Makira, syna Manassesa, nie miał synów, tylko córki. Oto imiona jego córek: Machla, Noa, Chogla, Milka i Tirsa.</verse>
				<verse number="4">Przyszły one przed kapłana Eleazara, przed Jozuego, syna Nuna, oraz przed naczelników i powiedziały: PAN rozkazał Mojżeszowi, aby dał nam dziedzictwo pośród naszych braci; i [Jozue] dał im zgodnie z rozkazem PANA dziedzictwo pośród braci ich ojca.</verse>
				<verse number="5">I przypadło Manassesowi dziesięć działów oprócz ziemi Gilead i Baszan, które były za Jordanem.</verse>
				<verse number="6">Córki Manassesa otrzymały bowiem dziedzictwo pośród jego synów, a ziemia Gilead przypadła pozostałym synom Manassesa.</verse>
				<verse number="7">I granica Manassesa ciągnęła się od Aszera do Michmetat, które leży naprzeciw Szechem, a dalej biegła na prawo do mieszkańców w En-Tappuach.</verse>
				<verse number="8">Ziemia Tappuach należała do Manassesa, ale Tappuach na granicy Manassesa należało do synów Efraima.</verse>
				<verse number="9">Granica ta biegła do potoku Kana, na południe od tego potoku. Te miasta Efraimitów [leżą] wśród miast Manassesa, ale granica Manassesa biegła od północy tego potoku, a kończyła się przy morzu.</verse>
				<verse number="10">Na południu [był dział] Efraima, a na północy Manassesa, a jego granicą było morze. Z Aszerem graniczy na północy, a z Issacharem na wschodzie.</verse>
				<verse number="11">I Manasses [posiadał] w działach Issachara i Aszera Bet-Szean i przyległe do niego miasteczka, Jibleam i przyległe do niego miasteczka, mieszkańców Dor i przyległe do niego miasteczka, mieszkańców Endor i przyległe do niego miasteczka, mieszkańców Tanaku i przyległe do niego miasteczka oraz mieszkańców Megiddo i przyległe do niego miasteczka – trzy okręgi.</verse>
				<verse number="12">Lecz synowie Manassesa nie mogli wypędzić z tych miast [ich mieszkańców], dlatego Kananejczycy dalej mieszkali w tej ziemi.</verse>
				<verse number="13">A gdy synowie Izraela wzmocnili się, kazali Kananejczykom płacić daninę, ale nie wypędzili ich całkowicie.</verse>
				<verse number="14">Wtedy synowie Józefa powiedzieli do Jozuego: Dlaczego dałeś nam w dziedzictwo jeden los i jeden dział? Jesteśmy przecież ludem wielkim i PAN dotychczas nam błogosławił.</verse>
				<verse number="15">I Jozue odpowiedział im: Jeśli jesteście ludem wielkim, idźcie do lasu i wykarczujcie tam sobie miejsce w ziemi Peryzzytów i Refaitów, skoro za ciasno jest wam na górze Efraim.</verse>
				<verse number="16">Synowie Józefa odpowiedzieli: Góra nam nie wystarczy, a wszyscy Kananejczycy, którzy mieszkają w dolinach, mają żelazne rydwany, zarówno ci, którzy mieszkają w Bet-Szean i w przyległych do niego miasteczkach, jak i ci, [którzy mieszkają] w dolinie Jizreel.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Jozue powiedział do domu Józefa, do Efraima i Manassesa: Jesteś ludem wielkim i twoja moc jest wielka, nie będziesz miał [tylko] jednego losu;</verse>
				<verse number="18">Lecz otrzymasz górę; a że tam [jest] las, to go wykarczujesz i będziesz miał jego granice. Wypędzisz bowiem Kananejczyków, choć mają żelazne rydwany [i] są potężni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Wtedy całe zgromadzenie synów Izraela zebrało się w Szilo i wznieśli tam Namiot Zgromadzenia, gdyż ziemia została przez nich opanowana.</verse>
				<verse number="2">A pozostało wśród synów Izraela siedem pokoleń, którym nie przydzielono ich dziedzictwa.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Jozue powiedział do synów Izraela: Jak długo będziecie zwlekać z tym, aby wejść i posiąść ziemię, którą dał wam PAN, Bóg waszych ojców?</verse>
				<verse number="4">Wybierzcie spośród siebie po trzech mężczyzn [z każdego] pokolenia, których poślę, aby obeszli ziemię i opisali ją według ich dziedzictwa, a potem powrócą do mnie.</verse>
				<verse number="5">I podzielą ją na siedem części: Juda pozostanie w swych granicach na południu, a dom Józefa pozostanie w swych granicach na północy.</verse>
				<verse number="6">Sporządźcie więc opis ziemi, [dzieląc ją] na siedem części, i przynieście [go] tu do mnie, a ja rzucę dla was losy tu przed PANEM, naszym Bogiem.</verse>
				<verse number="7">Lewici bowiem nie mają działu pośród was, gdyż ich dziedzictwem jest kapłaństwo PANA; a Gad, Ruben i połowa pokolenia Manassesa otrzymali swe dziedzictwa po wschodniej stronie Jordanu, które dał im Mojżesz, sługa PANA.</verse>
				<verse number="8">Wtedy ci mężczyźni wstali i poszli, a Jozue nakazał tym, którzy szli, aby opisali ziemię: Idźcie i obejdźcie ziemię, i opiszcie ją, a potem wróćcie do mnie, a ja rzucę dla was losy przed PANEM tu, w Szilo.</verse>
				<verse number="9">Odeszli więc ci mężczyźni i obchodzili ziemię, i opisali ją w księdze według miast, [dzieląc] na siedem części; potem wrócili do Jozuego, do obozu w Szilo.</verse>
				<verse number="10">I Jozue rzucił dla nich losy w Szilo przed PANEM, i tam podzielił Jozue ziemię synom Izraela według ich przydziałów.</verse>
				<verse number="11">I padł los dla pokolenia synów Beniamina według ich rodzin, a granica ich losu wypadła między synami Judy a synami Józefa.</verse>
				<verse number="12">Ich granica po stronie północnej zaczynała się od Jordanu, biegła na północne zbocze Jerycha, ciągnęła się przez góry na zachód i kończyła się przy pustyni Bet-Awen.</verse>
				<verse number="13">A stamtąd granica biegła do Luz, od strony południowej Luz, czyli Betel, a schodziła do Atarot-Addar pod górę, która leży na południe od dolnego Bet-Choron.</verse>
				<verse number="14">Potem granica skręcała obok morza na południe od góry położonej naprzeciw Bet-Choron na południu, i kończyła się w Kiriat-Baal, czyli Kiriat-Jearim, mieście synów Judy. To jest strona zachodnia.</verse>
				<verse number="15">Strona zaś południowa [zaczynała się] od końca Kiriat-Jearim; następnie granica biegła na zachód i dochodziła do źródła wód Neftoach.</verse>
				<verse number="16">I granica ta ciągnęła się do końca góry położonej naprzeciw doliny syna Hinnom, leżącej w dolinie Refaim na północy, i schodziła do doliny Hinnom po stronie Jebus na południe, i stamtąd biegła do źródła Rogiel.</verse>
				<verse number="17">Potem skręcała na północ i dochodziła do En-Szemesz, i dalej do Gelilot, które jest naprzeciw wzniesienia Adummim, stamtąd schodziła do kamienia Bohana, syna Rubena.</verse>
				<verse number="18">Następnie przebiegała ku zboczu, które było naprzeciw Araby na północ, i ciągnęła się do Araby.</verse>
				<verse number="19">Stamtąd granica biegła do zbocza Bet-Chogla na północy, a kończyła się przy zatoce północnej Morza Słonego, na południu od ujścia Jordanu. To [była] granica południowa.</verse>
				<verse number="20">Jordan zaś stanowi granicę od strony wschodniej. To było dziedzictwo synów Beniamina według otaczających jego granic, według ich rodzin.</verse>
				<verse number="21">A miastami pokolenia synów Beniamina według ich rodzin były: Jerycho, Bet-Chogla i dolina Kesis;</verse>
				<verse number="22">Bet-Araba, Semaraim, Betel;</verse>
				<verse number="23">Awwim, Para, Ofra;</verse>
				<verse number="24">Kefar-Ammonaj, Ofni i Geba: dwanaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="25">Gibeon, Rama, Beerot;</verse>
				<verse number="26">Mispa, Kefira, Mosa;</verse>
				<verse number="27">Rekem, Jerpeel, Tarala;</verse>
				<verse number="28">Sela, Elef, Jebus, czyli Jerozolima, Gibeat i Kiriat: czternaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami. To było dziedzictwo synów Beniamina według ich rodzin.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Potem padł drugi los dla Symeona, dla pokolenia synów Symeona według ich rodzin, a ich dziedzictwo znajdowało się pośród dziedzictwa synów Judy.</verse>
				<verse number="2">A otrzymali oni w dziedzictwie: Beer-Szeba, Szeba, Molada;</verse>
				<verse number="3">Chasar-Szual, Bala, Esem;</verse>
				<verse number="4">Eltolad, Betul, Chorma;</verse>
				<verse number="5">Siklag, Bet-Markabot, Chasar-Susa;</verse>
				<verse number="6">Bet-Lebaot i Szaruchen: trzynaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="7">Ain, Rimmon, Eter, Aszan: cztery miasta wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="8">Oraz wszystkie wioski, które były dokoła tych miast, aż do Baalat-Beer, Ramat południowy. To było dziedzictwo pokolenia synów Symeona według ich rodzin.</verse>
				<verse number="9">Dziedzictwo synów Symeona zostało wzięte z działu synów Judy, ponieważ dział synów Judy był dla nich zbyt wielki. Synowie Symeona otrzymali więc dziedzictwo pośród ich dziedzictwa.</verse>
				<verse number="10">Potem padł trzeci los dla synów Zebulona według ich rodzin, a granica ich dziedzictwa sięgała aż do Sarid.</verse>
				<verse number="11">A ich granica wznosiła się w kierunku morza do Marala, dochodziła do Dabbeszet i ciągnęła się aż do potoku, który jest naprzeciw Jokneam.</verse>
				<verse number="12">I zwracała się od Sarid na wschód do granicy Kislot-Tabor, a [stamtąd] biegła do Daberat i wznosiła się [do] Jafia;</verse>
				<verse number="13">Stamtąd biegła na wschód do Gat-Chefer, do Et-Kasin, dochodziła do Rimmon i skręcała do Nea.</verse>
				<verse number="14">Następnie granica otaczała od północy do Channaton i kończyła się w dolinie Jiftach-El.</verse>
				<verse number="15">[Obejmowała] również Kattat, Nahalal, Szimron, Idala i Betlejem: dwanaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="16">Oto dziedzictwo synów Zebulona według ich rodzin, te miasta i przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="17">Czwarty los przypadł Issacharowi, [czyli] synom Issachara według ich rodzin.</verse>
				<verse number="18">A ich granica obejmowała: Jizreel, Kesulot, Szunem;</verse>
				<verse number="19">Chafaraim, Szijon, Anacharat;</verse>
				<verse number="20">Rabbit, Kiszjon, Ebes;</verse>
				<verse number="21">Remet, En-Gannim, En-Chadda i Bet-Passes.</verse>
				<verse number="22">A [ich] granica dochodziła do Taboru, Szachasima i Bet-Szemesz, a kończyła się przy Jordanie: szesnaście miast i przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="23">Oto dziedzictwo pokolenia synów Issachara według ich rodzin, te miasta oraz przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="24">Potem padł piąty los dla pokolenia synów Aszera według ich rodzin.</verse>
				<verse number="25">I ich granica obejmowała: Chelkat, Chali, Beten, Akszaf;</verse>
				<verse number="26">Alammelek, Amad i Miszal, a dochodziła do Karmelu na zachodzie i do Szichor-Libnat.</verse>
				<verse number="27">Stamtąd skręcała na wschód do Bet-Dagon i biegła aż do Zebulona i do doliny Jiftach-El na północ od Bet-Emek i Neiel i wychodziła do Kabulu po lewej stronie;</verse>
				<verse number="28">I [do] Ebronu, Rechobu, Chammonu i Kany aż do Wielkiego Sydonu.</verse>
				<verse number="29">Potem granica skręcała do Rama aż do warownego miasta Tyr; stamtąd skręcała do Chosa i kończyła się przy morzu, od wybrzeża do Akzibu.</verse>
				<verse number="30">[Obejmowała] również Umma, Afek i Rechob: dwadzieścia dwa miasta oraz przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="31">Oto dziedzictwo pokolenia synów Aszera według ich rodzin, te miasta i przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="32">[Potem] dla synów Neftalego padł szósty los, dla synów Neftalego według ich rodzin.</verse>
				<verse number="33">Ich granica biegła od Chelef, od Helon do Saanannim, Adami, czyli Nekeb, oraz Jabneel aż do Lakum i kończyła się [przy] Jordanie.</verse>
				<verse number="34">Następnie ta granica skręcała na zachód [do] Aznot-Tabor, a stamtąd biegła do Chukkok i ciągnęła się na południe do Zebulona, na zachodzie dochodziła do Aszera, a do Judy nad Jordanem na wschodzie.</verse>
				<verse number="35">A miastami warownymi [są]: Siddim, Ser, Chammat, Rakkat, Kinneret;</verse>
				<verse number="36">Adama, Rama, Chasor;</verse>
				<verse number="37">Kedesz, Edrei, En-Chasor;</verse>
				<verse number="38">Jereon, Migdal-El, Chorem, Bet-Anat i Bet-Szemesz: dziewiętnaście miast oraz przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="39">Oto dziedzictwo pokolenia synów Neftalego według ich rodzin, te miasta oraz przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="40">[Potem] padł siódmy los dla pokolenia synów Dana według ich rodzin.</verse>
				<verse number="41">A granica ich dziedzictwa obejmowała: Sorea, Esztaol, Ir-Szemesz;</verse>
				<verse number="42">Szaalabin, Ajjalon, Jitla;</verse>
				<verse number="43">Elon, Timna, Ekron;</verse>
				<verse number="44">Elteke, Gibbeton, Baalat;</verse>
				<verse number="45">Jehud, Bene-Berak, Gat-Rimmon;</verse>
				<verse number="46">Me-Jarkon i Rakkon z granicą naprzeciw Jafy.</verse>
				<verse number="47">Lecz obszar synów Dana był zbyt mały. Synowie Dana wyruszyli więc do walki z Leszem, zdobyli je, pobili je ostrzem miecza, wzięli je w dziedzictwo i mieszkali w nim. I nazwali Leszem Dan, od imienia swego ojca.</verse>
				<verse number="48">Oto dziedzictwo pokolenia synów Dana według ich rodzin, te miasta oraz przyległe do nich wioski.</verse>
				<verse number="49">A gdy dokończyli dzielenie ziemi według jej granic, synowie Izraela dali spośród siebie dziedzictwo Jozuemu, synowi Nuna.</verse>
				<verse number="50">Zgodnie z rozkazem PANA dali mu miasto, o które poprosił, Timnat-Serach na górze Efraim, gdzie zbudował miasto i mieszkał w nim.</verse>
				<verse number="51">Oto dziedzictwa, które losem podzielili w posiadanie kapłan Eleazar, Jozue, syn Nuna, i naczelnicy ojców pokoleń synów Izraela w Szilo przed PANEM, u wejścia do Namiotu Zgromadzenia, i dokończyli podział ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Potem PAN powiedział do Jozuego:</verse>
				<verse number="2">Powiedz synom Izraela: Wyznaczcie sobie miasta schronienia, o których mówiłem wam przez Mojżesza;</verse>
				<verse number="3">Aby tam uciekał zabójca, który by zabił człowieka niechcący i mimowolnie. Będą dla was schronieniem przed mścicielem krwi.</verse>
				<verse number="4">Gdy [ktoś] ucieknie do jednego z tych miast i stanie przy wejściu do bramy miejskiej, opowie do uszu starszych tego miasta swoją sprawę, a oni przyjmą go do miasta do siebie i dadzą mu miejsce, i będzie z nimi mieszkał.</verse>
				<verse number="5">A gdy będzie go ścigał mściciel krwi, to nie wydadzą zabójcy w jego ręce, gdyż nieumyślnie zabił swego bliźniego i nie czuł do niego przedtem nienawiści.</verse>
				<verse number="6">I będzie mieszkał w tym mieście, dopóki nie stanie przed zgromadzeniem na sąd i aż do śmierci najwyższego kapłana, który będzie w tym czasie. Wtedy zabójca wróci i przyjdzie do swego miasta i do swego domu, do miasta, z którego uciekł.</verse>
				<verse number="7">I wyznaczyli Kedesz w Galilei na górze Neftalego, Sychem na górze Efraim oraz Kiriat-Arba, [czyli] Hebron, na górze Judy.</verse>
				<verse number="8">Z drugiej zaś strony Jordanu, na wschód od Jerycha, wyznaczyli Beser na pustyni, na równinie, z pokolenia Rubena, Ramot w Gileadzie z pokolenia Gada oraz Golan w Baszanie z pokolenia Manassesa.</verse>
				<verse number="9">Oto miasta ucieczki dla wszystkich synów Izraela i cudzoziemców, którzy mieszkają pośród nich, aby mógł tam uciec każdy, kto zabił kogoś przez nieuwagę i nie poniósł śmierci z ręki mściciela krwi, zanim stanie przed zgromadzeniem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Wtedy naczelnicy wśród ojców Lewitów przyszli do kapłana Eleazara, do Jozuego, syna Nuna, i do naczelników wśród ojców pokoleń synów Izraela.</verse>
				<verse number="2">I powiedzieli do nich w Szilo, w ziemi Kanaan: PAN rozkazał przez Mojżesza, abyście nam dali miasta do mieszkania wraz z ich pastwiskami dla naszego bydła.</verse>
				<verse number="3">Synowie Izraela dali więc Lewitom ze swego dziedzictwa zgodnie ze słowem PANA te miasta oraz ich pastwiska.</verse>
				<verse number="4">Padł los dla rodzin Kehatytów: synowie kapłana Aarona spośród Lewitów otrzymali losem trzynaście miast od pokolenia Judy, od pokolenia Symeona i od pokolenia Beniamina.</verse>
				<verse number="5">A pozostali synowie Kehata [otrzymali] losem dziesięć miast od rodzin pokolenia Efraima, od pokolenia Dana i od połowy pokolenia Manassesa.</verse>
				<verse number="6">A synowie Gerszona [otrzymali] losem trzynaście miast od rodzin pokolenia Issachara, od pokolenia Aszera, od pokolenia Neftalego i od połowy pokolenia Manassesa w Baszanie.</verse>
				<verse number="7">[Także] synowie Merariego według swoich rodzin [otrzymali] dwanaście miast od pokolenia Rubena, od pokolenia Gada i od pokolenia Zebulona.</verse>
				<verse number="8">Synowie Izraela dali więc Lewitom przez losowanie te miasta i ich pastwiska, jak rozkazał PAN przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="9">Dali z pokolenia synów Judy i z pokolenia synów Symeona następujące miasta wymienione z nazwy.</verse>
				<verse number="10">I otrzymali je synowie Aarona, z rodzin Kehatytów, spośród synów Lewiego, gdyż dla nich padł pierwszy los.</verse>
				<verse number="11">I dano im miasto Arba, ojca Anaka, czyli Hebron, w górach Judy i leżące wokół niego pastwiska;</verse>
				<verse number="12">Ale pole tego miasta i przyległe do niego wioski dano w posiadanie Kalebowi, synowi Jefunnego.</verse>
				<verse number="13">Synom kapłana Aarona dano miasto schronienia dla zabójcy: Hebron i jego pastwiska, a także Libnę i jej pastwiska;</verse>
				<verse number="14">Jattir i jego pastwiska, Esztemoa i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="15">Cholon i jego pastwiska, Debir i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="16">Ain i jego pastwiska, Juttę i jej pastwiska oraz Bet-Szemesz i jego pastwiska: dziewięć miast od tych dwóch pokoleń.</verse>
				<verse number="17">A od pokolenia Beniamina: Gibeon i jego pastwiska, Gebę i jej pastwiska;</verse>
				<verse number="18">Anatot i jego pastwiska, Almon i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="19">Wszystkich miast synów Aarona, kapłanów, było trzynaście wraz z ich pastwiskami.</verse>
				<verse number="20">Ale rodzinom synów Kehata, Lewitom, którzy pozostali z synów Kehata, [dano] przez losowanie miasta od pokolenia Efraima.</verse>
				<verse number="21">A dano im miasto schronienia dla zabójcy: Sychem i jego pastwiska na górze Efraim, a także Gezer i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="22">Kibsaim i jego pastwiska oraz Bet-Choron i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="23">Także od pokolenia Dana: Elteko i jego pastwiska, Gibbaton i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="24">Ajjalon i jego pastwiska, Gat-Rimmon i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="25">A od połowy pokolenia Manassesa: Tanak i jego pastwiska oraz Gat-Rimmon i jego pastwiska: dwa miasta.</verse>
				<verse number="26">Wszystkich miast wraz z ich pastwiskami dla pozostałych rodzin synów Kehata [było] dziesięć.</verse>
				<verse number="27">Synom Gerszona, z rodzin Lewiego, dano od połowy pokolenia Manassesa miasta schronienia dla zabójcy: Golan w Baszanie i jego pastwiska oraz Beeszterę i jej pastwiska: dwa miasta.</verse>
				<verse number="28">Od pokolenia Issachara Kiszjon i jego pastwiska, Dobrat i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="29">Jarmut i jego pastwiska oraz En-Gannim i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="30">A od pokolenia Aszera Miszeal i jego pastwiska, Abdon i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="31">Chelkat i jego pastwiska oraz Rechob i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="32">A od pokolenia Neftalego [dano] miasto schronienia dla zabójcy: Kedesz w Galilei i jego pastwiska, Chammot-Dor i jego pastwiska oraz Kartan i jego pastwiska: trzy miasta.</verse>
				<verse number="33">Wszystkich miast dla Gerszonitów według ich rodzin [było] trzynaście wraz z ich pastwiskami.</verse>
				<verse number="34">Potem rodzinom synów Merariego, pozostałym Lewitom, [dano] od pokolenia Zebulona: Jokneam i jego pastwiska, Kartę i jej pastwiska;</verse>
				<verse number="35">Dimnę i jej pastwiska, Nahalal i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="36">A od pokolenia Rubena Beser i jego pastwiska, Jahaza i jej pastwiska;</verse>
				<verse number="37">Kedemot i jego pastwiska, Mefaat i jego pastwiska: cztery miasta.</verse>
				<verse number="38">Od pokolenia Gada [dano] miasta schronienia dla zabójcy: Ramot w Gileadzie i jego pastwiska, Machanaim i jego pastwiska;</verse>
				<verse number="39">Cheszbon i jego pastwiska, Jazer i jego pastwiska: razem cztery miasta.</verse>
				<verse number="40">Wszystkich miast przydzielonych losem dla synów Merariego według ich rodzin, którzy jeszcze pozostali z rodzin Lewitów, było dwanaście.</verse>
				<verse number="41">Wszystkich miast Lewitów pośród dziedzictwa synów Izraela było czterdzieści osiem wraz z ich pastwiskami.</verse>
				<verse number="42">A każde z tych miast miało dokoła siebie pastwiska; tak [było] z każdym z tych miast.</verse>
				<verse number="43">Dał więc PAN Izraelowi całą ziemię, którą przysiągł dać ich ojcom; i posiedli ją, i mieszkali w niej.</verse>
				<verse number="44">Dał im PAN także odpoczynek ze wszystkich stron, tak jak przysiągł ich ojcom. Nie ostał się przed nimi nikt spośród wszystkich ich wrogów, wszystkich ich wrogów wydał PAN w ich ręce.</verse>
				<verse number="45">Nie zawiodło [żadne] słowo ze wszystkich dobrych słów, które PAN obiecał domowi Izraela; wszystko się wypełniło.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Wtedy Jozue przywołał Rubenitów, Gadytów oraz połowę pokolenia Manassesa;</verse>
				<verse number="2">I powiedział do nich: Strzegliście wszystkiego, co wam nakazał Mojżesz, sługa PANA, i byliście posłuszni memu głosowi we wszystkim, co wam nakazałem.</verse>
				<verse number="3">Nie opuściliście swoich braci przez [ten] długi czas aż do dziś, ale strzegliście pilnie rozkazu PANA, waszego Boga.</verse>
				<verse number="4">A teraz PAN, wasz Bóg, dał odpoczynek waszym braciom, jak im obiecał. Zawróćcie więc teraz i idźcie do waszych namiotów i do ziemi waszej własności, którą dał wam Mojżesz, sługa PANA, po drugiej stronie Jordanu.</verse>
				<verse number="5">Tylko uważajcie pilnie, by zachować przykazanie i prawo, które nakazał wam Mojżesz, sługa PANA – abyście miłowali PANA, swojego Boga, kroczyli wszystkimi jego drogami, zachowywali jego przykazania, lgnęli do niego i służyli mu z całego swego serca i z całej swej duszy.</verse>
				<verse number="6">Potem Jozue błogosławił im i odesłał ich, a oni odeszli do swoich namiotów.</verse>
				<verse number="7">Mojżesz bowiem dał [jednej] połowie pokolenia Manassesa [posiadłość] w Baszanie, [ale drugiej] jego połowie Jozue dał [dział] z ich braćmi po zachodniej stronie Jordanu. A gdy Jozue odesłał ich do ich namiotów, błogosławił im.</verse>
				<verse number="8">I powiedział do nich: Wracajcie z wielkimi bogactwami do waszych namiotów, z bardzo licznymi stadami, ze srebrem, złotem, miedzią i żelazem oraz z wielką liczbą szat. Podzielcie się ze swymi braćmi łupem po waszych wrogach.</verse>
				<verse number="9">Wtedy synowie Rubena i synowie Gada oraz połowa pokolenia Manassesa zawrócili i opuścili synów Izraela w Szilo, które leży w ziemi Kanaan, aby pójść do ziemi Gilead, do ziemi swojej własności, którą dziedzicznie otrzymali zgodnie ze słowem PANA za pośrednictwem Mojżesza.</verse>
				<verse number="10">I gdy przybyli w okolice Jordanu [położone] w ziemi Kanaan synowie Rubena i synowie Gada oraz połowa pokolenia Manassesa, zbudowali tam ołtarz nad Jordanem, ołtarz wielki i okazały.</verse>
				<verse number="11">I synowie Izraela usłyszeli, że mówiono: Oto synowie Rubena, synowie Gada i połowa pokolenia Manassesa zbudowali ołtarz naprzeciw ziemi Kanaan w okolicy Jordanu, gdzie przeszli synowie Izraela.</verse>
				<verse number="12">Gdy więc synowie Izraela o tym usłyszeli, zebrało się całe zgromadzenie synów Izraela w Szilo, aby wyruszyć przeciw nim na wojnę.</verse>
				<verse number="13">I synowie Izraela wysłali do synów Rubena, synów Gada i połowy pokolenia Manassesa, do ziemi Gilead, Pinchasa, syna kapłana Eleazara;</verse>
				<verse number="14">A z nim dziesięciu naczelników, po jednym z każdego rodu ze wszystkich pokoleń Izraela; każdy naczelnik był głową rodu swoich ojców wśród tysięcy Izraela.</verse>
				<verse number="15">[Ci] przyszli do synów Rubena, synów Gada i połowy pokolenia Manassesa, do ziemi Gilead, i powiedzieli do nich:</verse>
				<verse number="16">Tak mówi całe zgromadzenie PANA: Cóż to za przestępstwo, którego się dopuściliście wobec Boga Izraela, że odwróciliście się dziś od PANA, budując sobie ołtarz, aby zbuntować się dziś przeciw PANU?</verse>
				<verse number="17">Czy mało nam nieprawości popełnionej w Peor, z której nie jesteśmy oczyszczeni po dziś dzień, a za którą na zgromadzenie PANA spadła plaga;</verse>
				<verse number="18">Że wy dziś odwróciliście się, [żeby nie pójść] za PANEM? A ponieważ buntujecie się dziś przeciw PANU, jutro on rozgniewa się na całe zgromadzenie Izraela.</verse>
				<verse number="19">A jeśli ziemia waszej posiadłości jest nieczysta, przeprowadźcie się do ziemi dziedzictwa PANA, w której znajduje się przybytek PANA, i weźcie sobie posiadłości pośród nas; tylko nie buntujcie się przeciw PANU ani nie buntujcie się przeciwko nam, budując sobie ołtarz poza ołtarzem PANA, naszego Boga.</verse>
				<verse number="20">Czy to nie Akan, syn Zeracha, dopuścił się przestępstwa przy rzeczach przeklętych i czy gniew nie spadł na całe zgromadzenie Izraela? I nie tylko on umarł za swoją nieprawość.</verse>
				<verse number="21">Wtedy synowie Rubena, synowie Gada i połowa pokolenia Manassesa odpowiedzieli naczelnikom nad tysiącami Izraela:</verse>
				<verse number="22">PAN, Bóg bogów, PAN, Bóg bogów, on wie, i Izrael też się dowie: Jeśli stało się to przez bunt albo przestępstwo przeciw PANU – niech nas dziś nie oszczędzi;</verse>
				<verse number="23">Jeśli zbudowaliśmy sobie ołtarz, aby się odwrócić od PANA i aby składać na nim całopalenia i ofiary pokarmowe lub pojednawcze, to niech PAN to rozezna;</verse>
				<verse number="24">Czy nie zrobiliśmy tak [raczej] z obawy przed tym, że w przyszłości wasi synowie powiedzą naszym synom: Cóż wy macie wspólnego z PANEM, Bogiem Izraela?</verse>
				<verse number="25">Oto PAN ustanowił Jordan granicą między nami a wami, synowie Rubena i synowie Gada; nie macie działu w PANU. W ten sposób wasi synowie odwrócą naszych synów od bojaźni PANA.</verse>
				<verse number="26">Dlatego powiedzieliśmy: Uczyńmy tak i zbudujmy sobie ołtarz, nie do całopaleń ani do [innych] ofiar;</verse>
				<verse number="27">Lecz aby był świadkiem między nami a wami i między naszymi pokoleniami po nas i abyśmy służyli PANU przed jego obliczem w naszych całopaleniach, ofiarach pokarmowych i ofiarach pojednawczych, aby w przyszłości wasi synowie nie powiedzieli naszym synom: Nie macie udziału w PANU.</verse>
				<verse number="28">Powiedzieliśmy więc: Gdy w przyszłości tak powiedzą nam albo naszemu potomstwu, wtedy odpowiemy: Patrzcie na podobieństwo ołtarza PANA, który wznieśli nasi ojcowie, nie dla całopaleń ani dla [innych] ofiar, ale żeby był świadkiem między nami a wami.</verse>
				<verse number="29">Nie daj Boże, żebyśmy mieli buntować się przeciw PANU i odwrócić się dziś od PANA, budując ołtarz do całopaleń, ofiar pokarmowych i [innych] ofiar poza ołtarzem PANA, naszego Boga, który znajduje się przed jego przybytkiem.</verse>
				<verse number="30">A gdy kapłan Pinchas, naczelnicy zgromadzenia i przełożeni nad tysiącami Izraela, którzy z nim byli, usłyszeli słowa, które mówili synowie Rubena, synowie Gada i synowie Manassesa, uznali [je] za słuszne.</verse>
				<verse number="31">I Pinchas, syn kapłana Eleazara, powiedział do synów Rubena, synów Gada i synów Manassesa: Dzisiaj przekonaliśmy się, że PAN jest pośród nas, bo nie dopuściliście się tego przestępstwa przeciw PANU i wyzwoliliście synów Izraela z ręki PANA.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Pinchas, syn kapłana Eleazara, oraz naczelnicy powrócili od synów Rubena i od synów Gada z ziemi Gilead do ziemi Kanaan, do synów Izraela, i zdali im sprawę.</verse>
				<verse number="33">I spodobało się to synom Izraela; synowie Izraela błogosławili Boga i nie mówili [więcej] o wyruszeniu przeciw nim na wojnę, by zniszczyć ziemię, w której mieszkali synowie Rubena i synowie Gada.</verse>
				<verse number="34">Synowie Rubena i Gada nazwali ten ołtarz Ed, [mówiąc]: Świadkiem będzie między nami, że PAN [jest] Bogiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">A po długim czasie, gdy PAN dał Izraelowi odpoczynek od wszystkich ich okolicznych wrogów, a Jozue był już stary i w podeszłym wieku;</verse>
				<verse number="2">Jozue przywołał całego Izraela, jego starszych, jego naczelników, jego sędziów i jego przełożonych i powiedział do nich: Jestem już stary i w podeszłym wieku.</verse>
				<verse number="3">A wy widzieliście wszystko, co PAN, wasz Bóg, uczynił wszystkim tym narodom ze względu na was, gdyż PAN, wasz Bóg, sam walczył za was.</verse>
				<verse number="4">Spójrzcie, podzieliłem wam losem narody, które pozostały, jako dziedzictwo dla waszych pokoleń, i wszystkie narody, które wytraciłem, od Jordanu aż do Morza Wielkiego na zachodzie.</verse>
				<verse number="5">A PAN, wasz Bóg, sam je wypędzi przed wami i wygna je sprzed waszych oczu, i posiądziecie dziedzicznie ich ziemię, jak wam to powiedział PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="6">Umacniajcie się bardzo, by strzec i wypełniać wszystko, co jest napisane w księdze Prawa Mojżesza, nie odstępując od niego na prawo [ani] na lewo.</verse>
				<verse number="7">Nie mieszajcie się z tymi narodami, które pozostały pośród was, ani nie wspominajcie imion ich bogów, ani [na nich] nie przysięgajcie, ani im nie służcie, ani nie oddawajcie im pokłonu;</verse>
				<verse number="8">Ale lgnijcie do PANA, swojego Boga, tak jak czyniliście aż do dziś.</verse>
				<verse number="9">PAN bowiem wypędził przed wami narody wielkie i potężne i nikt nie mógł ostać się przed wami aż do dziś.</verse>
				<verse number="10">Jeden z was będzie ścigał tysiąc, gdyż PAN, wasz Bóg, sam walczy za was, jak wam obiecał.</verse>
				<verse number="11">Strzeżcie się więc pilnie, byście miłowali PANA, waszego Boga.</verse>
				<verse number="12">Jeśli bowiem odwrócicie się i przylgniecie do pozostałych narodów, do tych, które pozostały pośród was, i spowinowacicie się z nimi, i pomieszacie się z nimi, a one z wami;</verse>
				<verse number="13">To wiedzcie na pewno, że PAN, wasz Bóg, nie będzie więcej wyganiał tych narodów przed wami, ale będą dla was sidłem i pułapką, biczem na wasze boki i cierniem dla waszych oczu, aż wyginiecie z tej przewybornej ziemi, którą dał wam PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="14">A oto idę dziś drogą całej ziemi; poznajcie więc z całego swojego serca i całą swoją duszą, że nie zawiodło żadne słowo ze wszystkich dobrych słów, które mówił o was PAN, wasz Bóg; wszystkie wam się wypełniły, a nie zawiodło żadne słowo.</verse>
				<verse number="15">Dlatego tak jak wam się wypełniło każde dobre słowo, które obiecał wam PAN, wasz Bóg, tak PAN sprowadzi na was każde złe słowo, aż was wytraci z tej przewybornej ziemi, którą wam dał PAN, wasz Bóg.</verse>
				<verse number="16">Jeśli złamiecie przymierze PANA, swojego Boga, które wam przykazał, i pójdziecie służyć obcym bogom, i będziecie oddawać im pokłon, wtedy gniew PANA rozpali się przeciw wam i zginiecie prędko z tej przewybornej ziemi, którą wam dał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Potem Jozue zebrał wszystkie pokolenia Izraela w Sychem i zwołał starszych Izraela, jego naczelników, jego sędziów i jego przełożonych, a ci stawili się przed Bogiem.</verse>
				<verse number="2">I Jozue powiedział do całego ludu: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Po drugiej stronie rzeki mieszkali od dawnych czasów wasi ojcowie, Terach, ojciec Abrahama i Nachora, i służyli obcym bogom.</verse>
				<verse number="3">Wtedy zabrałem waszego ojca Abrahama z drugiej strony rzeki i prowadziłem go przez całą ziemię Kanaan, i rozmnożyłem jego potomstwo, dając mu Izaaka.</verse>
				<verse number="4">Dałem też Izaakowi Jakuba i Ezawa, a Ezawowi dałem górę Seir, aby ją posiadł, ale Jakub i jego synowie zeszli do Egiptu.</verse>
				<verse number="5">I posłałem Mojżesza i Aarona, i ukarałem Egipt plagami, które uczyniłem pośród niego. Potem wyprowadziłem was.</verse>
				<verse number="6">I wyprowadziłem waszych ojców z Egiptu, i przybyliście nad morze, a Egipcjanie ścigali waszych ojców na rydwanach i koniach aż do Morza Czerwonego.</verse>
				<verse number="7">Wtedy wołali do PANA, a on uczynił ciemność między wami a Egipcjanami i sprowadził na nich morze, które ich okryło. Wasze oczy widziały, co uczyniłem w Egipcie. I przebywaliście na pustyni przez długi czas.</verse>
				<verse number="8">Potem przyprowadziłem was do ziemi Amorytów mieszkających za Jordanem, którzy walczyli przeciwko wam; ale oddałem ich w wasze ręce i posiedliście ich ziemię, a zgładziłem ich przed wami.</verse>
				<verse number="9">Powstał też Balak, syn Sippora, król Moabu, aby walczyć przeciw Izraelowi. Posłał też i wezwał Balaama, syna Beora, aby was przeklinał.</verse>
				<verse number="10">I nie chciałem słuchać Balaama; dlatego raczej błogosławił wam. I tak wybawiłem was z jego rąk.</verse>
				<verse number="11">Przeprawiliście się potem przez Jordan i przyszliście do Jerycha. I walczyli przeciwko wam ludzie z Jerycha, [a także] Amoryci, Peryzzyci, Kananejczycy, Chetyci, Girgaszyci, Chiwwici i Jebusyci, ale oddałem ich w wasze ręce.</verse>
				<verse number="12">I wysłałem przed wami szerszenie, które wypędziły przed wami dwóch królów amoryckich – nie twoim mieczem ani twoim łukiem.</verse>
				<verse number="13">I dałem wam ziemię, na której nie trudziliście się, i miasta, których nie budowaliście, a w których mieszkacie; spożywacie z winnic i sadów oliwnych, których nie sadziliście.</verse>
				<verse number="14">Teraz więc bójcie się PANA i służcie mu w szczerości i prawdzie. Usuńcie bogów, którym służyli wasi ojcowie za rzeką i w Egipcie, a służcie PANU.</verse>
				<verse number="15">A jeśli wam się zdaje, że źle jest służyć PANU, wybierzcie sobie dziś, komu będziecie służyć: czy bogom, którym służyli wasi ojcowie po drugiej stronie rzeki, czy bogom Amorytów, w których ziemi mieszkacie. Lecz ja i mój dom będziemy służyli PANU.</verse>
				<verse number="16">I lud odpowiedział: Nie daj Boże, byśmy mieli opuścić PANA, a służyć cudzym bogom.</verse>
				<verse number="17">PAN bowiem, nasz Bóg, to on wyprowadził nas i naszych ojców z ziemi Egiptu, z domu niewoli, i uczynił na naszych oczach te wielkie znaki, i strzegł nas przez całą drogę, którą szliśmy, i wśród wszystkich ludów, między którymi przechodziliśmy;</verse>
				<verse number="18">I PAN wypędził przed nami wszystkie ludy i Amorytów mieszkających na tej ziemi. Tak więc będziemy służyli PANU, bo on [jest] naszym Bogiem.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Jozue powiedział do ludu: Nie możecie służyć PANU, gdyż on jest Bogiem świętym, Bogiem zazdrosnym, nie przebaczy waszych przestępstw ani waszych grzechów.</verse>
				<verse number="20">Jeśli opuścicie PANA, a będziecie służyli cudzym bogom, odwróci się [od was], ześle na was nieszczęście i zniszczy was, choć przedtem dobrze wam czynił.</verse>
				<verse number="21">I lud odpowiedział Jozuemu: Nie tak, ale PANU będziemy służyć.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Jozue powiedział do ludu: Sami jesteście świadkami przeciwko sobie, że wybraliście sobie PANA, aby mu służyć. A oni powiedzieli: Jesteśmy świadkami.</verse>
				<verse number="23">[I powiedział]: Teraz więc usuńcie cudzych bogów, którzy są pośród was, i zwróćcie wasze serca ku PANU, Bogu Izraela.</verse>
				<verse number="24">I lud odpowiedział Jozuemu: PANU, naszemu Bogu, będziemy służyć i jego głosu będziemy słuchać.</verse>
				<verse number="25">Tak zawarł Jozue w tym dniu przymierze z ludem i nadał mu w Sychem prawo i nakaz.</verse>
				<verse number="26">I Jozue spisał te słowa w księdze Prawa Bożego, wziął też wielki kamień i postawił go pod dębem, który był przy świątyni PANA.</verse>
				<verse number="27">Wtedy Jozue powiedział do całego ludu: Oto ten kamień będzie dla nas świadkiem, gdyż słyszał wszystkie słowa PANA, które powiedział do nas, i będzie świadkiem przeciwko wam, byście się nie wyparli swojego Boga.</verse>
				<verse number="28">Potem Jozue odesłał lud, każdego do swego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="29">Po tych wydarzeniach umarł Jozue, syn Nuna, sługa PANA, mając sto dziesięć lat.</verse>
				<verse number="30">I pogrzebali go na obszarze jego dziedzictwa w Timnat-Serach, które znajduje się na górze Efraim, na północ od góry Gaasz.</verse>
				<verse number="31">Izrael służył PANU przez wszystkie dni Jozuego i przez wszystkie dni starszych, którzy przeżyli Jozuego, a którzy znali wszystkie dzieła PANA, jakie czynił dla Izraela.</verse>
				<verse number="32">A kości Józefa, które synowie Izraela przenieśli z Egiptu, pogrzebali w Sychem, na części pola, które Jakub kupił od synów Chamora, ojca Sychema, za sto monet. I stało się ono dziedzictwem synów Józefa.</verse>
				<verse number="33">Umarł również Eleazar, syn Aarona, i pogrzebali go na pagórku Pinchasa, jego syna, który został mu dany na górze Efraim.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="7">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Po śmierci Jozuego synowie Izraela pytali PANA: Któż z nas wyruszy pierwszy przeciwko Kananejczykom, aby walczyć z nimi?</verse>
				<verse number="2">I PAN powiedział: Wyruszy Juda. Oto dałem ziemię w jego ręce.</verse>
				<verse number="3">Juda powiedział do swego brata Symeona: Chodź ze mną do mego losu, a będziemy walczyć z Kananejczykami. Potem ja pójdę z tobą do twego losu. I Symeon poszedł z nim.</verse>
				<verse number="4">Wyruszył więc Juda, a PAN wydał Kananejczyków i Peryzzytów w ich ręce i zabili w Bezek dziesięć tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="5">W Bezek znaleźli Adoni-Bezeka i walczyli z nim, i zabili Kananejczyków i Peryzzytów.</verse>
				<verse number="6">I Adoni-Bezek uciekł, oni zaś ścigali go; a gdy go pojmali, ucięli mu kciuki u rąk i [paluchy] u nóg.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Adoni-Bezek powiedział: Siedemdziesięciu królów z obciętymi kciukami u rąk i [paluchami] u nóg zbierało [okruchy] pod moim stołem. Jak ja uczyniłem, tak mi Bóg odpłacił. I przyprowadzili go do Jerozolimy, i tam umarł.</verse>
				<verse number="8">Przedtem bowiem synowie Judy walczyli przeciwko Jerozolimie, zdobyli ją i pobili ostrzem miecza, a miasto spalili ogniem.</verse>
				<verse number="9">Potem synowie Judy wyruszyli, aby walczyć z Kananejczykami mieszkającymi w górach, na południu i na nizinie.</verse>
				<verse number="10">Następnie Juda wyruszył przeciwko Kananejczykom, którzy mieszkali w Hebronie (a Hebron przedtem nazywał się Kiriat-Arba), i pobił Szeszaja, Achimana i Talmaja.</verse>
				<verse number="11">Stamtąd wyruszył przeciwko mieszkańcom Debiru, a Debir przedtem nazywał się Kiriat-Sefer.</verse>
				<verse number="12">I Kaleb powiedział: Temu, kto pobije Kiriat-Sefer i zdobędzie je, dam swoją córkę Aksę za żonę.</verse>
				<verse number="13">Zdobył je Otniel, syn Kenaza, młodszego brata Kaleba. I dał mu swoją córkę Aksę za żonę.</verse>
				<verse number="14">A gdy ona przyszła do niego, namawiała go, aby prosił jej ojca o pole; i zsiadła z osła, a Kaleb zapytał ją: Czego sobie życzysz?</verse>
				<verse number="15">A ona odpowiedziała: Daj mi błogosławieństwo. Skoro dałeś mi ziemię południową, daj mi też źródła wód. I Kaleb dał jej źródła górne i źródła dolne.</verse>
				<verse number="16">Synowie Kenity, teścia Mojżesza, wyruszyli z miasta palm razem z synami Judy na pustynię Judy leżącą na południu od Arad. Gdy tam przybyli, zamieszkali z ludem.</verse>
				<verse number="17">Potem Juda wyruszył ze swym bratem Symeonem i zabili Kananejczyków mieszkających w Sefat, i zburzyli je, i nazwali to miasto Chorma.</verse>
				<verse number="18">Juda zdobył też Gazę wraz z jej granicami, Aszkelon wraz z jego granicami i Ekron wraz z jego granicami.</verse>
				<verse number="19">I PAN był z Judą, który posiadł górę, lecz nie mógł wypędzić mieszkańców doliny, bo ci mieli żelazne rydwany.</verse>
				<verse number="20">Kalebowi zaś dano Hebron, jak powiedział Mojżesz. Stamtąd wygnał [on] trzech synów Anaka.</verse>
				<verse number="21">Ale synowie Beniamina nie wygnali Jebusytów mieszkających w Jerozolimie; dlatego Jebusyci mieszkają z synami Beniamina w Jerozolimie aż do dziś.</verse>
				<verse number="22">Wyruszył też dom Józefa przeciwko Betel, a PAN był z nim.</verse>
				<verse number="23">I dom Józefa wyszpiegował Betel – a miasto [to] przedtem nazywało się Luz.</verse>
				<verse number="24">A gdy szpiedzy zobaczyli człowieka wychodzącego z miasta, powiedzieli do niego: Prosimy, pokaż nam wejście do miasta, a okażemy ci miłosierdzie.</verse>
				<verse number="25">I pokazał im wejście do miasta, a oni pobili miasto ostrzem miecza, lecz tego człowieka wraz z całą jego rodziną puścili wolno.</verse>
				<verse number="26">I tak człowiek ten udał się do ziemi Chetytów, zbudował miasto i nadał mu nazwę Luz. To jest jego nazwa aż do dziś.</verse>
				<verse number="27">Manasses nie wypędził też [mieszkańców] Bet-Szean i jego miasteczek ani [mieszkańców] Tanaku i jego miasteczek, ani mieszkańców Dor i jego miasteczek, ani mieszkańców Jibleam i jego miasteczek, ani mieszkańców Megiddo i jego miasteczek. Kananejczycy nadal mieszkali więc w tej ziemi.</verse>
				<verse number="28">A gdy Izrael się wzmocnił, kazał Kananejczykom płacić daninę i nie wygnał ich.</verse>
				<verse number="29">Także i Efraim nie wypędził Kananejczyków mieszkających w Gezer, dlatego Kananejczycy mieszkali wśród nich w Gezer.</verse>
				<verse number="30">Zebulon [również] nie wypędził mieszkańców Kitron ani mieszkańców Nahalol, dlatego Kananejczycy mieszkali wśród nich i płacili [im] daninę.</verse>
				<verse number="31">Aszer także nie wypędził mieszkańców Akko ani mieszkańców Sydonu, Achlab, Akzibu, Chelba, Afik i Rechob.</verse>
				<verse number="32">I Aszer mieszkał pośród Kananejczyków mieszkających w tej ziemi, gdyż ich nie wypędził.</verse>
				<verse number="33">Neftali [też] nie wypędził mieszkańców Bet-Szemesz ani mieszkańców Bet-Anat i mieszkał wśród Kananejczyków mieszkających w tej ziemi. Jednakże mieszkańcy Bet-Szemesz i Bet-Anat płacili [mu] daninę.</verse>
				<verse number="34">Amoryci zaś wyparli synów Dana w góry, tak że nie pozwalali im schodzić do doliny.</verse>
				<verse number="35">Amoryci utrzymali się i mieszkali na górze Cheres, w Ajjalonie i w Szaalbin, lecz wzmocniła się ręka domu Józefa i zaczęli mu płacić daninę.</verse>
				<verse number="36">A granica Amorytów [biegła] od wzniesienia do Akrabbim, od skały i wyżej.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I wstąpił Anioł PANA z Gilgal do Bokim, i powiedział: Wyprowadziłem was z Egiptu i przyprowadziłem was do ziemi, którą przysiągłem waszym ojcom, i powiedziałem: Nigdy nie naruszę swego przymierza z wami;</verse>
				<verse number="2">Wy jednak nie zawierajcie przymierza z mieszkańcami tej ziemi, a ich ołtarze zburzcie. Lecz nie słuchaliście mojego głosu. Dlaczego tak postąpiliście?</verse>
				<verse number="3">Dlatego też powiedziałem: Nie wypędzę ich przed wami, lecz będą wam [jak ciernie] na boki, a ich bogowie będą dla was sidłem.</verse>
				<verse number="4">Gdy Anioł PANA wypowiedział te słowa do wszystkich synów Izraela, lud podniósł głos i zapłakał.</verse>
				<verse number="5">Nadali temu miejscu nazwę Bokim i tam złożyli PANU ofiarę.</verse>
				<verse number="6">Gdy Jozue rozesłał lud, synowie Izraela rozeszli się, każdy do swego dziedzictwa, aby posiąść ziemię.</verse>
				<verse number="7">Lud służył PANU przez wszystkie dni Jozuego i przez wszystkie dni starszych, którzy przeżyli Jozuego i widzieli wszystkie wielkie dzieła PANA, jakie uczynił dla Izraela.</verse>
				<verse number="8">A Jozue, syn Nuna, sługa PANA, umarł w wieku stu dziesięciu lat;</verse>
				<verse number="9">I pogrzebali go na obszarze jego dziedzictwa w Timnat-Cheres, na górze Efraim, na północ od góry Gaasz.</verse>
				<verse number="10">Także całe to pokolenie zostało przyłączone do swoich ojców. I powstało po nim inne pokolenie, które nie znało PANA ani też dzieł, których dokonał dla Izraela;</verse>
				<verse number="11">I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA, i służyli Baalom;</verse>
				<verse number="12">I opuścili PANA, Boga swoich ojców, który wyprowadził ich z ziemi Egiptu, i poszli za cudzymi bogami, za bogami okolicznych narodów, i oddawali im pokłon, i tak pobudzili PANA do gniewu.</verse>
				<verse number="13">Opuścili PANA, a służyli Baalowi i Asztartom.</verse>
				<verse number="14">Wtedy zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, wydał ich w ręce grabieżców, którzy ich grabili, i sprzedał ich w ręce ich okolicznych wrogów, tak że nie mogli się dalej ostać przed swymi wrogami.</verse>
				<verse number="15">A gdziekolwiek wyruszyli, ręka PANA była przeciwko nim ku nieszczęściu, jak PAN powiedział i jak PAN im przysiągł; i byli bardzo uciskani.</verse>
				<verse number="16">Potem PAN wzbudził sędziów, którzy ich wyzwalali z rąk grabieżców;</verse>
				<verse number="17">Lecz także swoich sędziów nie słuchali, ale uprawiali nierząd z obcymi bogami i oddawali im pokłon. Szybko zboczyli z drogi, którą kroczyli ich ojcowie, słuchający przykazań PANA; ci tak nie postępowali.</verse>
				<verse number="18">A gdy PAN wzbudzał im sędziów, to PAN był z każdym sędzią i wybawiał ich z rąk ich wrogów przez wszystkie dni sędziego. PAN bowiem litował się nad ich jękiem z powodu tych, którzy ich uciskali i trapili.</verse>
				<verse number="19">Jednak po śmierci sędziego odwracali się i psuli się bardziej niż ich ojcowie, chodząc za cudzymi bogami i służąc im oraz oddając im pokłon; nie odstępowali od swoich czynów ani od swej upartej drogi.</verse>
				<verse number="20">Zapłonął więc gniew PANA przeciw Izraelowi i powiedział: Ponieważ ten naród złamał moje przymierze, które zawarłem z jego ojcami, i nie usłuchał mojego głosu;</verse>
				<verse number="21">Ja też odtąd nie wypędzę przed nim żadnego z narodów, które pozostawił Jozue, kiedy umarł;</verse>
				<verse number="22">Aby przez nie doświadczyć Izraela, czy będą strzec drogi PANA, aby po niej kroczyć, jak strzegli [jej] ich ojcowie, czy też nie.</verse>
				<verse number="23">PAN więc pozostawił te narody, nie wypędzając ich szybko, ani ich nie wydał w ręce Jozuego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A oto narody, które PAN pozostawił, aby przez nie doświadczyć Izraela, czyli tych wszystkich, którzy nie zaznali żadnych wojen o Kanaan;</verse>
				<verse number="2">Aby pokolenia synów Izraela [ich] doświadczyły, aby nauczyły się sztuki wojennej, te, które jej przedtem nie zaznały:</verse>
				<verse number="3">Pięciu książąt filistyńskich oraz wszyscy Kananejczycy, Sydończycy i Chiwwici mieszkający na górze Libanu, od góry Baal-Hermon aż do wejścia do Chamat.</verse>
				<verse number="4">Oni pozostali, aby przez nich doświadczyć Izraela; by poznać, czy będą posłuszni przykazaniom PANA, które dał ich ojcom przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="5">Tak więc synowie Izraela mieszkali pośród Kananejczyków, Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów.</verse>
				<verse number="6">I brali sobie ich córki za żony, a swe córki dawali ich synom i służyli ich bogom.</verse>
				<verse number="7">I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA: zapomnieli o PANU, swym Bogu, i służyli Baalom i gajom.</verse>
				<verse number="8">Wtedy zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi i wydał ich w ręce Kuszan-Riszataima, króla Mezopotamii. I synowie Izraela służyli Kuszan-Risztaimowi przez osiem lat.</verse>
				<verse number="9">A gdy synowie Izraela wołali do PANA, PAN wzbudził synom Izraela wybawcę, który ich wybawił – Otniela, syna Keneza, młodszego brata Kaleba.</verse>
				<verse number="10">Zstąpił na niego Duch PANA i sądził Izraela; a [gdy] wyruszył na wojnę, PAN wydał w jego ręce Kuszan-Riszataima, króla Mezopotamii, i jego ręka wzmocniła się nad Kuszan-Riszataimem.</verse>
				<verse number="11">I ziemia zaznała pokoju przez czterdzieści lat, aż umarł Otniel, syn Keneza.</verse>
				<verse number="12">Potem synowie Izraela znowu czynili to, co złe w oczach PANA. I PAN wzmocnił przeciw Izraelowi Eglona, króla Moabu, bo czynili to, co złe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="13">Ten zgromadził przy sobie synów Ammona i Amaleka, wyruszył i pobił Izraela, i zajął miasto palm.</verse>
				<verse number="14">Tak więc synowie Izraela służyli Eglonowi, królowi Moabu, przez osiemnaście lat.</verse>
				<verse number="15">A gdy synowie Izraela wołali do PANA, PAN wzbudził im wybawcę – Ehuda, syna Gery, Beniaminitę, człowieka leworęcznego. I synowie Izraela posłali przez niego dar Eglonowi, królowi Moabu.</verse>
				<verse number="16">I Ehud sporządził sobie miecz o dwóch ostrzach, długości jednego łokcia, i przypasał go sobie pod szatą do prawego biodra.</verse>
				<verse number="17">I przyniósł dar Eglonowi, królowi Moabu. Eglon zaś był człowiekiem bardzo otyłym.</verse>
				<verse number="18">A gdy oddał dar, odprawił ludzi, którzy dar przynieśli;</verse>
				<verse number="19">A sam wrócił z kamiennych gór, które były w Gilgal, i powiedział: Mam do ciebie tajną sprawę, o królu. A ten odpowiedział: Cisza! I wyszli od niego wszyscy, którzy przed nim stali.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Ehud podszedł do niego. On zaś siedział w letniej komnacie, którą miał tylko dla siebie. I Ehud powiedział: Mam dla ciebie słowo od Boga. A [ten] powstał z tronu.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Ehud wyciągnął lewą rękę, dobył miecz ze swego prawego biodra i wbił go w jego brzuch.</verse>
				<verse number="22">A rękojeść weszła razem z ostrzem i tłuszcz zamknął się za ostrzem tak, że nie mógł wyjąć miecza z jego brzucha; i wyszły z niego nieczystości.</verse>
				<verse number="23">Potem Ehud wyszedł przez przedsionek, zamknął za sobą drzwi komnaty i zasunął rygle.</verse>
				<verse number="24">A gdy wyszedł, przyszli słudzy i kiedy zobaczyli, że drzwi komnaty były zamknięte, powiedzieli: Z pewnością król odpoczywa w letniej komnacie.</verse>
				<verse number="25">I czekali długo, aż poczuli się zawstydzeni. Widząc, że on nie otwiera drzwi komnaty, wzięli klucz i otworzyli; a oto ich pan leżał na ziemi martwy.</verse>
				<verse number="26">Lecz Ehud uciekł, kiedy oni zwlekali [z wejściem], minął kamienne góry i uciekł aż do Seiru.</verse>
				<verse number="27">A gdy przyszedł, zadął w trąbę na górze Efraim; i synowie Izraela zeszli z nim z góry, a on na ich czele.</verse>
				<verse number="28">I powiedział do nich: Pójdźcie za mną. PAN bowiem wydał waszych wrogów, Moabitów, w wasze ręce. Poszli więc za nim, zajęli brody Jordanu do Moabu i nie pozwalali nikomu przejść.</verse>
				<verse number="29">W tym czasie zabili około dziesięciu tysięcy mężczyzn spośród Moabitów, samych krzepkich i walecznych, i nikt nie uszedł [z życiem].</verse>
				<verse number="30">W tym dniu Moab został poniżony pod ręką Izraela; i ziemia żyła w pokoju przez osiemdziesiąt lat.</verse>
				<verse number="31">A po nim był Szamgar, syn Anata. Zabił on sześciuset mężczyzn spośród Filistynów ościeniem na woły. On także wybawił Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A po śmierci Ehuda synowie Izraela znowu czynili to, co złe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="2">I PAN wydał ich w ręce Jabina, króla Kanaanu, który królował w Chasor. Dowódcą jego wojska był Sisera, który mieszkał w pogańskim Charoszet.</verse>
				<verse number="3">I synowie Izraela wołali do PANA. Miał tamten bowiem dziewięćset żelaznych rydwanów i mocno uciskał synów Izraela przez dwadzieścia lat.</verse>
				<verse number="4">W tym czasie sądziła Izraela prorokini Debora, żona Lappidota.</verse>
				<verse number="5">I mieszkała pod palmą Debory, między Rama a Betel, na górze Efraim, a synowie Izraela przychodzili do niej na sąd.</verse>
				<verse number="6">Posłała ona i wezwała Baraka, syna Abinoama, z Kedesz-Neftali, i powiedziała do niego: Czy PAN, Bóg Izraela nie rozkazał: Idź, udaj się na górę Tabor i weź ze sobą dziesięć tysięcy mężczyzn z synów Neftalego i z synów Zebulona?</verse>
				<verse number="7">I przyprowadzę do ciebie, do rzeki Kiszon, Siserę, dowódcę wojska Jabina, jego rydwany i jego liczne oddziały, i wydam go w twoje ręce.</verse>
				<verse number="8">Barak zaś powiedział do niej: Jeśli pójdziesz ze mną, pójdę, lecz jeśli nie pójdziesz ze mną, nie pójdę.</verse>
				<verse number="9">Ona odpowiedziała: Na pewno pójdę z tobą. Nie tobie jednak przypadnie chwała z tej wyprawy, na którą wyruszysz. PAN bowiem wyda Siserę w ręce kobiety. I Debora wstała, i udała się z Barakiem do Kedesz.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Barak wezwał Zebulona i Neftalego do Kedesz i wyruszył, a za nim dziesięć tysięcy mężczyzn. Szła z nim także Debora.</verse>
				<verse number="11">A Cheber Kenita odłączył się od Kenitów, od synów Chobaba, teścia Mojżesza, i rozbił swój namiot aż do równin w Saananim, które jest przy Kedesz.</verse>
				<verse number="12">I doniesiono Siserze, że Barak, syn Abinoama, wyruszył na górę Tabor.</verse>
				<verse number="13">Sisera zebrał więc wszystkie swoje rydwany, [to jest] dziewięćset żelaznych rydwanów, oraz cały lud, który z nim był, od pogańskiego Charoszet aż do rzeki Kiszon.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Debora powiedziała do Baraka: Wstań, bo to jest dzień, w którym PAN wyda Siserę w twoje ręce. Czyż PAN nie idzie przed tobą? Barak zszedł więc z góry Tabor, a dziesięć tysięcy mężczyzn [zeszło] za nim.</verse>
				<verse number="15">I PAN rozgromił Siserę, wszystkie wozy oraz całe jego wojsko ostrzem miecza przed Barakiem, tak że Sisera zeskoczył z rydwanu i uciekał pieszo.</verse>
				<verse number="16">Lecz Barak ścigał rydwany i wojsko aż do pogańskiego Charoszet. I poległo od ostrza miecza całe wojsko Sisery; nie pozostał ani jeden [z jego wojowników].</verse>
				<verse number="17">A Sisera uciekł pieszo do namiotu Jael, żony Chebera Kenity, ponieważ panował pokój między Jabinem, królem Chasoru, a domem Chebera Kenity.</verse>
				<verse number="18">A Jael wyszła naprzeciw Siserze i powiedziała do niego: Wejdź, mój panie, wejdź do mnie, nie bój się. Wszedł więc do niej do namiotu, a [ona] przykryła go kocem.</verse>
				<verse number="19">Wtedy powiedział do niej: Daj mi, proszę, napić się trochę wody, bo jestem spragniony. A ona otworzyła bukłak z mlekiem, dała mu się napić i przykryła go.</verse>
				<verse number="20">I powiedział do niej: Stój przy wejściu do namiotu, a jeśli ktoś przyjdzie i zapyta cię: Czy jest tu ktoś? – odpowiesz: Nie ma.</verse>
				<verse number="21">Potem Jael, żona Chebera, wzięła kołek od namiotu, chwyciła do ręki młot, podeszła do niego po cichu i wbiła kołek w jego skroń, tak że ten utkwił w ziemi, bo on [twardo] spał, gdyż był zmęczony. I w ten sposób umarł.</verse>
				<verse number="22">Tymczasem Barak ścigał Siserę i Jael wyszła mu naprzeciw, i powiedziała do niego: Chodź, a pokażę ci człowieka, którego szukasz. I wstąpił do niej, a oto Sisera leżał martwy z kołkiem w skroni.</verse>
				<verse number="23">Tak Bóg tego dnia poniżył przed synami Izraela Jabina, króla Kanaanu.</verse>
				<verse number="24">I ręka synów Izraela coraz bardziej nacierała na Jabina, króla Kanaanu, i uciskała go, aż zgładzili Jabina, króla Kanaanu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Tego dnia Debora i Barak, syn Abinoama, śpiewali:</verse>
				<verse number="2">Błogosławcie PANA za zemstę dokonaną w Izraelu, za to, że lud dobrowolnie się ofiarował.</verse>
				<verse number="3">Słuchajcie, królowie, nadstawcie uszu, książęta: Ja PANU, ja będę śpiewać, będę śpiewać PANU, Bogu Izraela.</verse>
				<verse number="4">PANIE, gdy wyszedłeś z Seiru, gdy przechodziłeś przez pole Edom, ziemia drżała, niebiosa kropiły, a obłoki kropiły wodą.</verse>
				<verse number="5">Góry topniały przed PANEM jak [góra] Synaj – przed PANEM, Bogiem Izraela.</verse>
				<verse number="6">Za dni Szamgara, syna Anata, za dni Jael wyludniły się drogi, a ci, którzy wyruszyli w drogę, chodzili krętymi ścieżkami.</verse>
				<verse number="7">Opustoszały wsie w Izraelu, opustoszały, aż powstałam [ja], Debora, aż powstałam jako matka w Izraelu.</verse>
				<verse number="8">Gdy [Izrael] wybrał sobie nowych bogów, wtedy w bramach nastała wojna; tarczy [jednak] ani włóczni nie było widać wśród czterdziestu tysięcy w Izraelu.</verse>
				<verse number="9">Moje serce [skłania się] ku wodzom Izraela, tym, którzy dobrowolnie się ofiarowali. Błogosławcie PANA.</verse>
				<verse number="10">Wy, którzy jeździcie na białych oślicach i zasiadacie na sądach, i którzy chodzicie po drogach, opowiadajcie;</verse>
				<verse number="11">Że [ucichł] trzask strzelców w miejscach, gdzie czerpie się wodę; tam niech opowiadają o sprawiedliwości PANA, sprawiedliwości w jego wsiach w Izraelu. Wtedy lud PANA zstąpi do bram.</verse>
				<verse number="12">Przebudź się, przebudź, Deboro; przebudź się, przebudź i zaśpiewaj pieśń! Powstań, Baraku, i prowadź do niewoli swych jeńców, synu Abinoama.</verse>
				<verse number="13">Wtedy ci, którzy pozostali, panowali nad możnymi z ludu. PAN dopomógł mi panować nad mocarzami.</verse>
				<verse number="14">Z Efraima [wyszedł] ich korzeń przeciw Amalekowi, za tobą Beniamin wśród twego ludu; z Makir wyszli przywódcy, a z Zebulona pisarze.</verse>
				<verse number="15">Także książęta Issachara [byli] z Deborą; Issachara też, jak i Baraka pieszo posłano do doliny. [Lecz] w oddziałach Rubena [toczyły się] wielkie rozważania serca.</verse>
				<verse number="16">Czemu siedziałeś między oborami, słuchając wrzasku stad? W oddziałach Rubena [toczyły się] wielkie rozważania serca.</verse>
				<verse number="17">Gilead mieszkał za Jordanem, a dlaczego Dan przebywał na okrętach? Aszer pozostał na brzegu morskim i mieszkał w swoich zatokach.</verse>
				<verse number="18">Zebulon [to] lud, który narażał swe życie, podobnie jak Neftali – na wzniesieniach pól.</verse>
				<verse number="19">Przybyli królowie i walczyli, walczyli wówczas królowie Kanaanu w Tanak, nad wodami Megiddo; nie odnieśli [jednak] korzyści w srebrze.</verse>
				<verse number="20">Z nieba walczyły; gwiazdy ze swoich miejsc walczyły z Siserą.</verse>
				<verse number="21">Rzeka Kiszon ich porwała, pradawna rzeka, rzeka Kiszon. Podeptałaś, o duszo moja, mocarzy.</verse>
				<verse number="22">Wtedy się roztrzaskały kopyta końskie od rozpędu mocarzy.</verse>
				<verse number="23">Przeklinajcie Meroz, powiedział Anioł PANA, przeklinajcie srodze jego obywateli, bo nie przyszli na pomoc PANU, na pomoc PANU przeciwko mocarzom.</verse>
				<verse number="24">Błogosławiona między kobietami Jael, żona Chebera Kenity; będzie błogosławiona nad kobietami [mieszkającymi] w namiocie.</verse>
				<verse number="25">Prosił o wodę, [a ona] dała mleka, a w okazałym naczyniu przyniosła masło.</verse>
				<verse number="26">Swą lewą ręką sięgnęła po kołek, a prawą – po młot kowalski; uderzyła Siserę, przebiła jego głowę, przeszyła i przekłuła jego skronie.</verse>
				<verse number="27">Zwinął się u jej nóg, padł, leżał; zwinął się u jej nóg, padł; gdzie się zwinął, tam padł zabity.</verse>
				<verse number="28">Matka Sisery wyglądała przez okno i wołała przez kratę: Dlaczego jego rydwan opóźnia się z przybyciem? Dlaczego zwlekają koła jego zaprzęgów?</verse>
				<verse number="29">Najmądrzejsze z jej kobiet odpowiedziały, jak i ona sama sobie odpowiadała:</verse>
				<verse number="30">Czyż nie trafili na łup i [nie] dzielą go? Każdy mężczyzna dostanie pannę albo dwie; różnobarwne łupy oddają Siserze, różnobarwne łupy haftowane, różnobarwne łupy haftowane z obu stron, na szyję biorących łupy.</verse>
				<verse number="31">Tak niech zginą wszyscy twoi wrogowie, PANIE. A ci, którzy ciebie miłują, niech będą jak słońce, gdy wschodzi w swojej mocy. I ziemia żyła w pokoju przez czterdzieści lat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Potem synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA. Wydał ich więc PAN w ręce Midianitów na siedem lat.</verse>
				<verse number="2">A ręka Midianitów wzmocniła się nad Izraelem, [tak że] synowie Izraela kopali sobie przed Midianitami kryjówki w górach, jaskinie i warownie.</verse>
				<verse number="3">Bywało, że gdy Izrael coś zasiał, przychodzili Midianici, Amalekici i ludzie ze wschodu i najeżdżali go;</verse>
				<verse number="4">I rozbijali obóz naprzeciwko niego, i niszczyli plony ziemi aż po granice Gazy. Nie pozostawiali nic na pożywienie Izraelitom – ani owiec, ani wołów, ani osłów.</verse>
				<verse number="5">Przybywali bowiem ze swymi stadami i namiotami, a przychodzili jak szarańcza tak licznie, że nie można było zliczyć ich ani ich wielbłądów. Tak wkraczali do ziemi, aby ją spustoszyć.</verse>
				<verse number="6">Dlatego Izrael bardzo zubożał z powodu Midianitów i synowie Izraela wołali do PANA.</verse>
				<verse number="7">A gdy synowie Izraela wołali do PANA z powodu Midianitów;</verse>
				<verse number="8">PAN posłał do synów Izraela proroka, który powiedział do nich: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Ja wyprowadziłem was z ziemi Egiptu i wywiodłem was z domu niewoli.</verse>
				<verse number="9">I wyrwałem was z rąk Egipcjan oraz z rąk wszystkich, którzy was trapili. Wypędziłem ich przed wami i dałem wam ich ziemię;</verse>
				<verse number="10">I powiedziałem wam: Ja jestem PAN, wasz Bóg, nie bójcie się bogów Amorytów, w których ziemi mieszkacie; lecz nie posłuchaliście mego głosu.</verse>
				<verse number="11">Wtedy przyszedł Anioł PANA i stanął pod dębem, który stał w Ofra, należącym do Joasza, Abiezerita. A jego syn Gedeon młócił zboże w tłoczni, aby [je] ukryć przed Midianitami.</verse>
				<verse number="12">Wówczas ukazał mu się Anioł PANA i powiedział do niego: PAN z tobą, dzielny wojowniku.</verse>
				<verse number="13">Gedeon mu odpowiedział: Mój Panie, proszę, jeśli PAN jest z nami, dlaczego przyszło na nas to wszystko? Gdzie są teraz wszystkie jego cuda, o których opowiadali nam nasi ojcowie, mówiąc: Czy PAN nie wyprowadził nas z Egiptu? A teraz PAN nas opuścił i wydał w ręce Midianitów.</verse>
				<verse number="14">Wtedy PAN spojrzał na niego i powiedział: Idź w tej swojej mocy, a wybawisz Izraela z rąk Midianitów. Czyż nie ja cię posłałem?</verse>
				<verse number="15">[On] zaś powiedział do niego: Mój Panie, proszę, czym wybawię Izraela? Oto moja rodzina jest biedna w Manassesa, a ja [jestem] najmniejszy w domu swego ojca.</verse>
				<verse number="16">I PAN powiedział do niego: Ponieważ [ja] będę z tobą, pobijesz Midianitów jak jednego męża.</verse>
				<verse number="17">A [on] mu odpowiedział: Jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, daj mi znak, że to ty rozmawiasz ze mną.</verse>
				<verse number="18">Nie odchodź stąd, proszę, aż wrócę do ciebie i przyniosę ci swoją ofiarę i położę ją przed tobą. I odpowiedział: Poczekam, aż wrócisz.</verse>
				<verse number="19">Gedeon poszedł więc i przyrządził koźlę oraz przaśne chleby z jednej efy mąki. Mięso włożył do kosza, a polewkę mięsną wlał do garnka i przyniósł to do niego pod dąb, i ofiarował.</verse>
				<verse number="20">I Anioł Boga powiedział do niego: Weź mięso i przaśne chleby i połóż na tej skale, a polewkę wylej. I tak uczynił.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Anioł PANA wyciągnął koniec laski, którą miał w ręce, i dotknął mięsa oraz przaśników; i wydobył się ogień ze skały i strawił mięso i przaśne chleby. Potem Anioł PANA zniknął sprzed jego oczu.</verse>
				<verse number="22">A gdy Gedeon zrozumiał, że to był Anioł PANA, powiedział: Ach, Panie BOŻE! Widziałem bowiem Anioła PANA twarzą w twarz.</verse>
				<verse number="23">I PAN mu powiedział: Pokój z tobą. Nie bój się, nie umrzesz.</verse>
				<verse number="24">Dlatego więc Gedeon zbudował tam ołtarz dla PANA i nazwał go: PAN jest pokojem. Do dziś znajduje się [on] w Ofra Abiezerytów.</verse>
				<verse number="25">Tej nocy PAN mu powiedział: Weź młodego cielca, który [należy do] twego ojca, [oraz] drugiego cielca siedmioletniego i zburz ołtarz Baala należący do twego ojca, i zetnij gaj, który jest przy nim;</verse>
				<verse number="26">A zbuduj ołtarz dla PANA, swego Boga, na szczycie tej skały, na równym miejscu; weź tego drugiego cielca i złóż z niego całopalenie na drwach z gaju, który zetniesz.</verse>
				<verse number="27">Wziął więc Gedeon dziesięciu mężczyzn spośród swoich sług i uczynił tak, jak PAN mu rozkazał. A ponieważ bał się domu swego ojca i mieszkańców miasta, nie uczynił tego za dnia, lecz uczynił to w nocy.</verse>
				<verse number="28">A gdy mieszkańcy miasta wstali wczesnym rankiem, zobaczyli zburzony ołtarz Baala i ścięty gaj, który był obok niego, i tego drugiego cielca złożonego na całopalenie na zbudowanym ołtarzu.</verse>
				<verse number="29">I mówili jeden do drugiego: Któż to uczynił? A gdy się o to pytali i dowiadywali, powiedzieli: Uczynił to Gedeon, syn Joasza.</verse>
				<verse number="30">Wtedy mieszkańcy miasta powiedzieli do Joasza: Wyprowadź swego syna, niech umrze, gdyż zburzył ołtarz Baala i ściął gaj, który był przy nim.</verse>
				<verse number="31">A Joasz odpowiedział wszystkim, którzy stali dokoła niego: Czy chcecie stawać w obronie Baala? Czy chcecie go wybawić? Kto chciałby go bronić, niech umrze tego ranka. Jeśli jest bogiem, niech sam się spiera o to, że zburzono jego ołtarz.</verse>
				<verse number="32">I nazwano go tego dnia Jerubbaal, mówiąc: Niech Baal się spiera z nim, bo zburzył on jego ołtarz.</verse>
				<verse number="33">Wtedy wszyscy Midianici i Amalekici oraz ludzie ze wschodu zebrali się razem, przeprawili się [przez Jordan] i rozbili obóz w dolinie Jizreel.</verse>
				<verse number="34">Lecz Duch PANA ogarnął Gedeona, a on zadął w trąbę i zwołał do siebie dom Abiezera.</verse>
				<verse number="35">I wyprawił posłańców do całego [pokolenia] Manassesa, które zebrało się przy nim. Wysłał też posłańców do Aszera, do Zebulona i Neftalego; i wyruszyli im na spotkanie.</verse>
				<verse number="36">Wtedy Gedeon powiedział do Boga: Jeśli moją ręką wybawisz Izraela, jak powiedziałeś;</verse>
				<verse number="37">To ja położę runo wełny na klepisku. Jeśli rosa spadnie tylko na runo, a cała ziemia [będzie] sucha, wtedy będę wiedział, że moją ręką wybawisz Izraela, jak powiedziałeś.</verse>
				<verse number="38">I tak się stało. Gdy wstał nazajutrz, ścisnął runo i wycisnął rosę z runa – pełną czaszę wody.</verse>
				<verse number="39">Gedeon powiedział jeszcze do Boga: Niech nie zapłonie twój gniew przeciwko mnie, że przemówię jeszcze raz. Pozwól, proszę, że powtórzę doświadczenie z runem: niech będzie suche tylko [samo] runo, a na całej ziemi niech będzie rosa.</verse>
				<verse number="40">I Bóg tak uczynił tej nocy: samo runo było suche, a na całej ziemi była rosa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Wstał więc Jerubbaal, czyli Gedeon, wcześnie rano, wraz z całym ludem, który był z nim, i rozbili obóz przy źródle Charod. A obóz Midianitów był na północ od nich, u stóp wzgórza More, w dolinie.</verse>
				<verse number="2">I PAN powiedział do Gedeona: Lud, który przebywa z tobą, jest zbyt liczny, abym wydał Midianitów w jego ręce, gdyż Izrael mógłby się chełpić przede mną, mówiąc: Moja ręka mnie wybawiła.</verse>
				<verse number="3">Wołaj więc teraz do uszu ludu: Kto jest lękliwy i bojaźliwy, niech zawróci, a rano niech idzie precz ku górze Gilead. Wtedy z ludu zawróciły dwadzieścia dwa tysiące, a dziesięć tysięcy pozostało.</verse>
				<verse number="4">I PAN powiedział do Gedeona: Lud jest jeszcze zbyt liczny. Zaprowadź go do wody, a tam go doświadczę. Ten, o którym ci powiem: Ten pójdzie z tobą, on pójdzie z tobą, a ten, o którym ci powiem: Ten nie pójdzie z tobą, on nie pójdzie.</verse>
				<verse number="5">Zaprowadził więc lud nad wodę, a PAN powiedział do Gedeona: Każdego, kto będzie chłeptał wodę swym językiem, jak chłepce pies, postawisz osobno; także każdy, który uklęknie na kolana, aby pić, [stanie osobno].</verse>
				<verse number="6">A liczba tych, którzy chłeptali [wodę] z ręki podnoszonej do ust, wynosiła trzystu mężczyzn; cała zaś reszta ludu klękała na kolana, aby pić wodę.</verse>
				<verse number="7">Wtedy PAN powiedział do Gedeona: Przez tych trzystu mężczyzn, którzy chłeptali wodę, wybawię was i wydam Midianitów w twoje ręce, a reszta ludu niech wraca – każdy do siebie.</verse>
				<verse number="8">Ten lud wziął więc ze sobą żywność oraz swe trąby. A pozostałych mężczyzn Izraela odesłał, każdego do swego namiotu, i zatrzymał tylko trzystu mężczyzn; a obóz Midianitów był poniżej, w dolinie.</verse>
				<verse number="9">Tej nocy PAN powiedział do niego: Wstań, zejdź do obozu, bo wydałem go w twoje ręce;</verse>
				<verse number="10">A jeśli boisz się iść, zejdź do obozu z Purą, swoim sługą.</verse>
				<verse number="11">I usłyszysz, co będą mówić, a potem twoje ręce wzmocnią się, aby wyruszyć na obóz. Zeszli więc [on] i Pura, jego sługa, aż do krańca przedniej straży obozu.</verse>
				<verse number="12">A Midianici, Amalekici oraz cały lud ze wschodu leżeli w dolinie, liczni jak szarańcza, a ich wielbłądów było bez liku, jak niezliczony jest piasek na morskim brzegu.</verse>
				<verse number="13">Gdy Gedeon tam przyszedł, pewien człowiek opowiadał swemu towarzyszowi sen: Oto miałem sen. Bochen chleba jęczmiennego wtoczył się do obozu Midianitów, dotarł aż do namiotu i uderzył w niego, aż upadł, i wywrócił go dołem do góry, i zapadł się namiot.</verse>
				<verse number="14">Jego towarzysz odpowiedział: To [nic innego] jak tylko miecz Gedeona, syna Joasza, męża Izraela; Bóg wydał w jego ręce Midianitów i cały obóz.</verse>
				<verse number="15">Gdy Gedeon usłyszał opowiadanie o tym śnie i jego wytłumaczenie, podziękował [Bogu], a gdy wrócił do obozu Izraela, powiedział: Wstańcie, gdyż PAN dał w wasze ręce obóz Midianitów.</verse>
				<verse number="16">Wtedy podzielił tych trzystu mężczyzn na trzy oddziały i dał w ręce każdemu z nich trąby oraz puste dzbany, a w dzbanach – pochodnie.</verse>
				<verse number="17">I powiedział do nich: Patrzcie na mnie i czyńcie to samo, co [ja]. Oto pójdę do krańca obozu, a co ja będę czynić, to i wy czyńcie.</verse>
				<verse number="18">Gdy zadmę w trąbę, ja i wszyscy, którzy są ze mną, wtedy wy też zadmiecie w trąby wokół całego obozu i będziecie mówili: [Miecz] PANA i Gedeona.</verse>
				<verse number="19">Przyszedł więc Gedeon wraz ze stu mężami, którzy z nim byli, do krańca obozu, właśnie wtedy, gdy zaczęła się środkowa straż. I zadęli w trąby, i potłukli dzbany, które mieli w rękach.</verse>
				<verse number="20">Zadęły w trąby więc te trzy oddziały i potłukły dzbany; trzymając w lewej ręce pochodnie, a w prawej ręce trąby, aby zadąć, wołały: Miecz PANA i Gedeona.</verse>
				<verse number="21">I stanęli, każdy na swoim miejscu, dokoła obozu, a wszyscy w obozie powstali, krzyczeli i uciekali.</verse>
				<verse number="22">Gdy więc tych trzystu [mężczyzn] zadęło w trąby, PAN obrócił miecz jednego przeciw drugiemu w całym obozie. I tak wojsko uciekło aż do Bet-Szitta w Serera, aż do granicy Abel-Mechola, w stronę Tabbat.</verse>
				<verse number="23">Wtedy zebrali się mężczyźni Izraela z Neftalego, z Aszera i całego [pokolenia] Manassesa i ścigali Midianitów.</verse>
				<verse number="24">Potem Gedeon rozesłał posłańców po całym pogórzu Efraim, mówiąc: Zejdźcie na spotkanie Midianitom, a zajmijcie przed nimi wody aż do Bet-Bara i Jordanu. Zebrali się więc wszyscy mężczyźni z Efraima i zajęli wody aż do Bet-Bara i Jordanu.</verse>
				<verse number="25">Pojmali przy tym dwóch książąt Midianu, Oreba i Zeeba; Oreba zabili na skale Oreba, a Zeeba zabili przy tłoczni Zeeba. Ścigali dalej Midianitów, a głowy Oreba i Zeeba przynieśli do Gedeona za Jordan.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">I mężczyźni z Efraima powiedzieli do niego: Dlaczego tak z nami postąpiłeś, że nie wezwałeś nas, gdy wyruszyłeś do walki z Midianitami? I mocno się z nim spierali.</verse>
				<verse number="2">A [on] powiedział: Cóż takiego uczyniłem w porównaniu z wami? Czyż nie lepszy jest ostatni zbiór winogron Efraima niż pierwszy zbiór Abiezera?</verse>
				<verse number="3">Bóg wydał w wasze ręce książąt Midianu – Oreba i Zeeba. Cóż mogłem takiego uczynić w porównaniu z wami? Gdy to powiedział, ich duch uspokoił się wobec niego.</verse>
				<verse number="4">A gdy Gedeon przybył do Jordanu, przeprawił się przez niego wraz z trzystoma mężczyznami, którzy z nim byli, znużonymi i w pościgu.</verse>
				<verse number="5">I powiedział do mieszkańców Sukkot: Dajcie, proszę, po bochenku chleba ludowi, który idzie za mną, bo jest znużony, a ja ścigam Zebacha i Salmunnę, królów Midianu.</verse>
				<verse number="6">Lecz książęta Sukkot odpowiedzieli mu: Czy dłonie Zebacha i Salmunny są już w twoich rękach, żebyśmy mieli dać twemu wojsku chleba?</verse>
				<verse number="7">Gedeon odpowiedział: Kiedy PAN wyda Zebacha i Salmunnę w moje ręce, wtedy wymłócę wasze ciała cierniem pustyni i ostami.</verse>
				<verse number="8">Potem wyruszył stamtąd do Penuel i mówił do nich podobnie, ale ludzie z Penuel odpowiedzieli mu [tak samo] jak odpowiedzieli mieszkańcy Sukkot.</verse>
				<verse number="9">Powiedział więc też mężczyznom z Penuel: Gdy wrócę w pokoju, zburzę tę wieżę.</verse>
				<verse number="10">A Zebach i Salmunna byli w Karkor, a z nimi ich wojsko w liczbie około piętnastu tysięcy, wszyscy, którzy pozostali z całego wojska ludzi ze wschodu; a poległo sto dwadzieścia tysięcy mężczyzn dobywających miecz.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Gedeon ciągnął drogą tych, którzy mieszkali w namiotach, na wschód od Nobach i Jogbeha, i uderzył na obóz, który czuł się bezpieczny.</verse>
				<verse number="12">A gdy Zebach i Salmunna uciekli, ścigał ich i pojmał obu królów Midianu, Zebecha i Salmunnę, całe zaś wojsko rozgromił.</verse>
				<verse number="13">Potem Gedeon, syn Joasza, wrócił z bitwy, zanim wzeszło słońce;</verse>
				<verse number="14">I schwytał młodzieńca spośród mieszkańców Sukkot, i wypytał go, a ten spisał mu książąt Sukkot i jego starszych, siedemdziesięciu siedmiu mężczyzn.</verse>
				<verse number="15">Wtedy przyszedł do mężczyzn Sukkot i powiedział: Oto Zebach i Salmunna, z powodu których mi urągaliście, mówiąc: Czy dłonie Zebacha i Salmunny są już w twoich rękach, abyśmy mieli dać chleba twoim znużonym mężczyznom?</verse>
				<verse number="16">Wziął więc starszych tego miasta oraz ciernie z pustyni i osty i wysmagał nimi mężczyzn Sukkot.</verse>
				<verse number="17">Zburzył także wieżę Penuel i zabił mężczyzn tego miasta.</verse>
				<verse number="18">Potem powiedział do Zebacha i Salmunny: Co to byli za mężczyźni, których zabiliście w Tabor? A oni odpowiedzieli: Byli tacy jak ty; każdy z nich z wyglądu jak syn króla.</verse>
				<verse number="19">I powiedział: [To byli] moi bracia, synowie mojej matki. Jak żyje PAN, gdybyście zachowali ich przy życiu, nie zabiłbym was.</verse>
				<verse number="20">Potem powiedział do Jetera, swego pierworodnego: Wstań i zabij ich. Lecz młodzieniec nie dobył swego miecza, ponieważ bał się, gdyż był jeszcze chłopcem.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Zebach i Salmunna powiedzieli: Ty wstań i rzuć się na nas, jaki bowiem mężczyzna, taka jego siła. Wstał więc Gedeon, zabił Zebacha i Salmunnę i zabrał klejnoty, które były na szyjach ich wielbłądów.</verse>
				<verse number="22">I powiedzieli Izraelici do Gedeona: Panuj nad nami, ty i twój syn, i syn twego syna. Wybawiłeś nas bowiem z rąk Midianitów.</verse>
				<verse number="23">Lecz Gedeon odpowiedział im: Nie ja będę panował nad wami ani nie mój syn będzie panował nad wami. PAN będzie panował nad wami.</verse>
				<verse number="24">Gedeon powiedział jeszcze do nich: Będę was prosił o jedną rzecz, aby każdy z was dał mi kolczyki ze swego łupu. Mieli bowiem złote kolczyki, bo byli Izmaelitami.</verse>
				<verse number="25">I powiedzieli: Chętnie damy. Rozpostarli szatę i każdy rzucał na nią kolczyki ze swoich łupów.</verse>
				<verse number="26">I waga [tych] złotych kolczyków, o które poprosił, wyniosła tysiąc siedemset syklów złota, nie licząc klejnotów i wisiorków, i szkarłatnych szat, które nosili królowie Midianu, i nie licząc łańcuchów, które były na szyjach ich wielbłądów.</verse>
				<verse number="27">A Gedeon zrobił z tego efod i umieścił go w swoim mieście, w Ofra. Tam cały Izrael, chodząc za nim, uprawiał nierząd, a stało się to sidłem dla Gedeona i jego domu.</verse>
				<verse number="28">Tak Midianici zostali poniżeni przed synami Izraela i nie podnieśli już swoich głów. A ziemia żyła w pokoju przez czterdzieści lat za dni Gedeona.</verse>
				<verse number="29">Wrócił więc Jerubbaal, syn Joasza, i mieszkał w swoim domu.</verse>
				<verse number="30">A Gedeon miał siedemdziesięciu synów, którzy wyszli z jego bioder. Miał bowiem wiele żon.</verse>
				<verse number="31">Również jego nałożnica, która była w Sychem, urodziła mu syna i nadała mu imię Abimelek.</verse>
				<verse number="32">Potem Gedeon, syn Joasza, umarł w szczęśliwej starości i został pogrzebany w grobie swego ojca Joasza, w Ofra Abiezerytów.</verse>
				<verse number="33">A gdy Gedeon umarł, synowie Izraela odwrócili się i uprawiali nierząd, idąc za Baalami, i ustanowili sobie Baal-Berita swoim bogiem.</verse>
				<verse number="34">I synowie Izraela nie pamiętali o PANU, swym Bogu, który ich wyrwał z rąk wszystkich okolicznych wrogów;</verse>
				<verse number="35">I nie okazali miłosierdzia domowi Jerubbaala, Gedeona, za wszystkie dobrodziejstwa, jakie wyświadczył on Izraelowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Wtedy Abimelek, syn Jerubbaala, poszedł do Sychem, do braci swej matki, i mówił do nich oraz do całej rodziny domu ojca swej matki:</verse>
				<verse number="2">Powiedzcie do uszu wszystkich przełożonych Sychem: Co jest dla was lepsze: aby panowało nad wami siedemdziesięciu ludzi, wszyscy synowie Jerubbaala, czy żeby panował nad wami jeden człowiek? Pamiętajcie, że jestem z waszej kości i waszego ciała.</verse>
				<verse number="3">Wtedy bracia jego matki opowiadali o nim wszystkie te słowa do uszu wszystkich przełożonych Sychem, a ich serce skłoniło się ku Abimelekowi, bo powiedzieli: To jest nasz brat.</verse>
				<verse number="4">I dali mu siedemdziesiąt srebrników z domu Baal-Berita, a Abimelek najął za nie ludzi, lekkomyślnych próżniaków, którzy poszli za nim.</verse>
				<verse number="5">Potem przyszedł do domu swojego ojca w Ofra i na jednym kamieniu zabił swoich braci, synów Jerubbaala, siedemdziesięciu ludzi. Został tylko Jotam, najmłodszy syn Jerubbaala, ponieważ się ukrył.</verse>
				<verse number="6">Wtedy zebrali się wszyscy mężczyźni Sychem i cały dom Millo, poszli i obwołali Abimeleka królem na równinie, gdzie stał słup w Sychem.</verse>
				<verse number="7">Gdy doniesiono o tym Jotamowi, poszedł, stanął na szczycie góry Gerizim, podniósł głos i zawołał do nich: Posłuchajcie mnie, panowie Sychem, a was [też] Bóg usłyszy.</verse>
				<verse number="8">Zebrały się drzewa, aby namaścić nad sobą króla. I powiedziały do oliwki: Króluj nad nami.</verse>
				<verse number="9">Lecz oliwka odpowiedziała: Czy mam porzucić swój tłuszcz, przez który czci się Boga i ludzi, i pójść, aby być postawiona nad drzewami?</verse>
				<verse number="10">Potem drzewa powiedziały do drzewa figowego: Chodź ty i króluj nad nami.</verse>
				<verse number="11">Lecz drzewo figowe odpowiedziało im: Czy mam porzucić swoją słodycz i wyborny owoc i pójść, aby być postawione nad drzewami?</verse>
				<verse number="12">Następnie drzewa powiedziały do winorośli: Chodź ty i króluj nad nami.</verse>
				<verse number="13">Lecz winorośl odpowiedziała im: Czy mam porzucić swój moszcz, który cieszy Boga i ludzi, i pójść, aby być postawiona nad drzewami?</verse>
				<verse number="14">I wszystkie drzewa powiedziały do ostu: Chodź ty i króluj nad nami.</verse>
				<verse number="15">A oset odpowiedział drzewom: Jeśli naprawdę chcecie namaścić mnie na króla nad sobą, chodźcie i chrońcie się w moim cieniu. A jeśli nie, niech ogień wyjdzie z ostu i spali cedry libańskie.</verse>
				<verse number="16">Teraz więc, jeśli postąpiliście uczciwie i szczerze, ustanawiając sobie Abimeleka królem, i jeśli dobrze obeszliście się z Jerubbaalem i jego domem i odpłaciliście mu za dobrodziejstwa jego ręki;</verse>
				<verse number="17">Mój ojciec walczył bowiem za was i narażał swe życie na niebezpieczeństwo, aby was wyrwać z ręki Midianitów;</verse>
				<verse number="18">Wy zaś powstaliście dziś przeciw domowi mego ojca i zabiliście na jednym kamieniu jego synów, siedemdziesięciu ludzi, a syna jego służącej, Abimeleka, ustanowiliście królem nad ludźmi Sychem, dlatego że jest waszym bratem.</verse>
				<verse number="19">Jeśli więc uczciwie i szczerze obeszliście się dziś z Jerubbaalem i z jego domem, cieszcie się z Abimeleka, a on niech się też cieszy z was.</verse>
				<verse number="20">Lecz jeśli nie, niech wyjdzie ogień z Abimeleka i pożre mężczyzn Sychem i dom Millo; niech też wyjdzie ogień od mężczyzn Sychem i z domu Millo i pożre Abimeleka.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Jotam umknął, uciekł i przybył do Beer, gdzie mieszkał z obawy przed swym bratem Abimelekiem.</verse>
				<verse number="22">A gdy Abimelek panował nad Izraelem przez trzy lata;</verse>
				<verse number="23">Bóg posłał złego ducha między Abimeleka a mężczyzn Sychem; i mężczyźni Sychem zbuntowali się przeciw Abimelekowi;</verse>
				<verse number="24">Aby została pomszczona krzywda dokonana na siedemdziesięciu synach Jerubbaala, aby ich krew spadła na ich brata Abimeleka, który ich zabił, i na mężczyzn Sychem, którzy pomogli mu zabić swoich braci.</verse>
				<verse number="25">I mężczyźni Sychem zasadzili się na niego na szczycie gór i napadali na każdego, kto przechodził tamtą drogą. I doniesiono o tym Abimelekowi.</verse>
				<verse number="26">Przyszedł też Gaal, syn Obeda, wraz ze swoimi braćmi, i przybył do Sychem, a mężczyźni Sychem zaufali mu.</verse>
				<verse number="27">Potem wyszli na pola, zbierali [plony] swoich winnic, tłoczyli [winogrona] i urządzili zabawę. Następnie weszli do domu swoich bogów, jedli, pili i złorzeczyli Abimelekowi.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Gaal, syn Obeda, powiedział: Kim jest Abimelek i czym jest Sychem, żebyśmy mu służyli? Czy to nie jest syn Jerubbaala, a Zebul nie jest jego urzędnikiem? Służcie [raczej] mężczyznom Chamora, ojca Sychema. Dlaczego mielibyśmy służyć jemu?</verse>
				<verse number="29">Oby kto dał ten lud w moje ręce, abym usunął Abimeleka! I powiedział Abimelekowi: Zbierz sobie wojsko i wyjdź.</verse>
				<verse number="30">A gdy Zebul, przełożony tego miasta, usłyszał słowa Gaala, syna Obeda, zapłonął gniewem.</verse>
				<verse number="31">I potajemnie wyprawił posłańców do Abimeleka, mówiąc: Oto Gaal, syn Obeda, wraz ze swoimi braćmi przyszedł do Sychem i oto podburzają miasto przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="32">Wstańcie więc nocą, ty i lud, który jest z tobą, i uczyńcie zasadzkę w polu.</verse>
				<verse number="33">A rano, gdy słońce wzejdzie, wstaniesz i uderzysz na miasto. A gdy on i lud, który [jest] z nim, wyjdą przeciwko tobie, uczynisz z nim według swego uznania.</verse>
				<verse number="34">Wstał więc w nocy Abimelek wraz z całym ludem, który z nim był, i zasadzili się na Sychem w czterech oddziałach.</verse>
				<verse number="35">A Gaal, syn Obeda, wyszedł i stanął w samej bramie miasta; wtedy Abimelek wraz z ludem, który z nim był, wyszedł z zasadzki.</verse>
				<verse number="36">A gdy Gaal zobaczył lud, powiedział do Zebula: Oto lud schodzi ze szczytu gór. Zebul odpowiedział mu: Widzisz cień gór i bierzesz go za ludzi.</verse>
				<verse number="37">I Gaal powiedział powtórnie: Oto lud schodzi z góry, a jeden oddział idzie drogą przez równinę Meonenim.</verse>
				<verse number="38">Wtedy Zebul powiedział do niego: Gdzież teraz są twoje usta, które mówiły: Kim jest Abimelek, abyśmy mu mieli służyć? Czyż to nie ten lud, którym wzgardziłeś? Wyjdź teraz i walcz z nim.</verse>
				<verse number="39">Wyszedł więc Gaal na czele mężczyzn Sychem i walczył z Abimelekiem.</verse>
				<verse number="40">I Abimelek ścigał go, gdy przed nim uciekał, a poległo wielu rannych aż do samej bramy.</verse>
				<verse number="41">Potem Abimelek został w Arum. A Zebul wygnał Gaala z jego braćmi tak, że nie mogli mieszkać w Sychem.</verse>
				<verse number="42">Nazajutrz lud wyszedł w pole i doniesiono o tym Abimelekowi.</verse>
				<verse number="43">Wziął więc lud, podzielił go na trzy oddziały i zasadził się w polu; a gdy zobaczył, że lud wychodzi z miasta, uderzył na niego i pobił [go].</verse>
				<verse number="44">Abimelek i oddziały, które z nim były, wyruszyli i stanęli u samej bramy miasta, inne dwa oddziały zaś uderzyły na wszystkich, którzy [byli] na polu, i pobiły ich.</verse>
				<verse number="45">I Abimelek nacierał na miasto przez cały ten dzień, i zdobył je; a lud, który w nim [był], zabił, miasto zaś zburzył i rozsiał na nim sól.</verse>
				<verse number="46">A kiedy usłyszeli o tym wszyscy mężczyźni, którzy byli w wieży Sychem, weszli do twierdzy domu boga Berit.</verse>
				<verse number="47">I doniesiono Abimelekowi, że zgromadzili się tam wszyscy mężczyźni z wieży Sychem.</verse>
				<verse number="48">Wtedy Abimelek wszedł na górę Salmon, on i cały lud, który z nim był; zabrał ze sobą siekierę, uciął gałąź z drzewa, wziął ją, włożył na swoje ramiona i powiedział do ludu, który z nim był: Co widzicie, że uczyniłem, szybko czyńcie to samo.</verse>
				<verse number="49">Każdy więc z całego ludu uciął swoją gałąź i poszedł za Abimelekiem; potem kładli je dokoła twierdzy i spalili nimi twierdzę ogniem. I zginęli tam wszyscy ludzie z wieży Sychem, około tysiąca mężczyzn i kobiet.</verse>
				<verse number="50">Potem Abimelek poszedł do Tebes, rozbił obóz naprzeciwko Tebes i zdobył je.</verse>
				<verse number="51">Lecz w środku miasta była potężna wieża, do której uciekli wszyscy mężczyźni, kobiety i wszyscy naczelnicy miasta. Zamknęli ją za sobą i weszli na dach wieży.</verse>
				<verse number="52">Wtedy Abimelek podszedł aż do samej wieży i nacierał na nią. Kiedy stanął u samych drzwi wieży, chciał ją spalić ogniem.</verse>
				<verse number="53">A pewna kobieta zrzuciła kawałek kamienia młyńskiego na głowę Abimeleka i rozbiła mu czaszkę.</verse>
				<verse number="54">On natychmiast zawołał młodzieńca, który nosił jego broń, i powiedział mu: Dobądź swój miecz i zabij mnie, by nie mówiono o mnie: Kobieta go zabiła. Przebił go więc jego giermek, tak że umarł.</verse>
				<verse number="55">A gdy mężczyźni Izraela zobaczyli, że Abimelek umarł, rozeszli się, każdy do swego miejsca.</verse>
				<verse number="56">Tak Bóg odpłacił Abimelekowi za zło, które wyrządził swemu ojcu, zabijając siedemdziesięciu swych braci.</verse>
				<verse number="57">I całe zło mężczyzn Sychem Bóg obrócił na ich głowy. Tak przyszło na nich przekleństwo Jotama, syna Jerubbaala.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Po Abimeleku powstał, aby bronić Izraela, Tola, syn Puy, syna Doda, mężczyzna z [pokolenia] Issachara. Mieszkał on w Szamir, na górze Efraim.</verse>
				<verse number="2">Sądził on Izraela przez dwadzieścia trzy lata, po czym umarł i został pogrzebany w Szamir.</verse>
				<verse number="3">A po nim powstał Jair Gileadczyk, który sądził Izraela przez dwadzieścia dwa lata.</verse>
				<verse number="4">Miał on trzydziestu synów, którzy jeździli na trzydziestu oślętach, a mieli trzydzieści miast zwanych do dziś Chawot-Jair, a [są one] w ziemi Gilead.</verse>
				<verse number="5">Umarł Jair i został pogrzebany w Kamon.</verse>
				<verse number="6">A synowie Izraela znowu czynili to, co złe w oczach PANA, służąc Baalom i Asztartom, bogom Syrii, bogom Sydonu, bogom Moabu, bogom synów Ammona i bogom filistyńskim, a opuścili PANA i nie służyli mu.</verse>
				<verse number="7">Dlatego gniew PANA zapłonął przeciw Izraelowi i wydał ich w ręce Filistynów oraz w ręce synów Ammona.</verse>
				<verse number="8">Oni trapili i uciskali synów Izraela od tego roku przez osiemnaście lat – wszystkich synów Izraela, którzy byli za Jordanem w ziemi Amorytów, która jest w Gileadzie.</verse>
				<verse number="9">Synowie Ammona przeprawili się też za Jordan, aby walczyć z Judą i Beniaminem, a także z domem Efraima, i Izrael był bardzo uciskany.</verse>
				<verse number="10">Wtedy synowie Izraela wołali do PANA: Zgrzeszyliśmy przeciw tobie, bo opuściliśmy naszego Boga, a służyliśmy Baalom.</verse>
				<verse number="11">I PAN powiedział do synów Izraela: Czy [nie wybawiłem] was od Egipcjan, od Amorytów, od synów Ammona i od Filistynów?</verse>
				<verse number="12">I od Sydończyków, Amalekitów i Mahanitów, którzy was gnębili? Gdy wołaliście do mnie, czy nie wybawiłem was z ich rąk?</verse>
				<verse number="13">Lecz wy mnie opuściliście i służyliście obcym bogom. Dlatego już was więcej nie wybawię.</verse>
				<verse number="14">Idźcie i wołajcie do bogów, których sobie wybraliście. Niech oni was wybawią w czasie waszego ucisku.</verse>
				<verse number="15">Synowie Izraela odpowiedzieli PANU: Zgrzeszyliśmy. Uczyń z nami, co wydaje się dobre w twoich oczach, tylko wybaw nas, prosimy, dzisiaj.</verse>
				<verse number="16">Wyrzucili więc obcych bogów spośród siebie i służyli PANU, a [PAN] wzruszył się niedolą Izraela.</verse>
				<verse number="17">Tymczasem synowie Ammona zebrali się i rozbili obóz w Gileadzie. Także synowie Izraela zebrali się i rozbili obóz w Mispie.</verse>
				<verse number="18">Wtedy lud i przełożeni Gileadu mówili między sobą: Kto pierwszy podejmie walkę z synami Ammona, ten stanie na czele wszystkich mieszkańców Gileadu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A Jefte Gileadczyk był dzielnym wojownikiem, a był synem nierządnicy. Jeftego spłodził Gilead.</verse>
				<verse number="2">[Ale] również żona Gileada urodziła mu synów; gdy więc synowie tej żony dorośli, wygnali Jeftego, mówiąc mu: Nie będziesz brał dziedzictwa w domu naszego ojca, gdyż jesteś synem obcej kobiety.</verse>
				<verse number="3">Jefte uciekł więc przed swoimi braćmi i zamieszkał w ziemi Tob. Przyłączyli się do niego ludzie próżni i wyruszali z nim.</verse>
				<verse number="4">Po pewnym czasie synowie Ammona walczyli z Izraelem.</verse>
				<verse number="5">A gdy Ammonici zaczęli walczyć z Izraelem, starsi z Gileadu poszli sprowadzić Jeftego z ziemi Tob.</verse>
				<verse number="6">I powiedzieli mu: Chodź i bądź naszym dowódcą, a będziemy walczyć przeciwko synom Ammona.</verse>
				<verse number="7">Lecz Jefte odpowiedział starszym Gileadu: Czy wy nie znienawidziliście mnie i nie wygnaliście mnie z domu mego ojca? Dlaczego przyszliście do mnie teraz, gdy [znajdujecie się] w ucisku?</verse>
				<verse number="8">Wtedy starsi Gileadu powiedzieli do Jeftego: Dlatego teraz zwracamy się do ciebie, abyś poszedł z nami i walczył przeciwko synom Ammona, i był naszym wodzem nad wszystkimi mieszkańcami Gileadu.</verse>
				<verse number="9">I Jefte odpowiedział starszym z Gileadu: Jeśli sprowadzicie mnie, abym walczył przeciwko synom Ammona, a PAN mi ich wyda, czy będę waszym wodzem?</verse>
				<verse number="10">I starsi Gileadu odpowiedzieli Jeftemu: PAN będzie świadkiem między nami, jeśli nie postąpimy według twego słowa.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Jefte poszedł ze starszymi Gileadu i lud ustanowił go nad sobą dowódcą i wodzem. I Jefte powtórzył wszystkie te słowa przed PANEM w Mispie.</verse>
				<verse number="12">Potem Jefte wyprawił posłańców do króla synów Ammona, mówiąc: Co zaszło między mną a tobą, że wyruszyłeś przeciwko mnie, aby walczyć w mojej ziemi?</verse>
				<verse number="13">Król synów Ammona odpowiedział posłańcom Jeftego: Ponieważ Izrael po wyjściu z Egiptu zajął moją ziemię od Arnonu aż do Jabbok i aż do Jordanu. Dlatego teraz zwróć mi ją pokojowo.</verse>
				<verse number="14">Jefte po raz drugi wyprawił posłańców do króla synów Ammona.</verse>
				<verse number="15">I powiedział mu: Tak mówi Jefte: Izrael nie zajął ziemi Moabu ani ziemi synów Ammona.</verse>
				<verse number="16">Lecz gdy Izrael wychodził z Egiptu przez pustynię aż do Morza Czerwonego i przyszedł do Kadesz;</verse>
				<verse number="17">Wtedy Izrael wyprawił posłów do króla Edomu, [mówiąc]: Pozwól mi, proszę, przejść przez twoją ziemię. Lecz król Edomu nie pozwolił. Posłał także do króla Moabu, i [on] nie pozwolił. Izrael więc pozostał w Kadesz.</verse>
				<verse number="18">A gdy szedł przez pustynię, obszedł ziemię Edomu i ziemię Moabu i przyszedł od wschodniej strony ziemi Moabu, i rozbił obóz za Arnonem, lecz nie wszedł w granice Moabu, bo Arnon [jest] granicą Moabu.</verse>
				<verse number="19">Dlatego Izrael wyprawił posłańców do Sichona, króla Amorytów, króla w Cheszbonie, i Izrael powiedział mu: Pozwól nam, proszę, przejść przez twoją ziemię aż do mego miejsca.</verse>
				<verse number="20">Lecz Sichon nie dowierzał Izraelowi, że chce przejść przez jego granicę; przeciwnie, Sichon zebrał cały swój lud i rozbił obóz w Jahaza, i stoczył bitwę z Izraelem.</verse>
				<verse number="21">PAN, Bóg Izraela, wydał zaś Sichona i cały jego lud w ręce Izraela, który ich pobił. Izrael wziął więc w posiadanie całą ziemię Amorytów, którzy w niej mieszkali.</verse>
				<verse number="22">Tak wziął w posiadanie wszystkie granice Amorytów: od Arnon aż do Jabbok i od pustyni aż do Jordanu.</verse>
				<verse number="23">Teraz więc PAN, Bóg Izraela, wypędził Amorytów przed swym ludem Izraelem, a ty chcesz ją posiąść?</verse>
				<verse number="24">Czyż nie weźmiesz w posiadanie tego, co daje ci posiąść Kemosz, twój bóg? Tak i my posiądziemy ziemię tego, kogo PAN, nasz Bóg, wygnał przed nami.</verse>
				<verse number="25">A teraz – czy jesteś lepszy od Balaka, syna Sippora, króla Moabu? Czy on się kiedyś spierał z Izraelem? Czy kiedyś z nim walczył?</verse>
				<verse number="26">Oto przez trzysta lat Izrael mieszkał w Cheszbonie i w przyległych do niego wioskach, także w Aroerze i w przyległych do niego wioskach oraz we wszystkich miastach, które są przy granicy Arnonu. Dlaczego nie próbowaliście ich odzyskać przez ten czas?</verse>
				<verse number="27">Nie ja zawiniłem tobie, ale ty wyrządzasz mi zło, że walczysz ze mną. Niech PAN, który jest Sędzią, rozsądzi dziś między synami Izraela a synami Ammona.</verse>
				<verse number="28">Lecz król synów Ammona nie posłuchał słów Jeftego, które mu przekazał.</verse>
				<verse number="29">Wtedy Duch PANA zstąpił na Jeftego, który przeszedł przez Gilead i Manassesa, przeszedł też przez Mispę w Gileadzie, a z Mispy w Gileadzie ciągnął przeciw synom Ammona.</verse>
				<verse number="30">Tam Jefte złożył PANU ślub, mówiąc: Jeśli naprawdę wydasz synów Ammona w moje ręce;</verse>
				<verse number="31">Wtedy to, co wyjdzie z drzwi mego domu naprzeciw mnie, gdy wrócę w pokoju od synów Ammona, będzie należało do PANA albo ofiaruję to na całopalenie.</verse>
				<verse number="32">Wyruszył więc Jefte przeciwko synom Ammona, by walczyć z nimi, a PAN wydał ich w jego ręce.</verse>
				<verse number="33">I zadał im wielką klęskę od Aroeru aż do wejścia do Menit – w dwudziestu miastach – i aż do równiny winnic. Tak synowie Ammona zostali poniżeni przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="34">A gdy Jefte wracał do Mispy, do swego domu, oto jego córka wyszła mu naprzeciw, z bębnami i muzyką. A była ona jedynaczką, [bo] nie miał żadnego syna ani innej córki.</verse>
				<verse number="35">I gdy ją zobaczył, rozdarł swoje szaty i powiedział: Ach, moja córko, bardzo mnie zasmuciłaś! I jesteś z tych, którzy mnie zasmucają, bo złożyłem ślub PANU i nie mogę tego cofnąć.</verse>
				<verse number="36">Ona mu odpowiedziała: Ojcze mój, jeśli złożyłeś ślub PANU, uczyń ze mną tak, jak wypowiedziały twoje usta; PAN bowiem dał ci pomstę na twoich wrogach, na synach Ammona.</verse>
				<verse number="37">Powiedziała też do swego ojca: Tylko uczyń dla mnie to jedno: wypuść mnie na dwa miesiące, bym mogła pójść i chodzić po górach, i opłakiwać moje dziewictwo, ja i moje towarzyszki.</verse>
				<verse number="38">A [on] powiedział: Idź. I wypuścił ją na dwa miesiące. Poszła więc wraz ze swoimi towarzyszkami i opłakiwała swoje dziewictwo w górach.</verse>
				<verse number="39">A gdy minęły dwa miesiące, wróciła do swego ojca i wypełnił on na niej swój ślub, który złożył, a ona nie obcowała z mężczyzną. I weszło to w zwyczaj w Izraelu;</verse>
				<verse number="40">[Że] każdego roku schodziły się córki Izraela, aby przez cztery dni w roku rozmawiać z córką Jeftego Gileadczyka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Potem zebrali się mężczyźni Efraimici i wyruszyli na północ, po czym powiedzieli do Jeftego: Dlaczego poszedłeś walczyć przeciwko synom Ammona, a nas nie wezwałeś, abyśmy poszli z tobą? Spalimy ogniem twój dom nad tobą.</verse>
				<verse number="2">I Jefte powiedział im: Ja i mój lud mieliśmy niemały spór z synami Ammona; i wzywałem was, lecz nie wybawiliście mnie z ich rąk.</verse>
				<verse number="3">A widząc, że nie chcieliście mnie wybawić, naraziłem swoje życie i wyruszyłem na synów Ammona, a PAN wydał ich w moje ręce. Dlaczego więc przyszliście dziś do mnie, by walczyć ze mną?</verse>
				<verse number="4">Zebrał więc Jefte wszystkich mężczyzn z Gileadu i walczył z Efraimem. I mężczyźni z Gileadu pobili Efraima, gdyż ci mówili: Wy, Gileadczycy, [którzy mieszkacie] między Efraimitami a Manassesytami, jesteście zbiegami z Efraima.</verse>
				<verse number="5">I Gileadczycy odebrali brody Jordanu Efraimowi. A gdy uciekający Efraimita mówił: Pozwólcie mi przejść, wtedy mężczyźni Gileadu pytali: Czy jesteś Efraimitą? A jeśli odpowiadał: Nie;</verse>
				<verse number="6">Wtedy mówili do niego: Wymów teraz: szibbolet, a ten mówił: sibbolet, bo inaczej nie mógł wymówić. Wtedy chwytali go i zabijali przy brodach Jordanu. I poległo w tym czasie z Efraima czterdzieści dwa tysiące.</verse>
				<verse number="7">A Jefte Gileadczyk sądził Izraela przez sześć lat. Potem umarł Jefte Gileadczyk i został pogrzebany w [jednym] z miast Gileadu.</verse>
				<verse number="8">Po nim sądził Izraela Ibsan z Betlejem.</verse>
				<verse number="9">A miał trzydziestu synów i trzydzieści córek, które powydawał z domu [za mąż], a spoza domu sprowadził trzydzieści żon dla swoich synów. I sądził Izraela przez siedem lat.</verse>
				<verse number="10">Potem Ibsan umarł i został pogrzebany w Betlejem.</verse>
				<verse number="11">A po nim sądził Izraela Elon Zebulonita. Sądził on Izraela przez dziesięć lat.</verse>
				<verse number="12">Potem Elon Zebulonita umarł i został pogrzebany w Ajjalonie, w ziemi Zebulona.</verse>
				<verse number="13">A po nim sądził Izraela Abdon, syn Hillela, Piratończyk.</verse>
				<verse number="14">Miał on czterdziestu synów i trzydziestu wnuków, którzy jeździli na siedemdziesięciu oślętach. Sądził on Izraela przez osiem lat.</verse>
				<verse number="15">Potem umarł Abdon, syn Hillela, Piratończyk, i został pogrzebany w Piratonie, w ziemi Efraima, na górze Amalekitów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Potem synowie Izraela znowu czynili to, co złe w oczach PANA. I wydał ich PAN w ręce Filistynów na czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="2">A był pewien mężczyzna z Sorea, z pokolenia Dana, imieniem Manoach, a jego żona była niepłodna i nie rodziła.</verse>
				<verse number="3">I Anioł PANA ukazał się tej kobiecie, i powiedział do niej: Oto jesteś niepłodna i nie rodziłaś, ale poczniesz i urodzisz syna.</verse>
				<verse number="4">Dlatego teraz strzeż się, nie pij wina ani mocnego napoju i nie jedz nic nieczystego;</verse>
				<verse number="5">Bo oto poczniesz i urodzisz syna, a brzytwa nie dotknie jego głowy, bo to dziecko będzie nazirejczykiem dla Boga [już] od łona. I zacznie on wybawiać Izraela z rąk Filistynów.</verse>
				<verse number="6">Wtedy kobieta przyszła i powiedziała swemu mężowi: Przyszedł do mnie mąż Boży, którego oblicze było jak oblicze Anioła Boga, bardzo straszne. Nie pytałam go, skąd jest, nie oznajmił mi też swego imienia.</verse>
				<verse number="7">Powiedział mi tylko: Oto poczniesz i urodzisz syna. Teraz więc nie pij wina ani mocnego napoju i nie jedz niczego nieczystego, gdyż dziecko będzie nazirejczykiem dla Boga [już] od łona aż do dnia swojej śmierci.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Manoach modlił się do PANA, mówiąc: Proszę, Panie mój, niech mąż Boży, którego posłałeś, przyjdzie znowu do nas i nauczy nas, co mamy czynić z dzieckiem, które się urodzi.</verse>
				<verse number="9">I Bóg wysłuchał głosu Manoacha. Przyszedł znowu Anioł Boga do tej kobiety, gdy siedziała na polu, lecz nie było przy niej jej męża Manoacha.</verse>
				<verse number="10">Kobieta pobiegła więc szybko i opowiedziała swemu mężowi: Oto ukazał mi się ten mąż, który przyszedł do mnie tamtego dnia.</verse>
				<verse number="11">A Manoach wstał i poszedł za swoją żoną. Gdy przyszedł do tego męża, powiedział mu: Czy jesteś tym mężem, który rozmawiał z [moją] żoną? A on odpowiedział: Jestem.</verse>
				<verse number="12">Manoach powiedział: Niech się teraz spełni twoje słowo. Lecz jak mamy postępować z dzieckiem i co mamy dla niego zrobić?</verse>
				<verse number="13">I Anioł PANA odpowiedział Manoachowi: Niech [twoja] żona wystrzega się wszystkiego, co jej powiedziałem.</verse>
				<verse number="14">Niech nie je niczego, co pochodzi z winorośli; także niech nie pije wina ani mocnego napoju, ani niech nie je żadnej rzeczy nieczystej. Niech przestrzega wszystkiego, co jej przykazałem.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Manoach powiedział do Anioła PANA: Pozwól, proszę, że cię zatrzymamy i przygotujemy dla ciebie koźlątko.</verse>
				<verse number="16">Lecz Anioł PANA odpowiedział Manoachowi: Choćbyś mnie zatrzymał, nie będę jadł twego chleba. Ale jeśli chcesz złożyć całopalenie, złóż je PANU. Manoach nie wiedział bowiem, że to był Anioł PANA.</verse>
				<verse number="17">I Manoach powiedział do Anioła PANA: Jakie jest twoje imię, [abyśmy] cię uczcili, gdy spełni się twoje słowo?</verse>
				<verse number="18">Anioł PANA odpowiedział: Dlaczego pytasz o moje imię, które jest tajemnicze?</verse>
				<verse number="19">Wziął więc Manoach koźlę oraz ofiarę pokarmową i złożył to na skale PANU. A uczynił on cud, a Manoach i jego żona patrzyli [na to].</verse>
				<verse number="20">A gdy płomień wznosił się z ołtarza ku niebu, wtedy Anioł PANA wstąpił w płomień ołtarza, a Manoach i jego żona, widząc to, upadli na twarze na ziemię.</verse>
				<verse number="21">I Anioł PANA już więcej nie ukazał się Manoachowi ani jego żonie. Wtedy Manoach poznał, że to był Anioł PANA.</verse>
				<verse number="22">Potem Manoach powiedział do swojej żony: Na pewno umrzemy, bo widzieliśmy Boga.</verse>
				<verse number="23">Jego żona zaś odpowiedziała mu: Gdyby PAN chciał nas zabić, nie przyjąłby z naszych rąk całopalenia i ofiary pokarmowej ani nie ukazałby nam tego wszystkiego, ani nie objawiłby nam teraz takich rzeczy.</verse>
				<verse number="24">Kobieta urodziła więc syna i nadała mu imię Samson. I dziecko rosło, a PAN mu błogosławił.</verse>
				<verse number="25">I Duch PANA zaczął go pobudzać w obozie Dan, między Sorea a Esztaol.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Samson poszedł do Timny i zobaczył tam kobietę z córek Filistynów.</verse>
				<verse number="2">A gdy wrócił, oznajmił swemu ojcu i swej matce: Widziałem w Timnie kobietę z córek Filistynów. Weźcie mi ją więc za żonę.</verse>
				<verse number="3">Jego ojciec i matka powiedzieli mu: Czy nie ma kobiety wśród córek twych braci ani w całym moim ludzie, że chcesz iść i wziąć sobie żonę spośród nieobrzezanych Filistynów? Samson odpowiedział swemu ojcu: Weźcie mi tę, bo spodobała się moim oczom.</verse>
				<verse number="4">A jego ojciec i matka nie wiedzieli, że to wyszło od PANA, bo on szukał sposobności przeciwko Filistynom. W tym czasie bowiem Filistyni panowali nad Izraelem.</verse>
				<verse number="5">Samson poszedł więc ze swoim ojcem i [swoją] matką do Timny i przyszli do winnic Timny. A oto młody, ryczący lew wybiegł mu naprzeciw.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Duch PANA zawładnął nim i rozdarł on lwa, jakby rozdarł koźlę, choć nie miał nic w ręku. Jednak swojemu ojcu i [swojej] matce nie powiedział o tym, co uczynił.</verse>
				<verse number="7">Potem przyszedł i rozmawiał z tą kobietą, a ona podobała się Samsonowi.</verse>
				<verse number="8">A kiedy po kilku dniach wrócił, aby ją pojąć [za żonę], zboczył [z drogi], aby obejrzeć padlinę lwa. A oto rój pszczół i miód [były] w padlinie lwa.</verse>
				<verse number="9">Wziął go do rąk, szedł drogą i jadł, a gdy przyszedł do swego ojca i [swej] matki, dał im i jedli. Nie powiedział im jednak, że miodu nabrał z padliny lwa.</verse>
				<verse number="10">Potem jego ojciec poszedł do tej kobiety i Samson wyprawił tam wesele. Tak bowiem zwykli czynić młodzieńcy.</verse>
				<verse number="11">A gdy [Filistyni] ujrzeli go, wzięli trzydziestu towarzyszy, aby przy nim byli.</verse>
				<verse number="12">I Samson powiedział do nich: Zadam wam zagadkę. Jeśli ją rozwiążecie w ciągu siedmiu dni wesela i wyjaśnicie mi ją, dam wam trzydzieści prześcieradeł i trzydzieści szat zamiennych.</verse>
				<verse number="13">A jeśli mi [jej] nie rozwiążecie, wtedy to wy dacie mi trzydzieści prześcieradeł i trzydzieści szat zamiennych. Odpowiedzieli mu: Zadaj swoją zagadkę, a my jej posłuchamy.</verse>
				<verse number="14">I powiedział do nich: Z pożerającego wyszedł pokarm, a z mocnego wyszła słodycz. I przez trzy dni nie mogli rozwiązać tej zagadki.</verse>
				<verse number="15">I powiedzieli siódmego dnia do żony Samsona: Namów swego męża, aby nam zdradził zagadkę, inaczej spalimy ogniem ciebie i dom twego ojca. Czy po to nas wezwaliście, aby nas ograbić? Czy nie po to?</verse>
				<verse number="16">Płakała więc żona Samsona przed nim, mówiąc: Tak naprawdę nienawidzisz mnie i nie kochasz mnie. Zadałeś synom mego ludu zagadkę i nie chcesz mi jej wyjaśnić. I powiedział jej: Oto nie wyjaśniłem jej swojemu ojcu i [swojej] matce, a tobie miałbym ją wyjaśnić?</verse>
				<verse number="17">I płakała przed nim przez siedem dni, póki trwało wesele. A siódmego dnia wyjaśnił jej, bo mu się naprzykrzała. A ona powiedziała zagadkę synom swego ludu.</verse>
				<verse number="18">A siódmego dnia przed zachodem słońca mężczyźni tego miasta powiedzieli do niego: Cóż słodszego nad miód, a co mocniejszego nad lwa? On im odpowiedział: Gdybyście nie orali moją jałowicą, nie odgadlibyście mojej zagadki.</verse>
				<verse number="19">Potem zstąpił na niego Duch PANA i poszedł do Aszkelonu, zabił trzydziestu mężczyzn spośród nich, zdjął z nich łupy i dał [szaty] zamienne tym, którzy rozwiązali zagadkę. I rozpalił się jego gniew, i poszedł do domu swojego ojca.</verse>
				<verse number="20">Żona Samsona zaś została oddana jego towarzyszowi, który był jego przyjacielem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Po [kilku] dniach, w czasie żniw pszenicy, Samson odwiedził swoją żonę. Przyniósł jej koźlątko i mówił: Wejdę do swojej żony, do jej pokoju. Lecz jej ojciec nie pozwolił mu wejść.</verse>
				<verse number="2">Jej ojciec powiedział: Myślałem, że ją znienawidziłeś, dałem ją więc twemu towarzyszowi. Czy jej młodsza siostra nie jest piękniejsza od niej? Weź ją sobie zamiast niej.</verse>
				<verse number="3">I Samson odpowiedział im: Już teraz będę bez winy wobec Filistynów, choć uczynię im coś złego.</verse>
				<verse number="4">Poszedł więc Samson i nałapał trzysta lisów, wziął pochodnie, przywiązał ogon do ogona, a pośrodku między dwoma ogonami uwiązał po jednej pochodni.</verse>
				<verse number="5">Potem podpalił pochodnie i wypuścił [je] na zboża Filistynów, i spalił tak stogi, jak i stojące zboża oraz winnice z oliwkami.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Filistyni powiedzieli: Któż to uczynił? I odpowiedziano: Samson, zięć Timnity, ponieważ ten odebrał mu żonę i dał ją jego towarzyszowi. Poszli więc Filistyni i spalili ją i jej ojca.</verse>
				<verse number="7">Samson powiedział im: Chociaż tak uczyniliście, jeszcze się zemszczę na was, a potem ustąpię.</verse>
				<verse number="8">I zadał im wielką klęskę, bijąc od bioder aż do goleni, po czym odszedł i zamieszkał na wierzchołku skały Etam.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Filistyni wyruszyli, rozbili obóz w Judzie i rozciągnęli się [aż] do Lechi.</verse>
				<verse number="10">Mężczyźni Judy wówczas powiedzieli: Dlaczego wyruszyliście przeciwko nam? I odpowiedzieli: Przyszliśmy, aby związać Samsona i uczynić mu tak, jak [on] nam uczynił.</verse>
				<verse number="11">Wyruszyło więc trzy tysiące mężczyzn z Judy na szczyt skały Etam i powiedzieli do Samsona: Czy nie wiesz, że Filistyni panują nad nami? I co nam uczyniłeś? I odpowiedział im: Jak oni mi uczynili, tak ja im uczyniłem.</verse>
				<verse number="12">I powiedzieli mu: Przyszliśmy, aby cię związać i wydać w ręce Filistynów. Samson odpowiedział im: Przysięgnijcie mi, że sami się na mnie nie targniecie.</verse>
				<verse number="13">A oni mu odpowiedzieli: Nie, tylko zwiążemy cię i wydamy w ich ręce, lecz cię nie zabijemy. Związali go więc dwoma nowymi powrozami i sprowadzili go ze skały.</verse>
				<verse number="14">Gdy przybył do Lechi, Filistyni z krzykiem wyszli mu na spotkanie. Wtedy Duch PANA zawładnął nim i powrozy, które były na jego ramionach, stały się jak lniane nici spalone ogniem i rozerwały się więzy na jego rękach.</verse>
				<verse number="15">Następnie znalazł świeżą oślą szczękę, wyciągnął po nią rękę, wziął ją i zabił nią tysiąc mężczyzn.</verse>
				<verse number="16">Potem Samson powiedział: Szczęką oślą, stos na stosach, szczęką oślą zabiłem tysiąc mężczyzn.</verse>
				<verse number="17">A gdy przestał mówić, wyrzucił szczękę z ręki i nazwał to miejsce Ramat-Lechi.</verse>
				<verse number="18">Wtedy odczuł wielkie pragnienie i zawołał do PANA: Ty dałeś przez rękę swego sługi to wielkie wybawienie, a teraz mam umrzeć z pragnienia albo wpaść w ręce nieobrzezanych?</verse>
				<verse number="19">A Bóg rozszczepił [wgłębienie] skalne, które było w Lechi, i wyszły z niego wody. Napił się i ożył jego duch, i odzyskał siły. Dlatego nadał temu miejscu nazwę: En-Hakkore, a jest [ono] w Lechi aż do dziś.</verse>
				<verse number="20">I sądził Izraela za dni Filistynów przez dwadzieścia lat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Potem Samson poszedł do Gazy i gdy zobaczył tam nierządnicę, obcował z nią.</verse>
				<verse number="2">I powiadomiono mieszkańców Gazy: Przybył tu Samson. Otoczyli go więc i czyhali na niego przez całą noc w bramie miasta. Zachowywali się cicho przez całą noc, mówiąc: Gdy zacznie świtać, zabijemy go.</verse>
				<verse number="3">Ale Samson spał do północy, a o północy wstał, chwycił wrota bramy miejskiej z dwoma słupami i wyrwał je z zasuwą, potem włożył na swoje ramiona i zaniósł je na szczyt góry, która była naprzeciw Hebronu.</verse>
				<verse number="4">Potem w dolinie Sorek zakochał się w kobiecie, która miała na imię Dalila.</verse>
				<verse number="5">I przyszli do niej książęta Filistynów i powiedzieli jej: Oszukaj go i dowiedz się, w czym [tkwi] jego wielka siła i jak moglibyśmy go pokonać, by go związać i gnębić, a każdy z nas da ci tysiąc sto srebrników.</verse>
				<verse number="6">Powiedziała więc Dalila do Samsona: Powiedz mi, proszę, w czym tkwi twoja wielka siła i czym można by cię związać, by cię gnębić?</verse>
				<verse number="7">Samson jej odpowiedział: Gdyby mnie związano siedmioma świeżymi witkami, które jeszcze nie wyschły, wtedy osłabnę i będę jak każdy inny człowiek.</verse>
				<verse number="8">I książęta Filistynów przynieśli jej siedem świeżych witek, które jeszcze nie wyschły, i związała go nimi.</verse>
				<verse number="9">Tymczasem czyhający na niego siedzieli u niej w komorze. Wtedy powiedziała mu: Filistyni nad tobą, Samsonie! Lecz [on] zerwał witki, jakby ktoś zerwał zgrzebną nić, gdy dotknie jej ogień. Nie poznano więc, [w czym tkwiła] jego siła.</verse>
				<verse number="10">Potem Dalila powiedziała do Samsona: Oszukałeś mnie i skłamałeś mi. Teraz powiedz mi, proszę, czym można by cię związać?</verse>
				<verse number="11">A on jej odpowiedział: Gdyby mnie związano nowymi powrozami, których [jeszcze] nie używano, wtedy osłabnę i będę jak każdy inny człowiek.</verse>
				<verse number="12">Dalila wzięła więc nowe powrozy i związała go nimi, i powiedziała do niego: Filistyni nad tobą, Samsonie! A czyhający na niego siedzieli w komorze, lecz [on] porwał je ze swych ramion jak nici.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Dalila powiedziała do Samsona: Aż dotąd szydziłeś ze mnie i okłamywałeś mnie. Powiedz mi, czym można by cię związać? I powiedział jej: Jeśli spleciesz siedem pasm z mojej głowy w osnowę przędzy.</verse>
				<verse number="14">Ona wtedy przybiła [je] kołkiem i powiedziała do niego: Filistyni nad tobą, Samsonie! Lecz [on] obudził się ze snu i wyrwał kołek z osnową i z wałkiem.</verse>
				<verse number="15">Znowu powiedziała do niego: Jak możesz mówić: Kocham cię, skoro twoje serce nie jest ze mną. Już trzykrotnie mnie oszukałeś i nie powiedziałeś mi, w czym tkwi twoja wielka siła.</verse>
				<verse number="16">A gdy mu się tak naprzykrzała słowami każdego dnia i naciskała na niego tak, że jego dusza zmęczyła się na śmierć;</verse>
				<verse number="17">Wtedy otworzył przed nią całe swoje serce i powiedział jej: Brzytwa nigdy nie dotknęła mojej głowy, bo jestem nazirejczykiem dla Boga [już] z łona mojej matki. Jeśli zostanę ogolony, odejdzie ode mnie moja siła, osłabnę i będę jak każdy inny człowiek.</verse>
				<verse number="18">A gdy Dalila spostrzegła, że otworzył przed nią całe swoje serce, wezwała książąt Filistynów, mówiąc: Przyjdźcie raz [jeszcze], gdyż otworzył przede mną całe swoje serce. Przyszli więc do niej książęta Filistynów, niosąc srebro w rękach.</verse>
				<verse number="19">Wtedy uśpiła go na swoich kolanach, przywołała [pewnego] człowieka i kazała zgolić siedem pasm jego głowy; potem zaczęła go gnębić, a jego siła odeszła od niego.</verse>
				<verse number="20">I powiedziała: Filistyni nad tobą, Samsonie! A gdy się obudził ze snu, powiedział: Wyjdę jak poprzednio i otrząsnę się. Lecz nie wiedział, że PAN odstąpił od niego.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Filistyni pojmali go, wyłupili mu oczy i zaprowadzili do Gazy, a tam związali go dwoma spiżowymi łańcuchami i musiał mleć w domu więźniów.</verse>
				<verse number="22">Potem włosy na jego głowie zaczęły odrastać po ogoleniu.</verse>
				<verse number="23">A książęta Filistynów zebrali się, aby złożyć swemu bogu Dagonowi wielką ofiarę i radować się. Mówili bowiem: Nasz bóg wydał w nasze ręce Samsona, naszego wroga.</verse>
				<verse number="24">Kiedy ludzie widzieli go, chwalili swego boga, bo mówili: Nasz bóg wydał w nasze ręce naszego wroga, tego, który pustoszył naszą ziemię i który wielu z naszych pozabijał.</verse>
				<verse number="25">A gdy ich serca się rozweseliły, powiedzieli: Zawołajcie Samsona, aby nas zabawiał. Przywołano więc Samsona z domu więźniów, aby ich zabawiał. I postawili go między dwiema kolumnami.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Samson powiedział do chłopca, który go trzymał za rękę: Poprowadź mnie, abym mógł dotknąć kolumn, na których stoi dom, abym się o nie oparł.</verse>
				<verse number="27">A dom był pełen mężczyzn i kobiet, [byli] tam wszyscy książęta Filistynów, na dachu zaś [było] około trzech tysięcy mężczyzn i kobiet, którzy się przyglądali, gdy Samson [ich] zabawiał.</verse>
				<verse number="28">Wówczas Samson wezwał PANA i powiedział: Panie BOŻE, wspomnij na mnie, proszę, i wzmocnij mnie tylko ten jeden raz, Boże, abym mógł się zemścić już na Filistynach za dwoje moich oczu.</verse>
				<verse number="29">Ujął więc Samson obie środkowe kolumny, na których stał dom i o które się wsparł, jedną swoją prawą ręką, a drugą swoją lewą ręką.</verse>
				<verse number="30">Potem Samson powiedział: Niech umrę z Filistynami. A gdy się o nie mocno oparł, dom upadł na książąt i na cały lud, który w nim był. A martwych, których zabił przy swojej śmierci, było więcej niż tych, których zabił za swego życia.</verse>
				<verse number="31">I przyszli jego bracia i cały dom jego ojca, wzięli go, wrócili i pogrzebali go między Sorea a Esztaol, w grobie Manoacha, jego ojca. A sądził on Izraela przez dwadzieścia lat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">A był pewien człowiek z góry Efraim imieniem Micheasz.</verse>
				<verse number="2">Powiedział on do swojej matki: Te tysiąc sto srebrników, które ci ukradziono, z powodu których przeklinałaś i o których mówiłaś do moich uszu, otóż [to] srebro jest u mnie, ja je wziąłem. I jego matka powiedziała: Błogosławiony jesteś, mój synu, [przez] PANA.</verse>
				<verse number="3">I zwrócił swej matce owe tysiąc sto srebrników, po czym matka powiedziała: Poświęciłam to srebro PANU ze swojej ręki [dla ciebie], mój synu, aby uczyniono [z niego] posąg ryty oraz posąg odlany, dlatego teraz oddaję ci je.</verse>
				<verse number="4">Lecz on zwrócił to srebro swojej matce. Wtedy jego matka wzięła dwieście srebrników, dała je złotnikowi, a on uczynił z nich posąg ryty oraz posąg odlany, które stały [potem] w domu Micheasza.</verse>
				<verse number="5">A Micheasz miał u siebie kaplicę bogów, sporządził też efod i terafim i poświęcił jednego ze swych synów, aby był jego kapłanem.</verse>
				<verse number="6">W tych dniach nie było króla w Izraelu, każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach.</verse>
				<verse number="7">Był pewien młodzieniec z Betlejem judzkiego, z pokolenia Judy. Był on Lewitą i tam przebywał.</verse>
				<verse number="8">Ten człowiek wyruszył z miasta Betlejem judzkiego, aby zamieszkać, gdzie mu się trafi. Wędrując tak, przyszedł na górę Efraim aż do domu Micheasza.</verse>
				<verse number="9">Micheasz powiedział do niego: Skąd przychodzisz? I odpowiedział mu: Jestem Lewitą z Betlejem judzkiego, a idę, aby zamieszkać, gdzie mi się trafi.</verse>
				<verse number="10">I Micheasz powiedział mu: Zostań u mnie i bądź mi za ojca i za kapłana, a dam ci dziesięć srebrników rocznie, drugą szatę i wyżywienie. I Lewita poszedł [za nim].</verse>
				<verse number="11">I spodobało się Lewicie mieszkać z tym człowiekiem; a ten młodzieniec stał się dla niego jakby jednym z jego synów.</verse>
				<verse number="12">Micheasz poświęcił Lewitę i młodzieniec ten został jego kapłanem, i mieszkał w domu Micheasza.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Micheasz powiedział: Teraz wiem, że PAN będzie mnie błogosławił, gdyż mam Lewitę za kapłana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">W tych dniach nie było króla w Izraelu, toteż w tych dniach pokolenie Dana szukało sobie dziedzictwa do zamieszkania. Aż do tego dnia bowiem nie przypadło im dziedzictwo pośród pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="2">Synowie Dana wyprawili więc ze swoich granic pięciu mężczyzn ze swego pokolenia, walecznych mężczyzn z Sorea i Esztaol, aby wyszpiegowali ziemię i zbadali ją. Powiedzieli do nich: Idźcie, zbadajcie ziemię. Ci przybyli [na] górę Efraim, aż do domu Micheasza, i tam przenocowali.</verse>
				<verse number="3">Gdy byli blisko domu Micheasza, poznali głos młodzieńca Lewity. Wstąpili więc tam i zapytali go: Kto cię tu przyprowadził? I co tu robisz? I jaką masz tu sprawę?</verse>
				<verse number="4">A on im odpowiedział: Tak a tak postąpił ze mną Micheasz, najął mnie i jestem jego kapłanem.</verse>
				<verse number="5">I powiedzieli do niego: Prosimy, poradź się Boga, abyśmy się dowiedzieli, czy poszczęści się nam nasza droga, którą idziemy.</verse>
				<verse number="6">I kapłan im odpowiedział: Idźcie w pokoju. PAN bowiem czuwa nad waszą drogą, którą idziecie.</verse>
				<verse number="7">Poszło więc tych pięciu mężczyzn i przybyli do Lajisz. I zobaczyli, że lud, który w nim był, mieszkał beztrosko, według zwyczaju Sydończyków, spokojnie i bezpiecznie, i że nie było władcy, który by ich trapił w tej ziemi. Ponadto byli daleko od Sydończyków i nie mieli z nikim [żadnych] interesów.</verse>
				<verse number="8">Gdy więc wrócili do swych braci do Sorea i Esztaol, ich bracia zapytali ich: Co [powiecie]?</verse>
				<verse number="9">Odpowiedzieli: Wstańcie i wyruszajmy przeciwko nim. Widzieliśmy bowiem ziemię, a jest ona bardzo dobra. A wy stoicie? Nie ociągajcie się z wyruszeniem i wejściem do tej ziemi, aby ją posiąść.</verse>
				<verse number="10">Gdy wejdziecie, przyjdziecie do ludu bezpiecznego, do ziemi przestronnej. Bóg bowiem dał ją w wasze ręce; to miejsce, gdzie nie brakuje niczego z tego wszystkiego, co jest na ziemi.</verse>
				<verse number="11">I wyruszyło stamtąd z pokolenia Dana, z Sorea i Esztaol, sześciuset mężczyzn uzbrojonych do walki.</verse>
				<verse number="12">Będąc w drodze, rozbili obóz przy Kiriat-Jearim w Judzie. Dlatego to miejsce nazywa się Machane-Dan aż do dziś. [A znajduje się] za Kiriat-Jearim.</verse>
				<verse number="13">A kiedy wyruszyli stamtąd na górę Efraim, przybyli aż do domu Micheasza;</verse>
				<verse number="14">I odezwało się tych pięciu mężczyzn, którzy szli, aby wyszpiegować ziemię Lajisz, i powiedzieli do swych braci: Czy wiecie, że w tych domach znajduje się efod i terafim, a także posąg ryty oraz posąg odlany? Rozważcie więc teraz, co macie czynić.</verse>
				<verse number="15">Skierowali się więc tam i przyszli do domu młodzieńca Lewity, do domu Micheasza, i pozdrowili go.</verse>
				<verse number="16">Lecz sześciuset mężczyzn uzbrojonych do walki, którzy byli z synów Dana, stało u wejścia do bramy.</verse>
				<verse number="17">I tych pięciu mężczyzn, którzy poszli, aby wyszpiegować ziemię, zabrało ryty posąg, efod, terafim i odlany posąg. A kapłan stał u wejścia do bramy wraz z sześciuset mężczyznami uzbrojonymi do walki.</verse>
				<verse number="18">A gdy ci, którzy weszli do domu Micheasza, wzięli ryty posąg, efod, terafim i odlany posąg, kapłan powiedział do nich: Co robicie?</verse>
				<verse number="19">Oni odpowiedzieli mu: Milcz! Połóż rękę na usta i chodź z nami, i bądź dla nas ojcem i kapłanem. Czyż lepiej ci być kapłanem w domu jednego człowieka, czy być kapłanem całego pokolenia i rodu w Izraelu?</verse>
				<verse number="20">I uradowało się serce kapłana. Wziął więc efod, terafim i ryty posąg i przyłączył się do tego ludu.</verse>
				<verse number="21">A oni zawrócili i poszli, a przed sobą puścili dzieci i bydło oraz [to, co] kosztowniejsze.</verse>
				<verse number="22">A gdy byli już daleko od domu Micheasza, wtedy mężczyźni, którzy [mieszkali] w domach blisko domu Micheasza, zebrali się i zaczęli ścigać synów Dana.</verse>
				<verse number="23">I wołali za synami Dana. Ci zaś odwrócili się i powiedzieli do Micheasza: Co ci jest, że zebrałeś tych ludzi?</verse>
				<verse number="24">I odpowiedział: Zabraliście moich bogów, które uczyniłem, oraz kapłana i poszliście sobie. Co mi więc pozostaje? Jak jeszcze możecie mówić: Co ci jest?</verse>
				<verse number="25">Na to synowie Dana odpowiedzieli: Niech nie słyszymy za sobą twego głosu, by się nie rzucili na was rozgniewani ludzie, a straciłbyś swe życie i życie swego domu.</verse>
				<verse number="26">Poszli więc synowie Dana swoją drogą, a Micheasz, widząc, że byli silniejsi od niego, zawrócił i poszedł do swego domu.</verse>
				<verse number="27">Oni zaś zabrali to, co wykonał Micheasz, oraz kapłana, którego miał, i przybyli do Lajisz, do ludu spokojnego i bezpiecznego. I pobili go ostrzem miecza, a miasto spalili ogniem.</verse>
				<verse number="28">A nie było nikogo, kto by ich ratował, gdyż byli daleko od Sydonu i nie mieli z nikim [żadnych] interesów. A [miasto] to [leżało] w dolinie, która jest w Bet-Rechob. Oni odbudowali miasto i zamieszkali w nim.</verse>
				<verse number="29">I nazwali to miasto Dan od imienia swego ojca Dana, który urodził się Izraelowi. A przedtem miasto to nosiło nazwę Lajisz.</verse>
				<verse number="30">I synowie Dana ustawili sobie ryty posąg. A Jonatan, syn Gerszona, syna Manassesa, on i jego synowie byli kapłanami dla pokolenia Dana aż do czasu uprowadzenia do niewoli [mieszkańców] tej ziemi.</verse>
				<verse number="31">Postawili sobie ten ryty posąg, który uczynił Micheasz, po wszystkie dni, póki dom Boży był w Szilo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">W tych dniach, kiedy nie było króla w Izraelu, [pewien] Lewita, mieszkający przy zboczu góry Efraim, wziął sobie nałożnicę z Betlejem judzkiego.</verse>
				<verse number="2">A jego nałożnica dopuściła się nierządu przeciwko niemu, potem odeszła od niego do domu swego ojca, do Betlejem judzkiego; i była tam u niego przez cztery miesiące.</verse>
				<verse number="3">Wstał więc jej mąż i poszedł za nią, aby przebłagać ją i sprowadzić z powrotem. Miał ze sobą swego sługę i parę osłów. Wtedy [ona] wprowadziła go do domu swego ojca, a gdy ojciec tej dziewczyny zobaczył go, uradował się z jego przyjścia.</verse>
				<verse number="4">I zatrzymał go jego teść, ojciec [tej] dziewczyny, i zamieszkał u niego przez trzy dni. Jedli, pili i nocowali tam.</verse>
				<verse number="5">A czwartego dnia, gdy obudzili się wcześnie rano, wstał on, aby odejść. Ale ojciec tej dziewczyny powiedział do swego zięcia: Posil swoje serce odrobiną chleba, a potem pójdziecie.</verse>
				<verse number="6">Usiedli więc i jedli obaj razem, i napili się. Potem ojciec tej dziewczyny powiedział do [jej] męża: Zostań, proszę, i przenocuj tu, i niech twoje serce się raduje.</verse>
				<verse number="7">A gdy ten mężczyzna wstał, aby wyruszyć w drogę, jego teść nalegał na niego, znowu więc przenocował tam.</verse>
				<verse number="8">Piątego dnia wstał wcześnie rano, aby iść; lecz ojciec tej dziewczyny powiedział: Posil, proszę, swoje serce. I zwlekali aż do schyłku dnia, i jedli obaj razem.</verse>
				<verse number="9">Kiedy ten mężczyzna wstał, aby wyruszyć w drogę wraz ze swoją nałożnicą i swoim sługą, jego teść, ojciec tej dziewczyny, powiedział: Oto dzień już chyli się ku wieczorowi, przenocujcie tu, proszę. Oto dzień się kończy, przenocujcie tu i niech twoje serce się raduje. Jutro rano wyprawicie się w drogę i pójdziesz do swego domu.</verse>
				<verse number="10">Lecz mężczyzna ten nie chciał zostać na noc, ale wstał i odszedł, i przyszedł do miejsca naprzeciw Jebus, czyli do Jerozolimy. Miał ze sobą dwa juczne osły i swoją nałożnicę.</verse>
				<verse number="11">A gdy byli blisko Jebus, a dzień chylił się ku końcowi, wtedy sługa powiedział do swego pana: Chodź, proszę, wstąpmy do tego miasta Jebusytów i przenocujmy w nim.</verse>
				<verse number="12">Jego pan mu odpowiedział: Nie wstępujmy do miasta cudzoziemców, którzy nie [należą] do synów Izraela, ale idźmy aż do Gibea.</verse>
				<verse number="13">Powiedział jeszcze do swego sługi: Chodźmy i zbliżmy się do jednego z tych miejsc, aby przenocować w Gibea lub w Rama.</verse>
				<verse number="14">Przeszli więc i poszli dalej, a słońce zaszło im przy Gibea, które należy do [pokolenia] Beniamina.</verse>
				<verse number="15">I udali się tam, aby wejść i przenocować w Gibea. A [gdy] wszedł, usiadł na ulicy w mieście, gdyż nie było nikogo, kto by ich przyjął do domu i przenocował.</verse>
				<verse number="16">A oto pewien starzec szedł wieczorem ze swej pracy na polu; ten człowiek [pochodził] z góry Efraim i był przybyszem w Gibea. Ludzie zaś tego miejsca byli Beniaminatami.</verse>
				<verse number="17">Gdy podniósł swe oczy, zobaczył tego podróżnego na ulicy miasta. I zapytał go starzec: Dokąd idziesz i skąd przybyłeś?</verse>
				<verse number="18">On odpowiedział mu: Idziemy z Betlejem judzkiego aż na zbocze góry Efraim, skąd pochodzę. Poszedłem do Betlejem judzkiego, a [teraz] idę do domu PANA, ale nie ma nikogo, kto by mnie przyjął do domu.</verse>
				<verse number="19">Mamy słomę i siano dla naszych osłów, także chleb i wino [mam] dla siebie i dla twojej służącej, i dla sługi, który jest z twoimi sługami. Nie brak nam niczego.</verse>
				<verse number="20">Wtedy starzec mu powiedział: Pokój z tobą. Każdy twój brak będzie moją sprawą; tylko nie nocuj na ulicy.</verse>
				<verse number="21">Wprowadził go więc do swego domu i dał osłom obrok; a gdy umyli swe nogi, jedli i pili.</verse>
				<verse number="22">A gdy rozweselili swoje serca, oto mężczyźni tego miasta, synowie Beliala, otoczyli dom i kołatali do drzwi, i mówili do gospodarza tego domu, do starca: Wyprowadź człowieka, który wszedł do twego domu, abyśmy z nim obcowali.</verse>
				<verse number="23">A ten człowiek, gospodarz domu, wyszedł do nich i powiedział im: Nie, moi bracia, nie czyńcie, proszę, tej niegodziwości, gdyż ten człowiek wszedł do mego domu, nie czyńcie tej sprośności.</verse>
				<verse number="24">Oto [jest tu] moja córka, dziewica, oraz jego nałożnica; wyprowadzę je zaraz, żebyście je znieważali i uczynili z nimi, co wydaje się wam słuszne. Tylko temu człowiekowi nie czyńcie tej niegodziwości.</verse>
				<verse number="25">Lecz ci mężczyźni nie chcieli słuchać jego głosu. Wziął więc ten człowiek swoją nałożnicę i wyprowadził ją do nich na dwór; obcowali z nią i gwałcili ją przez całą noc aż do rana. Potem ją puścili, gdy wschodziła zorza.</verse>
				<verse number="26">A o świcie ta kobieta przyszła i upadła przy drzwiach domu tego człowieka, gdzie przebywał jej pan; [leżała tam], aż się rozwidniło.</verse>
				<verse number="27">Potem jej pan wstał rano, otworzył drzwi domu i wyszedł, aby wyruszać w drogę. A oto kobieta, jego nałożnica, [leżała] u drzwi domu z rękami na progu.</verse>
				<verse number="28">I powiedział do niej: Wstań, pójdźmy. Lecz ona nic nie odpowiedziała. Wziął ją więc ten człowiek na osła i poszedł do swego miejsca.</verse>
				<verse number="29">A gdy przyszedł do swego domu, wziął nóż, chwycił swoją nałożnicę, rozciął ją wraz z kośćmi na dwanaście części i rozesłał ją po wszystkich granicach Izraela.</verse>
				<verse number="30">A każdy, kto to widział, mówił: Nigdy nie wydarzyło się nic takiego ani nie widziano niczego takiego od dnia wyjścia synów Izraela z Egiptu aż do tego dnia. Zastanówcie się nad tym, naradźcie się i mówcie o tym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Wtedy wyszli wszyscy synowie Izraela i zebrało się całe zgromadzenie jednomyślnie od Dan aż do Beer-Szeby i do ziemi Gilead do PANA w Mispie.</verse>
				<verse number="2">I przywódcy całego ludu, wszystkich pokoleń Izraela, stanęli w zgromadzeniu ludu Bożego: czterysta tysięcy pieszych dobywających miecz.</verse>
				<verse number="3">I synowie Beniamina usłyszeli, że synowie Izraela zebrali się w Mispie. Wtedy synowie Izraela powiedzieli: Powiedzcie, jak doszło do tej niegodziwości?</verse>
				<verse number="4">I ten Lewita, mąż zabitej kobiety, odpowiedział: Przybyłem wraz z moją nałożnicą do Gibea, która należy do Beniamina, aby tam przenocować.</verse>
				<verse number="5">I mężczyźni z Gibea powstali przeciwko mnie i w nocy otoczyli dom, zamierzając mnie zabić, a moją nałożnicę tak gwałcili, aż umarła.</verse>
				<verse number="6">Wziąłem więc swoją nałożnicę, rozciąłem ją na części i rozesłałem ją do wszystkich krain dziedzictwa Izraela. Dopuszczono się bowiem w Izraelu haniebnego i sprośnego czynu.</verse>
				<verse number="7">Oto wy wszyscy jesteście synami Izraela, rozważcie to między sobą i radźcie o tym.</verse>
				<verse number="8">I powstał cały lud jednomyślnie, mówiąc: Nikt z nas nie pójdzie do swego namiotu ani nie odejdzie do swego domu.</verse>
				<verse number="9">Ale teraz tak uczynimy miastu Gibea: Wyruszymy przeciwko niemu według losu.</verse>
				<verse number="10">Z każdego pokolenia Izraela weźmiemy po dziesięciu mężczyzn ze stu, stu z tysiąca i tysiąc z dziesięciu tysięcy, żeby dostarczali żywność dla ludu, który wyruszy do Gibea Beniamina, by pomścić wszelką sprośność, której się dopuszczono w Izraelu.</verse>
				<verse number="11">Zebrał się więc cały lud Izraela przeciwko miastu, zżyty ze sobą jak jeden mąż.</verse>
				<verse number="12">Potem pokolenia Izraela wysłały mężczyzn do wszystkich domów synów Beniamina, mówiąc: Co to za niegodziwość popełniono wśród was?</verse>
				<verse number="13">Wydajcie więc teraz tych mężczyzn, synów Beliala, którzy są w Gibea, abyśmy ich pozabijali i usunęli zło z Izraela. Lecz synowie Beniamina nie chcieli słuchać głosu swoich braci, synów Izraela.</verse>
				<verse number="14">Co więcej, zebrali się synowie Beniamina z [innych] miast w Gibea, aby walczyć z synami Izraela.</verse>
				<verse number="15">I tego dnia naliczono synów Beniamina z [ich] miast dwadzieścia sześć tysięcy mężczyzn dobywających miecz, oprócz mieszkańców Gibea, których naliczono siedmiuset doborowych mężczyzn.</verse>
				<verse number="16">Wśród całego ludu było siedmiuset doborowych mężczyzn, leworęcznych, a każdy z nich [potrafił] ciskać z procy kamieniem do włosa i nie chybiał.</verse>
				<verse number="17">Izraelitów zaś naliczono, oprócz [synów] Beniamina, czterysta tysięcy mężczyzn dobywających miecz, wszyscy byli wojownikami.</verse>
				<verse number="18">Wtedy synowie Izraela powstali, poszli do domu Bożego i radzili się Boga, mówiąc: Któż z nas ma wyruszyć pierwszy do walki z synami Beniamina? I PAN odpowiedział: Juda [wyruszy] pierwszy.</verse>
				<verse number="19">Powstali więc synowie Izraela rano i rozbili obóz naprzeciw Gibea.</verse>
				<verse number="20">Potem synowie Izraela wyruszyli do walki z synami Beniamina i ustawili się w szyku bojowym do walki przeciw Gibea.</verse>
				<verse number="21">Lecz synowie Beniamina wyszli z Gibea i zabili tego dnia dwadzieścia dwa tysiące mężczyzn z Izraela.</verse>
				<verse number="22">Potem mężczyźni z ludu Izraela pokrzepili się i znowu ustawili się w szyku bojowym do walki na tym miejscu, gdzie ustawili się pierwszego dnia.</verse>
				<verse number="23">[Najpierw] jednak synowie Izraela poszli i płakali przed PANEM aż do wieczora, i pytali PANA: Czy mamy jeszcze iść i walczyć z synami Beniamina, naszego brata? I PAN odpowiedział: Idźcie przeciwko nim.</verse>
				<verse number="24">I wyruszyli synowie Izraela przeciwko synom Beniamina drugiego dnia.</verse>
				<verse number="25">Lecz synowie Beniamina wyszli przeciwko nim z Gibea drugiego dnia i znowu zabili osiemnaście tysięcy mężczyzn z synów Izraela, wszystkich mężczyzn dobywających miecz.</verse>
				<verse number="26">Wtedy wszyscy synowie Izraela i cały lud udali się i przyszli do domu Bożego, i płacząc, trwali tam przed PANEM i pościli w tym dniu aż do wieczora, i składali całopalenia i ofiary pojednawcze przed PANEM.</verse>
				<verse number="27">I synowie Izraela pytali PANA (tam bowiem w tych dniach była arka przymierza Boga;</verse>
				<verse number="28">A Pinchas, syn Eleazara, syna Aarona, sprawował przy niej służbę w tych dniach): Czy mamy jeszcze wyruszać do walki z synami Beniamina, naszego brata, czy też tego zaniechać? I PAN odpowiedział: Wyruszcie, gdyż jutro wydam ich w wasze ręce.</verse>
				<verse number="29">Wtedy Izrael przygotował zasadzki zewsząd dokoła Gibea.</verse>
				<verse number="30">I trzeciego dnia synowie Izraela wyruszyli przeciwko synom Beniamina i ustawili się w szyku bojowym przeciwko Gibea jak za pierwszym i drugim razem.</verse>
				<verse number="31">Synowie Beniamina także wyszli przeciwko ludowi i zostali odciągnięci od miasta. Zaczęli bić lud i zabijać jak za pierwszym i drugim razem na drogach, z których jedna prowadziła do Betel, a druga do Gibea na polu, a [zabili] około trzydziestu mężczyzn z Izraela.</verse>
				<verse number="32">I synowie Beniamina powiedzieli: Są pobici przez nas jak i poprzednio. Lecz synowie Izraela mówili: Uciekajmy i odciągnijmy ich od miasta aż na drogi.</verse>
				<verse number="33">Powstali więc wszyscy mężczyźni Izraela ze swego miejsca i ustawili się w szyku bojowym w Baal-Tamar; tymczasem ci z Izraela, którzy przygotowali zasadzkę, wyszli ze swych miejsc, z łąk Gibea.</verse>
				<verse number="34">A tak wyszło naprzeciw Gibea dziesięć tysięcy doborowych mężczyzn z całego Izraela; była to bitwa zacięta, a tamci nie wiedzieli, że ma ich spotkać nieszczęście.</verse>
				<verse number="35">I PAN pobił Beniamina przed Izraelem i w tym dniu synowie Izraela zabili dwadzieścia pięć tysięcy stu mężczyzn z Beniamina, wszystkich dobywających miecz.</verse>
				<verse number="36">Wtedy synowie Beniamina widzieli, że są pobici; mężczyźni Izraela ustępowali bowiem miejsca przed Beniaminem, licząc na zasadzki, które przygotowali naprzeciw Gibea.</verse>
				<verse number="37">A ci, którzy uczestniczyli w zasadzce, pospieszyli się i uderzyli na Gibea, a następnie pobili ostrzem miecza wszystkich, którzy byli w mieście.</verse>
				<verse number="38">A mężczyźni Izraela mieli umówiony znak z tymi, którzy ukryli się w zasadzce, że ci wypuszczą z miasta wielki dym.</verse>
				<verse number="39">Gdy więc mężczyźni Izraela cofnęli się przed bitwą, synowie Beniamina zaczęli bić i zabili około trzydziestu mężczyzn z Izraela. Mówili bowiem: Na pewno są pobici przed nami, jak i w pierwszej bitwie.</verse>
				<verse number="40">Ale gdy płomień i dym jak słup zaczęły wznosić się z miasta, wtedy synowie Beniamina obejrzeli się, a oto ogień z miasta wznosił się aż ku niebu.</verse>
				<verse number="41">A kiedy mężczyźni Izraela zawrócili, mężowie Beniamina przerazili się, widząc, że spadło na nich nieszczęście.</verse>
				<verse number="42">I uciekali przed mężczyznami Izraela drogą na pustynię, a wojsko doganiało ich i ci, którzy wybiegli z miast, zabijali ich pośród siebie.</verse>
				<verse number="43">Otoczyli więc Beniamina i gonili ich bez przerwy, a pokonali ich naprzeciw Gibea na wschodzie.</verse>
				<verse number="44">Poległo wtedy z Beniamina osiemnaście tysięcy mężczyzn, wszyscy byli wojownikami.</verse>
				<verse number="45">Z tych zaś, którzy zawrócili i uciekali na pustynię, na skałę Rimmon, wyłapali po drogach i zabili pięć tysięcy mężczyzn. Gonili ich aż do Gidom, gdzie zabili dwa tysiące mężczyzn spośród nich.</verse>
				<verse number="46">A tak wszystkich poległych z Beniamina tego dnia było dwadzieścia pięć tysięcy mężczyzn dobywających miecz, wszyscy [byli] wojownikami.</verse>
				<verse number="47">Tylko sześciuset mężczyzn zawróciło i uciekło na pustynię, na skałę Rimmon, i zostali na skale Rimmon przez cztery miesiące.</verse>
				<verse number="48">Potem mężczyźni Izraela wrócili do synów Beniamina i wybili ich ostrzem miecza w mieście, zarówno ludzi, jak i bydło oraz wszystko, co znaleźli. Spalili ogniem także wszystkie miasta, które pozostały.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Mężczyźni Izraela przysięgli też w Mispie: Żaden z nas nie da swojej córki Beniaminowi za żonę.</verse>
				<verse number="2">Udał się więc lud do domu Bożego, gdzie trwał aż do wieczora przed Bogiem, podnosząc lament i gorzko płacząc.</verse>
				<verse number="3">I powiedzieli: O PANIE, Boże Izraela, dlaczego to się stało w Izraelu, że ubyło dzisiaj z Izraela jedno pokolenie?</verse>
				<verse number="4">A nazajutrz lud wstał wcześnie rano i zbudował tam ołtarz, i złożył całopalenia oraz ofiary pojednawcze.</verse>
				<verse number="5">Potem synowie Izraela powiedzieli: Kto spośród wszystkich pokoleń Izraela nie przyszedł do zgromadzenia do PANA? Złożyli bowiem uroczystą przysięgę przeciw temu, który by nie przyszedł do PANA do Mispy, mówiąc: Poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="6">I synom Izraela było żal Beniamina, swego brata, i mówili: Dziś zostało odcięte jedno pokolenie od Izraela.</verse>
				<verse number="7">Co uczynimy dla tych, którzy pozostali, aby mieli żony, skoro przysięgliśmy na PANA, że im nie damy naszych córek za żony?</verse>
				<verse number="8">Powiedzieli więc: Czy jest ktoś wśród pokoleń Izraela, kto nie przyszedł do Mispy do PANA? A oto nie przyszedł do obozu zgromadzenia nikt z Jabesz-Gilead.</verse>
				<verse number="9">[Gdy] bowiem przeliczono lud, nie było tam nikogo z mieszkańców Jabesz-Gilead.</verse>
				<verse number="10">Wtedy zgromadzenie wysłało tam dwanaście tysięcy walecznych mężczyzn, nakazując im: Idźcie i zabijcie mieszkańców Jabesz-Gilead ostrzem miecza wraz z kobietami i dziećmi.</verse>
				<verse number="11">A tak macie postąpić: Każdego mężczyznę i każdą kobietę, która obcowała z mężczyzną, zabijecie.</verse>
				<verse number="12">I znaleźli wśród mieszkańców Jabesz-Gilead czterysta młodych dziewic, które nie obcowały z mężczyzną, i przyprowadzili je do obozu w Szilo, które [było] w ziemi Kanaan.</verse>
				<verse number="13">Potem całe zgromadzenie posłało do synów Beniamina, którzy [byli] na skale Rimmon, aby oznajmiać im pokój.</verse>
				<verse number="14">Wrócił więc Beniamin w tym czasie i dano im żony, które zachowali przy życiu spośród kobiet z Jabesz-Gilead, lecz nie starczyło [ich] dla nich.</verse>
				<verse number="15">A ludowi było żal Beniamina, ponieważ PAN uczynił wyłom wśród pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="16">Wtedy starsi zgromadzenia powiedzieli: A co uczynimy dla pozostałych, [aby mieli] żony, skoro zostały zgładzone kobiety z Beniamina?</verse>
				<verse number="17">Ponadto powiedzieli: [Musi być] dziedzictwo dla pozostałych z Beniamina, aby nie zaginęło pokolenie z Izraela.</verse>
				<verse number="18">My jednak nie możemy im dać żon z naszych córek, gdyż synowie Izraela przysięgli: Przeklęty ten, kto da żonę Beniaminowi.</verse>
				<verse number="19">Potem powiedzieli: Oto co roku [odbywa się] uroczyste święto PANA w Szilo, które [leży] na północ od Betel, na wschód od drogi wiodącej od Betel do Sychem, a na południe od Lebony.</verse>
				<verse number="20">Nakazali więc synom Beniamina: Idźcie i przygotujcie zasadzkę w winnicach;</verse>
				<verse number="21">I wypatrujcie, gdy córki Szilo wyjdą gromadnie do tańca, wtedy wyjdźcie z winnic i niech każdy z was porwie sobie żonę spośród córek Szilo, a potem idźcie do ziemi Beniamina.</verse>
				<verse number="22">A gdy przyjdą ich ojcowie albo bracia, by skarżyć się przed nami, powiemy im: Zmiłujcie się nad nimi ze względu na nas, ponieważ nie wzięliśmy dla każdego z nich żony na wojnie, a wy też im ich nie daliście, gdyż bylibyście wtedy winni.</verse>
				<verse number="23">Wtedy synowie Beniamina uczynili tak i wzięli sobie żony spośród tańczących, które porwali, odpowiednio do swojej liczby. Potem odeszli i wrócili do swego dziedzictwa, odbudowali miasta i zamieszkali w nich.</verse>
				<verse number="24">W tym czasie synowie Izraela rozeszli się stamtąd, każdy do swego pokolenia i do swego domu, a każdy poszedł stamtąd do swego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="25">W tych dniach nie było króla w Izraelu. Każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="8">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Zdarzyło się, że w czasach, kiedy rządzili sędziowie, nastał głód na ziemi. I [pewien] człowiek z Betlejem judzkiego wyruszył wraz ze swoją żoną i dwoma synami, aby zamieszkać w ziemi Moabu.</verse>
				<verse number="2">Ten człowiek [miał] na imię Elimelech, jego żona – Noemi, a jego dwaj synowie – Machlon i Kilion. [Byli oni] Efratejczykami z Betlejem judzkiego. Przybyli do ziemi Moabu i tam zamieszkali.</verse>
				<verse number="3">Potem umarł Elimelech, mąż Noemi, a ona pozostała sama z dwoma synami.</verse>
				<verse number="4">Ci pojęli sobie za żony Moabitki: jedna miała na imię Orfa, a druga – Rut. I mieszkali tam około dziesięciu lat.</verse>
				<verse number="5">Potem obaj, Machlon i Kilion, również umarli; i tak kobieta ta pozostała sama bez swoich dwóch synów i bez męża.</verse>
				<verse number="6">Wtedy powstała wraz ze swoimi synowymi, aby wrócić z ziemi Moabu, gdyż usłyszała w ziemi Moabu, że PAN nawiedził swój lud i dał mu chleb.</verse>
				<verse number="7">Wyszła więc z miejsca, w którym była, a wraz z nią jej dwie synowe i udały się w drogę powrotną do ziemi Judy.</verse>
				<verse number="8">I powiedziała Noemi do swych dwóch synowych: Idźcie, niech każda z was powróci do domu swojej matki. Niech PAN okaże wam miłosierdzie, tak jak okazałyście [je] zmarłym i mnie.</verse>
				<verse number="9">Niech PAN sprawi, aby każda z was znalazła pokój w domu swego męża. I pocałowała je, a one podniosły głosy i zapłakały.</verse>
				<verse number="10">I mówiły do niej: Wrócimy raczej z tobą do twego ludu.</verse>
				<verse number="11">Lecz Noemi odpowiedziała: Zawróćcie, moje córki. Czemu chcecie iść ze mną? Czy mam jeszcze w swoim łonie synów, którzy zostaliby waszymi mężami?</verse>
				<verse number="12">Zawróćcie, moje córki, idźcie, bo jestem zbyt stara, aby wyjść za mąż. A nawet gdybym powiedziała: mam jeszcze nadzieję, to choćbym tej nocy wyszła za mąż i również urodziła synów;</verse>
				<verse number="13">Czy czekałybyście na nich, aż dorosną? Czy ze względu na nich pozostałybyście bez męża? Nie, moje córki. Odczuwam bowiem wielką gorycz ze względu na was, gdyż ręka PANA obróciła się przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="14">A [one] znowu podniosły głosy i zaczęły płakać. I Orfa pocałowała swoją teściową, ale Rut pozostała przy niej.</verse>
				<verse number="15">Wtedy [Noemi] powiedziała do niej: Oto twoja szwagierka wróciła do swego ludu i do swoich bogów. Wróć [także] ty za swoją szwagierką.</verse>
				<verse number="16">Rut jednak odpowiedziała: Nie nalegaj na mnie, abym cię opuściła i odeszła od ciebie. Gdziekolwiek bowiem pójdziesz i ja pójdę, a gdziekolwiek zamieszkasz i ja zamieszkam. Twój lud będzie moim ludem, a twój Bóg będzie moim Bogiem.</verse>
				<verse number="17">Gdzie ty umrzesz, [tam i] ja umrę, i tam będę pogrzebana. Niech mi to PAN uczyni i niech do tego dorzuci, jeśli coś innego niż śmierć oddzieli mnie od ciebie.</verse>
				<verse number="18">A gdy [Noemi] widziała, że uparła się, aby z nią iść, przestała jej odradzać.</verse>
				<verse number="19">I szły obie razem, aż przyszły do Betlejem. A gdy przybyły do Betlejem, całe miasto ogarnęło poruszenie z ich powodu i mówiono: Czy to jest Noemi?</verse>
				<verse number="20">Lecz ona powiedziała do nich: Nie nazywajcie mnie Noemi, lecz nazywajcie mnie Mara, ponieważ Wszechmogący napełnił mnie wielką goryczą.</verse>
				<verse number="21">Wyszłam [stąd] pełna, a PAN sprowadził mnie pustą. Czemu nazywacie mnie Noemi, skoro PAN wystąpił przeciwko mnie i Wszechmogący sprowadził na mnie nieszczęście?</verse>
				<verse number="22">Wróciła więc Noemi, a z nią Rut Moabitka, jej synowa, która wróciła z krainy Moabu. A przyszły do Betlejem na początku żniw jęczmienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A Noemi miała krewnego ze strony męża, człowieka bardzo zamożnego z domu Elimelecha. Miał on na imię Boaz.</verse>
				<verse number="2">I Rut Moabitka powiedziała do Noemi: Pozwól mi pójść na pole zbierać kłosy za tym, w którego oczach znajdę łaskę. A ona odpowiedziała: Idź, moja córko.</verse>
				<verse number="3">Poszła więc, a gdy przybyła, zbierała na polu za żniwiarzami. I zdarzyło się przypadkiem, że trafiła na część pola Boaza, który był z rodziny Elimelecha.</verse>
				<verse number="4">A oto Boaz przybył z Betlejem i powiedział do żniwiarzy: PAN z wami. A oni mu odpowiedzieli: Niech ci PAN błogosławi.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Boaz zapytał swego sługę postawionego nad żniwiarzami: Czyja to dziewczyna?</verse>
				<verse number="6">I sługa postawiony nad żniwiarzami odpowiedział mu: To jest ta młoda Moabitka, która przyszła z Noemi z ziemi Moabu.</verse>
				<verse number="7">Powiedziała: Pozwól mi, proszę, zbierać i gromadzić [kłosy] między snopami za żniwiarzami. Przyszła więc i pozostała od rana aż dotąd, a w domu krótko odpoczywała.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Boaz powiedział do Rut: Słuchaj mnie, moja córko! Nie chodź zbierać [kłosów] na inne pole i nie odchodź stąd, ale pozostań tu z moimi służącymi.</verse>
				<verse number="9">Spójrz na pole, na którym będą żąć, i chodź za nimi, ponieważ nakazałem swoim sługom, żeby cię nie tykali. A jeśli będziesz spragniona, idź do naczyń i napij się z tego, co czerpią moi słudzy.</verse>
				<verse number="10">Wtedy upadła na twarz i pokłoniła się aż do ziemi, i powiedziała do niego: Dlaczego znalazłam łaskę w twoich oczach, że zwracasz na mnie uwagę, choć jestem cudzoziemką?</verse>
				<verse number="11">Boaz odpowiedział jej: Dokładnie opowiedziano mi o wszystkim, co uczyniłaś dla swojej teściowej po śmierci swego męża, i to, jak opuściłaś swego ojca i swą matkę oraz ziemię, w której się urodziłaś, i przyszłaś do ludu, którego przedtem nie znałaś.</verse>
				<verse number="12">Niech PAN wynagrodzi twój uczynek i niech będzie pełna twoja zapłata od PANA, Boga Izraela, pod którego skrzydła przyszłaś się schronić.</verse>
				<verse number="13">A ona odpowiedziała: Znalazłam łaskę w twoich oczach, mój panie. Pocieszyłeś mnie bowiem i mówiłeś do serca swej służącej, chociaż nie jestem równa żadnej z twoich służących.</verse>
				<verse number="14">I Boaz jej powiedział: Gdy będzie czas posiłku, przychodź tu i jedz chleb, i maczaj swój kawałek w occie. I usiadła przy żniwiarzach, on zaś podał jej prażone ziarno, które jadła aż do syta, i jeszcze jej zostało.</verse>
				<verse number="15">A gdy wstała, aby zbierać kłosy, Boaz nakazał swoim sługom: Pozwólcie jej zbierać nawet między snopami i nie zawstydzajcie jej.</verse>
				<verse number="16">Co więcej, umyślnie upuszczajcie dla niej kłosy i zostawiajcie je, aby mogła je zbierać, i nie gańcie jej.</verse>
				<verse number="17">Tak zbierała na tym polu aż do wieczora, potem wymłóciła to, co zebrała. Było tego około efy jęczmienia.</verse>
				<verse number="18">Następnie wzięła to i poszła do miasta, i jej teściowa zobaczyła to, co nazbierała. Wyjęła też i dała jej [to], co pozostało jej z posiłku.</verse>
				<verse number="19">I teściowa zapytała ją: Gdzie zbierałaś dziś kłosy i gdzie pracowałaś? Niech będzie błogosławiony ten, który zwrócił na ciebie uwagę. I opowiedziała swej teściowej, u kogo pracowała: Człowiek, u którego dziś pracowałam, ma na imię Boaz.</verse>
				<verse number="20">Potem Noemi odezwała się do swojej synowej: Niech będzie błogosławiony przez PANA, który nie zaniechał swego miłosierdzia dla żywych i umarłych. Ponadto Noemi powiedziała: Ten człowiek jest naszym krewnym, jednym spośród blisko z nami spokrewnionych.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Rut Moabitka powiedziała: [Ten człowiek] powiedział jeszcze do mnie: Pozostań z moimi sługami, póki nie skończą całego mojego żniwa.</verse>
				<verse number="22">Noemi powiedziała do Rut, swej synowej: To dobrze, moja córko, że będziesz chodziła z jego służącymi, aby cię nie spotkali na innym polu.</verse>
				<verse number="23">Pozostała więc ze służącymi Boaza i zbierała kłosy, dopóki nie skończyły się żniwa jęczmienia i pszenicy, a mieszkała ze swoją teściową.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Potem Noemi, jej teściowa, powiedziała do niej: Moja córko, czy nie powinnam ci szukać odpoczynku, abyś się dobrze miała?</verse>
				<verse number="2">I czyż Boaz nie jest naszym krewnym, z którego służącymi byłaś? Oto dziś w nocy będzie on przewiewał jęczmień na klepisku.</verse>
				<verse number="3">Umyj się więc i namaść, nałóż na siebie swoje szaty i zejdź na klepisko, lecz nie daj się poznać temu człowiekowi, dopóki nie skończy jeść i pić.</verse>
				<verse number="4">A gdy położy się spać, upatrz miejsce, na którym się położy, podejdź, odkryj jego nogi i połóż się, a on ci powie, co masz czynić.</verse>
				<verse number="5">I [Rut] powiedziała do niej: Uczynię wszystko, co mi każesz.</verse>
				<verse number="6">Zeszła więc na klepisko i uczyniła to, co jej nakazała teściowa.</verse>
				<verse number="7">A [gdy] Boaz najadł się i napił, i jego serce się rozweseliło, poszedł położyć się przy stosie zboża. Wtedy ona przyszła po cichu, odkryła jego nogi i położyła się.</verse>
				<verse number="8">O północy mężczyzna zląkł się, obrócił, a oto kobieta leżała u jego stóp.</verse>
				<verse number="9">I powiedział: Kto ty jesteś? Odpowiedziała: Jestem Rut, twoja służąca. Rozciągnij swój płaszcz nad swoją służącą, bo jesteś ze mną blisko spokrewniony.</verse>
				<verse number="10">A on odpowiedział: Błogosławiona jesteś przez PANA, moja córko. Większą miłość okazałaś teraz niż na początku, gdyż nie poszłaś za młodzieńcami, czy to ubogimi, czy bogatymi.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc, moja córko, nie bój się. Uczynię wszystko, co powiedziałaś, gdyż całe miasto mego ludu wie, że jesteś cnotliwą kobietą.</verse>
				<verse number="12">A chociaż to prawda, że jestem z tobą blisko spokrewniony, to jednak bliżej jest z tobą spokrewniony inny ode mnie.</verse>
				<verse number="13">Zostań tu przez noc, a rankiem, jeśli zechce cię on wykupić, dobrze, niech wykupi. Lecz jeśli nie zechce cię wykupić, ja cię wykupię, jak żyje PAN! Śpij tu aż do rana.</verse>
				<verse number="14">Spała więc u jego stóp aż do rana. Wstała jednak w porze, gdy człowiek nie jest w stanie rozpoznać drugiego. Mówił bowiem Boaz: Niech nikt się nie dowie, że kobieta przyszła na klepisko.</verse>
				<verse number="15">I dodał: Daj okrycie, które masz na sobie, i trzymaj je. A [gdy] trzymała je, odmierzył jej sześć [miar] jęczmienia i włożył to na nią. Potem poszła do miasta.</verse>
				<verse number="16">A gdy przyszła do teściowej, ta zapytała ją: Kto ty jesteś, moja córko? I opowiedziała jej wszystko, co ten człowiek uczynił dla niej.</verse>
				<verse number="17">I dodała: [Oto] dał mi sześć [miar] jęczmienia. Powiedział bowiem do mnie: Nie możesz wrócić z pustymi rękami do swojej teściowej.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Noemi powiedziała: Bądź spokojna, moja córko, aż się dowiesz, jak potoczą się rzeczy, gdyż ten człowiek nie spocznie, dopóki nie zakończy dzisiaj tej sprawy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Potem Boaz udał się do bramy i tam usiadł. A oto przechodził spokrewniony, o którym mówił Boaz. I powiedział do niego: Człowieku! Podejdź i usiądź tutaj. Tamten więc przyszedł i usiadł.</verse>
				<verse number="2">Wtedy [Boaz] wziął dziesięciu starszych tego miasta i mówił do nich: Usiądźcie tutaj. I usiedli.</verse>
				<verse number="3">I przemówił do tamtego spokrewnionego: Noemi, która wróciła z ziemi Moabu, sprzedaje kawałek ziemi, która [należała] do naszego brata Elimelecha.</verse>
				<verse number="4">I pomyślałem sobie, że należy cię o tym powiadomić tymi słowy: Kup [go] w obecności siedzących tutaj i starszych mego ludu. Jeśli chcesz go wykupić, wykup. Lecz jeśli nie chcesz go wykupić, powiedz mi, abym wiedział. Nikt bowiem nie ma [prawa] wykupu przed tobą, ja zaś jestem po tobie. Wtedy on odpowiedział: Ja wykupię.</verse>
				<verse number="5">Boaz jeszcze dodał: W dniu, kiedy wykupisz pole z rąk Noemi, kupisz je [również] od Rut Moabitki, żony zmarłego, aby wzbudzić imię zmarłego na jego dziedzictwie.</verse>
				<verse number="6">Spokrewniony odpowiedział: Nie mogę [go] wykupić, żebym czasem nie poniósł szkody na własnym dziedzictwie. Ty wykup dla siebie moje prawo wykupu, gdyż [ja] nie mogę go wykupić.</verse>
				<verse number="7">A taki był dawniej zwyczaj w Izraelu co do prawa wykupu i co do zamiany dla zatwierdzenia każdej sprawy: człowiek zdejmował swój but i dawał [go] swojemu bliźniemu. Było to poświadczeniem w Izraelu.</verse>
				<verse number="8">Wtedy ów spokrewniony powiedział do Boaza: Wykup je sobie. I zdjął swój but.</verse>
				<verse number="9">Potem Boaz przemówił do starszych i całego ludu: Dziś jesteście świadkami, że nabyłem z ręki Noemi wszystko, co [należało] do Elimelecha, oraz wszystko, co [należało] do Kiliona i Machlona.</verse>
				<verse number="10">Także Rut Moabitkę, żonę Machlona, nabyłem sobie za żonę, aby wzbudzić imię zmarłego na jego dziedzictwie, aby nie zginęło imię zmarłego wśród jego braci ani z bramy jego miejsca. Wy [jesteście] dziś [tego] świadkami.</verse>
				<verse number="11">I cały lud, który [był] w bramie miasta, oraz starsi powiedzieli: [Jesteśmy] świadkami. Niech PAN sprawi, aby kobieta, która wchodzi do twojego domu, [była] jak Rachel i jak Lea, które zbudowały dom Izraela. Postępuj godnie w Efrata i zdobądź [sobie] imię w Betlejem.</verse>
				<verse number="12">Niech twój dom – przez potomstwo, które PAN da ci z tej młodej kobiety – będzie jak dom Peresa, którego Tamar urodziła Judzie.</verse>
				<verse number="13">Boaz wziął więc sobie Rut i stała się jego żoną. A gdy z nią obcował, PAN sprawił, że poczęła i urodziła syna.</verse>
				<verse number="14">Wtedy kobiety powiedziały do Noemi: Błogosławiony PAN, który nie zostawił cię dziś bez spokrewnionego, aby jego imię było znane w Izraelu.</verse>
				<verse number="15">On będzie pociechą dla twojej duszy i żywicielem w twojej starości. Urodziła go bowiem twoja synowa, która cię miłuje i która jest dla ciebie lepsza niż siedmiu synów.</verse>
				<verse number="16">Wzięła więc Noemi dziecko, położyła je na swym łonie i była dla niego piastunką.</verse>
				<verse number="17">I sąsiadki nadały mu imię. Mówiły bowiem: Narodził się syn Noemi. I nadały mu imię Obed. On to jest ojcem Jessego, ojca Dawida.</verse>
				<verse number="18">A oto potomkowie Peresa: Peres spłodził Chesrona;</verse>
				<verse number="19">A Chesron spłodził Rama, a Ram spłodził Amminadaba;</verse>
				<verse number="20">A Amminadab spłodził Nachszona, a Nachszon spłodził Salmona;</verse>
				<verse number="21">A Salmon spłodził Boaza, a Boaz spłodził Obeda;</verse>
				<verse number="22">A Obed spłodził Jessego, a Jesse spłodził Dawida.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="9">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Był pewien człowiek z Ramataim-Sofim, z góry Efraim, imieniem Elkana, syn Jerochama, syna Elihu, syna Tochu, syna Sufa Efratejczyka.</verse>
				<verse number="2">Miał on dwie żony, jednej było na imię Anna, a drugiej – Peninna. Peninna miała dzieci, Anna zaś była bezdzietna.</verse>
				<verse number="3">Człowiek ten co roku udawał się ze swego miasta, aby oddać cześć i złożyć ofiarę PANU zastępów w Szilo. Tam byli dwaj synowie Helego, Chofni i Pinchas, kapłani PANA.</verse>
				<verse number="4">A gdy nadszedł dzień, w którym Elkana składał ofiarę, dał swojej żonie Peninnie oraz wszystkim jej synom i córkom części [z ofiary];</verse>
				<verse number="5">Ale Annie dał jedną wyborną część, gdyż miłował Annę, choć PAN zamknął jej łono.</verse>
				<verse number="6">Jej przeciwniczka zaś bardzo jej dokuczała, aby tylko ją rozgniewać z tego powodu, że PAN zamknął jej łono.</verse>
				<verse number="7">I tak [Elkana] czynił każdego roku, a ilekroć [Anna] przychodziła do domu PANA, w ten sposób [Peninna] jej dokuczała. Ta zaś płakała i nie jadła.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Elkana, jej mąż, powiedział do niej: Anno, czemu płaczesz? Dlaczego nie jesz? Czemu tak smuci się twoje serce? Czy ja nie jestem dla ciebie lepszy niż dziesięciu synów?</verse>
				<verse number="9">I gdy najedli się, i napili w Szilo, Anna wstała. A kapłan Heli siedział na krześle przy odrzwiach świątyni PANA.</verse>
				<verse number="10">A ona, z goryczą w duszy, modliła się do PANA i strasznie płakała.</verse>
				<verse number="11">I złożyła ślub, mówiąc: PANIE zastępów, jeśli wejrzysz na utrapienie swojej służącej i wspomnisz na mnie, i nie zapomnisz swojej służącej, ale dasz swej służącej męskiego potomka, wtedy oddam go PANU na wszystkie dni jego życia, a brzytwa nie dotknie jego głowy.</verse>
				<verse number="12">A gdy długo modliła się przed PANEM, Heli przypatrywał się jej ustom.</verse>
				<verse number="13">Lecz Anna mówiła w swym sercu i tylko jej wargi się poruszały, ale jej głosu nie było słychać. Heli sądził więc, że jest pijana.</verse>
				<verse number="14">I Heli powiedział do niej: Jak długo będziesz pijana? Wytrzeźwiej od swego wina.</verse>
				<verse number="15">Anna zaś odpowiedziała: Nie, mój panie. Jestem kobietą utrapionego ducha. Nie piłam ani wina, ani mocnego napoju, lecz wylałam swoją duszę przed PANEM.</verse>
				<verse number="16">Nie uważaj swojej służącej za kobietę Beliala, gdyż z nadmiaru troski i smutku aż dotąd mówiłam.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Heli odpowiedział: Idź w pokoju, a niech Bóg Izraela spełni twoją prośbę, którą zaniosłaś do niego.</verse>
				<verse number="18">I powiedziała: Niech twoja służąca znajdzie łaskę w twoich oczach. I ta kobieta poszła swoją drogą, i jadła, a jej twarz już nie była [smutna].</verse>
				<verse number="19">Nazajutrz wstali wcześnie rano, pokłonili się przed PANEM, wrócili się i przybyli do swego domu w Rama. I Elkana obcował z Anną, swoją żoną, a PAN wspomniał na nią.</verse>
				<verse number="20">I gdy się wypełniły dni potem, jak Anna poczęła, urodziła syna i nadała mu imię Samuel, gdyż [mówiła]: Uprosiłam go u PANA.</verse>
				<verse number="21">Potem ten człowiek, Elkana, wraz z całym swoim domem udał się, aby złożyć PANU doroczną ofiarę oraz [wypełnić] swój ślub.</verse>
				<verse number="22">Lecz Anna nie poszła, bo mówiła swemu mężowi: [Nie pójdę], aż dziecko będzie odstawione od piersi, potem je zaprowadzę, żeby ukazało się przed PANEM i zostało tam na zawsze.</verse>
				<verse number="23">Jej mąż Elkana odpowiedział: Czyń to, co ci [się wydaje] słuszne; pozostań, aż go odstawisz. Niech tylko PAN utwierdzi swoje słowo. Kobieta pozostała więc i karmiła piersią swego syna, aż do odstawienia go od piersi.</verse>
				<verse number="24">A gdy go odstawiła, wzięła go ze sobą wraz z trzema cielcami, z jedną efą mąki i bukłakiem wina i przyprowadziła go do domu PANA w Szilo; a dziecko [było] małe.</verse>
				<verse number="25">I zabili cielca, i przyprowadzili dziecko do Heliego.</verse>
				<verse number="26">A ona powiedziała: Proszę, mój panie! Jak żyje twoja dusza, mój panie, to ja [jestem] tą kobietą, która stała tu przy tobie, modląc się do PANA.</verse>
				<verse number="27">Prosiłam o to dziecko i PAN spełnił moją prośbę, którą zaniosłam do niego.</verse>
				<verse number="28">Dlatego też oddaję je PANU. Na wszystkie dni jego życia zostaje oddane PANU. I oddał tam pokłon PANU.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Wtedy Anna modliła się i powiedziała: Moje serce raduje się w PANU, mój róg jest wywyższony w PANU. Moje usta szeroko otworzyły się przeciwko moim wrogom, gdyż raduję się z twego zbawienia.</verse>
				<verse number="2">Nikt nie jest tak święty jak PAN. Nie ma bowiem nikogo oprócz ciebie i nikt nie jest taką skałą jak nasz Bóg.</verse>
				<verse number="3">Nie mówcie już pysznych słów i niech z waszych ust nie wychodzą słowa wyniosłe. PAN bowiem [jest] Bogiem wiedzy, on waży czyny.</verse>
				<verse number="4">Łuki mocarzy [zostały] złamane, a słabi są przepasani mocą.</verse>
				<verse number="5">Syci najmują się za chleb, a głodni przestali [głodować]. Nawet niepłodna urodziła siedmioro, a wielodzietna więdnie.</verse>
				<verse number="6">PAN zabija i ożywia, wprowadza do grobu i wyprowadza.</verse>
				<verse number="7">PAN czyni ubogim i bogatym, poniża i wywyższa.</verse>
				<verse number="8">Podnosi z prochu ubogiego, a z gnoju podnosi żebraka, by posadzić ich z książętami i pozwolić im odziedziczyć tron chwały. Do PANA bowiem należą filary ziemi, na nich osadził świat.</verse>
				<verse number="9">Strzeże stóp swych świętych, a bezbożni zamilkną w ciemności, bo nie swoją siłą zwycięży człowiek.</verse>
				<verse number="10">PAN pokruszy swoich przeciwników i zagrzmi przeciwko nim z nieba. PAN będzie sądził krańce ziemi, udzieli siły swemu królowi i wywyższy róg swego pomazańca.</verse>
				<verse number="11">Potem Elkana wrócił do Rama, do swego domu, a dziecko służyło PANU przy kapłanie Helim.</verse>
				<verse number="12">Lecz synowie Heliego byli synami Beliala i nie znali PANA.</verse>
				<verse number="13">Był bowiem taki zwyczaj kapłanów wobec ludu: kiedy ktoś składał ofiarę, sługa kapłana przychodził, gdy mięso się gotowało, z trójzębnymi widelcami w ręce.</verse>
				<verse number="14">I wkładał je do garnka, kotła, rondla lub misy i to, co wyjął widełkami, kapłan zabierał dla siebie. Tak czynili w Szilo wszystkim Izraelitom, którzy tam przychodzili.</verse>
				<verse number="15">Ponadto, zanim jeszcze spalono tłuszcz, przychodził sługa kapłana i mówił do człowieka składającego ofiary: Daj mięso na pieczeń dla kapłana, bo nie weźmie on od ciebie mięsa gotowanego, tylko surowe.</verse>
				<verse number="16">A jeśli taki człowiek mu odpowiedział: Niech najpierw spalą tłuszcz, a potem weź sobie, czego pragnie twoja dusza, wtedy on mówił: Nic z tego! Daj teraz! A jeśli nie dasz, zabiorę siłą.</verse>
				<verse number="17">Tak więc grzech tych sług był bardzo wielki przed PANEM, gdyż ludzie lekceważyli ofiary PANA.</verse>
				<verse number="18">Samuel zaś służył przed PANEM jako chłopiec, przepasany lnianym efodem.</verse>
				<verse number="19">A jego matka robiła mu mały płaszcz i przynosiła mu [go] co roku, gdy chodziła z mężem składać doroczną ofiarę.</verse>
				<verse number="20">I Heli błogosławił Elkanie i jego żonie, mówiąc: Niech PAN da ci potomstwo z tej kobiety za uproszonego, którego oddała PANU. I wracali do swojego domu.</verse>
				<verse number="21">I PAN nawiedził Annę, a ona poczęła i urodziła trzech synów i dwie córki. A chłopiec Samuel dorastał przed PANEM.</verse>
				<verse number="22">Heli zaś bardzo się zestarzał i usłyszał o wszystkim, co jego synowie czynili wobec całego Izraela, oraz o tym, że obcowali z kobietami, które się zbierały przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="23">I powiedział do nich: Dlaczego czynicie takie rzeczy? Słyszę o waszych złych czynach od całego ludu.</verse>
				<verse number="24">Nie, moi synowie, gdyż niedobra to wieść, którą słyszę. Doprowadzacie lud PANA do przestępstwa.</verse>
				<verse number="25">Jeśli człowiek zgrzeszy przeciw człowiekowi, będzie go sądzić sędzia, ale jeśli człowiek zgrzeszy przeciw PANU, któż się za nim wstawi? Oni jednak nie posłuchali głosu swego ojca, bo PAN chciał ich zabić.</verse>
				<verse number="26">A chłopiec Samuel rósł i podobał się zarówno PANU, jak i ludziom.</verse>
				<verse number="27">Potem przyszedł mąż Boży do Heliego i powiedział mu: Tak mówi PAN: Czy nie objawiłem się wyraźnie domowi twego ojca, gdy byli w Egipcie w domu faraona?</verse>
				<verse number="28">I wybrałem go sobie spośród wszystkich pokoleń Izraela na kapłana, aby składał ofiary na moim ołtarzu, palił kadzidło i nosił efod przede mną. Dałem też domowi twego ojca wszystkie ofiary ogniowe od synów Izraela.</verse>
				<verse number="29">Dlaczego podeptaliście moją ofiarę krwawą i pokarmową, które rozkazałem [składać] w przybytku? Dlaczego [bardziej] uczciłeś swoich synów ode mnie, abyście utuczyli się z pierwocin wszystkich ofiar pokarmowych Izraela, mojego ludu?</verse>
				<verse number="30">Dlatego PAN, Bóg Izraela, mówi: Wprawdzie powiedziałem: Twój dom i dom twego ojca będzie chodzić przede mną na wieki, ale teraz PAN mówi: Nie będzie tak! Tych bowiem, którzy mnie czczą, ja będę czcić, a ci, którzy mną gardzą, będą wzgardzeni.</verse>
				<verse number="31">Oto nadchodzą dni, gdy odetnę twe ramię i ramię domu twego ojca, aby już nie było starca w twoim domu;</verse>
				<verse number="32">I zobaczysz przeciwnika w przybytku, wśród całego szczęścia, którego Bóg udzieli Izraelowi, i nie będzie starca w twoim domu po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="33">Lecz nie wytracę od swego ołtarza każdego człowieka spośród ciebie, aby trapić twe oczy i ścisnąć boleścią twoją duszę. Cały przyrost twego domu umrze w sile wieku.</verse>
				<verse number="34">A to będzie znakiem, który przyjdzie na twoich dwóch synów, Chofniego i Pinchasa: obydwaj umrą tego samego dnia.</verse>
				<verse number="35">I wzbudzę sobie kapłana wiernego, [który] będzie postępował według mego serca i mojej myśli. Zbuduję mu trwały dom, a on będzie chodził przed moim pomazańcem po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="36">I stanie się tak, że ktokolwiek pozostanie w twoim domu, ten przyjdzie i pokłoni mu się za srebrną monetę i za kawałek chleba, mówiąc: Dopuść mnie, proszę, do jednego z [urzędów] kapłańskich, abym mógł jeść kawałek chleba.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A chłopiec Samuel służył PANU przed Helim. W tych dniach słowo PANA było drogocenne i nie było jawnego widzenia.</verse>
				<verse number="2">Pewnego dnia, gdy Heli leżał na swoim miejscu, a jego oczy już zaczęły słabnąć i nie mógł widzieć;</verse>
				<verse number="3">A lampa Boża jeszcze nie zgasła w świątyni PANA, gdzie była arka Boga, i Samuel też się położył;</verse>
				<verse number="4">PAN zawołał Samuela, a on odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="5">I przybiegł do Heliego, i powiedział: Oto jestem, gdyż mnie wołałeś. A on odparł: Nie wołałem, wróć i połóż się. Poszedł więc i położył się.</verse>
				<verse number="6">PAN ponownie zawołał Samuela. I Samuel wstał, poszedł do Heliego i powiedział: Oto jestem, gdyż mnie wołałeś. On [mu] odpowiedział: Nie wołałem, mój synu; wróć i połóż się.</verse>
				<verse number="7">A Samuel jeszcze nie znał PANA i słowo PANA nie zostało mu jeszcze objawione.</verse>
				<verse number="8">I PAN zawołał Samuela po raz trzeci. Wstał więc, poszedł do Heliego i powiedział: Oto jestem, gdyż mnie wołałeś. Wtedy Heli zrozumiał, że PAN wołał chłopca.</verse>
				<verse number="9">I Heli powiedział do Samuela: Idź, połóż się, a jeśli cię zawoła, powiedz: Mów, PANIE, bo twój sługa słucha. Samuel poszedł więc i położył się na swoim miejscu.</verse>
				<verse number="10">Potem PAN przyszedł, stanął i zawołał tak jak poprzednio: Samuelu, Samuelu! I Samuel odpowiedział: Mów, bo twój sługa słucha.</verse>
				<verse number="11">Wtedy PAN powiedział do Samuela: Oto uczynię [taką] rzecz w Izraelu, że każdemu, kto o niej usłyszy, zadzwoni w obu uszach.</verse>
				<verse number="12">W tym dniu dokonam na Helim wszystkiego, co mówiłem przeciwko jego domowi, od początku do końca.</verse>
				<verse number="13">I dałem mu poznać, że osądzę jego dom na wieki za nieprawość, o której wiedział. Jego synowie bowiem postępowali nikczemnie, a on ich nie poskromił.</verse>
				<verse number="14">Dlatego przysiągłem domowi Heliego, że nieprawość domu Heliego nigdy nie będzie oczyszczona [żadną] ofiarą [krwawą] ani ofiarą pokarmową.</verse>
				<verse number="15">I Samuel do rana leżał, po czym otworzył drzwi domu PANA. Samuel jednak bał się oznajmić Heliemu o widzeniu.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Heli zawołał Samuela: Samuelu, synu mój. Ten odpowiedział: Oto jestem.</verse>
				<verse number="17">I zapytał: Cóż to za słowa, które [PAN] ci powiedział? Nie ukrywaj tego, proszę, przede mną. Niech Bóg tak ci uczyni i tamto dorzuci, jeśli ukryjesz przede mną cokolwiek z tego, co ci powiedział.</verse>
				<verse number="18">Samuel opowiedział mu więc wszystko i nie ukrył [nic] przed nim. A [on] odparł: To PAN. Niech czyni to, co dobre w jego oczach.</verse>
				<verse number="19">I Samuel rósł, a PAN był z nim i nie pozwolił upaść na ziemię [żadnemu] z jego słów.</verse>
				<verse number="20">A cały Izrael od Dan aż do Beer-Szeby poznał, że Samuel stał się wiernym prorokiem PANA.</verse>
				<verse number="21">PAN zaś ukazywał się znowu w Szilo. PAN bowiem objawił się Samuelowi w Szilo przez słowo PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">I słowo Samuela dotarło do całego Izraela. W tym czasie Izrael wyruszył przeciwko Filistynom do walki i rozbili obóz koło Ebenezer. Filistyni zaś rozbili obóz w Afek.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Filistyni ustawili się w szyku bojowym przeciwko Izraelowi. Gdy walka rozgorzała, Izrael został pobity przez Filistynów, którzy zabili na polu bitwy około czterech tysięcy ludzi.</verse>
				<verse number="3">I kiedy lud wrócił do obozu, starsi Izraela powiedzieli: Dlaczego PAN pobił nas dziś przed Filistynami? Sprowadźmy do siebie z Szilo arkę przymierza PANA, by weszła między nas i wybawiła nas z rąk naszych wrogów.</verse>
				<verse number="4">Posłał więc lud do Szilo, by sprowadzić stamtąd arkę przymierza PANA zastępów, który zasiada między cherubinami. Byli tam też z arką przymierza Boga dwaj synowie Helego, Chofni i Pinchas.</verse>
				<verse number="5">A gdy arka przymierza PANA przybyła do obozu, cały Izrael zawołał wielkim głosem, że aż ziemia zadrżała.</verse>
				<verse number="6">Kiedy Filistyni usłyszeli ten okrzyk, pytali: Cóż to za wielki okrzyk w obozie Hebrajczyków? I dowiedzieli się, że arka PANA przybyła do obozu.</verse>
				<verse number="7">I Filistyni zlękli się, gdyż mówiono: Bóg przybył do ich obozu. I mówili: Biada nam, bo czegoś takiego nigdy przedtem nie było.</verse>
				<verse number="8">Biada nam! Któż nas wybawi z rąk tych potężnych bogów? To są ci bogowie, którzy porazili Egipt wszelką plagą na pustyni.</verse>
				<verse number="9">Umacniajcie się i bądźcie mężni, o Filistyni, abyście nie służyli Hebrajczykom, tak jak [oni] wam służyli. Bądźcie więc mężni i walczcie!</verse>
				<verse number="10">Wtedy Filistyni walczyli, a Izrael został pokonany i każdy uciekał do swego namiotu. Była to wielka klęska, gdyż poległo trzydzieści tysięcy z piechoty Izraela.</verse>
				<verse number="11">I arka Boga została zabrana, a dwaj synowie Heliego, Chofni i Pinchas, polegli.</verse>
				<verse number="12">A pewien Beniaminita uciekł z bitwy i przyszedł do Szilo tego samego dnia w podartej szacie i z prochem na swojej głowie.</verse>
				<verse number="13">Kiedy przyszedł, oto Heli siedział na krześle przy drodze i wyczekiwał, bo jego serce drżało o arkę Boga. Gdy ten człowiek przyszedł do miasta i opowiedział o tym, całe miasto podniosło krzyk.</verse>
				<verse number="14">I kiedy Heli usłyszał ten krzyk, powiedział: Cóż to za zgiełk? A ten człowiek śpiesznie przyszedł i oznajmił o tym Heliemu.</verse>
				<verse number="15">A Heli miał już dziewięćdziesiąt osiem lat i jego oczy tak zasłabły, że nie mógł [nic] widzieć.</verse>
				<verse number="16">Człowiek ten powiedział do Heliego: Przychodzę z bitwy, bo dziś z niej uciekłem. On zaś zapytał: Cóż [tam] się stało, mój synu?</verse>
				<verse number="17">Posłaniec odpowiedział: Izrael uciekł przed Filistynami i lud poniósł wielką klęskę. Zginęli także twoi dwaj synowie, Chofni i Pinchas, a arka Boga została zabrana.</verse>
				<verse number="18">A gdy wspomniał o arce Boga, [Heli] spadł z krzesła na wznak obok bramy, złamał sobie kark i umarł. [Był] bowiem człowiekiem starym i ociężałym, a sądził Izraela przez czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="19">Jego synowa, żona Pinchasa, była brzemienna i bliska porodu, a gdy usłyszała wieści o zabraniu arki Bożej i o śmierci jej teścia i męża, skuliła się i urodziła. Dosięgły ją bowiem bóle [porodowe].</verse>
				<verse number="20">Gdy umierała, [kobiety], które były przy niej, powiedziały: Nie bój się, bo urodziłaś syna. Lecz ona nic nie odpowiedziała ani nie zwróciła [na to] uwagi.</verse>
				<verse number="21">I nazwała dziecko Ikabod, mówiąc: Odeszła chwała od Izraela – z powodu zabrania arki Boga i z powodu jej teścia i męża.</verse>
				<verse number="22">Dlatego powiedziała: Odeszła chwała od Izraela, gdyż arka Boga została zabrana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A Filistyni wzięli arkę Boga i zanieśli ją z Ebenezer do Aszdodu.</verse>
				<verse number="2">Następnie Filistyni wzięli arkę Boga i wprowadzili do świątyni Dagona, i postawili obok Dagona.</verse>
				<verse number="3">A gdy nazajutrz rano Aszdodyci wstali, oto Dagon leżał twarzą do ziemi przed arką PANA. Podnieśli więc Dagona i postawili go na swoim miejscu.</verse>
				<verse number="4">Gdy [zaś] wstali kolejnego dnia rano, oto Dagon leżał twarzą do ziemi przed arką PANA. Głowa Dagona i obie dłonie jego rąk [leżały] odcięte na progu, z Dagona pozostał tylko [tułów].</verse>
				<verse number="5">Dlatego kapłani Dagona i wszyscy, którzy wchodzą do świątyni Dagona, nie stąpają na progu Dagona w Aszdodzie aż do dziś.</verse>
				<verse number="6">Lecz ręka PANA zaciążyła nad mieszkańcami Aszdodu i niszczyła ich. Ukarał ich wrzodami – zarówno Aszdod, jak i jego okolice.</verse>
				<verse number="7">Gdy więc mieszkańcy Aszdodu zauważyli, co się działo, powiedzieli: Arka Boga Izraela nie może z nami zostać, gdyż jego ręka jest surowa wobec nas i wobec Dagona, naszego boga.</verse>
				<verse number="8">Zwołali więc i zebrali u siebie wszystkich książąt filistyńskich i powiedzieli: Co mamy zrobić z arką Boga Izraela? I odpowiedzieli: Niech arka Boga Izraela zostanie przeniesiona do Gat. I przeniesiono [tam] arkę Boga Izraela.</verse>
				<verse number="9">A gdy ją przenieśli, ręka PANA powstała przeciwko miastu i dotknęła je wielkim uciskiem. Pokarała mieszkańców miasta, od najmniejszego do największego, i pojawiły się u nich wrzody w ukrytych [miejscach].</verse>
				<verse number="10">Wysłali więc arkę Boga do Ekronu. A gdy arka Boga przybyła do Ekronu, Ekronici zawołali: Przynieśli do nas arkę Boga Izraela, aby zgładzić nas i nasz lud.</verse>
				<verse number="11">Dlatego zwołali i zgromadzili wszystkich książąt filistyńskich, i powiedzieli: Odeślijcie arkę Boga Izraela, niech powróci na swoje miejsce, aby nie zabiła nas i naszego ludu. W całym mieście panował bowiem śmiertelny strach i bardzo zaciążyła tam ręka Boga.</verse>
				<verse number="12">A mieszkańcy, którzy nie umarli, byli dotknięci wrzodami. I krzyk miasta wznosił się ku niebu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I arka PANA przebywała w ziemi Filistynów przez siedem miesięcy.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Filistyni zwołali kapłanów i wróżbitów i zapytali: Co mamy zrobić z arką PANA? Powiedzcie nam, jak mamy ją odesłać na swoje miejsce?</verse>
				<verse number="3">Ci odpowiedzieli: Jeśli odsyłacie arkę Boga Izraela, nie odsyłajcie jej z niczym, lecz koniecznie oddajcie mu ofiarę za grzech: wtedy będziecie uzdrowieni i dowiecie się, czemu jego ręka nie odstąpiła od was.</verse>
				<verse number="4">I powiedzieli: Jaką ofiarę za grzech mamy mu złożyć? Odpowiedzieli: Według liczby książąt filistyńskich pięć wrzodów złotych i pięć myszy złotych. Ta sama bowiem plaga dotknęła was wszystkich i waszych książąt.</verse>
				<verse number="5">I sporządzicie podobizny waszych wrzodów i podobizny waszych myszy, które niszczą ziemię, i oddacie chwałę Bogu Izraela. Może odejmie swoją rękę od was, waszych bogów i waszej ziemi.</verse>
				<verse number="6">Dlaczego zatwardzacie swoje serca tak, jak Egipcjanie i faraon zatwardzali swoje serca? Czy [nie dopiero] wtedy, gdy czynił wśród nich cudowne rzeczy, wypuścili ich, aby wyszli?</verse>
				<verse number="7">Teraz więc przygotujcie nowy wóz, weźcie dwie mleczne krowy, na które nie nałożono jarzma, i zaprzęgnijcie te krowy do wozu, a ich cielęta odprowadźcie od nich do domu.</verse>
				<verse number="8">Weźcie też arkę PANA i włóżcie ją na wóz; a złote przedmioty, które oddajecie jako ofiarę za grzech, włóżcie do skrzynki obok niej. Po czym puśćcie go i niech jedzie.</verse>
				<verse number="9">Wtedy patrzcie – jeśli pojedzie drogą własnej granicy do Bet-Szemesz, [to PAN] wyrządził nam to wielkie zło. Lecz jeśli nie, to będziemy wiedzieli, że to nie jego ręka nas dotknęła, [ale] to, co nas spotkało, było przypadkiem.</verse>
				<verse number="10">I ci ludzie tak uczynili: wzięli dwie mleczne krowy i zaprzęgli je do wozu, a ich cielęta zamknęli w domu.</verse>
				<verse number="11">Potem włożyli arkę PANA na wóz oraz skrzynkę ze złotymi myszami i z podobiznami swoich wrzodów.</verse>
				<verse number="12">I krowy poszły prostą drogą ku Bet-Szemesz. Szły jednym gościńcem, a idąc, ryczały i nie zbaczały ani w prawo, ani w lewo. A książęta filistyńscy szli za nimi aż do granicy Bet-Szemesz.</verse>
				<verse number="13">W tym czasie mieszkańcy Bet-Szemesz żęli pszenicę w dolinie, a gdy podnieśli swe oczy, zobaczyli arkę i uradowali się na jej widok.</verse>
				<verse number="14">Wóz zaś dotarł na pole Jozuego z Bet-Szemesz i tam się zatrzymał, tam też był wielki kamień. Wtedy porąbali drewno [z tego] wozu i złożyli PANU krowy na ofiarę całopalną.</verse>
				<verse number="15">Lewici zdjęli arkę PANA oraz skrzynkę obok niej, w której [były] złote przedmioty, i postawili to na tym wielkim kamieniu. Ludzie zaś z Bet-Szemesz w tym dniu złożyli PANU całopalenia i ofiary.</verse>
				<verse number="16">Gdy pięciu książąt filistyńskich zobaczyło to [wszystko], tego samego dnia powrócili do Ekronu.</verse>
				<verse number="17">A oto złote wrzody, które Filistyni oddali PANU jako ofiarę za grzech: za Aszdod – jeden, za Gazę – jeden, za Aszkelon – jeden, za Gat – jeden i za Ekron – jeden.</verse>
				<verse number="18">Dodatkowo złote myszy według liczby wszystkich miast filistyńskich [należących] do pięciu książąt, [zarówno] warownych miast, jak i wiosek bez muru, i aż do [tego] wielkiego kamienia, na którym postawili arkę PANA. [Znajduje się] aż do dziś na polu Jozuego z Bet-Szemesz.</verse>
				<verse number="19">Lecz PAN wytracił spośród ludzi z Bet-Szemesz, ponieważ zaglądali do arki PANA, zabił z ludu pięćdziesiąt tysięcy siedemdziesiąt osób. I lud [ich] opłakiwał, ponieważ PAN zadał ludowi wielką klęskę.</verse>
				<verse number="20">Ludzie z Bet-Szemesz mówili: Któż zdoła ostać się przed tym świętym PANEM Bogiem? I do kogo on pójdzie od nas?</verse>
				<verse number="21">Wyprawili więc posłańców do mieszkańców Kiriat-Jearim z wiadomością: Filistyni zwrócili arkę PANA. Przyjdźcie i zabierzcie ją do siebie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Przyszli więc ludzie z Kiriat-Jearim, zabrali arkę PANA i wnieśli ją do domu Abinadaba na wzgórzu. Eleazara zaś, jego syna, poświęcili, aby strzegł arki PANA.</verse>
				<verse number="2">A od dnia przybycia arki do Kiriat-Jearim upłynęło dużo czasu, to jest dwadzieścia lat, a cały dom Izraela płakał za PANEM.</verse>
				<verse number="3">I Samuel powiedział do całego domu Izraela: Jeśli z całego swego serca nawrócicie się do PANA, wyrzućcie spośród siebie obcych bogów oraz Asztarty i przygotujcie swoje serce PANU, i służcie tylko jemu. Wtedy wybawi was z ręki Filistynów.</verse>
				<verse number="4">Synowie Izraela usunęli więc Baalów i Asztarty i służyli tylko PANU.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Samuel powiedział: Zgromadźcie całego Izraela w Mispie, a ja będę modlił się za wami do PANA.</verse>
				<verse number="6">Zgromadzili się więc w Mispie i czerpali wodę, którą wylewali przed PANEM. Pościli tam tego dnia i mówili: Zgrzeszyliśmy przeciw PANU. A Samuel sądził synów Izraela w Mispie.</verse>
				<verse number="7">A [gdy] Filistyni usłyszeli, że synowie Izraela zgromadzili się w Mispie, wyruszyli książęta filistyńscy przeciw Izraelowi. Kiedy usłyszeli o tym synowie Izraela, zlękli się Filistynów.</verse>
				<verse number="8">I synowie Izraela powiedzieli do Samuela: Nie przestawaj wołać za nami do PANA, naszego Boga, aby nas wybawił z ręki Filistynów.</verse>
				<verse number="9">Samuel wziął więc jedno jagnię ssące i złożył je PANU w ofierze całopalnej. I Samuel wołał do PANA za Izraelem, a PAN go wysłuchał.</verse>
				<verse number="10">A kiedy Samuel składał całopalenie, Filistyni nadciągnęli, aby walczyć z Izraelem. Lecz w tym dniu PAN zagrzmiał wielkim grzmotem nad Filistynami i rozproszył ich tak, że zostali pobici przed Izraelem.</verse>
				<verse number="11">A Izraelici wyruszyli z Mispy, gonili Filistynów i bili ich aż pod Bet-Kar.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Samuel wziął kamień, ustawił go między Mispą a Szen i nazwał go Ebenezer, mówiąc: Aż dotąd pomagał nam PAN.</verse>
				<verse number="13">Tak zostali upokorzeni Filistyni i już nie przekraczali granic Izraela, a ręka PANA była przeciwko Filistynom po wszystkie dni Samuela.</verse>
				<verse number="14">Izraelowi zostały przywrócone miasta, które Filistyni zabrali Izraelowi, od Ekronu aż do Gat, a ich granice wyzwolił Izrael z ręki Filistynów. I pokój panował między Izraelem a Amorytami.</verse>
				<verse number="15">A Samuel sądził Izraela po wszystkie dni swego życia.</verse>
				<verse number="16">Co roku chodził też i obchodził Betel, Gilgal i Mispę i sądził Izraela we wszystkich tych miejscach.</verse>
				<verse number="17">Potem wracał do Rama, ponieważ tam był jego dom. Tam sądził Izraela i tam też zbudował ołtarz PANU.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A gdy Samuel zestarzał się, ustanowił swoich synów sędziami nad Izraelem.</verse>
				<verse number="2">Jego pierworodny syn miał na imię Joel, a drugi [syn] – Abija; [byli oni] sędziami w Beer-Szebie.</verse>
				<verse number="3">Jednak jego synowie nie chodzili jego drogami, lecz skłaniali się ku zyskowi, brali łapówki i wypaczali sąd.</verse>
				<verse number="4">Zebrali się więc wszyscy starsi Izraela i przyszli do Samuela, do Rama;</verse>
				<verse number="5">I powiedzieli mu: Oto zestarzałeś się, a twoi synowie nie chodzą twoimi drogami. Ustanów nam więc króla, aby nas sądził, jak to [jest] u wszystkich narodów.</verse>
				<verse number="6">Lecz Samuelowi nie podobało się to, że mówili: Daj nam króla, aby nas sądził. I modlił się Samuel do PANA.</verse>
				<verse number="7">Wtedy PAN powiedział do Samuela: Posłuchaj głosu tego ludu we wszystkim, co ci powiedzą, gdyż nie tobą wzgardzili, ale mną wzgardzili, abym nie królował nad nimi.</verse>
				<verse number="8">A zgodnie ze wszystkim, co uczynili od [tego] dnia, kiedy wyprowadziłem ich z Egiptu, aż do dziś, gdy mnie opuścili i służyli obcym bogom, tak też czynią z tobą.</verse>
				<verse number="9">Teraz więc posłuchaj ich głosu, ale stanowczo ostrzeż ich i oznajmij [im] prawo króla, który będzie nad nimi panować.</verse>
				<verse number="10">I Samuel powiedział wszystkie słowa PANA do ludu, który go prosił o króla;</verse>
				<verse number="11">I mówił: Takie będzie prawo króla, który będzie panował nad wami: Będzie brał waszych synów, by ich osadzić w swych rydwanach, ustanowić ich jeźdźcami, a [inni] będą biegać przed jego rydwanem;</verse>
				<verse number="12">I ustanowi ich sobie dowódcami nad tysiącami i nad pięćdziesiątkami; [wyznaczy ich], aby uprawiali jego rolę i zbierali jego plony, i robili sprzęt wojenny oraz sprzęt do jego rydwanów.</verse>
				<verse number="13">Wasze córki również zabierze, aby przyrządzały wonności oraz aby były kucharkami i piekarkami.</verse>
				<verse number="14">Zabierze też wasze pola, winnice i sady oliwne, te najlepsze, i da swoim sługom.</verse>
				<verse number="15">Z waszych zasiewów i winnic będzie pobierał dziesięcinę i odda ją swoim urzędnikom i sługom.</verse>
				<verse number="16">Weźmie również wasze sługi i służące oraz waszych najlepszych młodzieńców, a także wasze osły, i zatrudni w swojej pracy.</verse>
				<verse number="17">Pobierze dziesięcinę z waszych trzód, a wy będziecie jego sługami.</verse>
				<verse number="18">I będziecie wołać tego dnia z powodu waszego króla, którego sobie wybraliście, a PAN nie wysłucha was w tym dniu.</verse>
				<verse number="19">Lud jednak nie chciał posłuchać głosu Samuela i mówił: Nie tak, ale niech będzie król nad nami;</verse>
				<verse number="20">Abyśmy też byli jak wszystkie narody – aby nasz król sądził nas, aby nam przewodził i prowadził nasze wojny.</verse>
				<verse number="21">A Samuel wysłuchał wszystkich słów ludu i powtórzył je do uszu PANA.</verse>
				<verse number="22">I PAN powiedział do Samuela: Posłuchaj ich głosu i ustanów nad nimi króla. Samuel powiedział więc do mężczyzn Izraela: Idźcie każdy do swego miasta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Był pewien człowiek z [pokolenia] Beniamina, któremu na imię było Kisz – syn Abiela, syna Cerora, syna Bekorata, syna Afiacha, Beniaminita, dzielny mąż.</verse>
				<verse number="2">Miał on syna imieniem Saul, urodziwego młodzieńca. Nie [było] nikogo spośród synów Izraela przystojniejszego niż on. Wzrostem o głowę przewyższał cały lud.</verse>
				<verse number="3">A zaginęły oślice Kisza, ojca Saula. Wtedy Kisz powiedział do swego syna Saula: Weź teraz ze sobą jednego ze sług i wstań, idź, poszukaj oślic.</verse>
				<verse number="4">Przeszedł więc przez górę Efraim i przez ziemię Szalisza, lecz [ich] nie znaleźli. Przeszli także przez ziemię Szaalim, ale [ich] nie [znaleźli]. Przeszli też przez ziemię Beniamina i [ich] nie znaleźli.</verse>
				<verse number="5">Kiedy przyszli do ziemi Suf, Saul powiedział do swego sługi, który z nim był: Chodź, wracajmy, by czasem mój ojciec nie zaniechał [troski] o oślice i nie martwił się o nas.</verse>
				<verse number="6">Ten mu odpowiedział: Oto teraz w tym mieście [jest] mąż Boży, człowiek szanowany; wszystko, co mówi, spełnia się. Pójdźmy więc tam, może wskaże nam drogę, którą mamy iść.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Saul odpowiedział swemu słudze: Jeśli pójdziemy, cóż przyniesiemy temu człowiekowi? Chleb bowiem wyczerpał się już w naszych torbach i nie mamy podarunku, który moglibyśmy przynieść mężowi Bożemu. Cóż mamy?</verse>
				<verse number="8">Sługa znowu odpowiedział Saulowi: Oto mam przy sobie ćwierć srebrnego sykla. Dam to mężowi Bożemu, aby oznajmił nam naszą drogę.</verse>
				<verse number="9">Dawniej w Izraelu, kiedy ktoś szedł poradzić się Boga, tak mówił: Chodźcie, pójdziemy do widzącego. Dzisiejszego proroka bowiem dawniej nazywano widzącym.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Saul powiedział do swego sługi: Słuszne [jest] twoje słowo, chodź, pójdziemy. I udali się do miasta, w którym był mąż Boży.</verse>
				<verse number="11">A gdy wchodzili na górę do miasta, spotkali dziewczęta, które wyszły naczerpać wody. I zapytali je: Czy jest tu widzący?</verse>
				<verse number="12">One odpowiedziały im: Tak, oto jest przed tobą. Pośpiesz się, dziś bowiem przyszedł do miasta, gdyż dziś lud [składa] ofiary na wyżynie.</verse>
				<verse number="13">Gdy wejdziecie do miasta, znajdziecie go, zanim pójdzie na wyżynę na posiłek. Lud bowiem nie będzie jadł, dopóki [on] nie przyjdzie, gdyż on błogosławi ofiarę. Dopiero potem jedzą zaproszeni. Idźcie więc, bo właśnie teraz go spotkacie.</verse>
				<verse number="14">Ruszyli więc do miasta. A gdy wchodzili do miasta, oto Samuel wychodził im naprzeciw, udając się na wyżynę.</verse>
				<verse number="15">A PAN wyjawił Samuelowi na dzień przed przybyciem Saula, mówiąc mu:</verse>
				<verse number="16">Jutro w tym czasie wyślę do ciebie człowieka z ziemi Beniamina. Jego namaścisz na wodza nad moim ludem Izraelem; a on wybawi mój lud z rąk Filistynów. Wejrzałem bowiem na swój lud, gdyż jego lament dotarł do mnie.</verse>
				<verse number="17">A gdy Samuel zobaczył Saula, PAN mu powiedział: Oto człowiek, o którym ci powiedziałem. Właśnie on będzie panował nad moim ludem.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Saul zbliżył się do Samuela w bramie i powiedział: Proszę, powiedz mi, gdzie jest dom widzącego?</verse>
				<verse number="19">Samuel odpowiedział Saulowi: Ja jestem widzący. Idź przede mną na wyżynę. Dziś będziecie jeść ze mną, a jutro rano odprawię cię i powiem ci wszystko, co jest w twoim sercu.</verse>
				<verse number="20">A co do oślic, które ci zaginęły trzy dni temu, nie martw się, bo już się znalazły. I na kogo jest zwrócone wszelkie pragnienie Izraela? Czy nie na ciebie i na cały dom twego ojca?</verse>
				<verse number="21">Saul odpowiedział: Czyż nie jestem Beniaminitą – z najmniejszego pokolenia Izraela? I czyż moja rodzina nie jest najmniejsza ze wszystkich rodzin pokolenia Beniamina? Dlaczego więc mówisz do mnie takie słowa?</verse>
				<verse number="22">I Samuel zabrał Saula i jego sługę, zaprowadził ich do sali i dał im pierwsze miejsce wśród zaproszonych, a było ich około trzydziestu ludzi.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Samuel powiedział do kucharza: Podaj tę część, którą ci dałem i o której ci mówiłem: Zatrzymaj ją u siebie;</verse>
				<verse number="24">Kucharz przyniósł łopatkę i to, co było na niej, i położył przed Saulem, a [Samuel] powiedział: Oto co zostało, połóż to przed sobą i jedz, bo [kiedy] powiedziałem: Wezwałem lud – zostało [to] zachowane dla ciebie na tę chwilę. I Saul jadł razem z Samuelem tego dnia.</verse>
				<verse number="25">A gdy zeszli z wyżyny do miasta, Samuel rozmawiał z Saulem na dachu.</verse>
				<verse number="26">Potem wstali wcześnie rano. I gdy zaczęło świtać, Samuel zawołał Saula na dach, mówiąc: Wstań, a wyprawię cię. Saul wstał więc i obaj wyszli z domu, on i Samuel.</verse>
				<verse number="27">A gdy schodzili ku granicy miasta, Samuel odezwał się do Saula: Powiedz słudze, aby poszedł przed nami. I gdy ten poszedł, [dodał]: Ty zaś zatrzymaj się na chwilę, abym ci oznajmił słowo Boże.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Wtedy Samuel wziął flakonik oliwy i wylał ją na jego głowę, pocałował go i powiedział: Czyż PAN nie namaścił cię na wodza nad swoim dziedzictwem?</verse>
				<verse number="2">Gdy dziś odejdziesz ode mnie, spotkasz dwóch mężczyzn przy grobie Racheli, na granicy Beniamina w Celcach, którzy ci powiedzą: Znalazły się oślice, których poszedłeś szukać, a twój ojciec zaniechał troski o oślice i martwi się o was, mówiąc: Cóż mam uczynić dla swego syna?</verse>
				<verse number="3">A gdy odejdziesz stamtąd dalej i przyjdziesz aż na pole Tabor, spotkają cię tam trzej mężczyźni idący do Boga, do Betel. Jeden będzie niósł troje koźląt, drugi będzie niósł trzy bochenki chleba, a trzeci będzie niósł bukłak wina.</verse>
				<verse number="4">I pozdrowią cię w pokoju, i dadzą ci dwa chleby, które weźmiesz z ich rąk.</verse>
				<verse number="5">Potem przyjdziesz na pagórek Boży, gdzie jest załoga filistyńska. A gdy tam będziesz wchodził do miasta, spotkasz się z gromadą proroków schodzących z wyżyny. Przed nimi będą: cytra, bęben, flet i harfa, a oni będą prorokować.</verse>
				<verse number="6">Wtedy zstąpi na ciebie Duch PANA i będziesz prorokował wraz z nimi, i przemienisz się w innego człowieka.</verse>
				<verse number="7">A gdy te znaki spełnią się na tobie, czyń wszystko, co zdoła [zrobić] twoja ręka, gdyż Bóg [jest] z tobą.</verse>
				<verse number="8">Potem pójdziesz przede mną do Gilgal, a ja przyjdę do ciebie, aby złożyć całopalenia i ofiary pojednawcze. Przez siedem dni będziesz czekał, aż przyjdę do ciebie i pokażę to, co masz czynić.</verse>
				<verse number="9">I kiedy odwrócił się, aby odejść od Samuela, Bóg przemienił mu serce na inne i w tym dniu spełniły się wszystkie te znaki.</verse>
				<verse number="10">I gdy przybyli na pagórek, spotkała go gromada proroków i spoczął na nim Duch Boży, i prorokował pośród nich.</verse>
				<verse number="11">A kiedy wszyscy, którzy go wcześniej znali, zobaczyli, że prorokuje razem z prorokami, mówili jeden do drugiego: Cóż się stało synowi Kisza? Czy również Saul [jest] wśród proroków?</verse>
				<verse number="12">[Pewien] człowiek spośród nich zapytał: A kto jest ich ojcem? Dlatego powstało przysłowie: Czyż i Saul [jest] wśród proroków?</verse>
				<verse number="13">A kiedy przestał prorokować, przyszedł na wyżynę.</verse>
				<verse number="14">Potem stryj Saula powiedział do niego i do jego sługi: Gdzie byliście? I odpowiedział: Szukaliśmy oślic. A widząc, że ich nie ma, poszliśmy do Samuela.</verse>
				<verse number="15">I stryj Saula powiedział: Powiedz mi, proszę, co wam powiedział Samuel.</verse>
				<verse number="16">Saul odpowiedział swemu stryjowi: Zapewnił nas, że oślice się znalazły. Lecz nie powiedział mu o sprawie królestwa, o którym Samuel mówił.</verse>
				<verse number="17">Potem Samuel zwołał lud do PANA do Mispy.</verse>
				<verse number="18">I przemówił do synów Izraela: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Ja wyprowadziłem Izraela z Egiptu i wybawiłem was z rąk Egipcjan oraz z rąk wszystkich królestw, które was uciskały;</verse>
				<verse number="19">Lecz wy dziś odrzuciliście waszego Boga, który was wybawił od wszystkich nieszczęść i ucisków, i powiedzieliście mu: Ustanów króla nad nami. Teraz więc ustawcie się przed PANEM według waszych pokoleń i według waszych tysięcy.</verse>
				<verse number="20">A gdy Samuel kazał zbliżyć się wszystkim pokoleniom Izraela, [los] padł na pokolenie Beniamina.</verse>
				<verse number="21">Potem kazał zbliżyć się pokoleniu Beniamina według jego rodzin i [los] padł na dom Matriego i trafił na Saula, syna Kisza. I szukali go, lecz go nie znaleźli.</verse>
				<verse number="22">Pytali więc PANA znowu: Czy przyjdzie jeszcze ten człowiek? PAN odpowiedział: Oto ukrył się wśród tobołów.</verse>
				<verse number="23">Pobiegli i przyprowadzili go stamtąd. Gdy stanął pośród ludu, wzrostem przewyższał o głowę cały lud.</verse>
				<verse number="24">I Samuel powiedział do całego ludu: Widzicie, kogo wybrał sobie PAN – że wśród całego ludu nie ma mu równego? A cały lud krzyknął: Niech żyje król!</verse>
				<verse number="25">Wtedy Samuel ogłosił ludowi prawo królewskie, spisał je w księdze i złożył przed PANEM. Potem Samuel odesłał cały lud, każdego do swego domu.</verse>
				<verse number="26">Również i Saul poszedł do swego domu do Gibea. A szli za nim wojownicy, których serca Bóg dotknął.</verse>
				<verse number="27">Lecz synowie Beliala powiedzieli: Ten ma nas wybawić? Wzgardzili nim i nie przynieśli mu żadnych darów. On zaś milczał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Wtedy nadciągnął Nachasz Ammonita i rozbił obóz przeciwko Jabesz-Gilead. I wszyscy mieszkańcy Jabesz powiedzieli do Nachasza: Zawrzyj z nami przymierze, a będziemy ci służyć.</verse>
				<verse number="2">Odpowiedział im Nachasz Ammonita: Zawrę z wami [przymierze], pod warunkiem że każdemu z was wyłupię prawe oko i będzie to hańba dla całego Izraela.</verse>
				<verse number="3">Starsi z Jabesz odpowiedzieli mu: Daj nam siedem dni na rozesłanie posłańców po wszystkich granicach Izraela. A jeśli nie będzie nikogo, kto by nas uratował, wtedy wyjdziemy do ciebie.</verse>
				<verse number="4">Przyszli więc posłańcy do Gibea, [miasta] Saula, i powtórzyli te słowa do uszu ludu. Cały lud zaś podniósł donośny lament i płakał.</verse>
				<verse number="5">A oto Saul wracał za wołami z pola i pytał się: Co [się stało] ludowi, że płacze? I opowiedzieli mu wszystkie słowa mieszkańców Jabesz.</verse>
				<verse number="6">Gdy Saul usłyszał te słowa, zstąpił na niego Duch Boży i [Saul] zapałał wielkim gniewem.</verse>
				<verse number="7">I wziął parę wołów, rozrąbał je na części i rozesłał je przez posłańców po wszystkich granicach Izraela, mówiąc: Tak się stanie z wołami każdego, kto nie wyruszy za Saulem i Samuelem. I padł strach PANA na lud, i wyruszyli jak jeden mąż.</verse>
				<verse number="8">Potem dokonał ich przeglądu w Bezek – było trzysta tysięcy synów Izraela, a mężczyzn Judy trzydzieści tysięcy.</verse>
				<verse number="9">I powiedzieli posłańcom, którzy przyszli: Tak powiedzcie mieszkańcom Jabesz-Gilead: Jutro, gdy przygrzeje słońce, zostaniecie wybawieni. Posłańcy wrócili więc i oznajmili to mieszkańcom Jabesz, a oni ucieszyli się.</verse>
				<verse number="10">Wtedy mieszkańcy Jabesz powiedzieli: Jutro wyjdziemy do was i uczynicie z nami wszystko, co się wam podoba.</verse>
				<verse number="11">Nazajutrz Saul podzielił lud na trzy oddziały. One wtargnęły do środka obozu podczas straży porannej i biły Ammonitów aż do dziennej spiekoty. Ci, którzy pozostali, rozpierzchli się tak, że dwóch razem nie zostało.</verse>
				<verse number="12">Wtedy lud powiedział do Samuela: Kto to mówił: Czy Saul będzie królować nad nami? Wydajcie [tych] ludzi, abyśmy ich zabili.</verse>
				<verse number="13">I Saul odpowiedział: Nikt nie zostanie zabity w tym dniu, gdyż dzisiaj PAN dokonał wybawienia w Izraelu.</verse>
				<verse number="14">Potem Samuel odezwał się do ludu: Chodźcie, pójdziemy do Gilgal i tam odnowimy królestwo.</verse>
				<verse number="15">Cały lud wyruszył więc do Gilgal i tam ustanowili Saula królem przed PANEM w Gilgal. Tam też składali ofiary pojednawcze przed PANEM i bardzo się radowali, Saul i wszyscy Izraelici.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Wtedy Samuel przemówił do całego Izraela: Posłuchałem waszego głosu we wszystkim, o czym mi mówiliście, i ustanowiłem nad wami króla.</verse>
				<verse number="2">A teraz król chodzi przed wami. Ja zaś zestarzałem się i osiwiałem. Oto moi synowie są z wami, a ja chodziłem przed wami od mojej młodości aż do dziś.</verse>
				<verse number="3">Oto jestem tu. Świadczcie przeciwko mnie przed PANEM i przed jego pomazańcem: Czy komu zabrałem wołu? Czy komu zabrałem osła? Czy kogoś oszukałem? Czy kogoś uciskałem? Czy z czyjejś ręki przyjąłem podarunek, aby na coś przymknąć oczy? [Jeśli tak], oddam wam wszystko.</verse>
				<verse number="4">I odpowiedzieli: Nie oszukałeś nas ani nie uciskałeś nas, ani nie wziąłeś żadnej rzeczy z niczyjej ręki.</verse>
				<verse number="5">Wtedy powiedział do nich: PAN jest świadkiem przeciwko wam, świadkiem jest też dzisiaj pomazaniec, że nic nie znaleźliście w mojej ręce. A [oni] odpowiedzieli: [On jest] świadkiem.</verse>
				<verse number="6">Samuel przemówił dalej do ludu: To PAN, który ustanowił Mojżesza i Aarona i który wyprowadził waszych ojców z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="7">Dlatego teraz stańcie, abym spierał się z wami przed PANEM o wszystkie sprawiedliwe dzieła PANA, które czynił wam i waszym ojcom.</verse>
				<verse number="8">Gdy Jakub przybył do Egiptu, a wasi ojcowie wołali do PANA, posłał PAN Mojżesza i Aarona, którzy wyprowadzili waszych ojców z Egiptu i posadzili ich na tym miejscu.</verse>
				<verse number="9">A [gdy] zapomnieli PANA, swego Boga, wydał ich w ręce Sisery, dowódcy wojska Chasoru, w ręce Filistynów i w ręce króla Moabu, a oni walczyli z nimi.</verse>
				<verse number="10">Lecz [gdy] wołali do PANA, mówiąc: Zgrzeszyliśmy, bo opuściliśmy PANA i służyliśmy Baalom i Asztartom. Teraz jednak wybaw nas z rąk naszych wrogów, a będziemy tobie służyli;</verse>
				<verse number="11">Wtedy PAN posłał Jerubbaala, Bedana, Jeftego i Samuela i wyrwał was z rąk waszych wrogów, którzy was otaczali, i mieszkaliście bezpiecznie.</verse>
				<verse number="12">A gdy widzieliście, że Nachasz, król synów Ammona, nadciągnął przeciwko wam, powiedzieliście do mnie: Nie tak, lecz król będzie panował nad nami. Choć PAN, wasz Bóg, był waszym królem.</verse>
				<verse number="13">Teraz więc oto jest król, którego sobie wybraliście, którego żądaliście. Oto PAN ustanowił nad wami króla.</verse>
				<verse number="14">Jeśli będziecie się bali PANA, jemu służyli, słuchali jego głosu i nie sprzeciwiali się słowu PANA, wtedy i wy, i król, który panuje nad wami, będziecie [szczęśliwie chodzić] za PANEM, swoim Bogiem.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli nie będziecie słuchać głosu PANA, a sprzeciwicie się słowu PANA, to ręka PANA będzie przeciwko wam, [tak jak] była przeciwko waszym ojcom.</verse>
				<verse number="16">Teraz stójcie więc i zobaczcie tę wielką rzecz, którą PAN uczyni na waszych oczach.</verse>
				<verse number="17">Czy nie dziś są żniwa pszeniczne? Będę wzywał PANA, a on ześle grzmoty i deszcz, abyście poznali i zobaczyli, jak wielka jest wasza niegodziwość, której się dopuściliście w oczach PANA, żądając dla siebie króla.</verse>
				<verse number="18">Samuel wołał więc do PANA, a PAN zesłał grzmoty i deszcz tego samego dnia. I cały lud bardzo bał się PANA i Samuela.</verse>
				<verse number="19">Wtedy cały lud powiedział do Samuela: Módl się za swoimi sługami do PANA, swego Boga, abyśmy nie pomarli. Dodaliśmy bowiem do wszystkich naszych grzechów to zło, że prosiliśmy dla siebie o króla.</verse>
				<verse number="20">Samuel odpowiedział ludowi: Nie bójcie się. Wprawdzie uczyniliście całe to zło. Nie odstępujcie jednak od PANA, lecz służcie PANU z całego swego serca;</verse>
				<verse number="21">A nie zbaczajcie [z tej drogi], by iść za marnościami, które w niczym wam nie pomogą ani was nie wybawią, gdyż są marnością.</verse>
				<verse number="22">PAN bowiem nie opuści swego ludu przez wzgląd na swoje wielkie imię, gdyż spodobało się PANU uczynić was swoim ludem.</verse>
				<verse number="23">A jeśli chodzi o mnie, nie daj Boże, bym miał grzeszyć przeciw PANU, przestając się modlić za was. Przeciwnie, będę was uczył dobrej i prostej drogi.</verse>
				<verse number="24">Tylko bójcie się PANA i służcie mu w prawdzie z całego swego serca. Spójrzcie, jak wielkie [rzeczy] wam uczynił.</verse>
				<verse number="25">Lecz jeśli będziecie trwać w niegodziwości, to zarówno wy, jak i wasz król zginiecie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Saul królował [już] rok, a gdy królował dwa lata nad Izraelem;</verse>
				<verse number="2">Wybrał sobie trzy tysiące [ludzi] z Izraela. Dwa tysiące było przy Saulu w Mikmas i na górze Betel, a tysiąc był z Jonatanem w Gibea Beniamina. Resztę ludu rozesłał, każdego do swego namiotu.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Jonatan pobił załogę Filistynów, która [była] w Geba, o czym usłyszeli Filistyni. Saul zadął więc w trąbę po całej ziemi i powiedział: Niech usłyszą [o tym] Hebrajczycy.</verse>
				<verse number="4">I cały Izrael usłyszał, że mówiono: Saul pobił załogę Filistynów i z tego powodu Izrael stał się obmierzły dla Filistynów. I zwołano lud, [by wyruszył] za Saulem do Gilgal.</verse>
				<verse number="5">Filistyni też zgromadzili się do walki z Izraelem: trzydzieści tysięcy rydwanów i sześć tysięcy jeźdźców, a ludu tak dużo jak piasku nad brzegiem morza. I nadciągnęli, i rozbili obóz w Mikmas, na wschód od Bet-Awen.</verse>
				<verse number="6">A gdy Izraelici widzieli, że są w niebezpieczeństwie – gdyż lud był strapiony – ukryli się w jaskiniach, zaroślach, skałach, twierdzach i jamach.</verse>
				<verse number="7">[Niektórzy] Hebrajczycy przeprawili się za Jordan, do ziemi Gad i Gilead. Lecz Saul jeszcze został w Gilgal, a cały lud szedł za nim strwożony.</verse>
				<verse number="8">I czekał przez siedem dni zgodnie z czasem wyznaczonym przez Samuela. Kiedy jednak Samuel nie przyszedł do Gilgal, cały lud odszedł od niego.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Saul powiedział: Przynieście mi całopalenie i ofiary pojednawcze. I złożył całopalenie.</verse>
				<verse number="10">Gdy skończył składać całopalenie, oto przyszedł Samuel, a Saul wyszedł mu naprzeciw, aby go przywitać.</verse>
				<verse number="11">I Samuel zapytał: Co uczyniłeś? Saul odpowiedział: Ponieważ widziałem, że lud rozchodzi się ode mnie, że ty nie przyszedłeś w oznaczonym czasie, a Filistyni zgromadzili się w Mikmas;</verse>
				<verse number="12">Wtedy powiedziałem: Oto Filistyni zstąpią na mnie do Gilgal, a ja jeszcze nie zjednałem sobie PANA. Przezwyciężyłem się więc i złożyłem całopalenie.</verse>
				<verse number="13">Samuel powiedział do Saula: Głupio postąpiłeś. Nie zachowałeś przykazania PANA, swego Boga, które ci nadał. PAN bowiem teraz utwierdziłby twoje królestwo nad Izraelem aż na wieki.</verse>
				<verse number="14">Lecz teraz twoje królestwo się nie ostoi. PAN wyszukał sobie człowieka według swego serca i PAN ustanowił go wodzem nad swoim ludem, gdyż nie zachowałeś tego, co ci PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Samuel wstał i wyruszył z Gilgal do Gibea Beniamina. I Saul policzył lud, który znajdował się przy nim: [było ich wszystkich] około sześciuset mężczyzn.</verse>
				<verse number="16">Saul więc i jego syn Jonatan oraz lud, który znajdował się przy nich, zostali w Gibea Beniamina. Filistyni zaś rozbili obóz w Mikmas.</verse>
				<verse number="17">I łupieżcy wyszli z obozu Filistynów w trzech oddziałach: jeden oddział skierował się w stronę Ofry, do ziemi Szaul.</verse>
				<verse number="18">Drugi oddział skierował się w stronę Bet-Choron. Trzeci zaś oddział udał się w stronę granicy przylegającej do doliny Seboim – ku pustyni.</verse>
				<verse number="19">Lecz w całej ziemi Izraela nie było żadnego kowala, bo Filistyni mówili: Niech Hebrajczycy nie robią mieczów ani włóczni.</verse>
				<verse number="20">Cały Izrael schodził więc do Filistynów, by każdy naostrzył sobie swój lemiesz, redlicę, siekierę i motykę.</verse>
				<verse number="21">Mieli bowiem tylko pilnik do ścierania lemieszy, motyk, wideł, siekier i ościeni.</verse>
				<verse number="22">Tak więc się stało, że w dniu bitwy nie można było znaleźć miecza ani włóczni w ręku całego ludu, [który był] z Saulem i Jonatanem. Znajdowały się tylko u Saula i jego syna Jonatana.</verse>
				<verse number="23">A załoga Filistynów wyruszyła na przełęcz Mikmas.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Pewnego dnia Jonatan, syn Saula, powiedział do swego giermka: Chodź, pójdziemy do załogi Filistynów, która jest po tamtej stronie. Lecz swemu ojcu nic [o tym] nie powiedział.</verse>
				<verse number="2">Saul zaś pozostał na krańcu Gibea pod drzewem granatu, które było w Migron. A lud, który [był] z nim, [liczył] około sześciuset mężczyzn.</verse>
				<verse number="3">A Achiasz, syn Achituba, brata Ikaboda, syna Pinchasa, syna Helego, kapłana PANA w Szilo, nosił [wtedy] efod. Lud zaś nie wiedział, że Jonatan odszedł.</verse>
				<verse number="4">Między przełęczami, gdzie Jonatan chciał przejść do załogi Filistynów, [była] ostra skała po jednej stronie i ostra skała po drugiej stronie; jedną z nich nazywano Boses, a drugą – Senne.</verse>
				<verse number="5">Jedna skała była zwrócona na północ, naprzeciw Mikmas, a druga – na południe, naprzeciw Gibea.</verse>
				<verse number="6">I Jonatan powiedział do swego giermka: Chodź, pójdziemy do załogi tych nieobrzezanych, może PAN zadziała dla nas, gdyż PANU nietrudno wybawić przez wielu czy przez niewielu.</verse>
				<verse number="7">Jego giermek odpowiedział mu: Czyń wszystko, co jest w twoim sercu. Idź, oto ja jestem z tobą według twojej woli.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Jonatan powiedział: Pójdziemy do tych ludzi i pokażemy się im.</verse>
				<verse number="9">Jeśli powiedzą nam: Czekajcie, aż przyjdziemy do was, to zatrzymamy się na swym miejscu i nie pójdziemy do nich;</verse>
				<verse number="10">Lecz jeśli powiedzą: Chodźcie do nas, to pójdziemy, gdyż PAN wydał ich w nasze ręce. To będzie dla nas znakiem.</verse>
				<verse number="11">Pokazali się więc obaj straży filistyńskiej. I Filistyni powiedzieli: Oto Hebrajczycy wychodzą z nor, w których się ukryli.</verse>
				<verse number="12">I ludzie ze straży odezwali się do Jonatana i giermka: Podejdźcie do nas, a pokażemy wam coś. Jonatan powiedział do swego giermka: Chodź za mną, gdyż PAN wydał ich w ręce Izraela.</verse>
				<verse number="13">Jonatan wspinał się na swych rękach i nogach, a jego giermek szedł za nim. I padali przed Jonatanem, a jego giermek, [idący] za nim, dobijał [ich].</verse>
				<verse number="14">To była pierwsza klęska, jaką [zadali] Jonatan i jego giermek. Zabili około dwudziestu ludzi, na przestrzeni około morgi pola.</verse>
				<verse number="15">I padł strach na obóz w polu i na cały lud. Przeraziły się także załoga oraz łupieżcy, a ziemia zatrzęsła się, wywołując wielką trwogę.</verse>
				<verse number="16">I strażnicy Saula w Gibea Beniamina zobaczyli, że tłum się rozpierzchł i biegł w bezładzie.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Saul powiedział do ludu, który przy nim [był]: Dokonajcie przeglądu i zobaczcie, kto od nas odszedł. A gdy dokonali przeglądu, okazało się, że nie [było] Jonatana i jego giermka.</verse>
				<verse number="18">Saul powiedział do Achiasza: Przynieś arkę Boga, gdyż arka Boga była w tym czasie u synów Izraela.</verse>
				<verse number="19">Kiedy Saul jeszcze mówił do kapłana, zamieszanie w obozie filistyńskim trwało i coraz bardziej się wzmagało. Saul powiedział więc do kapłana: Cofnij rękę.</verse>
				<verse number="20">Potem Saul i cały lud, który z nim był, zebrali się i przyszli na miejsce bitwy, a miecz każdego był zwrócony przeciwko drugiemu i porażka [była] bardzo wielka.</verse>
				<verse number="21">A Hebrajczycy, którzy byli przedtem z Filistynami i którzy zewsząd z nimi wyruszyli do obozu, również [przeszli] na stronę Izraelitów, którzy byli z Saulem i Jonatanem.</verse>
				<verse number="22">Wszyscy też Izraelici, którzy ukryli się na górze Efraim, gdy usłyszeli, że Filistyni uciekają, wyruszyli za nimi w pościg w tej bitwie.</verse>
				<verse number="23">I PAN wybawił Izraela w tym dniu, bitwa zaś przeniosła się aż do Bet-Awen.</verse>
				<verse number="24">A Izraelici byli strudzeni w tym dniu. Saul bowiem zaprzysiągł lud, mówiąc: Przeklęty człowiek, który jadłby [jakikolwiek] posiłek przed wieczorem, dopóki nie zemszczę się na swoich wrogach. Dlatego nikt z ludu nie skosztował [żadnego] posiłku.</verse>
				<verse number="25">Wtedy cały [lud] tej ziemi przyszedł do lasu, gdzie był miód na ziemi.</verse>
				<verse number="26">A gdy lud wszedł do lasu, ujrzał spływający miód. Nikt jednak nie podniósł ręki do ust, bo lud bał się tej przysięgi.</verse>
				<verse number="27">Lecz Jonatan nie słyszał, jak jego ojciec zaprzysięgał lud. Ściągnął więc koniec laski, którą miał w ręku, namoczył go w plastrze miodu i podniósł rękę do ust, a jego oczy rozbłysły.</verse>
				<verse number="28">Wtedy ktoś z ludu odezwał się: Twój ojciec zaprzysiągł lud, mówiąc: Przeklęty człowiek, który jadłby dzisiaj posiłek. A lud był wyczerpany.</verse>
				<verse number="29">Jonatan odpowiedział: Mój ojciec sprowadza nieszczęście na ziemię. Patrzcie, proszę, jak rozbłysły moje oczy, dlatego że skosztowałem trochę tego miodu.</verse>
				<verse number="30">Co dopiero, gdyby lud najadł się dziś z łupu swoich wrogów, który zdobył! Czy klęska wśród Filistynów nie byłaby większa?</verse>
				<verse number="31">W tym dniu pobili Filistynów od Mikmas [aż] do Ajjalon, a lud był bardzo wyczerpany.</verse>
				<verse number="32">Wtedy lud rzucił się na łup, brał owce, woły i cielęta i zarzynał je na ziemi, i jadł [je] razem z krwią.</verse>
				<verse number="33">I doniesiono [o tym] Saulowi: Oto lud grzeszy przeciw PANU, jedząc razem z krwią. A on powiedział: Zgrzeszyliście. Przytoczcie do mnie teraz wielki kamień.</verse>
				<verse number="34">Potem Saul powiedział: Rozproszcie się między ludem i powiedzcie mu: Niech każdy przyprowadzi do mnie swego wołu i swoją owcę, zabijajcie je tu i jedzcie, a nie grzeszcie przeciwko PANU, jedząc razem z krwią. Każdy więc z ludu przyprowadził tej nocy własnoręcznie swego wołu i tam go zabijał.</verse>
				<verse number="35">Saul zbudował też ołtarz dla PANA. Był to pierwszy ołtarz, który zbudował dla PANA.</verse>
				<verse number="36">Następnie Saul powiedział: Puśćmy się w pogoń za Filistynami nocą, łupmy ich aż do świtu, a nie zostawmy ani jednego z nich. Odpowiedzieli mu: Czyń wszystko, co ci się wydaje słuszne. Kapłan zaś powiedział: Przystąpmy tu do Boga.</verse>
				<verse number="37">Saul zapytał więc Boga: Czy mam puścić się w pogoń za Filistynami? Czy wydasz ich w ręce Izraela? Lecz nie odpowiedział mu tego dnia.</verse>
				<verse number="38">Wtedy Saul powiedział: Zbliżcie się wszyscy przywódcy ludu, zbadajcie i zobaczcie, na czym polega ten dzisiejszy grzech.</verse>
				<verse number="39">Bo jak żyje PAN, który wybawia Izraela, choćby [to] był [grzech] mego syna Jonatana, poniesie śmierć. I [nikt] z całego ludu mu nie odpowiedział.</verse>
				<verse number="40">Potem rzekł do całego Izraela: Wy będziecie po jednej stronie, a ja i mój syn Jonatan będziemy po drugiej stronie. I lud odpowiedział Saulowi: Czyń, co uważasz za słuszne.</verse>
				<verse number="41">Saul powiedział więc do PANA, Boga Izraela: Okaż prawdę. I [los] padł na Jonatana i Saula, a lud [z tego] uszedł.</verse>
				<verse number="42">Potem Saul powiedział: Rzućcie los między mną a moim synem Jonatanem. I [los] padł na Jonatana.</verse>
				<verse number="43">Wtedy Saul powiedział do Jonatana: Powiedz mi, co uczyniłeś? Jonatan odpowiedział mu: Skosztowałem tylko trochę miodu końcem laski, którą miałem w ręku. Oto mam umrzeć.</verse>
				<verse number="44">Saul odpowiedział: Niech mi to Bóg uczyni, a do tego dorzuci. Musisz umrzeć, Jonatanie.</verse>
				<verse number="45">Lud jednak powiedział do Saula: Czy ma umrzeć Jonatan, który uczynił to wielkie wybawienie w Izraelu? Nie daj Boże! Jak żyje PAN, ani jeden włos z jego głowy nie spadnie na ziemię, gdyż [z pomocą] Bożą uczynił to dzisiaj. I tak lud wybawił Jonatana, i nie umarł.</verse>
				<verse number="46">Wtedy Saul zaniechał pościgu za Filistynami, Filistyni zaś powrócili do swego miejsca.</verse>
				<verse number="47">A Saul objął królestwo nad Izraelem i walczył ze wszystkimi swymi wrogami dokoła: z Moabem, synami Ammona, Edomem, królami Soby i Filistynami. I gdziekolwiek się zwrócił, zwyciężał.</verse>
				<verse number="48">Zebrał również wojsko, pobił Amalekitów i wyrwał Izraela z rąk tych, którzy go pustoszyli.</verse>
				<verse number="49">Synami Saula byli: Jonatan, Jiszwi i Malkiszua. Imiona jego dwóch córek: imię pierworodnej – Merab, a młodszej – Mikal;</verse>
				<verse number="50">Żona Saula miała na imię Achinoam, [była] córką Achimaasa. Wódz jego wojska miał na imię Abner, [był] synem Nera, stryja Saula.</verse>
				<verse number="51">Kisz był ojcem Saula, a Ner, ojciec Abnera, był synem Abiela.</verse>
				<verse number="52">Przez całe życie Saula trwała zacięta wojna z Filistynami. A gdy Saul zobaczył jakiegoś silnego i dzielnego mężczyznę, zabierał go do siebie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Potem Samuel powiedział do Saula: PAN zesłał mnie, abym cię namaścił na króla nad jego ludem, nad Izraelem. Teraz więc posłuchaj głosu słów PANA.</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN zastępów: Wspomniałem [na to], co Amalek uczynił Izraelowi, jak się na niego zasadził na drodze, gdy wychodził z Egiptu.</verse>
				<verse number="3">Teraz idź, pobij Amaleka i zniszcz wszystko, co ma. Nie lituj się nad nimi, lecz zabijaj i mężczyzn, i kobiety, dzieci i niemowlęta, woły i owce, wielbłądy i osły.</verse>
				<verse number="4">Saul zebrał więc lud i policzył go w Telaim: [było] dwieście tysięcy pieszych i dziesięć tysięcy mężczyzn z Judy.</verse>
				<verse number="5">Potem Saul przybył do miasta Amaleka i urządził zasadzkę w dolinie.</verse>
				<verse number="6">I Saul powiedział do Kenitów: Idźcie, odstąpcie od Amalekitów i wyjdźcie spośród [nich], abym was nie wytracił wraz z nimi. Okazaliście bowiem życzliwość wszystkim synom Izraela, gdy wychodzili z Egiptu. I tak Kenici odstąpili od Amalekitów.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Saul pobił Amalekitów od Chawila aż do wejścia do Szur, leżącego naprzeciw Egiptu.</verse>
				<verse number="8">Pochwycił żywcem Agaga, króla Amalekitów, a cały lud zgładził ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="9">Lecz Saul i lud oszczędzili Agaga i to, co najlepsze z owiec, wołów, tłustych zwierząt, baranów, oraz wszystko, co było dobre i nie chcieli tego zniszczyć. Zniszczyli zaś wszystko, co było nikczemne i nędzne.</verse>
				<verse number="10">Wtedy doszło do Samuela słowo PANA:</verse>
				<verse number="11">Żałuję, że ustanowiłem Saula królem. Odwrócił się bowiem ode mnie i nie wypełnił mego słowa. I Samuel bardzo się rozgniewał, i wołał do PANA przez całą noc.</verse>
				<verse number="12">A gdy Samuel wstał wcześnie rano, by spotkać się z Saulem, doniesiono Samuelowi: Saul przybył do Karmelu i tam właśnie postawił sobie pomnik, po czym zawrócił, poszedł i przybył do Gilgal.</verse>
				<verse number="13">A gdy Samuel przyszedł do Saula, Saul mu powiedział: Błogosławiony jesteś przez PANA. Wypełniłem słowo PANA.</verse>
				<verse number="14">Lecz Samuel powiedział: A co to za beczenie owiec w moich uszach i co to za ryk wołów, który słyszę?</verse>
				<verse number="15">Saul odpowiedział: Przyprowadzili je od Amalekitów. Lud bowiem oszczędził to, co najlepsze z owiec i wołów, aby je ofiarować PANU, twemu Bogu. To zaś, co pozostało, wytępiliśmy.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Samuel powiedział do Saula: Stój, a powiem ci, co PAN mówił do mnie tej nocy. Odpowiedział mu: Powiedz.</verse>
				<verse number="17">Samuel rzekł: Czyż to nie wtedy, gdy byłeś mały w swoich oczach, stałeś się głową pokoleń Izraela i PAN namaścił cię na króla nad Izraelem?</verse>
				<verse number="18">Potem PAN posłał cię w drogę i powiedział: Idź, wytrać tych grzeszników, Amalekitów, i walcz z nimi, aż ich wytępisz.</verse>
				<verse number="19">Dlaczego więc nie posłuchałeś głosu PANA, lecz rzuciłeś się na łup i uczyniłeś to zło w oczach PANA?</verse>
				<verse number="20">Wtedy Saul odpowiedział Samuelowi: Przecież posłuchałem głosu PANA. Poszedłem drogą, którą mnie posłał PAN, i przyprowadziłem Agaga, króla Amalekitów, a Amalekitów wytraciłem.</verse>
				<verse number="21">Lud natomiast wziął z łupu owce i woły, najlepsze z tego, co miało być zniszczone, aby je ofiarować PANU, twemu Bogu, w Gilgal.</verse>
				<verse number="22">Samuel odpowiedział: Czy PAN ma takie [samo] upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi PANA? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, [lepiej jest] słuchać, niż [ofiarowywać] tłuszcz baranów.</verse>
				<verse number="23">Bunt bowiem [jest jak] grzech czarów, a upór jest jak nieprawość i bałwochwalstwo. Ponieważ odrzuciłeś słowo PANA, on także odrzucił cię jako króla.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Saul powiedział do Samuela: Zgrzeszyłem, ponieważ przekroczyłem rozkaz PANA i twoje słowa, gdyż bałem się ludu i posłuchałem jego głosu.</verse>
				<verse number="25">Teraz jednak przebacz [mi], proszę, mój grzech i zawróć ze mną, abym oddał pokłon PANU.</verse>
				<verse number="26">Lecz Samuel odpowiedział Saulowi: Nie zawrócę z tobą, ponieważ odrzuciłeś słowo PANA, a PAN odrzucił ciebie, abyś nie był [już] królem nad Izraelem.</verse>
				<verse number="27">A [gdy] Samuel odwrócił się, aby odejść, [Saul] chwycił skraj jego płaszcza i [ten] rozdarł się.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Samuel powiedział mu: PAN oddarł ci dziś królestwo Izraela i dał je twemu bliźniemu, lepszemu od ciebie.</verse>
				<verse number="29">Ponadto Mocarz Izraela nie kłamie i nie będzie żałować, gdyż nie jest człowiekiem, aby miał żałować.</verse>
				<verse number="30">A on odpowiedział: Zgrzeszyłem. Teraz jednak uszanuj mnie, proszę, wobec starszych mego ludu i wobec Izraela i zawróć ze mną, abym oddał pokłon PANU, twemu Bogu.</verse>
				<verse number="31">Zawrócił więc Samuel i szedł za Saulem, a Saul oddał pokłon PANU.</verse>
				<verse number="32">Potem Samuel rzekł: Przyprowadźcie do mnie Agaga, króla Amalekitów. Agag podszedł do niego odważnie i powiedział: Na pewno ustąpiła gorycz śmierci.</verse>
				<verse number="33">Lecz Samuel powiedział: Jak twój miecz pozbawiał kobiety ich dzieci, tak wśród kobiet twoja matka będzie pozbawiona dzieci. I Samuel posiekał Agaga na kawałki przed PANEM w Gilgal.</verse>
				<verse number="34">Potem Samuel udał się do Rama, a Saul poszedł do swego domu w Gibea Saulowym.</verse>
				<verse number="35">I Samuel nie zobaczył już Saula aż do dnia swojej śmierci. Bolał jednak Samuel nad Saulem, a PAN żałował, że uczynił Saula królem nad Izraelem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Wtedy PAN powiedział do Samuela: Jak długo będziesz bolał nad Saulem, skoro odrzuciłem go, aby nie królował nad Izraelem? Napełnij swój róg oliwą i idź, posyłam cię do Jessego Betlejemity. Tam bowiem upatrzyłem sobie króla wśród jego synów.</verse>
				<verse number="2">Samuel powiedział: Jak mam pójść? Saul bowiem o tym usłyszy i zabije mnie. PAN odpowiedział: Weź ze sobą jałowicę ze stada i powiedz: Przyszedłem, aby złożyć PANU ofiarę.</verse>
				<verse number="3">I wezwij Jessego na ofiarę, a ja ci oznajmię, co masz czynić. A namaścisz mi [tego], którego ci wskażę.</verse>
				<verse number="4">Samuel uczynił więc tak, jak mu powiedział PAN, i przybył do Betlejem. Wtedy starsi miasta z drżeniem wyszli mu naprzeciw i zapytali: Czy przychodzisz w pokoju?</verse>
				<verse number="5">Odpowiedział: W pokoju. Przyszedłem, aby złożyć PANU ofiarę. Poświęćcie się i przyjdźcie ze mną na [składanie] ofiary. Poświęcił też Jessego i jego synów i zaprosił ich na [składanie] ofiary.</verse>
				<verse number="6">A gdy przyszli, ujrzał Eliaba i powiedział: Na pewno [stoi] przed PANEM jego pomazaniec.</verse>
				<verse number="7">Lecz PAN powiedział do Samuela: Nie patrz na jego urodę ani na jego wysoki wzrost, gdyż go odrzuciłem. [PAN] bowiem [nie patrzy] na to, na co patrzy człowiek, bo człowiek patrzy [na to, co jest] przed oczami, ale PAN patrzy na serce.</verse>
				<verse number="8">Jesse zawołał wtedy Abinadaba i kazał mu przejść przed Samuelem. A on powiedział: Tego też PAN nie wybrał.</verse>
				<verse number="9">Potem Jesse kazał przejść Szammie. A on powiedział: Tego też PAN nie wybrał.</verse>
				<verse number="10">W ten sposób Jesse kazał przejść siedmiu swoim synom przed Samuelem. I Samuel powiedział do Jessego: PAN nie wybrał tych.</verse>
				<verse number="11">Potem Samuel zapytał Jessego: Czy to już wszyscy [twoi] synowie? Odpowiedział: Został jeszcze najmłodszy, który pasie owce. Wtedy Samuel powiedział do Jessego: Poślij po niego i przyprowadź go, gdyż nie usiądziemy, dopóki on tu nie przyjdzie.</verse>
				<verse number="12">Posłał więc [po niego] i przyprowadził go. Był on rudy i miał piękne oczy oraz ładny wygląd. I PAN powiedział: Wstań, namaść go, bo to jest on.</verse>
				<verse number="13">Samuel wziął więc róg z oliwą i namaścił go pośród jego braci. I od tego dnia Duch PANA zstępował na Dawida. Samuel zaś wstał i poszedł do Rama.</verse>
				<verse number="14">Lecz Duch PANA opuścił Saula i zaczął go trapić zły duch od PANA.</verse>
				<verse number="15">Wtedy słudzy Saula powiedzieli do niego: Oto teraz trapi cię zły duch od Boga.</verse>
				<verse number="16">Niech nasz pan rozkaże swoim sługom, którzy są przed tobą, by poszukali człowieka, który umie grać na harfie. A gdy będzie na tobie ten zły duch od Boga, człowiek ten zagra swą ręką i ulży ci.</verse>
				<verse number="17">Saul odpowiedział swoim sługom: Proszę, upatrzcie mi człowieka, który umiałby dobrze grać, i przyprowadźcie [go] do mnie.</verse>
				<verse number="18">Jeden ze sług odpowiedział: Oto widziałem syna Jessego Betlejemity, który umie grać. Jest to dzielny wojownik, człowiek waleczny, roztropny i przystojny, a PAN jest z nim.</verse>
				<verse number="19">Saul wysłał więc posłańców do Jessego i powiedział: Poślij do mnie swego syna Dawida, który jest przy trzodzie.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Jesse wziął osła, chleb, bukłak wina oraz jedno koźlę i posłał [to wszystko] Saulowi przez swego syna Dawida.</verse>
				<verse number="21">I Dawid przybył do Saula, i stanął przed nim. [Ten] ukochał go bardzo i [Dawid] został jego giermkiem.</verse>
				<verse number="22">Potem Saul posłał do Jessego, mówiąc: Proszę, niech Dawid stoi przede mną, bo znalazł łaskę w moich oczach.</verse>
				<verse number="23">A gdy [zły] duch od Boga zstępował na Saula, Dawid brał harfę i grał swą ręką [melodię]. Wtedy Saul doznawał ulgi i czuł się lepiej, a zły duch odchodził od niego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Wtedy Filistyni zebrali swoje wojska do walki i zgromadzili się w Soko, które należy do Judy, rozbili obóz między Soko a Azeką, w Efes-Dammim.</verse>
				<verse number="2">Saul zaś i Izraelici zebrali się i rozbili obóz w dolinie Ela, i ustawili się w szyku bojowym przeciw Filistynom.</verse>
				<verse number="3">Filistyni stali na górze po jednej stronie, Izraelici zaś stali na górze po drugiej stronie, a między nimi była dolina.</verse>
				<verse number="4">Wtedy z obozu Filistynów wyszedł pewien wojownik z Gat imieniem Goliat, wysoki na sześć łokci i jedną piędź.</verse>
				<verse number="5">Na głowie [miał] spiżowy hełm i był ubrany w łuskowy pancerz; waga pancerza [wynosiła] pięć tysięcy syklów miedzi.</verse>
				<verse number="6">Miał również spiżowe nagolenice na nogach i spiżową tarczę między ramionami.</verse>
				<verse number="7">Drzewce jego włóczni były jak wał tkacki, grot jego włóczni [ważył] sześćset syklów żelaza, a przed nim szedł człowiek niosący [jego] tarczę.</verse>
				<verse number="8">Stanął on i zawołał do wojsk Izraela: Po co ustawiacie się w szyku bojowym? Czy ja nie jestem Filistynem, a wy sługami Saula? Wybierzcie spośród siebie człowieka i niech zejdzie do mnie.</verse>
				<verse number="9">Jeśli zdoła ze mną walczyć i zabije mnie, będziemy waszymi niewolnikami. Lecz jeśli ja go pokonam i go zabiję, wy będziecie naszymi niewolnikami i będziecie nam służyć.</verse>
				<verse number="10">Filistyn dodał: Rzucam dziś wyzwanie wojskom Izraela. Dajcie mi człowieka, a będziemy ze sobą walczyć.</verse>
				<verse number="11">Gdy Saul i cały Izrael usłyszeli słowa Filistyna, zlękli się i bardzo zatrwożyli.</verse>
				<verse number="12">Dawid [był] synem tego Efratejczyka z Betlejem judzkiego, imieniem Jesse, który miał ośmiu synów. Za czasów Saula był on stary i podeszły w latach.</verse>
				<verse number="13">Trzej starsi synowie Jessego wyruszyli i udali się za Saulem na wojnę. Imiona jego trzech synów, którzy poszli na wojnę, [to]: Eliab, pierworodny, drugi po nim – Abinadab i trzeci – Szamma.</verse>
				<verse number="14">A Dawid był najmłodszy, a trzej najstarsi poszli za Saulem.</verse>
				<verse number="15">Dawid zaś odchodził od Saula i wracał, aby paść trzodę swego ojca w Betlejem.</verse>
				<verse number="16">A Filistyn występował rano i wieczorem i stawał tak przez czterdzieści dni.</verse>
				<verse number="17">I Jesse powiedział do swego syna Dawida: Weź teraz dla swych braci tę efę prażonego ziarna i tych dziesięć chlebów i biegnij do obozu, do swoich braci.</verse>
				<verse number="18">Zanieś też tych dziesięć serów dowódcy oddziału, dowiedz się, jak się mają twoi bracia, i weź ich zastaw.</verse>
				<verse number="19">A Saul wraz z nimi i wszystkimi synami Izraela byli w dolinie Ela, walcząc z Filistynami.</verse>
				<verse number="20">Wstał więc Dawid wcześnie rano, powierzył trzodę stróżowi, zabrał to wszystko i wyruszył, tak jak mu Jesse nakazał. Gdy przybył do obozu, wojsko wyruszało do bitwy i wydało okrzyk wojenny.</verse>
				<verse number="21">Izraelici i Filistyni ustawili się [już] bowiem w szyku bojowym, szyk przeciwko szykowi.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Dawid zostawił toboły pod opieką stróża taboru i pobiegł na pole bitwy. Gdy przybył, przywitał się ze swoimi braćmi.</verse>
				<verse number="23">Gdy z nimi rozmawiał, oto wojownik imieniem Goliat, Filistyn z Gat, wystąpił z szeregów filistyńskich i zaczął wypowiadać te same słowa. I Dawid to usłyszał.</verse>
				<verse number="24">A wszyscy Izraelici na widok tego człowieka uciekali przed nim i bardzo się bali.</verse>
				<verse number="25">I Izraelici mówili: Czy widzicie tego człowieka, który występuje? Występuje, by rzucać wyzwanie Izraelowi. Lecz tego, kto go zabije, król wzbogaci wielkim bogactwem i da mu swoją córkę, a dom jego ojca uczyni wolnym w Izraelu.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Dawid zapytał ludzi stojących przy nim: Co dadzą temu, kto zabije tego Filistyna i odejmie hańbę z Izraela? Bo kim jest ten nieobrzezany Filistyn, że rzuca wyzwanie wojskom Boga żywego?</verse>
				<verse number="27">I lud odpowiedział mu te same słowa: To dadzą temu, kto go zabije.</verse>
				<verse number="28">A jego starszy brat, Eliab, usłyszał, że rozmawia z tymi ludźmi. I Eliab zapłonął gniewem na Dawida, i powiedział: Po co tu przyszedłeś i komu zostawiłeś tych parę owiec na pustyni? Znam twoją pychę i przewrotność twego serca, bo przyszedłeś, aby przypatrywać się bitwie.</verse>
				<verse number="29">Wtedy Dawid powiedział: Cóż teraz uczyniłem? Czy nie mam [tu] sprawy?</verse>
				<verse number="30">I odwrócił się od niego do kogoś innego, i pytał się jak przedtem. A lud odpowiedział mu tak jak poprzednio.</verse>
				<verse number="31">I usłyszano słowa, które wypowiedział Dawid, i powtórzono je Saulowi. [Saul] wezwał go więc do siebie.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Dawid powiedział do Saula: Niech niczyje serce nie upada z jego powodu. Twój sługa pójdzie i będzie walczył z tym Filistynem.</verse>
				<verse number="33">Lecz Saul odpowiedział Dawidowi: Ty nie możesz iść przeciwko temu Filistynowi, by z nim walczyć. Jesteś bowiem chłopcem, a on jest wojownikiem od swojej młodości.</verse>
				<verse number="34">Dawid odpowiedział Saulowi: Twój sługa pasł trzodę swego ojca, a gdy przychodził lew lub niedźwiedź i porywał barana z trzody;</verse>
				<verse number="35">Wtedy goniłem go, uderzałem na niego i wyrywałem mu [go] z paszczy. I [kiedy] rzucał się na mnie, chwytałem go za gardło, biłem i zabijałem go.</verse>
				<verse number="36">Twój sługa zabił i lwa, i niedźwiedzia. Ten nieobrzezany Filistyn będzie jak jeden z nich, gdyż rzucił wyzwanie wojskom Boga żywego.</verse>
				<verse number="37">Ponadto Dawid powiedział: PAN, który wyrwał mnie z łapy lwa i niedźwiedzia, wyrwie mnie również z rąk tego Filistyna. Wtedy Saul powiedział do Dawida: Idź i niech PAN będzie z tobą.</verse>
				<verse number="38">I Saul ubrał Dawida w swoją zbroję, włożył mu na głowę spiżowy hełm i ubrał go w pancerz.</verse>
				<verse number="39">Dawid przypasał też jego miecz do swojej zbroi i próbował chodzić, bo nigdy [wcześniej] tego nie nosił. Wtedy Dawid powiedział do Saula: Nie mogę w tym chodzić, bo nie przywykłem do tego. I Dawid zdjął to z siebie.</verse>
				<verse number="40">Potem wziął do ręki swój kij i wybrał sobie pięć gładkich kamieni z potoku, i włożył je do torby pasterskiej, którą miał przy sobie, i z procą w ręku przybliżył się do Filistyna.</verse>
				<verse number="41">Filistyn również ruszył i zbliżał się do Dawida, a jego giermek szedł przed nim.</verse>
				<verse number="42">A gdy Filistyn spojrzał i zobaczył Dawida, wzgardził nim, dlatego że był młodzieńcem – rudym i przystojnym.</verse>
				<verse number="43">I Filistyn powiedział do Dawida: Czyż jestem psem, że przychodzisz do mnie z kijem? I przeklinał Filistyn Dawida przez swoich bogów.</verse>
				<verse number="44">Filistyn powiedział jeszcze do Dawida: Chodź do mnie, a dam twoje ciało ptakom powietrznym i zwierzętom polnym.</verse>
				<verse number="45">Wtedy Dawid odpowiedział Filistynowi: Ty przychodzisz do mnie z mieczem, włócznią i tarczą, a ja przychodzę do ciebie w imię PANA zastępów, Boga wojsk Izraela, któremu rzuciłeś wyzwanie.</verse>
				<verse number="46">Dziś PAN wyda cię w moje ręce, a ja cię zabiję i odetnę ci głowę, a dam dzisiaj trupy wojsk Filistynów ptakom powietrznym i dzikim zwierzętom. I cała ziemia pozna, że jest Bóg w Izraelu;</verse>
				<verse number="47">I całe to zgromadzenie pozna, że nie mieczem ani włócznią wybawia PAN, gdyż walka należy do PANA i on wyda was w nasze ręce.</verse>
				<verse number="48">A gdy Filistyn wstał, ruszył i zbliżał się do Dawida, Dawid również pośpiesznie pobiegł na pole walki naprzeciw Filistyna.</verse>
				<verse number="49">I Dawid sięgnął ręką do torby, wyjął z niej kamień, cisnął [go] z procy i ugodził Filistyna w czoło tak, że kamień utkwił mu w czole. I [ten] upadł twarzą na ziemię.</verse>
				<verse number="50">Tak Dawid zwyciężył Filistyna procą i kamieniem. Uderzył Filistyna i zabił go, choć Dawid nie miał w ręku miecza.</verse>
				<verse number="51">Dawid podbiegł, stanął nad Filistynem, wziął jego miecz, dobył go z pochwy, zabił go i odciął mu nim głowę. A kiedy Filistyni zobaczyli, że ich bohater umarł, uciekli.</verse>
				<verse number="52">Wtedy powstali Izraelici i Judejczycy, wydali okrzyk i ścigali Filistynów aż do wejścia do doliny i aż do bram Ekronu. I ranni Filistyni padali na drodze od Szaaraim aż do Gat i Ekronu.</verse>
				<verse number="53">Potem synowie Izraela wrócili z pościgu za Filistynami i złupili ich obóz.</verse>
				<verse number="54">A Dawid wziął głowę tego Filistyna i przyniósł ją do Jerozolimy, a jego zbroję włożył do swego namiotu.</verse>
				<verse number="55">Gdy Saul zobaczył, że Dawid wyrusza naprzeciw Filistyna, zapytał Abnera, dowódcę wojska: Czyim synem jest ten młodzieniec, Abnerze? Abner odpowiedział: Jak żyje twoja dusza, królu, nie wiem.</verse>
				<verse number="56">Wtedy król powiedział: Dowiedz się, czyim synem jest ten młodzieniec.</verse>
				<verse number="57">Kiedy Dawid wracał po zabiciu Filistynów, Abner wziął go i przyprowadził przed Saula, a głowa Filistyna była jeszcze w jego ręku.</verse>
				<verse number="58">I Saul zapytał go: Czyim synem jesteś, młodzieńcze? Dawid odpowiedział: [Jestem] synem twego sługi Jessego Betlejemity.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Kiedy przestał rozmawiać z Saulem, dusza Jonatana związała się z duszą Dawida i Jonatan umiłował go jak własną duszę.</verse>
				<verse number="2">I Saul wziął go tego dnia, i nie pozwolił mu wrócić do domu swego ojca.</verse>
				<verse number="3">A Jonatan zawarł z Dawidem przymierze, bo miłował go jak własną duszę.</verse>
				<verse number="4">Jonatan zdjął płaszcz, który miał na sobie, dał go Dawidowi, podobnie jak swoje szaty – aż do miecza, łuku i pasa.</verse>
				<verse number="5">I Dawid wyruszał, dokądkolwiek Saul go posyłał, i postępował roztropnie. Saul ustanowił go więc nad wojownikami, a on zyskał przychylność w oczach całego ludu, a także w oczach sług Saula.</verse>
				<verse number="6">A gdy wracali, a Dawid [też] wracał po zabiciu Filistyna, kobiety ze wszystkich miast Izraela wyszły na spotkanie królowi Saulowi ze śpiewem, pląsami i radością – z bębnami i gęślami.</verse>
				<verse number="7">Kobiety śpiewały na przemian, grały i mówiły: Saul pobił swoje tysiące, ale Dawid swoich dziesiątki tysięcy.</verse>
				<verse number="8">I Saul bardzo się rozgniewał, gdyż nie podobały mu się te słowa. Powiedział: Przyznali Dawidowi dziesiątki tysięcy, a mnie przyznali [tylko] tysiące. Czego mu brak? Tylko królestwa.</verse>
				<verse number="9">Od tego dnia Saul nieprzychylnie patrzył na Dawida.</verse>
				<verse number="10">Następnego dnia zły duch od Boga zstąpił na Saula i on prorokował pośrodku domu, a Dawid grał swą ręką [melodię] – jak przedtem. Saul zaś trzymał w ręku włócznię.</verse>
				<verse number="11">I Saul rzucił włócznię, bo myślał: Przybiję Dawida do ściany. Lecz Dawid dwukrotnie się przed nim uchylił.</verse>
				<verse number="12">I Saul [zaczął] bać się Dawida, ponieważ PAN był z nim, a od Saula odstąpił.</verse>
				<verse number="13">Saul oddalił go więc od siebie i uczynił go dowódcą nad tysiącem, a on wyruszał i powracał przed ludem.</verse>
				<verse number="14">We wszystkich swoich drogach Dawid postępował roztropnie, gdyż PAN [był] z nim.</verse>
				<verse number="15">Gdy Saul widział, że tak bardzo roztropnie postępuje, bał się go.</verse>
				<verse number="16">Lecz cały Izrael i Juda kochali Dawida, bo on wyruszał i powracał przed nimi.</verse>
				<verse number="17">I Saul powiedział do Dawida: Oto moja najstarsza córka Merab. Dam ci ją za żonę, tylko bądź dla mnie dzielnym mężem i prowadź wojny PANA. Saul bowiem mówił sobie [tak]: Niech moja ręka go nie dosięgnie, ale niech go dosięgnie ręka Filistynów.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Dawid powiedział do Saula: Kim jestem i czym jest moje życie [lub] rodzina mojego ojca w Izraelu, żebym miał zostać zięciem króla?</verse>
				<verse number="19">Gdy jednak przyszedł czas oddania Dawidowi córki Saula, Merab, oddano ją za żonę Adrielowi z Mecholi.</verse>
				<verse number="20">Ale Mikal, córka Saula, pokochała Dawida. Gdy więc doniesiono o tym Saulowi, spodobało mu się [to].</verse>
				<verse number="21">I Saul powiedział: Dam mu ją, aby była dla niego sidłem i aby ręka Filistynów była na nim. Powiedział więc Saul do Dawida: Zostaniesz dzisiaj moim zięciem z moją drugą [córką].</verse>
				<verse number="22">Wtedy Saul nakazał swoim sługom: Powiedzcie do Dawida w tajemnicy: Oto król ma w tobie upodobanie i wszyscy jego słudzy kochają cię. Zostań więc teraz zięciem króla.</verse>
				<verse number="23">Słudzy Saula powtórzyli te słowa do uszu Dawida, a Dawid odpowiedział: Czy wam się wydaje, że to błaha rzecz być zięciem króla? Jestem przecież człowiekiem ubogim i mało znaczącym.</verse>
				<verse number="24">Wtedy słudzy Saula oznajmili mu: Tak powiedział Dawid.</verse>
				<verse number="25">Saul odpowiedział: Tak powiedzcie Dawidowi: Król nie chce innego wiana jak tylko sto napletków filistyńskich, aby się pomścić na swoich wrogach. Saul planował bowiem, że Dawid wpadnie w ręce Filistynów.</verse>
				<verse number="26">Gdy jego słudzy powtórzyli te słowa Dawidowi, spodobało się to Dawidowi, że ma zostać zięciem króla. A te dni jeszcze się nie wypełniły.</verse>
				<verse number="27">Wstał więc Dawid i poszedł, on i jego ludzie, i zabił spośród Filistynów dwustu mężczyzn. Potem Dawid przyniósł ich napletki i oddał je w pełnej liczbie królowi, aby zostać zięciem króla. I Saul dał mu swą córkę Mikal za żonę.</verse>
				<verse number="28">A gdy Saul zobaczył i przekonał się, że PAN jest z Dawidem i że jego córka Mikal go kocha;</verse>
				<verse number="29">Tym bardziej Saul obawiał się Dawida. I Saul stał się wrogiem Dawida na zawsze.</verse>
				<verse number="30">A książęta Filistynów robili wypady. A przy każdym ich wypadzie Dawid postępował roztropniej niż wszyscy słudzy Saula, tak że jego imię stało się bardzo sławne.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Wtedy Saul mówił do swego syna Jonatana i do wszystkich swoich sług, aby zabili Dawida.</verse>
				<verse number="2">Lecz Jonatan, syn Saula, bardzo miłował Dawida. I Jonatan doniósł Dawidowi, mówiąc: Mój ojciec Saul chce cię zabić. Teraz więc strzeż się do rana i siedź w ukryciu.</verse>
				<verse number="3">A ja wyjdę i stanę przy swoim ojcu na polu, tam gdzie ty będziesz. Będę rozmawiał o tobie ze swoim ojcem, a cokolwiek zobaczę, powiadomię cię o tym.</verse>
				<verse number="4">Jonatan mówił więc dobrze o Dawidzie ze swym ojcem Saulem i powiedział mu: Niech król nie grzeszy przeciwko swemu słudze Dawidowi, gdyż on nie zgrzeszył przeciw tobie, a jego czyny [są] raczej dla ciebie bardzo pożyteczne:</verse>
				<verse number="5">On przecież narażał swoje życie i zabił Filistyna, i PAN dokonał wielkiego wybawienia dla całego Izraela. Sam [to] widziałeś i uradowałeś się. Dlaczego więc miałbyś grzeszyć przeciw niewinnej krwi i bez powodu zabić Dawida?</verse>
				<verse number="6">I Saul posłuchał słów Jonatana, i przysiągł: Jak żyje PAN, nie zostanie zabity.</verse>
				<verse number="7">Jonatan zawołał więc Dawida i powtórzył mu wszystkie te słowa. Potem Jonatan przyprowadził Dawida do Saula i przebywał z nim, tak jak poprzednio.</verse>
				<verse number="8">Gdy znowu wybuchła wojna, Dawid wyruszył przeciw Filistynom i walczył z [nimi], i zadał im wielką klęskę tak, że uciekli przed nim.</verse>
				<verse number="9">A zły duch od PANA opanował Saula, kiedy siedział w swym domu, trzymając włócznię w ręku, Dawid zaś grał [swą] ręką [melodię].</verse>
				<verse number="10">I Saul chciał przybić Dawida włócznią do ściany, lecz ten wymknął się Saulowi i włócznia utkwiła w ścianie, a Dawid wybiegł i uciekł tej nocy.</verse>
				<verse number="11">Potem Saul wysłał posłańców do domu Dawida, aby go pilnowali i rano zabili. Lecz Mikal, jego żona, powiedziała o tym Dawidowi: Jeśli nie ujdziesz z życiem tej nocy, jutro zostaniesz zabity.</verse>
				<verse number="12">Mikal spuściła więc Dawida przez okno, a on odszedł, uciekł i ocalał.</verse>
				<verse number="13">A Mikal wzięła bożka i położyła na łożu, a poduszkę z koziej [sierści] umieściła pod jego głową i przykryła szatą.</verse>
				<verse number="14">Gdy Saul wysłał posłańców, aby porwali Dawida, powiedziała: Jest chory.</verse>
				<verse number="15">Saul znowu wysłał posłańców, aby zobaczyli Dawida, nakazując: Przynieście go do mnie na łożu, abym go zabił.</verse>
				<verse number="16">A gdy posłańcy przyszli, oto na łożu był bożek, a poduszka z koziej skóry była pod jego głową.</verse>
				<verse number="17">I Saul powiedział do Mikal: Dlaczego mnie tak oszukałaś i wypuściłaś mego wroga, aby uszedł? Mikal odpowiedziała Saulowi: On mi powiedział: Puść mnie, dlaczego miałbym cię zabić?</verse>
				<verse number="18">Dawid uciekł więc i ocalał, następnie przybył do Samuela, do Rama, i opowiedział mu wszystko, co Saul mu uczynił. Potem wraz z Samuelem poszli do Najot i tam zamieszkali.</verse>
				<verse number="19">I doniesiono Saulowi: Oto Dawid jest w Najot, w Rama.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Saul wysłał posłańców, aby pojmali Dawida. Gdy zobaczyli gromadę prorokujących proroków oraz Samuela stojącego na ich czele, Duch Boży zstąpił na posłańców i oni także zaczęli prorokować.</verse>
				<verse number="21">Kiedy doniesiono o tym Saulowi, wysłał innych posłańców, lecz i oni prorokowali. Saul wysłał i trzecich posłańców, lecz także i ci prorokowali.</verse>
				<verse number="22">Potem on sam poszedł do Rama i gdy przyszedł do wielkiej studni, która [jest] w Seku, zapytał: Gdzie jest Samuel i Dawid? Odpowiedziano mu: Oto [są] w Najot, w Rama.</verse>
				<verse number="23">I szedł stamtąd do Najot w Rama, lecz na niego też zstąpił Duch Boży, tak że idąc, prorokował, aż przyszedł do Najot w Rama.</verse>
				<verse number="24">I zdjął z siebie szaty i także prorokował przed Samuelem, leżąc nagi przez cały dzień i całą noc. Stąd powiedzenie: Czyż i Saul między prorokami?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Tymczasem Dawid uciekł z Najot w Rama, przyszedł do Jonatana i mówił przed nim: Cóż uczyniłem? Jaka jest moja nieprawość? Jaki jest mój grzech wobec twego ojca, że czyha na moje życie?</verse>
				<verse number="2">Odpowiedział mu: Nie daj Boże! Nie umrzesz. Oto mój ojciec nie czyni niczego wielkiego ani małego, zanim mnie o tym nie powiadomi. Czyż mój ojciec miałby to przede mną ukrywać? Nie uczyni tego.</verse>
				<verse number="3">Lecz Dawid przysiągł: Na pewno twój ojciec wie, że znalazłem łaskę w twoich oczach i myśli: Niech o tym nie wie Jonatan, żeby się nie martwił. Zaprawdę jednak, jak żyje PAN i jak żyje twoja dusza, tylko jeden krok dzieli mnie od śmierci.</verse>
				<verse number="4">Jonatan odpowiedział Dawidowi: Czegokolwiek twoja dusza pragnie, uczynię to dla ciebie.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Dawid powiedział do Jonatana: Oto jutro [jest] nów księżyca, a ja zwykle zasiadam z królem przy stole. Pozwól mi odejść i ukryć się w polu aż do wieczora trzeciego [dnia].</verse>
				<verse number="6">Jeśli twój ojciec będzie o mnie wypytywał, odpowiesz: Dawid bardzo mnie prosił, aby mógł pobiec do swego miasta, Betlejem, gdyż tam cała rodzina [składa] doroczną ofiarę.</verse>
				<verse number="7">Jeśli odpowie: Dobrze – [będzie] to oznaczać pokój dla twego sługi. Lecz jeśli się rozgniewa, wiedz, że postanowił coś złego.</verse>
				<verse number="8">Okaż więc miłosierdzie swemu słudze, gdyż doprowadziłeś swego sługę do przymierza PANA z tobą. Jeśli jednak jest we mnie jakaś nieprawość, to ty mnie zabij. Po co masz mnie prowadzić do swego ojca?</verse>
				<verse number="9">Jonatan odpowiedział: Nie daj Boże! Gdybym rzeczywiście wiedział, że mój ojciec postanowił coś złego względem ciebie, czyżbym cię o tym nie powiadomił?</verse>
				<verse number="10">I Dawid powiedział do Jonatana: Któż mnie powiadomi, jeśli twój ojciec da ci surową odpowiedź?</verse>
				<verse number="11">Jonatan odpowiedział Dawidowi: Chodź, wyjdźmy na pole. I obaj wyszli na pole.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Jonatan powiedział do Dawida: [Niech] PAN, Bóg Izraela – gdy jutro o tej porze [lub] pojutrze wybadam swego ojca, i jeśli to będzie coś dobrego o Dawidzie, a nie poślę do ciebie ani nie powiadomię cię o tym;</verse>
				<verse number="13">To niech PAN odpłaci Jonatanowi i do tego dorzuci. Lecz jeśli mój ojciec będzie chciał wyrządzić ci zło, to powiadomię cię [o tym] i odprawię cię, abyś mógł odejść w pokoju. A niech PAN będzie z tobą, jak był z moim ojcem.</verse>
				<verse number="14">I jeśli będę żył, okaż mi miłosierdzie PANA, ale choćbym i umarł;</verse>
				<verse number="15">Nie odbieraj swego miłosierdzia memu domowi na wieki, nawet gdy PAN wytraci wszystkich wrogów Dawida z powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="16">Jonatan zawarł więc przymierze z domem Dawida, [mówiąc]: Niech PAN szuka [tego] z ręki wrogów Dawida.</verse>
				<verse number="17">Jonatan ponownie przysiągł Dawidowi, gdyż go miłował. Miłował go bowiem, [jak] miłował własną duszę.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Jonatan powiedział do niego: Jutro [jest] nów. Zauważą, że ciebie nie ma, ponieważ twoje miejsce będzie puste.</verse>
				<verse number="19">Po trzech dniach w ukryciu udasz się szybko na miejsce, gdzie ukrywałeś się, gdy [omawialiśmy] sprawę, i zatrzymasz się przy kamieniu Ezel.</verse>
				<verse number="20">A ja wypuszczę trzy strzały obok niego, jak gdyby do celu.</verse>
				<verse number="21">A potem poślę chłopca, [mówiąc mu]: Idź, znajdź strzały. Jeśli powiem chłopcu: Oto strzały [znajdują się] za tobą, bliżej, przynieś je – wtedy przyjdź, gdyż będzie [to oznaczać] dla ciebie pokój i [nie stanie ci się] nic złego, jak żyje PAN.</verse>
				<verse number="22">Jeśli zaś powiem chłopcu: Oto strzały [znajdują się] przed tobą, tam dalej – to idź, bo PAN cię wypuścił.</verse>
				<verse number="23">A co do sprawy, o której rozmawialiśmy, PAN [będzie świadkiem] między mną a tobą na wieki.</verse>
				<verse number="24">Dawid ukrył się więc w polu. A gdy nastał nów, król zasiadł do stołu, aby się posilić.</verse>
				<verse number="25">A gdy król zasiadł na swoim miejscu jak zazwyczaj, na miejscu przy ścianie, Jonatan powstał. Abner siedział obok Saula, miejsce zaś Dawida było puste.</verse>
				<verse number="26">Saul jednak nie powiedział nic tego dnia, bo myślał: Coś mu się przydarzyło i jest nieczysty, a nie oczyścił się.</verse>
				<verse number="27">A gdy następnego dnia, drugiego po nowiu, miejsce Dawida pozostało puste, Saul zapytał swego syna Jonatana: Dlaczego syn Jessego nie przyszedł na posiłek ani wczoraj, ani dziś?</verse>
				<verse number="28">Jonatan odpowiedział Saulowi: Dawid usilnie mnie prosił, aby [mógł pójść] do Betlejem;</verse>
				<verse number="29">Mówił: Pozwól mi pójść, proszę, bo nasza rodzina składa ofiarę w mieście i mój brat wezwał mnie tam. Teraz więc, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, pozwól mi iść i zobaczyć swoich braci. Dlatego nie przyszedł do stołu królewskiego.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Saul zapłonął gniewem na Jonatana i powiedział mu: Synu przewrotnej i upornej [kobiety], czyż nie wiem, że wybrałeś sobie syna Jessego na własną hańbę i na hańbę nagości swojej matki?</verse>
				<verse number="31">Jak długo bowiem syn Jessego będzie żył na ziemi, nie ostoisz się ty ani twoje królestwo. Teraz więc poślij [po niego] i przyprowadź go do mnie, bo musi umrzeć.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Jonatan odpowiedział swemu ojcu Saulowi: Dlaczego ma umrzeć? Cóż uczynił?</verse>
				<verse number="33">I Saul rzucił w niego włócznię, aby go przebić. Przez to Jonatan wiedział, że jego ojciec postanowił zabić Dawida.</verse>
				<verse number="34">Jonatan wstał więc od stołu w wielkim gniewie i nie jadł już posiłku w drugim dniu po nowiu. Martwił się bowiem o Dawida, bo jego ojciec tak go zelżył.</verse>
				<verse number="35">Rankiem Jonatan wyszedł w pole o czasie umówionym z Dawidem, a był z nim mały chłopiec.</verse>
				<verse number="36">I powiedział do swego chłopca: Biegnij i poszukaj strzał, które wypuszczę. Gdy chłopiec biegł, on wypuścił strzałę, [by padła] dalej, przed nim.</verse>
				<verse number="37">A gdy chłopiec dotarł na miejsce, [gdzie była] strzała, którą Jonatan wypuścił, zawołał Jonatan za chłopcem i powiedział: Czyż strzała nie jest dalej od ciebie?</verse>
				<verse number="38">I Jonatan wołał za chłopcem: Szybko, pośpiesz się, nie stój! Chłopiec Jonatana zebrał strzały i przyszedł do swego pana.</verse>
				<verse number="39">Lecz chłopiec nic nie wiedział, tylko Jonatan i Dawid znali sprawę.</verse>
				<verse number="40">I Jonatan oddał swój oręż swemu chłopcu, i powiedział mu: Idź, odnieś to do miasta.</verse>
				<verse number="41">A gdy chłopiec odszedł, Dawid wstał [z miejsca], od strony południowej, upadł twarzą na ziemię i ukłonił się trzy razy. Potem pocałowali się wzajemnie i razem płakali, a Dawid obficiej.</verse>
				<verse number="42">I Jonatan powiedział do Dawida: Idź w pokoju. Obaj bowiem poprzysięgliśmy sobie w imię PANA, mówiąc: Niech PAN będzie między mną a tobą i między moim potomstwem a twoim potomstwem na wieki. Wstał więc i odszedł, a Jonatan wszedł do miasta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Potem Dawid przyszedł do Nob, do kapłana Achimeleka. Achimelek wyszedł przestraszony naprzeciw Dawida i zapytał go: Dlaczego jesteś sam i nie ma z tobą nikogo?</verse>
				<verse number="2">Dawid odpowiedział kapłanowi Achimelekowi: Król zlecił mi [pewną] sprawę, nakazując: Niech nikt nie wie o tej sprawie, z którą cię wysyłam i którą ci zleciłem. Z tego powodu umówiłem się ze swoimi sługami w pewnym miejscu.</verse>
				<verse number="3">Teraz więc, co masz pod ręką? Daj mi do ręki pięć chlebów lub cokolwiek się znajdzie.</verse>
				<verse number="4">Kapłan odpowiedział Dawidowi: Nie mam pod ręką zwykłego chleba, tylko chleb poświęcony. [Dam ci go], ale pod warunkiem, że słudzy wstrzymali się od kobiet.</verse>
				<verse number="5">Dawid odpowiedział kapłanowi: Na pewno kobiety były oddalone od nas przez trzy dni, odkąd wyruszyłem. Naczynia młodzieńców są więc święte. A [chleb] jest w pewien sposób zwykły, chociaż został dziś poświęcony w naczyniu.</verse>
				<verse number="6">Kapłan dał mu więc poświęcony [chleb], gdyż nie było tam innego chleba oprócz chleba pokładnego, który zabrano sprzed oblicza PANA, aby w dniu jego usunięcia położyć świeży chleb.</verse>
				<verse number="7">W tym dniu był tam pewien człowiek spośród sług Saula, zatrzymany przed PANEM. Miał na imię Doeg, [był to] Edomita, przełożony nad pasterzami Saula.</verse>
				<verse number="8">I Dawid zapytał Achimeleka: Czy nie masz tu pod ręką włóczni albo miecza? Bo nie wziąłem ze sobą ani swego miecza, ani żadnej swojej broni, gdyż sprawa króla była pilna.</verse>
				<verse number="9">Kapłan odpowiedział: Miecz Goliata, Filistyna, którego zabiłeś w dolinie Ela, jest zawinięty w szatę za efodem. Jeśli chcesz go sobie wziąć, weź. Nie ma tu bowiem innego oprócz tego. Dawid odpowiedział: Nie ma od niego lepszego. Daj mi go.</verse>
				<verse number="10">Dawid wstał więc i uciekł tego dnia przed Saulem, i przybył do Akisza, króla Gat.</verse>
				<verse number="11">A słudzy Akisza mówili do niego: Czy to nie jest Dawid, król ziemi? Czy nie o nim śpiewano wśród pląsów: Saul pobił swoje tysiące, a Dawid swoich dziesiątki tysięcy?</verse>
				<verse number="12">I Dawid wziął sobie te słowa do serca, i bardzo się bał Akisza, króla Gat.</verse>
				<verse number="13">Zmienił więc przed nimi swoje zachowanie i udawał szalonego w ich rękach, bazgrał na wrotach bramy i pozwalał, aby ślina spływała mu po brodzie.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Akisz powiedział do swoich sług: Oto widzicie człowieka szalonego. Dlaczego przyprowadziliście go do mnie?</verse>
				<verse number="15">Czy brakuje mi szaleńców, że przyprowadziliście tego, aby szalał przede mną? Czy on ma wejść do mego domu?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Potem Dawid odszedł stamtąd i uciekł do jaskini Adullam. Kiedy jego bracia i cała rodzina jego ojca usłyszeli o tym, przyszli tam do niego.</verse>
				<verse number="2">I zebrali się wokół niego wszyscy, którzy byli uciśnieni, wszyscy, którzy byli zadłużeni, oraz wszyscy, którzy byli rozgoryczeni, a on stał się ich przywódcą. I było przy nim około czterystu mężczyzn.</verse>
				<verse number="3">Stamtąd Dawid poszedł do Mispy w Moabie i powiedział do króla Moabu: Pozwól, proszę, by mój ojciec i moja matka przyszli i [mieszkali] z wami, aż się dowiem, co Bóg ze mną uczyni.</verse>
				<verse number="4">Przyprowadził ich więc przed króla Moabu i mieszkali u niego przez wszystkie dni, kiedy Dawid przebywał w warowni.</verse>
				<verse number="5">Potem prorok Gad powiedział do Dawida: Nie pozostawaj w warowni. Wyrusz i wróć do ziemi judzkiej. Dawid wyruszył więc i przybył do lasu Cheret.</verse>
				<verse number="6">W czasie gdy Saul usłyszał, że pojawił się Dawid oraz ludzie, którzy z nim byli, Saul przebywał w Gibea pod drzewem w Rama, z włócznią w ręku, a wszyscy jego słudzy stali przy nim.</verse>
				<verse number="7">Saul powiedział więc do swych sług, którzy stali przy nim: Słuchajcie, Beniaminici: Czy syn Jessego da wam wszystkim pola i winnice i czy wszystkich was ustanowi tysiącznikami i setnikami?</verse>
				<verse number="8">Czy dlatego sprzysięgliście się wszyscy przeciwko mnie i nie ma nikogo, kto by mi wyjawił, że mój syn zawarł przymierze z synem Jessego, i nie ma nikogo wśród was, kto by mi współczuł i powiadomił mnie, że mój syn podburzył mego sługę przeciwko mnie, aby czyhał na mnie, jak to [jest] dzisiaj?</verse>
				<verse number="9">Wtedy Doeg Edomita, przełożony sług Saula, odpowiedział: Widziałem syna Jessego, gdy przyszedł do Nob, do Achimeleka, syna Achituba.</verse>
				<verse number="10">Ten radził się PANA w jego sprawie i dał mu żywność, dał mu też miecz Goliata Filistyna.</verse>
				<verse number="11">Wtedy król posłał, by wezwać kapłana Achimeleka, syna Achituba, i cały dom jego ojca, czyli kapłanów, którzy [byli] w Nob. I wszyscy oni przyszli do króla.</verse>
				<verse number="12">Saul powiedział: Słuchaj teraz, synu Achituba. A ten odpowiedział: Oto jestem, mój panie.</verse>
				<verse number="13">Saul zapytał go: Dlaczego sprzysięgliście się przeciwko mnie, ty i syn Jessego, że dałeś mu chleb i miecz i radziłeś się Boga w jego sprawie, by powstał przeciwko mnie, czyhając na mnie, jak to [jest] dzisiaj?</verse>
				<verse number="14">Achimelek odpowiedział królowi: I któż spośród wszystkich twoich sług jest tak wierny jak Dawid, zięć króla, który wyrusza na twój rozkaz i jest szanowany w twoim domu?</verse>
				<verse number="15">Czyż dopiero dziś zacząłem radzić się Boga w jego sprawie? Dalekie to ode mnie! Niech król nie obciąża swego sługi ani całego domu mego ojca o nic takiego. Twój sługa bowiem nie miał o tym wszystkim najmniejszego pojęcia.</verse>
				<verse number="16">Król powiedział: Musisz umrzeć, Achimeleku, ty i cały dom twego ojca.</verse>
				<verse number="17">Potem król nakazał sługom, którzy stali przy nim: Odwróćcie się i zabijcie kapłanów PANA, gdyż ich ręka także [jest] z Dawidem, a chociaż wiedzieli, że on uciekł, nie powiadomili mnie. Lecz słudzy króla nie chcieli podnieść ręki na kapłanów PANA i rzucić się [na nich].</verse>
				<verse number="18">Wtedy król powiedział do Doega: Odwróć się i rzuć na kapłanów. I Doeg Edomita odwrócił się i rzucił na kapłanów, i zabił w tym dniu osiemdziesięciu pięciu mężczyzn noszących lniany efod.</verse>
				<verse number="19">Również Nob, miasto kapłanów, wybił ostrzem miecza: mężczyzn i kobiety, dzieci i niemowlęta, woły, osły i owce – [wszystko to] ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="20">Uszedł tylko jeden syn Achimeleka, syna Achituba, imieniem Abiatar, uciekł on do Dawida.</verse>
				<verse number="21">Abiatar zawiadomił Dawida, że Saul zabił kapłanów PANA.</verse>
				<verse number="22">I Dawid powiedział do Abiatara: Wiedziałem już tego dnia, gdy był tam Doeg Edomita, że z pewnością doniesie o tym Saulowi. To ja spowodowałem [śmierć] wszystkich osób domu twego ojca.</verse>
				<verse number="23">Zostań ze mną, nie bój się. Kto bowiem czyha na moje życie, czyha też na twoje życie. Lecz u mnie będziesz bezpieczny.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Wtedy doniesiono Dawidowi: Oto Filistyni zdobywają Keilę i plądrują klepiska.</verse>
				<verse number="2">I Dawid radził się PANA: Czy mam iść i uderzyć na tych Filistynów? PAN odpowiedział Dawidowi: Idź i pobij Filistynów, i wybawisz Keilę.</verse>
				<verse number="3">Ludzie Dawida powiedzieli mu: Oto boimy się tu, w ziemi judzkiej, a cóż dopiero, jeśli pójdziemy do Keili przeciw wojskom Filistynów.</verse>
				<verse number="4">Dawid ponownie radził się PANA. A PAN odpowiedział mu: Wstań, idź do Keili, gdyż wydam Filistynów w twoje ręce.</verse>
				<verse number="5">Dawid wyruszył więc ze swoimi ludźmi do Keili, walczył z Filistynami, uprowadził ich stada i zadał im wielką klęskę. Tak Dawid wybawił mieszkańców Keili.</verse>
				<verse number="6">A gdy Abiatar, syn Achimeleka, uciekł do Dawida do Keili, przyniósł w swej ręce efod.</verse>
				<verse number="7">Potem doniesiono Saulowi, że Dawid przybył do Keili. I Saul powiedział: Bóg wydał go w moje ręce, gdyż sam się zamknął, wchodząc do miasta mającego bramy i rygle.</verse>
				<verse number="8">Saul zwołał więc cały lud na wojnę, by wyruszyć do Keili i oblegać Dawida oraz jego ludzi.</verse>
				<verse number="9">A gdy Dawid dowiedział się, że Saul potajemnie knuje zło przeciw niemu, powiedział do kapłana Abiatara: Przynieś tu efod.</verse>
				<verse number="10">I Dawid przemówił: PANIE, Boże Izraela, twój sługa usłyszał dokładnie, że Saul chce przyjść do Keili, aby zburzyć miasto z mego powodu.</verse>
				<verse number="11">Czy starsi Keili wydadzą mnie w jego ręce? Czy przyjdzie też Saul, jak twój sługa usłyszał? PANIE, Boże Izraela, proszę, powiedz twemu słudze. PAN odpowiedział: Przyjdzie.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Dawid zapytał: Czy starsi Keili wydadzą mnie i moich ludzi w ręce Saula? PAN odpowiedział: Wydadzą.</verse>
				<verse number="13">Dawid wstał więc wraz ze swoimi ludźmi, których było około sześciuset, wyszli z Keili i udali się, gdzie mogli. A gdy doniesiono Saulowi, że Dawid uciekł z Keili, zaniechał wyprawy.</verse>
				<verse number="14">Dawid zaś przebywał na pustyni w miejscach obronnych i pozostał na górze w pustyni Zif. A Saul szukał go przez wszystkie te dni, lecz Bóg nie wydał go w jego ręce.</verse>
				<verse number="15">A gdy Dawid zobaczył, że Saul wyruszył, aby czyhać na jego życie, został w lesie na pustyni Zif.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Jonatan, syn Saula, wstał i udał się do Dawida do lasu, i wzmocnił jego rękę w Bogu.</verse>
				<verse number="17">I powiedział do niego: Nie bój się, bo nie znajdzie cię ręka Saula, mego ojca. Ty będziesz królował nad Izraelem, ja zaś będę drugim po tobie. Wie o tym także Saul, mój ojciec.</verse>
				<verse number="18">I obaj zawarli przymierze przed PANEM, po czym Dawid pozostał w lesie, a Jonatan wrócił do domu swego ojca.</verse>
				<verse number="19">Wtedy mieszkańcy Zif przyszli do Saula do Gibea i powiedzieli: Czyż Dawid nie ukrywa się u nas w miejscach obronnych w lesie, na wzgórzu Chakila, które [leży] po prawej stronie Jeszimona?</verse>
				<verse number="20">Teraz więc, królu, według pragnienia swojej duszy, by zejść, zejdź czym prędzej, a my postaramy się wydać go w ręce króla.</verse>
				<verse number="21">Saul odpowiedział: Błogosławieni jesteście przez PANA, że zlitowaliście się nade mną.</verse>
				<verse number="22">Idźcie, proszę, i przygotujcie się pilnie; dowiedzcie się, kto go tam widział, i wypatrzcie miejsce, w którym przebywa. Mówiono bowiem, że postępuje bardzo przebiegle.</verse>
				<verse number="23">Wypatrzcie więc wszystkie jego kryjówki, w których się ukrywa, i wywiadujcie się o nie. Potem wróćcie do mnie z pewną wiadomością, a pójdę z wami. Jeśli będzie w ziemi, wtedy będę go szukał wśród wszystkich tysięcy w Judzie.</verse>
				<verse number="24">Wstali więc i poszli do Zif przed Saulem. Dawid zaś i jego ludzie byli na pustyni Maon, na równinie po południowej stronie Jeszimona.</verse>
				<verse number="25">Saul wraz z jego ludźmi również poszli, aby go szukać. Gdy doniesiono o tym Dawidowi, ten zstąpił do skały i mieszkał na pustyni Maon. Kiedy Saul o tym usłyszał, ścigał Dawida na pustyni Maon.</verse>
				<verse number="26">I Saul szedł po jednej stronie góry, a Dawid i jego ludzie [szli] po drugiej stronie góry. I Dawid spieszył się, aby ujść przed Saulem, gdyż Saul i jego ludzie już otaczali Dawida i jego ludzi, aby ich pojmać.</verse>
				<verse number="27">Tymczasem posłaniec przybył do Saula, mówiąc: Pośpiesz się i chodź, bo Filistyni wtargnęli do ziemi.</verse>
				<verse number="28">Saul zawrócił więc od pościgu za Dawidem i wyruszył przeciw Filistynom. Dlatego nazwano to miejsce Sela-Hammalekot.</verse>
				<verse number="29">Dawid zaś wyruszył stamtąd i przebywał w miejscach obronnych w En-Gedi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">A gdy Saul wrócił z pościgu za Filistynami, doniesiono mu: Oto Dawid przebywa na pustyni En-Gedi.</verse>
				<verse number="2">Saul wziął więc trzy tysiące doborowych mężczyzn spośród całego Izraela i wyruszył na poszukiwanie Dawida i jego ludzi po skałach dzikich kóz.</verse>
				<verse number="3">I przybył do owczych zagród przy drodze, gdzie była jaskinia. Wszedł do niej Saul, by zakryć sobie nogi. Dawid zaś i jego ludzie siedzieli w głębi jaskini.</verse>
				<verse number="4">Ludzie Dawida powiedzieli do niego: Oto dzień, o którym PAN ci powiedział: Oto wydam twego wroga w twoje ręce, abyś z nim uczynił to, co wyda ci się słuszne. Dawid wstał więc i po cichu odciął skraj płaszcza Saula.</verse>
				<verse number="5">Potem jednak serce Dawida zadrżało z tego powodu, że odciął skraj płaszcza Saula.</verse>
				<verse number="6">I zwrócił się do swoich ludzi: Nie daj Boże, żebym miał to uczynić memu panu, pomazańcowi PANA, bym miał wyciągnąć swoją rękę na niego, ponieważ jest pomazańcem PANA.</verse>
				<verse number="7">Tymi słowami Dawid powstrzymał swych ludzi i nie pozwolił im powstać przeciw Saulowi. Saul zaś wyszedł z jaskini i poszedł swoją drogą.</verse>
				<verse number="8">Potem Dawid również wstał, wyszedł z jaskini i zawołał za Saulem: Mój panie, królu! Kiedy Saul obejrzał się za siebie, Dawid schylił się twarzą ku ziemi i pokłonił się.</verse>
				<verse number="9">Następnie Dawid powiedział do Saula: Dlaczego słuchasz opowieści ludzi, którzy mówią: Oto Dawid pragnie twojej zguby?</verse>
				<verse number="10">Oto dziś twoje oczy widzą, że PAN wydał cię w jaskini w moje ręce. I namawiano [mnie], bym cię zabił, lecz oszczędziłem cię i powiedziałem: Nie wyciągnę swojej ręki na mego pana, bo jest pomazańcem PANA.</verse>
				<verse number="11">Zobacz, mój ojcze, zobacz skraj swego płaszcza w mojej ręce. Odcinając ci bowiem skraj twego płaszcza, nie zabiłem cię. Wiedz i zobacz, że nie ma w mojej ręce złości ani nieprawości, ani też nie zgrzeszyłem przeciwko tobie. A ty czyhasz na moje życie, by [mi] je odebrać.</verse>
				<verse number="12">Niech PAN rozsądzi między mną a tobą i niech PAN za mnie zemści się na tobie. Lecz nie podniosę swojej ręki na ciebie.</verse>
				<verse number="13">Jak mówi starodawne przysłowie: Od niegodziwych pochodzi niegodziwość, ale nie podniosę swojej ręki na ciebie.</verse>
				<verse number="14">Za kim wyruszył król Izraela? Kogo gonisz? Zdechłego psa? Jedną pchłę?</verse>
				<verse number="15">Niech PAN będzie sędzią i niech rozsądzi między mną a tobą, niech zobaczy i ujmie się w mojej sprawie, i niech mnie wyzwoli z twojej ręki.</verse>
				<verse number="16">I kiedy Dawid przestał mówić te słowa do Saula, Saul zawołał: Czy to jest twój głos, synu mój, Dawidzie? I Saul podniósł swój głos, i zapłakał.</verse>
				<verse number="17">Potem powiedział do Dawida: Jesteś sprawiedliwszy ode mnie, bo oddałeś mi dobrem, a ja tobie oddałem złem.</verse>
				<verse number="18">Dziś pokazałeś, że świadczysz mi dobro. Choć bowiem PAN wydał mnie w twoje ręce, nie zabiłeś mnie.</verse>
				<verse number="19">Gdy ktoś spotka swego wroga, to czy wypuści go na dobrą drogę? Niech PAN odpłaci ci dobrem za to, co mi dziś uczyniłeś.</verse>
				<verse number="20">A teraz oto wiem, że z pewnością będziesz królem i że królestwo Izraela ostoi się w twojej ręce.</verse>
				<verse number="21">Przysięgnij mi więc na PANA, że nie wytępisz mojego potomstwa po mnie i nie wytracisz mojego imienia z domu mego ojca.</verse>
				<verse number="22">I Dawid przysiągł Saulowi. Potem Saul wrócił do swego domu, a Dawid i jego ludzie udali się do miejsca obronnego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Tymczasem Samuel umarł. I zebrali się wszyscy Izraelici, opłakiwali go i pogrzebali go w jego domu w Rama. Wtedy Dawid wstał i udał się na pustynię Paran.</verse>
				<verse number="2">A [był pewien] człowiek w Maon, który miał posiadłość w Karmelu. Był to człowiek zamożny: miał bowiem trzy tysiące owiec i tysiąc kóz. Wtedy właśnie strzygł swoje owce w Karmelu.</verse>
				<verse number="3">Człowiek ten [miał] na imię Nabal, a jego żona nazywała się Abigail. Była to kobieta roztropna i piękna, ale jej mąż był nieokrzesany i występny, [pochodził] z [rodu] Kaleba.</verse>
				<verse number="4">Gdy Dawid dowiedział się na pustyni, że Nabal strzyże swoje owce;</verse>
				<verse number="5">Posłał dziesięciu sług i powiedział im: Idźcie do Karmelu i udajcie się do Nabala, i pozdrówcie go w moim imieniu;</verse>
				<verse number="6">I tak powiecie do tego, który żyje [spokojnie]: Pokój niech będzie tobie, pokój twemu domowi i pokój wszystkiemu, co posiadasz!</verse>
				<verse number="7">Właśnie słyszałem, że u ciebie strzygą [owce]. Gdy twoi pasterze przebywali z nami, nie wyrządziliśmy im żadnej krzywdy i nic im nie zginęło przez cały czas ich pobytu w Karmelu.</verse>
				<verse number="8">Zapytaj swoich sług, a powiedzą ci. Niech więc [my, twoi] słudzy, znajdziemy łaskę w twoich oczach, gdyż przybyliśmy w dobrym dniu. Daj, proszę, swoim sługom i twemu synowi Dawidowi cokolwiek znajdzie twoja ręka.</verse>
				<verse number="9">Przyszli więc słudzy Dawida i powtórzyli Nabalowi wszystkie te słowa w imieniu Dawida, i czekali.</verse>
				<verse number="10">Nabal odpowiedział sługom Dawida: Któż to jest Dawid? Któż to jest syn Jessego? Wielu sług ucieka dziś od swoich panów.</verse>
				<verse number="11">Czyż mam wziąć swój chleb, swoją wodę i mięso swego [bydła], które zabiłem dla strzygących moje owce, i dać ludziom, o których nie wiem, skąd są?</verse>
				<verse number="12">Słudzy Dawida zawrócili i udali się w drogę, a gdy przybyli, powiedzieli mu wszystkie te słowa.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Dawid powiedział swym ludziom: Niech każdy przypasze swój miecz. Każdy więc przypasał swój miecz, Dawid również przypasał swój miecz. I wyruszyło za Dawidem około czterystu ludzi, a dwustu zostało przy taborze.</verse>
				<verse number="14">Tymczasem jeden ze sług doniósł [o tym] Abigail, żonie Nabala: Oto Dawid przysłał posłańców z pustyni, aby błogosławić naszemu panu, lecz on ich zwymyślał.</verse>
				<verse number="15">Ale ludzie ci byli dla nas bardzo dobrzy i nie wyrządzili nam żadnej krzywdy ani nic nam nie zginęło przez cały czas, gdy przebywaliśmy z nimi w polu.</verse>
				<verse number="16">Byli dla nas murem zarówno w nocy, jak i w dzień, przez cały czas, kiedy byliśmy z nimi, pasąc trzodę.</verse>
				<verse number="17">Teraz zatem wiedz o tym i rozważ to, co masz czynić, gdyż postanowiono nieszczęście wobec naszego pana i całego jego domu. On bowiem jest synem Beliala, tak że nie można z nim rozmawiać.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Abigail pośpieszyła się, wzięła dwieście chlebów, dwa bukłaki wina, pięć przyrządzonych owiec, pięć miar prażonego ziarna, sto pęczków rodzynków oraz dwieście placków figowych i załadowała to na osły.</verse>
				<verse number="19">Potem powiedziała swoim sługom: Idźcie przede mną, a ja podążę za wami. Lecz swemu mężowi Nabalowi nie powiedziała o tym.</verse>
				<verse number="20">I gdy jechała na ośle, i zjeżdżała pod osłoną góry, oto Dawid i jego ludzie zjeżdżali naprzeciwko niej i spotkała ich.</verse>
				<verse number="21">Tymczasem Dawid powiedział: Naprawdę, niepotrzebnie strzegłem na pustyni wszystkiego, co należało do tego człowieka, tak że nic nie zginęło ze wszystkiego, co ma, bo on odpłaca mi złem za dobre.</verse>
				<verse number="22">Niech to uczyni Bóg wrogom Dawida i niech do tego dorzuci, jeśli do rana pozostawię ze wszystkich, co do niego należą, aż do najmniejszego szczenięcia.</verse>
				<verse number="23">Kiedy Abigail zobaczyła Dawida, pośpiesznie zsiadła z osła i upadła przed Dawidem na twarz, i pokłoniła się aż do ziemi;</verse>
				<verse number="24">Potem upadła mu do nóg i powiedziała: Niech na mnie spadnie nieprawość, mój panie. Pozwól, proszę, by twoja służąca przemówiła do ciebie i posłuchaj słów swojej służącej.</verse>
				<verse number="25">Niech mój pan, proszę, nie obraża się na tego syna Beliala, Nabala, gdyż jest on jak jego imię. Na imię [ma] Nabal i jest w nim głupota. Ja zaś, twoja służąca, nie widziałam sług mego pana, które przysłałeś.</verse>
				<verse number="26">Teraz więc, mój panie, jak żyje PAN i jak żyje twoja dusza, skoro PAN powstrzymał cię od [rozlewu] krwi i od dokonania zemsty twoją własną ręką, to niech teraz będą jak Nabal twoi wrogowie i ci, którzy pragną krzywdy mego pana.</verse>
				<verse number="27">Teraz więc to błogosławieństwo, które twoja służąca przyniosła swemu panu, niech będzie oddane sługom, którzy chodzą za moim panem.</verse>
				<verse number="28">Przebacz, proszę, występek swojej służącej, gdyż PAN z pewnością uczyni memu panu trwały dom, ponieważ mój pan prowadzi walki PANA, a nie znaleziono zła w tobie przez wszystkie twoje dni.</verse>
				<verse number="29">Lecz pewien człowiek powstał, by cię prześladować i czyhać na twoje życie, ale dusza mego pana będzie zachowana w wiązance życia u PANA, twego Boga. Dusze zaś twych wrogów wyrzuci on jak z procy.</verse>
				<verse number="30">A gdy PAN uczyni memu panu wszystko dobre, co wypowiedział o tobie, i ustanowi cię władcą nad Izraelem;</verse>
				<verse number="31">Wtedy nie będzie to dla ciebie strapieniem ani wyrzutem sumienia mego pana, że przelałeś niewinną krew bądź dokonałeś zemsty. Gdy więc PAN dobrze uczyni memu panu, wspomnij na swoją służącą.</verse>
				<verse number="32">I Dawid powiedział do Abigail: Błogosławiony niech będzie PAN, Bóg Izraela, który wysłał cię dziś na spotkanie ze mną.</verse>
				<verse number="33">Błogosławiony twój rozsądek, błogosławiona bądź i ty, która powstrzymałaś mnie dzisiaj od rozlewu krwi i od dokonania zemsty moją własną ręką.</verse>
				<verse number="34">Zaprawdę bowiem, jak żyje PAN, Bóg Izraela, który powstrzymał mnie od wyrządzenia ci krzywdy, gdybyś się nie pośpieszyła i nie zajechała mi drogi, to Nabalowi nie pozostałby do świtu nikt, aż do najmniejszego szczenięcia.</verse>
				<verse number="35">Dawid przyjął więc z jej ręki to, co mu przyniosła, i powiedział do niej: Idź w pokoju do swego domu. Oto wysłuchałem twego głosu i przyjąłem cię łaskawie.</verse>
				<verse number="36">A gdy Abigail wróciła do Nabala, oto wyprawiał ucztę w swoim domu niczym ucztę królewską. A serce Nabala było w nim wesołe, gdyż był bardzo pijany, toteż nie powiedziała mu żadnego słowa aż do świtu.</verse>
				<verse number="37">Lecz rano, gdy Nabal wytrzeźwiał od wina, jego żona opowiedziała mu o wszystkim, a jego serce w nim zamarło i stał się on [jak] kamień.</verse>
				<verse number="38">A gdy minęło mniej więcej dziesięć dni, PAN poraził Nabala, tak że umarł.</verse>
				<verse number="39">Gdy Dawid usłyszał, że Nabal umarł, powiedział: Błogosławiony PAN, który pomścił mnie na Nabalu za wyrządzoną mi zniewagę, swego sługę powstrzymał od zła, a niegodziwość Nabala zwrócił PAN na jego głowę. Potem Dawid posłał po Abigail i rozmówił się z [nią], chcąc ją pojąć za żonę.</verse>
				<verse number="40">Słudzy Dawida przybyli więc do Abigail do Karmelu i powiedzieli do niej: Dawid przysłał nas do ciebie, by pojąć cię za żonę.</verse>
				<verse number="41">Ona wstała, pokłoniła się twarzą do ziemi i powiedziała: Oto niech twoja służąca będzie sługą do obmywania stóp sługom mego pana.</verse>
				<verse number="42">Wtedy Abigail wstała pośpiesznie i wsiadła na osła z pięcioma swymi dziewczętami, które z nią chodziły. I tak pojechała za posłańcami Dawida, i została jego żoną.</verse>
				<verse number="43">Dawid wziął też Achinoam z Jizreel i obie zostały jego żonami.</verse>
				<verse number="44">Tymczasem Saul oddał swoją córkę Mikal, żonę Dawida, Paltiemu, synowi Lajisza z Gallim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Zifejczycy przyszli do Saula, do Gibea, i powiedzieli: Czy Dawid nie ukrywa się na wzgórzu Hakila, naprzeciwko Jeszimonu?</verse>
				<verse number="2">Saul wyruszył więc i udał się na pustynię Zif, a razem z nim trzy tysiące doborowych mężczyzn spośród Izraela, aby szukać Dawida na pustyni Zif.</verse>
				<verse number="3">Saul rozbił obóz na wzgórzu Hakila, które [leży] naprzeciwko Jeszimonu, przy drodze. Dawid zaś przebywał na pustyni i dowiedział się, że Saul przybył za nim na pustynię.</verse>
				<verse number="4">Dawid wysłał więc zwiadowców i przekonał się, że Saul rzeczywiście przybył.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Dawid wstał i przybył na miejsce, gdzie Saul rozbił obóz. I Dawid spostrzegł miejsce, gdzie leżeli Saul i Abner, syn Nera, dowódca jego wojska. Saul bowiem spał w środku obozu, a ludzie leżeli wokół niego.</verse>
				<verse number="6">I Dawid odezwał się do Achimeleka Chetyty i do Abiszaja, syna Serui, brata Joaba: Kto pójdzie ze mną do Saula do obozu? Abiszaj odpowiedział: Ja pójdę z tobą.</verse>
				<verse number="7">Przyszli więc Dawid i Abiszaj w nocy do tych ludzi. I oto Saul, leżąc, spał w środku obozu, a jego włócznia była wbita w ziemię przy jego głowie. Abner zaś i ludzie leżeli dokoła niego.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Abiszaj powiedział do Dawida: Dziś Bóg wydał twego wroga w twoje ręce. Pozwól mi więc teraz go przybić włócznią do ziemi jeden raz, drugiego nie będzie trzeba.</verse>
				<verse number="9">Ale Dawid odpowiedział Abiszajowi: Nie zabijaj go, bo któż może wyciągnąć rękę na pomazańca PANA i pozostać niewinny?</verse>
				<verse number="10">Dawid dodał: Jak żyje PAN, sam PAN go zabije albo nadejdzie jego dzień i umrze, albo wyruszy na wojnę i zginie.</verse>
				<verse number="11">Nie daj Boże, abym miał wyciągnąć swoją rękę na pomazańca PANA. Tylko weź, proszę, włócznię, która jest przy jego głowie, oraz dzban na wodę i odejdźmy.</verse>
				<verse number="12">Dawid wziął więc włócznię i dzban na wodę, które leżały przy głowie Saula, i odeszli. Nikt tego nie widział ani nie zauważył, ani się nie obudził, bo wszyscy spali. Spadł na nich bowiem twardy sen od PANA.</verse>
				<verse number="13">Potem Dawid przeszedł na drugą stronę i stanął na szczycie góry daleko [od obozu], tak że odległość między nimi była wielka.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Dawid zawołał do ludzi i do Abnera, syna Nera: Czy nie odezwiesz się, Abnerze? Abner odpowiedział: Któż ty jesteś, który wołasz do króla?</verse>
				<verse number="15">Dawid odpowiedział Abnerowi: Czy ty nie jesteś dzielnym mężczyzną? A któż w Izraelu jest jak ty? Dlaczego więc nie strzegłeś króla, swego pana? Przyszedł bowiem jeden z ludu, aby zabić króla, twego pana.</verse>
				<verse number="16">Nie jest dobre to, co uczyniłeś. Jak żyje PAN, zasługujecie na śmierć, bo nie strzegliście swojego pana, pomazańca PANA. A teraz patrz, gdzie jest włócznia króla i dzban na wodę, które były przy jego głowie.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Saul rozpoznał głos Dawida i zawołał: Czy to twój głos, mój synu, Dawidzie? Dawid odpowiedział: [To] mój głos, mój panie, królu.</verse>
				<verse number="18">I dodał: Dlaczego mój pan ściga swego sługę? Cóż bowiem uczyniłem? A jakież zło [znajduje się] w moich rękach?</verse>
				<verse number="19">Teraz więc, proszę, niech mój pan, król, posłucha słów swego sługi. Jeśli PAN pobudził cię przeciwko mnie, niech przyjmie ofiary. Lecz jeśli synowie ludzcy, to niech będą przeklęci przed PANEM, gdyż wypędzają mnie dziś, abym nie mieszkał w dziedzictwie PANA, mówiąc: Idź, służ obcym bogom.</verse>
				<verse number="20">A teraz niech moja krew nie zostanie wylana na ziemię przed obliczem PANA. Wyszedł bowiem król Izraela, aby szukać jednej pchły, jak [wtedy, gdy] poluje się na kuropatwę w górach.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Saul powiedział: Zgrzeszyłem. Wróć, mój synu, Dawidzie, bo nie uczynię ci już nic złego, ponieważ dziś moja dusza była cenna w twoich oczach. Oto głupio postąpiłem i wielce zbłądziłem.</verse>
				<verse number="22">Dawid odpowiedział: Oto włócznia króla. Niech przyjdzie jeden ze sług i ją odbierze.</verse>
				<verse number="23">I niech PAN wynagrodzi każdemu za jego sprawiedliwość i wierność. PAN bowiem wydał cię dziś w moje ręce, ale nie chciałem wyciągnąć swojej ręki na pomazańca PANA.</verse>
				<verse number="24">Oto jak poważane było dziś twoje życie w moich oczach, tak niech będzie poważane moje życie w oczach PANA i niech mnie PAN wybawi z wszelkiego ucisku.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Saul powiedział do Dawida: Bądź błogosławiony ty, mój synu, Dawidzie. Wielu dzieł dokonasz i będziesz zwyciężał. Potem Dawid poszedł swoją drogą, a Saul wrócił na swoje miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Dawid jednak powiedział sobie w sercu: Któregoś dnia zginę z ręki Saula. Nie ma dla mnie nic lepszego, niż bym uszedł szybko do ziemi Filistynów. Wtedy Saul będzie zrozpaczony szukaniem mnie po wszystkich granicach Izraela. I tak ujdę z jego rąk.</verse>
				<verse number="2">Powstał więc Dawid i wraz z sześciuset ludźmi, którzy byli z nim, poszedł do Akisza, syna Maoka, króla Gat.</verse>
				<verse number="3">I Dawid mieszkał u Akisza w Gat, on i jego ludzie, każdy ze swoją rodziną: Dawid i jego dwie żony, Achinoam Jizreelitka i Abigail, [dawna] żona Nabala, Karmelitka.</verse>
				<verse number="4">A gdy doniesiono Saulowi, że Dawid uciekł do Gat, przestał go szukać.</verse>
				<verse number="5">I Dawid powiedział do Akisza: Jeśli teraz znalazłem łaskę w twoich oczach, niech mi dadzą miejsce w jednym z miast tego kraju, abym tam mieszkał. Dlaczego bowiem twój sługa miałby mieszkać w mieście królewskim wraz z tobą?</verse>
				<verse number="6">Akisz dał mu więc w tym dniu Siklag. Dlatego Siklag należy do królów Judy aż do dziś.</verse>
				<verse number="7">A okres, który Dawid przebywał w krainie Filistynów, wynosił rok i cztery miesiące.</verse>
				<verse number="8">Dawid i jego ludzie wyprawiali się i najeżdżali Geszurytów, Girzytów i Amalekitów. Ci bowiem od dawna mieszkali w tej ziemi leżącej przy wejściu do Szur aż do ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="9">I Dawid pustoszył tę ziemię, i nie pozostawiał przy życiu ani mężczyzny, ani kobiety. Zabierał zaś owce, woły, osły i wielbłądy, a także szaty, zawracał i przybywał do Akisza.</verse>
				<verse number="10">A gdy Akisz pytał: Gdzie byliście dzisiaj na wyprawie? Dawid odpowiadał: Na południu Judy, na południe od Jerachmeelitów i na południe od Kenitów.</verse>
				<verse number="11">Dawid nie zostawiał przy życiu ani mężczyzny, ani kobiety, aby ich nie przyprowadzić do Gat. Mówił: Aby nie skarżyli na nas i nie mówili: Tak uczynił Dawid i taki był jego zwyczaj przez wszystkie dni, kiedy mieszkał w ziemi Filistynów.</verse>
				<verse number="12">Akisz zaś wierzył Dawidowi i mówił: Został znienawidzony przez swój lud, Izrael. Pozostanie więc moim sługą na zawsze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">W tym czasie Filistyni zgromadzili swe wojska na wojnę, aby walczyć z Izraelem. Wtedy Akisz powiedział do Dawida: Na pewno wiesz, że razem ze mną wyruszysz na wojnę, ty i twoi ludzie.</verse>
				<verse number="2">Dawid odpowiedział Akiszowi: Sam się przekonasz, co uczyni twój sługa. Akisz powiedział do Dawida: Ustanowię więc ciebie stróżem swojej głowy na zawsze.</verse>
				<verse number="3">A Samuel już umarł i opłakiwał go cały Izrael, i pogrzebali go w jego mieście, Rama. Saul zaś usunął czarowników i wróżbitów z ziemi.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Filistyni zebrali się, nadciągnęli i rozbili obóz w Szunem. Saul również zgromadził cały Izrael i rozbił obóz w Gilboa.</verse>
				<verse number="5">A gdy Saul zobaczył obóz Filistynów, zląkł się i jego serce mocno zadrżało.</verse>
				<verse number="6">I Saul radził się PANA, lecz PAN mu nie odpowiedział ani przez sny, ani przez Urim, ani przez proroków.</verse>
				<verse number="7">Saul zwrócił się więc do swoich sług: Poszukajcie mi kobiety czarownicy, a pójdę do niej i poradzę się jej. Jego słudzy odpowiedzieli mu: Oto jest w Endor kobieta czarownica.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Saul przebrał się, wkładając inne szaty, poszedł wraz z dwoma mężczyznami i przyszli do tej kobiety w nocy. I powiedział: Proszę cię, powróż mi przez ducha wieszczego, a wywołaj mi tego, kogo ci wymienię.</verse>
				<verse number="9">Lecz kobieta odpowiedziała mu: Ty wiesz, co uczynił Saul – że zgładził czarowników i wróżbitów z ziemi. Czemu zastawiasz sidła na moje życie, by wydać mnie na śmierć?</verse>
				<verse number="10">Saul przysiągł jej na PANA: Jak żyje PAN, nie spadnie na ciebie żadna kara z tego powodu.</verse>
				<verse number="11">Wtedy kobieta zapytała: Kogo mam ci wywołać? A on odpowiedział: Wywołaj mi Samuela.</verse>
				<verse number="12">A gdy kobieta zobaczyła Samuela, krzyknęła głośno i powiedziała do Saula: Czemu mnie oszukałeś? Przecież ty jesteś Saul!</verse>
				<verse number="13">Król powiedział do niej: Nie bój się. Cóż widziałaś? Kobieta odpowiedziała Saulowi: Widziałam bogów wstępujących z ziemi.</verse>
				<verse number="14">Pytał dalej: Jak wyglądał? Odpowiedziała: Wstępuje stary mężczyzna, a jest on ubrany w płaszcz. I Saul poznał, że to Samuel, schylił się twarzą do ziemi i pokłonił.</verse>
				<verse number="15">Samuel zaś powiedział do Saula: Dlaczego nie dajesz mi spokoju i wywołujesz mnie? Saul odpowiedział: Jestem w wielkim ucisku, gdyż Filistyni walczą ze mną, a Bóg odstąpił ode mnie i już nie odpowiada mi ani przez proroków, ani przez sny. Dlatego cię przyzwałem, abyś mi oznajmił, co mam czynić.</verse>
				<verse number="16">Samuel powiedział: Czemu więc mnie pytasz, skoro PAN odstąpił od ciebie i stał się twoim wrogiem?</verse>
				<verse number="17">I PAN uczynił mu, jak zapowiedział przeze mnie: PAN wyrwał królestwo z twoich rąk i dał je twemu bliźniemu – Dawidowi.</verse>
				<verse number="18">Ponieważ nie byłeś posłuszny głosowi PANA ani nie wykonałeś jego srogiego gniewu nad Amalekiem, PAN tak ci dzisiaj uczynił.</verse>
				<verse number="19">Ponadto PAN wyda Izraela wraz z tobą w ręce Filistynów, a jutro ty i twoi synowie [będziecie] ze mną. PAN wyda również wojsko Izraela w ręce Filistynów.</verse>
				<verse number="20">Saul natychmiast upadł jak długi na ziemię, bo bardzo się zląkł słów Samuela. Nie było w nim też siły, gdyż nic nie jadł przez cały dzień i całą noc.</verse>
				<verse number="21">Potem kobieta podeszła do Saula, a widząc, że bardzo się zląkł, powiedziała mu: Oto twoja służąca posłuchała twego głosu, naraziłam swoje życie i posłuchałam twoich słów, które mówiłeś do mnie.</verse>
				<verse number="22">Teraz więc posłuchaj i ty, proszę, głosu swojej służącej. Położę przed tobą kawałek chleba, abyś zjadł i posilił się, zanim wyruszysz w drogę.</verse>
				<verse number="23">Lecz on wzbraniał się i mówił: Nie będę jadł. Jego słudzy zaś wraz z kobietą przymusili go. I posłuchał ich głosu, wstał z ziemi i usiadł na łóżku.</verse>
				<verse number="24">A ta kobieta miała w domu tuczne cielę. Pośpieszyła więc i zabiła je, potem wzięła mąkę, rozczyniła ją i upiekła z niej przaśniki.</verse>
				<verse number="25">Następnie przyniosła to przed Saula i przed jego sługi, a gdy zjedli, powstali i poszli tej samej nocy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Wtedy Filistyni zebrali wszystkie swoje wojska w Afek. Izraelici zaś rozbili obóz przy źródle, które jest w Jizreel.</verse>
				<verse number="2">A książęta filistyńscy ciągnęli setkami i tysiącami, a Dawid i jego ludzie ciągnęli na końcu z Akiszem.</verse>
				<verse number="3">Książęta filistyńscy zapytali: Po co tutaj ci Hebrajczycy? Akisz odpowiedział książętom filistyńskim: Czyż to nie jest Dawid, sługa Saula, króla Izraela, który był przy mnie przez te dni, nawet przez te lata, a nie znalazłem w nim żadnej winy od tego dnia, kiedy zbiegł do mnie, aż po dziś dzień?</verse>
				<verse number="4">Lecz książęta filistyńscy rozgniewali się i powiedzieli mu: Odpraw tego człowieka i niech wróci do swego miejsca, które mu wyznaczyłeś. Niech nie idzie z nami do bitwy, aby w czasie walki nie stał się naszym przeciwnikiem. Czym bowiem mógłby odzyskać łaskę u swego pana jak nie głowami tych mężczyzn?</verse>
				<verse number="5">Czyż to nie jest ten Dawid, o którym śpiewano wśród tańców: Pobił Saul swoje tysiące, lecz Dawid swoich dziesiątki tysięcy?</verse>
				<verse number="6">Wtedy Akisz wezwał Dawida i powiedział mu: Jak żyje PAN, jesteś prawy, a twoje wychodzenie ze mną z obozu i wchodzenie [do niego] było dobre w moich oczach. Nie znalazłem bowiem w tobie nic złego od dnia, kiedy przybyłeś do mnie, aż do dziś. Nie podobasz się jednak książętom.</verse>
				<verse number="7">Teraz więc zawróć i idź w pokoju, byś nie czynił niczego, co byłoby złe w oczach książąt filistyńskich.</verse>
				<verse number="8">Dawid powiedział do Akisza: Cóż uczyniłem? Co znalazłeś u swego sługi od dnia, w którym byłem przy tobie, aż do dziś, że nie mogę wyruszyć do walki z wrogami swego pana, króla?</verse>
				<verse number="9">Akisz odpowiedział Dawidowi: Wiem, że jesteś dobry w moich oczach, jak anioł Boga, ale książęta filistyńscy powiedzieli: Niech nie wyrusza z nami do bitwy.</verse>
				<verse number="10">Dlatego wstań wcześnie rano wraz ze sługami swego pana, którzy przyszli z tobą. Wstańcie skoro świt i odejdźcie.</verse>
				<verse number="11">Dawid wraz ze swoimi ludźmi wstał więc wcześnie rano, aby odejść i powrócić do ziemi Filistynów. Filistyni zaś nadciągnęli do Jizreel.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">A gdy trzeciego dnia Dawid i jego ludzie przybyli do Siklag, Amalekici najechali już na południe i na Siklag, zburzyli Siklag i spalili go ogniem;</verse>
				<verse number="2">I zabrali do niewoli kobiety, które w nim były. Nikogo nie zabili, od najmniejszego aż do wielkiego, ale uprowadzili [ich] i odeszli swoją drogą.</verse>
				<verse number="3">A gdy Dawid i jego ludzie przyszli do miasta, było ono spalone ogniem, a ich żony, synów i córki zabrano do niewoli.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Dawid i lud, który z nim był, podnieśli swój głos i płakali, aż im zabrakło sił do płaczu.</verse>
				<verse number="5">Zabrano do niewoli także obie żony Dawida: Achinoam Jizreelitkę i Abigail, [dawną] żonę Nabala z Karmelu.</verse>
				<verse number="6">I Dawid znalazł się w wielkim utrapieniu, bo lud chciał go ukamienować. Dusza całego ludu bowiem była rozgoryczona z powodu swoich synów i córek. Dawid zaś wzmocnił się w PANU, swym Bogu.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Dawid powiedział do kapłana Abiatara, syna Achimeleka: Przynieś mi, proszę, efod. I Abiatar przyniósł efod Dawidowi.</verse>
				<verse number="8">I Dawid radził się PANA, pytając: Czy mam ścigać to wojsko? Czy je dogonię? PAN odpowiedział mu: Ścigaj, bo na pewno dogonisz i na pewno odbierzesz [łup].</verse>
				<verse number="9">Dawid wyruszył więc, on i sześciuset ludzi, których miał ze sobą, i dotarli do potoku Besor. Tam niektórzy pozostali.</verse>
				<verse number="10">Dawid zaś ścigał ich wraz z czterystu ludźmi. Dwustu ludzi bowiem pozostało, gdyż byli zbyt zmęczeni, żeby przejść przez potok Besor.</verse>
				<verse number="11">A w polu natknęli się na Egipcjanina i przyprowadzili go do Dawida. Dali mu chleba i jadł, dali mu też wody i pił;</verse>
				<verse number="12">Dali mu także kawałek placka figowego i dwa pęczki rodzynków. Kiedy to zjadł, ożył w nim jego duch, gdyż przez trzy dni i trzy noce nie jadł chleba ani nie pił wody.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Dawid zapytał go: Do kogo należysz? Skąd jesteś? Odpowiedział: Jestem młodym Egipcjaninem, sługą Amalekity. Mój pan porzucił mnie, bo zachorowałem trzy dni temu.</verse>
				<verse number="14">Najechaliśmy na południe od Keretytów, obszar Judy i na południe od Kaleba i podpaliliśmy Siklag ogniem.</verse>
				<verse number="15">Dawid zapytał go: Czy mógłbyś mnie zaprowadzić do tej zgrai? Odpowiedział: Przysięgnij mi na Boga, że mnie nie zabijesz ani mnie nie wydasz w ręce mego pana, a zaprowadzę cię do tej zgrai.</verse>
				<verse number="16">I zaprowadził go, a oto byli rozproszeni po całej ziemi, jedli, pili i świętowali z powodu całego tego wielkiego łupu, który zabrali z ziemi Filistynów i z ziemi Judy.</verse>
				<verse number="17">I Dawid bił ich od zmierzchu aż do wieczora dnia następnego. Żaden z nich nie ocalał oprócz czterystu młodzieńców, którzy wsiedli na wielbłądy i uciekli.</verse>
				<verse number="18">Tak Dawid odzyskał wszystko, co zabrali Amalekici. Dawid uratował także swoje dwie żony.</verse>
				<verse number="19">Nie zabrakło im nikogo, od najmniejszego do największego, ani synów, ani córek, ani łupu, ani niczego, co im zabrali. Dawid odzyskał wszystko.</verse>
				<verse number="20">Potem Dawid zabrał wszystkie trzody i stada, które pędzono przed jego dobytkiem, i mówiono: To jest łup Dawida.</verse>
				<verse number="21">I Dawid przybył do tych dwustu ludzi, którzy byli tak zmęczeni, że nie mogli iść za Dawidem, i którym kazał zostać przy potoku Besor. Wyszli oni naprzeciw Dawida i naprzeciw ludzi, którzy z nim byli. A gdy Dawid zbliżył się do tych ludzi, pozdrowił ich.</verse>
				<verse number="22">Lecz wszyscy źli ludzie i synowie Beliala, którzy poszli z Dawidem, powiedzieli: Ponieważ ci nie poszli z nami, nie damy im nic z łupu, który odzyskaliśmy, oddamy tylko każdemu jego żonę i dzieci. Niech ich wezmą i odejdą.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Dawid powiedział: Moi bracia, nie uczynicie tak z tym, co PAN nam dał. On nas strzegł i wydał w nasze ręce zgraję, która na nas napadła.</verse>
				<verse number="24">I któż was posłucha w tej sprawie? Bo jaki jest udział tego, który wyruszył na bitwę, taki też będzie udział tego, który został przy taborze; jednakowo się podzielą.</verse>
				<verse number="25">I tak zostało od tego dnia na przyszłość: ustalono to jako prawo i zwyczaj w Izraelu aż do dziś.</verse>
				<verse number="26">A gdy Dawid przybył do Siklag, posłał część łupu starszym Judy, swym przyjaciołom, ze słowami: Oto błogosławieństwo dla was z łupu wrogów PANA;</verse>
				<verse number="27">Tym, którzy byli w Betel, i tym w Ramat na południu, i tym w Jattir;</verse>
				<verse number="28">I tym w Aroerze, i tym w Sifmot, i tym w Esztemoa;</verse>
				<verse number="29">I tym w Rachal, i tym w miastach Jerachmeelitów, i tym w miastach Kenitów;</verse>
				<verse number="30">I tym w Chorma, i tym w Choraszan, i tym w Atach;</verse>
				<verse number="31">I tym w Hebronie, i tym we wszystkich miejscach, gdzie pomieszkiwał Dawid wraz ze swymi ludźmi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Tymczasem Filistyni walczyli z Izraelem, a Izraelici uciekli przed Filistynami i polegli na górze Gilboa.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Filistyni ścigali Saula i jego synów i zabili Jonatana, Abinadaba i Malkiszuę, synów Saula.</verse>
				<verse number="3">A gdy rozgorzała bitwa przeciwko Saulowi, łucznicy trafili na niego i został przez nich ciężko zraniony.</verse>
				<verse number="4">I Saul powiedział do swego giermka: Dobądź swój miecz i przebij mnie nim, aby nie przyszli ci nieobrzezani i nie przebili mnie, i nie znęcali się nade mną. Ale jego giermek nie chciał, ponieważ bardzo się bał. Saul wziął więc miecz i sam rzucił się na niego.</verse>
				<verse number="5">A gdy jego giermek zobaczył, że Saul umarł, rzucił się i on na swój miecz i umarł razem z nim.</verse>
				<verse number="6">Tego dnia umarli więc razem Saul, jego trzej synowie, jego giermek oraz wszyscy jego ludzie.</verse>
				<verse number="7">A gdy Izraelici, którzy mieszkali po tamtej stronie doliny i którzy mieszkali za Jordanem, zobaczyli, że Izraelici uciekali i że Saul i jego synowie umarli, opuścili miasta i uciekli. Przyszli więc Filistyni i mieszkali w nich.</verse>
				<verse number="8">Kiedy nazajutrz Filistyni przyszli, aby złupić zabitych, znaleźli Saula i jego trzech synów leżących na górze Gilboa.</verse>
				<verse number="9">Odcięli mu głowę, zdarli z niego zbroję i posłali po całej ziemi filistyńskiej, aby obwieścić [o tym] w świątyni swoich bożków i wśród ludu.</verse>
				<verse number="10">Jego zbroję położyli w świątyni Asztarty, a jego ciało przybili do muru Bet-Szean.</verse>
				<verse number="11">Kiedy mieszkańcy Jabesz-Gilead usłyszeli o tym, co Filistyni uczynili Saulowi;</verse>
				<verse number="12">Powstali wszyscy dzielni mężczyźni i szli przez całą noc, i zdjęli ciało Saula oraz ciała jego synów z muru Bet-Szean, po czym wrócili do Jabesz i tam je spalili.</verse>
				<verse number="13">Wzięli potem ich kości i pogrzebali [je] pod drzewem w Jabesz. I pościli przez siedem dni.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="10">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Po śmierci Saula, gdy Dawid po rozgromieniu Amalekitów wrócił i zatrzymał się w Siklag przez dwa dni;</verse>
				<verse number="2">Trzeciego dnia pewien człowiek przybył z obozu Saula z podartymi szatami i z prochem na głowie. Gdy przyszedł do Dawida, padł na ziemię i pokłonił [mu] się.</verse>
				<verse number="3">Dawid zapytał go: Skąd przybywasz? Odpowiedział mu: Uciekłem z obozu Izraela.</verse>
				<verse number="4">Dawid znowu zapytał: Co się stało? Proszę, powiedz mi. Odpowiedział: Lud uciekł z pola bitwy, a wielu ludzi padło i poległo, także Saul i jego syn Jonatan polegli.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Dawid zapytał młodzieńca, który mu to powiedział: Skąd wiesz, że Saul i jego syn Jonatan umarli?</verse>
				<verse number="6">Młodzieniec, który mu to oznajmił, odpowiedział: Przypadkiem znalazłem się na górze Gilboa, a oto Saul opierał się na swojej włóczni, a rydwany i jeźdźcy doganiali go.</verse>
				<verse number="7">Kiedy obejrzał się i zobaczył mnie, zawołał na mnie. Odpowiedziałem: Oto jestem.</verse>
				<verse number="8">I zapytał mnie: Kim jesteś? Odpowiedziałem mu: Jestem Amalekitą.</verse>
				<verse number="9">Wtedy powiedział mi: Stań, proszę, nade mną i zabij mnie, bo ogarnęła mnie udręka, a moje życie [jest] jeszcze we mnie.</verse>
				<verse number="10">Stanąłem więc nad nim i zabiłem go, bo wiedziałem, że nie przeżyje po swoim upadku. Potem wziąłem koronę, która [była] na jego głowie, oraz naramiennik, który [miał] na ramieniu, i przyniosłem je tutaj do swojego pana.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Dawid chwycił swoje szaty i rozdarł je, [tak uczynili] również wszyscy ludzie, którzy z nim byli.</verse>
				<verse number="12">Lamentowali i płakali, i pościli aż do wieczora po Saulu i jego synu Jonatanie, po ludzie PANA i po domu Izraela, że padli od miecza.</verse>
				<verse number="13">I Dawid zapytał młodzieńca, który mu [to] powiedział: Skąd jesteś? Odpowiedział: Jestem synem przybysza, Amalekity.</verse>
				<verse number="14">Dawid znowu zapytał go: Jakże nie bałeś się wyciągnąć swej ręki, aby zabić pomazańca PANA?</verse>
				<verse number="15">Następnie Dawid zawołał jednego ze sług i rozkazał: Podejdź i zabij go. Ten uderzył go [tak], że umarł.</verse>
				<verse number="16">Dawid powiedział do niego: Twoja krew na twoją głowę, bo twoje usta świadczyły przeciw tobie, gdy mówiły: Zabiłem pomazańca PANA.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Dawid podniósł lament nad Saulem i jego synem Jonatanem;</verse>
				<verse number="18">Polecił także, aby synów Judy uczono [strzelać] z łuku. Oto co napisane jest w księdze Jaszara:</verse>
				<verse number="19">Piękno Izraela poległo na twoich wzgórzach. Jakże padli mocarze!</verse>
				<verse number="20">Nie opowiadajcie o tym w Gat ani nie rozgłaszajcie [tego] po ulicach w Aszkelonie, aby się nie cieszyły córki Filistynów, by się nie radowały córki nieobrzezanych.</verse>
				<verse number="21">O góry Gilboa! Niech nie [pada] na was ani rosa, ani deszcz i niech tam nie [będzie] pól żyznych. Tam bowiem została skalana tarcza mocarzy, tarcza Saula, [jakby] nie była namaszczona oliwą.</verse>
				<verse number="22">Od krwi zabitych, od tłuszczu mocarzy nie cofał się łuk Jonatana, a miecz Saula nie wracał daremnie.</verse>
				<verse number="23">Saul i Jonatan, ukochani i mili za życia, a w śmierci nie byli rozdzieleni, szybsi od orłów, silniejsi od lwów.</verse>
				<verse number="24">Córki Izraela, płaczcie nad Saulem, który was przyodziewał w piękny szkarłat i który włożył złote klejnoty na wasze szaty.</verse>
				<verse number="25">Jakże padli mocarze pośród bitwy! Jonatanie, na twych wzgórzach zostałeś zabity.</verse>
				<verse number="26">Żal mi ciebie, mój bracie, Jonatanie. Byłeś mi bardzo miły. Twoja miłość była dla mnie cenniejsza niż miłość kobiety.</verse>
				<verse number="27">Jakże padli mocarze i przepadły narzędzia wojny!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Po tym wydarzeniu Dawid zapytał PANA: Czy mam iść do któregoś z miast Judy? PAN mu odpowiedział: Idź. I Dawid zapytał: Dokąd mam pójść? Odpowiedział: Do Hebronu.</verse>
				<verse number="2">Dawid wyruszył więc tam razem ze swoimi dwiema żonami: Achinoam Jizreelitką i Abigail, [dawną] żoną Nabala z Karmelu.</verse>
				<verse number="3">Dawid zabrał także ludzi, którzy z nim byli, każdego z jego rodziną. I zamieszkali w miastach Hebronu.</verse>
				<verse number="4">Wtedy przyszli mężczyźni Judy i namaścili tam Dawida na króla nad domem Judy. Wówczas też doniesiono Dawidowi, że to mieszkańcy Jabesz-Gilead pogrzebali Saula.</verse>
				<verse number="5">Dawid wyprawił więc posłańców do mieszkańców Jabesz-Gilead z takim przesłaniem: Błogosławieni jesteście przez PANA, ponieważ okazaliście tę łaskę swemu panu Saulowi i pogrzebaliście go.</verse>
				<verse number="6">Niech teraz PAN okaże wam łaskę i prawdę, a ja też odwdzięczę się wam za to dzieło dobroci, którego dokonaliście.</verse>
				<verse number="7">Teraz więc niech wasze ręce się umocnią i bądźcie dzielni, bo choć umarł wasz pan Saul, to mnie dom Judy namaścił na króla nad sobą.</verse>
				<verse number="8">Lecz Abner, syn Nera, dowódca wojsk Saula, wziął Iszboszeta, syna Saula, i przyprowadził go do Machanaim;</verse>
				<verse number="9">I ustanowił go królem nad Gileadem, Aszerem, Jizreelem, Efraimem, Beniaminem i całym Izraelem.</verse>
				<verse number="10">Iszboszet, syn Saula, miał czterdzieści lat, kiedy zaczął królować nad Izraelem, a panował dwa lata. Tylko dom Judy poszedł za Dawidem.</verse>
				<verse number="11">A okres, w którym Dawid był królem w Hebronie nad domem Judy, wynosił siedem lat i sześć miesięcy.</verse>
				<verse number="12">Potem Abner, syn Nera, i słudzy Iszboszeta, syna Saula, wyruszyli z Machanaim do Gibeonu.</verse>
				<verse number="13">Także Joab, syn Serui, wraz ze sługami Dawida wyruszyli i spotkali się przy stawie gibeońskim. Jedni zatrzymali się po jednej stronie stawu, a drudzy po drugiej stronie stawu.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Abner zawołał do Joaba: Niech teraz wstaną młodzieńcy i niech się bawią przed nami. I Joab odpowiedział: Niech wstaną.</verse>
				<verse number="15">Wstali więc i wystąpiła liczba dwunastu Beniaminitów ze strony Iszboszeta, syna Saula, i dwunastu spośród sług Dawida.</verse>
				<verse number="16">Każdy pochwycił swego przeciwnika za głowę i [utopił] swój miecz w jego boku, tak że padli razem. Dlatego miejsce to nazwano Helkatassurym, leży ono w Gibeonie.</verse>
				<verse number="17">W tym dniu rozgorzała bardzo zacięta walka. Abner i wojownicy Izraela zostali pokonani przez sługi Dawida.</verse>
				<verse number="18">Byli tam również trzej synowie Serui: Joab, Abiszaj i Asahel. Asahel [był] szybkonogi jak dzika sarna.</verse>
				<verse number="19">I Asahel ruszył w pogoń za Abnerem, i nie zbaczał ani w prawo, ani w lewo w tym pościgu za Abnerem.</verse>
				<verse number="20">A kiedy Abner obejrzał się za siebie, zapytał: Czy to ty jesteś, Asahelu? A on mu odpowiedział: To ja.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Abner powiedział mu: Skręć w prawo albo w lewo i schwytaj sobie jednego z młodzieńców, i zabierz sobie jego zbroję. Lecz Asahel nie chciał od niego odstąpić.</verse>
				<verse number="22">Abner ponownie więc powiedział do Asahela: Odstąp ode mnie. Czemu miałbym cię powalić na ziemię? Jakże mógłbym wtedy podnieść swoją twarz na Joaba, twego brata?</verse>
				<verse number="23">Gdy jednak nie chciał odstąpić, Abner uderzył go końcem włóczni pod piąte [żebro], tak że włócznia wyszła z drugiej strony. Padł tam i umarł na miejscu, a wszyscy, którzy przychodzili do tego miejsca, gdzie Asahel padł i umarł, przystawali.</verse>
				<verse number="24">Lecz Joab i Abiszaj rzucili się w pogoń za Abnerem. I gdy zachodziło słońce, dotarli do wzgórza Amma, które leży naprzeciw Giach, przy drodze na pustynię Gibeon.</verse>
				<verse number="25">Wtedy synowie Beniamina zebrali się wokół Abnera, utworzyli jeden oddział i stanęli na szczycie pewnego wzgórza.</verse>
				<verse number="26">I Abner zawołał do Joaba: Czy miecz będzie pożerał na zawsze? Czy nie wiesz, że koniec będzie gorzki? Kiedy wreszcie powiesz ludowi, aby zawrócił od ścigania swych braci?</verse>
				<verse number="27">Joab odpowiedział: Jak żyje Bóg, gdybyś się nie odezwał, to dopiero rano lud odstąpiłby, każdy od ścigania swego brata.</verse>
				<verse number="28">Joab zadął więc w trąbę i cały lud zatrzymał się, i nie ścigał dalej Izraela ani nie wznowiono walki.</verse>
				<verse number="29">A Abner i jego ludzie szli całą noc przez step, przeprawili się przez Jordan i przeszli przez cały Bitron, aż dotarli do Machanaim.</verse>
				<verse number="30">Joab zaś, gdy zawrócił z pościgu za Abnerem, zebrał cały lud, a ze sług Dawida zabrakło dziewiętnastu mężczyzn oraz Asahela.</verse>
				<verse number="31">Słudzy Dawida natomiast tak pobili ludzi z Beniamina i spośród Abnera, że zmarło trzystu sześćdziesięciu mężczyzn.</verse>
				<verse number="32">Następnie zabrali Asahela i pogrzebali go w grobie jego ojca, w Betlejem. Potem Joab i jego ludzie szli całą noc i o świcie [dotarli] do Hebronu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A wojna między domem Saula a domem Dawida trwała długo. Dawid jednak stawał się mocniejszy, a dom Saula stawał się coraz słabszy.</verse>
				<verse number="2">I Dawidowi w Hebronie urodzili się synowie. Jego pierworodnym był Amnon z Achinoam Jizreelitki;</verse>
				<verse number="3">Drugim był Kilab z Abigail, [dawnej] żony Nabala z Karmelu, trzecim – Absalom, syn Maaki, córki Talmaja, króla Geszur;</verse>
				<verse number="4">Czwartym [był] Adoniasz, syn Chaggity, piątym – Szefatiasz, syn Abitali;</verse>
				<verse number="5">I szóstym [był] Jitream z Egli, żony Dawida. Ci urodzili się Dawidowi w Hebronie.</verse>
				<verse number="6">I dopóki trwała wojna między domem Saula a domem Dawida, Abner wzmacniał się w domu Saula.</verse>
				<verse number="7">A Saul miał nałożnicę, której na imię [było] Rispa, córkę Aji. [Iszboszet] zapytał Abnera: Czemu wszedłeś do nałożnicy mego ojca?</verse>
				<verse number="8">Wtedy Abner bardzo się rozgniewał z powodu słów Iszboszeta i powiedział: Czy jestem głową psa? Dziś okazałem przeciw Judzie miłosierdzie domowi Saula, twego ojca, jego braciom i przyjaciołom, i nie wydałem cię w ręce Dawida, a ty dziś obciążasz mnie winą z powodu tej kobiety.</verse>
				<verse number="9">Niech Bóg to uczyni Abnerowi i do tego dorzuci, jeśli nie dokonam tego, co PAN przysiągł Dawidowi;</verse>
				<verse number="10">Aby przenieść królestwo z domu Saula i umocnić tron Dawida nad Izraelem i nad Judą, od Dan aż do Beer-Szeby.</verse>
				<verse number="11">I nie mógł odpowiedzieć Abnerowi ani słowa, bo się go bał.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Abner wyprawił posłańców do Dawida, aby powiedzieli w jego imieniu: Czyja [jest] ziemia? I żeby mówili: Zawrzyj ze mną przymierze, a oto moja ręka będzie z tobą, by sprowadzić do ciebie cały Izrael.</verse>
				<verse number="13">Odpowiedział: Dobrze, zawrę z tobą przymierze. Ale żądam od ciebie jednej rzeczy: Nie zobaczysz mojej twarzy, dopóki nie przyprowadzisz do mnie Mikal, córki Saula, gdy przyjdziesz mnie zobaczyć.</verse>
				<verse number="14">I Dawid wyprawił posłańców do Iszboszeta, syna Saula, żądając: Oddaj mi moją żonę Mikal, którą poślubiłem sobie za sto napletków filistyńskich.</verse>
				<verse number="15">Iszboszet posłał więc [po nią] i zabrał ją od męża, Paltiela, syna Lajisza.</verse>
				<verse number="16">Jej mąż szedł z nią i płakał, idąc za nią aż do Bachurim. Wtedy Abner powiedział do niego: Idź, wracaj. I wrócił.</verse>
				<verse number="17">Potem Abner prowadził rozmowy ze starszymi Izraela: Już dawno chcieliście, aby Dawid był królem nad wami.</verse>
				<verse number="18">Teraz więc uczyńcie [to]. PAN bowiem powiedział o Dawidzie tak: Przez rękę swojego sługi Dawida wybawię swój lud Izraela z ręki Filistynów i z ręki wszystkich jego wrogów.</verse>
				<verse number="19">Abner powiedział to samo do uszu Beniaminitów. Potem Abner poszedł, aby zawiadomić Dawida w Hebronie o wszystkim, co wydało się słuszne Izraelowi i całemu domowi Beniamina.</verse>
				<verse number="20">A gdy Abner przybył wraz z dwudziestoma mężczyznami do Dawida do Hebronu, Dawid wyprawił ucztę dla Abnera i dla mężczyzn, którzy z nim byli.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Abner powiedział do Dawida: Wstanę i pójdę, aby zgromadzić przy królu, moim panu, cały Izrael, żeby zawarli z tobą przymierze i żebyś królował nad wszystkim, czego pragnie twoja dusza. Potem Dawid odprawił Abnera, który poszedł w pokoju.</verse>
				<verse number="22">A oto słudzy Dawida wraz z Joabem wracali z wyprawy, przynosząc ze sobą obfity łup. Abnera zaś już nie było u Dawida w Hebronie, gdyż go odprawił, i tamten odszedł w pokoju.</verse>
				<verse number="23">Kiedy przybył Joab wraz z całym wojskiem, które z nim było, doniesiono Joabowi: Abner, syn Nera, przyszedł do króla, lecz on go odprawił, i tamten odszedł w pokoju.</verse>
				<verse number="24">Joab przyszedł więc do króla i zapytał: Cóż uczyniłeś? Oto przyszedł do ciebie Abner. Dlaczego go odprawiłeś, aby mógł odejść?</verse>
				<verse number="25">Znasz Abnera, syna Nera, [wiesz], że przyszedł cię zdradzić i poznać twoje wyjścia i wejścia, i dowiedzieć się o wszystkim, co czynisz.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Joab wyszedł od Dawida i wyprawił posłańców za Abnerem, którzy zawrócili go od studni Sira. Dawid zaś o tym nie wiedział.</verse>
				<verse number="27">A gdy Abner wrócił do Hebronu, Joab odprowadził go na bok do bramy, aby z nim porozmawiać po cichu, i tam przebił go pod piątym żebrem, tak że umarł, za krew swego brata Asahela.</verse>
				<verse number="28">Kiedy Dawid usłyszał o tym później, powiedział: Ja i moje królestwo jesteśmy niewinni przed PANEM na wieki za krew Abnera, syna Nera.</verse>
				<verse number="29">Niech ona spadnie na głowę Joaba i na cały dom jego ojca i niech nie braknie w domu Joaba człowieka cierpiącego na wyciek ani trędowatego, ani chodzącego o lasce, ani upadającego od miecza, ani niemającego chleba.</verse>
				<verse number="30">Tak to Joab i jego brat Abiszaj zabili Abnera za to, że on zabił ich brata Asahela w bitwie pod Gibeonem.</verse>
				<verse number="31">Potem Dawid nakazał Joabowi i całemu ludowi, który z nim był: Porozdzierajcie wasze szaty, nałóżcie wory i opłakujcie Abnera. A król Dawid szedł za marami.</verse>
				<verse number="32">Gdy pogrzebali Abnera w Hebronie, król podniósł swój głos i zapłakał nad grobem Abnera, płakał też cały lud.</verse>
				<verse number="33">Król lamentował z powodu Abnera i powiedział: Czyż [tak] miał umrzeć Abner, jak umiera nikczemnik?</verse>
				<verse number="34">Twoje ręce nie były związane, a twoje nogi nie były skute w kajdany. Padłeś jak ten, który pada przed bezbożnymi. Wtedy cały lud jeszcze mocniej płakał nad nim.</verse>
				<verse number="35">Gdy cały lud przyszedł, by [skłonić] Dawida do zjedzenia posiłku jeszcze za dnia, Dawid przysiągł: Niech mi Bóg to uczyni i do tego dorzuci, jeśli przed zachodem słońca skosztuję chleba lub czegoś innego.</verse>
				<verse number="36">Kiedy cały lud to zobaczył, uznał to za słuszne, podobnie jak wszystko, co czynił król.</verse>
				<verse number="37">Tego dnia cały lud przekonał się, że nie od króla wyszło, żeby zabić Abnera, syna Nera.</verse>
				<verse number="38">I król powiedział do swoich sług: Czyż nie wiecie, że dziś poległ w Izraelu wielki dowódca?</verse>
				<verse number="39">A ja dziś jestem słaby, choć zostałem namaszczony na króla. Ci zaś ludzie, synowie Serui, są dla mnie zbyt uciążliwi. Niech PAN odpłaci czyniącemu zło według jego niegodziwości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Gdy syn Saula [Iszboszet] usłyszał, że Abner poległ w Hebronie, opadły mu ręce i cały Izrael był przerażony.</verse>
				<verse number="2">Syn Saula miał też dwóch ludzi, dowódców oddziałów: jeden miał na imię Baana, a drugi – Rekab. [Byli oni] synami Rimmona Beerotczyka, z synów Beniamina. Beerot był bowiem także zaliczany do Beniamina;</verse>
				<verse number="3">Bo Beerotczycy uciekli do Gittaim i byli tam przybyszami, i [są nimi] aż do dziś.</verse>
				<verse number="4">A Jonatan, syn Saula, miał jednego syna chromego na [obie] nogi. Gdy miał on [bowiem] pięć lat, a nadeszła wieść z Jizreel [o śmierci] Saula i Jonatana, jego piastunka pochwyciła go i uciekła. Ale w pośpiechu tej ucieczki upadł i został kaleką. Miał na imię Mefiboszet.</verse>
				<verse number="5">Synowie Rimmona Beerotczyka, Rekab i Baana, wyruszyli więc i przyszli do domu Iszboszeta w najgorętszej porze dnia, w południe, gdy spał on w łożu.</verse>
				<verse number="6">Weszli oni do jego domu pod pretekstem zakupu pszenicy i tam przebili go pod piątym żebrem. Potem Rekab i jego brat Baana uciekli.</verse>
				<verse number="7">Gdy bowiem weszli do domu, on spał na swoim łożu w sypialni. Wtedy przebili go, uśmiercili i ucięli mu głowę. Potem zabrali ją i szli drogą pustynną przez całą noc.</verse>
				<verse number="8">I przynieśli głowę Iszboszeta do Dawida do Hebronu, i powiedzieli do króla: Oto głowa Iszboszeta, syna Saula, twojego wroga, który czyhał na twoją duszę. PAN dzisiaj dokonał za mojego pana, króla, zemsty na Saulu i jego potomstwie.</verse>
				<verse number="9">Lecz Dawid odpowiedział Rekabowi i jego bratu Baanie, synom Rimmona Beerotczyka: Jak żyje PAN, który wybawił moją duszę z wszelkiego ucisku;</verse>
				<verse number="10">Jeśli tego, który mi powiedział: Oto umarł Saul, sądząc, że przynosi dobrą nowinę, pojmałem i zabiłem w Siklag, chociaż [myślał], że wynagrodzę go za [jego] wieści;</verse>
				<verse number="11">Tym bardziej, gdy niegodziwi ludzie zabili sprawiedliwego człowieka w jego domu, na własnym łożu. Czy teraz nie powinienem zażądać jego krwi z waszych rąk i zgładzić was z ziemi?</verse>
				<verse number="12">Dawid rozkazał więc sługom, a oni zabili ich, obcięli im ręce i nogi i powiesili ich nad stawem w Hebronie. Głowę zaś Iszboszeta wzięli i pochowali w grobie Abnera w Hebronie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Wtedy wszystkie pokolenia Izraela zeszły się u Dawida w Hebronie i powiedziały: Oto jesteśmy twoją kością i twoim ciałem.</verse>
				<verse number="2">Już dawniej, gdy Saul był królem nad nami, ty wyprowadzałeś i przyprowadzałeś Izraela. I PAN powiedział do ciebie: Ty będziesz pasł mój lud Izraela i ty będziesz wodzem nad Izraelem.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy starsi Izraela przyszli więc do króla do Hebronu i król Dawid zawarł z nimi przymierze w Hebronie przed PANEM, a oni namaścili Dawida na króla nad Izraelem.</verse>
				<verse number="4">Dawid miał trzydzieści lat, gdy zaczął królować, a królował czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="5">W Hebronie królował nad Judą siedem lat i sześć miesięcy, w Jerozolimie zaś królował trzydzieści trzy lata nad całym Izraelem i Judą.</verse>
				<verse number="6">I król oraz jego ludzie poszli do Jerozolimy przeciw Jebusytom zamieszkującym w tej ziemi, a oni powiedzieli do Dawida: Nie wejdziesz tutaj, dopóki nie wyniesiesz ślepych i chromych. Myśleli [bowiem]: Dawid tu nie wejdzie.</verse>
				<verse number="7">Dawid jednak zdobył twierdzę Syjon, to jest miasto Dawida.</verse>
				<verse number="8">Dawid powiedział w tym dniu: Ktokolwiek pokona Jebusytów, wchodząc przez kanał, i [zabije] ślepych i chromych, których nienawidzi dusza Dawida, [ustanowię go dowódcą]. Dlatego mówiono: Ślepi i chromi nie wejdą do tego domu.</verse>
				<verse number="9">I tak zamieszkał Dawid w tej twierdzy, i nazwał ją miastem Dawida. Dawid obudował je też wokoło, od Millo i wnętrza.</verse>
				<verse number="10">I Dawid stale wzrastał w potędze, a PAN Bóg zastępów był z nim.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Hiram, król Tyru, wysłał posłańców do Dawida z drzewem cedrowym, cieślami i murarzami i zbudowali dom dla Dawida.</verse>
				<verse number="12">I Dawid poznał, że PAN utwierdził go jako króla nad Izraelem i że wywyższył jego królestwo ze względu na swój lud Izraela.</verse>
				<verse number="13">A po przybyciu z Hebronu Dawid wziął sobie jeszcze więcej nałożnic i żon z Jerozolimy. I urodziło się Dawidowi więcej synów i córek.</verse>
				<verse number="14">Oto imiona tych, którzy mu się urodzili w Jerozolimie: Szammua, Szobab, Natan i Salomon;</verse>
				<verse number="15">Jibchar, Eliszua, Nefeg i Jafia;</verse>
				<verse number="16">Eliszama, Eliada i Elifelet.</verse>
				<verse number="17">A gdy Filistyni usłyszeli, że Dawid został namaszczony na króla nad Izraelem, wszyscy Filistyni wyruszyli, aby szukać Dawida. Kiedy Dawid o tym usłyszał, zstąpił do twierdzy.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Filistyni przybyli i rozciągnęli się w dolinie Refaim.</verse>
				<verse number="19">I Dawid radził się PANA: Czy mam ruszyć na Filistynów? Czy wydasz ich w moje ręce? PAN odpowiedział Dawidowi: Idź, gdyż z całą pewnością wydam Filistynów w twoje ręce.</verse>
				<verse number="20">Dawid przybył więc do Baal-Perasim i tam ich pobił, i powiedział: PAN rozerwał moich wrogów przede mną jak rwąca woda. Dlatego nazwał to miejsce Baal-Perasim.</verse>
				<verse number="21">I porzucili tam swoje bożki, a Dawid i jego ludzie spalili je.</verse>
				<verse number="22">I Filistyni znowu nadciągnęli, i rozciągnęli się w dolinie Refaim.</verse>
				<verse number="23">Gdy Dawid radził się PANA, [PAN] odpowiedział: Nie ruszaj [na nich, lecz] obejdź ich z tyłu i uderz na nich od strony drzew morwowych.</verse>
				<verse number="24">A gdy usłyszysz odgłos kroków [dochodzących] od wierzchołków drzew morwowych, wtedy wyruszysz, gdyż wtedy PAN wyjdzie przed tobą, aby pokonać wojska Filistynów.</verse>
				<verse number="25">I Dawid uczynił tak, jak mu PAN rozkazał, i pobił Filistynów od Geba aż do wejścia do Gezer.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I Dawid ponownie zebrał wszystkich doborowych [mężczyzn] z Izraela, trzydzieści tysięcy.</verse>
				<verse number="2">Potem Dawid wraz z całym ludem, który z nim był, powstał i wyruszył z Baali judzkiej, aby przenieść stamtąd arkę Boga, która nosi imię PANA zastępów zasiadającego [między] cherubinami.</verse>
				<verse number="3">I umieścili arkę Boga na nowym wozie, i wywieźli ją z domu Abinadaba położonego w Gibea. A Uzza i Achio, synowie Abinadaba, prowadzili ten nowy wóz.</verse>
				<verse number="4">I wyprowadzili go z domu Abinadaba położonego w Gibea wraz z arką Boga. A Achio szedł przed arką.</verse>
				<verse number="5">Dawid zaś i cały Izrael grali przed PANEM na wszelkich [instrumentach] z drewna jodłowego: na harfach, cytrach, bębnach, piszczałkach i cymbałach.</verse>
				<verse number="6">A [gdy] przybyli do klepiska Nachona, Uzza wyciągnął [rękę] do arki Boga i pochwycił ją, gdyż woły ją szarpnęły.</verse>
				<verse number="7">I zapłonął gniew PANA przeciwko Uzzie, i Bóg zabił go za uchybienie. I umarł tam przy arce Boga.</verse>
				<verse number="8">I Dawid był wielce niezadowolony, że PAN tak srogo poraził Uzzę, i nazwał to miejsce Peres-Uzza, i tak jest do dziś.</verse>
				<verse number="9">Dawid zląkł się PANA tego dnia i powiedział: Jakże ma przyjść do mnie arka PANA?</verse>
				<verse number="10">Dlatego Dawid nie chciał sprowadzić arki PANA do siebie, do swego miasta, lecz wprowadził ją do domu Obed-Edoma, Gittyty.</verse>
				<verse number="11">I arka PANA pozostała w domu Obed-Edoma, Gittyty, przez trzy miesiące. A PAN błogosławił Obed-Edomowi i całemu jego domowi.</verse>
				<verse number="12">A doniesiono królowi Dawidowi: PAN błogosławi domowi Obed-Edoma i wszystkiemu, co posiada, ze względu na arkę Boga. Dawid poszedł więc i sprowadził z wielką radością arkę Boga z domu Obed-Edoma do miasta Dawida.</verse>
				<verse number="13">A gdy ci, którzy nieśli arkę PANA, zrobili sześć kroków, składał w ofierze woły i tuczne [zwierzęta].</verse>
				<verse number="14">I Dawid tańczył przed PANEM z całych sił; był przepasany lnianym efodem.</verse>
				<verse number="15">Tak Dawid i cały dom Izraela sprowadzili arkę PANA z okrzykami i przy dźwiękach trąby.</verse>
				<verse number="16">A gdy arka PANA weszła do miasta Dawida, Mikal, córka Saula, wyglądała przez okno i zobaczyła króla Dawida, jak skakał i tańczył przed PANEM, i wzgardziła nim w swoim sercu.</verse>
				<verse number="17">Sprowadzili więc arkę PANA i ustawili ją na swoim miejscu w środku namiotu, który rozpiął dla niej Dawid. I Dawid złożył przed PANEM całopalenia i ofiary pojednawcze.</verse>
				<verse number="18">A gdy Dawid skończył składać całopalenia i ofiary pojednawcze, błogosławił ludowi w imię PANA zastępów.</verse>
				<verse number="19">I rozdał wśród całego ludu i całego zgromadzenia Izraela, zarówno mężczyznom, jak i kobietom, każdemu po jednym bochenku chleba, po jednym kawałku mięsa i po jednym bukłaku [wina]. Potem cały lud odszedł, każdy do swojego domu.</verse>
				<verse number="20">Potem Dawid wrócił, aby pobłogosławić swój dom. I Mikal, córka Saula, wyszła naprzeciw Dawidowi, i powiedziała: O jakże wspaniały był dziś król Izraela, który się obnażył dziś na oczach służących swych sług, tak jak się obnaża jakiś niepoważny [człowiek]!</verse>
				<verse number="21">Wtedy Dawid powiedział do Mikal: [Grałem] przed PANEM, który wybrał raczej mnie niż twego ojca i niż cały jego dom, aby ustanowić mnie wodzem nad ludem PANA, nad Izraelem. Będę więc grał przed PANEM.</verse>
				<verse number="22">I poniżę się jeszcze bardziej niż dotąd, i będę jeszcze bardziej godny pogardy w swoich oczach, lecz u służących, o których mi mówiłaś, będę poważany.</verse>
				<verse number="23">Mikal, córka Saula, nie miała więc dzieci aż do dnia swej śmierci.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Gdy król zamieszkał w swoim domu, a PAN dał mu odpoczynek od wszystkich jego wrogów wokoło;</verse>
				<verse number="2">Król powiedział do proroka Natana: Zobacz, proszę, ja mieszkam w domu cedrowym, a arka Boga mieszka za zasłoną.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Natan odpowiedział królowi: Idź i uczyń wszystko, co jest w twoim sercu, gdyż PAN jest z tobą.</verse>
				<verse number="4">Lecz tej samej nocy doszło do Natana słowo PANA:</verse>
				<verse number="5">Idź i powiedz mojemu słudze Dawidowi: Tak mówi PAN: Czy ty zbudujesz mi dom, abym w nim mieszkał?</verse>
				<verse number="6">Nie mieszkałem bowiem w żadnym domu od dnia, w którym wyprowadziłem synów Izraela z Egiptu, aż do dziś, lecz wędrowałem w namiocie i w przybytku.</verse>
				<verse number="7">I wszędzie, gdzie wędrowałem ze wszystkimi synami Izraela, czy powiedziałem do któregoś z sędziów Izraela, którym nakazałem paść mój lud Izraela: Dlaczego nie budujecie mi domu cedrowego?</verse>
				<verse number="8">Teraz więc tak powiesz mojemu słudze Dawidowi: Tak mówi PAN zastępów: Wziąłem ciebie z owczarni, gdzie chodziłeś za owcami, abyś był wodzem nad moim ludem, nad Izraelem.</verse>
				<verse number="9">I byłem z tobą wszędzie, dokądkolwiek chodziłeś, wytraciłem przed tobą wszystkich twoich wrogów i uczyniłem twoje imię wielkim jak imię wielkich ludzi, którzy są na ziemi.</verse>
				<verse number="10">Ustanowię miejsce dla mojego ludu Izraela i zasadzę go [tam], by mógł mieszkać na swoim miejscu, i nie poruszy się więcej ani już nie będą go uciskać synowie nieprawości jak dawniej;</verse>
				<verse number="11">Od czasu, kiedy ustanowiłem sędziów nad moim ludem Izraelem i dałem ci odpoczynek od wszystkich twoich wrogów. Tobie też PAN oznajmia, że zbuduje ci dom.</verse>
				<verse number="12">Gdy się dopełnią twoje dni i zaśniesz ze swoimi ojcami, wzbudzę po tobie twojego potomka, który wyjdzie z twego wnętrza, i umocnię jego królestwo.</verse>
				<verse number="13">On zbuduje dom dla mojego imienia, a [ja] utwierdzę tron jego królestwa na wieki.</verse>
				<verse number="14">Ja będę mu ojcem, a on będzie mi synem. Jeśli zgrzeszy, skarcę go rózgą ludzką i razami synów ludzkich.</verse>
				<verse number="15">Lecz moje miłosierdzie nie odstąpi od niego, tak jak je cofnąłem od Saula, którego odrzuciłem przed tobą.</verse>
				<verse number="16">I twój dom, i twoje królestwo będą utwierdzone na wieki przed tobą, a twój tron będzie trwał na wieki.</verse>
				<verse number="17">Zgodnie z tymi wszystkimi słowami i zgodnie z tym całym widzeniem mówił Natan do Dawida.</verse>
				<verse number="18">Wtedy wszedł król Dawid, usiadł przed PANEM i przemówił: Kimże ja [jestem], Panie BOŻE, i czymże jest mój dom, że doprowadziłeś mnie aż dotąd?</verse>
				<verse number="19">Lecz i to było jeszcze mało w twoich oczach, Panie BOŻE, gdyż złożyłeś również obietnicę o domu twojego sługi na daleką przyszłość. Czy taki jest zwyczaj u ludzi, Panie BOŻE?</verse>
				<verse number="20">I cóż więcej może powiedzieć ci Dawid? Ty bowiem znasz swojego sługę, Panie BOŻE.</verse>
				<verse number="21">Ze względu na twoje słowo i zgodnie z twoim sercem uczyniłeś wszystkie te wielkie rzeczy, dając poznać je twemu słudze.</verse>
				<verse number="22">Dlatego jesteś wielki, PANIE Boże. Nie ma bowiem nikogo podobnego do ciebie i nie ma Boga oprócz ciebie, zgodnie z tym, co usłyszeliśmy na własne uszy.</verse>
				<verse number="23">I czyż jest taki naród na ziemi jak twój lud Izrael, dla którego Bóg wyruszył, aby wykupić [go] sobie jako lud, by uczynić [wielkim] swoje imię i dokonać dla nich wielkich i straszliwych rzeczy w twojej ziemi, przed twoim ludem, który wykupiłeś sobie z Egiptu, spośród narodów i ich bogów?</verse>
				<verse number="24">Ustanowiłeś sobie bowiem swój lud, Izraela, aby był dla ciebie ludem na wieki. A ty, PANIE, stałeś się jego Bogiem.</verse>
				<verse number="25">Teraz więc, PANIE Boże, utwierdź na wieki słowo, które wypowiedziałeś o swoim słudze i o jego domu, i czyń, jak powiedziałeś;</verse>
				<verse number="26">Aby twoje imię było wielbione na wieki, aby mówiono: PAN zastępów jest Bogiem nad Izraelem, a dom twego sługi Dawida będzie utwierdzony przed tobą.</verse>
				<verse number="27">Ty bowiem, PANIE zastępów, Boże Izraela, objawiłeś swemu słudze, mówiąc: Zbuduję ci dom. Dlatego twój sługa ośmielił się skierować do ciebie tę modlitwę.</verse>
				<verse number="28">A teraz, Panie BOŻE, ty jesteś tym Bogiem, a twoje słowa są prawdą, obiecałeś swemu słudze tę dobroć.</verse>
				<verse number="29">Teraz więc racz pobłogosławić dom swego sługi, aby przed tobą trwał na wieki. Ty bowiem, Panie BOŻE, to powiedziałeś i dzięki twojemu błogosławieństwu dom twego sługi będzie błogosławiony na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach Dawid pobił Filistynów i ujarzmił ich. Dawid zabrał też z rąk Filistynów Meteg-Amma.</verse>
				<verse number="2">Pobił także Moabitów, których zmierzył sznurem i ułożył na ziemi. Wymierzył ich dwa sznury do zabicia, a jeden cały sznur do zachowania przy życiu. I Moabici zostali sługami Dawida płacącymi daninę.</verse>
				<verse number="3">Dawid pobił również Hadadezera, syna Rechoba, króla Soby, kiedy ten wyruszał, aby przywrócić swoją granicę nad rzeką Eufrat.</verse>
				<verse number="4">I Dawid zabrał mu tysiąc rydwanów, siedmiuset jeźdźców i dwadzieścia tysięcy piechoty. I Dawid popodcinał ścięgna wszystkim [koniom] zaprzęgowym, zostawiając z nich tylko tyle, ile potrzeba do stu rydwanów.</verse>
				<verse number="5">Kiedy Syryjczycy z Damaszku przybyli na pomoc Hadadezerowi, królowi Soby, Dawid pobił spośród Syryjczyków dwadzieścia dwa tysiące ludzi.</verse>
				<verse number="6">Potem Dawid umieścił załogi w Syrii, w Damaszku, a Syryjczycy zostali sługami Dawida płacącymi daninę. I PAN bronił Dawida wszędzie, dokądkolwiek się udał.</verse>
				<verse number="7">Dawid zabrał też złote tarcze, które mieli słudzy Hadadezera, i przyniósł je do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="8">I z Betachu i z Berotaj, miast Hadadezera, król Dawid zabrał bardzo dużo brązu.</verse>
				<verse number="9">Gdy Toi, król Chamat, usłyszał, że Dawid pokonał całe wojsko Hadadezera;</verse>
				<verse number="10">Wysłał swego syna Jorama do króla Dawida, aby go pozdrowił w pokoju i aby powinszował mu tego, że walczył z Hadadezerem i pokonał go. Hadadezer bowiem prowadził wojnę z Toi. I [Joram] przyniósł ze sobą przedmioty ze srebra, ze złota i z brązu.</verse>
				<verse number="11">Również i te król Dawid poświęcił PANU wraz ze srebrem i złotem, które poświęcił, [zabranym] od wszystkich narodów, które podbił;</verse>
				<verse number="12">Od Syrii, od Moabu, od synów Ammona, od Filistynów, od Amaleka i z łupów Hadadezera, syna Rechoba, króla Soby.</verse>
				<verse number="13">I tak Dawid uczynił [sławnym swoje] imię, gdy wrócił po pokonaniu Syryjczyków w Dolinie Soli [w liczbie] osiemnastu tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="14">Umieścił w Edomie załogi, na całej [ziemi] Edomu rozmieścił je. I wszyscy Edomczycy stali się sługami Dawida. I PAN bronił Dawida wszędzie, dokądkolwiek się udał.</verse>
				<verse number="15">I Dawid królował nad całym Izraelem, i sprawował sąd nad całym swym ludem, i [wymierzał] mu sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="16">Joab, syn Serui, [był postawiony] nad wojskiem, a Jehoszafat, syn Achiluda, [był] kronikarzem.</verse>
				<verse number="17">Sadok, syn Achituba, i Achimelek, syn Abiatara, [byli] kapłanami, a Serajasz – pisarzem.</verse>
				<verse number="18">Benajasz, syn Jehojady, był [postawiony] nad Keretytami i Peletytami, a synowie Dawida byli książętami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Wtedy Dawid zapytał: Czy pozostał jeszcze ktoś z domu Saula, abym mógł okazać mu miłosierdzie ze względu na Jonatana?</verse>
				<verse number="2">A z domu Saula [był] sługa imieniem Siba. Został on wezwany do Dawida i król zapytał go: Czy ty jesteś Siba? Odpowiedział: [To ja], twój sługa.</verse>
				<verse number="3">Król pytał dalej: Czy nie ma jeszcze kogoś z domu Saula, abym mógł okazać mu miłosierdzie Boże? Siba odpowiedział królowi: [Jest] jeszcze syn Jonatana, chromy na nogi.</verse>
				<verse number="4">Król zapytał go: Gdzie on jest? Siba odpowiedział królowi: Oto jest w domu Makira, syna Ammiela, w Lo-Debar.</verse>
				<verse number="5">Król Dawid posłał więc, by go sprowadzić z domu Makira, syna Ammiela, z Lo-Debar.</verse>
				<verse number="6">A gdy Mefiboszet, syn Jonatana, syna Saula, przybył do Dawida, upadł na twarz i pokłonił [mu] się. I Dawid powiedział: Mefiboszecie! Ten odpowiedział: Oto twój sługa.</verse>
				<verse number="7">Dawid powiedział do niego: Nie bój się, bo z całą pewnością okażę ci miłosierdzie ze względu na twego ojca Jonatana i przywrócę ci wszystkie ziemie twego ojca Saula, a ty zawsze będziesz jadał chleb przy moim stole.</verse>
				<verse number="8">Wtedy ukłonił się i powiedział: Czym [jest] twój sługa, że zwracasz się do zdechłego psa, jakim jestem?</verse>
				<verse number="9">Następnie król wezwał Sibę, sługę Saula, i powiedział mu: Wszystko, co należało do Saula i do całego jego domu, dałem synowi twego pana.</verse>
				<verse number="10">Będziesz więc uprawiał jego ziemię, ty, twoi synowie i twoi słudzy. Będziesz zbierał [plony], aby syn twego pana mógł jeść chleb. Mefiboszet natomiast, syn twego pana, będzie zawsze jadał chleb przy moim stole. A Siba miał piętnastu synów i dwudziestu sług.</verse>
				<verse number="11">Siba odpowiedział królowi: Wszystko, co mój pan, król, rozkazał swemu słudze, to twój sługa uczyni. A Mefiboszet – dodał król – będzie jadał przy moim stole jak jeden z synów króla.</verse>
				<verse number="12">Mefiboszet miał też małego syna imieniem Mika. A wszyscy, którzy mieszkali w domu Siby, [byli] sługami Mefiboszeta.</verse>
				<verse number="13">Tak Mefiboszet mieszkał w Jerozolimie, gdyż zawsze jadał przy stole króla. A był chromy na obie nogi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach umarł król synów Ammona, a jego syn Chanun królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Dawid powiedział: Okażę życzliwość Chanunowi, synowi Nachasza, tak jak jego ojciec okazał mi życzliwość. I Dawid wysłał swe sługi, by pocieszyć go po [stracie] jego ojca. Słudzy Dawida przyszli więc do ziemi synów Ammona.</verse>
				<verse number="3">Lecz książęta synów Ammona powiedzieli do swego pana Chanuna: Czy myślisz, że Dawid chce uczcić twego ojca i dlatego przysłał do ciebie pocieszycieli? Czy nie po to raczej Dawid posyła swoje sługi do ciebie, aby przypatrzyli się miastu i przeszpiegowali je, by potem je zburzyć?</verse>
				<verse number="4">Chanun wziął więc sługi Dawida, zgolił im brody do połowy, poobcinał ich szaty do połowy, aż do pośladków, i odesłał ich.</verse>
				<verse number="5">A gdy doniesiono o tym Dawidowi, wysłał im na spotkanie [posłów], ponieważ ci mężczyźni byli bardzo znieważeni. I król powiedział im: Zostańcie w Jerychu, aż wam brody odrosną, a potem wróćcie.</verse>
				<verse number="6">Gdy synowie Ammona spostrzegli, że obrzydli Dawidowi, posłali i wynajęli sobie dwadzieścia tysięcy piechoty Syryjczyków z Bet-Rekob i Syryjczyków z Soby, od króla Maaki tysiąc mężczyzn, a [z] Isztobu dwanaście tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="7">Kiedy Dawid o tym usłyszał, wysłał Joaba z całym zastępem dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="8">Wtedy synowie Ammona wyszli i ustawili się w szyku bojowym przed wejściem do bramy. Syryjczycy zaś z Soby i z Rechob oraz ci z Isztobu i Maaki [stanęli] osobno w polu.</verse>
				<verse number="9">Gdy Joab zobaczył wojska wystawione przeciwko sobie z przodu i z tyłu, wybrał [ludzi] spośród wszystkich wyborowych [mężczyzn] w Izraelu i ustawił ich w szyku bojowym przeciwko Syryjczykom.</verse>
				<verse number="10">A resztę ludzi oddał pod rękę swego brata Abiszaja, aby ich ustawił w szyku bojowym przeciwko synom Ammona.</verse>
				<verse number="11">I powiedział: Jeśli Syryjczycy będą silniejsi ode mnie, przyjdziesz mi z pomocą, a jeśli synowie Ammona będą silniejsi od ciebie, ja przyjdę tobie z pomocą.</verse>
				<verse number="12">Bądź odważny i walczmy mężnie za swój lud i za miasta naszego Boga, a niech PAN uczyni to, co jest dobre w jego oczach.</verse>
				<verse number="13">Joab wraz z ludem, który był z nim, wyruszył więc do bitwy z Syryjczykami. A [oni] uciekli przed nim.</verse>
				<verse number="14">Gdy synowie Ammona zobaczyli, że Syryjczycy uciekli, uciekli i [oni] przed Abiszajem i weszli do miasta. Wtedy Joab zawrócił od synów Ammona i przybył do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="15">Kiedy Syryjczycy zobaczyli, że są pobici przez Izraela, zebrali się razem.</verse>
				<verse number="16">I Hadadezer posłał po Syryjczyków, którzy byli za rzeką, i sprowadził [ich]. Przybyli oni do Helam, a Szobak, dowódca wojska Hadadezera, prowadził ich.</verse>
				<verse number="17">Gdy doniesiono o tym Dawidowi, zebrał cały Izrael, przeprawił się przez Jordan i przybył do Helam. A Syryjczycy ustawili się w szyku bojowym przeciw Dawidowi i stoczyli z nim bitwę.</verse>
				<verse number="18">Lecz Syryjczycy uciekli przed Izraelem i spośród Syryjczyków Dawid zabił [ludzi z] siedmiuset rydwanów oraz czterdzieści tysięcy jeźdźców. Zranił też Szobaka, dowódcę ich wojska, który tam zmarł.</verse>
				<verse number="19">Kiedy wszyscy królowie, poddani Hadadezera, zobaczyli, że są pobici przez Izraela, zawarli pokój z Izraelem i służyli im. I Syryjczycy bali się odtąd iść na pomoc synom Ammona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Na początku roku, w czasie, kiedy królowie zwykli wyjeżdżać [na wojnę], Dawid wysłał Joaba wraz ze swoimi sługami oraz cały Izrael. Spustoszyli oni synów Ammona i oblegli Rabbę. Dawid zaś został w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Pewnego dnia pod wieczór Dawid wstał z łoża i przechadzał się po dachu domu królewskiego. I zobaczył z dachu kąpiącą się kobietę, a kobieta była bardzo piękna.</verse>
				<verse number="3">I Dawid posłał, i zapytał o [tę] kobietę. I powiedziano mu: Czy to nie Batszeba, córka Eliama, żona Uriasza Chetyty?</verse>
				<verse number="4">Dawid wysłał więc [po nią] posłańców i wziął ją. A gdy przyszła do niego, położył się z nią, gdyż była oczyszczona od swojej nieczystości. Potem wróciła do swego domu.</verse>
				<verse number="5">Kobieta ta poczęła, więc posłała, by zawiadomić Dawida: Jestem brzemienna.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Dawid posłał do Joaba [rozkaz]: Przyślij do mnie Uriasza Chetytę. Joab wysłał więc Uriasza do Dawida.</verse>
				<verse number="7">A [gdy] Uriasz przybył do niego, Dawid pytał [go] o to, jak się wiedzie Joabowi, jak się wiedzie ludowi i jak przebiega wojna.</verse>
				<verse number="8">Następnie Dawid powiedział do Uriasza: Idź do swego domu i umyj sobie nogi. I Uriasz wyszedł z domu króla, a za nim niesiono potrawy od króla.</verse>
				<verse number="9">Lecz Uriasz spał przy bramie domu króla razem ze wszystkimi sługami swego pana, a do swojego domu nie poszedł.</verse>
				<verse number="10">I doniesiono Dawidowi: Uriasz nie poszedł do swego domu. Dawid zapytał Uriasza: Czy nie przybyłeś z podróży? Czemu więc nie poszedłeś do swego domu?</verse>
				<verse number="11">Uriasz odpowiedział Dawidowi: Arka, Izrael i Juda przebywają w namiotach, mój pan Joab i słudzy mojego pana obozują w otwartym polu, a ja miałbym wejść do swojego domu, aby jeść, pić i spać ze swoją żoną? Jak żyjesz i jak żyje twoja dusza, nie uczynię tego.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Dawid powiedział do Uriasza: Zostań tu jeszcze dziś, a jutro cię odprawię. I Uriasz został w Jerozolimie przez ten i kolejny dzień.</verse>
				<verse number="13">Potem Dawid wezwał go, aby jadł i pił w jego obecności, i upoił go. Lecz wieczorem wyszedł i spał na swoim łożu ze sługami swego pana, a do swego domu nie poszedł.</verse>
				<verse number="14">Następnego ranka Dawid napisał więc list do Joaba i wysłał go przez rękę Uriasza.</verse>
				<verse number="15">A w liście napisał tak: Postawcie Uriasza na czele najbardziej zaciętej bitwy, a potem odstąpcie od niego, aby został trafiony i zginął.</verse>
				<verse number="16">I kiedy Joab obejrzał miasto, postawił Uriasza w miejscu, o którym wiedział, że byli tam dzielni ludzie.</verse>
				<verse number="17">A gdy ludzie z miasta wypadli, stoczyli bitwę z Joabem i padło z ludu [kilka] sług Dawida, poległ także Uriasz Chetyta.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Joab wysłał [posłańca] i zawiadomił Dawida o wszystkim, co działo się podczas bitwy.</verse>
				<verse number="19">A posłańcowi rozkazał: Gdy skończysz opowiadać królowi o tym, co się wydarzyło na bitwie;</verse>
				<verse number="20">I jeśli król się rozgniewa, i zapyta: Czemu podeszliście tak [blisko] do miasta, by walczyć? Czyż nie wiedzieliście, że strzelają z muru?</verse>
				<verse number="21">Kto zabił Abimeleka, syna Jerubbeszeta? Czyż nie kobieta, która zrzuciła na niego z muru kawałek kamienia młyńskiego, tak że umarł w Tebes? Czemu podeszliście do muru? Wtedy powiesz: Zginął również twój sługa Uriasz Chetyta.</verse>
				<verse number="22">Poszedł więc posłaniec, a gdy przybył, opowiedział Dawidowi wszystko, z czym wysłał go Joab.</verse>
				<verse number="23">Posłaniec mówił do Dawida: Tamci ludzie nas przemogli i wyszli przeciw nam na pole, a my ścigaliśmy ich aż do samej bramy.</verse>
				<verse number="24">Wtedy łucznicy strzelali z muru do twoich sług i zginęło kilku ze sług króla. Zginął również twój sługa Uriasz Chetyta.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Dawid powiedział do posłańca: Tak powiesz Joabowi: Nie zamartwiaj się tą sprawą, bo miecz pożera raz tego, raz innego. Wzmocnij natarcie na miasto i zburz je, ty sam dodawaj mu otuchy.</verse>
				<verse number="26">A gdy żona Uriasza usłyszała, że jej mąż Uriasz umarł, zaczęła opłakiwać swego męża.</verse>
				<verse number="27">Kiedy żałoba przeminęła, Dawid posłał [po nią] i sprowadził ją do swego domu. Została jego żoną i urodziła mu syna. Lecz to, co zrobił Dawid, nie podobało się PANU.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Wtedy PAN posłał Natana do Dawida. Ten przybył do niego i powiedział: W pewnym mieście było dwóch ludzi, jeden bogaty, a drugi ubogi.</verse>
				<verse number="2">Bogaty miał bardzo dużo owiec i wołów.</verse>
				<verse number="3">A ubogi nie miał nic oprócz jednej małej owieczki, którą kupił i żywił. Wyrosła przy nim wraz z jego dziećmi, jadła jego chleb i piła z jego kubka, spała na jego łonie i była mu jak córka.</verse>
				<verse number="4">I przyszedł gość do tego bogatego, a jemu było żal wziąć ze swoich owiec albo ze swoich wołów, aby przyrządzić [ucztę] dla gościa, który do niego przyszedł. Wziął więc owieczkę tego ubogiego i przyrządził ją dla człowieka, który do niego przyszedł.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Dawid mocno zapłonął gniewem na tego człowieka i powiedział do Natana: Jak żyje PAN, człowiek, który to uczynił, zasługuje na śmierć;</verse>
				<verse number="6">Za owcę wynagrodzi poczwórnie, dlatego że tak uczynił i nie miał litości.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Natan powiedział do Dawida: Ty jesteś tym człowiekiem. Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Ja cię namaściłem, abyś był królem nad Izraelem, i ja cię wybawiłem z rąk Saula;</verse>
				<verse number="8">Dałem ci dom twego pana i żony twego pana na twe łono, dałem ci dom Izraela i Judy, a gdyby tego było za mało, dałbym ci jeszcze więcej.</verse>
				<verse number="9">Dlaczego wzgardziłeś słowem PANA, czyniąc to zło w jego oczach? Zabiłeś mieczem Uriasza Chetytę, a jego żonę wziąłeś sobie za żonę, jego zaś zabiłeś mieczem synów Ammona.</verse>
				<verse number="10">Teraz więc miecz nigdy nie odstąpi od twojego domu, ponieważ wzgardziłeś mną i wziąłeś żonę Uriasza Chetyty, by była twoją żoną.</verse>
				<verse number="11">Tak mówi PAN: Oto wzbudzę przeciwko tobie nieszczęście z twego własnego domu, wezmę twoje żony sprzed twoich oczu i dam je twemu bliźniemu, a on położy się z twoimi żonami wobec tego słońca.</verse>
				<verse number="12">I chociaż ty uczyniłeś to potajemnie, ja jednak uczynię to przed całym Izraelem i przed słońcem.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Dawid powiedział do Natana: Zgrzeszyłem przeciw PANU. Natan zaś odpowiedział Dawidowi: PAN też przebaczył ci twój grzech, nie umrzesz.</verse>
				<verse number="14">Ponieważ jednak przez ten czyn dałeś wrogom PANA powód, by bluźnili, syn, który ci się urodził, na pewno umrze.</verse>
				<verse number="15">Potem Natan wrócił do swego domu. A PAN poraził dziecko, które żona Uriasza urodziła Dawidowi, i ciężko zachorowało.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Dawid wstawił się u Boga za dzieckiem. I Dawid pościł, a gdy wrócił [do siebie], leżał całą noc na ziemi.</verse>
				<verse number="17">I starsi jego domu przyszli do niego, aby go podnieść z ziemi. On jednak nie chciał i nie jadł z nimi chleba.</verse>
				<verse number="18">A siódmego dnia dziecko umarło. I słudzy Dawida bali się powiedzieć mu, że dziecko umarło. Mówili bowiem: Oto póki dziecko [jeszcze] żyło, mówiliśmy do niego, a on nie słuchał naszego głosu. Jak powiemy, że dziecko umarło, dopiero będzie się trapił.</verse>
				<verse number="19">Gdy jednak Dawid zobaczył, że jego słudzy szepcą [między sobą], zrozumiał, że dziecko umarło. Dawid więc zapytał swoich sług: Czy dziecko umarło? Odpowiedzieli: Umarło.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Dawid wstał z ziemi, umył się i namaścił, zmienił swoje szaty i wszedł do domu PANA, aby oddać [mu] pokłon. Potem wrócił do swego domu i kazał przynieść posiłek, i położyli przed nim chleb, i jadł.</verse>
				<verse number="21">Jego słudzy zapytali go: Co znaczy to, co uczyniłeś? Póki dziecko jeszcze żyło, pościłeś i płakałeś, a gdy dziecko umarło, wstałeś i jadłeś chleb.</verse>
				<verse number="22">Odpowiedział: Póki dziecko jeszcze żyło, pościłem i płakałem. Mówiłem bowiem: Któż wie, może PAN zmiłuje się nade mną i dziecko będzie żyło.</verse>
				<verse number="23">Lecz teraz, gdy już umarło, dlaczego miałbym pościć? Czy mogę je przywrócić [do życia]? Ja pójdę do niego, ale ono do mnie nie wróci.</verse>
				<verse number="24">I Dawid pocieszał swoją żonę Batszebę. Wszedł do niej i położył się z nią. Potem urodziła syna, a on nadał mu imię Salomon. A PAN go umiłował.</verse>
				<verse number="25">Posłał więc przez Natana proroka i nadał mu imię Jedidija ze względu na PANA.</verse>
				<verse number="26">Potem Joab walczył przeciw Rabbie synów Ammona i zdobył miasto królewskie.</verse>
				<verse number="27">I Joab wysłał posłańców do Dawida, i powiedział: Walczyłem przeciw Rabbie i zdobyłem miasto wód.</verse>
				<verse number="28">Teraz więc zbierz resztę ludu, oblegaj miasto i zdobądź je, abym to nie ja zdobył miasto i aby nie przypisano zwycięstwa memu imieniu.</verse>
				<verse number="29">Dawid zebrał więc cały lud, udał się do Rabby, walczył przeciwko niej i zdobył ją.</verse>
				<verse number="30">Zdjął też koronę z głowy jej króla, która ważyła talent złota i [była] ozdobiona drogocennymi kamieniami. I włożono ją na głowę Dawida. Wywiózł też z miasta bardzo wielki łup.</verse>
				<verse number="31">Wyprowadził mieszkańców miasta i podał ich pod piły, żelazne brony i żelazne siekiery i zmusił ich do przejścia przez piec do wypalania cegieł. Tak uczynił ze wszystkimi miastami synów Ammona. Potem Dawid wrócił wraz z całym ludem do Jerozolimy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Później stało się tak: Absalom, syn Dawida, miał piękną siostrę imieniem Tamar. I zakochał się w niej Amnon, syn Dawida.</verse>
				<verse number="2">I dręczył się Amnon tak, że zachorował z powodu swojej siostry Tamar. Była bowiem dziewicą i Amnonowi zdawało się rzeczą trudną, aby uczynić jej cokolwiek.</verse>
				<verse number="3">Lecz Amnon miał przyjaciela imieniem Jonadab, syna Szimy, brata Dawida. A Jonadab był człowiekiem bardzo przebiegłym.</verse>
				<verse number="4">Ten go zapytał: Dlaczego ty, synu królewski, tak mizerniejesz z dnia na dzień? Dlaczego mi nic nie mówisz? Amnon odpowiedział: Zakochałem się w Tamar, siostrze mojego brata Absaloma.</verse>
				<verse number="5">Jonadab powiedział mu: Połóż się do łóżka i udawaj chorego. Gdy twój ojciec przyjdzie, aby cię odwiedzić, powiesz mu: Pozwól, proszę, aby przyszła moja siostra Tamar i dała mi jeść, aby przygotowała posiłek na moich oczach, bym to widział i jadł z jej ręki.</verse>
				<verse number="6">Amnon położył się więc i udawał chorego. A gdy król przyszedł go odwiedzić, Amnon powiedział do króla: Pozwól, proszę, aby moja siostra Tamar przyszła i przygotowała na moich oczach dwa placki, abym jadł z jej ręki.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Dawid posłał Tamar do domu, mówiąc: Idź teraz do domu twego brata Amnona i przygotuj mu posiłek.</verse>
				<verse number="8">Tamar przyszła więc do domu swego brata Amnona, a on leżał. Wzięła mąkę i zagniotła [ciasto], po czym uczyniła placki na jego oczach i upiekła je.</verse>
				<verse number="9">Potem wzięła patelnię i wyłożyła [je] przed nim, lecz nie chciał jeść. I Amnon rozkazał: Niech wszyscy wyjdą ode mnie. Wszyscy wyszli więc od niego.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Amnon powiedział do Tamar: Przynieś jedzenie do sypialni, abym jadł z twojej ręki. Tamar wzięła więc placki, które przyrządziła, i przyniosła je swemu bratu Amnonowi do sypialni.</verse>
				<verse number="11">A gdy podawała mu [je] do jedzenia, pochwycił ją i powiedział do niej: Chodź, połóż się ze mną, moja siostro.</verse>
				<verse number="12">Ona mu odpowiedziała: Nie, mój bracie, nie hańb mnie, bo tak się nie postępuje w Izraelu. Nie popełniaj tego haniebnego czynu.</verse>
				<verse number="13">Dokąd bowiem się udam ze swoją hańbą? A ty staniesz się jak jeden z [ludzi] nikczemnych w Izraelu. Proszę, porozmawiaj raczej z królem, bo on ci mnie nie odmówi.</verse>
				<verse number="14">Lecz on nie chciał posłuchać jej głosu, ale przemógł ją i zhańbił, i położył się z nią.</verse>
				<verse number="15">Potem Amnon znienawidził ją tak bardzo, że nienawiść, którą ją znienawidził, była większa niż miłość, jaką ją miłował. I Amnon powiedział jej: Wstań, idź stąd!</verse>
				<verse number="16">Odpowiedziała: Z jakiego powodu? Wyrzucając mnie, czynisz [mi] większą krzywdę niż ta, którą już wyrządziłeś. Ale nie chciał jej posłuchać.</verse>
				<verse number="17">Wtedy zawołał swego sługę, który mu usługiwał, i rozkazał: Wyprowadź tę [kobietę] ode mnie i zarygluj za nią drzwi.</verse>
				<verse number="18">A miała na sobie kolorową suknię, gdyż w takie szaty ubierały się córki króla, które były dziewicami. Wtedy jego sługa wyprowadził ją i zaryglował za nią drzwi.</verse>
				<verse number="19">I Tamar posypała swą głowę popiołem, rozdarła kolorową suknię, którą [nosiła], położyła rękę na głowie i odeszła, głośno płacząc.</verse>
				<verse number="20">Wtedy jej brat Absalom zapytał ją: Czy twój brat Amnon był z tobą? [Ale] milcz, moja siostro. To twój brat. Nie bierz tego do serca. Tamar mieszkała więc w osamotnieniu w domu swego brata Absaloma.</verse>
				<verse number="21">Gdy król Dawid usłyszał o tym wszystkim, bardzo się rozgniewał.</verse>
				<verse number="22">Absalom zaś nie rozmawiał z Amnonem ani źle, ani dobrze. Absalom bowiem nienawidził Amnona za to, że zhańbił jego siostrę Tamar.</verse>
				<verse number="23">Po upływie dwóch lat, gdy strzyżono [owce] Absaloma w Baal-Chasor, które znajduje się w pobliżu Efraim, Absalom zaprosił wszystkich synów króla.</verse>
				<verse number="24">Absalom przyszedł do króla i powiedział: Oto teraz strzygą [owce] twemu słudze. Proszę, niech król i jego słudzy pójdą z twoim sługą.</verse>
				<verse number="25">Lecz król powiedział do Absaloma: Nie, mój synu. Teraz nie pójdziemy wszyscy, aby nie być dla ciebie ciężarem. A chociaż nalegał na niego, on nie chciał iść, ale go błogosławił.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Absalom powiedział: Jeśli nie, proszę, niech pójdzie z nami mój brat Amnon. Król zapytał go: Po cóż miałby iść z tobą?</verse>
				<verse number="27">A gdy Absalom nalegał na niego, posłał z nim Amnona i wszystkich synów króla.</verse>
				<verse number="28">Absalom zaś nakazał swoim sługom: Zauważcie, kiedy serce Amnona podochoci się winem, a gdy powiem wam: Zabijcie Amnona, zabijcie go, nie bójcie się. Ja bowiem nakazuję to wam. Bądźcie odważni i sprawcie się dzielnie.</verse>
				<verse number="29">I słudzy Absaloma uczynili z Amnonem tak, jak im nakazał Absalom. Wtedy wszyscy synowie króla wstali, każdy z nich dosiadł swego muła, i uciekli.</verse>
				<verse number="30">A gdy jeszcze byli w drodze, dotarła do Dawida wieść: Absalom pozabijał wszystkich synów króla i nie pozostał z nich ani jeden.</verse>
				<verse number="31">Wtedy król wstał i rozdarł swoje szaty, i położył się na ziemi. Wszyscy jego słudzy stali dokoła niego w rozdartych szatach.</verse>
				<verse number="32">Wtedy odezwał się Jonadab, syn Szimy, brata Dawida: Niech mój pan nie myśli, [że] zabito wszystkich młodzieńców, synów króla, bo tylko Amnon został zabity. Takie bowiem było postanowienie w umyśle Absaloma od tego dnia, w którym zhańbił jego siostrę Tamar.</verse>
				<verse number="33">Teraz więc niech mój pan, król, nie dopuszcza tego do serca, myśląc, że zginęli wszyscy synowie króla, gdyż tylko Amnon zginął.</verse>
				<verse number="34">Absalom zaś uciekł. A gdy młodzieniec pełniący straż podniósł oczy i spojrzał, oto za nim mnóstwo ludzi przychodziło drogą ze zbocza góry.</verse>
				<verse number="35">I Jonadab powiedział do króla: Oto synowie króla nadchodzą. Stało się tak, jak twój sługa powiedział.</verse>
				<verse number="36">A gdy przestał mówić, oto przybyli synowie króla, podnieśli głos i płakali. Król i wszyscy jego słudzy również gorzko płakali.</verse>
				<verse number="37">Absalom zaś uciekł i poszedł do Talmaja, syna Ammihuda, króla Geszur. A [Dawid] opłakiwał swego syna przez wszystkie te dni.</verse>
				<verse number="38">Absalom uciekł więc i przyszedł do Geszur, gdzie przebywał przez trzy lata.</verse>
				<verse number="39">Potem król Dawid zapragnął zobaczyć Absaloma. Był już bowiem pocieszony po śmierci Amnona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">A Joab, syn Serui, spostrzegł, że serce króla skłaniało się ku Absalomowi.</verse>
				<verse number="2">Posłał więc Joab do Tekoa i sprowadził stamtąd pewną mądrą kobietę, do której powiedział: Proszę, udawaj, że jesteś w żałobie, ubieraj się w szaty żałobne i nie namaszczaj się olejkiem, ale bądź jak kobieta, która od dłuższego czasu opłakuje zmarłego.</verse>
				<verse number="3">Potem idź do króla i mów do niego w ten sposób. I Joab pouczył ją, co ma mówić.</verse>
				<verse number="4">A gdy kobieta z Tekoa mówiła do króla, upadła twarzą do ziemi i oddała [mu] pokłon. Powiedziała: Ratuj, królu!</verse>
				<verse number="5">I król ją zapytał: Co ci jest? Ona zaś odpowiedziała: Jestem wdową, mój mąż umarł;</verse>
				<verse number="6">Twoja służąca miała dwóch synów, którzy pokłócili się ze sobą na polu. A gdy nie było nikogo, kto by ich rozdzielił, jeden uderzył drugiego i zabił go.</verse>
				<verse number="7">A oto cała rodzina powstała przeciw twojej służącej i powiedziała: Wydaj tego, który zabił swego brata, byśmy mogli go zabić za życie jego brata, którego zamordował, a także zgładzimy dziedzica. W ten sposób zgaszą mój węgielek, który pozostał, aby nie zostawić po moim mężu ani imienia, ani potomka na ziemi.</verse>
				<verse number="8">Wtedy król powiedział do kobiety: Idź do swego domu, a ja wydam rozkaz w twojej [sprawie].</verse>
				<verse number="9">I kobieta z Tekoa odpowiedziała królowi: Mój panie, królu, niech ta nieprawość spadnie na mnie i na dom mego ojca. A król i jego tron niech będzie bez winy.</verse>
				<verse number="10">Król powiedział: Jeśli ktoś będzie mówił przeciwko tobie, przyprowadź go do mnie, a już więcej cię nie dotknie.</verse>
				<verse number="11">Wtedy ona powiedziała: Wspomnij, proszę, królu, na PANA, swego Boga, i nie pozwól mścicielom krwi sprowadzić większej zguby, aby mój syn nie został zgładzony. I odpowiedział: Jak żyje PAN, nie spadnie nawet jeden włos twego syna na ziemię.</verse>
				<verse number="12">Kobieta powiedziała: Pozwól, proszę, że twoja służąca przemówi jeszcze jedno słowo do mego pana, króla. Odpowiedział: Mów.</verse>
				<verse number="13">Wtedy kobieta powiedziała: Czemu więc wymyśliłeś podobną rzecz przeciw ludowi Bożemu? Król bowiem mówi to słowo, sam będąc winny, ponieważ król nie sprowadza z powrotem swego wygnańca.</verse>
				<verse number="14">Wszyscy bowiem umieramy i [jesteśmy] jak woda rozlana na ziemi, której nie można zebrać. Bóg jednak nie odebrał [mu] życia, ale obmyśla sposób [na to], by wygnaniec nie pozostawał na wygnaniu.</verse>
				<verse number="15">Przyszłam więc teraz, by mówić o tym mojemu panu, królowi, gdyż lud mnie przestraszył. Dlatego twoja służąca powiedziała: Przemówię teraz do króla, może król spełni prośbę swojej służącej.</verse>
				<verse number="16">Król bowiem wysłucha swojej służącej i wybawi ją z ręki człowieka, który chce zgładzić mnie i mojego syna z Bożego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="17">Twoja służąca też powiedziała: Teraz słowo mojego pana, króla, będzie pocieszeniem. Gdyż mój pan, król, jest jak anioł Boga, rozsądzając między dobrem a złem. Niech PAN, twój Bóg, będzie z tobą.</verse>
				<verse number="18">Wtedy król odezwał się do kobiety: Proszę, nie ukrywaj przede mną tego, o co zapytam. Kobieta odpowiedziała: Niech mówi mój pan, król.</verse>
				<verse number="19">Król więc zapytał: Czy nie ma w tym wszystkim ręki Joaba? Kobieta odpowiedziała: Jak żyje twoja dusza, mój panie, królu, nic nie odbiega ani w prawo, ani w lewo od tego wszystkiego, co mówił mój pan, król. Istotnie twój sługa Joab mi to rozkazał i on to włożył w usta twojej służącej wszystkie te słowa.</verse>
				<verse number="20">Twój sługa Joab sprawił, że zmieniłam postać tych słów. Mój pan jednak jest mądry mądrością anioła Boga, tak że wie wszystko, co się dzieje na ziemi.</verse>
				<verse number="21">Król więc powiedział do Joaba: Oto teraz uczyń tę rzecz. Idź i sprowadź młodzieńca Absaloma.</verse>
				<verse number="22">I Joab upadł twarzą do ziemi, pokłonił się i błogosławił króla. Potem Joab powiedział: Dziś twój sługa poznał, że znalazłem łaskę w twoich oczach, mój panie, królu, ponieważ król spełnił prośbę swego sługi.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Joab wstał i wyruszył do Geszur, i sprowadził Absaloma do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="24">Król jednak powiedział: Niech wróci do swego domu, ale mojej twarzy nie zobaczy. Absalom wrócił więc do swego domu, ale twarzy króla nie zobaczył.</verse>
				<verse number="25">A w całym Izraelu nie było mężczyzny tak osławionego z powodu urody jak Absalom: od stóp jego nóg aż po czubek głowy nie było na nim skazy.</verse>
				<verse number="26">A gdy strzygł swoją głowę – a strzygł ją co roku, bo [włosy] mu ciążyły i dlatego ją strzygł – włosy jego głowy ważyły dwieście syklów według wagi królewskiej.</verse>
				<verse number="27">I Absalomowi urodzili się trzej synowie i jedna córka, która miała na imię Tamar. Była to kobieta o pięknym wyglądzie.</verse>
				<verse number="28">I Absalom mieszkał w Jerozolimie dwa lata, a twarzy króla nie zobaczył.</verse>
				<verse number="29">Absalom posłał więc po Joaba, aby ten go posłał do króla, lecz on nie chciał przyjść do niego. Potem posłał drugi raz, ale nie chciał przyjść.</verse>
				<verse number="30">Wtedy powiedział do swoich sług: Patrzcie, pole Joaba jest obok mojego i ma tam jęczmień. Idźcie i podpalcie je. I słudzy Absaloma podpalili to pole.</verse>
				<verse number="31">Potem Joab wstał, przyszedł do Absaloma do [jego] domu i zapytał go: Czemu twoi słudzy podpalili moje pole?</verse>
				<verse number="32">Absalom odpowiedział Joabowi: Oto posłałem po ciebie, mówiąc: Przyjdź tutaj, a wyślę cię do króla, abyś zapytał: Po co przybyłem z Geszur? Lepiej mi było tam jeszcze [zostać]. Teraz pozwól mi więc zobaczyć twarz króla. A jeśli jest we mnie jakaś nieprawość, niech mnie zabije.</verse>
				<verse number="33">Wtedy Joab przybył do króla i oznajmił mu to. Gdy wezwał Absaloma, ten przyszedł do króla i pokłonił się twarzą do ziemi przed królem. A król ucałował Absaloma.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Potem Absalom sprawił sobie rydwany i konie, a także pięćdziesięciu mężczyzn, którzy przed nim biegali.</verse>
				<verse number="2">Absalom wstawał wcześnie rano i stawał przy drodze do bramy. A każdego, kto miał sprawę i udawał się do króla na sąd, Absalom przyzywał do siebie i pytał: Z jakiego miasta jesteś? Ten odpowiadał: Twój sługa jest z jednego z pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Absalom mówił mu: Patrz, twoja sprawa jest dobra i sprawiedliwa, ale u króla nie ma nikogo, kto by cię wysłuchał.</verse>
				<verse number="4">Potem Absalom mówił: O gdyby mnie ustanowiono sędzią w tej ziemi, aby mógł przychodzić do mnie każdy, kto ma sprawę lub spór, to wymierzałbym mu sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="5">A gdy ktoś się zbliżał i pokłonił mu się, wyciągał rękę, obejmował go i całował.</verse>
				<verse number="6">Tak Absalom postępował z całym Izraelem, który przychodził do króla na sąd. I Absalom wykradał serca ludu Izraela.</verse>
				<verse number="7">Po upływie czterdziestu lat Absalom powiedział do króla: Proszę, pozwól mi iść i wypełnić w Hebronie ślub, który złożyłem PANU.</verse>
				<verse number="8">Twój sługa bowiem złożył ślub, kiedy przebywał w Geszur w Syrii, mówiąc: Jeśli PAN naprawdę przywróci mnie do Jerozolimy, wtedy będę służyć PANU.</verse>
				<verse number="9">I król odpowiedział mu: Idź w pokoju. Wstał więc i udał się do Hebronu.</verse>
				<verse number="10">Lecz Absalom rozesłał szpiegów do wszystkich pokoleń Izraela, aby mówili: Gdy tylko usłyszycie dźwięk trąby, powiedzcie: Absalom króluje w Hebronie.</verse>
				<verse number="11">Z Absalomem wyruszyło dwustu zaproszonych mężczyzn z Jerozolimy, którzy szli w swojej prostocie, nie wiedząc o niczym.</verse>
				<verse number="12">Gdy Absalom składał ofiary, wezwał [on] także Achitofela, Gilonitę, doradcę Dawida, z jego miasta Gilo. I spisek się wzmagał, bo coraz więcej ludzi przystawało do Absaloma.</verse>
				<verse number="13">Potem do Dawida przyszedł posłaniec, mówiąc: Serca ludzi Izraela zwróciły się do Absaloma.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Dawid powiedział do wszystkich swoich sług, którzy byli z nim w Jerozolimie: Wstańcie i uciekajmy, bo inaczej nie ujdziemy przed Absalomem. Spieszcie się z wymarszem, żeby czasem nie dopadł nas znienacka, nie sprowadził na nas nieszczęścia i nie wytępił miasta ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="15">Słudzy króla powiedzieli do niego: Wszystko, co postanowi nasz pan, król, oto twoi słudzy uczynią.</verse>
				<verse number="16">Król wyszedł więc pieszo, a z nim cały jego dom. Król zostawił jednak dziesięć kobiet, nałożnic, aby pilnowały domu.</verse>
				<verse number="17">A gdy król wyszedł pieszo wraz z całym ludem, zatrzymali się w pewnym odległym miejscu.</verse>
				<verse number="18">Wszyscy jego słudzy szli przy nim, a wszyscy Keretyci, wszyscy Peletyci, wszyscy Gittyci, w liczbie sześciuset mężczyzn, którzy przyszli za nim z Gat, przeszli przed królem.</verse>
				<verse number="19">Wtedy król zapytał Ittaja Gittytę: Czemu i ty idziesz z nami? Wróć do siebie i pozostań przy królu. Jesteś bowiem cudzoziemcem, a nawet wygnańcem.</verse>
				<verse number="20">Dopiero wczoraj przyszedłeś, a dziś miałbym cię zabrać, abyś się tułał z nami? Skoro sam nie wiem, dokąd idę, ty wróć i odprowadź swoich braci. [Niech będą] z tobą miłosierdzie i prawda.</verse>
				<verse number="21">Ale Ittaj odpowiedział królowi: Jak żyje PAN i jak żyje mój pan, król, gdziekolwiek będzie mój pan, król, czy to na śmierć, czy na życie, tam też będzie twój sługa.</verse>
				<verse number="22">I Dawid powiedział do Ittaja: Idź więc i przejdź. Przeszedł więc Ittaj Gittyta i wszyscy jego mężczyźni, i wszystkie dzieci, które z nim [były].</verse>
				<verse number="23">I cała ziemia głośno płakała, cały lud zaś przeszedł. Potem sam król przeszedł przez potok Cedron i w ten sposób cały lud przeszedł, i [skierował się] na drogę ku pustyni.</verse>
				<verse number="24">A oto [był] z nim i Sadok, i wszyscy Lewici niosący arkę przymierza Boga. Postawili arkę Boga, a Abiatar wstąpił, aż cały lud wyszedł z miasta.</verse>
				<verse number="25">Potem król powiedział do Sadoka: Odnieś arkę Boga do miasta. Jeśli znajdę łaskę w oczach PANA, to przywróci mnie i pokaże mi ją oraz jej przybytek.</verse>
				<verse number="26">Ale jeśli powie: Nie mam w tobie upodobania – oto jestem, niech mi uczyni, co jest dobre w jego oczach.</verse>
				<verse number="27">Król powiedział jeszcze do kapłana Sadoka: Czy nie jesteś widzącym? Wróć do miasta w pokoju wraz ze swoimi dwoma synami – Achimaasem, twoim synem, i Jonatanem, synem Abiatara.</verse>
				<verse number="28">Oto będę czekał na równinach pustyni, dopóki nie nadejdzie od was słowo dające mi znać.</verse>
				<verse number="29">Sadok i Abiatar odnieśli więc arkę Boga do Jerozolimy i tam pozostali.</verse>
				<verse number="30">Dawid zaś wstępował na Górę Oliwną, wstępował i płakał, a głowę miał zakrytą i szedł boso. Cały lud, który był z nim, każdy z nakrytą głową, wstępował i płakał.</verse>
				<verse number="31">Wtedy doniesiono Dawidowi: Achitofel [jest] wśród spiskowców z Absalomem. Dawid powiedział: O PANIE, proszę, obróć w głupstwo radę Achitofela.</verse>
				<verse number="32">Kiedy Dawid dotarł na szczyt [góry], gdzie oddał pokłon Bogu, oto wyszedł mu na spotkanie Chuszaj Arkita w rozdartej szacie i z prochem na głowie.</verse>
				<verse number="33">Dawid powiedział do niego: Jeśli pójdziesz ze mną, będziesz mi ciężarem;</verse>
				<verse number="34">Lecz jeśli wrócisz do miasta i powiesz Absalomowi: Królu, będę twoim sługą. Jak byłem dotąd sługą twego ojca, tak teraz będę twoim sługą – wtedy na moją korzyść obrócisz wniwecz radę Achitofela.</verse>
				<verse number="35">Czyż nie ma tam z tobą kapłanów Sadoka i Abiatara? Cokolwiek więc usłyszysz z domu króla, doniesiesz [o tym] kapłanom Sadokowi i Abiatarowi.</verse>
				<verse number="36">Oto są tam też z nimi ich dwaj synowie, Achimaas, syn Sadoka, i Jonatan, syn Abiatara. Przez nich przyślecie do mnie każde słowo, które usłyszycie.</verse>
				<verse number="37">Przybył więc Chuszaj, przyjaciel Dawida, do miasta, a Absalom także wjechał do Jerozolimy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">A gdy Dawid zszedł trochę ze szczytu góry, oto Siba, sługa Mefiboszeta, zaszedł mu drogę z parą osiodłanych osłów, na których było dwieście chlebów, sto pęczków rodzynek, sto świeżych owoców i bukłak wina.</verse>
				<verse number="2">Wtedy król zapytał Sibę: Po co to? Siba odpowiedział: Osły są dla rodziny króla, by na nich jeździła, chleb i owoc na posiłek dla sług, a wino jest do picia dla znużonych na pustyni.</verse>
				<verse number="3">Zapytał król: A gdzie jest syn twego pana? Siba odpowiedział królowi: Został w Jerozolimie. Powiedział bowiem: Dziś dom Izraela przywróci mi królestwo mojego ojca.</verse>
				<verse number="4">Wtedy król powiedział do Siby: Oto twoje jest wszystko, co należało do Mefiboszeta. Siba pokłonił się i odpowiedział: Obym znalazł łaskę w twoich oczach, mój panie, królu.</verse>
				<verse number="5">Kiedy król Dawid przybył do Bachurim, oto wyszedł stamtąd człowiek z rodziny domu Saula imieniem Szimei, syn Gery. Ten wyszedł, a gdy szedł, przeklinał.</verse>
				<verse number="6">I rzucał kamieniami w Dawida i wszystkie sługi króla Dawida, chociaż cały lud i wszyscy wojownicy [szli] po jego prawej i lewej stronie.</verse>
				<verse number="7">I tak mówił Szimei, przeklinając: Wyjdź, wyjdź, krwawy człowieku, człowieku Beliala.</verse>
				<verse number="8">PAN sprowadził na ciebie całą krew domu Saula, w miejsce którego zostałeś królem, i oddał PAN królestwo w ręce Absaloma, twego syna. A oto twoje zło spotkało ciebie, bo jesteś krwawym człowiekiem.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Abiszaj, syn Serui, powiedział do króla: Czemu ten zdechły pies przeklina mojego pana, króla? Pozwól, że pójdę i utnę mu głowę.</verse>
				<verse number="10">Ale król odpowiedział: Co ja [mam] z wami, synowie Serui? Niech przeklina, gdyż PAN mu kazał: Przeklinaj Dawida. Któż więc może powiedzieć: Czemu tak czynisz?</verse>
				<verse number="11">Dawid powiedział jeszcze do Abiszaja i do wszystkich swoich sług: Oto mój syn, który wyszedł z mego wnętrza, nastaje na moje życie. Cóż dopiero ten Beniaminita? Zostawcie go, niech przeklina, bo PAN mu [tak] rozkazał.</verse>
				<verse number="12">Może PAN wejrzy na moje utrapienie i odpłaci mi dobrem za jego dzisiejsze przekleństwo.</verse>
				<verse number="13">Dawid i jego ludzie szli więc drogą, Szimei zaś szedł zboczem góry obok niego, a idąc, przeklinał, rzucał kamieniami w niego i miotał prochem.</verse>
				<verse number="14">I tak król i cały lud, który był z nim, przybyli znużeni i odpoczęli tam.</verse>
				<verse number="15">Lecz Absalom i cały lud, mężczyźni Izraela, przyszli do Jerozolimy, a Achitofel [był] z nim.</verse>
				<verse number="16">A gdy Chuszaj Arkita, przyjaciel Dawida, przyszedł do Absaloma, Chuszaj powiedział do Absaloma: Niech żyje król, niech żyje król!</verse>
				<verse number="17">Wtedy Absalom zapytał Chuszaja: Taka to jest twoja miłość do twego przyjaciela? Czemu nie poszedłeś ze swoim przyjacielem?</verse>
				<verse number="18">Chuszaj odpowiedział Absalomowi: Nie! Lecz kogo wybierze PAN, ten lud i wszyscy mężczyźni Izraela, do tego będę należał i z nim pozostanę.</verse>
				<verse number="19">Po drugie: Komu będę służył? Czy nie jego synowi? Jak służyłem twemu ojcu, tak będę i tobie.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Absalom powiedział do Achitofela: Radźcie, co mam czynić.</verse>
				<verse number="21">Achitofel odpowiedział Absalomowi: Wejdź do nałożnic swego ojca, które zostawił, aby strzegły domu. A gdy cały Izrael usłyszy, że zostałeś znienawidzony przez swego ojca, wtedy wzmocnią się ręce wszystkich, którzy [są] z tobą.</verse>
				<verse number="22">Rozbili więc dla Absaloma namiot na dachu. I Absalom wszedł do nałożnic swego ojca na oczach całego Izraela.</verse>
				<verse number="23">A rada Achitofela, której udzielał w tym czasie, była niczym rada od Boga. Taka była wszelka rada Achitofela, zarówno u Dawida, jak i u Absaloma.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Potem Achitofel powiedział do Absaloma: Pozwól, że wybiorę dwanaście tysięcy mężczyzn i wyruszę tej nocy w pościg za Dawidem;</verse>
				<verse number="2">I napadnę na niego, póki jest znużony i ręce ma słabe, i przerażę go. Ucieknie cały lud, który jest z nim, a ja zabiję samego króla.</verse>
				<verse number="3">I przyprowadzę cały lud do ciebie, [gdyż] życie człowieka, na które nastajesz, jest jakby powrócili wszyscy do ciebie. Wtedy cały lud będzie miał pokój.</verse>
				<verse number="4">Spodobało się to Absalomowi i wszystkim starszym Izraela.</verse>
				<verse number="5">Absalom powiedział jednak: Zawołajcie szybko również Chuszaja Arkitę i posłuchajmy także, co on powie.</verse>
				<verse number="6">A gdy Chuszaj przyszedł do Absaloma, Absalom powiedział do niego: Tak powiedział Achitofel – czy mamy postąpić według jego rady? Jeśli nie, powiedz.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Chuszaj odpowiedział Absalomowi: Rada, którą tym razem dał Achitofel, nie jest dobra.</verse>
				<verse number="8">Chuszaj dodał: Znasz swego ojca i jego ludzi. Są dzielnymi wojownikami rozjuszonymi w sercu jak niedźwiedzica na polu, której zabrano młode. Ponadto twój ojciec jest wojownikiem i nie będzie nocował z ludem.</verse>
				<verse number="9">A teraz zapewne ukrywa się w jakiejś jaskini albo w jakimś innym miejscu. I jeśli ktoś z twoich padnie na początku, to wtedy każdy, kto o tym usłyszy, powie: Klęska spadła na lud, który [szedł] za Absalomem.</verse>
				<verse number="10">Wtedy nawet najdzielniejszy, którego serce jest jak serce lwa, struchleje. Cały Izrael bowiem wie, że twój ojciec jest dzielny, a [wszyscy], którzy są z nim, są mężni.</verse>
				<verse number="11">Dlatego radzę, aby zgromadzić przy sobie cały Izrael, od Dan aż do Beer-Szeby, tak licznie, jak [liczny jest] piasek nad morzem, i abyś ty osobiście wyruszył na bitwę.</verse>
				<verse number="12">A tak napadniemy na niego w którymś miejscu, gdzie się znajduje, i spadniemy na niego, jak rosa spada na ziemię. I nie pozostanie ani on, ani żaden z tych wszystkich mężczyzn, którzy są z nim.</verse>
				<verse number="13">A jeśli schronił się [w którymś] mieście, wtedy cały Izrael przyniesie do tego miasta powrozy, a ściągniemy je aż do potoku, tak że nie zostanie tam ani jeden kamyk.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Absalom i wszyscy mężczyźni Izraela powiedzieli: Lepsza jest rada Chuszaja Arkity niż rada Achitofela. PAN bowiem postanowił zniweczyć dobrą radę Achitofela, aby PAN sprowadził nieszczęście na Absaloma.</verse>
				<verse number="15">I Chuszaj opowiedział kapłanom Sadokowi i Abiatarowi: Tak a tak radził Achitofel Absalomowi i starszym Izraela, lecz ja tak a tak radziłem.</verse>
				<verse number="16">Teraz więc szybko poślijcie i donieście Dawidowi: Nie zatrzymuj się tej nocy w równinach pustyni, lecz bezzwłocznie przepraw się, aby król nie został pochłonięty wraz z całym ludem, który jest z nim.</verse>
				<verse number="17">A Jonatan i Achimaas stali przy Enrogel. I przyszła dziewczyna, i przekazała im [wieści], a oni poszli i donieśli o tym królowi Dawidowi. Nie mogli się bowiem pokazywać, wchodząc do miasta.</verse>
				<verse number="18">Zobaczył ich jednak [pewien] chłopiec i doniósł Absalomowi. Lecz oni obaj szybko poszli i weszli do domu [pewnego] człowieka w Bachurim, który miał studnię na swoim podwórzu, i weszli do niej.</verse>
				<verse number="19">Potem kobieta wzięła płachtę, rozciągnęła ją z wierzchu na studni i rozsypała na niej ziarno. I niczego nie zauważono.</verse>
				<verse number="20">Kiedy przyszli słudzy Absaloma do domu tej kobiety, zapytali: Gdzie [są] Achimaas i Jonatan? Kobieta odpowiedziała im: Przeszli przez rzekę. A gdy szukali ich i nie znaleźli, powrócili do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="21">Po ich odejściu tamci wyszli ze studni i poszli powiadomić króla Dawida. Powiedzieli do niego: Wstańcie i przeprawcie się szybko przez wodę. Achitofel bowiem tak a tak radził przeciwko wam.</verse>
				<verse number="22">Dawid wstał więc wraz z całym ludem, który z nim był, i przeprawili się przez Jordan. Do brzasku nie brakowało ani jednego [człowieka], który by się nie przeprawił przez Jordan.</verse>
				<verse number="23">Kiedy Achitofel zobaczył, że nie postąpiono zgodnie z jego radą, osiodłał osła, wstał i wrócił do swego domu, do swego miasta. Potem wydał zarządzenia odnośnie do swego domu, powiesił się i umarł, a został pogrzebany w grobie swego ojca.</verse>
				<verse number="24">A Dawid już przybył do Machanaim, gdy Absalom przeprawił się przez Jordan, on i wszyscy mężczyźni Izraela z nim.</verse>
				<verse number="25">I Absalom ustanowił Amasę dowódcą wojska w miejsce Joaba. Amasa był synem mężczyzny imieniem Jitra, Izraelity, który obcował z Abigail, córką Nachasza, siostrą Serui, matki Joaba.</verse>
				<verse number="26">A Izrael i Absalom rozbili obóz w ziemi Gilead.</verse>
				<verse number="27">I kiedy Dawid przybył do Machanaim, Szobi, syn Nachasza z Rabby synów Ammona, i Makir, syn Ammiela z Lo-Debar, i Barzillaj, Gileadczyk z Rogelim;</verse>
				<verse number="28">Przynieśli posłania, misy, naczynia gliniane, pszenicę, jęczmień, mąkę, ziarno prażone, bób, soczewicę, prażony groch;</verse>
				<verse number="29">Miód, masło, owce i sery krowie. Przynieśli Dawidowi i ludowi, który był z nim, na pożywienie. Mówili bowiem: Lud jest głodny, znużony i spragniony na pustyni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Wtedy Dawid policzył lud, który z nim [był], i ustanowił nad nim dowódców nad tysiącami i dowódców nad setkami.</verse>
				<verse number="2">Potem Dawid posłał trzecią część ludu pod ręką Joaba, trzecią część pod ręką Abiszaja, syna Serui, brata Joaba, i trzecią część pod ręką Ittaja Gittyty. I król powiedział do ludu: Ja również wyruszę z wami.</verse>
				<verse number="3">Ale lud odpowiedział: Nie wyruszysz. Jeśli bowiem my uciekniemy, oni nie zwrócą na nas uwagi, i choćby połowa z nas poległa, też nie zwrócą na nas uwagi. Ty zaś jesteś dla nas jak dziesięć tysięcy. Teraz więc będzie lepiej, abyś mógł przyjść nam z pomocą z miasta.</verse>
				<verse number="4">Odpowiedział im król: Uczynię to, co wydaje się wam słuszne. Król stanął więc przy bramie, a cały lud wychodził setkami i tysiącami.</verse>
				<verse number="5">I król nakazał Joabowi, Abiszajowi i Ittajowi: Łagodnie [traktujcie] mi młodzieńca, Absaloma. A cały lud słyszał, jak król wydał wszystkim dowódcom rozkaz o Absalomie.</verse>
				<verse number="6">Lud wyruszył więc w pole przeciw Izraelowi i doszło do bitwy w lesie Efraima.</verse>
				<verse number="7">Lud Izraela został tam pobity przez sługi Dawida i stała się wielka klęska tego dnia: [poległo] dwadzieścia tysięcy [osób].</verse>
				<verse number="8">Bitwa bowiem rozproszyła się na całą okolicę, a las pochłonął tego dnia więcej ludzi, niż pożarł miecz.</verse>
				<verse number="9">I Absalom natknął się na sługi Dawida. Absalom jechał na mule, a muł wbiegł pod gęste gałęzie wielkiego dębu. Wtedy jego głowa zaczepiła się o dąb i zawisł między niebem a ziemią. Lecz muł, który był pod nim, poszedł [dalej].</verse>
				<verse number="10">Zobaczył to pewien człowiek i powiadomił Joaba: Oto widziałem Absaloma wiszącego na dębie.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Joab powiedział do człowieka, który go o tym powiadomił: Jeśli widziałeś, to czemu go tam nie zabiłeś i [nie zrzuciłeś] na ziemię? Dałbym ci dziesięć srebrników i jeden pas.</verse>
				<verse number="12">Człowiek ten odpowiedział Joabowi: Choćbym otrzymał na ręce tysiąc srebrników, nie podniósłbym ręki na syna króla. Słyszeliśmy bowiem, jak król nakazał tobie, Abiszajowi i Ittajowi: Zachowajcie wszyscy młodzieńca, Absaloma.</verse>
				<verse number="13">Chyba że chciałbym postąpić zdradliwie przeciw własnej duszy, gdyż żadna sprawa nie jest tajona przed królem. Nawet ty sam byłbyś przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Joab odpowiedział: Nie będę z tobą tracić czasu. Wziął więc do ręki trzy strzały i wbił je w serce Absaloma, gdy ten jeszcze [wisiał] żywy na dębie.</verse>
				<verse number="15">Potem dziesięciu młodzieńców, giermków Joaba, otoczyło Absaloma – bili go i zabili.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Joab zadął w trąbę i lud wrócił z pogoni za Izraelem, bo Joab zatrzymał lud.</verse>
				<verse number="17">Wzięli zaś Absaloma, wrzucili go do głębokiego dołu [w tym] lesie i wznieśli nad nim wielki stos kamieni. I cały Izrael uciekł, każdy do swego namiotu.</verse>
				<verse number="18">A Absalom za swego życia postawił sobie pomnik w dolinie królewskiej, bo mówił: Nie mam syna, który by upamiętnił moje imię. Nazwał więc ten pomnik swoim imieniem i zwie się on Miejscem Absaloma aż do dziś.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Achimaas, syn Sadoka, powiedział: Pozwól mi iść i zanieść królowi dobrą nowinę, że PAN wybawił go z ręki jego wrogów.</verse>
				<verse number="20">Lecz Joab mu odpowiedział: Nie byłbyś dziś zwiastunem dobrej nowiny, lecz zaniesiesz ją w innym dniu. Dziś natomiast nie zaniesiesz dobrej nowiny, gdyż zginął syn króla.</verse>
				<verse number="21">Potem Joab odezwał się do Kuszego: Idź i opowiedz królowi, co widziałeś. Kusz pokłonił się Joabowi i pobiegł.</verse>
				<verse number="22">Achimaas, syn Sadoka, ponownie powiedział do Joaba: Niech się dzieje, co chce, pozwól, proszę, bym pobiegł za Kuszem. Joab zapytał: Dlaczego miałbyś biec, mój synu, skoro nie masz żadnej dobrej wieści do zwiastowania?</verse>
				<verse number="23">[Odpowiedział]: Niech się dzieje, co chce, pobiegnę. Joab mu powiedział: Biegnij. Achimaas pobiegł więc prostszą drogą i wyprzedził Kuszego.</verse>
				<verse number="24">A Dawid siedział między dwiema bramami. I strażnik wszedł na dach bramy przy murze, a gdy podniósł oczy, zobaczył, że jakiś mężczyzna biegnie samotnie.</verse>
				<verse number="25">Wtedy strażnik zawołał i powiadomił o tym króla. Król powiedział: Jeśli jest sam, to w jego ustach jest dobra nowina. [A gdy] ten szedł spiesznie i zbliżał się;</verse>
				<verse number="26">Strażnik zobaczył drugiego biegnącego mężczyznę. I strażnik zawołał do odźwiernego: Oto biegnie samotnie [drugi] mężczyzna. Król powiedział: Ten również przynosi dobrą nowinę.</verse>
				<verse number="27">Wtedy strażnik powiedział: Wydaje mi się, że bieg pierwszego przypomina bieg Achimaasa, syna Sadoka. Król odpowiedział: To dobry człowiek, przychodzi z dobrą nowiną.</verse>
				<verse number="28">Achimaas zawołał do króla: Pokój! I pokłonił się królowi twarzą do ziemi, i powiedział: Niech będzie błogosławiony PAN, twój Bóg, który wydał tych ludzi, którzy podnieśli ręce przeciw memu panu, królowi.</verse>
				<verse number="29">Król zapytał: Czy dobrze się ma młodzieniec Absalom? Achimaas odpowiedział: Widziałem wielkie zamieszanie, gdy Joab wysyłał sługę króla i mnie, twego sługę, ale nie wiem, co [to było].</verse>
				<verse number="30">Potem król powiedział: Odejdź na bok i stań tam. On więc odstąpił i stanął.</verse>
				<verse number="31">Wtedy przybył Kusz i powiedział: Mam dobrą nowinę, mój panie, królu! PAN cię wybawił dzisiaj z ręki wszystkich, którzy powstali przeciw tobie.</verse>
				<verse number="32">Król zapytał Kuszego: Czy dobrze się ma młodzieniec Absalom? Odpowiedział Kusz: Oby wrogowie mego pana, króla, i wszyscy, którzy powstają przeciw tobie na nieszczęście, byli jak [ten] młodzieniec!</verse>
				<verse number="33">Wtedy król zasmucił się, wstąpił do komnaty nad bramą i zapłakał. A idąc, tak mówił: Mój synu, Absalomie! Mój synu, mój synu, Absalomie! Obym ja umarł zamiast ciebie! Absalomie, mój synu, mój synu!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">I zawiadomiono Joaba: Oto król płacze i lamentuje z powodu Absaloma.</verse>
				<verse number="2">Tak więc zwycięstwo tego dnia zamieniło się w żałobę dla całego ludu. Lud bowiem usłyszał w tym dniu, jak mówiono: Król ubolewa nad swoim synem.</verse>
				<verse number="3">I lud wkradał się tego dnia, gdy wchodzili do miasta, tak jak wkrada się lud, który jest okryty hańbą i ucieka z bitwy.</verse>
				<verse number="4">A król zasłonił swoją twarz i wołał donośnym głosem: Mój synu, Absalomie, Absalomie, mój synu, mój synu!</verse>
				<verse number="5">Wtedy Joab wszedł do króla do domu i powiedział: Okryłeś dziś wstydem twarze wszystkich swoich sług, którzy dzisiaj ocalili twoje życie, życie twoich synów i córek oraz życie twoich żon i nałożnic.</verse>
				<verse number="6">Miłujesz tych, którzy cię nienawidzą, a nienawidzisz tych, którzy cię miłują. Pokazałeś bowiem dziś, że dowódcy i słudzy są dla ciebie niczym. Gdyż dzisiaj poznałem, że gdyby Absalom przeżył, a my wszyscy dziś poleglibyśmy, to by ci się bardzo spodobało.</verse>
				<verse number="7">Teraz wstań więc, wyjdź i przemów łagodnie do swoich sług. Przysięgam bowiem na PANA, że jeśli nie wyjdziesz, nikt nie pozostanie przy tobie tej nocy, a będzie to gorsze niż całe zło, jakie spotkało cię od twej młodości aż dotąd.</verse>
				<verse number="8">Wtedy król wstał i zasiadł w bramie. Zawiadomiono cały lud: Oto król zasiadł w bramie. I cały lud stawił się przed królem. Izraelici zaś uciekli, każdy do swego namiotu.</verse>
				<verse number="9">I cały lud, we wszystkich pokoleniach, rozprawiał [ze sobą]: Król wyrwał nas z rąk naszych wrogów i on nas wyrwał z rąk Filistynów, a teraz uciekł z ziemi przed Absalomem.</verse>
				<verse number="10">Lecz Absalom, którego namaściliśmy nad sobą, zginął w bitwie. Czemu więc teraz nic nie mówicie o sprowadzeniu króla z powrotem?</verse>
				<verse number="11">Posłał więc król Dawid do kapłanów Sadoka i Abiatara taką wiadomość: Powiedzcie starszym Judy: Dlaczego macie być ostatni przy sprowadzeniu króla z powrotem do jego domu? Słowa całego Izraela doszły bowiem do króla, do jego domu.</verse>
				<verse number="12">Jesteście moimi braćmi, moją kością i moim ciałem. Dlaczego więc macie być ostatnimi przy sprowadzeniu króla?</verse>
				<verse number="13">[A] do Amasy powiedzcie: Czy nie jesteś moją kością i moim ciałem? Niech Bóg mi to uczyni i tamto dorzuci, jeśli nie będziesz dowódcą wojska przede mną po wszystkie dni na miejsce Joaba.</verse>
				<verse number="14">W ten sposób ujął serce wszystkich ludzi Judy jakby jednego człowieka, dlatego posłali do króla wiadomość: Wracaj razem ze wszystkimi swoimi sługami.</verse>
				<verse number="15">Król wrócił więc i przybył nad Jordan. A lud Judy wyruszył do Gilgal, aby wyjść królowi na spotkanie i przeprowadzić króla przez Jordan.</verse>
				<verse number="16">Pospieszył się także Szimei, syn Gery, Beniaminita z Bachurim, i wyruszył z ludem Judy na spotkanie króla Dawida.</verse>
				<verse number="17">A było z nim tysiąc mężczyzn z Beniamina oraz Siba, sługa domu Saula, wraz ze swoimi piętnastoma synami i dwudziestoma sługami. I przeprawili się przez Jordan do króla.</verse>
				<verse number="18">Przepłynęła też tratwa, aby przewieziono dom króla i aby mogła służyć do czegokolwiek, co wydaje mu się słuszne. A Szimei, syn Gery, upadł przed królem, gdy się przeprawił przez Jordan.</verse>
				<verse number="19">I powiedział do króla: Niech mój pan nie poczyta mi nieprawości i niech nie wspomina na to, co lekkomyślnie uczynił twój sługa tego dnia, gdy mój pan, król, wychodził z Jerozolimy, i nie bierze sobie tego do serca.</verse>
				<verse number="20">Twój sługa wie bowiem, że zgrzeszył. A oto dziś przyszedłem pierwszy z całego domu Józefa, aby wyjść na spotkanie mojego pana, króla.</verse>
				<verse number="21">Wtedy odezwał się Abiszaj, syn Serui, i zapytał: Czy Szimei nie powinien zostać zabity za to, że przeklął pomazańca PANA?</verse>
				<verse number="22">Ale Dawid odpowiedział: Co ja mam z wami, synowie Serui, że dziś jesteście dla mnie przeciwnikami? Czy dziś ktoś powinien ponieść śmierć w Izraelu? Czyż nie wiem, że ja dzisiaj [zostałem] królem nad Izraelem?</verse>
				<verse number="23">I król powiedział do Szimejego: Nie umrzesz. I król mu to przysiągł.</verse>
				<verse number="24">Także Mefiboszet, syn Saula, wyszedł królowi na spotkanie. Nie mył on nóg ani nie strzygł brody, ani nie prał swoich szat od dnia odejścia króla aż do dnia, w którym wrócił w pokoju.</verse>
				<verse number="25">I kiedy przybył na spotkanie króla w Jerozolimie, zapytał go król: Dlaczego nie poszedłeś ze mną, Mefiboszecie?</verse>
				<verse number="26">A [on] mu odpowiedział: Mój panie, królu, mój sługa mnie oszukał. Twój sługa bowiem powiedział: Osiodłam sobie osła, żeby na nim pojechać z królem, gdyż twój sługa jest kulawy.</verse>
				<verse number="27">On zaś oczernił twego sługę przed moim panem, królem. Lecz mój pan, król, jest jak anioł Boga. Uczyń więc, co jest dobre w twoich oczach.</verse>
				<verse number="28">Wszyscy bowiem z domu mego ojca byliśmy godni śmierci przed moim panem, królem. A [jednak] ty posadziłeś twego sługę między tymi, którzy jadają u twego stołu. Jakie mam więc prawo skarżenia się jeszcze przed królem?</verse>
				<verse number="29">Wtedy król powiedział mu: Po co jeszcze mówisz o swoich sprawach? Już powiedziałem: Ty i Siba podzielcie się polem.</verse>
				<verse number="30">A Mefiboszet powiedział do króla: Niech nawet weźmie wszystko, skoro mój pan, król, wrócił w pokoju do swego domu.</verse>
				<verse number="31">Również Barzillaj Gileadczyk przybył z Rogelim, przeprawił się z królem przez Jordan, aby go odprowadzić za Jordan.</verse>
				<verse number="32">A Barzillaj był bardzo stary, miał osiemdziesiąt lat. On to zaopatrywał króla, dopóki przebywał w Machanaim, bo był bardzo bogatym człowiekiem.</verse>
				<verse number="33">Król powiedział do Barzillaja: Chodź ze mną, a będę cię utrzymywał u siebie w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="34">Lecz Barzillaj odpowiedział królowi: Ile lat życia mi pozostało, żebym miał iść z królem do Jerozolimy?</verse>
				<verse number="35">Mam dzisiaj osiemdziesiąt lat. Czy mogę rozróżnić między dobrem a złem? Czy twój sługa poczuje smak tego, co je albo pije? Czy mogę jeszcze słuchać głosu śpiewaków i śpiewaczek? Po co więc twój sługa miałby być jeszcze ciężarem dla swego pana, króla?</verse>
				<verse number="36">Twój sługa pójdzie jeszcze trochę za Jordan z królem. Czemu król miałby mi dawać taką nagrodę?</verse>
				<verse number="37">Pozwól, proszę, twemu słudze powrócić, abym umarł w swoim mieście, przy grobie swego ojca i swej matki. Lecz oto twój sługa Kimham, niech on pójdzie z moim panem, królem. Uczyń mu to, co jest dobre w twoich oczach.</verse>
				<verse number="38">Król odpowiedział: Niech idzie ze mną Kimham, a ja mu uczynię to, co będzie dobre w twoich oczach. A czegokolwiek będziesz sobie życzył ode mnie, to uczynię.</verse>
				<verse number="39">I cały lud przeprawił się przez Jordan. Gdy król przeprawił się, pocałował król Barzillaja i błogosławił mu. Ten zaś wrócił do swego miejsca.</verse>
				<verse number="40">Potem król udał się do Gilgal, poszedł też z nim Kimham. Cały lud Judy towarzyszył królowi, a także połowa ludu Izraela.</verse>
				<verse number="41">A oto wszyscy ludzie Izraela przyszli do króla i zapytali go: Czemu nasi bracia, ludzie z Judy, wykradli cię i przeprowadzili króla i jego dom przez Jordan wraz ze wszystkimi ludźmi Dawida?</verse>
				<verse number="42">I wszyscy ludzie Judy odpowiedzieli ludziom Izraela: Ponieważ król jest z nami spokrewniony. A dlaczego gniewacie się z tego powodu? Czy król [za to] dawał nam jeść albo czy obdarował nas [jakimś] darem?</verse>
				<verse number="43">Wtedy ludzie Izraela odpowiedzieli ludziom Judy: Mamy w królu dziesięć części, toteż mamy większe prawo do Dawida niż wy. Dlaczego nas lekceważyliście? Czy nie my pierwsi mówiliśmy o sprowadzeniu z powrotem swego króla? Ale słowa ludzi Judy były surowsze niż słowa ludzi Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">I znalazł się tam przypadkiem człowiek Beliala imieniem Szeba, syn Bikriego, Beniaminita. Ten zadął w trąbę i powiedział: Nie mamy działu w Dawidzie ani nie mamy dziedzictwa w synu Jessego. Każdy do swojego namiotu, o Izraelu!</verse>
				<verse number="2">Odstąpili więc od Dawida wszyscy ludzie Izraela [i poszli] za Szebą, synem Bikriego. Ale ludzie Judy, od Jordanu aż do Jerozolimy, trzymali się swego króla.</verse>
				<verse number="3">I Dawid przyszedł do swego domu w Jerozolimie. Wtedy król wziął dziesięć kobiet, nałożnic, które pozostawił, aby strzegły domu, umieścił je w strzeżonym domu i utrzymywał, ale nie obcował z nimi. Pozostały one zamknięte aż do dnia swej śmierci, jakby we wdowieństwie.</verse>
				<verse number="4">Potem król powiedział do Amasy: Zbierz mi mężczyzn Judy w ciągu trzech dni, ty także się staw.</verse>
				<verse number="5">Poszedł więc Amasa, by zebrać lud Judy. Lecz przekroczył termin, który mu wyznaczył.</verse>
				<verse number="6">I Dawid powiedział do Abiszaja: Teraz Szeba, syn Bikriego, uczyni nam gorzej niż Absalom. Weź [więc] sługi twego pana i ścigaj go, by nie znalazł sobie obronnych miast i nie wymknął się nam.</verse>
				<verse number="7">Wtedy wyszli z nim ludzie Joaba oraz Keretyci, Peletyci i wszyscy dzielni wojownicy. Wyruszyli z Jerozolimy w pościg za Szebą, synem Bikriego.</verse>
				<verse number="8">A gdy byli przy wielkim kamieniu, który [jest] w Gibeonie, Amasa wyszedł im naprzeciw. A Joab miał na sobie przepasaną szatę, a na niej pas z mieczem w pochwie przypasany do bioder. Gdy on się zbliżał, [miecz] wypadł mu.</verse>
				<verse number="9">I Joab zapytał Amasę: Czy masz się dobrze, mój bracie? I Joab ujął Amasę prawą ręką za brodę, jakby miał go pocałować.</verse>
				<verse number="10">Lecz Amasa nie zwrócił uwagi na miecz, który [był] w ręce Joaba. Ten uderzył go nim pod piąte żebro i wylał jego wnętrzności na ziemię bez [zadawania] drugiego ciosu, i [Amasa] umarł. A Joab i jego brat Abiszaj puścili się w pogoń za Szebą, synem Bikriego.</verse>
				<verse number="11">Wtedy stanął przy nim jeden ze sług Joaba i powiedział: Ktokolwiek sprzyja Joabowi i ktokolwiek [jest] za Dawidem, niech idzie za Joabem.</verse>
				<verse number="12">Tymczasem Amasa tarzał się we krwi na środku drogi. A gdy ten człowiek zobaczył, że cały lud zatrzymuje się, usunął Amasę z drogi na pole i zarzucił na niego szatę. Zauważył bowiem, że każdy, kto obok niego przechodzi, zatrzymuje się.</verse>
				<verse number="13">A gdy usunięto go z drogi, wszyscy szli za Joabem, by ścigać Szebę, syna Bikriego.</verse>
				<verse number="14">Ten przeszedł przez wszystkie pokolenia Izraela aż do Abel i Bet-Maaka, a wszyscy Berici zebrali się i poszli za nim.</verse>
				<verse number="15">A kiedy tam nadciągnęli, oblegli go w Abel Bet-Maaka i usypali wał przeciw miastu, tak że stali przed murem, i cały lud, który był z Joabem, uderzał, by zburzyć mur.</verse>
				<verse number="16">Wtedy [pewna] mądra kobieta zawołała z miasta: Słuchajcie, słuchajcie! Powiedzcie, proszę, do Joaba: Zbliż się tutaj, a porozmawiam z tobą.</verse>
				<verse number="17">Gdy zbliżył się do niej, kobieta zapytała: Czy ty jesteś Joab? Odpowiedział: Jestem. Wtedy powiedziała: Słuchaj słów twojej służącej. Odpowiedział: Słucham.</verse>
				<verse number="18">Ona mówiła dalej: W dawnych czasach mówiono: Koniecznie należy radzić się w Abelu – i tak sprawa się zakończyła.</verse>
				<verse number="19">Ja jestem [jednym] ze spokojnych i wiernych w Izraelu, a ty chcesz zniszczyć miasto i matkę w Izraelu. Dlaczego chcesz zburzyć dziedzictwo PANA?</verse>
				<verse number="20">Joab odpowiedział jej: Nie daj, nie daj Boże, abym miał zburzyć albo zniszczyć.</verse>
				<verse number="21">Nie tak ma się sprawa. Tylko pewien człowiek z góry Efraim imieniem Szeba, syn Bikriego, podniósł rękę przeciw królowi Dawidowi. Wydajcie jego samego, a odstąpię od miasta. Kobieta odpowiedziała Joabowi: Oto jego głowa zostanie ci rzucona przez mur.</verse>
				<verse number="22">Kobieta poszła więc do całego ludu w swojej mądrości. Ścięto głowę Szebie, synowi Bikriego, i rzucono ją do Joaba. Ten zaś zadął w trąbę i [wszyscy] rozeszli się spod miasta, każdy do swojego namiotu. A Joab wrócił do króla do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="23">I Joab był dowódcą całego wojska Izraela. A Benajasz, syn Jehojady, [dowódcą] Keretytów i Peletytów.</verse>
				<verse number="24">Adoram był poborcą daniny, a Jehoszafat, syn Ahiluda, kronikarzem.</verse>
				<verse number="25">Szewa – pisarzem, a Sadok i Abiatar [byli] kapłanami.</verse>
				<verse number="26">Również Ira Jairyta był naczelnym dostojnikiem u Dawida.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">I za czasów Dawida panował głód przez trzy lata, rok po roku. Dawid szukał więc oblicza PANA, a PAN odpowiedział: To z powodu Saula i jego krwawego domu, ponieważ wymordował Gibeonitów.</verse>
				<verse number="2">Wtedy król wezwał Gibeonitów i przemówił do nich. A Gibeonici nie wywodzili się z synów Izraela, ale z resztki Amorytów. I chociaż synowie Izraela przysięgli im, Saul jednak usiłował wytępić ich w swej gorliwości względem synów Izraela i Judy.</verse>
				<verse number="3">Dawid zapytał więc Gibeonitów: Cóż mam dla was uczynić? A czym was ułagodzić, abyście błogosławili dziedzictwo PANA?</verse>
				<verse number="4">I odpowiedzieli mu Gibeonici: Nie chodzi nam o srebro ani o złoto od Saula i jego domu, ani o to, żeby zabito kogoś w Izraelu. A [on] odpowiedział: Cokolwiek powiecie, to dla was uczynię.</verse>
				<verse number="5">Oni powiedzieli do króla: [Co do] mężczyzny, który nas wygubił i zmierzał do tego, aby nas wytępić, żeby nikt z nas nie pozostał we wszystkich granicach Izraela;</verse>
				<verse number="6">Wydajcie nam siedmiu z jego synów, a my powiesimy ich przed PANEM w Gibea Saula, [który był] wybrańcem PANA. Król odpowiedział: Wydam [ich].</verse>
				<verse number="7">Lecz król oszczędził Mefiboszeta, syna Jonatana, syna Saula, z powodu przysięgi PANA, która [była] między nimi, między Dawidem a Jonatanem, synem Saula.</verse>
				<verse number="8">Ale król wziął dwóch synów Rispy, córki Aji, których urodziła Saulowi, Armoniego i Mefiboszeta, i pięciu synów [siostry] Mikal, córki Saula, których urodziła Adrielowi, synowi Barzillaja z Mecholi;</verse>
				<verse number="9">I wydał ich w ręce Gibeonitów, a oni powiesili ich na górze przed PANEM. Razem umarło ich siedmiu, zostali zabici w pierwsze dni żniw, na początku żniw jęczmienia.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Rispa, córka Aji, wzięła wór i rozciągnęła go na skale, na początku żniw, aż do czasu, gdy spadł na nich deszcz z nieba, i nie pozwalała, aby ptactwo powietrzne zbliżało się do nich za dnia, ani zwierzęta polne – nocą.</verse>
				<verse number="11">Potem doniesiono Dawidowi o tym, co uczyniła Rispa, córka Aji, nałożnica Saula.</verse>
				<verse number="12">Dawid poszedł więc i wziął kości Saula i kości Jonatana, jego syna, od starszych Jabesz-Gilead, którzy ukradli je z placu Bet-Szan, gdzie ich zawiesili Filistyni w dniu zabicia Saula przez Filistynów w Gilboa.</verse>
				<verse number="13">Wziął więc stamtąd kości Saula i kości Jonatana, jego syna; zebrano też kości powieszonych;</verse>
				<verse number="14">I pogrzebali kości Saula i Jonatana, jego syna, w ziemi Beniamina w Sela, w grobie Kisza, jego ojca. Uczynili wszystko, co król nakazał. Potem Bóg dał się ubłagać co do ziemi.</verse>
				<verse number="15">Później znowu doszło do wojny między Filistynami a Izraelem. I Dawid wyruszył wraz ze swymi sługami i walczyli z Filistynami, a Dawid był znużony.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Iszbibenob, który wywodził się z synów pewnego olbrzyma, a którego włócznia ważyła trzysta syklów brązu i który miał przepasany nowy [miecz], postanowił, że zabije Dawida.</verse>
				<verse number="17">Lecz Abiszaj, syn Serui, przyszedł mu z pomocą, uderzył Filistyna i zabił go. Wtedy ludzie Dawida przysięgli mu: Nie będziesz już wyruszał z nami do bitwy, abyś nie zgasił pochodni Izraela.</verse>
				<verse number="18">Potem znowu była bitwa z Filistynami w Gob. Wtedy Sibbekaj Chuszatyta zabił Safa, który pochodził z synów tego olbrzyma.</verse>
				<verse number="19">Była też jeszcze inna wojna z Filistynami w Gob, podczas której Elchanan, syn Jaara Oregima z Betlejem, zabił [brata] Goliata Gittyty, którego drzewce włóczni były jak wał tkacki.</verse>
				<verse number="20">Ponadto toczyła się jeszcze wojna w Gat, gdzie był człowiek [wysokiego] wzrostu, mający po sześć palców u rąk i po sześć palców u nóg, razem dwadzieścia cztery. On także był synem tego olbrzyma.</verse>
				<verse number="21">Gdy urągał on Izraelowi, zabił go Jonatan, syn Szimei, brata Dawida.</verse>
				<verse number="22">Ci czterej byli synami [tego] olbrzyma z Gat, a polegli z ręki Dawida i z ręki jego sług.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Dawid wypowiedział PANU słowa tej pieśni w dniu, gdy PAN go wybawił z rąk wszystkich jego wrogów i z ręki Saula;</verse>
				<verse number="2">Powiedział: PAN jest moją skałą, moją twierdzą i moim wybawicielem.</verse>
				<verse number="3">Bóg moją opoką, której będę ufał, moją tarczą i rogiem mojego zbawienia, moją wieżą i moją ucieczką, moim zbawicielem; wybawiasz mnie od przemocy.</verse>
				<verse number="4">Wzywałem PANA, [który jest] godny chwały, a będę wybawiony od moich wrogów.</verse>
				<verse number="5">Ogarnęły mnie bowiem boleści śmierci i zatrwożyły mnie potoki bezbożnych.</verse>
				<verse number="6">Boleści piekła mnie oplotły, pochwyciły mnie sidła śmierci.</verse>
				<verse number="7">W moim utrapieniu wzywałem PANA i wołałem do mojego Boga. Ze swojej świątyni usłyszał mój głos, a moje wołanie [dotarło] do jego uszu.</verse>
				<verse number="8">Wtedy ziemia poruszyła się i zadrżała, a posady nieba zatrzęsły się i zachwiały od jego gniewu.</verse>
				<verse number="9">Z jego nozdrzy unosił się dym, z jego ust [buchnął] ogień trawiący, węgle zapaliły się od niego.</verse>
				<verse number="10">Nachylił niebiosa i zstąpił, a ciemność [była] pod jego stopami.</verse>
				<verse number="11">Dosiadł cherubina i latał, i ukazał się na skrzydłach wiatru.</verse>
				<verse number="12">Z ciemności uczynił wokół siebie namiot, z ciemnych wód i z gęstych obłoków nieba.</verse>
				<verse number="13">Od jego blasku rozpaliły się węgle ogniste.</verse>
				<verse number="14">Zagrzmiał PAN z nieba, Najwyższy wydał swój głos.</verse>
				<verse number="15">Wypuścił strzały i rozproszył ich; błyskawicę – i ich rozgromił.</verse>
				<verse number="16">I ukazały się głębiny morza, i odsłoniły się fundamenty świata od upomnienia PANA, od podmuchu tchnienia jego nozdrzy.</verse>
				<verse number="17">Posłał z wysoka, chwycił mnie, wyciągnął z wielkich wód.</verse>
				<verse number="18">Ocalił mnie od mojego potężnego wroga i od tych, którzy mnie nienawidzą, choć byli ode mnie mocniejsi.</verse>
				<verse number="19">Zaskoczyli mnie w dniu mego utrapienia, lecz PAN był moją podporą.</verse>
				<verse number="20">Wyprowadził mnie na miejsce przestronne, wybawił mnie, bo mnie sobie upodobał.</verse>
				<verse number="21">Nagrodził mnie PAN według mojej sprawiedliwości, oddał mi według czystości moich rąk.</verse>
				<verse number="22">Strzegłem bowiem dróg PANA i nie odstąpiłem niegodziwie od mojego Boga.</verse>
				<verse number="23">Bo miałem przed oczyma wszystkie jego nakazy i od jego praw się nie odwróciłem.</verse>
				<verse number="24">Byłem wobec niego nienaganny i wystrzegałem się swojej nieprawości.</verse>
				<verse number="25">Dlatego oddał mi PAN według mojej sprawiedliwości, według mojej czystości przed jego oczyma.</verse>
				<verse number="26">[Ty] z miłosiernym miłosiernie się obejdziesz, a z człowiekiem nienagannym postąpisz nienagannie.</verse>
				<verse number="27">Wobec czystego okażesz się czysty, a wobec przewrotnego postąpisz przewrotnie.</verse>
				<verse number="28">Lecz wybawiasz lud strapiony, a twoje oczy [są] na wyniosłych, by ich poniżać.</verse>
				<verse number="29">Ty bowiem jesteś moją pochodnią, o PANIE; PAN rozjaśni moje ciemności.</verse>
				<verse number="30">Bo z tobą przebiłem się przez wojsko, z moim Bogiem przeskoczyłem mur.</verse>
				<verse number="31">Droga Boga jest doskonała, słowo PANA w ogniu wypróbowane. Tarczą jest dla wszystkich, którzy mu ufają.</verse>
				<verse number="32">Bo któż [jest] Bogiem oprócz PANA? Któż skałą oprócz naszego Boga?</verse>
				<verse number="33">Bóg [jest] moją siłą i mocą, on czyni doskonałą moją drogę.</verse>
				<verse number="34">Moje nogi czyni jak u łani i stawia mnie na wyżynach.</verse>
				<verse number="35">Ćwiczy moje ręce do walki, tak że mogę kruszyć spiżowy łuk swymi ramionami.</verse>
				<verse number="36">Dałeś mi też tarczę swego zbawienia, a twoja dobrotliwość uczyniła mnie wielkim.</verse>
				<verse number="37">Rozszerzyłeś ścieżkę dla mych kroków, tak że moje stopy się nie zachwiały.</verse>
				<verse number="38">Ścigałem moich wrogów i wytraciłem ich, nie zawróciłem, aż ich nie wyniszczyłem.</verse>
				<verse number="39">I wyniszczyłem ich, i powaliłem, tak że nie mogli powstać, upadli pod moje stopy.</verse>
				<verse number="40">Przepasałeś mnie mocą do walki, powaliłeś pod moje stopy moich przeciwników.</verse>
				<verse number="41">Zmuszałeś moich wrogów do ucieczki, abym wykorzenił tych, którzy mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="42">Patrzyli, lecz nie było nikogo, kto by ich wybawił; [spoglądali] na PANA, lecz ich nie wysłuchał.</verse>
				<verse number="43">Starłem ich jak proch ziemi, zdeptałem ich jak błoto na ulicach, rozrzuciłem ich.</verse>
				<verse number="44">Ty wyzwoliłeś mnie od kłótni ludzkich, zachowałeś mnie, abym był głową narodów. Będzie mi służył lud, [którego] nie znałem.</verse>
				<verse number="45">Cudzoziemcy będą udawać uległość. Jak tylko usłyszą, będą mi posłuszni.</verse>
				<verse number="46">Cudzoziemcy zmarnieją i będą drżeć w swoich warowniach.</verse>
				<verse number="47">PAN żyje, niech będzie błogosławiona moja skała, niech będzie wywyższony Bóg, skała mojego zbawienia.</verse>
				<verse number="48">Bóg dokonuje za mnie zemsty i poddaje mi narody;</verse>
				<verse number="49">Wyprowadza mnie spośród moich wrogów. Ty wywyższyłeś mnie ponad moich przeciwników, ocaliłeś mnie od gwałtownika.</verse>
				<verse number="50">Dlatego będę cię, PANIE, sławił wśród narodów i będę śpiewał twojemu imieniu.</verse>
				<verse number="51">[On jest] wieżą zbawienia dla swego króla i na wieki okazuje miłosierdzie swemu pomazańcowi Dawidowi i jego potomstwu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Oto ostatnie słowa Dawida. Dawid, syn Jessego, mężczyzna, który został wywyższony, pomazaniec Boga Jakuba i miły psalmista Izraela, powiedział:</verse>
				<verse number="2">Duch PANA mówił przeze mnie, a jego słowo [jest] na moim języku.</verse>
				<verse number="3">Bóg Izraela przemówił, Skała Izraela mówiła do mnie: Ten, który panuje nad ludem, ma być sprawiedliwy, ma panować w bojaźni Bożej.</verse>
				<verse number="4">[Będzie] jak światło poranka, gdy słońce wschodzi, jak poranek bez chmur [i jak] od jego blasku po deszczu wyrasta ruń z ziemi.</verse>
				<verse number="5">I choć mój dom nie [jest] taki przed Bogiem, to jednak zawarł ze mną wieczne przymierze, utwierdzone we wszystkim i pewne. A [to] jest całe moje zbawienie i całe [moje] pragnienie, chociaż [on] jeszcze nie daje temu wzrostu.</verse>
				<verse number="6">Lecz wszyscy [synowie] Beliala będą jak ciernie wyrzucone, których się ręką nie bierze.</verse>
				<verse number="7">Ten zaś, kto chce ich dotknąć, musi uzbroić się w żelazo i drzewce włóczni. Zostaną doszczętnie spaleni ogniem na miejscu.</verse>
				<verse number="8">Oto są imiona dzielnych wojowników, których miał Dawid: Tachmonita, który zajął główne miejsce wśród trzech [dowódców], to właśnie Adino Esnita. To on wywijał [swoją włócznią] przeciw ośmiuset i pokonał ich za jednym razem.</verse>
				<verse number="9">Po nim był Eleazar, syn Dody, Achochita, jeden z trzech dzielnych wojowników, którzy byli z Dawidem, kiedy urągali Filistynom, którzy zebrali się do bitwy, a Izraelici wycofali się;</verse>
				<verse number="10">To on powstał i bił się z Filistynami, aż mu ręka omdlała i przywarła do miecza. Tego dnia PAN sprawił wielkie zwycięstwo. Lud zaś zawrócił tylko po to, żeby zabrać łupy.</verse>
				<verse number="11">A po nim [był] Szamma, syn Agego, Hararyta. Gdy bowiem Filistyni zebrali się w oddział, gdzie była działka pola pełnego soczewicy, a lud uciekł przed Filistynami;</verse>
				<verse number="12">Wtedy on stanął w środku tej działki, obronił ją i pobił Filistynów. A PAN sprawił wielkie zwycięstwo.</verse>
				<verse number="13">Ci trzej spośród trzydziestu dowódców zeszli się i przyszli do Dawida w czasie żniw do jaskini Adullam, podczas gdy oddział Filistynów rozbił obóz w dolinie Refaim.</verse>
				<verse number="14">A Dawid w tym czasie [przebywał] w miejscu obronnym, a załoga filistyńska [była] wtedy w Betlejem.</verse>
				<verse number="15">Wówczas Dawid poczuł pragnienie i powiedział: Oby ktoś dał mi się napić wody ze studni betlejemskiej, która jest przy bramie!</verse>
				<verse number="16">Wtedy ci trzej waleczni wojownicy przebili się przez obóz Filistynów i zaczerpnęli wody ze studni betlejemskiej, która była przy bramie. Zabrali ją i przynieśli do Dawida. On jednak nie chciał jej pić, lecz wylał ją dla PANA;</verse>
				<verse number="17">I powiedział: Niech PAN mnie strzeże [od tego], abym miał to uczynić. Czyż to nie krew mężczyzn, którzy poszli z narażeniem życia? I nie chciał jej pić. Tego dokonali ci trzej waleczni wojownicy.</verse>
				<verse number="18">Abiszaj, brat Joaba, syn Serui, był na czele trzech. On to podniósł swoją włócznię przeciw trzystu i pobił ich, i był sławny wśród tych trzech.</verse>
				<verse number="19">Z tych trzech był najsławniejszy i stał się ich dowódcą. Nie dorównał jednak [tamtym] trzem.</verse>
				<verse number="20">Benajasz, syn Jehojady, syn dzielnego męża z Kabseel, który dokonał wielu czynów, to on zabił dwóch wojowników z Moabu. On też w śnieżnym dniu zszedł do jamy i zabił lwa.</verse>
				<verse number="21">Zabił również Egipcjanina, człowieka [godnego] podziwu. Egipcjanin ten [miał] w ręku włócznię. On zaś poszedł do niego z kijem, wyrwał włócznię z ręki Egipcjanina i zabił go jego własną włócznią.</verse>
				<verse number="22">Tego dokonał Benajasz, syn Jehojady, [był] najsławniejszy wśród tych trzech dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="23">Był sławniejszy niż trzydziestu, nie dorównał jednak owym trzem. I Dawid postawił go nad swoją strażą przyboczną.</verse>
				<verse number="24">Asahel, brat Joaba, [był] wśród trzydziestu. [A są nimi]: Elchanan, syn Dodo z Betlejem;</verse>
				<verse number="25">Szamma Charodczyk, Elika Charodczyk;</verse>
				<verse number="26">Cheles Peletyta, Ira, syn Ikkesza, Tekoitczyk;</verse>
				<verse number="27">Abiezer Anatotczyk, Mebunaj Chuszatyta;</verse>
				<verse number="28">Salmon Achochita, Maharaj Netofatyta;</verse>
				<verse number="29">Cheleb, syn Baany, Netofatyta, Itaj, syn Ribaja, z Gibea synów Beniamina;</verse>
				<verse number="30">Benajasz Piratończyk, Hiddaj z potoków Gaasz;</verse>
				<verse number="31">Abi-Albon Arbatczyk, Azmawet Barchumitczyk;</verse>
				<verse number="32">Eliachba Szaalbończyk, Jonatan, z synów Jaszena;</verse>
				<verse number="33">Szamma Hararyta, Achiam, syn Szarara, Hararyta;</verse>
				<verse number="34">Elifelet, syn Achasbaja, syna Maachatyty, Eliam, syn Achitofela Gilonity;</verse>
				<verse number="35">Chesraj Karmelita, Paaraj Arbitczyk;</verse>
				<verse number="36">Jigal, syn Natana z Soby, Bani Gadytczyk;</verse>
				<verse number="37">Selek Ammonita, Nacharaj Beerotczyk, giermek Joaba, syna Serui;</verse>
				<verse number="38">Ira Jitryta, Gareb Jitryta;</verse>
				<verse number="39">Uriasz Chetyta. Razem wszystkich trzydziestu siedmiu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Wtedy znowu zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, gdy [szatan] pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.</verse>
				<verse number="2">Król powiedział do Joaba, dowódcy wojska, który był z nim: Przebiegnij teraz wszystkie pokolenia Izraela od Dan aż do Beer-Szeby i policzcie lud, abym poznał jego liczbę.</verse>
				<verse number="3">Lecz Joab odpowiedział królowi: Niech PAN, twój Bóg, doda do ludu sto razy tyle, ile ich jest, i niech oczy mojego pana, króla, to zobaczą. Lecz czemu mój pan, król, żąda tego?</verse>
				<verse number="4">Słowo króla jednak przemogło Joaba i dowódców wojska. Joab i dowódcy wojska wyszli więc od króla, aby policzyć lud Izraela.</verse>
				<verse number="5">Przeprawili się przez Jordan i rozbili obóz przy Aroerze, po prawej stronie miasta, które [leży] w środku rzeki Gad i przy Jazer.</verse>
				<verse number="6">Następnie przybyli do Gileadu i do ziemi Dolnej Hadsy, a stamtąd przybyli do Dan-Jaan, potem skręcili do Sydonu.</verse>
				<verse number="7">Później przyszli do twierdzy Tyru i do wszystkich miast Chiwwitów i Kananejczyków, skąd udali się na południe Judy aż do Beer-Szeby.</verse>
				<verse number="8">A gdy obeszli całą ziemię, przybyli do Jerozolimy po upływie dziewięciu miesięcy i dwudziestu dni.</verse>
				<verse number="9">I Joab podał królowi liczbę spisanej ludności. A w Izraelu było osiemset tysięcy dzielnych wojowników dobywających miecz, mężczyzn Judy było zaś pięćset tysięcy.</verse>
				<verse number="10">A serce Dawida zadrżało po tym, jak obliczył lud. I Dawid powiedział do PANA: Bardzo zgrzeszyłem, że [to] uczyniłem. Lecz teraz, PANIE, proszę, zgładź nieprawość swego sługi, gdyż bardzo głupio postąpiłem.</verse>
				<verse number="11">A gdy Dawid wstał rano, oto słowo PANA doszło do proroka Gada, widzącego Dawida:</verse>
				<verse number="12">Idź i powiedz Dawidowi: Tak mówi PAN: Trzy rzeczy daję ci do wyboru, wybierz jedną z nich, abym ci ją uczynił.</verse>
				<verse number="13">Przyszedł więc Gad do Dawida, oznajmił mu i powiedział: Czy ma nastać siedem lat głodu w twojej ziemi, czy chcesz uciekać przez trzy miesiące przed swoimi wrogami, którzy będą cię ścigać, czy też w twojej ziemi ma być przez trzy dni zaraza? Zastanów się teraz i rozważ, co mam odpowiedzieć temu, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="14">Dawid odpowiedział Gadowi: Jestem w udręce. Wpadnijmy [raczej] w rękę PANA, gdyż wielkie jest jego miłosierdzie. Niech nie wpadnę w rękę człowieka.</verse>
				<verse number="15">PAN zesłał więc na Izraela zarazę od rana do ustalonego czasu. Umarło z ludu od Dan do Beer-Szeby siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="16">A gdy Anioł wyciągnął rękę nad Jerozolimą, aby ją zniszczyć, wtedy PAN użalił się nad tym nieszczęściem i powiedział do Anioła, który niszczył lud: Dosyć, powstrzymaj rękę. A Anioł PANA był przy klepisku Arawny Jebusyty.</verse>
				<verse number="17">I gdy Dawid ujrzał Anioła karzącego lud, powiedział do PANA: Oto ja zgrzeszyłem, ja źle postąpiłem. Lecz te owce cóż uczyniły? Proszę, niech twoja ręka obróci się na mnie i na dom mojego ojca.</verse>
				<verse number="18">Tego dnia przyszedł Gad do Dawida i powiedział mu: Idź, zbuduj PANU ołtarz na klepisku Arawny Jebusyty.</verse>
				<verse number="19">Dawid poszedł więc zgodnie ze słowem Gada, jak to PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="20">Kiedy Arawna spojrzał, zobaczył króla i jego sługi zbliżających się do niego. I Arawna wyszedł, i pokłonił się królowi twarzą do ziemi.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Arawna zapytał: Dlaczego mój pan, król, przyszedł do swego sługi? Dawid odpowiedział: Aby kupić od ciebie to klepisko i [na nim] zbudować PANU ołtarz, żeby plaga została powstrzymana wśród ludu.</verse>
				<verse number="22">Arawna powiedział do Dawida: Niech mój pan, król, weźmie i złoży to, co uzna za słuszne. Oto woły na całopalenie, a sprzęty młocarskie i jarzma wołów na drwa.</verse>
				<verse number="23">[To] wszystko [jako] król dawał Arawna królowi. I Arawna powiedział do króla: Niech PAN, twój Bóg, ma w tobie upodobanie.</verse>
				<verse number="24">Lecz król powiedział do Arawny: Nie, ale koniecznie kupię [to] od ciebie za pieniądze. Nie będę składać PANU, swojemu Bogu, całopaleń, które nic nie kosztują. Kupił więc Dawid to klepisko i woły za pięćdziesiąt syklów srebra.</verse>
				<verse number="25">I Dawid zbudował tam PANU ołtarz, i złożył całopalenia i ofiary pojednawcze. I PAN dał się ubłagać co do ziemi i plaga w Izraelu została powstrzymana.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="11">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Gdy król Dawid zestarzał się [i] posunął w latach, to choć okrywano go szatami, nie mógł się rozgrzać.</verse>
				<verse number="2">Jego słudzy powiedzieli mu więc: Niech poszukają dla naszego pana, króla, młodej dziewicy, która stawałaby przed królem i pielęgnowała go. Niech kładzie się na twoim łonie, żeby nasz pan, król, mógł się rozgrzać.</verse>
				<verse number="3">Szukali więc pięknej dziewczyny po wszystkich obszarach Izraela i znaleźli Abiszag Szunamitkę, i przyprowadzili ją do króla.</verse>
				<verse number="4">Dziewczyna ta [była] bardzo piękna; pielęgnowała króla i służyła mu, ale król z nią nie obcował.</verse>
				<verse number="5">Lecz Adoniasz, syn Chaggity, wywyższał się, mówiąc: Ja zostanę królem. Zaopatrzył się w rydwany i jeźdźców oraz pięćdziesięciu mężczyzn, którzy biegali przed nim.</verse>
				<verse number="6">Jego ojciec nigdy go nie upominał, mówiąc: Czemu to uczyniłeś? Był on też bardzo przystojny, [jego matka] urodziła go po Absalomie.</verse>
				<verse number="7">Porozumiał się z Joabem, synem Serui, i z kapłanem Abiatarem, a oni przystali z Adoniaszem i pomogli [mu].</verse>
				<verse number="8">Lecz kapłan Sadok, Benajasz, syn Jehojady, prorok Natan, Szimei, Rei oraz dzielni wojownicy Dawida nie sprzyjali Adoniaszowi.</verse>
				<verse number="9">Potem Adoniasz zabił owce, woły i tuczne bydło przy kamieniu Zochelet, blisko źródła Rogel, i zaprosił wszystkich swych braci, synów króla, oraz wszystkich mężczyzn Judy, sługi króla.</verse>
				<verse number="10">Lecz nie zaprosił proroka Natana, Benajasza i dzielnych wojowników oraz swego brata Salomona.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Natan zapytał Batszebę, matkę Salomona: Czy nie słyszałaś, że Adoniasz, syn Chaggity, króluje, a nasz pan, Dawid, [o tym] nie wie?</verse>
				<verse number="12">Chodź więc teraz, proszę, dam ci radę, abyś ocaliła swoje życie i życie swego syna, Salomona.</verse>
				<verse number="13">Idź i wejdź do króla Dawida, i powiedz mu: Czyż ty, mój panie, królu, nie przysiągłeś swojej służącej: Twój syn Salomon będzie królował po mnie i on zasiądzie na moim tronie? Dlaczego więc króluje Adoniasz?</verse>
				<verse number="14">A oto gdy ty będziesz tam jeszcze rozmawiała z królem, ja wejdę za tobą i potwierdzę twoje słowa.</verse>
				<verse number="15">Batszeba weszła więc do króla do komnaty. Król już się bardzo zestarzał, a Abiszag Szunamitka usługiwała królowi.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Batszeba uklękła i oddała pokłon królowi, a król zapytał: Czego chcesz?</verse>
				<verse number="17">A [ona] mu odpowiedziała: Mój panie, ty przysiągłeś swojej służącej na PANA, swego Boga: Twój syn, Salomon, będzie królował po mnie i on zasiądzie na moim tronie.</verse>
				<verse number="18">A oto teraz Adoniasz króluje, a ty, mój panie, królu, [o tym] nie wiesz.</verse>
				<verse number="19">Zabił bowiem woły, tuczne bydło i bardzo dużo owiec i zaprosił wszystkich synów króla, kapłana Abiatara oraz dowódcę wojska, Joaba, ale twego sługi Salomona nie zaprosił.</verse>
				<verse number="20">Lecz ty, mój panie, królu, [wiesz], że oczy całego Izraela są zwrócone na ciebie, abyś im oznajmił, kto zasiądzie na tronie mego pana, króla, po nim.</verse>
				<verse number="21">W przeciwnym razie, gdy mój pan, król, zaśnie ze swymi ojcami, ja i mój syn Salomon będziemy uważani za przestępców.</verse>
				<verse number="22">A gdy jeszcze rozmawiała z królem, przyszedł prorok Natan.</verse>
				<verse number="23">I oznajmiono królowi: Oto prorok Natan. I gdy wszedł przed oblicze króla, pokłonił się królowi twarzą do ziemi.</verse>
				<verse number="24">Potem Natan powiedział: Mój panie, królu, czy ty powiedziałeś: Adoniasz będzie królował po mnie i on zasiądzie na moim tronie?</verse>
				<verse number="25">Dziś bowiem zstąpił i zabił woły, tuczne bydło oraz bardzo dużo owiec, i zaprosił wszystkich synów króla, dowódców wojsk oraz kapłana Abiatara, a oto oni jedzą z nim i piją, i mówią: Niech żyje król Adoniasz!</verse>
				<verse number="26">Lecz mnie, twego sługi, i kapłana Sadoka, i Benajasza, syna Jehojady, oraz twego sługi Salomona nie zaprosił.</verse>
				<verse number="27">Czy wyszło to od mego pana, króla, a nie oznajmiłeś swemu słudze, kto zasiądzie po nim na tronie mego pana, króla?</verse>
				<verse number="28">Król Dawid odpowiedział: Zawołajcie mi Batszebę. Ta weszła przed oblicze króla i stanęła przed nim.</verse>
				<verse number="29">Wtedy król przysiągł: Jak żyje PAN, który wybawił moją duszę z wszelkiego ucisku;</verse>
				<verse number="30">Jak przysiągłem ci na PANA, Boga Izraela: Twój syn Salomon będzie królować po mnie i on zasiądzie na moim tronie zamiast mnie, tak dziś uczynię.</verse>
				<verse number="31">Batszeba schyliła się twarzą ku ziemi i pokłoniła się królowi, i powiedziała: Niech żyje mój pan, król Dawid, na wieki!</verse>
				<verse number="32">Potem król Dawid rozkazał: Zawołajcie mi kapłana Sadoka, proroka Natana i Benajasza, syna Jehojady. I [tamci] weszli przed oblicze króla.</verse>
				<verse number="33">A król powiedział im: Weźcie ze sobą sługi waszego pana, wsadźcie mego syna Salomona na moją mulicę i sprowadźcie go do Gichonu.</verse>
				<verse number="34">A tam niech kapłan Sadok i prorok Natan namaszczą go na króla nad Izraelem. Następnie zadmijcie w trąbę i powiedzcie: Niech żyje król Salomon!</verse>
				<verse number="35">Potem pójdziecie za nim, a on przyjdzie i zasiądzie na moim tronie, i będzie królował na moje miejsce. Jego bowiem ustanowiłem wodzem nad Izraelem i nad Judą.</verse>
				<verse number="36">Benajasz, syn Jehojady, odpowiedział królowi: Amen. Niech to stwierdzi PAN, Bóg mego pana, króla.</verse>
				<verse number="37">Jak PAN był z moim panem, królem, tak niech będzie z Salomonem i niech wywyższy jego tron nad tron mego pana, króla Dawida.</verse>
				<verse number="38">Poszli więc kapłan Sadok, prorok Natan i Benajasz, syn Jehojady, oraz Keretyci i Peletyci i wsadzili Salomona na mulicę króla Dawida, i zaprowadzili go do Gichonu.</verse>
				<verse number="39">Wtedy kapłan Sadok wziął róg olejku z namiotu i namaścił Salomona. Potem zadęto w trąbę, a cały lud powiedział: Niech żyje król Salomon!</verse>
				<verse number="40">I cały lud szedł za nim. Lud także grał na fletach i tak bardzo się radował, że ziemia drżała od jego głosu.</verse>
				<verse number="41">I usłyszeli to Adoniasz oraz wszyscy zaproszeni, którzy z nim byli, a właśnie skończyli ucztę. A gdy Joab usłyszał głos trąby, zapytał: Cóż to za krzyk poruszonego miasta?</verse>
				<verse number="42">A gdy on jeszcze mówił, przyszedł Jonatan, syn kapłana Abiatara. Adoniasz powiedział mu: Wejdź, jesteś bowiem dzielnym człowiekiem i przynosisz dobrą nowinę.</verse>
				<verse number="43">Wtedy Jonatan odpowiedział Adoniaszowi: Nasz pan, król Dawid, ustanowił królem Salomona.</verse>
				<verse number="44">Król bowiem posłał z nim kapłana Sadoka i proroka Natana oraz Benajasza, syna Jehojady, do tego Keretytów i Peletytów, którzy wsadzili go na mulicę króla;</verse>
				<verse number="45">Następnie kapłan Sadok i prorok Natan namaścili go na króla w Gichonie. I wyruszyli stamtąd, tak się radując, że miasto zadrżało. Stąd ten krzyk, który usłyszeliście.</verse>
				<verse number="46">A Salomon zasiadł już na tronie królestwa.</verse>
				<verse number="47">Ponadto przyszli słudzy króla, aby błogosławić naszemu panu, królowi Dawidowi, mówiąc: Niech Bóg sławniejszym uczyni imię Salomona niż twoje imię i niech wywyższy jego tron ponad twój tron. A król skłonił się na [swym] łożu.</verse>
				<verse number="48">Również sam król powiedział: Błogosławiony [niech będzie] PAN, Bóg Izraela, który dał dziś zasiadającego na moim tronie, a moje oczy to widzą.</verse>
				<verse number="49">Wtedy zlękli się wszyscy zaproszeni, którzy byli z Adoniaszem, i wstali, i poszli każdy swoją drogą.</verse>
				<verse number="50">Adoniasz także, bojąc się Salomona, wstał, poszedł i uchwycił się rogów ołtarza.</verse>
				<verse number="51">I doniesiono o tym Salomonowi: Oto Adoniasz boi się króla Salomona i uchwycił się rogów ołtarza, mówiąc: Niech mi dziś przysięgnie król Salomon, że nie zabije swego sługi mieczem.</verse>
				<verse number="52">Wtedy Salomon odpowiedział: Jeśli okaże się godziwym człowiekiem, nie spadnie mu nawet włos na ziemię, ale jeśli znajdzie się w nim zło, poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="53">Król Salomon posłał więc, aby go sprowadzono od ołtarza. Kiedy przyszedł, pokłonił się królowi Salomonowi. A powiedział mu Salomon: Idź do swego domu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A gdy zbliżał się czas śmierci Dawida, rozkazał Salomonowi, swemu synowi:</verse>
				<verse number="2">Idę drogą całej ziemi. [Ty] umacniaj się i okaż się mężczyzną;</verse>
				<verse number="3">Zachowuj nakaz PANA, swego Boga, abyś chodził jego drogami i przestrzegał jego ustaw, jego przykazań, jego praw i jego świadectw, jak jest napisane w Prawie Mojżesza, aby ci się wiodło we wszystkim, co będziesz czynił, i wszędzie, dokądkolwiek się zwrócisz;</verse>
				<verse number="4">Aby PAN spełnił swoje słowo, które zapowiedział o mnie: Jeśli twoi synowie będą strzec swej drogi, postępując przede mną w prawdzie, z całego swego serca i z całej swej duszy, to wtedy nie zabraknie [ci] mężczyzny na tronie Izraela.</verse>
				<verse number="5">Ty wiesz także, co uczynił mi Joab, syn Serui, co uczynił dwom dowódcom wojska Izraela, Abnerowi, synowi Nera, i Amasie, synowi Jetery, których zabił i przelał krew w czasie pokoju jak na wojnie, i zbroczył tą krwią wojny swój pas na biodrach i swoje obuwie na nogach.</verse>
				<verse number="6">Uczynisz więc według swojej mądrości, jednak nie dopuść, aby w sędziwym wieku zstąpił w pokoju do grobu.</verse>
				<verse number="7">Lecz synom Barzillaja Gileadczyka okaż łaskę i niech należą do tych, którzy jadają przy twoim stole. Oni bowiem przyszli do mnie, kiedy uciekałem przed twoim bratem Absalomem.</verse>
				<verse number="8">Oto jest też u ciebie Szimei, syn Gery, Beniaminita z Bachurim, który złorzeczył mi ostro w tym dniu, kiedy szedłem do Machanaim. Lecz wyszedł mi na spotkanie nad Jordanem i przysiągłem mu na PANA: Nie zabiję cię mieczem.</verse>
				<verse number="9">Teraz jednak nie daruj mu [tego]. Jesteś bowiem człowiekiem mądrym i będziesz wiedział, co masz mu uczynić, by posłać go w sędziwym wieku [zbroczonego] krwią do grobu.</verse>
				<verse number="10">Potem Dawid zasnął ze swymi ojcami i został pogrzebany w mieście Dawida.</verse>
				<verse number="11">A czas panowania Dawida nad Izraelem [wynosił] czterdzieści lat. W Hebronie królował siedem lat, a w Jerozolimie królował trzydzieści trzy lata.</verse>
				<verse number="12">Zasiadł więc Salomon na tronie Dawida, swego ojca, i jego królestwo zostało mocno utwierdzone.</verse>
				<verse number="13">Potem przyszedł Adoniasz, syn Chaggity, do Batszeby, matki Salomona. [Ta] go zapytała: Czy twoje przyjście oznacza pokój? A [on] odpowiedział: Pokój.</verse>
				<verse number="14">Następnie dodał: Mam do ciebie sprawę. Odpowiedziała: Mów.</verse>
				<verse number="15">Wtedy powiedział: Ty wiesz, że do mnie należało królestwo i że cały Izrael patrzył na mnie i chciał, abym królował. Królestwo jednak uległo zmianie i dostało się memu bratu, bo przypadło mu ono od PANA.</verse>
				<verse number="16">Teraz mam więc do ciebie jedną prośbę, nie odmawiaj mi tego. Odpowiedziała: Mów.</verse>
				<verse number="17">Wtedy powiedział: Powiedz, proszę, do Salomona, króla – bo wiem, że tobie nie odmówi – aby dał mi Abiszag Szunamitkę za żonę.</verse>
				<verse number="18">Batszeba odpowiedziała: Dobrze, przemówię za tobą do króla.</verse>
				<verse number="19">Poszła więc Batszeba do króla Salomona, aby przemówić do niego za Adoniaszem. I król wstał na jej spotkanie, pokłonił się jej i usiadł na swym tronie. Kazał też postawić krzesło swojej matce, a ona usiadła po jego prawicy.</verse>
				<verse number="20">I powiedziała: Mam do ciebie jedną małą prośbę, nie odmawiaj mi. Król odpowiedział jej: Proś, moja matko, bo ci nie odmówię.</verse>
				<verse number="21">Wtedy powiedziała: Niech Abiszag Szunamitka będzie dana za żonę twemu bratu, Adoniaszowi.</verse>
				<verse number="22">Król Salomon odpowiedział swojej matce: A dlaczego prosisz o Abiszag Szunamitkę dla Adoniasza? Poproś także dla niego o królestwo. Jest bowiem moim starszym bratem i ma za sobą kapłana Abiatara i Joaba, syna Serui.</verse>
				<verse number="23">I król Salomon przysiągł na PANA: Niech Bóg mi to uczyni i tamto dorzuci, jeśli Adoniasz nie wypowiedział tych słów przeciwko własnemu życiu.</verse>
				<verse number="24">A teraz, jak żyje PAN, który mnie ustanowił i posadził na tronie Dawida, mego ojca, i który zbudował mi dom, jak obiecał, Adoniasz dziś zostanie zabity.</verse>
				<verse number="25">Wtedy król Salomon posłał Benajasza, syna Jehojady, i ten zadał mu cios, tak że umarł.</verse>
				<verse number="26">A do kapłana Abiatara król powiedział: Idź do Anatot, do swojej posiadłości, gdyż zasłużyłeś na śmierć. Dziś jednak nie zabiję cię, ponieważ nosiłeś arkę PANA przed Dawidem, moim ojcem, i ponieważ wycierpiałeś wszystko, co mój ojciec wycierpiał.</verse>
				<verse number="27">I Salomon usunął Abiatara, by nie był kapłanem PANA, aby spełniło się słowo PANA, które wypowiedział o domu Helego w Szilo.</verse>
				<verse number="28">Gdy wieść o tym doszła do Joaba – Joab bowiem dołączył do Adoniasza, chociaż do Absaloma nie dołączył – Joab uciekł do namiotu PANA i uchwycił się rogów ołtarza.</verse>
				<verse number="29">I doniesiono królowi Salomonowi o tym, że Joab uciekł do namiotu PANA i jest przy ołtarzu. Wtedy Salomon posłał Benajasza, syna Jehojady, mówiąc: Idź, zabij go.</verse>
				<verse number="30">Benajasz przyszedł więc do namiotu PANA i powiedział do niego: Tak mówi król: Wyjdź. Ten odpowiedział: Nie wyjdę, ale tu umrę. Benajasz przekazał odpowiedź królowi: Tak mówił Joab i tak mi odpowiedział.</verse>
				<verse number="31">I król mu polecił: Uczyń, jak powiedział. Zabij go i pogrzeb go, a oczyścisz mnie i dom mego ojca z niewinnej krwi, którą przelał Joab.</verse>
				<verse number="32">A PAN sprowadzi jego krew na jego własną głowę, ponieważ zadał cios dwom mężczyznom sprawiedliwszym i lepszym niż on sam i zabił ich mieczem bez wiedzy mego ojca Dawida – Abnera, syna Nera, dowódcę wojska Izraela, i Amasę, syna Jetery, dowódcę wojska Judy.</verse>
				<verse number="33">Ich krew spadnie na głowę Joaba i na głowę jego potomstwa na wieki. Dla Dawida zaś i jego potomstwa, jego domu i jego tronu niech będzie pokój od PANA na wieki.</verse>
				<verse number="34">Benajasz, syn Jehojady, poszedł więc, rzucił się na niego i zabił go. I został pogrzebany w swoim domu na pustyni.</verse>
				<verse number="35">Król na jego miejsce postawił na czele wojska Benajasza, syna Jehojady, a kapłana Sadoka król postawił na miejsce Abiatara.</verse>
				<verse number="36">Potem król posłał po Szimejego i przyzwał go, i powiedział mu: Zbuduj sobie dom w Jerozolimie i zamieszkaj tam, i nigdy stamtąd nie wychodź.</verse>
				<verse number="37">Tego dnia bowiem, w którym wyjdziesz i przekroczysz potok Cedron, wiedz dobrze, że na pewno umrzesz. Twoja krew spadnie na twoją głowę.</verse>
				<verse number="38">Wtedy Szimei powiedział do króla: Dobre jest to słowo. Jak mój pan, król, powiedział, tak twój sługa uczyni. I mieszkał Szimei w Jerozolimie przez wiele dni.</verse>
				<verse number="39">I zdarzyło się po trzech latach, że dwaj słudzy Szimejego uciekli do Akisza, syna Maaki, króla Gat. I dano znać Szimejemu: Oto twoi słudzy [są] w Gat.</verse>
				<verse number="40">Szimei wstał więc, osiodłał swego osła i wyruszył do Gat, do Akisza, aby szukać swoich sług. Potem Szimei wrócił i przyprowadził swe sługi z Gat.</verse>
				<verse number="41">I doniesiono Salomonowi, że Szimei poszedł z Jerozolimy do Gat i powrócił.</verse>
				<verse number="42">Wtedy król posłał po Szimejego i wezwał go, i powiedział mu: Czy nie przysiągłem na PANA i nie oświadczyłem ci, mówiąc: Tego dnia, w którym wyjdziesz, wiedz dobrze, że na pewno umrzesz? I odpowiedziałeś mi: Dobre to słowo, [które] słyszałem.</verse>
				<verse number="43">Dlaczego więc nie przestrzegałeś przysięgi PANA i nakazu, który ci dałem?</verse>
				<verse number="44">Następnie król powiedział do Szimejego: Znasz całe zło, którego jest świadome twoje serce, a które wyrządziłeś memu ojcu Dawidowi. PAN sprowadzi więc twoje zło na twoją głowę.</verse>
				<verse number="45">A król Salomon będzie błogosławiony i tron Dawida zostanie utwierdzony przed PANEM na wieki.</verse>
				<verse number="46">Tak więc król wydał rozkaz Benajaszowi, synowi Jehojady; i ten wyszedł, zadał mu cios i zabił go. I tak królestwo zostało utwierdzone w ręce Salomona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">I Salomon spowinowacił się z faraonem, królem Egiptu. Pojął bowiem [za żonę] córkę faraona i przyprowadził ją do miasta Dawida, zanim skończył budować swój dom i dom PANA oraz mur dokoła Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">Lud jednak składał ofiary na wyżynach, dlatego że do tego czasu nie został [jeszcze] zbudowany dom dla imienia PANA.</verse>
				<verse number="3">I Salomon miłował PANA, postępując zgodnie z przykazaniami Dawida, swego ojca, tylko że składał ofiary i spalał kadzidło na wyżynach.</verse>
				<verse number="4">Król udał się więc do Gibeonu, aby tam złożyć ofiary, bo [tam] była wielka wyżyna. Na tym ołtarzu Salomon złożył tysiąc ofiar całopalnych.</verse>
				<verse number="5">W Gibeonie PAN ukazał się Salomonowi w nocy we śnie. Bóg powiedział: Proś o to, co mam ci dać.</verse>
				<verse number="6">Salomon odpowiedział: Ty okazałeś swemu słudze Dawidowi, memu ojcu, wielkie miłosierdzie, gdyż postępował przed tobą w prawdzie, sprawiedliwości i prawości serca przy tobie. I zachowałeś dla niego tę wielką łaskę, że dałeś mu syna, który zasiadł na jego tronie, jak [to się dzieje] dziś.</verse>
				<verse number="7">Teraz więc, o PANIE, mój Boże, ty ustanowiłeś swego sługę królem w miejsce Dawida, mego ojca, a ja jestem małym dzieckiem i nie wiem, jak wyruszać ani jak wracać.</verse>
				<verse number="8">Twój sługa jest wśród twego ludu, który wybrałeś, ludu wielkiego, którego z powodu wielkiej liczby nie można zliczyć ani spisać.</verse>
				<verse number="9">Daj więc swemu słudze serce rozumne, aby mógł sądzić twój lud i rozróżniać między dobrem a złem. Któż bowiem może sądzić ten twój tak wielki lud?</verse>
				<verse number="10">I spodobało się to PANU, że Salomon o to poprosił.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Bóg powiedział do niego: Ponieważ poprosiłeś o to, a nie poprosiłeś dla siebie o długie życie ani nie poprosiłeś dla siebie o bogactwo, ani też nie poprosiłeś o wytracenie swoich wrogów, ale poprosiłeś dla siebie o rozum dla rozróżnienia w [sprawach] sądowych;</verse>
				<verse number="12">Oto uczyniłem według twoich słów: Dałem ci serce mądre i rozumne, tak że podobnego tobie nie było przed tobą ani po tobie nie powstanie nikt jak ty.</verse>
				<verse number="13">Dam ci także to, o co nie prosiłeś, a więc bogactwo i sławę, tak że wśród królów nie będzie nikogo równego tobie po wszystkie twoje dni.</verse>
				<verse number="14">A jeśli będziesz chodził moimi drogami, przestrzegając moich ustaw i przykazań, jak postępował Dawid, twój ojciec, wtedy przedłużę twoje dni.</verse>
				<verse number="15">A gdy Salomon obudził się, [zrozumiał, że] to był sen. Wrócił więc do Jerozolimy, stanął przed arką przymierza PANA i złożył całopalenia i ofiary pojednawcze oraz wyprawił ucztę wszystkim swoim sługom.</verse>
				<verse number="16">Wtedy przyszły do króla dwie kobiety, nierządnice, i stanęły przed nim.</verse>
				<verse number="17">Jedna z kobiet powiedziała: Proszę cię, mój panie, ja i ta kobieta mieszkamy w jednym domu. Ja urodziłam przy niej w tym domu.</verse>
				<verse number="18">A trzeciego dnia po moim porodzie urodziła również ta kobieta. I byłyśmy razem, nie było z nami nikogo innego w domu; tylko my dwie [byłyśmy] w tym domu.</verse>
				<verse number="19">W nocy umarł syn tej kobiety, ponieważ przygniotła go.</verse>
				<verse number="20">Wstała więc o północy, wzięła mego syna od mego boku, gdy twoja służąca spała, i położyła go na swym łonie, a swego zmarłego syna położyła na moim łonie.</verse>
				<verse number="21">Kiedy wstałam rano, aby nakarmić swego syna piersią, oto był martwy. Lecz gdy przyjrzałam się rano, zobaczyłam, że to nie był mój syn, którego urodziłam.</verse>
				<verse number="22">Wtedy druga kobieta odezwała się: Nie! Moim synem [jest] ten żywy, a twoim synem [jest] ten umarły. Lecz tamta powiedziała: Nie! Twoim synem jest ten umarły, a moim synem jest ten żywy. I tak się spierały przed królem.</verse>
				<verse number="23">Wtedy król powiedział: Ta mówi: Ten żywy jest moim synem, a twoim synem ten umarły, a tamta mówi: Nie tak – twoim synem jest ten umarły, a moim synem jest ten żywy.</verse>
				<verse number="24">Król powiedział więc: Przynieście mi miecz. I przyniesiono miecz przed króla.</verse>
				<verse number="25">Wtedy król powiedział: Rozetnijcie żywe dziecko na dwoje i dajcie połowę jednej i połowę drugiej.</verse>
				<verse number="26">Lecz kobieta, do której należał żywy syn, zdjęta litością nad swoim synem, powiedziała do króla: Proszę, mój panie, dajcie jej to żywe dziecko, tylko nie zabijajcie go! Lecz druga powiedziała: Niech nie będzie ani moje, ani twoje, rozetnijcie [je].</verse>
				<verse number="27">Wtedy król odpowiedział: Dajcie jej żywe dziecko, a nie zabijajcie go. Ona jest jego matką.</verse>
				<verse number="28">A kiedy cały lud Izraela usłyszał o tym wyroku, który wydał król, bał się króla. Widzieli bowiem, że jest w nim mądrość Boża do sprawowania sądu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Tak więc król Salomon był królem nad całym Izraelem.</verse>
				<verse number="2">A oto jego dostojnicy: Azariasz, syn Sadoka, kapłan.</verse>
				<verse number="3">Elichoref i Achiasz, synowie Sziszy, pisarze; Jehoszafat, syn Achiluda, kronikarz.</verse>
				<verse number="4">Benajasz, syn Jehojady, dowódca wojska; Sadok i Abiatar, kapłani.</verse>
				<verse number="5">Azariasz, syn Natana, przełożony namiestników, Zabud, syn Natana, naczelny dostojnik, przyjaciel króla.</verse>
				<verse number="6">Achiszar, przełożony dworu, i Adoniram, syn Abdy, odpowiedzialny za daninę.</verse>
				<verse number="7">Salomon miał też dwunastu namiestników nad całym Izraelem, którzy zaopatrywali króla i cały jego dwór w żywność. Każdy z nich przez jeden miesiąc w roku miał dostarczać żywność.</verse>
				<verse number="8">A oto ich imiona: syn Chura – na górze Efraim;</verse>
				<verse number="9">Syn Dekara – w Makas, Szaalbim – w Bet-Szemesz i Elon-Bet-Chanan;</verse>
				<verse number="10">Syn Cheseda – w Arubot, do niego [należało] Soko i cała ziemia Chefer;</verse>
				<verse number="11">Syn Abinadaba – nad całym obszarem Dor; jego żoną była Tafat, córka Salomona.</verse>
				<verse number="12">Baana, syn Achiluda, [do którego należały] Tanak i Megiddo oraz całe Bet-Szean, które leży przy Sartan pod Jizreelem, od Bet-Szean aż do Abel-Mechola, aż poza Jokmeam.</verse>
				<verse number="13">Syn Geber – w Ramot-Gilead, do niego należały wsie Jaira, syna Manassesa, które [leżą] w Gileadzie. Do niego też należała kraina Argob, która [jest] w Baszanie – sześćdziesiąt wielkich miast mających mury i brązowe rygle.</verse>
				<verse number="14">Achinadab, syn Iddo – w Machanaim.</verse>
				<verse number="15">Achimaas – w Neftalim; on też pojął za żonę Basemat, córkę Salomona.</verse>
				<verse number="16">Baana, syn Chuszaia – w Aszer i Alot.</verse>
				<verse number="17">Jehoszafat, syn Paruacha – w Issacharze.</verse>
				<verse number="18">Szimei, syn Eli – w Beniaminie.</verse>
				<verse number="19">Geber, syn Uriego – w ziemi Gilead, ziemi Sichona, króla Amorytów, i Oga, króla Baszanu. Był on jedynym namiestnikiem tej ziemi.</verse>
				<verse number="20">A Juda i Izrael [byli] tak liczni jak piasek nad morzem. Jedli, pili i radowali się.</verse>
				<verse number="21">A Salomon panował nad wszystkimi królestwami od rzeki aż do ziemi Filistynów, aż do granicy Egiptu. Płaciły one daninę i służyły Salomonowi po wszystkie dni jego życia.</verse>
				<verse number="22">Wyżywienie dla Salomona na jeden dzień wynosiło trzydzieści kor najlepszej mąki i sześćdziesiąt kor zwykłej mąki.</verse>
				<verse number="23">Dziesięć tucznych wołów, dwadzieścia wołów z pastwiska, sto owiec, nie licząc jeleni, saren, danieli i tucznego drobiu.</verse>
				<verse number="24">Panował bowiem nad całym obszarem z tej strony rzeki, od Tifsach aż do Gazy, nad wszystkimi królami z tej strony rzeki. I miał pokój ze wszystkich stron dokoła.</verse>
				<verse number="25">Juda i Izrael mieszkali bezpiecznie, każdy pod swoją winoroślą i pod swoim drzewem figowym, od Dan aż do Beer-Szeby, po wszystkie dni Salomona.</verse>
				<verse number="26">Salomon miał też czterdzieści tysięcy koni w stajniach do swoich rydwanów i dwanaście tysięcy jeźdźców.</verse>
				<verse number="27">Namiestnicy, każdy w swoim miesiącu, zaopatrywali w żywność króla Salomona i wszystkich, którzy przychodzili do stołu króla Salomona, tak że niczego nie brakowało.</verse>
				<verse number="28">Także jęczmień i słomę dla koni i mułów sprowadzali na to miejsce, gdzie [one] przebywały, każdy według swojego obowiązku.</verse>
				<verse number="29">A Bóg dał Salomonowi mądrość i bardzo wielkie zrozumienie oraz przestronność serca jak piasek, który jest na brzegu morskim.</verse>
				<verse number="30">I mądrość Salomona była większa od mądrości wszystkich narodów wschodnich i od wszelkiej mądrości Egiptu.</verse>
				<verse number="31">Był mądrzejszy niż wszyscy ludzie, niż Etan Ezrachita, Heman, Kalkol i Darda, synowie Machola. Był sławny wśród wszystkich okolicznych narodów.</verse>
				<verse number="32">Wypowiedział trzy tysiące przysłów, a jego pieśni było tysiąc pięć.</verse>
				<verse number="33">Wypowiadał się też o drzewach, [poczynając] od cedru na Libanie aż do hizopu, który wyrasta z muru. Mówił też o zwierzętach, ptakach, płazach i rybach.</verse>
				<verse number="34">Przychodzili więc [ludzie] ze wszystkich narodów, aby słuchać mądrości Salomona, od wszystkich królów ziemi, którzy słyszeli o jego mądrości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Hiram, król Tyru, wysłał swoje sługi do Salomona, bo usłyszał, że namaszczono go na króla w miejsce jego ojca. Hiram bowiem kochał Dawida przez wszystkie dni.</verse>
				<verse number="2">Salomon [też] posłał do Hirama taką wiadomość:</verse>
				<verse number="3">Ty wiesz, że mój ojciec Dawid nie mógł budować domu dla imienia PANA, swego Boga, z powodu wojen, które go otaczały, dopóki PAN nie poddał jego [wrogów] pod stopy jego nóg.</verse>
				<verse number="4">Lecz teraz PAN, mój Bóg, dał mi zewsząd odpoczynek, nie ma żadnego przeciwnika ani złego wydarzenia.</verse>
				<verse number="5">Oto postanowiłem zbudować dom dla imienia PANA, swego Boga, zgodnie z tym, co PAN powiedział memu ojcu Dawidowi: Twój syn, którego posadzę po tobie na twoim tronie, on zbuduje dom dla mojego imienia.</verse>
				<verse number="6">Teraz więc rozkaż, aby ścięto dla mnie cedry z Libanu, a moi słudzy będą z twoimi sługami. Dam ci zapłatę dla twoich sług, jaką wyznaczysz. Ty wiesz bowiem, że wśród nas nie ma nikogo, kto by umiał rąbać drzewo [tak] jak Sydończycy.</verse>
				<verse number="7">Gdy Hiram usłyszał słowa Salomona, bardzo się ucieszył i powiedział: Błogosławiony [niech będzie] dzisiaj PAN, który dał Dawidowi mądrego syna, [aby był] nad tym wielkim ludem.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Hiram posłał do Salomona wiadomość: Wysłuchałem tego, co mi przesłałeś. Uczynię wszystko zgodnie z twoim życzeniem co do drewna cedrowego i drewna cyprysowego.</verse>
				<verse number="9">Moi słudzy sprowadzą [je] z Libanu nad morze, a ja każę je złożyć na tratwy [i przeprawić] przez morze aż do miejsca, które mi wskażesz. Tam je rozładują, a ty je zabierzesz. Ty też spełnisz moje życzenie i dostarczysz żywność dla mojego dworu.</verse>
				<verse number="10">Hiram dostarczał więc Salomonowi drewno cedrowe i drewno cyprysowe, tyle ile [Salomon] chciał.</verse>
				<verse number="11">Salomon z kolei dostarczał Hiramowi dwadzieścia tysięcy kor pszenicy na żywność dla jego dworu i dwadzieścia kor czystej oliwy. Tyle Salomon dostarczał Hiramowi każdego roku.</verse>
				<verse number="12">A PAN dał Salomonowi mądrość, tak jak mu obiecał. I panował pokój między Hiramem a Salomonem, zawarli też ze sobą przymierze.</verse>
				<verse number="13">Potem król Salomon kazał wybrać robotników z całego Izraela, a było tych robotników trzydzieści tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="14">Co miesiąc wysyłał ich do Libanu po dziesięć tysięcy na zmianę: miesiąc przebywali w Libanie, a dwa miesiące w domu. Przełożonym tych robotników był Adoniram.</verse>
				<verse number="15">Salomon miał też siedemdziesiąt tysięcy ludzi do dźwigania ciężarów oraz osiemdziesiąt tysięcy robotników w kamieniołomach w górach;</verse>
				<verse number="16">Oprócz naczelnych urzędników Salomona, którzy nadzorowali pracę, [miał też] trzy tysiące trzystu przełożonych nad ludźmi wykonującymi pracę.</verse>
				<verse number="17">Król rozkazał również, aby przywieziono kamienie wielkie, kamienie drogie i kamienie ciosane na założenie fundamentów domu.</verse>
				<verse number="18">Ciosali [je] więc budowniczowie Salomona i Hirama oraz Gibilici. I tak przygotowali drewno i kamienie na budowę domu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">W roku czterysta osiemdziesiątym po wyjściu synów Izraela z ziemi Egiptu, w czwartym roku panowania Salomona nad Izraelem, w miesiącu Ziw, to jest drugim miesiącu, [Salomon] rozpoczął budować dom PANA.</verse>
				<verse number="2">A ten dom, który król Salomon budował dla PANA, miał sześćdziesiąt łokci długości, dwadzieścia [łokci] szerokości i trzydzieści łokci wysokości.</verse>
				<verse number="3">Przedsionek domu przed świątynią miał dwadzieścia łokci długości, stosownie do szerokości domu, i dziesięć łokci szerokości przed domem.</verse>
				<verse number="4">I zrobił okna w domu, od [wewnątrz] przestronne, a od [zewnątrz] wąskie.</verse>
				<verse number="5">Przy murze domu zbudował skrzydła dokoła, przy murach domu dokoła świątyni i Miejsca Najświętszego. Porobił też dokoła pomieszczenia.</verse>
				<verse number="6">Dolna część skrzydła miała pięć łokci szerokości, środkowa – sześć łokci, a trzecia – siedem łokci. Uczynił bowiem uskoki dokoła domu na zewnątrz, aby belki nie wchodziły do murów domu.</verse>
				<verse number="7">Podczas prac nad domem budowano [go] z wyrobionego kamienia, który przywożono. W czasie budowy nie było więc słychać w domu ani młota, ani siekiery, ani żadnego innego narzędzia z żelaza.</verse>
				<verse number="8">Drzwi do średniej części były po prawej stronie domu; po krętych schodach wchodziło się do środkowej [części], a ze środkowej – do trzeciej.</verse>
				<verse number="9">Tak więc zbudował dom i ukończył go, i pokrył sklepienie domu belkami i deskami cedrowymi.</verse>
				<verse number="10">Zbudował też przybudówkę przy całym domu wysoką na pięć łokci – była ona połączona z domem belkami cedrowymi.</verse>
				<verse number="11">Potem słowo PANA doszło do Salomona:</verse>
				<verse number="12">Odnośnie do domu, który budujesz – jeśli będziesz postępował według moich ustaw i wykonywał moje sądy, i zachowywał wszystkie moje przykazania, postępując według nich, wtedy spełnię moje słowo wobec ciebie, które wypowiedziałem do Dawida, twego ojca.</verse>
				<verse number="13">I zamieszkam wśród synów Izraela, i nie opuszczę swego ludu Izraela.</verse>
				<verse number="14">Tak Salomon zbudował dom i wykończył go.</verse>
				<verse number="15">Mury domu obłożył wewnątrz deskami cedrowymi, od podłogi domu aż do sufitu. Wyłożył je drewnem wewnątrz, a podłogę domu pokrył deskami cyprysowymi.</verse>
				<verse number="16">Zbudował też [przegrodę] z desek cedrowych [długą] na dwadzieścia łokci, od jednej strony do drugiej strony domu, od podłogi aż do sufitu. W ten sposób zbudował wewnętrzny przybytek, aby był Miejscem Najświętszym.</verse>
				<verse number="17">Sam dom, czyli świątynia przed Miejscem Najświętszym, miał czterdzieści łokci długości.</verse>
				<verse number="18">A na deskach cedrowych wewnątrz domu wyrzeźbiono pąki i rozkwitłe kwiaty. Wszystko [było] z cedru, tak że kamienia nie było widać.</verse>
				<verse number="19">A Miejsce Najświętsze wewnątrz domu urządził tak, by tam umieścić arkę przymierza PANA.</verse>
				<verse number="20">To Miejsce Najświętsze, [umieszczone] w przedniej części domu, miało dwadzieścia łokci długości, dwadzieścia łokci szerokości i dwadzieścia łokci wysokości. I pokrył je szczerym złotem, ołtarz cedrowy także pokrył [złotem].</verse>
				<verse number="21">I w ten sposób Salomon wyłożył wnętrze domu szczerym złotem, i przed [przegrodą], którą również pokrył złotem, rozciągnął złote łańcuchy przed Miejscem Najświętszym.</verse>
				<verse number="22">Cały dom pokrył złotem; tak go wykończył. Cały ołtarz, który [znajdował się] przed Miejscem Najświętszym, także pokrył złotem.</verse>
				<verse number="23">W Miejscu Najświętszym uczynił też dwa cherubiny z drzewa oliwnego wysokie na dziesięć łokci.</verse>
				<verse number="24">Pięć łokci miało jedno skrzydło cherubina i pięć łokci miało drugie skrzydło cherubina: dziesięć łokci było od końca jednego skrzydła aż do końca drugiego skrzydła.</verse>
				<verse number="25">Dziesięć łokci miał też drugi cherubin: oba cherubiny [miały] ten sam rozmiar i kształt.</verse>
				<verse number="26">Wysokość jednego cherubina wynosiła dziesięć łokci, tak samo [wysokość] drugiego cherubina.</verse>
				<verse number="27">I postawił cherubiny w głębi wnętrza domu, i skrzydła cherubinów rozpościerały się tak, że skrzydło jednego dotykało [jednej] ściany, a skrzydło drugiego cherubina dotykało drugiej ściany; ich skrzydła dotykały się w środku domu.</verse>
				<verse number="28">I pokrył cherubiny złotem.</verse>
				<verse number="29">Nadto wszystkie ściany dokoła domu wewnątrz i na zewnątrz ozdobił wyrytymi cherubinami, palmami i rozkwitłymi kwiatami.</verse>
				<verse number="30">Podłogę domu wyłożył złotem wewnątrz i na zewnątrz.</verse>
				<verse number="31">U wejścia do Miejsca Najświętszego wykonał drzwi z drzewa oliwnego. Nadproża i węgary zajmowały piątą część [muru].</verse>
				<verse number="32">Podwójne drzwi [wykonane] były z drzewa oliwnego; wyrzeźbił na nich cherubiny, palmy i rozkwitłe kwiaty i pokrył je złotem. Cherubiny i palmy też wyłożył złotem.</verse>
				<verse number="33">W ten sam sposób uczynił odrzwia z drzewa oliwnego u wejścia do świątyni – zajmowały [one] jedną czwartą część [muru].</verse>
				<verse number="34">A podwójne drzwi [wykonane były] z drewna cyprysowego. Dwie obracające się deski tworzyły jedno skrzydło i dwie obracające się deski – drugie.</verse>
				<verse number="35">[Na nich] wyrył cherubiny, palmy i rozkwitłe kwiaty i pokrył złotem dokładnie nałożonym na rzeźby.</verse>
				<verse number="36">Obudował też dziedziniec trzema warstwami ociosanych kamieni i [jedną] warstwą belek cedrowych.</verse>
				<verse number="37">W czwartym roku, w miesiącu Ziw, położono fundamenty domu PANA;</verse>
				<verse number="38">A w jedenastym roku, w miesiącu Bul, to jest ósmym miesiącu, dom został wykończony we wszystkich szczegółach i ze wszystkimi jego wymogami. A budował go przez siedem lat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Swój dom natomiast Salomon budował trzynaście lat i cały swój dom wykończył.</verse>
				<verse number="2">Zbudował też dom lasu Libanu, długi na sto łokci, szeroki na pięćdziesiąt łokci i wysoki na trzydzieści łokci. Na czterech rzędach kolumn cedrowych [wspierały się] belki cedrowe.</verse>
				<verse number="3">Był on pokryty dachem cedrowym, zbudowanym na belkach, które wznosiły się na czterdziestu pięciu kolumnach, po piętnaście w każdym rzędzie.</verse>
				<verse number="4">Były też trzy rzędy okien, [jedno] okno naprzeciwko drugiego w trzech szeregach.</verse>
				<verse number="5">Wszystkie drzwi i odrzwia były prostokątne, [również] okna. Okna były naprzeciw siebie w trzech rzędach.</verse>
				<verse number="6">Zbudował też przedsionek kolumnowy, długi na pięćdziesiąt łokci i szeroki na trzydzieści łokci. A przed nim znajdował się przedsionek, przed nim były także kolumny i belki.</verse>
				<verse number="7">Ponadto zbudował przedsionek tronowy, w którym sądził, przedsionek sądowy. Był on pokryty cedrem od podłogi aż do sufitu.</verse>
				<verse number="8">A w swoim domu, w którym mieszkał, [znajdował się] drugi dziedziniec za przedsionkiem i był tak samo wykonany. Salomon zbudował także dom podobny do tego przedsionka dla córki faraona, którą poślubił.</verse>
				<verse number="9">To wszystko [wykonane] było z kosztownych kamieni wyciosanych na miarę i ciętych piłą, wewnątrz i na zewnątrz, od podłogi aż do sufitu, od dworu aż do wielkiego dziedzińca.</verse>
				<verse number="10">A fundament [wykonany] był z kosztownych kamieni, kamieni wielkich, z kamieni na dziesięć łokci i z kamieni na osiem łokci.</verse>
				<verse number="11">A nad tym były kamienie kosztowne wyciosane na miarę, z deskami cedrowymi.</verse>
				<verse number="12">Wielki dziedziniec miał dokoła trzy rzędy ociosanych kamieni i jeden rząd belek cedrowych, tak samo jak wewnętrzny dziedziniec domu PANA i przedsionek tego domu.</verse>
				<verse number="13">Król Salomon posłał po Hirama i sprowadził go z Tyru.</verse>
				<verse number="14">Był on synem wdowy z pokolenia Neftalego, a jego ojciec był obywatelem Tyru. Był brązownikiem, pełnym mądrości, zrozumienia i umiejętności wykonania wszelkich wyrobów z brązu. Przybył do króla Salomona i wykonał wszystkie zlecone przez niego prace.</verse>
				<verse number="15">Odlał dwie kolumny z brązu – jedna kolumna [miała] osiemnaście łokci wysokości, a jej obwód wynosił dwanaście łokci. [Taka] sama [była] druga kolumna.</verse>
				<verse number="16">Potem wykonał dwie głowice, aby je umieścić na wierzchu kolumn, odlane [były] z brązu. Jedna i druga głowica [miały] pięć łokci wysokości.</verse>
				<verse number="17">Wykonał też siatki na kształt krat i plecionki na kształt łańcuchów do głowic, które były na wierzchołkach kolumn – siedem dla jednej głowicy i siedem dla drugiej.</verse>
				<verse number="18">Po wykonaniu kolumn [sporządził] dwa rzędy jabłek granatu dokoła na jednej siatce, aby pokrywały głowice na wierzchołkach kolumn. Tak samo zrobił na drugiej głowicy.</verse>
				<verse number="19">Głowice, które [znajdowały się] na wierzchołkach kolumn w przedsionku, [były] w kształcie lilii wielkości czterech łokci.</verse>
				<verse number="20">Głowice na obu kolumnach, zarówno w górnej części, jak i przy środkowej części pod siatką, miały jabłka granatu. Było ich dwieście, umieszczone w dwóch rzędach dokoła, na [jednej] i na drugiej głowicy.</verse>
				<verse number="21">Potem postawił te kolumny w przedsionku świątyni. Postawił [jedną] kolumnę po prawej stronie i nazwał ją Jakin. Postawił [drugą] kolumnę po lewej stronie i nazwał ją Boaz.</verse>
				<verse number="22">A na wierzchołkach tych kolumn wykonana [była ozdoba] na kształt lilii. Tak została wykończona praca nad kolumnami.</verse>
				<verse number="23">Wykonał też odlewane morze na dziesięć łokci od brzegu do brzegu. Było ono idealnie okrągłe, miało pięć łokci wysokości i trzydzieści łokci obwodu.</verse>
				<verse number="24">A pod jego brzegiem znajdowały się pąki, wszędzie dokoła, po dziesięć na łokieć, a otaczały morze dokoła. Odlano dwa rzędy tych pąków.</verse>
				<verse number="25">[Morze] stało na dwunastu wołach. Trzy były zwrócone na północ, trzy – na zachód, trzy – na południe i trzy – na wschód. Morze [stało] na nich z wierzchu, a wszystkie ich zady były zwrócone do środka.</verse>
				<verse number="26">Jego grubość była na [szerokość] dłoni, a jego brzeg wykonany był jak brzeg kielicha, [na kształt] kwiatu lilii. Mieściło w sobie dwa tysiące bat.</verse>
				<verse number="27">Uczynił też dziesięć podstaw z brązu, każda podstawa miała cztery łokcie długości, cztery łokcie szerokości i trzy łokcie wysokości.</verse>
				<verse number="28">Podstawy wykonano w ten sposób: [miały] listwy dokoła i te listwy [umieszczone były] między szczeblami.</verse>
				<verse number="29">A na tych listwach, [znajdujących się] między szczeblami, były lwy, woły i cherubiny, a na szczeblach [umieszczona była] podstawa z wierzchu, a pod tymi lwami i wołami – elementy plecione.</verse>
				<verse number="30">Każda podstawa [miała] cztery koła z brązu oraz płyty z brązu. Na czterech rogach znajdowały się [podpory], które [były] odlane pod kadzią, obok każdego z plecionych elementów.</verse>
				<verse number="31">Otwór podstawy od wewnątrz głowicy i wzwyż miał łokieć, był on okrągły jak kształt podstawy – na półtora łokcia. Na otworze [umieszczone] były płaskorzeźby i listwy czworokątne, nie okrągłe.</verse>
				<verse number="32">Pod listwami [znajdowały się] cztery koła, a osie kół były przymocowane do podstawy, a każde koło [miało] półtora łokcia wysokości.</verse>
				<verse number="33">A wykonano te koła, jak [wykonuje się] koło rydwanu. Ich osie, dzwony, szprychy i piasty były wszystkie odlewane.</verse>
				<verse number="34">Na czterech rogach każdej podstawy znajdowały się cztery podpory, które razem z podstawą stanowiły całość.</verse>
				<verse number="35">Na wierzchu podstawy [umieszczona] była obręcz wysoka na pół łokcia. A na wierzchu podstawy były [jej] szczeble i listwy, [które tworzyły] z nią całość.</verse>
				<verse number="36">Na płaszczyznach tych szczebelków i na listwach wyrył cherubiny, lwy i palmy, stosownie do miejsca dla każdego, oraz inne elementy dokoła.</verse>
				<verse number="37">W ten sam sposób uczynił dziesięć podstaw: wszystkie miały ten sam odlew, ten sam wymiar i ten sam kształt.</verse>
				<verse number="38">Potem wykonał dziesięć kadzi z brązu. Jedna kadź mieściła czterdzieści bat i każda z nich miała cztery łokcie. Na każdej z dziesięciu podstaw stała jedna kadź.</verse>
				<verse number="39">I umieścił pięć podstaw po prawej stronie domu i pięć po lewej stronie domu. Umieścił też morze po prawej stronie domu na południowym wschodzie.</verse>
				<verse number="40">Hiram wykonał też kociołki, łopatki i miednice. Hiram zakończył więc wykonywanie całej pracy, którą uczynił dla króla Salomona do domu PANA.</verse>
				<verse number="41">[Wykonał] mianowicie dwie kolumny, [dwie] okrągłe głowice, które były na szczycie dwóch kolumn, dwie siatki do pokrycia tych dwóch okrągłych głowic na szczycie kolumn;</verse>
				<verse number="42">Czterysta jabłek granatu do tych dwóch siatek, po dwa rzędy jabłek granatu na każdą siatkę, które okrywały dwie okrągłe głowice na szczycie kolumn;</verse>
				<verse number="43">Dziesięć podstaw i dziesięć kadzi na podstawach;</verse>
				<verse number="44">Jedno morze i pod nim dwanaście wołów;</verse>
				<verse number="45">Oraz garnki, łopatki i miednice. Wszystkie naczynia, które Hiram uczynił dla króla Salomona do domu PANA, [były] z polerowanego brązu.</verse>
				<verse number="46">Król odlewał je na równinie nad Jordanem w gliniastej ziemi, między Sukkot a Sartan.</verse>
				<verse number="47">Ale Salomon nie [ważył] wszystkich tych naczyń, gdyż było ich mnóstwo, i nie obliczono wagi brązu.</verse>
				<verse number="48">Salomon uczynił też wszystkie przedmioty do domu PANA: złoty ołtarz, złoty stół, na którym leżały chleby pokładne;</verse>
				<verse number="49">Świeczniki ze szczerego złota – pięć po prawej stronie i pięć po lewej stronie przed Najświętszym Miejscem – oraz kwiaty, lampy i szczypce ze złota;</verse>
				<verse number="50">Misy i nożyce, miednice, czasze, kadzielnice ze szczerego złota i [złote] zawiasy do drzwi wewnętrznego domu, [czyli] Miejsca Najświętszego, także do drzwi domu świątyni.</verse>
				<verse number="51">Tak więc ukończono wszelką pracę, którą wykonał król Salomon dla domu PANA. I Salomon wniósł tam rzeczy, które poświęcił jego ojciec Dawid – srebro, złoto i naczynia – [i] włożył je do skarbców domu PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Potem Salomon zebrał starszych Izraela i wszystkich naczelników pokoleń, przywódców rodów synów Izraela, u siebie w Jerozolimie, aby przenieść arkę przymierza PANA z miasta Dawida, którym jest Syjon.</verse>
				<verse number="2">Zebrali się więc u króla Salomona wszyscy mężczyźni Izraela na święto w miesiącu Etanim, to [jest] siódmym miesiącu.</verse>
				<verse number="3">A gdy przybyli wszyscy starsi Izraela, kapłani wzięli arkę.</verse>
				<verse number="4">I przenieśli arkę PANA, Namiot Zgromadzenia i wszystkie święte naczynia, które [były] w Namiocie. Przenieśli je kapłani i Lewici.</verse>
				<verse number="5">Król Salomon i całe zgromadzenie Izraela zebrane u niego przed arką złożyli wraz z nim w ofierze owce i woły, których nie można było zliczyć ani spisać z powodu wielkiej liczby.</verse>
				<verse number="6">Następnie kapłani wnieśli arkę przymierza PANA na jej miejsce do wnętrza domu, do Miejsca Najświętszego, pod skrzydła cherubinów.</verse>
				<verse number="7">Cherubiny bowiem miały rozpostarte skrzydła nad miejscem arki i okrywały od góry arkę i jej drążki.</verse>
				<verse number="8">I powyciągali drążki, tak że ich końce było widać z Miejsca Świętego przed Miejscem Najświętszym, ale nie były widoczne na zewnątrz. I są tam aż do dziś.</verse>
				<verse number="9">W arce nie było nic oprócz dwóch kamiennych tablic, które Mojżesz włożył do niej na Horebie, gdy PAN zawarł przymierze z synami Izraela po ich wyjściu z Egiptu.</verse>
				<verse number="10">A gdy kapłani wyszli z Miejsca Świętego, obłok napełnił dom PANA;</verse>
				<verse number="11">Tak że kapłani nie mogli pozostać i pełnić służby z powodu tego obłoku, bo chwała PANA napełniła dom PANA.</verse>
				<verse number="12">Wtedy przemówił Salomon: PAN powiedział, że będzie mieszkać w mroku.</verse>
				<verse number="13">Już zbudowałem ci dom na mieszkanie – miejsce, w którym będziesz przebywać na wieki.</verse>
				<verse number="14">Potem król obrócił swą twarz i błogosławił całemu zgromadzeniu Izraela, a całe zgromadzenie Izraela stało.</verse>
				<verse number="15">I przemówił: Błogosławiony niech będzie PAN, Bóg Izraela, który swymi ustami mówił do mego ojca Dawida i swą ręką wypełnił to, co obiecał:</verse>
				<verse number="16">Od dnia, w którym wyprowadziłem swój lud Izraela z Egiptu, nie wybrałem żadnego miasta spośród wszystkich pokoleń Izraela do zbudowania domu, by moje imię tam przebywało. Lecz wybrałem Dawida, aby był [postawiony] nad moim ludem Izraela.</verse>
				<verse number="17">Dawid, mój ojciec, postanowił w [swoim] sercu, że zbuduje dom dla imienia PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="18">Lecz PAN powiedział do mego ojca Dawida: Ponieważ postanowiłeś w swoim sercu, by zbudować dom dla mojego imienia, dobrze uczyniłeś, że tak postanowiłeś w sercu.</verse>
				<verse number="19">Nie ty jednak będziesz budował ten dom, ale twój syn, który wyjdzie z twoich bioder, on zbuduje dom dla mego imienia.</verse>
				<verse number="20">PAN wypełnił swoje słowo, które powiedział. A [ja] powstałem w miejsce Dawida, swego ojca, i usiadłem na tronie Izraela, jak PAN zapowiedział, i zbudowałem dom dla imienia PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="21">I przeznaczyłem tam miejsce dla arki, w której znajduje się przymierze PANA, które zawarł z naszymi ojcami, gdy wyprowadził ich z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="22">Następnie Salomon stanął przed ołtarzem PANA wobec całego zgromadzenia Izraela i wyciągnął swoje ręce ku niebu;</verse>
				<verse number="23">I powiedział: PANIE, Boże Izraela, nie ma Boga w górze na niebie ani w dole na ziemi podobnego tobie, który przestrzegałby przymierza i miłosierdzia wobec swoich sług, którzy postępują przed tobą całym swoim sercem.</verse>
				<verse number="24">Dotrzymałeś swojemu słudze Dawidowi, memu ojcu, tego, co mu obiecałeś. Swoimi ustami [to] powiedziałeś i swoją ręką [to] wypełniłeś, jak to jest dziś.</verse>
				<verse number="25">Teraz więc, PANIE, Boże Izraela, dotrzymaj swemu słudze Dawidowi, memu ojcu, obietnicy, którą mu dałeś, kiedy mówiłeś: Nie zabraknie ci przede mną potomka, który zasiadałby na tronie Izraela, jeśli tylko twoi synowie będą strzec swej drogi, postępując przede mną tak, jak ty postępowałeś przede mną.</verse>
				<verse number="26">A teraz, Boże Izraela, proszę, niech będzie potwierdzone twoje słowo, które wypowiedziałeś do swego sługi Dawida, mego ojca.</verse>
				<verse number="27">Czyż naprawdę jednak Bóg zamieszka na ziemi? Oto niebiosa i niebiosa niebios nie mogą cię ogarnąć, a cóż dopiero ten dom, który zbudowałem?</verse>
				<verse number="28">Zważ na modlitwę swego sługi i na jego prośbę, PANIE, mój Boże, wysłuchaj wołania i modlitwy, które twój sługa zanosi dziś do ciebie;</verse>
				<verse number="29">Aby twoje oczy były otwarte nad tym domem w nocy i we dnie, nad tym miejscem, o którym powiedziałeś: Tam będzie moje imię; abyś wysłuchał modlitwy, którą w tym miejscu zanosi twój sługa.</verse>
				<verse number="30">Wysłuchaj prośby swego sługi i swego ludu Izraela, gdy będą się modlić w tym miejscu. Wysłuchaj z miejsca swojego zamieszkania – z nieba, a gdy wysłuchasz, przebacz.</verse>
				<verse number="31">Jeśli ktoś zgrzeszy przeciw swemu bliźniemu, a ten zobowiąże go do przysięgi, a ta przysięga przyjdzie przed twój ołtarz w tym domu;</verse>
				<verse number="32">Ty wysłuchaj w niebie, racz działać i osądź swoje sługi, potępiaj niegodziwego, sprowadzając mu na głowę jego czyny, a usprawiedliwiaj sprawiedliwego, oddając mu według jego sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="33">Gdy twój lud Izraela zostanie pobity przez wroga za to, że zgrzeszył przeciw tobie, a nawróci się do ciebie, wyzna twoje imię i będzie się modlić, i błagać cię w tym domu;</verse>
				<verse number="34">Ty wysłuchaj w niebie i przebacz grzech swemu ludowi Izraela, i przyprowadź ich znów do ziemi, którą dałeś ich ojcom.</verse>
				<verse number="35">Kiedy niebo będzie zamknięte i nie będzie deszczu z powodu tego, że zgrzeszyli przeciwko tobie, ale będą się modlić w tym miejscu i wyznawać twoje imię, i odwrócą się od swoich grzechów, bo ich upokorzyłeś;</verse>
				<verse number="36">Ty wysłuchaj z nieba i przebacz grzech swoich sług i swego ludu Izraela, naucz ich dobrej drogi, po której mają kroczyć, i spuść deszcz na swoją ziemię, którą dałeś swojemu ludowi w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="37">Jeśli będzie w ziemi głód, jeśli będzie zaraza, susza, rdza, szarańcza lub robactwo, jeśli jego wróg będzie go uciskał w ziemi jego zamieszkania, [jeśli będzie] jakakolwiek plaga [lub] choroba;</verse>
				<verse number="38">Wszelkiej modlitwy i wszelkiego błagania, jakie zaniesie jakikolwiek człowiek [lub] cały twój lud Izraela, kto tylko uzna plagę swego serca i wyciągnie swoje ręce ku temu domowi;</verse>
				<verse number="39">Wtedy ty wysłuchaj w niebie, w miejscu swego zamieszkania, i przebacz, racz działać i oddaj każdemu według wszystkich jego dróg, bo ty znasz jego serce – gdyż jedynie ty znasz serca wszystkich synów ludzkich;</verse>
				<verse number="40">Aby się ciebie bali po wszystkie dni, które będą żyć na ziemi, którą dałeś naszym ojcom.</verse>
				<verse number="41">Również i cudzoziemca, który nie jest z twego ludu Izraela, a jednak przybędzie z dalekiej ziemi przez wzgląd na twoje imię;</verse>
				<verse number="42">(Usłyszą bowiem o twoim wielkim imieniu, twojej mocnej ręce i twoim wyciągniętym ramieniu), gdy przyjdzie i będzie się modlić ku temu domowi;</verse>
				<verse number="43">Ty wysłuchaj w niebie, w miejscu swego zamieszkania, i uczyń wszystko, o co ten cudzoziemiec będzie do ciebie wołać, aby wszystkie narody ziemi poznały twoje imię i bały się ciebie tak, jak twój lud Izraela, i aby wiedziały, że twoje imię jest wzywane nad tym domem, który zbudowałem.</verse>
				<verse number="44">Jeśli twój lud wyruszy na wojnę przeciwko swemu wrogowi drogą, którą go poślesz, i będzie się modlić do PANA, zwracając się ku miastu, które wybrałeś, i ku domowi, który zbudowałem dla twego imienia;</verse>
				<verse number="45">To wysłuchaj w niebie ich modlitwy i błagania i broń ich sprawy.</verse>
				<verse number="46">Jeśli zgrzeszą przeciw tobie – bo nie ma człowieka, który by nie zgrzeszył – i rozgniewasz się na nich, i podasz ich wrogowi, który uprowadzi ich w niewolę, do ziemi nieprzyjaciół, dalekiej czy bliskiej;</verse>
				<verse number="47">Lecz jeśli wezmą to do serca w tej ziemi, do której zostali uprowadzeni w niewolę, i odwrócą się, i będą cię błagać w ziemi tych, którzy ich pojmali, mówiąc: Zgrzeszyliśmy i postąpiliśmy przewrotnie, popełniliśmy niegodziwość;</verse>
				<verse number="48">I zawrócą do ciebie całym swym sercem i całą swą duszą, w ziemi swoich wrogów, którzy ich pojmali, i będą się modlić do ciebie zwróceni ku swojej ziemi, którą dałeś ich ojcom, ku miastu, które wybrałeś, i ku domowi, który zbudowałem dla twego imienia;</verse>
				<verse number="49">Wtedy wysłuchaj w niebie, w miejscu swego zamieszkania, ich modlitwy i ich prośby i broń ich sprawy;</verse>
				<verse number="50">Przebacz swemu ludowi, który zgrzeszył przeciw tobie, i wszystkie ich występki, które popełnili przeciw tobie, a skłoń do miłosierdzia tych, którzy ich pojmali, aby zmiłowali się nad nimi.</verse>
				<verse number="51">Są bowiem twoim ludem i twoim dziedzictwem, które wyprowadziłeś z Egiptu, z wnętrza pieca do wytopu żelaza.</verse>
				<verse number="52">Niech twoje oczy będą otwarte na prośbę twego sługi i na prośbę twego ludu Izraela, abyś ich wysłuchał we wszystkim, o co będą wołać do ciebie.</verse>
				<verse number="53">Ty bowiem oddzieliłeś ich sobie od wszystkich narodów ziemi na dziedzictwo, jak to powiedziałeś przez swego sługę Mojżesza, gdy wyprowadziłeś naszych ojców z Egiptu, o Panie BOŻE!</verse>
				<verse number="54">Gdy Salomon skończył zanosić do PANA wszystkie te modlitwy i prośby, powstał sprzed ołtarza PANA, [gdzie] klęczał, i ręce wyciągał ku niebu;</verse>
				<verse number="55">Stanął i błogosławił całe zgromadzenie Izraela, mówiąc donośnym głosem:</verse>
				<verse number="56">Błogosławiony [niech będzie] PAN, który dał odpoczynek swemu ludowi Izraela, zgodnie z tym wszystkim, co powiedział. Nie uchybił jednemu słowu ze wszystkich swoich dobrych obietnic, które wypowiedział przez swego sługę Mojżesza.</verse>
				<verse number="57">Niech PAN, nasz Bóg, będzie z nami, jak był z naszymi ojcami. Niech nas nie opuści ani nas nie porzuci;</verse>
				<verse number="58">Niech skłoni ku sobie nasze serca, abyśmy kroczyli wszystkimi jego drogami i strzegli jego przykazań, nakazów i praw, które rozkazał naszym ojcom.</verse>
				<verse number="59">A niech te moje słowa, którymi wyraziłem swoje błaganie przed PANEM, będą bliskie PANU, naszemu Bogu we dnie i w nocy, aby bronił sprawy swego sługi i sprawy swego ludu Izraela, według potrzeby każdego dnia;</verse>
				<verse number="60">Żeby wszystkie narody ziemi poznały, że PAN jest Bogiem, a innego nie ma.</verse>
				<verse number="61">Niech więc wasze serce będzie doskonałe wobec PANA, naszego Boga, abyście postępowali według jego nakazów i przestrzegali jego przykazań tak jak dzisiaj.</verse>
				<verse number="62">Potem król, a z nim cały Izrael, złożyli ofiary przed PANEM.</verse>
				<verse number="63">Salomon złożył jako ofiarę pojednawczą, którą ofiarował PANU, dwadzieścia dwa tysiące wołów i sto dwadzieścia tysięcy owiec. Tak król i wszyscy synowie Izraela poświęcili dom PANU.</verse>
				<verse number="64">W tym samym dniu król poświęcił środkową część dziedzińca, która była przed domem PANA. Tam bowiem złożył całopalenia, ofiary z pokarmów i tłuszcz ofiar pojednawczych, ponieważ ołtarz z brązu, który znajdował się przed PANEM, był zbyt mały, aby pomieścić całopalenia, ofiary z pokarmów i tłuszcz ofiar pojednawczych.</verse>
				<verse number="65">W tym czasie Salomon, a wraz z nim cały Izrael, wielkie zgromadzenie od wejścia do Chamat aż do rzeki Egiptu, obchodzili święto przed PANEM, naszym Bogiem, przez siedem dni i przez siedem dni, [razem] czternaście dni.</verse>
				<verse number="66">A w ósmym dniu odprawił lud. Błogosławili króla i rozeszli się do swoich namiotów radośni i ciesząc się w [swoich] sercach z powodu całego dobra, które PAN wyświadczył Dawidowi, swemu słudze, oraz Izraelowi, swemu ludowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Kiedy Salomon ukończył budowę domu PANA i domu królewskiego oraz wszystkiego, czego pragnął i co chciał wykonać;</verse>
				<verse number="2">PAN ukazał się Salomonowi po raz drugi, podobnie jak mu się ukazał w Gibeonie.</verse>
				<verse number="3">PAN przemówił do niego: Wysłuchałem twojej modlitwy i prośby, które zanosiłeś przede mną. Poświęciłem ten dom, który zbudowałeś, aby tam przebywało moje imię na wieki. Tam będą moje oczy i serce po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="4">A jeśli będziesz postępował wobec mnie tak, jak postępował twój ojciec Dawid, w doskonałości serca i prawości, i będziesz czynił wszystko, co ci nakazałem, i będziesz przestrzegał moich nakazów i praw;</verse>
				<verse number="5">Wtedy utwierdzę tron twego królestwa nad Izraelem na wieki, jak obiecałem Dawidowi, twemu ojcu, mówiąc: Nie zabraknie ci potomka na tronie Izraela.</verse>
				<verse number="6">Jeśli jednak wy lub wasi synowie zupełnie odwrócicie się ode mnie i nie będziecie strzec moich przykazań [i] nakazów, które wam dałem, ale pójdziecie służyć innym bogom, i będziecie im oddawać pokłon;</verse>
				<verse number="7">Wtedy wytracę Izraela z ziemi, którą mu dałem, a dom, który poświęciłem swojemu imieniu, odrzucę sprzed swojego oblicza. Izrael zaś będzie [przedmiotem] przypowieści i pośmiewiskiem u wszystkich narodów.</verse>
				<verse number="8">A temu domowi, który był wyniosły, każdy przechodzący obok zdziwi się i świśnie. I będą pytać: Dlaczego PAN uczynił tak tej ziemi i temu domowi?</verse>
				<verse number="9">Wtedy odpowiedzą: Ponieważ opuścili PANA, swego Boga, który wyprowadził ich ojców z ziemi Egiptu, a uchwycili się innych bogów, oddawali im pokłon i służyli im. Dlatego PAN sprowadził na nich całe to nieszczęście.</verse>
				<verse number="10">A po upływie dwudziestu lat, w [czasie] których Salomon zbudował oba domy, dom PANA i dom królewski;</verse>
				<verse number="11">([A] Hiram, król Tyru, dostarczał Salomonowi drzew cedrowych i drzew cyprysowych, i złota, ile tylko chciał), król Salomon dał Hiramowi dwadzieścia miast w ziemi galilejskiej.</verse>
				<verse number="12">Hiram wyruszył więc z Tyru, aby obejrzeć miasta, które dał mu Salomon, ale mu się nie spodobały.</verse>
				<verse number="13">I zapytał: Cóż to za miasta, które mi dałeś, mój bracie? I nazwał je ziemią Kabul, i [nazywają się tak] aż do dziś.</verse>
				<verse number="14">Hiram bowiem posłał królowi sto dwadzieścia talentów złota.</verse>
				<verse number="15">A to [była] przyczyna poboru do robót, który król Salomon rozkazał na budowę domu PANA, swojego domu, Millo, muru Jerozolimy, Chasor, Megiddo i Gezer.</verse>
				<verse number="16">Faraon [bowiem], król Egiptu, wyruszył i zdobył Gezer, i spalił je ogniem, a Kananejczyków, którzy mieszkali w tym mieście, wymordował, i dał je w posagu swojej córce, żonie Salomona.</verse>
				<verse number="17">Salomon odbudował więc Gezer i Bet-Choron dolne;</verse>
				<verse number="18">Baalat i Tadmor na pustyni w tej ziemi;</verse>
				<verse number="19">I wszystkie miasta spichlerze, które należały do Salomona, miasta dla rydwanów i miasta dla jeźdźców [oraz wszystko], co Salomon pragnął wybudować w Jerozolimie, Libanie i całej ziemi swego panowania.</verse>
				<verse number="20">Wszystkie ludy, które ocalały spośród Amorytów, Chetytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, które nie były z synów Izraela;</verse>
				<verse number="21">[Mianowicie] potomstwo tych, którzy pozostali po nich w ziemi, których synowie Izraela nie mogli wytracić, Salomon obciążył pracą przymusową aż do dziś.</verse>
				<verse number="22">Lecz spośród synów Izraela Salomon nikogo nie uczynił niewolnikiem, byli tylko żołnierzami, jego sługami, dostojnikami, oficerami oraz dowódcami jego rydwanów i jeźdźców.</verse>
				<verse number="23">Naczelnych przełożonych, którzy nadzorowali pracę dla Salomona, [było] pięciuset pięćdziesięciu. Oni to kierowali ludźmi, którzy wykonywali pracę.</verse>
				<verse number="24">Gdy tylko córka faraona przeprowadziła się z miasta Dawida do swego domu, który jej zbudował [Salomon], wtedy zbudował Millo.</verse>
				<verse number="25">Trzy razy w roku Salomon składał całopalenia i ofiary pojednawcze na ołtarzu, który zbudował dla PANA, a spalał kadzidło na [ołtarzu], który był przed PANEM. Tak ukończył dom.</verse>
				<verse number="26">Król Salomon zbudował też okręty w Esjon-Geber koło Elat, nad brzegiem Morza Czerwonego, w ziemi Edomu.</verse>
				<verse number="27">I Hiram posłał na tych okrętach swoje sługi, żeglarzy obeznanych z morzem, razem ze sługami Salomona;</verse>
				<verse number="28">Przypłynęli oni do Ofiru i wzięli stamtąd czterysta dwadzieścia talentów złota, i przywieźli [je] do króla Salomona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A gdy królowa Saby usłyszała o sławie Salomona [i] o imieniu PANA, przybyła, aby go przez zagadki poddać próbie.</verse>
				<verse number="2">Przybyła do Jerozolimy z bardzo wielkim orszakiem, z wielbłądami niosącymi wonności, bardzo dużo złota i drogocenne kamienie. Gdy przyszła do Salomona, rozmawiała z nim o wszystkim, co leżało jej na sercu.</verse>
				<verse number="3">Salomon zaś odpowiedział na wszystkie jej pytania. Nie było nic nieznanego królowi, czego nie mógłby jej odpowiedzieć.</verse>
				<verse number="4">Gdy więc królowa Saby ujrzała całą mądrość Salomona i dom, który zbudował;</verse>
				<verse number="5">A także potrawy jego stołu, siadanie jego sług, stawanie jego służących, ich szaty, jego podczaszych oraz schody, po których wstępował do domu PANA, dech zamarł jej [w piersi];</verse>
				<verse number="6">Wtedy przemówiła do króla: Prawdziwa była ta wieść, którą słyszałam w swojej ziemi o twoich dziełach i twojej mądrości.</verse>
				<verse number="7">Jednak nie wierzyłam tym słowom, aż przybyłam i zobaczyłam [to] na własne oczy. I oto nie powiedziano mi nawet połowy. Twoja mądrość i [twój] dobrobyt są większe od sławy, o której słyszałam.</verse>
				<verse number="8">Błogosławieni twoi ludzie, błogosławieni twoi słudzy, którzy zawsze stoją przed tobą i słuchają twojej mądrości.</verse>
				<verse number="9">Niech będzie błogosławiony PAN, twój Bóg, który cię sobie upodobał, aby cię posadzić na tronie Izraela; a ponieważ PAN umiłował Izraela na wieki, ustanowił cię królem, abyś czynił sąd i sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="10">Następnie dała królowi sto dwadzieścia talentów złota i bardzo wiele wonności oraz drogocennych kamieni. Nigdy więcej nie przyniesiono tyle wonności, ile królowi Salomonowi dała królowa Saby.</verse>
				<verse number="11">Ponadto okręty Hirama, które przywoziły złoto z Ofiru, przywiozły także z Ofiru wielką ilość drewna sandałowego i drogocennych kamieni.</verse>
				<verse number="12">Z tego drzewa sandałowego król wykonał schody do domu PANA i do domu królewskiego oraz harfy i cytry dla śpiewaków. Nigdy nie sprowadzono takiego drzewa sandałowego i nie widziano aż do dziś.</verse>
				<verse number="13">Król Salomon zaś dał królowej Saby wszystko, czego zapragnęła [i] o co poprosiła, nie licząc [tego], co jej dał ze swojej królewskiej hojności. Potem odjechała i wróciła do swojej ziemi razem ze swoimi sługami.</verse>
				<verse number="14">A waga złota, które wpływało do Salomona w ciągu jednego roku, wynosiła sześćset sześćdziesiąt sześć talentów złota;</verse>
				<verse number="15">Nie licząc tego, [co dostawał] od kupców i handlarzy wonności, i od wszystkich królów arabskich oraz namiestników ziemi.</verse>
				<verse number="16">Król Salomon wykonał więc dwieście tarcz z kutego złota. Na każdą tarczę wychodziło sześćset [syklów] złota.</verse>
				<verse number="17">[Wykonał] także trzysta puklerzy z kutego złota, używając po trzy miny złota na każdy puklerz. Król umieścił je w domu lasu Libanu.</verse>
				<verse number="18">Król również sporządził wielki tron z kości słoniowej i pokrył go czystym złotem.</verse>
				<verse number="19">Tron [miał] sześć stopni i okrągły szczyt z tyłu. Po obu stronach siedzenia były poręcze, a przy poręczach stały dwa lwy.</verse>
				<verse number="20">Dwanaście lwów stało na tych sześciu stopniach po obu stronach. Czegoś takiego nie uczyniono w żadnym [innym] królestwie.</verse>
				<verse number="21">Wszystkie naczynia, których król Salomon używał do picia, były ze złota, a także wszystkie naczynia domu lasu Libanu [były] ze szczerego złota. Nie było nic ze srebra, gdyż nie uważano go za cenne w czasach Salomona.</verse>
				<verse number="22">Królewska flota Tarszisz [była] bowiem na morzu wraz z flotą Hirama. Raz na trzy lata przypływała flota Tarszisz, przywożąc złoto, srebro, kość słoniową, małpy i pawie.</verse>
				<verse number="23">Tak więc król Salomon przewyższał wszystkich królów ziemi bogactwem i mądrością.</verse>
				<verse number="24">I cała ziemia pragnęła zobaczyć Salomona, aby słuchać jego mądrości, którą Bóg włożył w jego serce.</verse>
				<verse number="25">Każdy przynosił mu swoje dary: srebrne i złote naczynia, szaty, zbroje, wonności, konie i muły, rokrocznie.</verse>
				<verse number="26">Salomon nagromadził rydwanów i jeźdźców, tak że miał tysiąc czterysta rydwanów i dwanaście tysięcy jeźdźców, których rozmieścił po miastach rydwanów oraz przy sobie w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="27">Król sprawił, że srebro w Jerozolimie było jak kamienie, a cedry tak liczne jak sykomory na nizinie.</verse>
				<verse number="28">Sprowadzono też dla Salomona konie z Egiptu i nić lnianą. A kupcy królewscy brali nić lnianą za [ustaloną] cenę.</verse>
				<verse number="29">Rydwan wywożono i sprowadzono z Egiptu za sześćset srebrników, a konia – za sto pięćdziesiąt. W ten sposób wszyscy królowie chetyccy i królowie Syrii dostawali [je] za ich pośrednictwem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Król Salomon jednak oprócz córki faraona kochał wiele obcych kobiet: Moabitki, Ammonitki, Edomitki, Sydonitki i Chetytki;</verse>
				<verse number="2">Spośród tych narodów, o których PAN powiedział synom Izraela: Nie łączcie się z nimi i niech one nie łączą się z wami; z pewnością bowiem skłonią wasze serca ku swoim bogom. Salomon przylgnął do nich miłością.</verse>
				<verse number="3">Miał więc siedemset żon, księżniczek, i trzysta nałożnic. A jego żony odwiodły jego serce.</verse>
				<verse number="4">Gdy bowiem Salomon się zestarzał, jego żony skłoniły jego serce ku innym bogom. Jego serce nie było więc doskonałe wobec PANA, jego Boga, jak serce Dawida, jego ojca.</verse>
				<verse number="5">Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów.</verse>
				<verse number="6">Salomon więc czynił to, co złe w oczach PANA, i nie chodził całkowicie za PANEM jak Dawid, jego ojciec.</verse>
				<verse number="7">Wówczas Salomon zbudował wyżynę dla Kemosza, obrzydliwości Moabu, na górze naprzeciwko Jerozolimy, oraz dla Molocha, obrzydliwości synów Ammona.</verse>
				<verse number="8">Podobnie uczynił dla wszystkich swoich żon obcej narodowości, które spalały kadzidła i składały ofiary swoim bogom.</verse>
				<verse number="9">PAN rozgniewał się więc na Salomona [za to], że jego serce odwróciło się od PANA, Boga Izraela, który dwukrotnie mu się ukazał;</verse>
				<verse number="10">I zakazał mu chodzić za innymi bogami. Lecz on nie przestrzegał tego, co PAN przykazał.</verse>
				<verse number="11">PAN powiedział więc do Salomona: Ponieważ dopuściłeś się tego i nie przestrzegałeś mojego przymierza ani moich nakazów, które ci przykazałem, na pewno wyrwę ci królestwo i dam je twemu słudze.</verse>
				<verse number="12">Lecz nie uczynię tego za twego życia ze względu na Dawida, twego ojca, [ale] wyrwę je z ręki twego syna.</verse>
				<verse number="13">Nie wyrwę jednak całego królestwa. Dam jedno pokolenie twemu synowi ze względu na Dawida, mego sługę, i ze względu na Jerozolimę, którą wybrałem.</verse>
				<verse number="14">PAN wzbudził więc Salomonowi przeciwnika, Hadada Edomitę, z rodu królewskiego w Edomie.</verse>
				<verse number="15">Stało się bowiem tak, że kiedy Dawid był w Edomie, a Joab, dowódca wojska, wyruszył, aby pogrzebać zabitych, gdyż zabił wszystkich mężczyzn w Edomie;</verse>
				<verse number="16">(Bo Joab mieszkał tam przez sześć miesięcy wraz z całym Izraelem, aż wytracił wszystkich mężczyzn w Edomie).</verse>
				<verse number="17">Hadad uciekł wraz z pewnymi Edomitami spośród sług swego ojca, aby dostać się do Egiptu; Hadad [był] wtedy małym chłopcem.</verse>
				<verse number="18">Wyruszyli więc z Midian i przybyli do Paran. Z Paran zabrali ze sobą mężczyzn i przybyli do Egiptu, do faraona, króla Egiptu. Ten dał mu dom, zapewnił mu żywność i dał mu ziemię.</verse>
				<verse number="19">Hadad znalazł wielką łaskę w oczach faraona, tak że [ten] dał mu za żonę siostrę swojej żony, siostrę królowej Tachpenes.</verse>
				<verse number="20">Siostra Tachpenes urodziła mu syna, Genubata, którego wychowała Tachpenes w domu faraona. Genubat przebywał więc w domu faraona wśród jego synów.</verse>
				<verse number="21">A gdy Hadad usłyszał w Egipcie, że Dawid zasnął ze swoimi ojcami i że umarł Joab, dowódca wojska, wtedy powiedział do faraona: Pozwól mi wrócić do swojej ziemi.</verse>
				<verse number="22">Faraon zapytał go: Czego ci u mnie brakuje, że chcesz wrócić do swojej ziemi? Odpowiedział: Niczego. Pozwól mi jednak wrócić.</verse>
				<verse number="23">Bóg wzbudził mu też przeciwnika [w osobie] Rezona, syna Eliady, który uciekł od swego pana Hadadezera, króla Soby.</verse>
				<verse number="24">Zebrał on wokół siebie ludzi i został przywódcą zgrai, gdy Dawid pobił mieszkańców [z Soby]. Potem udali się do Damaszku, gdzie mieszkali, a [potem] panowali nad Damaszkiem.</verse>
				<verse number="25">Był on przeciwnikiem Izraela przez wszystkie dni Salomona, oprócz tego zła, jakie [wyrządził mu] Hadad. Znienawidził Izraela, gdy został królem Syrii.</verse>
				<verse number="26">Jeroboam, syn Nebata Efratejczyka z Seredy i sługa Salomona, którego matka miała na imię Serua [i była] wdową, również podniósł rękę przeciw królowi.</verse>
				<verse number="27">A taka była przyczyna, dla której podniósł rękę przeciwko królowi: Salomon zbudował Millo i zamknął wyłomy w mieście Dawida, swego ojca.</verse>
				<verse number="28">A Jeroboam był dzielnym wojownikiem. Gdy Salomon zauważył, że młodzieniec dobrze wykonuje swoją pracę, ustanowił go przełożonym nad wszystkimi sprawami domu Józefa.</verse>
				<verse number="29">I zdarzyło się w tym czasie, gdy Jeroboam wyszedł z Jerozolimy, że spotkał go na drodze prorok Achiasz Szilonita, odziany w nowy płaszcz. I ci dwaj byli sami na polu.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Achiasz chwycił nowy płaszcz, który miał na sobie, i rozdarł go na dwanaście części.</verse>
				<verse number="31">I powiedział do Jeroboama: Weź sobie dziesięć części. Tak bowiem mówi PAN, Bóg Izraela: Oto wyrwę królestwo z ręki Salomona, a tobie dam dziesięć pokoleń.</verse>
				<verse number="32">Jemu zaś pozostanie jedno pokolenie ze względu na mego sługę Dawida i ze względu na Jerozolimę, miasto, które wybrałem spośród wszystkich pokoleń Izraela;</verse>
				<verse number="33">Dlatego że opuścili mnie i oddali pokłon Asztarcie, bogini Sydończyków, Kemoszowi, bogu Moabitów, i Milkomowi, bogu synów Ammona, a nie chodzili moimi drogami, aby czynić to, co prawe w moich oczach, i [przestrzegać] moich nakazów i praw, jak [to czynił] Dawid, jego ojciec.</verse>
				<verse number="34">Nie odbiorę całego królestwa z jego ręki, ale pozostawię go księciem po wszystkie dni jego życia ze względu na Dawida, swego sługę, którego wybrałem i który przestrzegał moich przykazań i nakazów.</verse>
				<verse number="35">Zabiorę natomiast królestwo z ręki jego syna i dam je tobie – dziesięć pokoleń.</verse>
				<verse number="36">A jego synowi dam jedno pokolenie, aby Dawid, mój sługa, miał po wszystkie dni pochodnię przede mną w Jerozolimie, w mieście, które sobie wybrałem, aby tam przebywało moje imię.</verse>
				<verse number="37">Ciebie zaś wezmę i będziesz panował nad wszystkim, czego zapragnie twoja dusza, i będziesz królem nad Izraelem.</verse>
				<verse number="38">Jeśli więc będziesz słuchał wszystkiego, co ci rozkażę, i będziesz kroczył moimi drogami, i czynił to, co prawe w moich oczach, i przestrzegał moich nakazów i przykazań, jak czynił mój sługa Dawid, wtedy będę z tobą, zbuduję ci dom trwały, jak zbudowałem Dawidowi, i powierzę ci Izraela.</verse>
				<verse number="39">Dlatego upokorzę potomstwo Dawida, jednak nie po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="40">Salomon usiłował więc zabić Jeroboama, ale Jeroboam wstał i uciekł do Egiptu, do Sziszaka, króla Egiptu. I pozostał w Egipcie aż do śmierci Salomona.</verse>
				<verse number="41">A pozostałe dzieje Salomona oraz wszystko, co czynił, i jego mądrość, czy nie są zapisane w księdze dziejów Salomona?</verse>
				<verse number="42">A czas, w którym Salomon panował w Jerozolimie nad całym Izraelem, [obejmował] czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="43">I Salomon zasnął ze swymi ojcami i został pogrzebany w mieście Dawida, swego ojca. I jego syn Roboam królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Roboam udał się do Sychem, gdyż do Sychem przybył cały Izrael, aby ustanowić go królem.</verse>
				<verse number="2">I gdy usłyszał [o tym] Jeroboam, syn Nebata, który był jeszcze w Egipcie (bo uciekł przed królem Salomonem i zamieszkał w Egipcie);</verse>
				<verse number="3">Posłano [po niego] i wezwano go. Jeroboam oraz całe zgromadzenie Izraela przybyli więc i przemówili do Roboama:</verse>
				<verse number="4">Twój ojciec włożył na nas ciężkie jarzmo. Teraz więc ty ulżyj [nam] w srogiej służbie swego ojca i w jego ciężkim jarzmie, które włożył na nas, a będziemy ci służyć.</verse>
				<verse number="5">Odpowiedział im: Odejdźcie i wróćcie do mnie po trzech dniach. I lud odszedł.</verse>
				<verse number="6">Wtedy król Roboam radził się starszych, którzy stawali przed Salomonem, jego ojcem, gdy jeszcze żył, i zapytał: Jak doradzacie odpowiedzieć temu ludowi?</verse>
				<verse number="7">Odpowiedzieli mu: Jeśli dziś staniesz się sługą tego ludu i będziesz mu służył, a dając odpowiedź, będziesz mówił do nich łagodne słowa, to będą twoimi sługami przez wszystkie dni.</verse>
				<verse number="8">Ale on odrzucił radę starszych, którą mu dali, i radził się młodzieńców, którzy razem z nim wzrośli i którzy stawali przed nim;</verse>
				<verse number="9">I zapytał ich: A co wy radzicie odpowiedzieć temu ludowi, który poprosił mnie: Ulżyj [nam] w jarzmie, które włożył na nas twój ojciec.</verse>
				<verse number="10">Wtedy młodzieńcy, którzy razem z nim wzrośli, odpowiedzieli mu: Tak odpowiesz temu ludowi, który mówił do ciebie: Twój ojciec włożył na nas ciężkie jarzmo, ale ty ulżyj nam; tak im powiesz: Mój mały [palec] jest grubszy niż biodra mojego ojca.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc, chociaż mój ojciec nałożył na was ciężkie jarzmo, ja dołożę do waszego jarzma. Mój ojciec karcił was biczami, ale ja będę was karcił skorpionami.</verse>
				<verse number="12">Przyszedł więc Jeroboam i cały lud do Roboama trzeciego dnia, tak jak król nakazał, mówiąc: Wróćcie do mnie na trzeci dzień.</verse>
				<verse number="13">I król dał ludowi surową odpowiedź, gdyż odrzucił radę starszych, którą mu dali;</verse>
				<verse number="14">I przemówił do niego według rady młodzieńców, mówiąc: Mój ojciec obciążył was ciężkim jarzmem, ale ja dołożę do waszego jarzma. Mój ojciec karcił was biczami, ale ja będę was karcił skorpionami.</verse>
				<verse number="15">Król nie usłuchał więc ludu. Sprawa bowiem wyszła od PANA, aby spełnił swoje słowo, które PAN wypowiedział przez Achiasza Szilonitę do Jeroboama, syna Nebata.</verse>
				<verse number="16">A gdy cały Izrael zobaczył, że król go nie usłuchał, lud odpowiedział królowi: Jakiż dział mamy w Dawidzie? Nie mamy dziedzictwa w synu Jessego. Do swoich namiotów, o Izraelu! A ty, Dawidzie, troszcz się teraz o swój dom. I rozszedł się Izrael do swoich namiotów.</verse>
				<verse number="17">Roboam zaś królował [tylko] nad synami Izraela, którzy mieszkali w miastach Judy.</verse>
				<verse number="18">Wtedy król Roboam posłał Adorama, który był poborcą, ale cały Izrael ukamienował go tak, że umarł. Król Roboam wsiadł więc w pośpiechu na rydwan i uciekł do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="19">W ten sposób Izrael zbuntował się przeciwko domowi Dawida i trwa to aż do dziś.</verse>
				<verse number="20">Gdy cały Izrael usłyszał o tym, że Jeroboam wrócił, posłali [po niego], wezwali go do zgromadzenia i ustanowili go królem nad całym Izraelem. Przy domu Dawida nie pozostał nikt oprócz pokolenia Judy.</verse>
				<verse number="21">A gdy Roboam przybył do Jerozolimy, zebrał cały dom Judy i pokolenie Beniamina, [razem] sto osiemdziesiąt tysięcy doborowych wojowników, aby walczyć z domem Izraela i przywrócić królestwo Roboamowi, synowi Salomona.</verse>
				<verse number="22">Lecz słowo Boże doszło do Szemajasza, męża Bożego:</verse>
				<verse number="23">Powiedz Roboamowi, synowi Salomona, królowi Judy, całemu domowi Judy i Beniamina i reszcie ludu:</verse>
				<verse number="24">Tak mówi PAN: Nie wyruszajcie ani nie walczcie ze swoimi braćmi, synami Izraela. Niech każdy wróci do swego domu, bo ta rzecz wyszła ode mnie. I posłuchali rozkazu PANA, i wrócili zgodnie ze słowem PANA.</verse>
				<verse number="25">Potem Jeroboam zbudował Sychem na górze Efraim i zamieszkał w nim. Następnie wyszedł stamtąd i zbudował Penuel.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Jeroboam powiedział sobie w sercu: Wkrótce królestwo powróci do domu Dawida;</verse>
				<verse number="27">Bo jeśli lud będzie chodził na składanie ofiary do domu PANA w Jerozolimie, to serce tego ludu zwróci się do swego pana, [do] Roboama, króla Judy. Zabiją mnie i powrócą do Roboama, króla Judy.</verse>
				<verse number="28">Król zasięgnął więc rady, po czym sporządził dwa złote cielce i powiedział ludowi: Dość już waszego chodzenia do Jerozolimy. Oto twoi bogowie, Izraelu, którzy cię wyprowadzili z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="29">I postawił jednego w Betel, a drugiego umieścił w Dan.</verse>
				<verse number="30">I stało się to [przyczyną] grzechu, bo lud chodził do jednego z nich, aż do Dan.</verse>
				<verse number="31">Pobudował też dom na wyżynach i ustanowił kapłanów spośród pospólstwa, którzy nie pochodzili od synów Lewiego.</verse>
				<verse number="32">Następnie Jeroboam ustanowił święto w ósmym miesiącu, piętnastego dnia [tego] miesiąca, na wzór święta, które [obchodzono] w Judzie, i składał ofiary na ołtarzu. Tak uczynił w Betel, składając ofiary cielcom, które sporządził. Ustanowił też w Betel kapłanów wyżyn, które pobudował.</verse>
				<verse number="33">Tak więc składał ofiary na ołtarzu, który sporządził w Betel, piętnastego dnia ósmego miesiąca, w tym miesiącu, który sobie wymyślił, i ustanowił święto dla synów Izraela. I przystąpił do ołtarza, aby spalić kadzidło.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">A gdy Jeroboam stał przy ołtarzu, aby spalić kadzidło, oto mąż Boży przyszedł z Judy do Betel na słowo PANA.</verse>
				<verse number="2">I na słowo PANA zawołał przeciw ołtarzowi: Ołtarzu, ołtarzu, tak mówi PAN: Oto domowi Dawida urodzi się syn imieniem Jozjasz. Ten złoży na tobie kapłanów wyżyn spalających na tobie kadzidła i na tobie spalą kości ludzkie.</verse>
				<verse number="3">I dał znak tego samego dnia, mówiąc: Taki jest znak, że PAN [to] powiedział: Oto ołtarz rozpadnie się i rozsypie się popiół, który [jest] na nim.</verse>
				<verse number="4">A gdy król Jeroboam usłyszał słowo męża Bożego, który zawołał przeciw ołtarzowi w Betel, wyciągnął rękę znad ołtarza, mówiąc: Schwytajcie go. I uschła jego ręka, którą wyciągnął przeciw niemu, i nie mógł jej cofnąć ku sobie.</verse>
				<verse number="5">Ołtarz zaś rozpadł się, a popiół rozsypał się z ołtarza zgodnie ze znakiem, który dał mąż Boży na słowo PANA.</verse>
				<verse number="6">Wtedy król zwrócił się do męża Bożego: Przebłagaj oblicze PANA, swego Boga, i módl się za mnie, aby moja ręka wróciła do mnie. Mąż Boży przebłagał PANA i ręka króla wróciła do niego, i była jak poprzednio.</verse>
				<verse number="7">Następnie król poprosił męża Bożego: Chodź ze mną do domu i posil się, a złożę ci dar.</verse>
				<verse number="8">Lecz mąż Boży odpowiedział królowi: Choćbyś mi dał połowę swego domu, nie pójdę z tobą ani nie będę jadł chleba, ani pił wody w tym miejscu.</verse>
				<verse number="9">Tak bowiem mi rozkazano na słowo PANA: Nie będziesz jadł chleba ani nie będziesz pił wody, ani nie wrócisz tą drogą, którą przyszedłeś.</verse>
				<verse number="10">Poszedł więc inną drogą i nie wrócił tą drogą, którą przyszedł do Betel.</verse>
				<verse number="11">A mieszkał w Betel pewien stary prorok. Przyszli do niego jego synowie i opowiedzieli mu o wszystkich czynach, których w tym dniu dokonał mąż Boży w Betel. Powtórzyli [też] swojemu ojcu słowa, które wypowiedział do króla.</verse>
				<verse number="12">Ich ojciec zapytał ich: Którą drogą poszedł? Jego synowie bowiem widzieli, którą drogą poszedł mąż Boży, który przyszedł z Judy.</verse>
				<verse number="13">I powiedział swoim synom: Osiodłajcie mi osła. Osiodłali mu więc osła i wsiadł na niego;</verse>
				<verse number="14">I podążył za mężem Bożym, a gdy znalazł go siedzącego pod dębem, zapytał go: Czy ty jesteś tym mężem Bożym, który przyszedł z Judy? Odpowiedział: Jestem.</verse>
				<verse number="15">Wtedy powiedział do niego: Chodź ze mną do domu, abyś się posilił chlebem.</verse>
				<verse number="16">Lecz odpowiedział mu: Nie mogę wrócić z tobą ani pójść z tobą. Nie będę jadł chleba ani pił wody z tobą w tym miejscu;</verse>
				<verse number="17">Powiedziano bowiem do mnie na słowo PANA: Nie będziesz tam jadł chleba ani pił wody, ani nie pójdziesz z powrotem tą drogą, którą szedłeś.</verse>
				<verse number="18">I odpowiedział mu: Ja również jestem prorokiem jak ty. Anioł też powiedział do mnie na słowo PANA: Zaprowadź go ze sobą do swego domu, aby jadł chleb i pił wodę. [Lecz] okłamał go.</verse>
				<verse number="19">Zawrócił więc z nim i jadł chleb w jego domu oraz pił wodę.</verse>
				<verse number="20">A gdy siedzieli przy stole, doszło słowo PANA do proroka, który go zawrócił;</verse>
				<verse number="21">I zawołał na męża Bożego, który przyszedł z Judy: Tak mówi PAN: Ponieważ byłeś nieposłuszny słowu PANA i nie przestrzegałeś rozkazu, który dał ci PAN, twój Bóg;</verse>
				<verse number="22">Ale zawróciłeś i jadłeś chleb oraz piłeś wodę w miejscu, o którym [PAN] ci powiedział: Nie będziesz [tam] jadł chleba ani pił wody, twoje zwłoki nie będą pochowane w grobie twoich ojców.</verse>
				<verse number="23">A gdy najadł się chleba i napił, osiodłał osła dla proroka, którego zawrócił.</verse>
				<verse number="24">A gdy [ten] odjechał, spotkał go lew w drodze, który go zabił. A jego zwłoki leżały porzucone na drodze i osioł stał obok nich, lew także stał przy zwłokach.</verse>
				<verse number="25">A oto pewni ludzie przechodzili i zobaczyli porzucone zwłoki na drodze oraz lwa stojącego przy nich. Przyszli więc i opowiedzieli [o tym] w mieście, w którym mieszkał stary prorok.</verse>
				<verse number="26">Kiedy usłyszał [o tym] prorok, który go zawrócił z drogi, powiedział: To jest mąż Boży, który był nieposłuszny słowu PANA. Dlatego PAN wydał go lwu, który go rozszarpał i zabił, zgodnie ze słowem PANA, które wypowiedział do niego.</verse>
				<verse number="27">Następnie powiedział do swoich synów: Osiodłajcie mi osła. I osiodłali.</verse>
				<verse number="28">Wtedy pojechał i znalazł jego zwłoki porzucone na drodze oraz osła i lwa stojących przy zwłokach. [Lecz] lew nie pożarł zwłok ani nie rozszarpał osła.</verse>
				<verse number="29">Wtedy prorok podniósł zwłoki męża Bożego, włożył je na osła i zabrał z powrotem. I stary prorok przybył do swego miasta, aby go opłakiwać i pogrzebać.</verse>
				<verse number="30">Złożył więc jego zwłoki w swoim grobie. I opłakiwali go, mówiąc: Ach, mój bracie!</verse>
				<verse number="31">A kiedy już go pogrzebali, powiedział do swoich synów: Gdy umrę, pogrzebcie mnie w tym grobie, w którym został pogrzebany mąż Boży. Złóżcie moje kości obok jego kości.</verse>
				<verse number="32">Spełni się bowiem [to], co zawołał na słowo PANA przeciw ołtarzowi w Betel i przeciwko wszystkim domom wyżyn, które [znajdują się] w miastach Samarii.</verse>
				<verse number="33">[Jednak] po tych wydarzeniach Jeroboam nie odwrócił się od swojej złej drogi, ale znowu ustanawiał kapłanów wyżyn z pospólstwa. Kto [tylko] chciał, tego poświęcał i [ten] stawał się kapłanem wyżyn.</verse>
				<verse number="34">Sprawa ta stała się [przyczyną] grzechu dla domu Jeroboama, aby został wykorzeniony i zgładzony z powierzchni ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">W tym czasie zachorował Abiasz, syn Jeroboama.</verse>
				<verse number="2">I Jeroboam powiedział do swojej żony: Wstań teraz, przebierz się, aby nie poznano, że jesteś żoną Jeroboama, i idź do Szilo. [Jest] tam prorok Achiasz, który mi powiedział, że będę królem nad tym ludem.</verse>
				<verse number="3">Weź ze sobą dziesięć chlebów, placki i dzban miodu i idź do niego. On ci oznajmi, co się stanie z dzieckiem.</verse>
				<verse number="4">Żona Jeroboama tak uczyniła. Wstała i poszła do Szilo, i przybyła do domu Achiasza. Lecz Achiasz już nie widział, gdyż jego oczy osłabły z powodu jego starości.</verse>
				<verse number="5">A PAN powiedział do Achiasza: Oto żona Jeroboama nadchodzi, aby dowiedzieć się czegoś od ciebie o swoim synu, gdyż jest chory. Powiesz jej tak i tak, bo gdy wejdzie, będzie udawała kogoś innego.</verse>
				<verse number="6">Gdy więc Achiasz usłyszał odgłos jej kroków, gdy wchodziła przez drzwi, powiedział: Wejdź, żono Jeroboama. Dlaczego udajesz kogoś innego? Zostałem posłany do ciebie z przykrą nowiną.</verse>
				<verse number="7">Idź, powiedz Jeroboamowi: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Mimo że wywyższyłem cię spośród ludu i ustanowiłem cię księciem nad moim ludem Izraelem;</verse>
				<verse number="8">Wyrwałem domowi Dawida królestwo i dałem je tobie, ty jednak nie byłeś jak mój sługa Dawid, który przestrzegał moich przykazań i który chodził za mną całym swym sercem, czyniąc tylko to, co jest prawe w moich oczach;</verse>
				<verse number="9">Lecz postępowałeś gorzej niż wszyscy, którzy byli przed tobą. Ty bowiem poszedłeś i uczyniłeś sobie obcych bogów i odlane posągi, aby mnie pobudzić do gniewu, mnie zaś rzuciłeś za plecy.</verse>
				<verse number="10">Dlatego sprowadzę nieszczęście na dom Jeroboama i wytępię z Jeroboama każdego, aż do najmniejszego szczenięcia, każdego więźnia i opuszczonego w Izraelu, i usunę ostatki domu Jeroboama, jak usuwa się gnój, aż do końca.</verse>
				<verse number="11">Tego, kto [z domu] Jeroboama umrze w mieście, zjedzą psy, a tego, kto umrze na polu, zjedzą powietrzne ptaki, ponieważ tak powiedział PAN.</verse>
				<verse number="12">Ty zaś wstań i idź do swego domu, [a] gdy wejdziesz do miasta, dziecko umrze.</verse>
				<verse number="13">I cały Izrael będzie je opłakiwał, i pogrzebie je, bo jedynie ono [z domu] Jeroboama zejdzie do grobu, gdyż w nim znalazło się [coś] dobrego względem PANA, Boga Izraela, w domu Jeroboama.</verse>
				<verse number="14">PAN zaś ustanowi sobie króla nad Izraelem, który wytępi dom Jeroboama w tym samym dniu. A co [mówię, wzbudzi]? I owszem, już [wzbudził].</verse>
				<verse number="15">I PAN uderzy Izraela [tak], że [się zachwieje], jak się chwieje trzcina w wodzie, i wykorzeni Izraela z tej dobrej ziemi, którą dał ich ojcom, i rozproszy ich za rzeką za to, że uczynili sobie gaje, pobudzając PANA do gniewu.</verse>
				<verse number="16">I tak porzuci on Izraela z powodu grzechów Jeroboama, który grzeszył i skłonił Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="17">Wtedy żona Jeroboama wstała, wyruszyła i przybyła do Tirsy. Gdy przekroczyła próg domu, dziecko umarło.</verse>
				<verse number="18">I pogrzebali je, i cały Izrael je opłakiwał zgodnie ze słowem PANA, które zapowiedział przez swego sługę, proroka Achiasza.</verse>
				<verse number="19">Pozostałe zaś dzieje Jeroboama, jak walczył i jak królował, są zapisane w kronikach o królach Izraela.</verse>
				<verse number="20">A czas, który królował Jeroboam, wynosił dwadzieścia dwa lata. Potem zasnął ze swoimi ojcami, a jego syn Nadab królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="21">Roboam zaś, syn Salomona, królował w Judzie. Roboam [miał] czterdzieści jeden lat, gdy zaczął królować, a królował siedemnaście lat w Jerozolimie, w mieście, które PAN wybrał spośród wszystkich pokoleń Izraela, aby tam przebywało jego imię. Jego matka miała na imię Naama, [była] Ammonitką.</verse>
				<verse number="22">I Juda czynił to, co złe w oczach PANA, i swoimi grzechami, które popełniali, pobudzali go do zazdrości bardziej niż to wszystko, co czynili ich ojcowie.</verse>
				<verse number="23">Pobudowali sobie bowiem wyżyny, posągi i gaje na każdym wysokim wzgórzu i pod każdym zielonym drzewem.</verse>
				<verse number="24">Byli też w tej ziemi sodomici. Postępowali oni według wszystkich obrzydliwości pogan, których PAN wypędził sprzed synów Izraela.</verse>
				<verse number="25">A w piątym roku króla Roboama, przeciw Jerozolimie nadciągnął Sziszak, król Egiptu.</verse>
				<verse number="26">I zabrał skarby domu PANA oraz skarby domu królewskiego, zabrał wszystko. Zabrał też wszystkie złote tarcze, które wykonał Salomon.</verse>
				<verse number="27">Zamiast nich król Roboam wykonał spiżowe tarcze i powierzył je dowódcy straży przybocznej, która strzegła drzwi domu królewskiego.</verse>
				<verse number="28">Ilekroć król wchodził do domu PANA, straż je nosiła, a potem odnosiła do wartowni.</verse>
				<verse number="29">A pozostałe dzieje Roboama i wszystko, co czynił, czyż nie są zapisane w kronikach królów Judy?</verse>
				<verse number="30">I trwała wojna między Roboamem a Jeroboamem po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="31">Potem Roboam zasnął ze swoimi ojcami i został pogrzebany z nimi w mieście Dawida. A jego matka miała na imię Naama, [była] Ammonitką. I jego syn Abijam królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">W osiemnastym roku króla Jeroboama, syna Nebata, Abijam [zaczął] królować nad Judą.</verse>
				<verse number="2">Trzy lata królował w Jerozolimie, a jego matka miała na imię Maaka [i była] córką Abiszaloma.</verse>
				<verse number="3">Szedł on śladem wszystkich grzechów swego ojca, które popełnił przed nim. Jego serce nie było doskonałe wobec PANA, swego Boga, jak serce Dawida, jego ojca.</verse>
				<verse number="4">Jednak ze względu na Dawida PAN, jego Bóg, dał mu pochodnię w Jerozolimie, wzbudzając po nim jego syna i umacniając Jerozolimę;</verse>
				<verse number="5">Ponieważ Dawid czynił to, co było prawe w oczach PANA, i nie odstąpił od niczego, co mu rozkazał, przez wszystkie dni swego życia, z wyjątkiem sprawy Uriasza Chetyty.</verse>
				<verse number="6">I trwała wojna między Roboamem a Jeroboamem przez wszystkie dni jego życia.</verse>
				<verse number="7">A pozostałe dzieje Abijama i wszystko, co czynił, czyż nie są zapisane w kronikach o królach Judy. I trwała wojna między Abijamem a Jeroboamem.</verse>
				<verse number="8">Potem Abijam zasnął ze swoimi ojcami i pogrzebano go w mieście Dawida. I jego syn Asa królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="9">W dwudziestym roku Jeroboama, króla Izraela, Asa królował nad Judą.</verse>
				<verse number="10">I królował czterdzieści jeden lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Maacha [i była] córką Abiszaloma.</verse>
				<verse number="11">Asa czynił to, co było prawe w oczach PANA, jak Dawid, jego ojciec.</verse>
				<verse number="12">Usunął z ziemi sodomitów i wszystkie bożki, które wykonali jego ojcowie.</verse>
				<verse number="13">Również Maachę, swoją matkę, odsunął od panowania za to, że sporządziła bożka w gaju. Asa zniszczył więc jej bożka i spalił [go] przy potoku Cedron.</verse>
				<verse number="14">I chociaż wyżyny nie zostały zniszczone, jednak serce Asy było doskonałe wobec PANA przez wszystkie jego dni.</verse>
				<verse number="15">I wniósł do domu PANA rzeczy poświęcone przez swego ojca i rzeczy, które sam poświęcił: srebro, złoto i naczynia.</verse>
				<verse number="16">I między Asą a Baszą, królem Izraela, trwała wojna przez wszystkie ich dni.</verse>
				<verse number="17">Basza, król Izraela, nadciągnął przeciwko Judzie i rozbudował Rama, aby [nikomu] nie pozwolić wychodzić od Asy, króla Judy, i przychodzić do niego.</verse>
				<verse number="18">Asa wziął więc całe srebro i złoto, które pozostało w skarbcach domu PANA i w skarbcach domu królewskiego, i dał je w ręce swoich sług. Następnie król Asa posłał ich do Ben-Hadada, syna Tabrimona, syna Chezjona, króla Syrii, który mieszkał w Damaszku, mówiąc:</verse>
				<verse number="19">Jest przymierze między mną a tobą, między moim ojcem a twoim ojcem. Oto posyłam ci dar: srebro i złoto. Idź, zerwij swoje przymierze z Baszą, królem Izraela, aby odstąpił ode mnie.</verse>
				<verse number="20">I Ben-Hadad posłuchał króla Asy, i posłał dowódców swoich wojsk przeciwko miastom Izraela, napadł na Ijon, Dan i Abel-Bet-Maaka oraz całe Kinerot wraz z całą ziemią Neftalego.</verse>
				<verse number="21">Gdy Basza [o tym] usłyszał, przestał rozbudowywać Rama i mieszkał w Tirsie.</verse>
				<verse number="22">Wtedy król Asa zwołał cały lud Judy, bez wyjątku, a lud zabrał z Rama kamienie i drewno, z których Basza budował. I król Asa rozbudował nimi Gibea Beniamina oraz Mispę.</verse>
				<verse number="23">A pozostałe dzieje Asy, cała jego potęga i wszystko, co czynił, oraz miasta, które zbudował, czyż nie są zapisane w kronikach królów Judy? Jednak w okresie swojej starości zachorował na nogi.</verse>
				<verse number="24">I Asa zasnął ze swoimi ojcami, i został pogrzebany z nimi w mieście Dawida, swego ojca. A jego syn Jehoszafat królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="25">W drugim roku Asy, króla Judy, nad Izraelem zaczął królować Nadab, syn Jeroboama i królował nad Izraelem dwa lata.</verse>
				<verse number="26">I czynił to, co złe w oczach PANA, idąc drogami swego ojca i w jego grzechu, którym doprowadził Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="27">I Basza, syn Achiasza, z domu Issachara, uknuł spisek przeciw niemu. Basza zabił go w Gibbeton, który należał do Filistynów. Nadab bowiem i cały Izrael oblegali Gibbeton.</verse>
				<verse number="28">Basza zabił go w trzecim roku Asy, króla Judy, i [sam] królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="29">Kiedy zaczął królować, wymordował cały dom Jeroboama i nie pozostawił żywej duszy [z rodu] Jeroboama, dopóki nie wytracił go zgodnie ze słowem PANA, które wypowiedział przez swego sługę Achiasza Szilonitę;</verse>
				<verse number="30">Z powodu grzechów Jeroboama, które popełnił i do których skłonił Izraela; z powodu rozdrażnienia, którym pobudził do gniewu PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="31">A pozostałe dzieje Nadaba i wszystko, co czynił, czyż nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="32">I między Asą a Baszą, królem Izraela, trwała wojna po wszystkie ich dni.</verse>
				<verse number="33">W trzecim roku Asy, króla Judy, nad całym Izraelem zaczął królować w Tirsie Basza, syn Achiasza. [I królował] przez dwadzieścia cztery lata.</verse>
				<verse number="34">I czynił to, co złe w oczach PANA, idąc drogami Jeroboama i w jego grzechu, do którego skłonił Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Wtedy słowo PANA doszło do Jehu, syna Chananiego, przeciw Baszy:</verse>
				<verse number="2">Ponieważ wywyższyłem cię z prochu i ustanowiłem cię wodzem nad swoim ludem Izraelem, a ty poszedłeś drogą Jeroboama i skłoniłeś do grzechu mój lud, Izraela, aby mnie pobudzić do gniewu jego grzechami;</verse>
				<verse number="3">Oto zgładzę potomstwo Baszy i potomstwo jego domu i postąpię z twoim domem jak z domem Jeroboama, syna Nebata.</verse>
				<verse number="4">Tego, kto [z rodu] Baszy umrze w mieście, zjedzą psy, a tego, kto umrze na polu, zjedzą powietrzne ptaki.</verse>
				<verse number="5">A pozostałe dzieje Baszy i to, co czynił, i jego potęga, czyż nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="6">Potem Basza zasnął ze swoimi ojcami i został pogrzebany w Tirsie, a jego syn Ela królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="7">Ponownie przez proroka Jehu, syna Chananiego, doszło słowo PANA przeciw Baszy i przeciw jego domowi za całe zło, które czynił w oczach PANA, pobudzając go do gniewu czynami swoich rąk, stając się podobnym do domu Jeroboama, i za to, że go zabił.</verse>
				<verse number="8">W dwudziestym szóstym roku Asy, króla Judy, nad Izraelem w Tirsie zaczął królować Ela, syn Baszy, i [królował] dwa lata.</verse>
				<verse number="9">A jego sługa Zimri, dowódca połowy rydwanów, uknuł spisek przeciw niemu, gdy w Tirsie Ela oddawał się pijaństwu w domu Arsy, szafarza domu [królewskiego] w Tirsie.</verse>
				<verse number="10">Zimri wszedł tam, uderzył go i zabił – w dwudziestym siódmym roku Asy, króla Judy, i królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="11">A gdy tylko zaczął królować i zasiadł na swoim tronie, wymordował cały dom Baszy. Nie pozostawił z niego nikogo – ani z jego krewnych, ani przyjaciół – aż do najmniejszego szczenięcia.</verse>
				<verse number="12">W ten sposób Zimri wytracił cały dom Baszy zgodnie ze słowem PANA, które wypowiedział przeciw Baszy przez proroka Jehu;</verse>
				<verse number="13">Z powodu wszystkich grzechów Baszy i grzechów jego syna Eli, które popełnili i którymi doprowadzili Izraela do grzechu, pobudzając PANA, Boga Izraela, do gniewu swymi marnościami.</verse>
				<verse number="14">A pozostałe dzieje Eli i wszystko, co czynił, czyż nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="15">W dwudziestym siódmym roku Asy, króla Judy, Zimri królował siedem dni w Tirsie. Lud oblegał wtedy Gibbeton, który należy do Filistynów.</verse>
				<verse number="16">A gdy lud oblegający [miasto] usłyszał wieść: Zimri uknuł spisek i zabił króla, wtedy cały Izrael w tym samym dniu w obozie ustanowił królem Omriego, który był dowódcą wojska Izraela.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Omri wyruszył spod Gibbeton wraz z całym Izraelem i oblegli Tirsę.</verse>
				<verse number="18">A gdy Zimri zobaczył, że miasto zostało zdobyte, wszedł do pałacu domu królewskiego i podpalił nad sobą dom królewski, i umarł.</verse>
				<verse number="19">[Stało się tak] z powodu jego grzechów, których się dopuścił, czyniąc to, co złe w oczach PANA, idąc drogą Jeroboama i w jego grzechu – którego się dopuszczał i do którego skłonił Izraela.</verse>
				<verse number="20">A pozostałe dzieje Zimriego i spisek, który uknuł, czyż nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="21">Wtedy lud Izraela podzielił się na dwie części: połowa ludu szła za Tibnim, synem Ginata, aby go obwołać królem, a połowa szła za Omrim.</verse>
				<verse number="22">Lecz lud, który był za Omrim, przemógł lud, który był za Tibnim, synem Ginata. I umarł Tibni, a królował Omri.</verse>
				<verse number="23">W trzydziestym pierwszym roku Asy, króla Judy, nad Izraelem zaczął królować Omri [i panował] dwanaście lat. W Tirsie królował sześć lat.</verse>
				<verse number="24">I kupił wzgórze Samarii od Szemera za dwa talenty srebra, i pobudował na tym wzgórzu, a miasto, które zbudował, nazwał Samarią, od imienia właściciela wzgórza, Szemera.</verse>
				<verse number="25">Lecz Omri czynił to, co złe w oczach PANA, i dopuszczał się gorszych rzeczy niż wszyscy, którzy [byli] przed nim.</verse>
				<verse number="26">Chodził bowiem wszystkimi drogami Jeroboama, syna Nebata, i w jego grzechu, do którego przywiódł Izraela, pobudzając PANA, Boga Izraela, do gniewu swymi marnościami.</verse>
				<verse number="27">A pozostałe dzieje Omriego, których dokonał, i jego potęga, którą pokazywał, czyż nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="28">I Omri zasnął ze swoimi ojcami, i został pogrzebany w Samarii. A jego syn Achab królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="29">W trzydziestym ósmym roku Asy, króla Judy, nad Izraelem zaczął królować Achab, syn Omriego. Achab, syn Omriego, królował nad Izraelem w Samarii dwadzieścia dwa lata.</verse>
				<verse number="30">I Achab, syn Omriego, czynił to, co złe w oczach PANA, bardziej niż wszyscy, którzy byli przed nim.</verse>
				<verse number="31">A jakby nie wystarczyło mu popełnianie grzechów Jeroboama, syna Nebata, to jeszcze pojął za żonę Jezabel, córkę Etbaala, króla Sydończyków, i zaczął służyć Baalowi i oddawać mu pokłon.</verse>
				<verse number="32">I wzniósł ołtarz dla Baala w domu Baala, który zbudował w Samarii.</verse>
				<verse number="33">Achab zasadził też gaj. Achab czynił więcej, by pobudzać PANA, Boga Izraela, do gniewu niż wszyscy królowie Izraela, którzy byli przed nim.</verse>
				<verse number="34">Za jego czasów Chiel z Betel odbudował Jerycho. Założył fundamenty na Abiramie, swoim pierworodnym, a na Segubie, swoim najmłodszym [synu], postawił jego bramy – według słowa PANA, które wypowiedział przez Jozuego, syna Nuna.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Wtedy Eliasz Tiszbita, [jeden] z mieszkańców Gileadu, powiedział do Achaba: Jak żyje PAN, Bóg Izraela, przed którym stoję, nie będzie w tych latach ani rosy, ani deszczu jak tylko na moje słowo.</verse>
				<verse number="2">I doszło do niego słowo PANA:</verse>
				<verse number="3">Odejdź stąd, skieruj się na wschód i skryj się przy potoku Kerit, który jest przed Jordanem.</verse>
				<verse number="4">I będziesz pił z potoku, krukom zaś rozkazałem, aby cię tam żywiły.</verse>
				<verse number="5">Poszedł więc i uczynił według słowa PANA: Poszedł i zamieszkał przy potoku Kerit, [leżącym] przed Jordanem.</verse>
				<verse number="6">A kruki przynosiły mu chleb i mięso rano oraz chleb i mięso wieczorem, wodę zaś pił z potoku.</verse>
				<verse number="7">Lecz po pewnym czasie potok wysechł, gdyż nie było deszczu w tej ziemi.</verse>
				<verse number="8">I doszło do niego słowo PANA:</verse>
				<verse number="9">Wstań, idź do Sarepty sydońskiej i tam zamieszkaj. Oto rozkazałem tam pewnej kobiecie, wdowie, aby cię żywiła.</verse>
				<verse number="10">Wstał więc i poszedł do Sarepty. Kiedy przybył do bramy miasta, oto kobieta, wdowa, zbierała drwa. Zawołał ją i powiedział: Przynieś mi, proszę, trochę wody w naczyniu, abym się napił.</verse>
				<verse number="11">A gdy szła, by przynieść [wody], zawołał ją i powiedział: Przynieś mi [też], proszę, kromkę chleba w swojej ręce.</verse>
				<verse number="12">I odpowiedziała: Jak żyje PAN, twój Bóg, nie mam pieczonego chleba, [mam] tylko garść mąki w dzbanie i trochę oliwy w baryłce. Oto zbieram trochę drew, potem przyjdę i przyrządzę to dla siebie i dla mojego syna. A to zjemy, potem umrzemy.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Eliasz powiedział do niej: Nie bój się. Idź, uczyń, jak powiedziałaś. Najpierw jednak zrób z tego dla mnie mały podpłomyk i przynieś mi [go]. Dla siebie zaś i swego syna zrobisz potem.</verse>
				<verse number="14">Tak bowiem powiedział PAN, Bóg Izraela: Mąka w dzbanie nie skończy się i oliwy w baryłce nie braknie aż do dnia, w którym PAN spuści deszcz na ziemię.</verse>
				<verse number="15">Poszła więc i uczyniła według słowa Eliasza. Ona i on oraz jej dom jedli przez [wiele] dni.</verse>
				<verse number="16">Nie skończyła się mąka w dzbanie ani nie zabrakło oliwy w baryłce według słowa PANA, które wypowiedział przez Eliasza.</verse>
				<verse number="17">Po tych wydarzeniach zachorował syn tej kobiety, pani tego domu, a jego choroba była tak ciężka, że przestał oddychać.</verse>
				<verse number="18">Wtedy powiedziała do Eliasza: Cóż ja mam z tobą, mężu Boży? Przyszedłeś do mnie, aby przypomnieć mi mój grzech i uśmiercić mego syna?</verse>
				<verse number="19">I odpowiedział jej: Daj mi swego syna. I wziął go z jej łona, zaniósł na górę do pokoju, w którym mieszkał, i położył go na swoim łóżku.</verse>
				<verse number="20">I wołał do PANA, i powiedział: PANIE, mój Boże, czy także na tę wdowę, u której mieszkam, chcesz sprowadzić nieszczęście, uśmiercając jej syna?</verse>
				<verse number="21">I rozciągnął się trzykrotnie nad dzieckiem, i wołał do PANA, i powiedział: PANIE, mój Boże, proszę, niech dusza tego dziecka wróci do niego.</verse>
				<verse number="22">I PAN wysłuchał głosu Eliasza. Dusza dziecka wróciła do niego i ożyło.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Eliasz wziął dziecko, zniósł je z pokoju do domu i oddał je matce. I Eliasz powiedział: Patrz, twój syn żyje.</verse>
				<verse number="24">I kobieta powiedziała do Eliasza: Teraz wiem, że jesteś mężem Bożym i słowo PANA w twoich ustach jest prawdą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Po upływie wielu dni, w trzecim roku, doszło do Eliasza słowo PANA: Idź, pokaż się Achabowi, a ja ześlę deszcz na ziemię.</verse>
				<verse number="2">Eliasz poszedł więc, aby pokazać się Achabowi. A w Samarii panował wielki głód.</verse>
				<verse number="3">Achab zawołał wówczas Abdiasza, który był zarządcą jego domu. (A Abdiasz bardzo bał się PANA.</verse>
				<verse number="4">Gdy bowiem Jezabel mordowała proroków PANA, Abdiasz wziął stu proroków, ukrył ich po pięćdziesięciu w jaskiniach i żywił ich chlebem i wodą).</verse>
				<verse number="5">I Achab powiedział do Abdiasza: Przejdź przez ziemię do wszystkich źródeł wód i do wszystkich potoków. Może znajdziemy trawę, abyśmy zachowali przy życiu konie i muły i nie utracili całego bydła.</verse>
				<verse number="6">I podzielili między siebie ziemię, którą mieli obejść. Achab poszedł jedną drogą, a Abdiasz poszedł drugą.</verse>
				<verse number="7">A gdy Abdiasz [był] w drodze, Eliasz wyszedł mu naprzeciw. A on go poznał, upadł na twarz i powiedział: Czy to ty, mój panie, Eliaszu?</verse>
				<verse number="8">Odpowiedział mu: To ja jestem. Idź i powiedz swemu panu: Oto [jest tu] Eliasz.</verse>
				<verse number="9">On zaś powiedział: Czym zgrzeszyłem, że wydajesz swego sługę w ręce Achaba, aby mnie zabił?</verse>
				<verse number="10">Jak żyje PAN, twój Bóg, nie ma narodu ani królestwa, gdzie mój pan nie posłał [ludzi], aby cię szukać. A [gdy] powiedziano, że cię nie ma, wtedy kazał przysięgać królestwom i narodom, że cię nie znaleziono.</verse>
				<verse number="11">A ty teraz mówisz: Idź, powiedz swemu panu: Oto Eliasz.</verse>
				<verse number="12">I stanie się tak, że gdy odejdę od ciebie, Duch PANA zaniesie cię, nie wiem dokąd. Gdy przyjdę powiedzieć Achabowi, a on cię nie znajdzie, wtedy mnie zabije. A twój sługa boi się PANA od swej młodości.</verse>
				<verse number="13">Czyż nie powiedziano memu panu, co uczyniłem, gdy Jezabel mordowała proroków PANA – jak ukryłem stu mężczyzn spośród proroków PANA, po pięćdziesięciu mężczyzn w jaskiniach, i żywiłem ich chlebem i wodą?</verse>
				<verse number="14">A teraz mówisz: Idź, powiedz swemu panu: Oto Eliasz. On mnie zabije.</verse>
				<verse number="15">Eliasz odpowiedział: Jak żyje PAN zastępów, przed którego obliczem stoję, dziś mu się pokażę.</verse>
				<verse number="16">Abdiasz poszedł więc, aby spotkać się z Achabem, i oznajmił mu to. I Achab wyruszył na spotkanie z Eliaszem.</verse>
				<verse number="17">Kiedy Achab zobaczył Eliasza, zapytał go: Czy ty jesteś tym, który dręczy Izrael?</verse>
				<verse number="18">Odpowiedział: Nie ja dręczę Izrael, ale ty i dom twego ojca – gdyż porzuciliście przykazania PANA, a ty poszedłeś za Baalami.</verse>
				<verse number="19">Teraz więc poślij [i] zgromadź przy mnie cały Izrael na górze Karmel oraz czterystu pięćdziesięciu proroków Baala, a także czterystu proroków z gajów, którzy jadają u stołu Jezabel.</verse>
				<verse number="20">Achab posłał więc po wszystkich synów Izraela i zgromadził proroków na górze Karmel.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Eliasz zbliżył się do całego ludu i powiedział: Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli PAN jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim. A lud nie odpowiedział mu ani słowa.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Eliasz powiedział do ludu: Tylko ja sam pozostałem jako prorok PANA; a proroków Baala jest czterystu pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="23">Niech nam dadzą dwa cielce. Niech wybiorą sobie jednego cielca, porąbią go na części i położą na drwach, ale ognia niech nie podkładają. Ja również przygotuję drugiego cielca i położę na drwach, ale ognia nie podłożę.</verse>
				<verse number="24">Potem wzywajcie imienia swoich bogów, a ja wezwę imienia PANA. A ten Bóg, który odpowie ogniem, niech będzie Bogiem. Cały lud odpowiedział: Dobre jest to, co powiedziałeś.</verse>
				<verse number="25">Eliasz powiedział więc do proroków Baala: Wybierzcie sobie jednego cielca i przygotujcie go pierwsi, bo was jest więcej. Wzywajcie imienia swoich bogów, ale ognia nie podkładajcie.</verse>
				<verse number="26">Wzięli więc cielca, którego im dał, a gdy go przygotowali, wzywali imienia Baala, od poranka aż do południa, mówiąc: O Baalu, wysłuchaj nas! Ale nie było głosu ani odpowiedzi. I podskakiwali wokół ołtarza, który zrobili.</verse>
				<verse number="27">A gdy nastało południe, Eliasz naśmiewał się z nich, mówiąc: Wołajcie głośniej, przecież to jest bóg, ale może tylko zamyślił się albo jest zajęty, albo też może jest w drodze, albo może śpi i musi się obudzić.</verse>
				<verse number="28">Wołali więc głośno i nacinali się według swego zwyczaju nożami i włóczniami, aż krew z nich tryskała.</verse>
				<verse number="29">I kiedy minęło południe, oni dalej prorokowali aż do [czasu] składania ofiary z pokarmów, ale nie było głosu ani odpowiedzi, ani znaku uwagi.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Eliasz powiedział do całego ludu: Zbliżcie się do mnie. Cały lud zbliżył się więc do niego. On wtedy naprawił zburzony ołtarz PANA.</verse>
				<verse number="31">Potem Eliasz wziął dwanaście kamieni, według liczby pokoleń synów Jakuba, do którego doszło słowo PANA: Izrael będzie twoje imię.</verse>
				<verse number="32">I z tych kamieni zbudował ołtarz w imię PANA, i wykopał wokół ołtarza rów zdolny pomieścić dwie miary zboża.</verse>
				<verse number="33">Potem ułożył drwa, porąbał cielca na części i położył [go] na drwach. Następnie powiedział: Napełnijcie wodą cztery wiadra i wylejcie [ją] na ofiarę całopalną i na drwa.</verse>
				<verse number="34">I powiedział: Powtórzcie to. I powtórzyli. Potem powiedział: Zróbcie to trzeci raz. I zrobili to po raz trzeci.</verse>
				<verse number="35">I woda spłynęła dokoła ołtarza. I napełniono wodą także rów.</verse>
				<verse number="36">A gdy nadszedł czas składania ofiary z pokarmów, prorok Eliasz zbliżył się i powiedział: PANIE, Boże Abrahama, Izaaka i Izraela, niech dziś poznają, że ty jesteś Bogiem w Izraelu, a ja twoim sługą, i że na twoje słowo uczyniłem to wszystko.</verse>
				<verse number="37">Wysłuchaj mnie, PANIE, wysłuchaj mnie, aby ten lud poznał, że ty, PANIE, [jesteś] Bogiem i że ty z powrotem nawróciłeś jego serca.</verse>
				<verse number="38">Wtedy spadł ogień PANA i pochłonął ofiarę całopalną i drwa, i kamienie, i proch. A wodę, która była w rowie, wysuszył.</verse>
				<verse number="39">Kiedy cały lud to zobaczył, [wszyscy] upadli na twarz i mówili: PAN jest Bogiem! PAN jest Bogiem!</verse>
				<verse number="40">Wtedy Eliasz powiedział do nich: Chwytajcie proroków Baala, niech żaden z nich nie ujdzie. I schwytano ich. A Eliasz sprowadził ich do potoku Kiszon i tam ich zabił.</verse>
				<verse number="41">Potem Eliasz powiedział do Achaba: Idź, jedz i pij. Słychać bowiem szum ulewnego deszczu.</verse>
				<verse number="42">Achab poszedł więc jeść i pić. A Eliasz wstąpił na szczyt Karmelu. Następnie padł na ziemię i włożył twarz między kolana;</verse>
				<verse number="43">I powiedział do swego sługi: Idź teraz i popatrz w stronę morza. Ten poszedł, popatrzył i powiedział: Nie ma nic. Wtedy powiedział: [Idź i] wracaj siedem razy.</verse>
				<verse number="44">A za siódmym [razem] powiedział: Oto mała chmurka, jak dłoń człowieka, podnosi się z morza. Wtedy polecił mu: Idź, powiedz Achabowi: Zaprzęgaj [rydwan] i zjeżdżaj, aby cię deszcz nie zatrzymał.</verse>
				<verse number="45">Tymczasem niebo zaćmiło się od chmur i wiatru i spadł ulewny deszcz. Achab zaś wsiadł [do rydwanu] i pojechał do Jizreel.</verse>
				<verse number="46">A ręka PANA była nad Eliaszem. Przepasał swoje biodra i pobiegł przed Achabem, aż przybył do Jizreel.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Wtedy Achab opowiedział Jezabel o wszystkim, co Eliasz uczynił, oraz o tym, jak zabił mieczem wszystkich proroków.</verse>
				<verse number="2">Jezabel wysłała więc posłańca do Eliasza ze słowami: Niech to mi uczynią bogowie i tamto dorzucą, jeśli jutro o tym czasie twojego życia nie uczynię takim jak życie jednego z nich.</verse>
				<verse number="3">Kiedy to zrozumiał, wstał i odszedł, aby [ocalić] swoje życie. Przybył do Beer-Szeby, która należy do Judy, i zostawił tam swego sługę.</verse>
				<verse number="4">A sam poszedł na pustynię na jeden dzień drogi, a gdy tam doszedł, usiadł pod jałowcem i życzył sobie śmierci, mówiąc: Dosyć już, PANIE. Zabierz moją duszę, bo nie jestem lepszy od swoich ojców.</verse>
				<verse number="5">Potem położył się i zasnął pod tym jałowcem. A wtedy Anioł dotknął go i powiedział mu: Wstań i jedz.</verse>
				<verse number="6">A gdy spojrzał, oto przy jego głowie leżał placek pieczony na węgielkach i dzban wody. Jadł więc i pił, i znowu się położył.</verse>
				<verse number="7">Anioł PANA wrócił ponownie, dotknął go i powiedział: Wstań i jedz, bo masz przed sobą daleką drogę.</verse>
				<verse number="8">Wstał więc i jadł, i pił, i szedł dzięki mocy tego pokarmu czterdzieści dni i czterdzieści nocy aż do Horebu, góry Boga.</verse>
				<verse number="9">Tam wszedł do jaskini, gdzie przenocował. A oto słowo PANA doszło do niego: Co tu robisz, Eliaszu?</verse>
				<verse number="10">Odpowiedział: Byłem bardzo gorliwy względem PANA, Boga zastępów. Synowie Izraela bowiem porzucili twoje przymierze, zburzyli twoje ołtarze i pomordowali mieczem twoich proroków. Ja sam tylko pozostałem i szukają mojej duszy, aby mi ją odebrać.</verse>
				<verse number="11">Wtedy on powiedział: Wyjdź, stań na górze przed PANEM. A oto PAN przechodził, a potężny i gwałtowny wiatr rozrywał góry i kruszył skały przed PANEM, [ale] PAN nie był w tym wietrze. Po wietrze było trzęsienie ziemi, [ale] PAN nie był i w tym trzęsieniu ziemi.</verse>
				<verse number="12">Po trzęsieniu ziemi był ogień, [ale] PAN nie był w ogniu. A po tym ogniu był cichy i delikatny głos.</verse>
				<verse number="13">Gdy Eliasz go usłyszał, zasłonił płaszczem swoją twarz, wyszedł i stanął u wejścia do jaskini. A oto głos przemówił do niego: Co tu robisz, Eliaszu?</verse>
				<verse number="14">A on odpowiedział: Byłem bardzo gorliwy względem PANA, Boga zastępów. Synowie Izraela bowiem porzucili twoje przymierze, zburzyli twoje ołtarze i pomordowali mieczem twoich proroków. Ja sam tylko pozostałem i szukają mojej duszy, aby mi ją odebrać.</verse>
				<verse number="15">Ale PAN powiedział do niego: Idź, wróć tą samą drogą na pustynię Damaszku. A kiedy [tam] przybędziesz, namaścisz Chazaela na króla nad Syrią.</verse>
				<verse number="16">A Jehu, syna Nimsziego, namaścisz na króla nad Izraelem. Elizeusza zaś, syna Szafata, z Abel-Mechola, namaścisz na proroka po tobie.</verse>
				<verse number="17">I stanie się tak, że ktokolwiek uniknie miecza Chazaela, tego zabije Jehu, a ktokolwiek uniknie miecza Jehu, [tego] zabije Elizeusz.</verse>
				<verse number="18">Jednak zachowałem sobie w Izraelu siedem tysięcy, których kolana nie zginały się przed Baalem i których usta nie całowały go.</verse>
				<verse number="19">Odszedł więc stamtąd i znalazł Elizeusza, syna Szafata, gdy orał. Dwanaście zaprzęgów [wołów szło] przed nim, a on [był] przy dwunastym. Eliasz przeszedł obok niego i wrzucił na niego swój płaszcz.</verse>
				<verse number="20">Wtedy opuścił woły, pobiegł za Eliaszem i powiedział: Pozwól mi ucałować swego ojca i swoją matkę, a pójdę za tobą. Odpowiedział: Idź, wróć. Cóż bowiem ci uczyniłem?</verse>
				<verse number="21">Odszedł więc od niego, wziął zaprzęg wołów i zabił je. A na sprzęcie tych wołów ugotował ich mięso i dał ludowi, a oni jedli. Potem wstał i poszedł za Eliaszem, i służył mu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Wtedy Ben-Hadad, król Syrii, zebrał całe swoje wojsko, a było z nim trzydzieści dwóch królów, konie i rydwany. Wyruszył, obległ Samarię i walczył przeciwko niej.</verse>
				<verse number="2">I wyprawił posłańców do Achaba, króla Izraela, do miasta, i powiedział mu: Tak mówi Ben-Hadad:</verse>
				<verse number="3">Twoje srebro i złoto są moje; także twoje żony i twoi najpiękniejsi synowie są moi.</verse>
				<verse number="4">Król Izraela odpowiedział: Według twego słowa, królu, mój panie – twój jestem ja i wszystko, co mam.</verse>
				<verse number="5">Potem posłańcy wrócili [do niego] i powiedzieli: Tak powiedział Ben-Hadad: Wprawdzie posłałem do ciebie [ludzi], aby ci powiedzieli: Oddasz swoje srebro i złoto, swoje żony i swoich synów oddasz mi.</verse>
				<verse number="6">Jednak jutro o tej porze poślę swoje sługi do ciebie. Oni przeszukują twój dom i domy twoich sług, a wszystko, co jest cenne w twoich oczach, wezmą w ręce i zabiorą.</verse>
				<verse number="7">Król Izraela zwołał więc wszystkich starszych ziemi i powiedział [im]: Rozważcie, proszę, i zobaczcie, że ten [człowiek] szuka nieszczęścia. Posłał bowiem do mnie po moje żony i moich synów, po moje srebro i złoto, a nie odmówiłem mu.</verse>
				<verse number="8">Wszyscy starsi i cały lud odpowiedzieli: Nie słuchaj [go] i nie gódź się.</verse>
				<verse number="9">Odpowiedział więc posłom Ben-Hadada: Powiedzcie królowi, memu panu: Wszystko, czego na początku żądałeś od swego sługi, uczynię. Lecz tej rzeczy nie mogę uczynić. Posłańcy odeszli i zanieśli mu odpowiedź.</verse>
				<verse number="10">Ben-Hadad znowu posłał do niego [sługi] i powiedział: Niech mi to uczynią bogowie i tamto dorzucą, jeśli starczy prochu Samarii po pełnej garści dla każdego spośród całego ludu, który idzie za mną.</verse>
				<verse number="11">Król Izraela odpowiedział: Powiedzcie [mu]: Niech się nie chlubi ten, kto zapina [pas], jak ten, kto go odpina.</verse>
				<verse number="12">A gdy [Ben]- [Hadad] usłyszał to słowo – a właśnie pił z królami w namiotach – powiedział do swoich sług: Ruszajcie. I ruszyli na miasto.</verse>
				<verse number="13">A oto pewien prorok przyszedł do Achaba, króla Izraela, i powiedział: Tak mówi PAN: Czy widzisz cały ten wielki tłum? Oto wydam go dziś w twoje ręce, abyś wiedział, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Achab zapytał: Przez kogo? Odpowiedział: Tak mówi PAN: Przez sługi książąt prowincji. Zapytał dalej: Kto rozpocznie bitwę? Odpowiedział mu: Ty.</verse>
				<verse number="15">Dokonał więc przeglądu sług książąt prowincji i [było] ich dwustu trzydziestu dwóch. A po nich policzył cały lud, wszystkich synów Izraela, i było ich siedem tysięcy.</verse>
				<verse number="16">I wyruszyli w południe. A Ben-Hadad oddawał się pijaństwu w namiotach, a z nim trzydziestu dwóch królów, którzy go wspierali.</verse>
				<verse number="17">Wyszli więc jako pierwsi słudzy książąt prowincji. Gdy Ben-Hadad posłał [sługę], powiedziano mu: Ludzie wyszli z Samarii.</verse>
				<verse number="18">Polecił: Jeśli wyszli [prosić] o pokój, pojmijcie ich żywych, również jeśli wyszli walczyć, pojmijcie ich żywych.</verse>
				<verse number="19">Wyszli więc z miasta słudzy książąt prowincji oraz wojsko razem z nimi.</verse>
				<verse number="20">A każdy pokonał swego przeciwnika, tak że Syryjczycy uciekli, a Izrael ich ścigał. Ben-Hadad, król Syrii, również uciekł na koniu i z jeźdźcami.</verse>
				<verse number="21">Potem król Izraela wyruszył i pobił konie i rydwany, a zadał Syryjczykom wielką klęskę.</verse>
				<verse number="22">Prorok znowu przyszedł do króla Izraela i powiedział mu: Idź, wzmocnij się, rozważ i zastanów się, co masz czynić. Po roku bowiem król Syrii nadciągnie przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="23">Wtedy słudzy króla Syrii powiedzieli do niego: Ich bogowie są bogami gór, dlatego nas pokonali. Walczmy jednak z nimi na równinie i na pewno ich pokonamy.</verse>
				<verse number="24">Tak więc uczyń: Usuń każdego z królów z jego stanowiska, a na ich miejsce ustanów dowódców.</verse>
				<verse number="25">Następnie odlicz sobie wojska takiego jak [to] wojsko, które ci poległo, koni jak tamte konie i rydwanów jak tamte rydwany. Wtedy stoczymy z nimi bitwę na równinie i na pewno ich pokonamy. I posłuchał ich głosu, i tak uczynił.</verse>
				<verse number="26">A gdy upłynął rok, Ben-Hadad dokonał przeglądu Syryjczyków i nadciągnął do Afek, aby walczyć z Izraelem.</verse>
				<verse number="27">Również u synów Izraela dokonano przeglądu, a gdy się zebrali, wyruszyli przeciwko nim. I synowie Izraela rozbili obóz przed nimi jak dwa małe stadka kóz. Syryjczycy zaś napełnili ziemię.</verse>
				<verse number="28">Wtedy przyszedł mąż Boży i mówił do króla Izraela: Tak mówi PAN: Ponieważ Syryjczycy powiedzieli: PAN jest Bogiem gór, a nie jest Bogiem równin, wydam cały ten wielki tłum w twoje ręce, abyście wiedzieli, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="29">Obozowali jedni naprzeciw drugich przez siedem dni. A siódmego dnia stoczyli bitwę i synowie Izraela pobili w jednym dniu sto tysięcy pieszych spośród Syryjczyków.</verse>
				<verse number="30">Pozostali zaś uciekli do Afek, do miasta, i runął mur na dwadzieścia siedem tysięcy pozostałych mężczyzn. Ben-Hadad uciekł i wszedł do miasta, gdzie [ukrył się] w wewnętrznej komnacie.</verse>
				<verse number="31">Wtedy jego słudzy powiedzieli mu: Oto słyszeliśmy, że królowie domu Izraela są królami miłosiernymi. Pozwól, proszę, że włożymy wory na nasze biodra, powrozy na nasze głowy i wyjdziemy do króla Izraela, może zostawi nas przy życiu.</verse>
				<verse number="32">Opasali więc worami swoje biodra, [włożyli] powrozy na swoje głowy, przyszli do króla Izraela i powiedzieli: Ben-Hadad, twój sługa, mówi: Proszę, zachowaj moją duszę przy życiu. Zapytał: Czy jeszcze żyje? To jest mój brat.</verse>
				<verse number="33">Ci ludzie wzięli to za dobry znak i szybko podchwycili [to słowo] od niego, i powiedzieli: Twój brat Ben-Hadad. On zaś powiedział: Idźcie i przyprowadźcie go. Ben-Hadad wyszedł więc do niego i kazał mu wsiąść na rydwan.</verse>
				<verse number="34">[Ben]- [Hadad] powiedział do niego: Miasta, które mój ojciec zabrał twemu ojcu, zwrócę, a ty uczynisz sobie ulice w Damaszku, jak uczynił mój ojciec w Samarii. [I odpowiedział]: Puszczę cię wolno na podstawie tego przymierza. Tak więc zawarł z nim przymierze i puścił go wolno.</verse>
				<verse number="35">Wtedy pewien mąż spośród synów proroków powiedział do swego bliźniego na słowo PANA: Uderz mnie, proszę. Ale ten człowiek nie chciał go uderzyć.</verse>
				<verse number="36">I powiedział mu: Ponieważ nie posłuchałeś głosu PANA, oto gdy tylko odejdziesz ode mnie, zabije cię lew. A gdy odszedł od niego, spotkał go lew i zabił go.</verse>
				<verse number="37">Potem spotkał drugiego mężczyznę i powiedział mu: Uderz mnie, proszę. Człowiek ten tak go uderzył, że go zranił.</verse>
				<verse number="38">Prorok poszedł więc i czekał na króla na drodze, i zmienił swój wygląd dzięki zasłonie na twarzy.</verse>
				<verse number="39">A gdy król przejeżdżał, zawołał do króla: Twój sługa wszedł w sam środek bitwy, a oto podszedł pewien mężczyzna i przyprowadził do mnie człowieka, i powiedział: Pilnuj tego człowieka. Jeśli ci się wymknie, zapłacisz swoim życiem za jego życie albo zapłacisz talent srebra.</verse>
				<verse number="40">A gdy twój sługa zajął się tym i owym, on zniknął. Król Izraela powiedział do niego: Taki [jest] twój wyrok, ty sam rozstrzygnąłeś [tę sprawę].</verse>
				<verse number="41">Wtedy on szybko zdjął zasłonę z twarzy i król Izraela rozpoznał, że jest on jednym z proroków.</verse>
				<verse number="42">I powiedział do niego: Tak mówi PAN: Ponieważ wypuściłeś ze swojej ręki człowieka przeznaczonego na śmierć, swoim życiem zapłacisz za jego życie i swoim ludem za jego lud.</verse>
				<verse number="43">Król Izraela odszedł więc do swego domu smutny i rozgniewany i przybył do Samarii.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach miała miejsce taka sprawa: Nabot Jizreelita miał winnicę, która znajdowała się w Jizreel obok pałacu Achaba, króla Samarii.</verse>
				<verse number="2">I Achab powiedział do Nabota: Daj mi swoją winnicę, abym zrobił sobie z niej ogród warzywny, gdyż [leży] ona blisko mojego domu. Dam ci za nią lepszą winnicę albo – jeśli wolisz – dam ci pieniędzy według wartości.</verse>
				<verse number="3">Nabot odpowiedział Achabowi: Nie daj, PANIE, abym ci dał dziedzictwo swoich ojców.</verse>
				<verse number="4">Achab przyszedł więc do swego domu smutny i zagniewany z powodu słów, które Nabot Jizreelita wypowiedział do niego: Nie dam ci dziedzictwa swoich ojców. I położył się na swoim łożu, odwrócił swoją twarz i nie jadł chleba.</verse>
				<verse number="5">Wtedy przyszła do niego Jezabel, jego żona, i zapytała go: Czemu twój duch jest tak smutny, że nie [chcesz] jeść chleba?</verse>
				<verse number="6">Odpowiedział jej: Bo rozmawiałem z Nabotem Jizreelitą i powiedziałem mu: Daj mi swoją winnicę za pieniądze albo – jeśli chcesz – dam ci za nią [inną] winnicę. Lecz [on] odpowiedział: Nie dam ci swojej winnicy.</verse>
				<verse number="7">Jego żona Jezabel powiedziała do niego: Czyż nie ty teraz sprawujesz [władzę] nad królestwem Izraela? Wstań, jedz chleb i bądź dobrej myśli. Ja dam ci winnicę Nabota Jizreelity.</verse>
				<verse number="8">Napisała więc listy w imieniu Achaba, opieczętowała [je] jego pieczęcią i wysłała te listy do starszych i do dostojników, którzy [byli] w jego mieście i mieszkali z Nabotem.</verse>
				<verse number="9">W listach tak napisała: Ogłoście post i posadźcie Nabota przed ludem.</verse>
				<verse number="10">I postawcie przed nim dwóch synów Beliala, aby zaświadczyli przeciwko niemu, mówiąc: Złorzeczyłeś Bogu i królowi. Potem wyprowadźcie go i ukamienujcie, aby umarł.</verse>
				<verse number="11">I mężczyźni tego miasta, mianowicie starsi i dostojnicy mieszkający w jego mieście, uczynili tak, jak im poleciła Jezabel, zgodnie z tym, co [było] napisane w listach, które do nich wysłała.</verse>
				<verse number="12">Ogłosili post i posadzili Nabota przed ludem.</verse>
				<verse number="13">Potem przyszło dwóch synów Beliala i usiadło przed nim. Ci niegodziwi ludzie zaświadczyli przeciwko niemu, [czyli] przeciw Nabotowi, przed ludem, mówiąc: Nabot złorzeczył Bogu i królowi. I wyprowadzili go za miasto, i ukamienowali go, i umarł.</verse>
				<verse number="14">I posłali do Jezabel wiadomość: Nabot został ukamienowany i umarł.</verse>
				<verse number="15">A gdy Jezabel usłyszała, że Nabot został ukamienowany i umarł, powiedziała do Achaba: Wstań, weź w posiadanie winnicę Nabota Jizreelity, której nie chciał dać ci za pieniądze. Nabot bowiem nie żyje, ale umarł.</verse>
				<verse number="16">Kiedy Achab usłyszał, że Nabot umarł, wstał i poszedł do winnicy Nabota Jizreelity, aby ją wziąć w posiadanie.</verse>
				<verse number="17">Wtedy słowo PANA doszło do Eliasza Tiszbity:</verse>
				<verse number="18">Wstań, zejdź naprzeciw Achaba, króla Izraela, który przebywa w Samarii. Oto [jest] w winnicy Nabota, do której zszedł, aby ją wziąć w posiadanie.</verse>
				<verse number="19">I powiesz takie słowa: Tak mówi PAN: Czy zabiłeś i wziąłeś w posiadanie? Powiesz mu jeszcze: Tak mówi PAN: Na miejscu, gdzie psy lizały krew Nabota, psy będą lizać twoją krew, właśnie twoją.</verse>
				<verse number="20">Achab powiedział do Eliasza: Już mnie znalazłeś, mój wrogu? Odpowiedział: Znalazłem, gdyż zaprzedałeś się, aby czynić zło na oczach PANA.</verse>
				<verse number="21">Oto sprowadzę na ciebie zło i usunę twoich potomków, i wytępię z domu Achaba każdego, aż do najmniejszego szczenięcia, każdego więźnia i opuszczonego w Izraelu.</verse>
				<verse number="22">I postąpię z twoim domem jak z domem Jeroboama, syna Nebata, i z domem Baszy, syna Achiasza, z powodu obrazy, którą pobudziłeś mnie do gniewu i przywiodłeś Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="23">Także o Jezabel PAN powiedział: Psy zjedzą Jezabel przy murze Jizreel.</verse>
				<verse number="24">Tego, kto z domu Achaba umrze w mieście, zjedzą psy, a tego, kto umrze na polu, zjedzą ptaki powietrzne.</verse>
				<verse number="25">Nie było bowiem nikogo takiego jak Achab, kto by się zaprzedał, aby czynić niegodziwość na oczach PANA, do czego skłoniła go Jezabel, jego żona.</verse>
				<verse number="26">Postępował bardzo obrzydliwie, chodząc za bożkami całkowicie tak samo, jak czynili Amoryci, których PAN wygnał przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="27">Kiedy Achab usłyszał te słowa, rozdarł swoje szaty, włożył wór na swoje ciało, pościł, spał w worze i chodził pokornie.</verse>
				<verse number="28">Wtedy słowo PANA doszło do Eliasza Tiszbity:</verse>
				<verse number="29">Czy widziałeś, jak Achab upokorzył się przede mną? Ponieważ upokorzył się przede mną, nie sprowadzę tego nieszczęścia za jego dni; [ale] sprowadzę nieszczęście na jego dom za dni jego syna.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">A przez trzy lata nie było wojny między Syrią a Izraelem.</verse>
				<verse number="2">I w trzecim roku Jehoszafat, król Judy, przyjechał do króla Izraela.</verse>
				<verse number="3">Wtedy król Izraela powiedział do swoich sług: Czy wiecie, że Ramot-Gilead należy do nas? A my zwlekamy z odebraniem go z ręki króla Syrii.</verse>
				<verse number="4">Zapytał więc Jehoszafata: Czy wyruszysz ze mną na wojnę do Ramot-Gilead? Jehoszafat odpowiedział królowi Izraela: Ja tak, jak i ty, mój lud tak, jak i twój lud, moje konie, jak i twoje konie.</verse>
				<verse number="5">Jehoszafat powiedział jeszcze królowi Izraela: Zapytaj dziś, proszę, o słowo PANA.</verse>
				<verse number="6">Król Izraela zebrał więc około czterystu proroków i zapytał ich: Czy mam wyruszyć na wojnę do Ramot-Gilead, czy mam [tego] zaniechać? Odpowiedzieli mu: Wyrusz, bo PAN wyda [je] w ręce króla.</verse>
				<verse number="7">Ale Jehoszafat zapytał: Czy nie ma tu jeszcze jakiegoś proroka PANA, abyśmy mogli go zapytać?</verse>
				<verse number="8">Król Izraela odpowiedział Jehoszafatowi: Jest jeszcze jeden człowiek, przez którego moglibyśmy radzić się PANA, ale ja go nienawidzę, bo nie prorokuje mi nic dobrego, tylko to, co złe. Jest to Micheasz, syn Jimli. Jehoszafat powiedział: Niech król tak nie mówi.</verse>
				<verse number="9">Wtedy król Izraela zawołał pewnego dworzanina i polecił mu: Przyprowadź tu szybko Micheasza, syna Jimli.</verse>
				<verse number="10">Tymczasem król Izraela i Jehoszafat, król Judy, siedzieli na swoich tronach ubrani w królewskie szaty na placu przed wejściem do bramy Samarii, a przed nimi prorokowali wszyscy prorocy.</verse>
				<verse number="11">A Sedekiasz, syn Kenaany, sporządził sobie żelazne rogi i powiedział: Tak mówi PAN: Nimi będziesz bódł Syryjczyków, aż ich wytępisz.</verse>
				<verse number="12">Tak samo prorokowali wszyscy prorocy, mówiąc: Wyrusz do Ramot-Gilead, a poszczęści ci się. PAN bowiem wyda je w ręce króla.</verse>
				<verse number="13">Wtedy posłaniec, który poszedł, aby przywołać Micheasza, powiedział do niego: Oto teraz słowa proroków jednomyślnie przekazują królowi to, co dobre. Niech twoje słowo, proszę, będzie jak słowo jednego z nich i mów to, co dobre.</verse>
				<verse number="14">Micheasz odpowiedział: Jak żyje PAN, będę mówił to, co PAN mi powie.</verse>
				<verse number="15">A gdy przyszedł do króla, król powiedział do niego: Micheaszu, czy mamy wyruszyć na wojnę do Ramot-Gilead, czy mamy [tego] zaniechać? Odpowiedział: Wyrusz, a poszczęści ci się. PAN bowiem wyda je w ręce króla.</verse>
				<verse number="16">I król powiedział do niego: Ileż razy mam cię zaprzysięgać, abyś mi nie mówił nic innego [jak tylko] prawdę w imieniu PANA?</verse>
				<verse number="17">Powiedział więc: Widziałem całego Izraela rozproszonego po górach jak owce niemające pasterza. A PAN powiedział: Oni nie mają pana. Niech każdy wraca do swego domu w pokoju.</verse>
				<verse number="18">Wtedy król Izraela powiedział do Jehoszafata: Czy nie mówiłem ci, że nie będzie mi prorokować nic dobrego, tylko to, co złe?</verse>
				<verse number="19">[Tamten] powiedział: Słuchaj więc słowa PANA: Widziałem PANA siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy.</verse>
				<verse number="20">I PAN zapytał: Kto zwiedzie Achaba, aby wyruszył do Ramot-Gilead i poległ tam? I jeden mówił tak, a drugi inaczej.</verse>
				<verse number="21">Wtedy wystąpił duch i stanął przed PANEM, mówiąc: Ja go zwiodę. PAN go zapytał: Jak?</verse>
				<verse number="22">Odpowiedział: Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. [PAN] mu powiedział: Zwiedziesz [go], na pewno ci się uda. Idź i tak uczyń.</verse>
				<verse number="23">Teraz więc PAN włożył ducha kłamliwego w usta tych wszystkich twoich proroków, gdyż PAN zapowiedział ci nieszczęście.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Sedekiasz, syn Kenaany, podszedł do Micheasza i uderzył go w policzek, mówiąc: Którędy odszedł ode mnie Duch PANA, aby mówić z tobą?</verse>
				<verse number="25">Micheasz odpowiedział: Ty sam to zobaczysz tego dnia, kiedy wejdziesz do najskrytszej komnaty, aby się ukryć.</verse>
				<verse number="26">Król Izraela powiedział: Weź Micheasza i zaprowadź go do Amona, namiestnika miasta, i do Joasza, syna króla.</verse>
				<verse number="27">I powiesz: Tak mówi król: Wtrąćcie tego [człowieka] do więzienia i żywcie go chlebem utrapienia i wodą ucisku, aż wrócę w pokoju.</verse>
				<verse number="28">Ale Micheasz odpowiedział: Jeśli rzeczywiście wrócisz w pokoju, to PAN nie mówił przeze mnie. I dodał: Słuchajcie wszyscy ludzie.</verse>
				<verse number="29">Tak więc król Izraela i Jehoszafat, król Judy, wyruszyli do Ramot-Gilead.</verse>
				<verse number="30">I król Izraela powiedział do Jehoszafata: Przebiorę się i pójdę na bitwę, ty zaś ubierz się w swoje szaty. Następnie król Izraela przebrał się i poszedł na bitwę.</verse>
				<verse number="31">A król Syrii rozkazał swoim trzydziestu dwom dowódcom rydwanów: Nie walczcie ani z małym, ani z wielkim, tylko z samym królem Izraela.</verse>
				<verse number="32">A gdy dowódcy rydwanów zobaczyli Jehoszafata, powiedzieli: Na pewno on jest królem Izraela. I zwrócili się przeciwko niemu, aby z nim walczyć, ale Jehoszafat wydał okrzyk.</verse>
				<verse number="33">Kiedy dowódcy rydwanów zobaczyli, że on nie jest królem Izraela, odstąpili od niego.</verse>
				<verse number="34">A pewien mężczyzna na ślepo naciągnął łuk i ugodził króla Izraela między spojenia pancerza. A ten powiedział swojemu woźnicy: Zawróć i wywieź mnie z pola bitwy, bo jestem ranny.</verse>
				<verse number="35">I bitwa wzmogła się tego dnia. Król stał w rydwanie naprzeciw Syryjczyków i wieczorem umarł, a krew spływała z [jego] rany na dno rydwanu.</verse>
				<verse number="36">O zachodzie słońca w obozie wydano rozkaz: Każdy do swego miasta i każdy do swojej ziemi.</verse>
				<verse number="37">Tak więc król umarł i przywieziono go do Samarii, i pogrzebano go w Samarii.</verse>
				<verse number="38">A gdy myto rydwan w sadzawce Samarii, psy lizały jego krew, myto także jego zbroję, według słowa PANA, które zapowiedział.</verse>
				<verse number="39">A pozostałe sprawy Achaba i wszystko, co uczynił, oraz dom z kości słoniowej, który wzniósł, a także wszystkie miasta, które zbudował – czy nie są opisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="40">I Achab zasnął ze swymi ojcami, a królował jego syn Achazjasz w jego miejsce.</verse>
				<verse number="41">A Jehoszafat, syn Asy, zaczął królować nad Judą w czwartym roku Achaba, króla Izraela.</verse>
				<verse number="42">Jehoszafat miał trzydzieści pięć lat, gdy zaczął królować, a dwadzieścia pięć lat królował w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Azuba [i była] córką Szilchiego.</verse>
				<verse number="43">I szedł wszystkimi drogami Asy, swego ojca, i nie zboczył z nich, czyniąc to, co było dobre w oczach PANA. Jednak wyżyn nie usunięto. Lud bowiem jeszcze składał ofiary i palił kadzidło na wyżynach.</verse>
				<verse number="44">Jehoszafat także zawarł pokój z królem Izraela.</verse>
				<verse number="45">A pozostałe sprawy Jehoszafata i jego potęga, którą pokazywał, i to, jak walczył – czyż nie są zapisane w kronikach królów Judy?</verse>
				<verse number="46">Usunął też z ziemi resztę sodomitów, którzy pozostali za dni Asy, jego ojca.</verse>
				<verse number="47">W tym czasie nie [było] króla w Edomie. Królem był namiestnik.</verse>
				<verse number="48">Jehoszafat zbudował okręty Tarszisz, aby płynęły do Ofiru po złoto. Lecz nie dopłynęły, bo okręty rozbiły się w Esjon-Geber.</verse>
				<verse number="49">Wtedy Achazjasz, syn Achaba, powiedział do Jehoszafata: Niech moi słudzy płyną na okrętach z twoimi sługami. Ale Jehoszafat nie chciał.</verse>
				<verse number="50">I Jehoszafat zasnął ze swymi ojcami, i został pogrzebany wraz z nimi w mieście Dawida, swego ojca. W jego miejsce królował jego syn Joram.</verse>
				<verse number="51">Achazjasz, syn Achaba, zaczął królować nad Izraelem w Samarii w siedemnastym roku Jehoszafata, króla Judy, i królował nad Izraelem dwa lata.</verse>
				<verse number="52">Czynił to, co złe w oczach PANA, idąc drogą swego ojca, drogą swej matki i drogą Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="53">Służył bowiem Baalowi, oddawał mu pokłon i pobudzał do gniewu PANA, Boga Izraela, według wszystkiego, co czynił jego ojciec.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="12">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Po śmierci Achaba Moab zbuntował się przeciw Izraelowi.</verse>
				<verse number="2">A Achazjasz wypadł przez kratę swej górnej komnaty w Samarii i zachorował. Wyprawił więc posłańców, mówiąc im: Idźcie i zapytajcie Belzebuba, boga Ekronu, czy wyzdrowieję z tej choroby.</verse>
				<verse number="3">Lecz Anioł PANA powiedział do Eliasza Tiszbity: Wstań, wyjdź naprzeciw posłańcom króla Samarii i powiedz im: Czyż nie ma Boga w Izraelu, że idziecie radzić się Belzebuba, boga Ekronu?</verse>
				<verse number="4">Dlatego tak mówi PAN: Z łoża, na które się położyłeś, już nie wstaniesz, ale na pewno umrzesz. I Eliasz odszedł.</verse>
				<verse number="5">A gdy posłańcy wrócili do niego, zapytał ich: Czemu wróciliście?</verse>
				<verse number="6">Odpowiedzieli mu: [Pewien] człowiek wyszedł nam naprzeciw i powiedział do nas: Idźcie, wróćcie do króla, który was posłał, i powiedzcie mu: Tak mówi PAN: Czyż nie ma Boga w Izraelu, że posyłasz posłańców, aby się radzić Belzebuba, boga Ekronu? Z tego powodu z łoża, na którym się położyłeś, nie wstaniesz, ale na pewno umrzesz.</verse>
				<verse number="7">I zapytał ich: Jak wyglądał ten człowiek, który wyszedł wam naprzeciw i powiedział do was te słowa?</verse>
				<verse number="8">Odpowiedzieli mu: Był to owłosiony mężczyzna, przepasany skórzanym pasem na biodrach. I powiedział: To Eliasz Tiszbita.</verse>
				<verse number="9">Posłał więc do niego pięćdziesiątnika wraz z jego pięćdziesięcioma. Ten podszedł do niego, a oto siedział na szczycie góry. Powiedział mu: Mężu Boży, król rozkazał, abyś zszedł.</verse>
				<verse number="10">Eliasz zaś odpowiedział pięćdziesiątnikowi: Jeśli jestem mężem Bożym, niech ogień spadnie z nieba i pochłonie ciebie oraz twoich pięćdziesięciu. Wtedy spadł ogień z nieba i pochłonął go oraz jego pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="11">Znowu posłał do niego drugiego pięćdziesiątnika wraz z jego pięćdziesięcioma. Ten powiedział do niego: Mężu Boży, tak mówi król: Zejdź natychmiast.</verse>
				<verse number="12">A Eliasz odpowiedział mu: Jeśli jestem mężem Bożym, niech spadnie ogień z nieba i pochłonie ciebie oraz twoich pięćdziesięciu. Wtedy ogień Boży spadł z nieba i pochłonął go oraz jego pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="13">Wtedy znowu posłał trzeciego pięćdziesiątnika wraz z jego pięćdziesięcioma. Poszedł więc trzeci pięćdziesiątnik, a gdy przybył, upadł na kolana przed Eliaszem i poprosił go pokornie: Mężu Boży, proszę, niech moje życie i życie twoich pięćdziesięciu sług będzie cenne w twoich oczach.</verse>
				<verse number="14">Oto ogień spadł z nieba i pochłonął dwóch poprzednich pięćdziesiątników wraz z ich pięćdziesięcioma. Teraz więc niech moje życie będzie cenne w twoich oczach.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Anioł PANA powiedział do Eliasza: Zejdź z nim, nie bój się go. Wstał więc i zszedł z nim do króla.</verse>
				<verse number="16">I powiedział mu: Tak mówi PAN: Ponieważ wysłałeś posłańców, aby radzić się Belzebuba, boga Ekronu, jakby nie było Boga w Izraelu, którego można pytać o jego słowo, z tego powodu z łoża, na którym się położyłeś, nie wstaniesz, ale na pewno umrzesz.</verse>
				<verse number="17">Umarł więc zgodnie ze słowem PANA, które wypowiedział Eliasz. A ponieważ nie miał syna, królował w jego miejsce Joram – w drugim roku Jorama, syna Jehoszafata, króla Judy.</verse>
				<verse number="18">A pozostałe dzieje Achazjasza, które czynił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Izraela?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I kiedy PAN miał unieść Eliasza wśród wichru do nieba, Eliasz wyruszył z Elizeuszem z Gilgal.</verse>
				<verse number="2">I Eliasz powiedział do Elizeusza: Proszę, zostań tu, bo PAN posyła mnie do Betel. Elizeusz odpowiedział: Jak żyje PAN i jak żyje twoja dusza, nie opuszczę cię. Przyszli więc do Betel.</verse>
				<verse number="3">Wtedy synowie proroków, którzy [byli] w Betel, wyszli do Elizeusza i zapytali go: Czy wiesz, że PAN dzisiaj zabierze twego pana znad twojej głowy? Odpowiedział: Wiem, [lecz] milczcie.</verse>
				<verse number="4">A Eliasz ponownie powiedział mu: Elizeuszu, proszę, zostań tu, bo PAN posyła mnie do Jerycha. Odpowiedział: Jak żyje PAN i jak żyje twoja dusza, nie opuszczę cię. Przyszli więc do Jerycha.</verse>
				<verse number="5">Wtedy synowie proroków, którzy byli w Jerychu, zapytali Elizeusza: Czy wiesz, że PAN dzisiaj zabierze twego pana znad twojej głowy? Odpowiedział: Tak, wiem, lecz milczcie.</verse>
				<verse number="6">Eliasz znowu powiedział mu: Proszę, zostań tu, bo PAN posyła mnie do Jordanu. Odpowiedział: Jak żyje PAN i jak żyje twoja dusza, nie opuszczę cię. Szli więc dalej obydwaj.</verse>
				<verse number="7">A pięćdziesięciu mężów spośród synów proroków poszło i stanęło naprzeciwko [nich] z daleka. Oni zaś obaj stanęli nad Jordanem.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Eliasz wziął swój płaszcz, zwinął go i uderzył nim wody, a one rozdzieliły się w obydwie strony, tak że przeszli obaj po suchej ziemi.</verse>
				<verse number="9">A gdy przeszli, Eliasz powiedział do Elizeusza: Proś [o to], co mam dla ciebie uczynić, zanim będę od ciebie zabrany. Elizeusz odpowiedział: Proszę, niech spocznie na mnie podwójna część twojego ducha;</verse>
				<verse number="10">On zaś powiedział: Poprosiłeś o trudną rzecz. Jeśli mnie zobaczysz, gdy będę zabierany od ciebie, tak ci się stanie. Lecz jeśli nie, to się nie stanie.</verse>
				<verse number="11">Kiedy więc szli i rozmawiali, oto ognisty rydwan i ogniste konie oddzieliły ich obu. I Eliasz wstąpił wśród wichru do nieba.</verse>
				<verse number="12">Elizeusz zaś zobaczył to i zawołał: Mój ojcze, mój ojcze! Rydwanie Izraela i jego jeźdźcze. I nie zobaczył go już więcej. Chwycił swoje szaty i rozdarł je na dwie części.</verse>
				<verse number="13">Potem podniósł płaszcz Eliasza, który spadł z niego, zawrócił i stanął nad brzegiem Jordanu;</verse>
				<verse number="14">I wziął płaszcz Eliasza, który spadł z niego, uderzył nim wody i powiedział: Gdzie jest PAN, Bóg Eliasza? Również gdy on uderzył nim wody, rozdzieliły się na dwie strony. I Elizeusz przeszedł.</verse>
				<verse number="15">A gdy synowie proroków, którzy [byli] w Jerychu, zobaczyli go z naprzeciwka, powiedzieli: Duch Eliasza spoczął na Elizeuszu. Wyruszyli mu więc naprzeciw i pokłonili mu się aż do ziemi.</verse>
				<verse number="16">I powiedzieli do niego: Oto teraz wśród twoich sług jest pięćdziesięciu dzielnych mężczyzn. Proszę, niech idą i niech szukają twego pana; może Duch PANA uniósł go i spuścił na jakąś górę albo w jakąś dolinę. Lecz on powiedział: Nie posyłajcie.</verse>
				<verse number="17">A gdy tak nalegali, aż do uprzykrzenia, powiedział: Poślijcie. Posłali więc tych pięćdziesięciu mężczyzn, którzy szukali przez trzy dni, lecz nie znaleźli go.</verse>
				<verse number="18">A gdy wrócili do niego – bo przebywał w Jerychu – powiedział do nich: Czyż nie mówiłem wam: Nie idźcie?</verse>
				<verse number="19">Potem ludzie tego miasta powiedzieli do Elizeusza: Oto położenie tego miasta jest dobre – jak ty, mój panie, widzisz. Lecz woda jest niedobra i ziemia nieurodzajna.</verse>
				<verse number="20">Wtedy powiedział: Przynieście mi nowy dzbanek i włóżcie do niego soli. I przynieśli mu.</verse>
				<verse number="21">Wówczas poszedł do źródła wód, wrzucił do niego sól i powiedział: Tak mówi PAN: Uzdrowiłem te wody, już nie wyjdzie stąd ani śmierć, ani nieurodzaj.</verse>
				<verse number="22">Wody więc zostały uzdrowione [i są takie] aż do dziś, według słowa Elizeusza, które wypowiedział.</verse>
				<verse number="23">Potem wyruszył stamtąd do Betel. A gdy podążał drogą, małe dzieci wyszły z miasta i naśmiewały się z niego, mówiąc mu: Wstąp łysy, wstąp łysy!</verse>
				<verse number="24">On zaś odwrócił się, spojrzał na nie i przeklął je w imieniu PANA. Wtedy dwie niedźwiedzice wyszły z lasu i rozszarpały czterdzieścioro dwoje dzieci spośród nich.</verse>
				<verse number="25">Stamtąd poszedł na górę Karmel, skąd wrócił do Samarii.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Joram, syn Achaba, zaczął królować nad Izraelem w Samarii w osiemnastym roku Jehoszafata, króla Judy, i królował dwanaście lat.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co złe w oczach PANA, choć nie tak jak jego ojciec i matka. Usunął bowiem posąg Baala, który sporządził jego ojciec.</verse>
				<verse number="3">Trwał jednak w grzechach Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu, [i] nie odstąpił od nich.</verse>
				<verse number="4">Mesza, król Moabu, był hodowcą owiec i dawał królowi Izraela sto tysięcy jagniąt oraz sto tysięcy baranów wraz z wełną.</verse>
				<verse number="5">Lecz kiedy Achab umarł, król Moabu zbuntował się przeciw królowi Izraela.</verse>
				<verse number="6">W tym samym dniu król Joram wyszedł z Samarii i dokonał przeglądu całego Izraela.</verse>
				<verse number="7">A gdy szedł, posłał do Jehoszafata, króla Judy, taką wiadomość: Król Moabu zbuntował się przeciwko mnie. Czy wyruszysz ze mną na wojnę przeciw Moabowi? Odpowiedział: Wyruszę. Ja tak, jak i ty, mój lud tak, jak i twój lud, moje konie tak, jak i twoje konie.</verse>
				<verse number="8">I zapytał: Którą drogą pójdziemy? Odpowiedział: Drogą przez pustynię Edomu.</verse>
				<verse number="9">Wyruszyli więc król Izraela, król Judy i król Edomu. A gdy krążyli drogą przez siedem dni, zabrakło wody dla wojska i dla bydła, które szło za nimi.</verse>
				<verse number="10">Wtedy król Izraela powiedział: Ach! Oto PAN zwołał tych trzech królów, aby oddać ich w ręce Moabu.</verse>
				<verse number="11">Lecz Jehoszafat rzekł: Czy nie ma tu proroka PANA, abyśmy przez niego radzili się PANA? Jeden ze sług króla Izraela odpowiedział: Jest tu Elizeusz, syn Szafata, który polewał wodą ręce Eliasza.</verse>
				<verse number="12">Jehoszafat powiedział: U niego jest słowo PANA. Poszli więc do niego – król Izraela, Jehoszafat i król Edomu.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Elizeusz powiedział do króla Izraela: Co ja mam z tobą? Idź do proroków swojego ojca i do proroków swojej matki. Król Izraela odpowiedział: Nie, bo PAN zwołał tych trzech królów, aby oddać ich w ręce Moabu.</verse>
				<verse number="14">Elizeusz odpowiedział: Jak żyje PAN zastępów, przed którego obliczem stoję, gdybym nie miał względu na Jehoszafata, króla Judy, nie zważałbym na ciebie ani bym na ciebie nie spojrzał.</verse>
				<verse number="15">Teraz jednak przyprowadźcie mi harfiarza. A gdy harfiarz grał, spoczęła na nim ręka PANA.</verse>
				<verse number="16">I powiedział: Tak mówi PAN: Wykopcie w tej dolinie dużo rowów.</verse>
				<verse number="17">Tak bowiem mówi PAN: Nie zobaczycie wiatru ani nie zobaczycie deszczu, a jednak ta dolina napełni się wodą tak, że będziecie pić wy, wasze trzody i wasze bydło.</verse>
				<verse number="18">Ale to jeszcze mało w oczach PANA. Wyda także Moabitów w wasze ręce.</verse>
				<verse number="19">Pobijecie wszystkie obwarowane miasta i wszystkie znaczne miasta, zetniecie wszystkie dobre drzewa, zasypiecie wszystkie źródła wód i spustoszycie każde dobre pole kamieniami.</verse>
				<verse number="20">Rankiem, w porze składania ofiary z pokarmów, oto przypłynęły wody od strony Edomu i ziemia napełniła się wodą.</verse>
				<verse number="21">Kiedy wszyscy Moabici usłyszeli, że królowie wyruszyli, aby walczyć z nimi, zwołali wszystkich zdolnych do noszenia zbroi, od najmłodszych do najstarszych, i stanęli na granicy.</verse>
				<verse number="22">Wstali rano, a gdy słońce wzeszło nad wodą, Moabici zobaczyli z naprzeciwka wodę czerwoną jak krew.</verse>
				<verse number="23">I powiedzieli: To krew! Z pewnością królowie pobili się i zabili jeden drugiego. Teraz więc po łupy, o Moabie!</verse>
				<verse number="24">A gdy przyszli do obozu Izraela, Izraelici powstali i pobili Moabitów, tak że ci uciekali przed nimi. Oni zaś szli naprzód, bijąc Moabitów.</verse>
				<verse number="25">Zburzyli miasta, na wszystkie dobre pola każdy rzucił swój kamień, aż je pokryli, zasypali wszystkie źródła wód i pościnali wszystkie dobre drzewa. Pozostały tylko kamienne mury Kir-Chareszet, ale procarze otoczyli je i zdobyli.</verse>
				<verse number="26">Kiedy król Moabu zobaczył, że nie podoła walce, wziął ze sobą siedmiuset mężczyzn dobywających miecz, aby się przebić do króla Edomu, ale nie zdołał.</verse>
				<verse number="27">Wziął więc swego pierworodnego syna, który miał królować w jego miejsce, i złożył go jako całopalenie na murze. Wtedy powstało wielkie oburzenie przeciw Izraelowi. Oni więc odstąpili od niego i wrócili do swej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A pewna kobieta spośród żon synów proroków wołała do Elizeusza: Twój sługa, mój mąż, umarł. Ty wiesz, że twój sługa bał się PANA. Lecz teraz przyszedł wierzyciel, aby zabrać moich dwóch synów jako niewolników.</verse>
				<verse number="2">Elizeusz zapytał ją: Co mogę uczynić dla ciebie? Powiedz mi, co masz w domu? Odpowiedziała: Twoja służąca nie ma nic więcej w domu prócz dzbana oliwy.</verse>
				<verse number="3">Powiedział: Idź, pożycz sobie naczynia z zewnątrz od wszystkich swoich sąsiadów, naczynia puste – niemało.</verse>
				<verse number="4">Potem wejdź [do domu], zamknij drzwi za sobą i za swymi synami i nalewaj do wszystkich tych naczyń, a napełnione odstaw.</verse>
				<verse number="5">Odeszła więc od niego, zamknęła drzwi za sobą i za swymi synami. Ci przynosili jej [naczynia], a ona nalewała.</verse>
				<verse number="6">Kiedy naczynia były pełne, powiedziała do swego syna: Przynieś mi jeszcze naczynie. Odpowiedział jej: Nie ma już naczyń. I oliwa przestała płynąć.</verse>
				<verse number="7">Potem przyszła i opowiedziała [o tym] mężowi Bożemu. On powiedział jej: Idź, sprzedaj oliwę i spłać dług. Z reszty zaś utrzymuj siebie i swoich synów.</verse>
				<verse number="8">Zdarzyło się pewnego dnia, że Elizeusz przechodził przez Szunem, gdzie mieszkała zacna kobieta, która zatrzymała go, aby spożył posiłek. Ilekroć więc tamtędy przechodził, wstępował do niej, by spożyć posiłek.</verse>
				<verse number="9">Wtedy powiedziała do swego męża: Oto teraz wiem, że ten człowiek, który tędy ciągle przechodzi, jest świętym mężem Bożym.</verse>
				<verse number="10">Zróbmy mały górny pokój i wstawmy tam dla niego łóżko, stół, krzesło i świecznik. I kiedy przyjdzie do nas, uda się tam.</verse>
				<verse number="11">Pewnego dnia, gdy tam przybył, udał się do tego pokoju i tam się położył.</verse>
				<verse number="12">I powiedział do Gehaziego, swego sługi: Zawołaj tę Szunamitkę. Zawołał ją i stanęła przed nim.</verse>
				<verse number="13">Wtedy mu rzekł: Powiedz jej: Oto troszczysz się i starasz się o wszystkie nasze potrzeby. Co chcesz, abym dla ciebie uczynił? Czy można przemówić za tobą do króla lub dowódcy wojska? Odpowiedziała: Ja mieszkam pośród swojego ludu.</verse>
				<verse number="14">On zapytał: Co więc można dla niej uczynić? Gehazi odpowiedział: Oto nie ma syna, a jej mąż jest stary.</verse>
				<verse number="15">Polecił więc: Zawołaj ją. Zawołał ją i stanęła w drzwiach.</verse>
				<verse number="16">I powiedział: O tej porze za rok będziesz piastowała syna. Odpowiedziała: Nie, mój panie, mężu Boży, nie oszukuj swojej służącej.</verse>
				<verse number="17">Ale kobieta poczęła i urodziła syna po roku o tej porze, jak jej powiedział Elizeusz.</verse>
				<verse number="18">A gdy chłopiec podrósł, wyszedł pewnego dnia do swego ojca, do żniwiarzy.</verse>
				<verse number="19">I zawołał do swego ojca: Moja głowa! Moja głowa! [On] zaś powiedział słudze: Zanieś go do jego matki.</verse>
				<verse number="20">Wziął go więc i zaniósł do jego matki. I siedział na jej kolanach aż do południa, a [potem] umarł.</verse>
				<verse number="21">Wtedy ona poszła na górę i położyła go na łóżku męża Bożego, zamknęła drzwi i wyszła.</verse>
				<verse number="22">Potem zawołała swego męża i powiedziała: Proszę cię, przyślij mi jednego ze sług i jedną oślicę. Pobiegnę aż do męża Bożego i wrócę.</verse>
				<verse number="23">On zapytał: Po co chcesz jechać do niego? Nie ma dziś ani nowiu, ani szabatu. Ale [ona] rzekła: [Będzie] dobrze.</verse>
				<verse number="24">Osiodłała więc oślicę i powiedziała do swego sługi: Popędzaj [ją] i jedź! Nie wstrzymuj jazdy dla mnie, chyba że ci rozkażę.</verse>
				<verse number="25">Wyruszyła więc i przyjechała do męża Bożego na górę Karmel. A gdy mąż Boży zobaczył ją z daleka, powiedział do Gehaziego, swego sługi: Oto owa Szunamitka.</verse>
				<verse number="26">Wybiegnij, proszę, na jej spotkanie i zapytaj ją: Czy masz się dobrze? Czy dobrze się ma twój mąż? Czy dobrze się ma twój syn? Odpowiedziała: Dobrze.</verse>
				<verse number="27">A gdy przyszła do męża Bożego na górę, objęła go za nogi. A Gehazi zbliżył się, aby ją odepchnąć. Lecz mąż Boży powiedział: Zostaw ją, bo jej dusza jest pogrążona w smutku, a PAN zataił to przede mną i nie oznajmił mi [tego].</verse>
				<verse number="28">Wtedy odezwała się: Czy prosiłam swego pana o syna? Czy nie powiedziałam: Nie oszukuj mnie?</verse>
				<verse number="29">Wtedy on powiedział do Gehaziego: Przepasz swoje biodra, weź moją laskę do ręki i idź. Jeśli spotkasz kogoś, nie pozdrawiaj go, a jeśli ktoś ciebie pozdrowi, nie odpowiadaj mu. Połóż moją laskę na twarzy chłopca.</verse>
				<verse number="30">Lecz matka [tego] chłopca powiedziała: Jak żyje PAN i jak żyje twoja dusza, nie opuszczę cię. Wstał więc i poszedł za nią.</verse>
				<verse number="31">Gehazi zaś wyprzedził ich i położył laskę na twarzy chłopca, lecz nie było ani głosu, ani słuchu. Wrócił więc naprzeciw niego i oznajmił mu: Chłopiec się nie obudził.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Elizeusz wszedł do domu, a oto zmarły chłopiec leżał na jego łóżku.</verse>
				<verse number="33">Wszedł więc, zamknął drzwi za nimi obydwoma i modlił się do PANA.</verse>
				<verse number="34">Następnie wszedł [na łóżko], położył się na chłopcu, przyłożył swoje usta do jego ust, swoje oczy do jego oczu i swoje ręce do jego rąk. I rozciągnął się na nim, a ciało chłopca się rozgrzało.</verse>
				<verse number="35">Potem wyszedł od niego, przechadzał się po domu tam i z powrotem, po czym wstąpił [do pokoju] i położył się na nim. Wtedy chłopiec kichnął siedem razy i otworzył oczy.</verse>
				<verse number="36">Wówczas zawołał Gehaziego i powiedział: Zawołaj Szunamitkę. Zawołał ją, a gdy przyszła do niego, powiedział: Zabierz swego syna.</verse>
				<verse number="37">Ona więc weszła, upadła u jego nóg i ukłoniła się aż do ziemi, potem zabrała swego syna i wyszła.</verse>
				<verse number="38">Następnie Elizeusz wrócił do Gilgal, a w tej ziemi panował głód. Gdy synowie proroków siedzieli przed nim, powiedział do swego sługi: Wstaw wielki kocioł i ugotuj zupę dla synów proroków.</verse>
				<verse number="39">Jeden [z nich] więc wyszedł na pole, aby nazbierać ziół, znalazł dzikie pnącze i narwał z niego pełen płaszcz dzikich owoców. Potem przyszedł i wkroił je do kotła z zupą, bo ich nie znano.</verse>
				<verse number="40">Następnie nalano tym mężczyznom do jedzenia. A gdy jedli tę zupę, zawołali: Śmierć w kotle, mężu Boży! I nie mogli jeść.</verse>
				<verse number="41">On zaś powiedział: Przynieście więc mąki. Wrzucił ją do kotła i powiedział: Nalej ludowi, aby jadł. I nie było już nic szkodliwego w kotle.</verse>
				<verse number="42">Pewien człowiek przyszedł z Baal-Szalisza i przyniósł mężowi Bożemu chleb z pierwocin [zbóż], dwadzieścia chlebów jęczmiennych i pełne kłosy świeżego zboża. On powiedział: Daj ludowi, aby jadł.</verse>
				<verse number="43">Ale jego sługa zapytał: Jak mam to położyć przed stu mężczyznami? Znowu powiedział: Daj ludowi, aby jadł. Tak bowiem mówi PAN: Będą jeść i jeszcze pozostanie.</verse>
				<verse number="44">Położył więc przed nimi, a ci jedli i jeszcze zostawili, według słowa PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Naaman, dowódca króla Syrii, był człowiekiem bardzo poważanym u swego pana i osobą czcigodną. Przez niego bowiem PAN dał wybawienie Syryjczykom. Był on także dzielnym wojownikiem, [ale] trędowatym.</verse>
				<verse number="2">Gdy pewnego razu Syryjczycy wyszli w gromadach, uprowadzili z ziemi Izraela małą dziewczynkę, a ona służyła żonie Naamana.</verse>
				<verse number="3">Powiedziała do swojej pani: O gdyby mój pan udał się do proroka, który jest w Samarii! Ten na pewno uzdrowiłby go z trądu.</verse>
				<verse number="4">[Naaman] poszedł więc i oznajmił to swemu panu: Tak a tak powiedziała dziewczynka, która jest z ziemi Izraela.</verse>
				<verse number="5">Na to król Syrii odpowiedział: Idź, jedź tam, a poślę list do króla Izraela. Wyruszył więc i wziął ze sobą dziesięć talentów srebra, sześć tysięcy [syklów] złota i dziesięć szat na zmianę.</verse>
				<verse number="6">I przyniósł list do króla Izraela o następującej treści: Kiedy ten list do ciebie dojdzie, wiedz, że posyłam do ciebie Naamana, swego sługę, abyś go uzdrowił z trądu.</verse>
				<verse number="7">A gdy król Izraela przeczytał list, rozdarł swoje szaty i powiedział: Czy ja jestem Bogiem, abym mógł uśmiercać i ożywiać, że ten posyła do mnie, abym uzdrowił człowieka z trądu? Zauważcie, proszę, i zobaczcie, że szuka on zaczepki ze mną.</verse>
				<verse number="8">Kiedy Elizeusz, mąż Boży, usłyszał, że król Izraela rozdarł swoje szaty, posłał do króla wiadomość: Czemu rozdarłeś swoje szaty? Niech on przyjdzie do mnie, a dowie się, że jest prorok w Izraelu.</verse>
				<verse number="9">Naaman przybył więc ze swymi końmi i swym rydwanem i stanął przed drzwiami domu Elizeusza.</verse>
				<verse number="10">Elizeusz zaś wysłał do niego posłańca z tymi słowami: Idź i umyj się siedem razy w Jordanie, a twoje ciało powróci do [zdrowia] i będziesz czysty.</verse>
				<verse number="11">Lecz Naaman rozgniewał się i odszedł, mówiąc: Oto myślałem sobie, że na pewno wyjdzie, stanie [przy mnie], wezwie imienia PANA, swego Boga, poruszy swoją ręką nad miejscem [trądu] i uzdrowi trędowatego.</verse>
				<verse number="12">Czyż Abana i Parpar, rzeki Damaszku, nie są lepsze od wszystkich wód Izraela? Czy nie mógłbym się w nich obmyć i być czysty? Odwrócił się więc i odjechał w gniewie.</verse>
				<verse number="13">Lecz jego słudzy podeszli i powiedzieli do niego: Mój ojcze, gdyby ten prorok rozkazał ci [zrobić] coś wielkiego, czy byś tego nie uczynił? Tym bardziej gdy ci powiedział: Obmyj się, a będziesz czysty.</verse>
				<verse number="14">Poszedł więc i zanurzył się w Jordanie siedem razy, według słowa męża Bożego. I jego ciało stało się jak ciało małego dziecka, i został oczyszczony.</verse>
				<verse number="15">Potem wrócił do męża Bożego wraz z całym swoim orszakiem, a gdy przybył, stanął przed nim i powiedział: Oto teraz poznałem, że nie ma Boga na całej ziemi poza Izraelem. Przyjmij więc, proszę, dar od swego sługi.</verse>
				<verse number="16">Lecz on powiedział: Jak żyje PAN, przed którego obliczem stoję, nic nie wezmę. [Tamten] nalegał na niego, aby wziął, ale odmówił.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Naaman powiedział: Proszę więc, niech dadzą twemu słudze tyle ziemi, ile udźwignie para mułów. Twój sługa bowiem nie będzie już składał ani całopalenia, ani [innych] ofiar obcym bogom, tylko PANU.</verse>
				<verse number="18">[Jednak] w tej sprawie niech PAN przebaczy twemu słudze: gdy mój pan wchodzi do świątyni Rimmona, aby tam oddać pokłon, a opiera się na moim ramieniu, wtedy i ja kłaniam się w świątyni Rimmona. Gdy więc ja się kłaniam w świątyni Rimmona, niech PAN przebaczy twemu słudze w tej sprawie.</verse>
				<verse number="19">Odpowiedział mu: Idź w pokoju. A gdy odjechał od niego kawałek drogi;</verse>
				<verse number="20">Gehazi, sługa Elizeusza, męża Bożego, powiedział: Oto mój pan oszczędził tego Naamana, Syryjczyka, nie przyjmując z jego rąk tego, co przywiózł. Jak żyje PAN, pobiegnę za nim i wezmę coś od niego.</verse>
				<verse number="21">Gehazi więc pobiegł za Naamanem. Kiedy Naaman zobaczył, że biegnie za nim, zszedł z rydwanu i wyszedł mu naprzeciw, i zapytał: Czy [wszystko] jest dobrze?</verse>
				<verse number="22">Odpowiedział: Dobrze. Mój pan posłał mnie, abym ci powiedział: Oto dopiero teraz przyszli do mnie dwaj młodzieńcy z góry Efraim spośród synów proroków. Daj im, proszę, talent srebra i dwie szaty na zmianę.</verse>
				<verse number="23">Naaman odpowiedział: Racz wziąć dwa talenty. Nalegał na niego i zawiązał dwa talenty srebra w dwóch workach oraz dwie szaty na zmianę, i włożył na dwóch jego sług, którzy [je] nieśli przed nim.</verse>
				<verse number="24">A gdy przyszedł do twierdzy, wziął [to] z ich rąk i złożył w domu. Potem odprawił mężczyzn, a oni odeszli.</verse>
				<verse number="25">Sam zaś wszedł i stanął przed swoim panem. Elizeusz zapytał go: Skąd [wracasz], Gehazi? Odpowiedział: Twój sługa nigdzie nie chodził.</verse>
				<verse number="26">Lecz powiedział mu: Czy moje serce nie szło [z tobą], kiedy tamten człowiek odwrócił się na swym rydwanie na twoje spotkanie? Czy to był czas przyjmowania srebra, przyjmowania szat, sadów oliwnych, winnic, owiec, wołów, sług i służących?</verse>
				<verse number="27">Dlatego też trąd Naamana przylgnie do ciebie i do twojego potomstwa na wieki. I wyszedł od niego trędowaty, [biały] jak śnieg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I synowie proroków powiedzieli do Elizeusza: Oto miejsce, w którym mieszkamy wraz z tobą, jest zbyt ciasne dla nas.</verse>
				<verse number="2">Pozwól, że pójdziemy aż nad Jordan, weźmiemy stamtąd każdy po jednej belce i zbudujemy tam sobie miejsce na mieszkanie. Odpowiedział: Idźcie.</verse>
				<verse number="3">Jeden z nich powiedział: Racz, proszę, pójść ze swoimi sługami. Odpowiedział: Pójdę.</verse>
				<verse number="4">I poszedł z nimi. Kiedy przybyli nad Jordan, zaczęli ścinać drzewa.</verse>
				<verse number="5">I zdarzyło się, że jednemu z nich przy ścinaniu drzewa [siekierą] żelazo wpadło do wody. Zawołał wtedy: Ach, mój panie! Ta [była] pożyczona.</verse>
				<verse number="6">Mąż Boży zapytał: Gdzie wpadło? I wskazał mu miejsce. A on uciął drewno, wrzucił tam i żelazo wypłynęło.</verse>
				<verse number="7">I powiedział: Weź [je] sobie. Wyciągnął więc rękę i wziął je.</verse>
				<verse number="8">Potem, gdy król Syrii prowadził wojnę z Izraelem, naradzał się ze swoimi sługami, mówiąc: W tym a w tym miejscu będzie mój obóz.</verse>
				<verse number="9">Wtedy mąż Boży posłał do króla Izraela wiadomość: Strzeż się przechodzić przez to miejsce, bo tam Syryjczycy zrobili zasadzkę.</verse>
				<verse number="10">Posłał więc król Izraela na to miejsce, o którym mu powiedział mąż Boży, ostrzegając go, i [król] uratował się nie raz i nie dwa.</verse>
				<verse number="11">Serce króla Syrii zatrwożyło się z tego powodu. Zwołał więc swoje sługi i zapytał ich: Czemu mi nie powiecie, kto z nas [donosi] królowi Izraela?</verse>
				<verse number="12">Jeden z jego sług odpowiedział: Nikt, mój panie, królu. To prorok Elizeusz, który jest w Izraelu, oznajmia królowi Izraela słowa, które wypowiadasz w swoim pokoju sypialnym.</verse>
				<verse number="13">[On] odpowiedział: Idźcie i dowiedzcie się, gdzie on jest, abym posłał [po niego] i pojmał go. I doniesiono mu: Oto jest w Dotan.</verse>
				<verse number="14">Posłał więc tam konie i rydwany, i znaczny [oddział] wojska. Wyruszyli w nocy i oblegli miasto.</verse>
				<verse number="15">Kiedy sługa męża Bożego wstał wcześnie rano i wyszedł, oto wojsko otoczyło miasto razem z końmi i rydwanami. Jego sługa powiedział do niego: Ach, mój panie! Cóż mamy czynić?</verse>
				<verse number="16">Odpowiedział: Nie bój się, bo więcej jest tych, którzy [są] z nami, niż tych, którzy [są] z nimi.</verse>
				<verse number="17">Wtedy modlił się Elizeusz: PANIE, otwórz, proszę, jego oczy, aby widział. PAN otworzył oczy tego sługi i ten zobaczył: oto góra była pełna koni i ognistych rydwanów wokół Elizeusza.</verse>
				<verse number="18">A gdy [Syryjczycy] zeszli do niego, Elizeusz modlił się do PANA i powiedział: Proszę, dotknij ten lud ślepotą. I [PAN] dotknął go ślepotą według słowa Elizeusza.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Elizeusz powiedział do nich: To nie ta droga ani nie to miasto. Pójdźcie za mną, a zaprowadzę was do człowieka, którego szukacie. I zaprowadził ich do Samarii.</verse>
				<verse number="20">A gdy weszli do Samarii, Elizeusz powiedział: PANIE, otwórz im oczy, aby przejrzeli. PAN otworzył im oczy i zobaczyli, że [są] w środku Samarii.</verse>
				<verse number="21">Gdy król Izraela zobaczył ich, zapytał Elizeusza: Czy mam ich zabić, mój ojcze?</verse>
				<verse number="22">Odpowiedział: Nie zabijaj. Czy zabijasz tych, których pojmałeś swoim mieczem i swoim łukiem? Połóż przed nimi chleb i wodę, aby jedli i pili, i wrócili do swego pana.</verse>
				<verse number="23">Przygotował więc dla nich wielką ucztę. A gdy jedli i pili, odprawił ich i poszli do swego pana. Odtąd bandy Syryjczyków już nie wpadały do ziemi Izraela.</verse>
				<verse number="24">Potem Ben-Hadad, król Syrii, zebrał całe swoje wojsko, wyruszył i obległ Samarię.</verse>
				<verse number="25">I nastał wielki głód w Samarii. Tak bowiem ją oblegali, że głowa osła [kosztowała] osiemdziesiąt srebrników, a ćwierć kaba gołębiego gnoju – pięć srebrników.</verse>
				<verse number="26">A gdy król Izraela przechodził po murze, [pewna] kobieta zawołała do niego: Ratuj mnie, mój panie, królu!</verse>
				<verse number="27">Odpowiedział: Jeśli PAN cię nie uratuje, jakże [ja] ciebie uratuję? Czy z klepiska lub z tłoczni?</verse>
				<verse number="28">Następnie król zapytał ją: Co ci jest? Odpowiedziała: Ta oto kobieta powiedziała mi: Daj swojego syna, abyśmy go zjadły dzisiaj, a jutro zjemy mojego syna.</verse>
				<verse number="29">Ugotowałyśmy więc mojego syna i zjadłyśmy go. Potem powiedziałam jej na drugi dzień: Daj swojego syna, abyśmy go zjadły. Lecz ona ukryła swojego syna.</verse>
				<verse number="30">A gdy król usłyszał słowa tej kobiety, rozdarł swoje szaty. I kiedy przechodził po murze, lud zobaczył, że pod spodem nosił wór na swoim ciele.</verse>
				<verse number="31">Wtedy [król] powiedział: Niech mi to uczyni Bóg i tamto dorzuci, jeśli głowa Elizeusza, syna Szafata, ostoi się na nim dzisiaj.</verse>
				<verse number="32">Elizeusz zaś siedział w swoim domu i starsi siedzieli razem z nim. I [król] wysłał przed sobą człowieka. Lecz zanim posłaniec przyszedł do niego, powiedział do starszych: Czy widzicie, że ten syn mordercy posłał, aby mi ucięto głowę? Uważajcie, gdy ten posłaniec przyjdzie, zamknijcie drzwi i zatrzymajcie go przed drzwiami. Czy za nim nie słychać kroków mego pana?</verse>
				<verse number="33">A gdy jeszcze z nimi rozmawiał, oto posłaniec przybył do niego i powiedział: To nieszczęście jest od PANA. Czego mam jeszcze oczekiwać od PANA?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Wtedy Elizeusz powiedział: Słuchajcie słowa PANA. Tak mówi PAN: Jutro o tej porze w bramie Samarii jedna miara mąki pszennej będzie za jednego sykla i dwie miary jęczmienia [też] za sykla.</verse>
				<verse number="2">Wówczas książę, na którego ramieniu król się wspierał, odezwał się do męża Bożego: Choćby PAN zrobił okna w niebie, czy mogłoby tak się stać? Odpowiedział mu: Oto zobaczysz to na własne oczy, ale jeść z tego nie będziesz.</verse>
				<verse number="3">A było czterech trędowatych mężczyzn u wejścia bramy. Mówili oni jeden do drugiego: Po co tu siedzimy, aż umrzemy?</verse>
				<verse number="4">Jeśli powiemy: Wejdziemy do miasta, w mieście jest głód i tam umrzemy. A jeśli zostaniemy tu, również umrzemy. Teraz więc chodźcie i przejdźmy do obozu Syryjczyków. Jeśli pozostawią nas przy życiu, będziemy żyć, a jeśli nas zabiją, umrzemy.</verse>
				<verse number="5">Wstali więc o zmierzchu, aby przejść do obozu Syryjczyków. A gdy dotarli do krańca obozu Syryjczyków, oto nikogo tam nie było.</verse>
				<verse number="6">PAN bowiem sprawił, że w obozie Syryjczyków słychać było turkot rydwanów, tętent koni i gwar wielkiego wojska. Mówili jeden do drugiego: Oto król Izraela najął przeciwko nam królów chetyckich i królów Egiptu, aby na nas napadli.</verse>
				<verse number="7">Wstali więc i uciekli o zmierzchu, zostawiając swoje namioty, swoje konie [i] osły – cały obóz tak, jak był, i uciekli, aby ratować swoje życie.</verse>
				<verse number="8">A gdy trędowaci dotarli do krańca obozu, weszli do jednego namiotu, jedli, pili, wynieśli stamtąd srebro, złoto i szaty, po czym poszli i ukryli to. Następnie wrócili, weszli do drugiego namiotu, [również] wynieśli stamtąd [łup], odeszli i ukryli [go].</verse>
				<verse number="9">Wtedy powiedzieli jeden do drugiego: Niedobrze czynimy. Ten dzień jest dniem dobrej nowiny, a my milczymy. Jeśli będziemy czekać aż do brzasku, spotka nas kara. Chodźcie więc teraz, pójdźmy i opowiadajmy o tym domowi króla.</verse>
				<verse number="10">Przyszli więc i zawołali na strażnika bramy miejskiej. Powiedzieli im: Przyszliśmy do obozu Syryjczyków, a oto nikogo tam nie było, nie słychać było głosu ludzkiego, widzieliśmy tylko uwiązane konie i osły oraz namioty, tak jak były.</verse>
				<verse number="11">Wtedy zawołał on innych strażników, a ci opowiedzieli o tym we wnętrzu domu króla.</verse>
				<verse number="12">Wówczas król wstał w nocy i powiedział do swoich sług: Powiem wam, co nam uczynili Syryjczycy: wiedzą, że głodujemy. Wyszli więc z obozu i ukryli się w polu, mówiąc: Gdy wyjdą z miasta, pojmiemy ich żywych i wejdziemy do miasta.</verse>
				<verse number="13">Jeden z jego sług odpowiedział: Niech wezmą, proszę, pięć spośród reszty koni, które zostały w mieście – oto są one jak całe mnóstwo Izraela, które zostało w nim, oto [są] one jak całe mnóstwo Izraela, które już zginęło – wyślemy [je] i zobaczymy.</verse>
				<verse number="14">Wzięli więc dwa konie zaprzęgowe, które król posłał do obozu Syryjczyków, mówiąc: Idźcie i zobaczcie.</verse>
				<verse number="15">Szli za nimi aż do Jordanu. A oto cała droga była pełna szat i naczyń, które Syryjczycy porzucili w pośpiechu. Wtedy posłańcy wrócili i oznajmili to królowi.</verse>
				<verse number="16">Wówczas lud wyszedł i złupił obóz Syryjczyków. I jedna miara mąki pszennej była za sykla i dwie miary jęczmienia za sykla, według słowa PANA.</verse>
				<verse number="17">A król ustanowił tego księcia, na którego ramieniu się wspierał, [nadzorcą] bramy. Lud jednak zadeptał go w bramie na śmierć, jak powiedział mąż Boży, który [o tym] mówił, gdy król zszedł do niego.</verse>
				<verse number="18">I stało się tak, jak powiedział królowi mąż Boży: Dwie miary jęczmienia za sykla i jedna miara mąki pszennej za sykla będą jutro o tej porze w bramie Samarii.</verse>
				<verse number="19">Wtedy ten książę odpowiedział mężowi Bożemu: Choćby PAN zrobił okna w niebie, czy mogłoby tak się stać? Odpowiedział: Oto zobaczysz to na własne oczy, ale jeść z tego nie będziesz.</verse>
				<verse number="20">I tak się z nim stało. Lud bowiem zadeptał go w bramie i [książę] umarł.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Potem Elizeusz odezwał się do tej kobiety, której syna wskrzesił: Wstań i idź, ty i twój dom, zamieszkaj jako przybysz tam, gdziekolwiek będziesz mogła zamieszkać. PAN bowiem wezwał głód, który nawiedzi ziemię na siedem lat.</verse>
				<verse number="2">Wstała więc kobieta i uczyniła według słowa męża Bożego. Wyruszyła wraz ze swoim domem i przebywała w ziemi Filistynów przez siedem lat.</verse>
				<verse number="3">Po upływie siedmiu lat kobieta wróciła z ziemi Filistynów. I udała się do króla, aby wołać o swój dom i swoje pole.</verse>
				<verse number="4">A w tym czasie król rozmawiał z Gehazim, sługą męża Bożego: Opowiedz mi, proszę, o wszystkich wielkich dziełach, których dokonał Elizeusz.</verse>
				<verse number="5">A gdy on opowiadał królowi, jak wskrzesił umarłego, oto kobieta, której syna wskrzesił, zawołała na króla o swój dom i swoje pole. Gehazi powiedział: Mój panie, królu, to jest ta kobieta i to jej syn, którego wskrzesił Elizeusz.</verse>
				<verse number="6">Wtedy król wypytał kobietę, a ona mu odpowiedziała. I król przydzielił jej pewnego urzędnika, mówiąc: Przywróć jej wszystko, co do niej należało, oraz wszystkie dochody z pola od dnia, w którym opuściła ziemię, aż do teraz.</verse>
				<verse number="7">Potem Elizeusz przyszedł do Damaszku, a Ben-Hadad, król Syrii, chorował. I oznajmiono mu: Mąż Boży przyszedł tutaj.</verse>
				<verse number="8">Wtedy król powiedział do Chazaela: Weź w ręce dar, wyjdź naprzeciw męża Bożego i przez niego zapytaj PANA: Czy wyzdrowieję z tej choroby?</verse>
				<verse number="9">Chazael wyszedł więc naprzeciw niego i wziął ze sobą dar ze wszystkich dóbr Damaszku, załadowany na czterdziestu wielbłądach. Przyszedł i stanął przed nim, i powiedział: Twój syn Ben-Hadad, król Syrii, posłał mnie do ciebie z pytaniem: Czy wyzdrowieję z tej choroby?</verse>
				<verse number="10">Elizeusz odpowiedział mu: Idź i powiedz mu: Na pewno wyzdrowiejesz. Lecz PAN objawił mi, że na pewno umrze.</verse>
				<verse number="11">Wtedy z twarzą zastygłą patrzył na niego, aż tamten się zawstydził. I mąż Boży zapłakał.</verse>
				<verse number="12">Chazael zapytał go: Czemu mój pan płacze? Odpowiedział: Bo wiem, jakie zło wyrządzisz synom Izraela. Ich twierdze spalisz ogniem, ich młodzieńców pomordujesz mieczem, ich dzieci roztrzaskasz i ich brzemienne rozprujesz.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Chazael powiedział: Co? Czy twój sługa jest psem, żeby miał czynić tak straszną rzecz? Elizeusz odpowiedział: PAN pokazał mi, że ty będziesz królem nad Syrią.</verse>
				<verse number="14">Potem odszedł od Elizeusza i przyszedł do swego pana, który zapytał go: Co ci powiedział Elizeusz? Odpowiedział: Powiedział mi, że na pewno wyzdrowiejesz.</verse>
				<verse number="15">A nazajutrz [Chazael] wziął kołdrę, zamoczył ją w wodzie i rozciągnął na jego twarzy, tak że umarł. Chazael zaś królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="16">W piątym roku Jorama, syna Achaba, króla Izraela, gdy Jehoszafat [był jeszcze] królem Judy, zaczął królować Jehoram, syn Jehoszafata, król Judy.</verse>
				<verse number="17">Miał trzydzieści dwa lata, kiedy zaczął królować, i królował osiem lat w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="18">Lecz szedł drogami królów Izraela, tak jak to czynił dom Achaba, bo miał za żonę córkę Achaba i czynił to, co złe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="19">PAN jednak nie chciał wytracić Judy ze względu na Dawida, swego sługę, tak jak mu obiecał, że da pochodnię jemu oraz jego synom po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="20">Za jego dni Edom wyzwolił się spod ręki Judy i ustanowili nad sobą króla.</verse>
				<verse number="21">Wyruszył więc Joram do Seiru wraz ze wszystkimi rydwanami. Wstał on w nocy i pobił Edomitów, którzy go otoczyli, oraz dowódców rydwanów. Lud zaś uciekał do swoich namiotów.</verse>
				<verse number="22">Edom jednak wyzwolił się spod ręki Judy [i jest tak] aż do dziś. W tym czasie wyzwoliła się również Libna.</verse>
				<verse number="23">A pozostałe dzieje Jorama i wszystko, co czynił, czy nie są zapisane w kronikach królów Judy?</verse>
				<verse number="24">I Joram zasnął ze swoimi ojcami, i został pogrzebany z nimi w mieście Dawida. W jego miejsce królował jego syn Achazjasz.</verse>
				<verse number="25">W dwunastym roku Jorama, syna Achaba, króla Izraela, zaczął królować Achazjasz, syn Jorama, króla Judy.</verse>
				<verse number="26">Achazjasz miał dwadzieścia dwa lata, kiedy zaczął królować, i królował jeden rok w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Atalia [i była] córką Omriego, króla Izraela.</verse>
				<verse number="27">Szedł on drogą domu Achaba i czynił to, co złe w oczach PANA, jak dom Achaba. Był bowiem zięciem domu Achaba.</verse>
				<verse number="28">Wyruszył z Joramem, synem Achaba, na wojnę z Chazaelem, królem Syrii, do Ramot-Gilead, ale Syryjczycy zranili Jorama.</verse>
				<verse number="29">Król Joram wrócił więc, aby się leczyć w Jizreel z ran, które mu zadali Syryjczycy w Rama, gdy walczył z Chazaelem, królem Syrii. I Achazjasz, syn Jorama, króla Judy, przybył odwiedzić Jorama, syna Achaba, w Jizreel, ponieważ był chory.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A prorok Elizeusz zawołał jednego z synów proroków i powiedział mu: Przepasz swoje biodra, weź do ręki ten dzban z oliwą i idź do Ramot-Gilead.</verse>
				<verse number="2">A gdy tam przybędziesz, zobaczysz tam Jehu, syna Jehoszafata, syna Nimsziego. Wejdź [tam], spraw, by powstał spośród swych braci i wprowadź go do najskrytszej komnaty.</verse>
				<verse number="3">Następnie weź dzban oliwy, wylej na jego głowę i powiedz: Tak mówi PAN: Namaściłem cię na króla nad Izraelem. Potem otwórz drzwi i uciekaj, nie zwlekaj.</verse>
				<verse number="4">Poszedł więc ten młodzieniec – młody prorok – do Ramot-Gilead.</verse>
				<verse number="5">A gdy przybył, oto dowódcy wojska siedzieli. A on powiedział: Wodzu! Mam do ciebie słowo. Jehu zapytał: Do którego z nas wszystkich? I odpowiedział: Do ciebie, wodzu!</verse>
				<verse number="6">Wtedy wstał i wszedł do domu, a tamten wylał oliwę na jego głowę i powiedział mu: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Namaściłem cię na króla nad ludem PANA, nad Izraelem.</verse>
				<verse number="7">Wytracisz dom Achaba, swego pana, ja bowiem pomszczę krew swoich sług, proroków i krew wszystkich sług PANA z ręki Jezabel.</verse>
				<verse number="8">I tak zginie cały dom Achaba. Wytępię [z domu] Achaba każdego, aż do najmniejszego szczenięcia, każdego więźnia i opuszczonego w Izraelu.</verse>
				<verse number="9">I uczynię z domem Achaba jak z domem Jeroboama, syna Nebata, i jak z domem Baszy, syna Achiasza.</verse>
				<verse number="10">Psy zjedzą Jezabel na polu Jizreel i nie będzie nikogo, kto ją pogrzebie. Potem otworzył drzwi i uciekł.</verse>
				<verse number="11">A gdy Jehu wyszedł do sług swego pana, jeden z nich zapytał go: Czy wszystko dobrze? Po co ten szaleniec przyszedł do ciebie? Odpowiedział im: Wy znacie tego człowieka i jego słowa.</verse>
				<verse number="12">Oni powiedzieli: To nieprawda. Powiedz, proszę. A on powiedział: Tak a tak przemówił do mnie: Tak mówi PAN: Namaściłem cię na króla nad Izraelem.</verse>
				<verse number="13">Wtedy wszyscy pospiesznie wzięli swoje szaty, podłożyli je pod niego na najwyższym stopniu, zadęli w trąbę i zawołali: Jehu jest królem!</verse>
				<verse number="14">Wtedy Jehu, syn Jehoszafata, syna Nimsziego, uknuł spisek przeciw Joramowi. (A w tym czasie Joram wraz z całym Izraelem strzegł Ramot-Gilead przed Chazaelem, królem Syrii.</verse>
				<verse number="15">Lecz król Joram wrócił, by leczyć się w Jizreel z ran, które mu zadali Syryjczycy, gdy walczył z Chazaelem, królem Syrii). Jehu powiedział: Jeśli się na to zgadzacie, niech nikt nie wychodzi z miasta, aby pójść i oznajmić to w Jizreel.</verse>
				<verse number="16">Następnie Jehu wsiadł na rydwan i pojechał do Jizreel, bo tam leżał Joram. Także Achazjasz, król Judy, przyjechał, aby odwiedzić Jorama.</verse>
				<verse number="17">A gdy strażnik, który stał na wieży w Jizreel, zobaczył nadjeżdżający oddział Jehu, powiedział: Widzę oddział. Joram rzekł: Weź jeźdźca i wyślij [go] naprzeciw [nich], niech zapyta: Czy jest pokój?</verse>
				<verse number="18">Jeździec więc wyruszył mu naprzeciw i zapytał: Tak mówi król: Czy jest pokój? Jehu odpowiedział: Co tobie do pokoju? Zawróć i [jedź] za mną. Strażnik oznajmił: Posłaniec dotarł do nich, ale nie wraca.</verse>
				<verse number="19">Wysłał więc drugiego jeźdźca, który przybył do nich i powiedział: Tak mówi król: Czy jest pokój? Jehu odpowiedział: Co tobie do pokoju? Zawróć i jedź za mną.</verse>
				<verse number="20">Strażnik znowu oznajmił: Dotarł do nich, ale nie wraca. A jego jazda jest jak jazda Jehu, syna Nimsziego, bo jedzie jak szalony.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Joram powiedział: Zaprzęgaj. Zaprzężono więc jego rydwan. I Joram, król Izraela, i Achazjasz, król Judy, wyjechali, każdy na swoim rydwanie. Wyjechali naprzeciw Jehu i spotkali go na polu Nabota Jizreelity.</verse>
				<verse number="22">A gdy Joram zobaczył Jehu, zapytał: Czy jest pokój, Jehu? Odpowiedział: Co to za pokój, dopóki [trwają] cudzołóstwa Jezabel, twojej matki, i jej liczne czary.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Joram zawrócił i uciekł, mówiąc do Achazjasza: Zdrada, Achazjaszu!</verse>
				<verse number="24">A Jehu wziął do rąk łuk i trafił Jorama między ramiona tak, że strzała przeszyła jego serce, a on padł na swój rydwan.</verse>
				<verse number="25">Potem [Jehu] odezwał się do Bidkara, swego dowódcy: Weź go i porzuć na polu Nabota Jizreelity. Pamiętasz bowiem: gdy ja i ty jechaliśmy razem za Achabem, jego ojcem, PAN wydał przeciwko niemu ten wyrok:</verse>
				<verse number="26">Z pewnością widziałem wczoraj krew Nabota i krew jego synów – mówi PAN. I zemszczę się na tobie na tym polu – mówi PAN. Teraz więc weź go i porzuć na polu według słowa PANA.</verse>
				<verse number="27">Gdy zobaczył to Achazjasz, król Judy, zaczął uciekać drogą do domu ogrodowego. Lecz Jehu ścigał go i polecił: Tego także zabijcie na jego rydwanie. I [zranili go] na wzniesieniu Gur, które jest przy Jibleam. Uciekł do Megiddo i tam umarł.</verse>
				<verse number="28">Jego słudzy przewieźli go do Jerozolimy i pogrzebali w jego grobie z jego ojcami w mieście Dawida.</verse>
				<verse number="29">W jedenastym roku Jorama, syna Achaba, Achazjasz zaczął królować nad Judą.</verse>
				<verse number="30">Potem Jehu przybył do Jizreel. Gdy Jezabel usłyszała o tym, pomalowała swoją twarz, upiększyła włosy i wyglądała przez okno.</verse>
				<verse number="31">A gdy Jehu wjeżdżał przez bramę, zapytała: Czy miał pokój Zimri, który zabił swego pana?</verse>
				<verse number="32">On zaś podniósł twarz ku oknu i zawołał: Kto [jest] ze mną? Kto? Wtedy wyjrzeli ku niemu dwaj [albo] trzej eunuchowie.</verse>
				<verse number="33">Powiedział im: Zrzućcie ją. Wtedy zrzucili ją. Jej krew obryzgała mur i konie, a on podeptał ją.</verse>
				<verse number="34">A gdy [tam] wszedł, najadł się i napił, potem powiedział: Zajmijcie się teraz tą przeklętą i pogrzebcie ją. Jest bowiem córką króla.</verse>
				<verse number="35">Poszli, aby ją pogrzebać, lecz nie znaleźli z niej nic poza czaszką, stopami i dłońmi.</verse>
				<verse number="36">Wrócili więc i oznajmili mu to. On zaś powiedział: [Wypełniło się] słowo PANA, które wypowiedział przez swego sługę Eliasza Tiszbitę: Na polu Jizreel psy zjedzą ciało Jezabel.</verse>
				<verse number="37">A trup Jezabel będzie jak gnój leżący na powierzchni roli, na polu Jizreel, tak że nikt nie powie: To jest Jezabel.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Achab zaś miał siedemdziesięciu synów w Samarii. I Jehu napisał list, i wysłał [go] do Samarii do książąt Jizreel – do starszych i do tych, którzy wychowywali [synów] Achaba – ze słowami:</verse>
				<verse number="2">Jak tylko dotrze do was ten list, a są przecież z wami synowie waszego pana, macie też rydwany, konie, miasto obronne i uzbrojenie;</verse>
				<verse number="3">Upatrzcie sobie najlepszego i najodpowiedniejszego z synów waszego pana, posadźcie na tronie jego ojca i walczcie o dom waszego pana.</verse>
				<verse number="4">Lecz oni bardzo się przerazili i powiedzieli: Oto dwaj królowie nie ostali się przed nim, a jakże my się ostoimy?</verse>
				<verse number="5">Wtedy ten, który był [postawiony] nad domem, i ten, który był nad miastem, starsi oraz wychowawcy [synów króla] wysłali do Jehu wiadomość: Jesteśmy twoimi sługami. Uczynimy wszystko, co nam rozkażesz. Nie ustanowimy żadnego króla. Czyń, co uznasz za dobre w swoich oczach.</verse>
				<verse number="6">I napisał do nich drugi list ze słowami: Jeśli jesteście moi i chcecie słuchać mego głosu, weźcie głowy synów waszego pana i przyjdźcie do mnie jutro o tym czasie do Jizreel. A synów królewskich było siedemdziesięciu mężczyzn, przebywających u znakomitych obywateli miasta, którzy ich wychowywali.</verse>
				<verse number="7">A gdy doszedł do nich list, wzięli synów królewskich, zabili wszystkich siedemdziesięciu, włożyli ich głowy do koszy i posłali je do niego do Jizreel.</verse>
				<verse number="8">Posłaniec przyszedł i oznajmił mu: Przyniesiono głowy synów królewskich. A [on] powiedział: Ułóżcie je w dwa stosy u wejścia bramy – aż do poranku.</verse>
				<verse number="9">Rano zaś wyszedł, stanął i przemówił do całego ludu: Jesteście sprawiedliwi. Oto uknułem spisek przeciw swemu panu i zabiłem go, ale kto zabił tych wszystkich?</verse>
				<verse number="10">Wiedzcie teraz, że nie upadnie na ziemię [nic] ze słowa PANA, które PAN wypowiedział przeciwko domowi Achaba. PAN bowiem uczynił to, co wypowiedział przez swego sługę Eliasza.</verse>
				<verse number="11">Jehu więc zabił wszystkich, którzy pozostali z domu Achaba w Jizreel, wszystkich jego możnych, jego bliskich i jego kapłanów, tak że nie zostawił spośród nich żadnego przy życiu.</verse>
				<verse number="12">Potem wstał, odszedł i wyruszył do Samarii. Po drodze, [gdy] był w domu, gdzie pasterze strzygli owce;</verse>
				<verse number="13">Jehu spotkał braci Achazjasza, króla Judy, i zapytał: Kim jesteście? Odpowiedzieli: Jesteśmy braćmi Achazjasza i idziemy pozdrowić synów króla i synów królowej.</verse>
				<verse number="14">Wtedy rozkazał: Pojmijcie ich żywcem. I pojmali ich żywcem, i zabili przy studni tego domu, gdzie strzyżono owce [w liczbie] czterdziestu dwóch mężczyzn. Nie oszczędził żadnego z nich.</verse>
				<verse number="15">Potem odjechał stamtąd i spotkał Jonadaba, syna Rechaba, idącego mu naprzeciw. Pozdrowił go i zapytał: Czy twoje serce jest tak szczere jak moje serce wobec twojego serca? Jonadab odpowiedział: Jest. A jeśli jest, to daj mi swoją rękę. Wtedy dał mu swą rękę i wziął go do siebie na rydwan.</verse>
				<verse number="16">Potem powiedział: Jedź ze mną i zobaczysz moją gorliwość dla PANA. I wiózł go na swoim rydwanie.</verse>
				<verse number="17">A gdy przyjechał do Samarii, zabił wszystkich, którzy pozostali [z domu] Achaba w Samarii, i wytracił ich według słowa PANA, które wypowiedział do Eliasza.</verse>
				<verse number="18">Potem Jehu zebrał cały lud i powiedział do niego: Achab mało służył Baalowi, Jehu będzie mu służył bardziej.</verse>
				<verse number="19">Teraz więc zwołajcie do mnie wszystkich proroków Baala, wszystkie jego sługi i wszystkich jego kapłanów, niech nikogo nie zabraknie. Złożę bowiem wielką ofiarę Baalowi. Ktokolwiek się nie stawi, nie pozostanie przy życiu. Lecz Jehu działał podstępnie, chcąc wytracić czcicieli Baala.</verse>
				<verse number="20">Jehu dalej rozkazał: Ogłoście święto dla Baala. I obwołano [je].</verse>
				<verse number="21">Potem Jehu rozesłał posłańców po całym Izraelu. I zeszli się wszyscy czciciele Baala, tak że nie było [spośród nich] nikogo, kto by nie przyszedł. Weszli do domu Baala i wypełnił się dom Baala od krańca aż do krańca.</verse>
				<verse number="22">Następnie powiedział przełożonemu szatni: Wyłóż szaty dla wszystkich czcicieli Baala. I wyłożył dla nich szaty.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Jehu wraz z Jonadabem, synem Rechaba, wszedł do domu Baala i powiedział czcicielom Baala: Zbadajcie i upewnijcie się, że nie ma z wami nikogo z czcicieli PANA, ale tylko czciciele Baala.</verse>
				<verse number="24">Weszli więc, aby złożyć ofiary i całopalenia. Lecz Jehu postawił sobie na zewnątrz osiemdziesięciu mężczyzn, którym powiedział: Jeśli ujdzie ktokolwiek z tego ludu, który wydaję w wasze ręce, to wasze życie będzie [zapłatą] za jego życie.</verse>
				<verse number="25">A gdy dokończono składanie całopalenia, Jehu powiedział żołnierzom i dowódcom: Wejdźcie i zabijajcie ich, [aby] nikt nie uszedł. Zabili więc [ich] ostrzem miecza i żołnierze i dowódcy powyrzucali ich. Potem poszli do miasta domu Baala.</verse>
				<verse number="26">Wyrzucili posągi z domu Baala i spalili je.</verse>
				<verse number="27">Rozbili też posąg Baala, zburzyli dom Baala i uczynili z niego wychodek, [i jest tak] aż do dziś.</verse>
				<verse number="28">W ten sposób Jehu wytępił Baala z Izraela.</verse>
				<verse number="29">Nie odstąpił jednak od grzechów Jeroboama, syna Nebata, który do grzechu przywiódł Izraela – od złotych cielców, które [były] w Betel i w Dan.</verse>
				<verse number="30">Wtedy PAN powiedział do Jehu: Ponieważ dobrze postąpiłeś, wykonując to, co słuszne w moich oczach, i uczyniłeś domowi Achaba według wszystkiego, co było w moim sercu, to twoi synowie aż do czwartego pokolenia będą zasiadać na tronie Izraela.</verse>
				<verse number="31">Lecz Jehu nie pilnował [tego], aby postępować z całego swego serca według prawa PANA, Boga Izraela. Nie odstąpił od grzechów Jeroboama, który przywiódł Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="32">W tych dniach PAN zaczął umniejszać Izrael: Chazael pobił ich na całym obszarze Izraela;</verse>
				<verse number="33">Od Jordanu ku wschodowi, całą ziemię Gileadu, Gadytów, Rubenitów i Manassytów, od Aroeru, który leży nad rzeką Arnon – Gilead i Baszan.</verse>
				<verse number="34">A pozostałe dzieje Jehu i wszystko, co czynił, cała jego potęga, czy nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="35">I Jehu zasnął ze swymi ojcami, i pogrzebano go w Samarii. A w jego miejsce królował jego syn Jehoachaz.</verse>
				<verse number="36">A czas, w którym Jehu królował nad Izraelem w Samarii, [wynosił] dwadzieścia osiem lat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Kiedy Atalia, matka Achazjasza, zobaczyła, że jej syn umarł, powstała i zgładziła całe potomstwo królewskie.</verse>
				<verse number="2">Ale Jehoszeba, córka króla Jorama, siostra Achazjasza, wzięła Joasza, syna Achazjasza, i wykradła go spośród synów króla, których zabito; i ukryła go przed Atalią wraz z jego mamką w pokoju sypialnym, i nie został zabity.</verse>
				<verse number="3">I przebywał z nią sześć lat ukryty w domu PANA. Tymczasem Atalia królowała nad ziemią.</verse>
				<verse number="4">A w siódmym roku Jehojada posłał i wezwał setników, dowódców i gwardzistów, przyprowadził ich do siebie, do domu PANA, zawarł z nimi przymierze, kazał im złożyć przysięgę w domu PANA i pokazał im syna króla.</verse>
				<verse number="5">I rozkazał im: Oto co macie uczynić: trzecia część z was, którzy przychodzicie w szabat, niech pełni straż w domu królewskim;</verse>
				<verse number="6">Trzecia część zostanie w bramie Sur i trzecia część będzie w bramie za gwardzistami. Będziecie trzymali straż nad domem w razie ataku.</verse>
				<verse number="7">A dwie części spośród was – wszyscy, którzy wychodzą w szabat, niech trzymają straż w domu PANA przy królu.</verse>
				<verse number="8">A tak otoczycie króla wokół, każdy z bronią w ręku. Ktokolwiek zbliży się do szeregów, niech będzie zabity. A [wy] bądźcie przy królu, gdy będzie wychodzić i wchodzić.</verse>
				<verse number="9">Setnicy uczynili wszystko tak, jak rozkazał kapłan Jehojada. Każdy wziął swoich ludzi, którzy przychodzili w szabat, i tych, którzy odchodzili w szabat, i przyszli do kapłana Jehojady.</verse>
				<verse number="10">Wtedy kapłan dał setnikom włócznie i tarcze króla Dawida, które [były] w domu PANA.</verse>
				<verse number="11">A gwardziści stali, każdy z bronią w ręku, dokoła króla, od prawej strony świątyni aż do lewej strony świątyni, przy ołtarzu i świątyni.</verse>
				<verse number="12">Wtedy wyprowadził syna króla, włożył na niego koronę i [wręczył mu] Świadectwo. I ustanowiono go królem, i namaszczono go, a klaskając w dłonie, wołano: Niech żyje król!</verse>
				<verse number="13">Kiedy Atalia usłyszała okrzyk gwardzistów i ludu, przyszła do ludu, do świątyni PANA.</verse>
				<verse number="14">A gdy spojrzała, oto król stał przy kolumnie według zwyczaju, a wokół króla książęta i trębacze. Cały lud ziemi radował się i dął w trąby. Wtedy Atalia rozdarła swoje szaty i wołała: Zdrada! Zdrada!</verse>
				<verse number="15">Lecz kapłan Jehojada wydał rozkaz setnikom i dowódcom wojska i powiedział do nich: Wyprowadźcie ją ze świątyni poza szeregi, a ktokolwiek pójdzie za nią, niech będzie zabity mieczem. Kapłan bowiem powiedział: Niech nie będzie zabita w domu PANA.</verse>
				<verse number="16">Pochwycili więc ją, a gdy weszła na drogę, którą wjeżdżają konie do domu królewskiego, została tam zabita.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Jehojada zawarł przymierze między PANEM a królem i ludem, aby byli ludem PANA, oraz między królem a ludem.</verse>
				<verse number="18">I cały lud [tej] ziemi wszedł do domu Baala i zburzył go. Rozbili doszczętnie jego ołtarze i posągi, a Mattana, kapłana Baala, zabili przed ołtarzami. Następnie kapłan ustanowił straż nad domem PANA.</verse>
				<verse number="19">Potem wziął setników, dowódców i gwardzistów oraz cały lud [tej] ziemi. I sprowadzili króla z domu PANA, i przyszli przez bramę gwardii do domu królewskiego. I zasiadł na tronie królów.</verse>
				<verse number="20">I cały lud tej ziemi radował się, a miasto się uspokoiło. Atalię zabili mieczem przy domu królewskim.</verse>
				<verse number="21">Jehoasz miał siedem lat, gdy zaczął królować.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">W siódmym roku Jehu zaczął królować Jehoasz i królował czterdzieści lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Sibia, [była] z Beer-Szeby.</verse>
				<verse number="2">Jehoasz czynił to, co słuszne w oczach PANA, przez wszystkie swoje dni, w których uczył go kapłan Jehojada.</verse>
				<verse number="3">Wyżyn jednak nie zniesiono i lud jeszcze składał ofiary, i palił kadzidło na tych wyżynach.</verse>
				<verse number="4">I Jehoasz powiedział do kapłanów: Wszystkie pieniądze z ofiar poświęconych, które przynoszone są do domu PANA, pieniądze tych, którzy są spisani, pieniądze każdego według jego oszacowania i wszystkie pieniądze, które ktokolwiek dobrowolnie wnosi do domu PANA;</verse>
				<verse number="5">Niech wezmą dla siebie kapłani, każdy od swego znajomego, i niech naprawią szkody domu [PANA], gdziekolwiek taka szkoda się znajdzie.</verse>
				<verse number="6">Lecz jeszcze w dwudziestym trzecim roku króla Jehoasza kapłani nie naprawili szkód domu.</verse>
				<verse number="7">Wtedy król Jehoasz wezwał kapłana Jehojadę oraz [pozostałych] kapłanów i mówił do nich: Czemu nie naprawiacie szkód domu? Teraz więc nie bierzcie pieniędzy od swoich znajomych, ale oddajcie je na [naprawę] szkód domu.</verse>
				<verse number="8">I kapłani zgodzili się na to, aby nie brać pieniędzy od ludu, oraz [na to], że nie będą naprawiali szkód domu.</verse>
				<verse number="9">Wtedy kapłan Jehojada wziął jedną skrzynię, zrobił otwór w jej wieku i postawił ją przy ołtarzu po prawej stronie, którędy wchodzono do domu PANA. Kapłani zaś, którzy strzegli progu, wrzucali tam wszystkie pieniądze, które wnoszono do domu PANA.</verse>
				<verse number="10">A gdy widzieli, że w skrzyni było dużo pieniędzy, przychodził pisarz króla i najwyższy kapłan, którzy liczyli i chowali pieniądze znajdujące się w domu PANA.</verse>
				<verse number="11">I odważone pieniądze dawali do rąk kierowników robót, przełożonych nad domem PANA. Ci zaś wydawali je na cieśli i budowniczych, którzy naprawiali dom PANA;</verse>
				<verse number="12">Na murarzy, na kamieniarzy, na kupno drewna i ciosanych kamieni do naprawy szkód w domu PANA i na wszelkie inne wydatki związane z naprawą tego domu.</verse>
				<verse number="13">Jednakże z pieniędzy, które przynoszono do domu PANA, nie sporządzono dla domu PANA srebrnych mis, nożyc, czasz, trąb ani żadnych złotych i srebrnych naczyń;</verse>
				<verse number="14">Lecz dawano je robotnikom, którzy naprawiali za nie dom PANA.</verse>
				<verse number="15">I nie rozliczano ludzi, którym dawano pieniądze do ręki na opłacenie robotników, ponieważ postępowali uczciwie.</verse>
				<verse number="16">Lecz pieniędzy z ofiar za występek i pieniędzy z ofiar za grzech nie wnoszono do domu PANA, [lecz] należały do kapłanów.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Chazael, król Syrii, wyruszył, aby walczyć z Gat i zdobył je. Potem Chazael postanowił wyruszyć przeciw Jerozolimie.</verse>
				<verse number="18">Jehoasz, król Judy, wziął więc wszystkie rzeczy poświęcone, które poświęcili Jehoszafat, Joram i Achazjasz, jego ojcowie, królowie Judy, i to, co sam poświęcił, oraz całe złoto, które znalazło się w skarbcach domu PANA i domu króla, i posłał [to] do Chazaela, króla Syrii. I ten wycofał się z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="19">A pozostałe dzieje Jehoasza i wszystko, co czynił, czy nie są zapisane w kronikach królów Judy?</verse>
				<verse number="20">Potem jego słudzy powstali i uknuli spisek [przeciwko niemu], i zabili Joasza w domu na Millo, na [drodze] schodzącej do Silla;</verse>
				<verse number="21">Jozachar, syn Szimeata, i Jozabad, syn Szomera, byli właśnie tymi sługami, którzy zabili go. A pogrzebali go z jego ojcami w mieście Dawida, a jego syn Amazjasz królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">W dwudziestym trzecim roku Joasza, syna Achazjasza, króla Judy, Jehoachaz, syn Jehu, zaczął królować nad Izraelem w Samarii [i królował] siedemnaście lat.</verse>
				<verse number="2">A czynił to, co złe w oczach PANA, naśladując grzechy Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu, [i] nie odstąpił od nich.</verse>
				<verse number="3">I zapalił się gniew PANA przeciw Izraelowi, i wydał go w rękę Chazaela, króla Syrii, i w rękę Ben-Hadada, syna Chazaela, po wszystkie [ich] dni.</verse>
				<verse number="4">Ale gdy Jehoachaz błagał PANA, PAN go wysłuchał. Widział bowiem ucisk Izraela dręczonego przez króla Syrii.</verse>
				<verse number="5">I PAN dał Izraelowi wybawcę, tak że wyszli spod ręki Syryjczyków, i synowie Izraela mieszkali w swoich namiotach jak dawniej.</verse>
				<verse number="6">Jednakże nie odstąpili od grzechów domu Jeroboama, który przywiódł Izraela do grzechu, ale chodzili w nich. A do tego jeszcze w Samarii został gaj.</verse>
				<verse number="7">I Jehoachazowi nie pozostało więcej wojska jak tylko pięćdziesięciu jeźdźców, dziesięć rydwanów i dziesięć tysięcy pieszych, gdyż król Syrii wytracił ich i starł w proch.</verse>
				<verse number="8">A pozostałe dzieje Jehoachaza i wszystko, co czynił, oraz jego potęga, czy nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="9">I Jehoachaz zasnął ze swymi ojcami, i pogrzebano go w Samarii, a jego syn Joasz królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="10">W trzydziestym siódmym roku Joasza, króla Judy, Jehoasz, syn Jehoachaza, zaczął królować nad Izraelem w Samarii [i królował] szesnaście lat;</verse>
				<verse number="11">I czynił to, co złe w oczach PANA, nie odstępując od żadnych grzechów Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu – ale chodząc w nich.</verse>
				<verse number="12">A pozostałe dzieje Joasza i wszystko, co czynił, oraz jego potęga – [to], jak walczył z Amazjaszem, królem Judy, czy nie są zapisane w kronikach królów Izraela?</verse>
				<verse number="13">I Joasz zasnął ze swymi ojcami, a Jeroboam zasiadł na jego tronie. I Joasz został pogrzebany w Samarii razem z królami Izraela.</verse>
				<verse number="14">A Elizeusz zapadł na ciężką chorobę, na którą [miał] umrzeć. Przyszedł do niego Joasz, król Izraela, i płakał nad nim, mówiąc: Mój ojcze, mój ojcze! Rydwanie Izraela i jego jeźdźcze!</verse>
				<verse number="15">Wtedy Elizeusz powiedział mu: Weź łuk i strzały. Wziął więc łuk i strzały.</verse>
				<verse number="16">Potem powiedział do króla Izraela: Weź łuk w rękę. I wziął go w rękę. Elizeusz zaś położył swoje ręce na ręce króla.</verse>
				<verse number="17">I powiedział: Otwórz okno na wschód. A gdy [je] otworzył, Elizeusz polecił: Strzelaj! I strzelił, a on powiedział: Strzała wybawienia PANA i strzała wybawienia od Syryjczyków. Pobijesz bowiem Syryjczyków w Afek doszczętnie.</verse>
				<verse number="18">Następnie powiedział: Weź strzały! I wziął. Wtedy rzekł do króla Izraela: Uderz w ziemię! I uderzył trzy razy, i zaprzestał.</verse>
				<verse number="19">Wtedy mąż Boży rozgniewał się na niego i powiedział: Trzeba było uderzyć pięć lub sześć razy. Wtedy byś pokonał Syrię doszczętnie. Lecz teraz pokonasz Syrię tylko trzy razy.</verse>
				<verse number="20">Potem Elizeusz umarł i pogrzebali go. A z nastaniem roku moabskie zgraje napadły na ziemię.</verse>
				<verse number="21">I zdarzyło się, że gdy grzebano [pewnego] człowieka, zobaczyli [taką] zgraję. Wrzucili więc tego człowieka do grobu Elizeusza. A gdy ten człowiek został tam wrzucony, dotknął kości Elizeusza, ożył i wstał na nogi.</verse>
				<verse number="22">Chazael zaś, król Syrii, uciskał lud Izraela po wszystkie dni Jehoachaza.</verse>
				<verse number="23">PAN jednak zlitował się nad nimi, był dla nich miłosierny i zwrócił się ku nim ze względu na swoje przymierze z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. Nie chciał ich wytracić ani nie odrzucił ich sprzed swego oblicza aż dotąd.</verse>
				<verse number="24">I Chazael, król Syrii, umarł, a jego syn Ben-Hadad królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="25">Jehoasz, syn Jehoachaza, znowu odebrał z ręki Ben-Hadada, syna Chazaela, te miasta, które podczas wojny ten zabrał z ręki jego ojca Jehoachaza. Joasz pokonał go trzy razy i odzyskał miasta Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">W drugim roku Joasza, syna Jehoachaza, króla Izraela, zaczął królować Amazjasz, syn Joasza, króla Judy.</verse>
				<verse number="2">Miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował dwadzieścia dziewięć lat w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Jehoaddan, [była] z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="3">Czynił on to, co słuszne w oczach PANA, ale nie tak jak Dawid, jego ojciec. Czynił wszystko tak, jak czynił Joasz, jego ojciec.</verse>
				<verse number="4">Wyżyn jednak nie zniesiono i lud jeszcze składał ofiary, i palił kadzidło na tych wyżynach.</verse>
				<verse number="5">A gdy królestwo umocniło się w jego ręku, zabił tych spośród swoich sług, którzy zabili króla, jego ojca.</verse>
				<verse number="6">Lecz synów morderców nie zabił zgodnie z tym, co jest napisane w księdze Prawa Mojżesza, gdzie PAN rozkazał: Ojcowie nie poniosą śmierci za synów ani synowie nie poniosą śmierci za ojców, ale każdy poniesie śmierć za swój grzech.</verse>
				<verse number="7">On też pobił dziesięć tysięcy Edomitów w Dolinie Soli i zdobył w walce Selę, i nadał jej nazwę Jokteel, [i tak nazywa się] aż do dziś.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Amazjasz wysłał posłańców do Jehoasza, syna Jehoachaza, syna Jehu, króla Izraela, ze słowami: Chodź, spójrzmy sobie w twarze.</verse>
				<verse number="9">Jehoasz zaś, król Izraela, wysłał do Amazjasza, króla Judy, taką odpowiedź: Oset w Libanie posłał do cedru w Libanie prośbę: Daj swoją córkę mojemu synowi za żonę. Lecz dziki zwierz w Libanie przeszedł i podeptał oset.</verse>
				<verse number="10">Rzeczywiście, pobiłeś Edomitów i twoje serce uniosło się pychą. Chwal się [tym] i siedź w domu. Po co masz wdawać się w nieszczęście, abyś upadł ty i Juda z tobą?</verse>
				<verse number="11">Lecz Amazjasz nie posłuchał. Wyruszył więc Jehoasz, król Izraela, i spojrzeli sobie w twarze, on i Amazjasz, król Judy, w Bet-Szemesz, które należy do Judy.</verse>
				<verse number="12">I Juda został pobity przez Izraela, i uciekł – każdy do swego namiotu.</verse>
				<verse number="13">A Jehoasz, król Izraela, pojmał Amazjasza, króla Judy, syna Jehoasza, syna Achazjasza, w Bet-Szemesz, przyszedł do Jerozolimy i zburzył mur Jerozolimy od Bramy Efraim aż do Bramy Narożnej, na czterysta łokci.</verse>
				<verse number="14">I zabrał całe złoto i srebro oraz wszystkie naczynia, które znajdowały się w domu PANA i w skarbcach domu królewskiego, a także zakładników, po czym wrócił do Samarii.</verse>
				<verse number="15">A pozostałe dzieje Jehoasza, które czynił, i jego potęga, i [to], jak walczył z Amazjaszem, królem Judy, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Izraela?</verse>
				<verse number="16">I Jehoasz zasnął ze swymi ojcami, i został pogrzebany w Samarii wraz z królami Izraela, a jego syn Jeroboam królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="17">Amazjasz zaś, syn Joasza, król Judy, żył piętnaście lat po śmierci Jehoasza, syna Jehoachaza, króla Izraela.</verse>
				<verse number="18">A pozostałe dzieje Amazjasza – czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="19">Potem uknuto przeciwko niemu spisek w Jerozolimie. Uciekł do Lakisz, lecz posłano za nim do Lakisz i tam go zabito.</verse>
				<verse number="20">Przywieziono go na koniach i został pogrzebany w Jerozolimie ze swymi ojcami, w mieście Dawida.</verse>
				<verse number="21">Cały lud Judy wziął Azariasza, który miał szesnaście lat, i ustanowili go królem po jego ojcu Amazjaszu.</verse>
				<verse number="22">On odbudował Elat i przywrócił je Judzie, po tym jak król zasnął ze swymi ojcami.</verse>
				<verse number="23">W piętnastym roku Amazjasza, syna Joasza, króla Judy, Jeroboam, syn Joasza, króla Izraela, [zaczął] królować w Samarii i [królował] czterdzieści jeden lat.</verse>
				<verse number="24">Czynił on to, co złe w oczach PANA. Nie odstąpił od żadnego z grzechów Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="25">On przywrócił granice Izraela od wejścia do Chamat aż do Morza Stepowego, według słowa PANA, Boga Izraela, które wypowiedział przez swego sługę Jonasza, syna Amittaja, proroka z Gat-ha-Chefer.</verse>
				<verse number="26">PAN bowiem widział gorzkie utrapienie Izraela. Nie było ani więźnia, ani opuszczonego, ani kogokolwiek, kto by pomógł Izraelowi.</verse>
				<verse number="27">A PAN nie powiedział, że miał wymazać imię Izraela spod niebios. Wybawił ich więc przez rękę Jeroboama, syna Joasza.</verse>
				<verse number="28">A pozostałe dzieje Jeroboama i wszystko, co czynił, oraz jego potęga, [to], jak walczył i jak przywrócił Izraelowi Damaszek i Chamat judzkie – czy nie są zapisane w księdze kronik królów Izraela?</verse>
				<verse number="29">I Jeroboam zasnął ze swymi ojcami, z królami Izraela, a Zachariasz, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">W dwudziestym siódmym roku Jeroboama, króla Izraela, Azariasz, syn Amazjasza, króla Judy, zaczął królować.</verse>
				<verse number="2">Miał szesnaście lat, kiedy zaczął królować, i królował pięćdziesiąt dwa lata w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jekolia, [była] z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="3">Czynił on to, co słuszne w oczach PANA, wszystko tak jak czynił Amazjasz, jego ojciec.</verse>
				<verse number="4">Wyżyn jednak nie zniesiono. Lud jeszcze składał ofiary i palił kadzidło na wyżynach.</verse>
				<verse number="5">I PAN dotknął króla – i był trędowaty aż do [dnia] swojej śmierci, i mieszkał w odosobnionym domu. Jotam więc, syn króla, zarządzał domem i sądził lud ziemi.</verse>
				<verse number="6">A pozostałe dzieje Azariasza i wszystko, co czynił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="7">I Azariasz zasnął ze swymi ojcami, i pogrzebano go wraz z nimi w mieście Dawida, a Jotam, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="8">W trzydziestym ósmym roku Azariasza, króla Judy, Zachariasz, syn Jeroboama, [zaczął] królować nad Izraelem w Samarii i [królował] sześć miesięcy.</verse>
				<verse number="9">I czynił to, co złe w oczach PANA, jak czynili jego ojcowie. Nie odstąpił od grzechów Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="10">Szallum, syn Jabesza, uknuł przeciwko niemu spisek i zranił go przed ludem, zabił go i królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="11">A pozostałe dzieje Zachariasza oto są zapisane w księdze kronik królów Izraela.</verse>
				<verse number="12">Takie było słowo PANA, które wypowiedział do Jehu: Twoi synowie do czwartego pokolenia będą zasiadać na tronie Izraela. I tak się stało.</verse>
				<verse number="13">Szallum, syn Jabesza, zaczął królować w trzydziestym dziewiątym roku Uzjasza, króla Judy, i królował jeden miesiąc w Samarii.</verse>
				<verse number="14">Bo Menachem, syn Gadiego, przyszedł z Tirsy i wszedł do Samarii, i pobił Szalluma, syna Jabesza w Samarii, zabił go i królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="15">A pozostałe dzieje Szalluma i jego spisek, który uknuł, oto są zapisane w księdze kronik królów Izraela.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Menachem pobił Tifsach i wszystkich, którzy w nim byli, oraz wszystkie jego okolice, [począwszy] od Tirsy, gdyż nie otworzyli mu [bram] – dlatego je pobił, a wszystkie brzemienne mieszkanki rozpruwał.</verse>
				<verse number="17">W trzydziestym dziewiątym roku Azariasza, króla Judy, Menachem, syn Gadiego, [zaczął] królować nad Izraelem i [królował] dziesięć lat w Samarii.</verse>
				<verse number="18">Czynił on to, co złe w oczach PANA. Przez wszystkie swoje dni nie odstąpił od grzechów Jeroboama, syna Nebata, który przywodził Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="19">A gdy Pul, król Asyrii, napadł na ziemię, Menachem dał Pulowi tysiąc talentów srebra, aby [ten] mu pomógł umocnić królestwo w swoim ręku.</verse>
				<verse number="20">I Menachem wymusił te pieniądze od Izraela, od wszystkich zamożnych – po pięćdziesiąt syklów srebra od każdego – aby je dać królowi Asyrii. Wycofał się więc król Asyrii i nie pozostał w tej ziemi.</verse>
				<verse number="21">A pozostałe dzieje Menachema i wszystko, co czynił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Izraela?</verse>
				<verse number="22">I Menachem zasnął ze swymi ojcami, a Pekachiasz, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="23">W pięćdziesiątym roku Azariasza, króla Judy, Pekachiasz, syn Menachema, [zaczął] królować nad Izraelem w Samarii [i królował] dwa lata.</verse>
				<verse number="24">Czynił on to, co złe w oczach PANA. Nie odstąpił od grzechów Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="25">A Pekach, syn Remaliasza, jego dowódca, uknuł spisek przeciwko niemu i zabił go w Samarii, w pałacu domu królewskiego, a wraz z nim Argoba i Aria oraz pięćdziesięciu ludzi spośród Gileadczyków. Zabił go i królował po nim.</verse>
				<verse number="26">A pozostałe dzieje Pekachiasza i wszystko, co czynił, oto są zapisane w księdze kronik królów Izraela.</verse>
				<verse number="27">W pięćdziesiątym drugim roku Azariasza, króla Judy, Pekach, syn Remaliasza, [zaczął] królować nad Izraelem w Samarii [i królował] dwadzieścia lat.</verse>
				<verse number="28">Czynił on to, co złe w oczach PANA. Nie odstąpił od grzechów Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu.</verse>
				<verse number="29">Za dni Pekacha, króla Izraela, nadciągnął Tiglat-Pileser, król Asyrii, i zdobył Ijon, Abel-Bet-Maaka, Janoach, Kedesz, Chasor, Gilead i Galileę, i całą ziemię Neftalego, a pojmanych uprowadził do Asyrii.</verse>
				<verse number="30">Wtedy Ozeasz, syn Eli, uknuł spisek przeciwko Pekachowi, synowi Remaliasza. Pobił go i zabił, i [zaczął] królować w jego miejsce w dwudziestym roku Jotama, syna Uzjasza.</verse>
				<verse number="31">A pozostałe dzieje Pekacha i wszystko, co czynił, oto są zapisane w księdze kronik królów Izraela.</verse>
				<verse number="32">W drugim roku Pekacha, syna Remaliasza, króla Izraela, Jotam, syn Uzjasza, króla Judy, [zaczął] królować.</verse>
				<verse number="33">Miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował szesnaście lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jerusza [i była] córką Sadoka.</verse>
				<verse number="34">Czynił on to, co słuszne w oczach PANA. Czynił wszystko tak, jak czynił Uzjasz, jego ojciec.</verse>
				<verse number="35">Wyżyn jednak nie zniesiono. Lud jeszcze składał ofiary i palił kadzidło na wyżynach. On zbudował Górną Bramę domu PANA.</verse>
				<verse number="36">A pozostałe dzieje Jotama i wszystko, co czynił, są zapisane w księdze kronik królów Judy.</verse>
				<verse number="37">W tych dniach PAN zaczął posyłać przeciw Judzie Resina, króla Syrii, i Pekacha, syna Remaliasza.</verse>
				<verse number="38">I Jotam zasnął ze swymi ojcami, i został pogrzebany z nimi w mieście Dawida, swego ojca. I Achaz, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">W siedemnastym roku Pekacha, syna Remaliasza, Achaz, syn Jotama, króla Judy, [zaczął] królować.</verse>
				<verse number="2">Achaz miał dwadzieścia lat, kiedy zaczął królować, i królował szesnaście lat w Jerozolimie, ale nie czynił tego, co słuszne w oczach PANA, swego Boga, jak Dawid, jego ojciec;</verse>
				<verse number="3">Lecz chodził drogami królów Izraela, a nawet swojego syna przeprowadził przez ogień według obrzydliwości pogan, których PAN wypędził sprzed oblicza synów Izraela.</verse>
				<verse number="4">Składał ofiary i palił kadzidło na wyżynach, na pagórkach i pod każdym zielonym drzewem.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Resin, król Syrii, i Pekach, syn Remaliasza, król Izraela, wyruszyli na wojnę przeciw Jerozolimie i oblegli Achaza, ale nie mogli go pokonać.</verse>
				<verse number="6">W tym samym czasie Resin, król Syrii, przywrócił Syrii Elat i wypędził Żydów z Elat, a Syryjczycy przybyli do Elat i mieszkają tam aż do dziś.</verse>
				<verse number="7">Achaz więc wysłał posłańców do Tiglat-Pilesera, króla Asyrii, ze słowami: Jestem twoim sługą i twoim synem. Przyjdź i wybaw mnie z ręki króla Syrii i z ręki króla Izraela, którzy powstali przeciw mnie.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Achaz wziął srebro i złoto, które znajdowały się w domu PANA i w skarbcach domu królewskiego, i posłał [je jako] dar królowi Asyrii.</verse>
				<verse number="9">I król Asyrii wysłuchał go. Wyruszył bowiem król Asyrii przeciw Damaszkowi, zdobył go i uprowadził jego [mieszkańców] do Kir, a Resina zabił.</verse>
				<verse number="10">Potem król Achaz udał się do Damaszku na spotkanie z Tiglat-Pilserem, królem Asyrii. Gdy zobaczył w Damaszku ołtarz, król Achaz posłał do kapłana Uriasza wzór tego ołtarza i cały plan jego budowy.</verse>
				<verse number="11">I kapłan Uriasz zbudował ołtarz dokładnie według tego, co król Achaz przesłał z Damaszku. Tak to uczynił kapłan Uriasz, zanim król Achaz wrócił z Damaszku.</verse>
				<verse number="12">A gdy król wrócił z Damaszku, zobaczył ołtarz, zbliżył się do niego i złożył na nim ofiary.</verse>
				<verse number="13">Spalił swoje całopalenie i ofiarę z pokarmów, wylał swoją ofiarę z płynów i pokropił ołtarz krwią swoich ofiar pojednawczych.</verse>
				<verse number="14">Ołtarz zaś z brązu, który był przed PANEM, przeniósł z przedniej części domu, gdzie znajdował się między ołtarzem a domem PANA, i postawił go po północnej stronie ołtarza.</verse>
				<verse number="15">Król Achaz rozkazał też kapłanowi Uriaszowi: Na wielkim ołtarzu będziesz palił poranną ofiarę całopalną i wieczorną ofiarę z pokarmów, [a także] całopalną ofiarę króla i jego ofiarę z pokarmów oraz całopalną ofiarę całego ludu ziemi, ich ofiarę z pokarmów i ich ofiary z płynów. Będziesz też kropił na nim wszelką krwią całopalenia i wszelką krwią z ofiar [krwawych], ale ołtarz z brązu będzie dla mnie do szukania rady.</verse>
				<verse number="16">I kapłan Uriasz uczynił wszystko zgodnie z tym, jak rozkazał król Achaz.</verse>
				<verse number="17">Król Achaz odciął też listwy podstawek i wyjął z nich kadzie. Zdjął również morze sponad wołów z brązu, które pod nim były, a postawił je na posadzce kamiennej.</verse>
				<verse number="18">Zadaszenie na szabat, które zbudowano w domu, oraz zewnętrzne wejście królewskie usunął z domu PANA ze względu na króla Asyrii.</verse>
				<verse number="19">A pozostałe dzieje Achaza, które czynił, są zapisane w księdze kronik królów Judy.</verse>
				<verse number="20">I Achaz zasnął ze swymi ojcami, i został pogrzebany z nimi w mieście Dawida. A Ezechiasz, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">W dwunastym roku Achaza, króla Judy, Ozeasz, syn Eli, zaczął królować w Samarii nad Izraelem [i królował] dziewięć lat.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co złe w oczach PANA, jednak nie tak jak królowie Izraela, którzy byli przed nim.</verse>
				<verse number="3">Przeciw niemu wyruszył Salmanaser, król Asyrii, a Ozeasz został jego sługą i płacił mu daninę.</verse>
				<verse number="4">I król Asyrii wykrył spisek Ozeasza. Ten bowiem wyprawił posłańców do So, króla Egiptu, i nie posłał corocznej daniny królowi Asyrii. Król Asyrii więc pojmał go i zamknął w więzieniu.</verse>
				<verse number="5">Król Asyrii najechał całą ziemię, przybył do Samarii i oblegał ją przez trzy lata.</verse>
				<verse number="6">A w dziewiątym roku Ozeasza król Asyrii zdobył Samarię, uprowadził Izraela do Asyrii i osiedlił ich w Chalach i Chaborze, nad rzeką Gozan, oraz w miastach Medów.</verse>
				<verse number="7">A stało się tak, [dlatego] że synowie Izraela zgrzeszyli przeciw PANU, swemu Bogu, który ich wyprowadził z ziemi Egiptu, spod ręki faraona, króla Egiptu, a bali się obcych bogów;</verse>
				<verse number="8">Postępując według ustaw pogan, których PAN wypędził sprzed oblicza synów Izraela, oraz [ustaw] królów Izraela, które stwarzali.</verse>
				<verse number="9">Synowie Izraela robili potajemnie przeciwko PANU, swemu Bogu, to, co nie było słuszne, i pobudowali sobie wyżyny we wszystkich swoich miastach, od wieży strażników aż do miasta warownego.</verse>
				<verse number="10">Ustawiali sobie posągi i gaje na każdym wyniosłym pagórku i pod każdym zielonym drzewem;</verse>
				<verse number="11">I palili tam kadzidła na wszystkich wyżynach, tak jak narody, które PAN wypędził przed nimi, i popełniali niegodziwe czyny, pobudzając PANA do gniewu;</verse>
				<verse number="12">Służyli bożkom, o których PAN im powiedział: Nie czyńcie tego.</verse>
				<verse number="13">A PAN świadczył przeciw Izraelowi i przeciw Judzie przez wszystkich proroków [i] wszystkich widzących, mówiąc: Odwróćcie się od swoich złych dróg i przestrzegajcie moich przykazań i moich nakazów według całego prawa, które nadałem waszym ojcom, a które przekazałem wam przez moje sługi, proroków.</verse>
				<verse number="14">Lecz nie słuchali, ale uczynili twardym swój kark, jak kark ich ojców, którzy nie wierzyli w PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="15">I wzgardzili jego nakazami i przymierzem, które zawarł z ich ojcami, oraz jego świadectwami, którymi świadczył przeciwko nim, i chodzili za marnościami, stali się próżni i naśladowali pogan, którzy ich otaczali, co do których PAN im rozkazał, aby nie czynili tak jak oni.</verse>
				<verse number="16">I opuścili wszystkie przykazania PANA, swego Boga, i wykonali sobie lane posągi – dwa cielce. Zrobili sobie też gaje, oddawali pokłon wszystkim zastępom niebieskim i służyli Baalowi.</verse>
				<verse number="17">Przeprowadzali swoich synów i swoje córki przez ogień, uprawiali wróżbiarstwo i czarnoksięstwo i zaprzedali się, aby czynić to, co złe w oczach PANA, pobudzając go do gniewu.</verse>
				<verse number="18">Dlatego PAN bardzo się rozgniewał na Izraela i odrzucił go sprzed swego oblicza. Nic nie pozostało oprócz samego pokolenia Judy.</verse>
				<verse number="19">Ale również i Juda nie przestrzegał przykazań PANA, swego Boga, lecz postępował według nakazów, które Izrael stworzył.</verse>
				<verse number="20">PAN więc odrzucił całe potomstwo Izraela, trapił ich i wydał w ręce grabieżców, aż [wreszcie] odrzucił ich sprzed swego oblicza.</verse>
				<verse number="21">Oderwał bowiem Izraela od domu Dawida, a oni ustanowili królem Jeroboama, syna Nebata. Jeroboam zaś odwiódł Izraela od naśladowania PANA i przywiódł go do popełnienia wielkiego grzechu.</verse>
				<verse number="22">I synowie Izraela chodzili we wszystkich grzechach Jeroboama, które czynił, a nie odstąpili od nich;</verse>
				<verse number="23">Aż PAN odrzucił Izraela sprzed swego oblicza, jak zapowiedział przez wszystkie swoje sługi, proroków. I tak Izrael został uprowadzony ze swojej ziemi do Asyrii, [i tak jest] aż do dziś.</verse>
				<verse number="24">Potem król Asyrii sprowadził [ludzi] z Babilonu, z Kuta, z Awwa i z Chamat, i z Sefarwaim i osiedlił ich w miastach Samarii zamiast synów Izraela. Oni zaś posiedli Samarię i mieszkali w jej miastach.</verse>
				<verse number="25">A gdy zaczęli tam mieszkać, nie bali się PANA. PAN więc zesłał na nich lwy, które ich zabijały.</verse>
				<verse number="26">I doniesiono o tym królowi Asyrii: Narody, które uprowadziłeś i osiedliłeś w miastach Samarii, nie znają zwyczajów Boga tej ziemi. Dlatego zesłał na nich lwy, a oto zabijają ich, ponieważ nie znają zwyczajów Boga tej ziemi.</verse>
				<verse number="27">Wtedy król Asyrii rozkazał: Zaprowadźcie tam jednego z kapłanów, których stamtąd uprowadziliście, aby poszedł i tam zamieszkał, i nauczał ich zwyczajów Boga tej ziemi.</verse>
				<verse number="28">Przybył więc jeden z kapłanów, których uprowadzono z Samarii, i zamieszkał w Betel, i nauczał ich, jak mają się bać PANA.</verse>
				<verse number="29">Jednakże każdy naród czynił sobie własnych bogów i stawiał ich w domach wyżyn, które Samarytanie pobudowali, każdy naród w swoich miastach, w których mieszkał.</verse>
				<verse number="30">Babilończycy zrobili Sukkot-Benota, a ludzie z Kuta zrobili Nergala, a ludzie z Chamat zrobili Aszimę.</verse>
				<verse number="31">Awwici zrobili Nibchaza i Tartaka, a Sefarwaici palili swoje dzieci w ogniu dla Adrameleka i Anameleka, bogów Sefarwaim.</verse>
				<verse number="32">Tak więc bali się PANA i ustanowili spośród siebie kapłanów wyżyn, którzy składali dla nich [ofiary] w domach wyżyn.</verse>
				<verse number="33">Bali się PANA i służyli swoim bogom według zwyczajów tych narodów, skąd zostali uprowadzeni.</verse>
				<verse number="34">Aż do tego dnia postępują według dawnych zwyczajów. Nie boją się PANA i nie czynią według jego ustaw, nakazów, prawa i przykazania, które PAN nakazał synom Jakuba, któremu nadał imię Izrael.</verse>
				<verse number="35">PAN zawarł też z nimi przymierze i rozkazał im: Nie bójcie się obcych bogów, nie kłaniajcie się im, nie służcie im ani nie składajcie im ofiar;</verse>
				<verse number="36">Lecz PANA, który was wyprowadził z ziemi Egiptu wielką mocą i wyciągniętym ramieniem, jego się bójcie, jemu oddawajcie pokłon i jemu składajcie ofiary.</verse>
				<verse number="37">Przestrzegajcie także ustaw, nakazów, prawa i przykazań, które wam napisał, i wypełniajcie je po wszystkie dni, a nie bójcie się innych bogów.</verse>
				<verse number="38">Nie zapominajcie o przymierzu, które zawarłem z wami, i nie bójcie się innych bogów.</verse>
				<verse number="39">Ale PANA, waszego Boga, bójcie się, a on was wybawi z ręki wszystkich waszych wrogów.</verse>
				<verse number="40">Lecz oni nie usłuchali, ale postępowali według dawnych zwyczajów.</verse>
				<verse number="41">Te narody więc bały się PANA i służyły swoim rytym bożkom, zarówno ich dzieci, jak i dzieci ich dzieci. Jak czynili ich ojcowie, tak i oni czynią aż do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">W trzecim roku Ozeasza, syna Eli, króla Izraela, Ezechiasz, syn Achaza, króla Judy, [zaczął] królować.</verse>
				<verse number="2">Miał on dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował dwadzieścia dziewięć lat w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Abi [i była] córką Zachariasza.</verse>
				<verse number="3">Czynił on to, co było słuszne w oczach PANA, wszystko tak, jak czynił Dawid, jego ojciec.</verse>
				<verse number="4">Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.</verse>
				<verse number="5">Zaufał PANU, Bogu Izraela. I spośród wszystkich królów Judy nie było nikogo podobnego do niego ani [z tych, którzy byli] po nim, ani [z tych], którzy byli przed nim.</verse>
				<verse number="6">Przylgnął bowiem do PANA i nie odstępował od niego, ale przestrzegał jego przykazań, które PAN nadał Mojżeszowi.</verse>
				<verse number="7">A PAN był z nim i powodziło mu się, gdziekolwiek wyruszał. Zbuntował się przeciw królowi Asyrii i nie służył mu.</verse>
				<verse number="8">To on pokonał Filistynów aż do Gazy i jej granic, od wieży strażników aż do miasta warownego.</verse>
				<verse number="9">W czwartym roku króla Ezechiasza – był to siódmy rok Ozeasza, syna Eli, króla Izraela – Salmanaser, król Asyrii, wyruszył przeciwko Samarii i obległ ją.</verse>
				<verse number="10">I zdobył ją pod koniec trzeciego roku. W szóstym roku Ezechiasza – był to dziewiąty rok Ozeasza, króla Izraela – Samaria została zdobyta.</verse>
				<verse number="11">Wtedy król Asyrii uprowadził Izraela do Asyrii i osiedlił ich w Chalach i Chaborze, przy rzece Gozanu, i w miastach Medów;</verse>
				<verse number="12">Ponieważ nie posłuchali głosu PANA, swego Boga, ale przekroczyli jego przymierze [oraz] to wszystko, co nakazał Mojżesz, sługa PANA. Nie słuchali tego i nie wypełniali.</verse>
				<verse number="13">W czternastym roku króla Ezechiasza Sennacheryb, król Asyrii, wyruszył przeciw wszystkim warownym miastom Judy i zdobył je.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Ezechiasz, król Judy, posłał do króla Asyrii do Lakisz, mówiąc: Postąpiłem źle, odstąp ode mnie. Cokolwiek na mnie nałożysz, poniosę. Król Asyrii nałożył więc na Ezechiasza, króla Judy, trzysta talentów srebra i trzydzieści talentów złota.</verse>
				<verse number="15">I Ezechiasz dał mu całe srebro, które się znalazło w domu PANA i w skarbcach domu królewskiego.</verse>
				<verse number="16">W tym samym czasie Ezechiasz zerwał złoto z drzwi domu PANA oraz ze słupów, które obił [sam] Ezechiasz, król Judy, i dał je królowi Asyrii.</verse>
				<verse number="17">Jednakże król Asyrii posłał z Lakisz Tartana, Rabsarisa i Rabszaka z wielkim wojskiem do Jerozolimy, do króla Ezechiasza. Wyruszyli i przybyli do Jerozolimy. Gdy przybyli, przyszli i zatrzymali się przy kanale górnej sadzawki, która jest przy drodze pola folusznika.</verse>
				<verse number="18">A gdy wołali do króla, wyszli do nich Eliakim, syn Chilkiasza, przełożony domu, Szebna, pisarz, oraz Joach, syn Asafa, kronikarz.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Rabszak powiedział do nich: Powiedzcie Ezechiaszowi: Tak mówi wielki król, król Asyrii: Co to za ufność, na której polegasz?</verse>
				<verse number="20">Mówisz – ale to słowa daremne – mam dość rady i siły do wojny. Teraz więc w kim pokładasz ufność, że zbuntowałeś się przeciwko mnie?</verse>
				<verse number="21">Oto teraz opierasz się na tej nadłamanej lasce trzcinowej – na Egipcie – która gdy ktoś się oprze na niej, wbija mu się w dłoń i przebija ją. Taki jest faraon, król Egiptu, dla wszystkich, którzy mu ufają.</verse>
				<verse number="22">A jeśli mi powiecie: Ufamy PANU, naszemu Bogu – czy on nie jest tym, którego wyżyny i ołtarze zniósł Ezechiasz i nakazał Judzie i Jerozolimie: Przed tym ołtarzem w Jerozolimie będziecie oddawać pokłon?</verse>
				<verse number="23">Dlatego teraz proszę, daj zastaw memu panu, królowi Asyrii, a dam ci dwa tysiące koni, jeśli zdołasz posadzić na nich jeźdźców.</verse>
				<verse number="24">Jakże więc stawisz opór jednemu dowódcy z najmniejszych sług mego pana, a pokładasz nadzieję w Egipcie, że [otrzymasz] rydwany i jeźdźców?</verse>
				<verse number="25">Poza tym – czy bez [woli] PANA wyruszyłem przeciw temu miejscu, aby je zburzyć? PAN powiedział do mnie: Wyrusz przeciwko tej ziemi i spustosz ją.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Eliakim, syn Chilkiasza, Szebna i Joach powiedzieli do Rabszaka: Proszę, mów do swoich sług po syryjsku, bo rozumiemy, a nie mów z nami po hebrajsku wobec ludu, który jest na murze.</verse>
				<verse number="27">Lecz Rabszak odpowiedział: Czy do twego pana i do ciebie posłał mnie mój pan, abym mówił te słowa? Czyż nie do tych mężczyzn siedzących na murze, aby jedli swój kał i pili swój mocz razem z wami?</verse>
				<verse number="28">Wstał więc Rabszak i zawołał donośnym głosem po hebrajsku tymi słowami: Słuchajcie słów wielkiego króla, króla Asyrii.</verse>
				<verse number="29">Tak mówi król: Niech was nie zwodzi Ezechiasz, bo nie będzie mógł wyrwać was z mojej ręki.</verse>
				<verse number="30">I nie dajcie się przekonać Ezechiaszowi, by zaufać PANU, gdy mówi: Na pewno PAN nas wybawi i to miasto nie będzie wydane w ręce króla Asyrii.</verse>
				<verse number="31">Nie słuchajcie Ezechiasza. Tak bowiem mówi król Asyrii: Zawrzyjcie ze mną przymierze i wyjdźcie do mnie, a każdy będzie jeść ze swojej winorośli i ze swego drzewa figowego i każdy będzie pić wodę ze swojej studni;</verse>
				<verse number="32">Aż przyjdę i zabiorę was do ziemi podobnej do waszej, do ziemi zboża i wina, do ziemi chleba i winnic, do ziemi drzew oliwnych, oliwy i miodu. Będziecie żyć, a nie umierać. Nie słuchajcie Ezechiasza, bo was zwodzi, mówiąc: PAN nas wybawi.</verse>
				<verse number="33">Czy bogowie [innych] narodów mogli wybawić swoją ziemię z ręki króla Asyrii?</verse>
				<verse number="34">Gdzie są bogowie Chamatu i Arpadu? Gdzie są bogowie Sefarwaim, Heny i Iwwy? Czy wyrwali Samarię z moich rąk?</verse>
				<verse number="35">Którzy spośród wszystkich bogów tych ziem wybawili swoją ziemię z mojej ręki, żeby PAN miał wybawić Jerozolimę z mojej ręki?</verse>
				<verse number="36">Lecz lud milczał i nie odpowiedział mu ani słowa, bo taki był rozkaz króla: Nie odpowiadajcie mu.</verse>
				<verse number="37">Wtedy przyszli przełożony domu Eliakim, syn Chilkiasza, pisarz Szebna i kronikarz Joach, syn Asafa, do Ezechiasza, z rozdartymi szatami, i oznajmili mu słowa Rabszaka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">A gdy król Ezechiasz to usłyszał, rozdarł swoje szaty, oblekł się w wór i wszedł do domu PANA.</verse>
				<verse number="2">I posłał Eliakima, przełożonego domu, pisarza Szebnę i starszych spośród kapłanów, obleczonych w wory, do proroka Izajasza, syna Amosa.</verse>
				<verse number="3">I powiedzieli mu: Tak mówi Ezechiasz: Ten dzień jest dniem utrapienia, upomnienia i bluźnierstwa. Nadszedł bowiem czas porodu dzieci, a nie ma siły, aby je urodzić.</verse>
				<verse number="4">Może PAN, twój Bóg, usłyszy wszystkie słowa Rabszaka, którego przysłał król Asyrii, jego pan, aby znieważać Boga żywego, i pomści słowa, które usłyszał PAN, twój Bóg. Zanieś więc modlitwę za resztkę, która pozostaje.</verse>
				<verse number="5">Tak to słudzy króla Ezechiasza przyszli do Izajasza.</verse>
				<verse number="6">A Izajasz im odpowiedział: Tak powiedzcie waszemu panu: Tak mówi PAN: Nie bój się tych słów, które słyszałeś, którymi mi bluźnili słudzy króla Asyrii.</verse>
				<verse number="7">Oto ześlę na niego ducha i usłyszy [pewną] wieść, wróci do swojej ziemi i sprawię, że padnie od miecza w swojej ziemi.</verse>
				<verse number="8">Wrócił więc Rabszak i zastał króla Asyrii walczącego przeciwko Libnie. Usłyszał bowiem, że odstąpił od Lakisz.</verse>
				<verse number="9">Gdy usłyszał, że mówiono o Tirhace, królu Etiopii: Oto wyruszył na wojnę przeciwko tobie, ponownie wysłał posłańców do Ezechiasza, mówiąc:</verse>
				<verse number="10">Tak powiedzcie Ezechiaszowi, królowi Judy: Niech cię nie zwodzi twój Bóg, któremu ufasz, mówiąc: Jerozolima nie będzie wydana w ręce króla Asyrii.</verse>
				<verse number="11">Oto słyszałeś, co uczynili królowie Asyrii wszystkim ziemiom, niszcząc je. A ty miałbyś zostać wybawiony?</verse>
				<verse number="12">Czy bogowie narodów wybawili tych, których wygubili moi ojcowie: Gozan, Charan, Resef, i synów Edenu, którzy byli w Telassar?</verse>
				<verse number="13">Gdzie jest król Chamatu, król Arpadu i król miasta Sefarwaim, Heny i Iwwy?</verse>
				<verse number="14">Gdy Ezechiasz wziął list z rąk posłów, przeczytał go, wszedł do domu PANA i rozwinął go przed PANEM.</verse>
				<verse number="15">I Ezechiasz modlił się przed PANEM, mówiąc: PANIE, Boże Izraela, który zasiadasz pomiędzy cherubinami, ty jedynie jesteś Bogiem wszystkich królestw ziemi. Ty stworzyłeś niebo i ziemię.</verse>
				<verse number="16">Nakłoń ucha, PANIE, i wysłuchaj. Otwórz swe oczy, PANIE, i spójrz. Słuchaj słów Sennacheryba, które przesłał, aby znieważać Boga żywego.</verse>
				<verse number="17">To prawda, PANIE, że królowie Asyrii spustoszyli narody i ich ziemie;</verse>
				<verse number="18">I powrzucali ich bogów do ognia. Nie byli bowiem bogami, ale dziełem rąk ludzkich, drewnem i kamieniem; dlatego ich zniszczyli.</verse>
				<verse number="19">Teraz więc, PANIE, nasz Boże, wybaw nas, proszę, z jego ręki, aby wszystkie królestwa ziemi poznały, że jedynie ty, PANIE, jesteś Bogiem.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Izajasz, syn Amosa, posłał do Ezechiasza, mówiąc: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Wysłuchałem tego, o co mnie prosiłeś w sprawie Sennacheryba, króla Asyrii.</verse>
				<verse number="21">Oto słowo, które PAN o nim mówił: Dziewica, córka Syjonu, wzgardziła tobą i śmiała się z ciebie. Córka Jerozolimy kiwała głową za tobą.</verse>
				<verse number="22">Kogo znieważyłeś i komu bluźniłeś? Przeciwko komu podniosłeś swój głos i wysoko podniosłeś swoje oczy? Przeciw Świętemu Izraela.</verse>
				<verse number="23">Przez swoich posłańców znieważyłeś Pana i powiedziałeś: Z mnóstwem moich rydwanów wyszedłem na wysokie góry i zbocza Libanu. Wytnę jego wysokie cedry [i] jego wyborne cyprysy i przyjdę aż do najdalszych jego przybytków, do jego lasu i urodzajnego pola.</verse>
				<verse number="24">Ja wykopałem [studnię] i piłem obce wody, stopami swoich nóg wysuszyłem wszystkie potoki oblężonych [miejsc].</verse>
				<verse number="25">Czy nie słyszałeś, że ja dawno to uczyniłem i za dawnych dni to sprawiłem? A teraz wypełniam, gdy [obracasz] warowne miasta [w] stosy gruzów.</verse>
				<verse number="26">Ich mieszkańcy stali się słabi, przestraszyli się i zawstydzili. Byli jak trawa polna, jak świeża zieleń i trawa na dachach, jak [zboże], które uschło, zanim dojrzało.</verse>
				<verse number="27">Znam twoje miejsce pobytu, twoje wyjście i twoje wejście, a także twoją wściekłość przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="28">Ponieważ twoja wściekłość przeciwko mnie i twoje zamieszanie doszły do moich uszu, włożę swoje kółko w twoje nozdrza i swoje wędzidło na twoje wargi i zawrócę cię tą drogą, którą przyszedłeś.</verse>
				<verse number="29">A to będzie znakiem dla ciebie: Tego roku będziesz jadł [zboże] samorodne, w drugim roku także [zboże] samorodne, w trzecim roku zaś siejcie i zbierajcie żniwo, sadźcie winnice i jedzcie ich owoce.</verse>
				<verse number="30">Resztka ocalonych z domu Judy ponownie zapuści korzenie w głąb i wyda owoc w górze.</verse>
				<verse number="31">Z Jerozolimy bowiem wyjdzie resztka i ci, którzy ocaleli – z góry Syjon. Sprawi to gorliwość PANA zastępów.</verse>
				<verse number="32">Tak więc mówi PAN o królu Asyrii: Nie wejdzie do tego miasta ani nie wypuści tam strzały, nie wyruszy przeciw niemu z tarczą i nie usypie szańców przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="33">Drogą, którą przyszedł, powróci, a do tego miasta nie wejdzie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="34">Będę bowiem bronił tego miasta i ocalę je ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę.</verse>
				<verse number="35">Tej samej nocy Anioł PANA wyszedł i zabił w obozie Asyryjczyków sto osiemdziesiąt pięć tysięcy [ludzi]. A gdy wstali wcześnie rano, oto wszędzie [było] pełno trupów.</verse>
				<verse number="36">Sennacheryb, król Asyrii, wycofał się więc i wyruszył. Wrócił i zamieszkał w Niniwie.</verse>
				<verse number="37">A gdy oddawał pokłon w domu swego boga Nisroka, jego synowie – Adramelek i Sareser – zabili go mieczem. Potem uciekli do ziemi Ararat. I Asarchaddon, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">W tych dniach Ezechiasz śmiertelnie zachorował. Przyszedł do niego prorok Izajasz, syn Amosa, i powiedział mu: Tak mówi PAN: Rozporządź swym domem, bo umrzesz i nie będziesz żył.</verse>
				<verse number="2">Wtedy [Ezechiasz] odwrócił swoją twarz do ściany i modlił się do PANA:</verse>
				<verse number="3">O PANIE, proszę cię, wspomnij teraz, że postępowałem wobec ciebie w prawdzie i z doskonałym sercem, czyniąc to, co dobre w twoich oczach. I płakał Ezechiasz rzewnie.</verse>
				<verse number="4">Ale zanim Izajasz wyszedł do środkowego dziedzińca, doszło do niego słowo PANA:</verse>
				<verse number="5">Wróć i powiedz Ezechiaszowi, wodzowi mego ludu: Tak mówi PAN, Bóg Dawida, twego ojca: Wysłuchałem twojej modlitwy [i] widziałem twoje łzy. Oto uzdrawiam cię: trzeciego dnia wejdziesz do domu PANA.</verse>
				<verse number="6">Dodam też do twoich dni piętnaście lat i wybawię ciebie i to miasto z ręki króla Asyrii. I będę bronić tego miasta ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę.</verse>
				<verse number="7">Następnie Izajasz powiedział: Przynieście garstkę suchych fig. Gdy wzięli [je] i położyli na wrzód, wyzdrowiał.</verse>
				<verse number="8">Ezechiasz zapytał Izajasza: Jaki [będzie] znak [tego], że PAN mnie uzdrowi i że na trzeci dzień pójdę do domu PANA?</verse>
				<verse number="9">Izajasz odpowiedział: To [będzie] znakiem od PANA, że uczyni PAN tę rzecz, którą obiecał: Czy cień ma się posunąć o dziesięć stopni, czy ma się cofnąć o dziesięć stopni?</verse>
				<verse number="10">Ezechiasz odpowiedział: Łatwo cieniowi posunąć się o dziesięć stopni. Nie – niech cień cofnie się o dziesięć stopni.</verse>
				<verse number="11">Wtedy prorok Izajasz zawołał do PANA. I on cofnął cień o dziesięć stopni, po których przesunął się na zegarze słonecznym Achaza.</verse>
				<verse number="12">W tym czasie Berodach-Baladan, syn Baladana, król Babilonu, posłał listy i dar do Ezechiasza. Usłyszał bowiem, że Ezechiasz chorował.</verse>
				<verse number="13">I Ezechiasz wysłuchał [posłańców], i pokazał im cały skarbiec swoich kosztowności, srebro, złoto, wonności, drogocenne olejki oraz swoją zbrojownię, a także wszystko, co się znajdowało w jego składach. Nie było nic, czego Ezechiasz by im nie pokazał w swoim domu i w całym swoim państwie.</verse>
				<verse number="14">Wtedy prorok Izajasz przyszedł do króla Ezechiasza i zapytał go: Co powiedzieli ci mężczyźni i skąd przybyli do ciebie? Ezechiasz odpowiedział: Przybyli z dalekiej ziemi, z Babilonu.</verse>
				<verse number="15">Znowu zapytał: Co widzieli w twoim domu? Ezechiasz odpowiedział: Widzieli wszystko, co jest w moim domu. Nie było nic, czego bym im nie pokazał w swoich skarbcach.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Izajasz powiedział do Ezechiasza: Słuchaj słowa PANA.</verse>
				<verse number="17">Oto przyjdą dni, kiedy wszystko, co jest w twoim domu i co zgromadzili twoi ojcowie aż do tego dnia, zostanie zabrane do Babilonu. Nic nie pozostanie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">Z twoich synów, którzy będą pochodzić od ciebie i których spłodzisz, zabiorą [niektórych] i będą eunuchami w pałacu króla Babilonu.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Ezechiasz powiedział do Izajasza: Dobre jest słowo PANA, które wypowiedziałeś. I dodał: Czyż [ono] nie jest [dobre], jeśli za moich dni będzie pokój i prawda?</verse>
				<verse number="20">A pozostałe dzieje Ezechiasza, cała jego potęga i [to], jak zbudował sadzawkę i kanał, którymi sprowadził wodę do miasta, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="21">I Ezechiasz zasnął ze swoimi ojcami, a jego syn Manasses królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Manasses miał dwanaście lat, kiedy zaczął królować, i królował pięćdziesiąt pięć lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Chefsiba.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co złe w oczach PANA, według obrzydliwości tych narodów, które PAN wypędził przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="3">Odbudował bowiem wyżyny, które zburzył jego ojciec Ezechiasz, wznosił ołtarze dla Baala, posadził gaj, tak jak uczynił Achab, król Izraela, i oddawał pokłon całemu zastępowi nieba, i służył mu.</verse>
				<verse number="4">Zbudował też ołtarze w domu PANA, o którym PAN powiedział: W Jerozolimie umieszczę swoje imię.</verse>
				<verse number="5">Zbudował też ołtarze całemu zastępowi nieba w obydwu dziedzińcach domu PANA.</verse>
				<verse number="6">Przeprowadził swojego syna przez ogień, uprawiał wróżbiarstwo i czary, ustanowił czarowników i czarnoksiężników. Bardzo wiele złego czynił w oczach PANA, pobudzając [go] do gniewu.</verse>
				<verse number="7">Postawił też rzeźbę gaju, którą wykonał, w domu, o którym PAN powiedział do Dawida i do jego syna Salomona: W tym domu i w Jerozolimie, które wybrałem spośród wszystkich pokoleń Izraela, umieszczę swoje imię na wieki;</verse>
				<verse number="8">A już więcej nie dopuszczę, by noga Izraela opuściła ziemię, którą dałem ich ojcom, oby tylko pilnie przestrzegali wszystkiego, co im nakazałem, i całego prawa, które im nadał mój sługa Mojżesz.</verse>
				<verse number="9">Lecz oni nie słuchali. A Manasses zwiódł ich, aby czynili gorzej niż narody, które PAN wytracił przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="10">Wtedy PAN przemówił przez swoje sługi, proroków, mówiąc:</verse>
				<verse number="11">Ponieważ Manasses, król Judy, dopuścił się tych obrzydliwości, czyniąc gorsze rzeczy niż wszystko, co czynili Amoryci, którzy byli przed nim, a przywiódł Judę do grzechu przez swoje bożki;</verse>
				<verse number="12">Dlatego tak mówi PAN, Bóg Izraela: Oto sprowadzę nieszczęście na Jerozolimę i na Judę, tak że każdemu, kto o tym usłyszy, zadzwoni w obu uszach.</verse>
				<verse number="13">Rozciągnę bowiem nad Jerozolimą sznur Samarii i pion domu Achaba. I wytrę Jerozolimę, tak jak wyciera się miskę, a po wytarciu odwraca się dnem do góry.</verse>
				<verse number="14">I porzucę resztę swojego dziedzictwa, i wydam je w ręce jego wrogów; staną się łupem i pastwą wszystkich swoich wrogów.</verse>
				<verse number="15">Ponieważ dopuszczali się tego, co złe w moich oczach, i drażnili mnie od dnia, kiedy ich ojcowie wyszli z Egiptu, aż do dziś.</verse>
				<verse number="16">Ponadto nawet krwi niewinnej Manasses przelał bardzo dużo, tak że napełnił [nią] Jerozolimę od krańca do krańca, nie licząc swojego grzechu, przez który przywiódł do grzechu Judę, czyniąc to, co złe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="17">A pozostałe dzieje Manassesa i wszystko, co czynił, i jego grzech, którego się dopuścił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="18">I Manasses zasnął ze swymi ojcami, i został pogrzebany w ogrodzie swego domu, w ogrodzie Uzzy. I Amon, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="19">Amon miał dwadzieścia dwa lata, kiedy zaczął królować, i królował dwa lata w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Meszullemet [i była] córką Charusa z Jotba.</verse>
				<verse number="20">Czynił on to, co złe w oczach PANA, tak jak czynił jego ojciec Manasses.</verse>
				<verse number="21">Szedł wszystkimi drogami, którymi szedł jego ojciec, i służył bożkom, którym służył jego ojciec, i oddawał im pokłon;</verse>
				<verse number="22">Opuścił PANA, Boga swoich ojców, a nie szedł drogą PANA.</verse>
				<verse number="23">I słudzy Amona uknuli spisek przeciw niemu, i zabili króla w jego domu.</verse>
				<verse number="24">Wtedy lud tej ziemi zabił wszystkich, którzy uknuli spisek przeciw królowi Amonowi. I lud tej ziemi ustanowił w jego miejsce królem Jozjasza, jego syna.</verse>
				<verse number="25">A pozostałe dzieje Amona, które czynił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="26">I pogrzebano go w jego grobie, w ogrodzie Uzzy. A jego syn Jozjasz królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Jozjasz miał osiem lat, kiedy zaczął królować, i królował trzydzieści jeden lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jedida [i była] córką Adajasza z Boskat.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co było słuszne w oczach PANA, i szedł wszystkimi drogami Dawida, swego ojca, a nie zbaczał ani na prawo, ani na lewo.</verse>
				<verse number="3">A w osiemnastym roku króla Jozjasza król posłał pisarza, Szafana, syna Azaliasza, syna Meszullama, do domu PANA, mówiąc:</verse>
				<verse number="4">Idź do najwyższego kapłana Chilkiasza. Niech zbiera pieniądze, które przyniesiono do domu PANA, a które stróże progu zebrali od ludu;</verse>
				<verse number="5">I niech je dadzą do rąk kierownikom robót, przełożonym nad domem PANA. A ci niech przekażą je robotnikom pracującym w domu PANA, aby naprawiali szkody domu;</verse>
				<verse number="6">[To jest] cieślom, budowniczym i murarzom, oraz na zakup drewna i ciosanego kamienia na naprawę domu.</verse>
				<verse number="7">Jednak nie trzeba było rozliczać się [z nimi] z pieniędzy, które dali im do rąk, bo oni postępowali uczciwie.</verse>
				<verse number="8">Wtedy najwyższy kapłan Chilkiasz powiedział do pisarza, Szafana: Znalazłem księgę Prawa w domu PANA. I Chilkiasz dał księgę Szafanowi, a ten ją czytał.</verse>
				<verse number="9">Następnie pisarz Szafan przyszedł do króla i zdał sprawę królowi, mówiąc: Twoi słudzy zebrali pieniądze, które znajdowały się w domu [PANA], i dali je w ręce kierownikom robót, przełożonym nad domem PANA.</verse>
				<verse number="10">Pisarz Szafan oznajmił także królowi: Kapłan Chilkiasz dał mi księgę. I Szafan czytał ją wobec króla.</verse>
				<verse number="11">A gdy król usłyszał słowa księgi Prawa, rozdarł swoje szaty.</verse>
				<verse number="12">Potem król rozkazał kapłanowi Chilkiaszowi, Achikamowi, synowi Szafana, Akborowi, synowi Micheasza, pisarzowi Szafanowi i swojemu słudze Asajaszowi:</verse>
				<verse number="13">Idźcie, radźcie się PANA co do mnie, co do ludu i co do całej Judy w związku ze słowami tej księgi, którą znaleziono. Wielki bowiem jest gniew PANA, którym zapłonął przeciwko nam, dlatego że nasi ojcowie nie posłuchali słów tej księgi, aby czynić zgodnie ze wszystkim, co jest dla nas napisane.</verse>
				<verse number="14">Tak więc kapłan Chilkiasz, Achikam, Akbor, Szafan i Asajasz poszli do prorokini Chuldy, żony Szalluma, syna Tikwy, syna Charchasza, strażnika szat – mieszkała ona w Jerozolimie, po drugiej stronie [miasta] – i opowiedzieli jej [o tej sprawie].</verse>
				<verse number="15">Ona zaś powiedziała im: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Powiedzcie mężczyźnie, który was posłał do mnie;</verse>
				<verse number="16">Tak mówi PAN: Oto sprowadzę nieszczęście na to miejsce i na jego mieszkańców, [zgodnie ze] wszystkimi słowami tej księgi, które czytał król Judy;</verse>
				<verse number="17">Za to, że mnie opuścili i palili kadzidło innym bogom, aby pobudzić mnie do gniewu wszystkimi dziełami swoich rąk. Dlatego zapłonie mój gniew przeciwko temu miejscu i nie zagaśnie.</verse>
				<verse number="18">A królowi Judy, który posłał was, aby radzić się PANA, tak powiedzcie: Tak mówi PAN, Bóg Izraela, co do słów, które słyszałeś;</verse>
				<verse number="19">Ponieważ twoje serce zmiękło i upokorzyłeś się przed PANEM, gdy usłyszałeś, co powiedziałem przeciw temu miejscu i przeciw jego mieszkańcom – że staną się spustoszeniem i klątwą – rozdarłeś swoje szaty i płakałeś przede mną, to i ja również [ciebie] wysłuchałem, mówi PAN.</verse>
				<verse number="20">Dlatego oto przyłączę cię do twoich ojców i będziesz złożony w swoim grobie w pokoju, aby twoje oczy nie oglądały całego nieszczęścia, które sprowadzę na to miejsce. A oni zanieśli tę odpowiedź królowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Wtedy król posłał, aby zebrali się wokół niego wszyscy starsi Judy i Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">Następnie król udał się do domu PANA, a wraz z nim wszyscy mężczyźni Judy, wszyscy mieszkańcy Jerozolimy, kapłani, prorocy oraz cały lud – od najmniejszych do największych. I czytał do ich uszu wszystkie słowa księgi przymierza, którą znaleziono w domu PANA.</verse>
				<verse number="3">Potem król stanął przy kolumnie i zawarł przymierze przed PANEM, że będą szli za PANEM i będą przestrzegać jego przykazań, świadectw i nakazów z całego serca i całą duszą i wypełniać słowa przymierza, które zostały napisane w tej księdze. I cały lud przystąpił do przymierza.</verse>
				<verse number="4">Wtedy król nakazał najwyższemu kapłanowi Chilkiaszowi, kapłanom drugiego rzędu i stróżom progu wynieść ze świątyni PANA wszystkie przedmioty wykonane dla Baala, do gaju i dla całego zastępu niebieskiego. I spalił je poza Jerozolimą na polu Cedronu, i zaniósł ich popiół do Betel.</verse>
				<verse number="5">Zwolnił też [z urzędu] bałwochwalczych kapłanów, których ustanowili królowie Judy, aby palili kadzidło na wyżynach w miastach Judy i w okolicach Jerozolimy, oraz tych, którzy palili kadzidło Baalowi, słońcu, księżycowi, planetom i całemu zastępowi niebieskiemu.</verse>
				<verse number="6">Wyniósł gaj z domu PANA poza Jerozolimę, do potoku Cedron, i spalił go przy potoku Cedron, starł go na proch i rozrzucił na grobach synów ludu.</verse>
				<verse number="7">Zburzył też domy Sodomitów, które znajdowały się przy domu PANA, gdzie kobiety tkały zasłony do gaju.</verse>
				<verse number="8">I zwołał wszystkich kapłanów z miast Judy, i splugawił wyżyny, na których kapłani palili kadzidło, od Geba aż do Beer-Szeby, i zburzył wyżyny przy bramach [znajdujących się] u wejścia bramy Jozuego, namiestnika miasta, po lewej stronie, gdy się wchodzi przez bramę miejską.</verse>
				<verse number="9">Jednakże kapłani wyżyn nie przystąpili do ołtarza PANA w Jerozolimie, ale mogli jeść przaśne chleby wśród swoich braci.</verse>
				<verse number="10">Splugawił również Tofet, które było w dolinie syna Hinnom, aby nikt więcej nie przeprowadził swego syna ani córki przez ogień [ku czci] Molocha.</verse>
				<verse number="11">Usunął też konie, które królowie Judy poświęcili słońcu u wejścia do domu PANA, obok komnaty dworzanina Natanmeleka, która była na przedmieściu, a rydwany słońca spalił ogniem.</verse>
				<verse number="12">Król zburzył także ołtarze, które znajdowały się na dachu górnej komnaty Achaza, zbudowane przez królów Judy, oraz ołtarze, które uczynił Manasses w obu dziedzińcach domu PANA. Usunął je stamtąd i wrzucił ich proch do potoku Cedron.</verse>
				<verse number="13">Król splugawił wyżyny, które stały przed Jerozolimą po prawej stronie Góry Zatracenia i które zbudował Salomon, król Izraela, dla Asztarty, obrzydliwości Sydończyków, dla Kemosza, obrzydliwości Moabitów, i dla Milkoma, obrzydliwości synów Ammona.</verse>
				<verse number="14">I pokruszył posągi, powycinał gaje, a ich miejsca napełnił kośćmi ludzkimi.</verse>
				<verse number="15">Ponadto ołtarz, który był w Betel, [i] wyżynę uczynioną przez Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu – także ten ołtarz i wyżynę zburzył. Spalił wyżynę, starł na proch i spalił gaj.</verse>
				<verse number="16">A gdy Jozjasz odwrócił się, zobaczył groby, które były tam na górze. Posłał i zabrał kości z tych grobów, i spalił je na ołtarzu, plugawiąc go zgodnie ze słowem PANA wygłoszonym przez męża Bożego, który wypowiedział te rzeczy.</verse>
				<verse number="17">I zapytał: Co to za napis, który widzę? Ludzie z tego miasta odpowiedzieli: To grób męża Bożego, który przyszedł z Judy i zapowiedział rzeczy, które wykonałeś nad ołtarzem w Betel.</verse>
				<verse number="18">Wtedy powiedział: Zostawcie go, niech nikt nie rusza jego kości. Pozostawiono więc jego kości wraz z kośćmi proroka, który przybył z Samarii.</verse>
				<verse number="19">Jozjasz usunął też wszystkie świątynie na wyżynach, które były w miastach Samarii zbudowanych przez królów Izraela, aby drażnić [PANA]. Postąpił z nimi tak samo, jak uczynił w Betel.</verse>
				<verse number="20">Pozabijał także wszystkich kapłanów wyżyn, którzy tam [byli] przy ołtarzach, i spalił na nich ludzkie kości. Potem wrócił do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="21">I król nakazał całemu ludowi: Obchodźcie święto Paschy dla PANA, waszego Boga, tak jak jest napisane w księdze tego przymierza.</verse>
				<verse number="22">Takiej Paschy nie obchodzono od czasów sędziów, którzy sądzili Izraela, i przez wszystkie dni królów Izraela i królów Judy.</verse>
				<verse number="23">Dopiero w osiemnastym roku króla Jozjasza obchodzono taką Paschę dla PANA w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="24">Jozjasz usunął również czarowników, wróżbiarzy, posągi, bożki i wszystkie obrzydliwości, które widziano w ziemi Judy i w Jerozolimie, aby wypełnić słowa prawa napisane w księdze, którą znalazł kapłan Chilkiasz w domu PANA.</verse>
				<verse number="25">I nie było przed nim króla podobnego do niego, który by wrócił do PANA z całego swego serca, całą swoją duszą i z całej swojej siły, według całego Prawa Mojżesza, i po nim nie powstał nikt jemu podobny.</verse>
				<verse number="26">PAN jednak nie odwrócił się od zapalczywości swego wielkiego gniewu, którym zapłonął przeciwko Judzie z powodu wszelkich zniewag, którymi rozdrażnił go Manasses.</verse>
				<verse number="27">PAN więc powiedział: Również Judę odrzucę sprzed swojego oblicza, jak odrzuciłem Izraela, i wzgardzę tym miastem, które wybrałem, Jerozolimą, i domem tym, o którym powiedziałem: Tam będzie moje imię.</verse>
				<verse number="28">A pozostałe dzieje Jozjasza i wszystko, co czynił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="29">Za jego dni faraon Necho, król Egiptu, wyruszył przeciwko królowi Asyrii nad rzekę Eufrat. Król Jozjasz wyruszył przeciwko niemu, a gdy ten go zobaczył, zabił go w Megiddo.</verse>
				<verse number="30">I jego słudzy przewieźli go zmarłego z Megiddo, sprowadzili go do Jerozolimy i pogrzebali w jego grobie. Potem lud tej ziemi wziął Jehoachaza, syna Jozjasza, namaścił go i ustanowił go królem w miejsce jego ojca.</verse>
				<verse number="31">Jehoachaz miał dwadzieścia trzy lata, kiedy zaczął królować, i królował trzy miesiące w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Chamutal [i była] córką Jeremiasza z Libny.</verse>
				<verse number="32">Czynił on to, co złe w oczach PANA, zupełnie tak, jak czynili jego ojcowie.</verse>
				<verse number="33">Faraon Necho uwięził go w Ribla w ziemi Chamat, aby nie królował w Jerozolimie, i nałożył na ziemię daninę w wysokości stu talentów srebra i jednego talentu złota.</verse>
				<verse number="34">Faraon Necho ustanowił królem Eliakima, syna Jozjasza, w miejsce jego ojca Jozjasza, i zmienił jego imię na Joakim, a Jehoachaza zabrał. Ten przyszedł do Egiptu i tam umarł.</verse>
				<verse number="35">A Joakim dał faraonowi srebro i złoto, ale opodatkował ziemię, aby mógł oddać pieniądze według rozkazu faraona. Pobierał srebro i złoto od ludu ziemi, od każdego według oszacowania, aby je oddać faraonowi Necho.</verse>
				<verse number="36">Joakim miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował jedenaście lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Zebidda [i była] córką Pedajasza z Rumy.</verse>
				<verse number="37">Czynił on to, co złe w oczach PANA, zupełnie tak, jak czynili jego ojcowie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Za jego dni wyruszył Nabuchodonozor, król Babilonu, i Joakim stał się jego sługą przez trzy lata. Potem zbuntował się przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="2">A PAN posłał przeciwko niemu oddziały Chaldejczyków, oddziały Syryjczyków, oddziały Moabitów i oddziały synów Ammona. Posłał ich na Judę, aby go zniszczyć zgodnie ze słowem PANA, które wypowiedział przez swoje sługi, proroków.</verse>
				<verse number="3">Owszem, zgodnie z poleceniem PANA spotkało to Judę, aby odrzucić go sprzed jego oblicza za grzechy Manassesa, za to wszystko, co uczynił;</verse>
				<verse number="4">A także za krew niewinną, którą przelał, bo napełnił Jerozolimę krwią niewinną, czego PAN nie chciał przebaczyć.</verse>
				<verse number="5">A pozostałe dzieje Joakima i wszystko, co czynił, czy nie są zapisane w księdze kronik królów Judy?</verse>
				<verse number="6">I Joakim zasnął ze swymi ojcami, a jego syn Joachin królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="7">A król Egiptu już więcej nie wyruszał ze swojej ziemi, gdyż król Babilonu wziął [wszystko], co należało do króla Egiptu, od rzeki Egiptu aż do rzeki Eufrat.</verse>
				<verse number="8">Joachin miał osiemnaście lat, kiedy zaczął królować, i królował trzy miesiące w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Nechuszta [i była] córką Elnatana z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="9">Czynił on to, co złe w oczach PANA, zupełnie tak, jak czynił jego ojciec.</verse>
				<verse number="10">W tym czasie słudzy Nabuchodonozora, króla Babilonu, wyruszyli przeciw Jerozolimie i przyszło do oblężenia miasta.</verse>
				<verse number="11">Potem sam Nabuchodonozor, król Babilonu, nadciągnął przeciw miastu, a jego słudzy je oblegali.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Joachin, król Judy, wyszedł do króla Babilonu, on i jego matka, jego słudzy, jego książęta i jego dworzanie. I król Babilonu pojmał go w ósmym roku swego panowania.</verse>
				<verse number="13">I wyniósł stamtąd wszystkie skarby domu PANA i skarby domu królewskiego i pokruszył wszystkie przedmioty złote, które wykonał Salomon, król Izraela, dla świątyni PANA, tak jak zapowiedział PAN.</verse>
				<verse number="14">I przesiedlił całą Jerozolimę: wszystkich książąt, wszystkich dzielnych wojowników – dziesięć tysięcy jeńców, oraz wszystkich rzemieślników i kowali. Nie pozostał nikt oprócz ubogiego ludu tej ziemi.</verse>
				<verse number="15">Przeniósł też do Babilonu Joachina. A także matkę króla, żony króla, jego dworzan i dostojników tej ziemi zabrał do niewoli z Jerozolimy do Babilonu.</verse>
				<verse number="16">Także wszystkich dzielnych mężów [w liczbie] siedmiu tysięcy, tysiąc rzemieślników i kowali oraz wszystkich zdolnych do walki – tych zabrał król Babilonu do niewoli do Babilonu.</verse>
				<verse number="17">W jego miejsce król Babilonu ustanowił królem jego stryja Mattaniasza i zmienił mu imię na Sedekiasz.</verse>
				<verse number="18">Sedekiasz miał dwadzieścia jeden lat, kiedy zaczął królować, i królował jedenaście lat w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Chamutal [i była] córką Jeremiasza z Libny.</verse>
				<verse number="19">Czynił on to, co złe w oczach PANA, zupełnie tak, jak czynił Joakim.</verse>
				<verse number="20">Z powodu gniewu PANA przyszło to na Jerozolimę i Judę, aż odrzucił ich sprzed swego oblicza. A Sedekiasz zbuntował się przeciw królowi Babilonu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">W dziewiątym roku jego panowania, dziesiątego miesiąca, dziesiątego [dnia tego] miesiąca, Nabuchodonozor, król Babilonu, wraz z całym swoim wojskiem wyruszył przeciw Jerozolimie, rozbił obóz pod nią i zbudował przeciwko niej szańce dokoła.</verse>
				<verse number="2">I miasto było oblężone aż do jedenastego roku króla Sedekiasza.</verse>
				<verse number="3">A w dziewiątym dniu [czwartego] miesiąca wzmógł się głód w mieście i nie było chleba dla ludu [tej] ziemi.</verse>
				<verse number="4">Kiedy zrobiono wyłom [w murze] miasta, wszyscy wojownicy [uciekli] w nocy przez bramę między dwoma murami obok królewskiego ogrodu. Chaldejczycy zaś znajdowali się dokoła miasta, a [król] uszedł w stronę pustyni.</verse>
				<verse number="5">I wojsko Chaldejczyków ścigało króla, i dogoniło go na równinach Jerycha, a całe jego wojsko rozpierzchło się od niego.</verse>
				<verse number="6">Pojmali więc króla i przyprowadzili go do króla Babilonu, do Ribla, gdzie ten wydał na niego wyrok.</verse>
				<verse number="7">I synów Sedekiasza zabili na jego oczach, a Sedekiaszowi wyłupili oczy, zakuli go spiżowymi łańcuchami i uprowadzili do Babilonu.</verse>
				<verse number="8">W piątym miesiącu, siódmego [dnia] tego miesiąca – był to dziewiętnasty rok Nabuchodonozora, króla Babilonu – do Jerozolimy przybył Nebuzaradan, dowódca gwardii, sługa króla Babilonu;</verse>
				<verse number="9">I spalił dom PANA i dom króla; wszystkie domy Jerozolimy i wszystkie wielkie budowle spalił ogniem.</verse>
				<verse number="10">Całe wojsko Chaldejczyków, które było z dowódcą gwardii, zburzyło mury wokół Jerozolimy.</verse>
				<verse number="11">Resztę ludu, która pozostała w mieście, zbiegów, którzy przeszli do króla Babilonu, oraz resztę pospólstwa Nebuzaradan, dowódca gwardii, uprowadził do niewoli.</verse>
				<verse number="12">Lecz dowódca gwardii pozostawił niektórych spośród ubogich tej ziemi, aby byli winogrodnikami i rolnikami.</verse>
				<verse number="13">Chaldejczycy rozbili kolumny z brązu, które były w domu PANA, podstawy i morze z brązu, które było w domu PANA, a brąz z nich przenieśli do Babilonu.</verse>
				<verse number="14">Zabrali też kotły, szufle, nożyce, miski oraz wszystkie naczynia z brązu, których używano do służby.</verse>
				<verse number="15">Dowódca gwardii zabrał kadzielnice, miednice i to, co było ze złota, jako złoto, i to, co było ze srebra, jako srebro;</verse>
				<verse number="16">Dwie kolumny, jedno morze, podstawy, które wykonał Salomon dla domu PANA, a nie było można [zmierzyć] wagi brązu tych wszystkich przedmiotów.</verse>
				<verse number="17">Osiemnaście łokci wysokości miała jedna kolumna, a głowica na niej była z brązu. Wysokość głowicy wynosiła trzy łokcie, a siatka i jabłka granatu naokoło głowicy – wszystko było z brązu. Tak samo było na siatce drugiej kolumny.</verse>
				<verse number="18">Dowódca gwardii zabrał też najwyższego kapłana Serajasza, drugiego kapłana Sofoniasza i trzech stróżów progu.</verse>
				<verse number="19">Z miasta zaś zabrał dworzanina, który był przełożonym nad wojownikami, pięciu spośród tych, którzy stawali przed królem, a znaleziono ich w mieście, naczelnego pisarza wojskowego dokonującego poboru ludu tej ziemi oraz sześćdziesięciu mężczyzn spośród ludu tej ziemi, których znaleziono w mieście.</verse>
				<verse number="20">Tych pojmał Nebuzaradan, dowódca gwardii, i zaprowadził do króla Babilonu do Ribla.</verse>
				<verse number="21">I król Babilonu pobił ich, i uśmiercił w Ribla, w ziemi Chamat. Tak został uprowadzony Juda ze swojej ziemi.</verse>
				<verse number="22">Nad ludem zaś, który jeszcze pozostał w ziemi Judy, a który Nabuchodonozor, król Babilonu, zostawił, ustanowił on Gedaliasza, syna Achikama, syna Szafana.</verse>
				<verse number="23">A gdy wszyscy dowódcy wojska usłyszeli, oni i ich ludzie, że król Babilonu ustanowił Gedaliasza namiestnikiem, przyszli do Gedaliasza do Mispy. Byli to: Izmael, syn Netaniasza, Jochanan, syn Kareacha, Serajasz, syn Tanchumeta Netofatyta, i Jaazaniasz, syn Maakatczyka, oni i ich ludzie.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Gedaliasz przysiągł im i ich ludziom: Nie bójcie się służyć Chaldejczykom. Mieszkajcie w ziemi i służcie królowi Babilonu, a będzie wam dobrze.</verse>
				<verse number="25">Lecz w siódmym miesiącu przybył Izmael, syn Netaniasza, syna Eliszamy, z rodu królewskiego, a z nim dziesięciu ludzi, i pobili Gedaliasza, i umarł, a także Żydów i Chaldejczyków, którzy byli z nim w Mispie.</verse>
				<verse number="26">Wówczas cały lud, od najmniejszego do największego, oraz dowódcy wojsk powstali i poszli do Egiptu, bo się bali Chaldejczyków.</verse>
				<verse number="27">A w trzydziestym siódmym roku uprowadzenia Joachina, króla Judy, dwunastego miesiąca dwudziestego siódmego [dnia] tego miesiąca, Ewil-Merodak, król Babilonu, w pierwszym roku jego panowania, ułaskawił Joachina, króla Judy, i [wypuścił go] z więzienia.</verse>
				<verse number="28">Rozmawiał z nim łaskawie i wystawił jego tron ponad tron innych królów, którzy [byli] z nim w Babilonie.</verse>
				<verse number="29">Zdjął też jego szaty więzienne i jadł chleb zawsze w jego obecności przez wszystkie dni swego życia.</verse>
				<verse number="30">Codziennie otrzymywał od króla stałe utrzymanie, przez wszystkie dni swego życia.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="13">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Adam, Set, Enosz;</verse>
				<verse number="2">Kenan, Mahalaleel, Jered;</verse>
				<verse number="3">Henoch, Matuzalem, Lamech;</verse>
				<verse number="4">Noe, Sem, Cham i Jafet.</verse>
				<verse number="5">Synowie Jafeta: Gomer, Magog, Madaj, Jawan, Tubal, Meszek i Tiras.</verse>
				<verse number="6">A synowie Gomera: Aszkenaz, Rifat i Togarma.</verse>
				<verse number="7">A synowie Jawana: Elisa i Tarszisz, Cytym i Dodanim.</verse>
				<verse number="8">Synowie Chama: Kusz, Misraim, Put i Kanaan.</verse>
				<verse number="9">A synowie Kusza: Seba, Chaawila, Sabta, Rama i Sabteka. A synowie Ramy: Szeba i Dedan.</verse>
				<verse number="10">Kusz spłodził Nimroda, który zaczął być mocarzem na ziemi.</verse>
				<verse number="11">Misraim spłodził Ludima, Ananima, Lahabima i Naftuchima;</verse>
				<verse number="12">Oraz Patrusyma, Kasluchima, od których wywodzą się Filistyni, i Kaftoryma.</verse>
				<verse number="13">Kanaan zaś spłodził Sidona, swego pierworodnego, i Cheta;</verse>
				<verse number="14">Jebusytę, Amorytę i Girgaszytę;</verse>
				<verse number="15">Chiwwitę, Arkitę i Sinitę;</verse>
				<verse number="16">Arwadytę, Semarytę i Chamatytę.</verse>
				<verse number="17">Synowie Sema: Elam, Assur, Arpachszad, Lud, Aram, Us, Chul, Geter i Meszek.</verse>
				<verse number="18">Arpachszad spłodził Szelacha, a Szelach spłodził Ebera.</verse>
				<verse number="19">Eberowi zaś urodzili się dwaj synowie: jeden [miał] na imię Peleg, gdyż za jego czasów ziemia została rozdzielona, a imię brata jego – Joktan.</verse>
				<verse number="20">Joktan spłodził Almodada, Szelefa, Chasarmaweta i Jeracha;</verse>
				<verse number="21">Hadorama, Uzala i Diklę;</verse>
				<verse number="22">Ebala, Abimaela i Szeba;</verse>
				<verse number="23">Ofira, Chawila i Jobaba. Wszyscy ci byli synami Joktana.</verse>
				<verse number="24">Sem, Arpachszad, Szelach;</verse>
				<verse number="25">Eber, Peleg, Reu;</verse>
				<verse number="26">Serug, Nachor, Terach;</verse>
				<verse number="27">Abram, to jest Abraham.</verse>
				<verse number="28">Synowie Abrahama: Izaak i Izmael.</verse>
				<verse number="29">A oto [są] ich rody: pierworodny Izmaela – Nebajot, następnie Kedar, Abdeel i Mibsam;</verse>
				<verse number="30">Miszma, Duma, Massa, Hadad i Tema;</verse>
				<verse number="31">Jetur, Nafisz i Kedma. [Byli] oni synami Izmaela.</verse>
				<verse number="32">A [oto] synowie Ketury, nałożnicy Abrahama: urodziła ona Zimrana, Jokszana, Medana, Midiana, Jiszbaka i Szuacha. A synowie Jokszana: Szeba i Dedan.</verse>
				<verse number="33">Synowie Midiana: Efa, Efer, Henoch, Abida i Eldaa. Oni wszyscy [byli] synami Ketury.</verse>
				<verse number="34">I Abraham spłodził Izaaka. Synowie Izaaka: Ezaw i Izrael.</verse>
				<verse number="35">A synowie Ezawa: Elifaz, Rehuel, Jeusz, Jalam i Korach.</verse>
				<verse number="36">Synowie Elifaza: Teman, Omar, Sefo, Gatam, Kenaz, Timna i Amalek.</verse>
				<verse number="37">Synowie Rehuela: Nachat, Zerach, Szamma i Mizza.</verse>
				<verse number="38">A synowie Seira: Lotan, Szobal, Sibeon, Ana, Diszon, Eser i Diszan.</verse>
				<verse number="39">A synowie Lotana: Chori, Homam; a siostrą Lotana [była] Timna.</verse>
				<verse number="40">Synowie Szobala: Alian, Manachat, Ebal, Szefo i Onam. A synowie Sibeona: Ajja i Ana.</verse>
				<verse number="41">Synowie Any: Diszon. Synowie Diszona: Chamran i Eszban, Jitran i Keran.</verse>
				<verse number="42">Synowie Esera: Bilhan, Zaawan i Jaakan. Synowie Diszana: Us i Aran.</verse>
				<verse number="43">To byli królowie, którzy panowali w ziemi Edomu, zanim zapanował król nad synami Izraela: Bela, syn Beora, a jego miasto nazywało się Dinhaba.</verse>
				<verse number="44">A gdy Bela umarł, królował w jego miejsce Jobab, syn Zeracha z Bosry.</verse>
				<verse number="45">A gdy Jobab umarł, królował w jego miejsce Chuszam z ziemi Temanitów.</verse>
				<verse number="46">A gdy Chuszam umarł, królował w jego miejsce Hadad, syn Bedada, który pobił Midianitów na polu Moabu. A jego miasto nazywało się Awit.</verse>
				<verse number="47">A gdy Hadad umarł, królował w jego miejsce Samla z Masreki.</verse>
				<verse number="48">A gdy Samla umarł, królował w jego miejsce Szaul z Rechobot nad Rzeką.</verse>
				<verse number="49">A gdy Szaul umarł, królował w jego miejsce Baalchanan, syn Akbora.</verse>
				<verse number="50">A gdy Baalchanan umarł, królował w jego miejsce Hadad. Jego miasto nazywało się Pai, a jego żona miała na imię Mehetabel, [była to] córka Matredy, córki Mezahaba.</verse>
				<verse number="51">I Hadad umarł. A książętami Edomu byli: książę Timna, książę Alia, książę Jetet;</verse>
				<verse number="52">Książę Oholibama, książę Ela, książę Pinon;</verse>
				<verse number="53">Książę Kenaz, książę Teman, książę Mibsar;</verse>
				<verse number="54">Książę Magdiel, książę Iram. Oni [byli] książętami Edomu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Oto są synowie Izraela: Ruben, Symeon, Lewi i Juda, Issachar i Zebulon;</verse>
				<verse number="2">Dan, Józef, Beniamin, Neftali, Gad i Aszer.</verse>
				<verse number="3">Synowie Judy: Er, Onan i Szela. Ci trzej urodzili mu się z córki Szui, Kananejki. Ale Er, pierworodny Judy, był zły w oczach PANA, dlatego go zabił.</verse>
				<verse number="4">Tamar zaś, jego synowa, urodziła mu Peresa i Zeracha. Wszystkich synów Judy było pięciu.</verse>
				<verse number="5">Synowie Peresa: Chesron i Chamul.</verse>
				<verse number="6">Synowie Zeracha: Zimri, Etan, Heman, Kalkol i Dara, wszystkich ich [było] pięciu.</verse>
				<verse number="7">Synowie Karmiego: Achar, który sprowadził nieszczęście na Izraela, gdy zgrzeszył przy rzeczach przeklętych.</verse>
				<verse number="8">Synowie Etana: Azariasz.</verse>
				<verse number="9">Synowie Chesrona, którzy mu się urodzili: Jerachmeel, Ram i Kelubaj.</verse>
				<verse number="10">Ram zaś spłodził Amminadaba, a Amminadab spłodził Nachszona, księcia synów Judy.</verse>
				<verse number="11">A Nachszon spłodził Salmę, a Salma spłodził Boaza.</verse>
				<verse number="12">A Boaz spłodził Obeda, a Obed spłodził Jessego.</verse>
				<verse number="13">A Jesse spłodził swego pierworodnego Eliaba, [jako] drugiego – Abinadaba, trzeciego – Szimeę;</verse>
				<verse number="14">Czwartego – Netaneela, piątego – Raddaja;</verse>
				<verse number="15">Szóstego – Osema, siódmego – Dawida.</verse>
				<verse number="16">A ich siostry to Seruja i Abigail. Synowie Serui: Abiszaj, Joab i Asahel – ci trzej.</verse>
				<verse number="17">Abigail zaś urodziła Amasę, ojcem Amasy [był] Jeter, Izmaelita.</verse>
				<verse number="18">Kaleb, syn Chesrona, spłodził [dzieci] z Azubą, [swoją] żoną, i z Jeriotą. A jej synami byli: Jeszer, Szobab i Ardon.</verse>
				<verse number="19">A gdy Azuba umarła, Kaleb pojął sobie za żonę Efratę, która urodziła mu Chura.</verse>
				<verse number="20">A Chur spłodził Uriego, a Uri spłodził Besaleela.</verse>
				<verse number="21">Potem Chesron obcował z córką Makira, ojca Gileada, i wziął ją za żonę, mając sześćdziesiąt lat, a ta urodziła mu Seguba.</verse>
				<verse number="22">A Segub spłodził Jaira, który miał dwadzieścia trzy miasta w ziemi Gilead.</verse>
				<verse number="23">Zabrał bowiem Geszurze i Aramowi wsie Jaira oraz Kenat i przyległe do niego miasteczka: razem sześćdziesiąt miast. Wszystkie one [należały do] synów Makira, ojca Gileada.</verse>
				<verse number="24">Po śmierci Chesrona w Kaleb-Efrata, żona Chesrona, Abija, urodziła mu Aszura, ojca Tekoa.</verse>
				<verse number="25">Synami Jerachmeela, pierworodnego Chesrona, byli: pierworodny Ram, następnie Buna, Oren, Ozem i Achiasz.</verse>
				<verse number="26">Jerachmeel miał także drugą żonę imieniem Atara. [Była] ona matką Onama.</verse>
				<verse number="27">Synami Rama, pierworodnego Jerachmeela, [byli]: Maas, Jamin i Eker.</verse>
				<verse number="28">Synami Onama byli Szammaj i Jada. Synami Szammaja: Nadab i Abiszur.</verse>
				<verse number="29">Żona Abiszura miała na imię Abihail i urodziła mu Achbana i Molida.</verse>
				<verse number="30">Synowie Nadaba: Seled i Appaim. Lecz Seled umarł bez potomstwa.</verse>
				<verse number="31">Synowie Appaima: Jiszi. Synowie Jisziego: Szeszan, a córka Szeszana: Achlaj.</verse>
				<verse number="32">Synowie Jady, brata Szammaja: Jeter i Jonatan. A Jeter umarł bez potomstwa.</verse>
				<verse number="33">Synowie Jonatana: Pelet i Zaza. Byli oni synami Jerachmeela.</verse>
				<verse number="34">Lecz Szeszan nie miał synów, tylko córki. Miał też Szeszan sługę Egipcjanina imieniem Jarcha.</verse>
				<verse number="35">Dał więc Szeszan swemu słudze Jarsze swoją córkę za żonę, a ona urodziła mu Attaja.</verse>
				<verse number="36">Attaj spłodził Natana, a Natan spłodził Zabada.</verse>
				<verse number="37">Zabad spłodził Eflala, a Eflal spłodził Obeda.</verse>
				<verse number="38">Obed spłodził Jehu, a Jehu spłodził Azariasza.</verse>
				<verse number="39">Azariasz spłodził Chelesa, a Cheles spłodził Eleasę.</verse>
				<verse number="40">Eleasa spłodził Sismaja, a Sismaj spłodził Szalluma.</verse>
				<verse number="41">A Szallum spłodził Jekamiasza, a Jekamiasz spłodził Eliszamę.</verse>
				<verse number="42">Synami Kaleba, brata Jerachmeela, [byli]: jego pierworodny Mesza, który był ojcem Zifa, i synowie Mareszy – ojcem Chebrona.</verse>
				<verse number="43">Synowie Chebrona: Korach, Tappuach, Rekem i Szema.</verse>
				<verse number="44">Szema spłodził Rachama, syna Jorkoama, a Rekem spłodził Szammaja.</verse>
				<verse number="45">Synem Szammaja [był] Maon, a Maon [był] ojcem Bet-Sura.</verse>
				<verse number="46">Efa, nałożnica Kaleba, urodziła Charana, Mosę i Gazeza, a Charan spłodził Gazeza.</verse>
				<verse number="47">Synowie Jahdaja: Regem, Jotam, Geszan, Pelet, Efa i Szaaf.</verse>
				<verse number="48">Maaka, [druga] nałożnica Kaleba, urodziła Szebera i Tyrchanę.</verse>
				<verse number="49">Urodziła również Szaafa, ojca Madmanny, i Szewę, ojca Makbeny i Gibea. A córką Kaleba [była] Aksa.</verse>
				<verse number="50">Ci byli synami Kaleba, syna Chura, pierworodnego Efraty: Szobal, ojciec Kiriat-Jearima;</verse>
				<verse number="51">Salma, ojciec Betlejema, i Charef, ojciec Bet-Gadera.</verse>
				<verse number="52">Szobal, ojciec Kiriat-Jearima, miał synów: Haroego i połowę Manachytów.</verse>
				<verse number="53">A rodziny Kiriat-Jearima [to]: Jitryci, Putyci, Szumatyci i Mirzaici, od których wywodzą się Soreatyci i Esztaolici.</verse>
				<verse number="54">Synowie Salmy: Betlejem, Netofatyci, Atrot, rodzina Joaba i połowa Manachytów, Soreici;</verse>
				<verse number="55">Rodziny pisarzy mieszkających w Jabes: Tyratyci, Szimeatyci i Sukatyci. Ci są Kenitami, którzy wywodzili się od Chamata, ojca domu Rechaba.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Oto synowie Dawida, którzy urodzili mu się w Hebronie: pierworodny Ammon z Achinoam, Jizreelitki, drugi Daniel z Abigail, Karmelitki;</verse>
				<verse number="2">Trzeci Absalom, syn Maaki, córki Talmaja, króla Geszuru, czwarty Adoniasz, syn Chaggity;</verse>
				<verse number="3">Piąty Szefatiasz z Abitali, szósty Jitream z jego żony Egli.</verse>
				<verse number="4">Tych sześciu urodziło mu się w Hebronie, gdzie królował przez siedem lat i sześć miesięcy. A trzydzieści trzy lata królował w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="5">Ci zaś urodzili mu się w Jerozolimie: Szima, Szobab, Natan i Salomon – ci czterej z Batszui, córki Ammiela.</verse>
				<verse number="6">I Ibchar, Eliszama, Elifelet;</verse>
				<verse number="7">Nogah, Nefeg, Jafia;</verse>
				<verse number="8">Eliszama, Eliada i Elifelet – dziewięciu.</verse>
				<verse number="9">Ci wszyscy byli synami Dawida, nie licząc synów z nałożnic, a ich siostrą była Tamar.</verse>
				<verse number="10">Synem Salomona [był] Roboam, a jego synem Abia, jego synem Asa, jego synem Jehoszafat;</verse>
				<verse number="11">Jego synem Joram, jego synem Achazjasz, jego synem Joasz;</verse>
				<verse number="12">Jego synem Amazjasz, jego synem Azariasz, jego synem Jotam;</verse>
				<verse number="13">Jego synem Achaz, jego synem Ezechiasz, jego synem Manasses;</verse>
				<verse number="14">Jego synem Amon, jego synem Jozjasz;</verse>
				<verse number="15">A synami Jozjasza [byli]: pierworodny Jochanan, drugi Joakim, trzeci Sedekiasz, czwarty Szallum.</verse>
				<verse number="16">Synowie Joakima: jego syn Jechoniasz i jego syn Sedekiasz.</verse>
				<verse number="17">Synowie Jechoniasza: Assir, jego syn Szealatiel;</verse>
				<verse number="18">Malkiram, Pedajasz, Szeneassar, Jekamiasz, Hoszama i Nedabiasz.</verse>
				<verse number="19">Synowie Pedajasza: Zorobabel, Szimei. Synowie Zorobabela: Meszullam i Chananiasz, a ich siostra – Szelomit;</verse>
				<verse number="20">I Chaszuba, Ohel, Berechiasz, Chasadiasz i Juszabchesed – pięciu.</verse>
				<verse number="21">Synowie Chananiasza: Pelatiasz i Jesajasz. Synowie Refajasza, synowie Arnana, synowie Obadiasza, synowie Szekaniasza.</verse>
				<verse number="22">Synowie Szekaniasza: Szemajasz; a synowie Szemajasza: Chattusz, Jigal, Bariach, Neariasz i Szafat – sześciu.</verse>
				<verse number="23">Synowie Neariasza: Elioenaj, Ezechiasz i Azrikam – trzech.</verse>
				<verse number="24">Synowie Elioenaja: Hodawiasz, Eliaszib, Pelajasz, Akkub, Jochanan, Delajasz, Anani – siedmiu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Synowie Judy: Peres, Chesron, Karmi, Chur i Szobal.</verse>
				<verse number="2">A Reajasz, syn Szobala, spłodził Jachata, a Jachat spłodził Achumaja i Lahada. To są rody Soreatytów.</verse>
				<verse number="3">A ci pochodzą od ojca Etama: Jizreel, Jiszma i Jidbasz, a ich siostra miała na imię Haselelponi.</verse>
				<verse number="4">Penuel [był] ojcem Gedora, a Ezer – ojcem Chuszy. To są synowie Chura, pierworodnego Efraty, ojca Betlejema.</verse>
				<verse number="5">A Aszur, ojciec Tekoa, miał dwie żony: Chelę i Naarę.</verse>
				<verse number="6">I Naara urodziła mu Achuzama, Chefera, Temniego i Achasztariego. Ci [byli] synami Naary.</verse>
				<verse number="7">Synowie Cheli: Seret, Jesochar i Etnan.</verse>
				<verse number="8">A Koz spłodził Anuba, Zobeba i rody Acharchela, syna Haruma.</verse>
				<verse number="9">A Jabes był bardziej poważany niż jego bracia. Jego matka dała mu na imię Jabes, mówiąc: Ponieważ urodziłam go w bólu.</verse>
				<verse number="10">I Jabes wzywał Boga Izraela, mówiąc: Obyś mi naprawdę błogosławił i rozszerzył moje granice, oby twoja ręka była ze mną, obyś zachował [mnie] od zła, abym nie był utrapiony. I Bóg spełnił to, o co go prosił.</verse>
				<verse number="11">A Kelub, brat Szuchy, spłodził Mechira, który był ojcem Esztona.</verse>
				<verse number="12">A Eszton spłodził Betrafę, Paseacha i Techinnę, ojca Irnachasza. To [są] mężczyźni z Rechy.</verse>
				<verse number="13">Synowie Kenaza: Otniel i Serajasz, a synowie Otniela: Chatat [i Meonotaj].</verse>
				<verse number="14">Meonotaj spłodził Ofrę. Serajasz zaś spłodził Joaba, ojca Charaszimów mieszkających w dolinie – byli bowiem rzemieślnikami.</verse>
				<verse number="15">Synowie Kaleba, syna Jefunnego: Iru, Ela i Naam. A synem Eli był Kenaz.</verse>
				<verse number="16">Synowie Jehalleleela: Zif, Zifa, Tiria i Asareel.</verse>
				<verse number="17">Synowie Ezry: Jeter, Mered, Efer i Jalon. [A żona Mereda] urodziła Miriama, Szammaja i Iszbacha, ojca Esztemoi.</verse>
				<verse number="18">Jego żona Jehudaja urodziła Jereda, ojca Gedora, Chebera, ojca Soko, i Jekutiela, ojca Zanoacha. To [są] synowie Bitii, córki faraona, którą pojął za żonę Mered.</verse>
				<verse number="19">Synowie jego żony Hodijji, siostry Nahama, ojca Keili: Garmity i Esztemoa, Maakatyta.</verse>
				<verse number="20">Synowie Szimona: Amnon, Rinna, Benchanan i Tilon. A synowie Jisziego: Zochet i Benzochet.</verse>
				<verse number="21">Synowie Szeli, syna Judy: Er, ojciec Leki, Laada, ojciec Mareszy i tych rodów, które wytwarzały bisior w domu Aszbea;</verse>
				<verse number="22">Jokim i mężczyźni Kozeby oraz Joasz i Saraf, którzy panowali w Moabie, a także Jaszubilechem. To [są] dawne wydarzenia.</verse>
				<verse number="23">Byli oni garncarzami i mieszkali w sadach i między płotami. Mieszkali tam przy królu i pracowali dla niego.</verse>
				<verse number="24">Synowie Symeona: Nemuel, Jamin, Jarib, Zerach i Saul.</verse>
				<verse number="25">Jego syn Szallum, jego syn Mibsam, jego syn Miszma.</verse>
				<verse number="26">A synowie Miszmy: jego syn Chamuel, jego syn Zakkur, jego syn Szimei.</verse>
				<verse number="27">Szimei miał szesnastu synów i sześć córek, lecz jego bracia nie mieli wielu synów i wszystkie ich rody nie były tak liczne jak [rody] synów Judy.</verse>
				<verse number="28">Mieszkali oni w Beer-Szebie, Molada i w Chasar-Szual;</verse>
				<verse number="29">W Bilha, Esem i Tolad;</verse>
				<verse number="30">W Betuel, Chorma i Siklag;</verse>
				<verse number="31">W Bet-Markabot, Chasar-Susim, Bet-Birei i Szaaraim. To były ich miasta aż do panowania Dawida.</verse>
				<verse number="32">A ich wioskami [były]: Etam, Ain, Rimmon, Token i Aszan, pięć miast;</verse>
				<verse number="33">Oraz wszystkie ich wioski [położone] dokoła tych miast aż do Baal. To były ich miejsca zamieszkania i spisy ich rodów.</verse>
				<verse number="34">Meszobab, Jamlek i Josza, syn Amazjasza;</verse>
				<verse number="35">Joel i Jehu, syn Joszibiasza, syna Serajasza, syna Asiela;</verse>
				<verse number="36">I Elioenaj, Jaakoba, Jeszochajasz, Asajasz, Adiel, Jesimiel i Benajasz;</verse>
				<verse number="37">Ziza, syn Szifiego, syna Allona, syna Jedajasza, syna Szimriego, syna Semajasza.</verse>
				<verse number="38">Ci wymienieni imiennie byli naczelnikami w swoich rodach, a rodziny ich ojców bardzo się rozrosły.</verse>
				<verse number="39">I dotarli aż do wejścia do Gedor, aż na wschodnią stronę doliny, szukając pastwiska dla swych trzód.</verse>
				<verse number="40">I znaleźli obfite i dobre pastwiska oraz ziemię obszerną, spokojną i bezpieczną. Tam bowiem mieszkali przedtem Chamici.</verse>
				<verse number="41">Zapisani [tu] imiennie przyszli za czasów Ezechiasza, króla Judy, zniszczyli ich namioty i przybytki, które się tam znajdowały, doszczętnie wygubili ich i osiedlili się na ich miejscu. Tam bowiem były pastwiska dla ich trzód.</verse>
				<verse number="42">[Niektórzy] z nich, pięciuset mężczyzn spośród synów Symeona, udali się na górę Seir, a ich przywódcami byli: Pelatiasz, Neariasz, Refajasz i Uzziel, synowie Jisziego.</verse>
				<verse number="43">I pobili resztę ocalałych Amalekitów, i zamieszkali tam do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Synowie Rubena, pierworodnego Izraela. Był on pierworodnym, ale ponieważ zbezcześcił łoże swego ojca, jego pierworództwo zostało dane synom Józefa, syna Izraela. Nie spisano więc rodowodu według pierworództwa.</verse>
				<verse number="2">Juda bowiem był najpotężniejszy wśród swoich braci i od niego pochodził władca, lecz pierworództwo [należało] do Józefa.</verse>
				<verse number="3">Synami Rubena, pierworodnego Izraela, [byli]: Henoch, Pallu, Chesron i Karmi.</verse>
				<verse number="4">Synowie Joela: jego syn Szemajasz, jego syn Gog, jego syn Szimei;</verse>
				<verse number="5">Jego syn Micheasz, jego syn Reajasz, jego syn Baal;</verse>
				<verse number="6">Jego syn Beera, którego Tiglat-Pileser, król Asyrii, wziął do niewoli. On był księciem Rubenitów.</verse>
				<verse number="7">Jego braćmi według swoich rodzin, gdy spisywano rodowody ich pokoleń, [byli] naczelnicy: Jejel, Zachariasz;</verse>
				<verse number="8">I Bela, syn Azaza, syna Szemy, syna Joela, który zamieszkiwał w Aroerze aż po Nebo i Baal-Meon.</verse>
				<verse number="9">A na wschodzie zamieszkiwał aż do wejścia na pustkowie od rzeki Eufrat. Ich stada bowiem pomnożyły się w ziemi Gilead.</verse>
				<verse number="10">Za czasów Saula prowadzili wojnę z Hagrytami, którzy zostali przez nich pokonani. Zamieszkali więc w ich namiotach w całej wschodniej [części] Gileadu.</verse>
				<verse number="11">A synowie Gada mieszkali naprzeciw nich w ziemi Baszanu, aż [do] Salka.</verse>
				<verse number="12">Joel [był] zwierzchnikiem, potem Szafam, następnie Janaj i Szafat w Baszanie.</verse>
				<verse number="13">A ich braćmi według domów swoich ojców [byli]: Mikael, Meszullam, Szeba, Joraj, Jakan, Zija i Eber – siedmiu.</verse>
				<verse number="14">Ci są synami Abichaila, syna Churiego, syna Jaroacha, syna Gileada, syna Mikaela, syna Jesziszaja, syna Jachdo, syna Buza;</verse>
				<verse number="15">Achi, syn Abdiela, syna Guniego – głowa domu ich ojców.</verse>
				<verse number="16">I mieszkali w Gileadzie, w Baszanie, w jego miasteczkach i na wszystkich pastwiskach Szaronu aż po ich krańce.</verse>
				<verse number="17">Wszyscy oni spisani zostali według rodowodów za czasów Jotama, króla Judy, i za czasów Jeroboama, króla Izraela.</verse>
				<verse number="18">Synów Rubena i Gada oraz połowy pokolenia Manassesa, dzielnych wojowników zdolnych do noszenia tarczy i miecza i do strzelania z łuku i wyćwiczonych w boju, było czterdzieści cztery tysiące siedmiuset sześćdziesięciu wyruszających do bitwy.</verse>
				<verse number="19">Oni prowadzili wojnę z Hagrytami, z Jeturem, z Nafiszem i Nodabem;</verse>
				<verse number="20">I otrzymali pomoc przeciwko nim. Wydano więc w ich ręce Hagrytów wraz ze wszystkimi, którzy z nimi byli. Podczas walki bowiem wołali do Boga, a [on] ich wysłuchał, bo pokładali w nim ufność.</verse>
				<verse number="21">I zabrali z ich stad: pięćdziesiąt tysięcy wielbłądów, dwieście pięćdziesiąt tysięcy owiec, dwa tysiące osłów, a ludzi – sto tysięcy.</verse>
				<verse number="22">Wielu bowiem poległo, gdyż wojna ta [wyszła] od Boga. I mieszkali na ich miejscu aż do uprowadzenia do niewoli.</verse>
				<verse number="23">Ale synowie połowy pokolenia Manassesa mieszkali w tej ziemi i rozmnożyli się od Baszanu aż do Baal-Chermon i Seniru, i do góry Hermon.</verse>
				<verse number="24">A oto [są] naczelnicy domów ich ojców: Efer, Jiszi, Eliel, Azriel, Jeremiasz, Hodawiasz i Jachdiel, dzielni wojownicy, ludzie sławni, naczelnicy domu swoich ojców.</verse>
				<verse number="25">Lecz zgrzeszyli przeciw Bogu swoich ojców i cudzołożyli, idąc za bogami narodów [tej] ziemi, które Bóg zniszczył przed nimi.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Bóg Izraela pobudził ducha Pula, króla Asyrii, i ducha Tiglat-Pilesera, króla Asyrii, i uprowadził Rubenitów i Gadytów oraz połowę pokolenia Manassesa i zaprowadził ich do Chalach, do Chabor, do Hara i do rzeki Gozan; [są tam] aż do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Synowie Lewiego: Gerszom, Kehat i Merari.</verse>
				<verse number="2">A synowie Kehata: Amram, Ishar, Chebron i Uzziel.</verse>
				<verse number="3">A dzieci Amrama: Aaron, Mojżesz i Miriam. Synowie Aarona: Nadab, Abihu, Eleazar i Itamar.</verse>
				<verse number="4">Eleazar spłodził Pinchasa, a Pinchas spłodził Abiszuę.</verse>
				<verse number="5">Abiszua spłodził Bukkiego, a Bukki spłodził Uzziego.</verse>
				<verse number="6">Uzzi spłodził Zerachiasza, a Zerachiasz spłodził Merajota.</verse>
				<verse number="7">Merajot spłodził Amariasza, a Amariasz spłodził Achituba.</verse>
				<verse number="8">Achitub spłodził Sadoka, a Sadok spłodził Achimaasa.</verse>
				<verse number="9">Achimaas spłodził Azariasza, a Azariasz spłodził Jochanana.</verse>
				<verse number="10">Jochanan spłodził Azariasza. On to sprawował urząd kapłański w świątyni, którą Salomon zbudował w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="11">Azariasz spłodził Amariasza, a Amariasz spłodził Achituba.</verse>
				<verse number="12">Achitub spłodził Sadoka, a Sadok spłodził Szalluma.</verse>
				<verse number="13">Szallum spłodził Chilkiasza, a Chilkiasz spłodził Azariasza.</verse>
				<verse number="14">Azariasz spłodził Serajasza, a Serajasz spłodził Jehocadaka.</verse>
				<verse number="15">A Jehocadak trafił [do niewoli], gdy PAN uprowadził Judę i Jerozolimę przez Nabuchodonozora.</verse>
				<verse number="16">Synowie Lewiego: Gerszom, Kehat i Merari.</verse>
				<verse number="17">A to [są] imiona synów Gerszoma: Libni i Szimei.</verse>
				<verse number="18">A synowie Kehata: Amram, Ishar, Chebron i Uzziel.</verse>
				<verse number="19">Synowie Merariego: Machli i Muszi. A to są rody Lewitów według ich ojców.</verse>
				<verse number="20">Od Gerszoma: jego syn Libni, jego syn Jachat, jego syn Zimma;</verse>
				<verse number="21">Jego syn Joach, jego syn Iddo, jego syn Zerach, jego syn Jeatraj.</verse>
				<verse number="22">Synowie Kehata: jego syn Amminadab, jego syn Korach, jego syn Assir;</verse>
				<verse number="23">Jego syn Elkana, jego syn Ebiasaf, jego syn Assir;</verse>
				<verse number="24">Jego syn Tachat, jego syn Uriel, jego syn Uzjasz, jego syn Saul.</verse>
				<verse number="25">Synowie Elkany: Amasaj, Achimot i Elkana.</verse>
				<verse number="26">Synowie Elkany: jego syn Sofaj, jego syn Nachat;</verse>
				<verse number="27">Jego syn Eliab, jego syn Jerocham, jego syn Elkana.</verse>
				<verse number="28">Synowie Samuela: pierworodny Waszni i Abiasz.</verse>
				<verse number="29">Synowie Merariego: Machli, jego syn Libni, jego syn Szimei, jego syn Uzza;</verse>
				<verse number="30">Jego syn Szimea, jego syn Chaggiasz, jego syn Asajasz.</verse>
				<verse number="31">To są ci, których Dawid ustanowił do prowadzenia śpiewu w domu PANA, odkąd spoczęła [tam] arka.</verse>
				<verse number="32">I posługiwali śpiewem przed przybytkiem, [czyli] Namiotem Zgromadzenia, aż Salomon zbudował dom PANA w Jerozolimie. Stawali do swojej służby według swego porządku.</verse>
				<verse number="33">A oto ci, którzy stawali wraz ze swoimi synami: spośród synów Kehata – śpiewak Heman, syn Joela, syna Samuela;</verse>
				<verse number="34">Syna Elkany, syna Jerochama, syna Eliela, syna Toacha;</verse>
				<verse number="35">Syna Sufa, syna Elkany, syna Machata, syna Amasaja;</verse>
				<verse number="36">Syna Elkany, syna Joela, syna Azariasza, syna Sofoniasza;</verse>
				<verse number="37">Syna Tachata, syna Assira, syna Ebiasafa, syna Koracha;</verse>
				<verse number="38">Syna Ishara, syna Kehata, syna Lewiego, syna Izraela.</verse>
				<verse number="39">Oraz jego brat Asaf, który stawał po jego prawicy. Asaf, syn Berechiasza, syna Szimei;</verse>
				<verse number="40">Syna Mikaela, syna Baasejasza, syna Malkiasza;</verse>
				<verse number="41">Syna Etniego, syna Zeracha, syna Adajasza;</verse>
				<verse number="42">Syna Etana, syna Zimmy, syna Szimejego;</verse>
				<verse number="43">Syna Jachata, syna Gerszoma, syna Lewiego.</verse>
				<verse number="44">A ich bracia, synowie Merariego, [stawali] po lewej stronie: Etan, syn Kisziego, syna Abdiego, syna Malluka;</verse>
				<verse number="45">Syna Chaszabiasza, syna Amaziasza, syna Chilkiasza.</verse>
				<verse number="46">Syna Amsjego, syna Baniego, syna Szamera;</verse>
				<verse number="47">Syna Mochliego, syna Musziego, syna Merariego, syna Lewiego.</verse>
				<verse number="48">A ich bracia, Lewici, [byli] ustanowieni do wszelkiej posługi w przybytku domu Boga.</verse>
				<verse number="49">Aaron zaś i jego synowie palili kadzidło na ołtarzu całopalenia i na ołtarzu kadzenia, [byli odpowiedzialni] za wszelką posługę w Miejscu Najświętszym i za dokonywanie przebłagania za Izraela według wszystkiego, co nakazał Mojżesz, sługa Boży.</verse>
				<verse number="50">A oto synowie Aarona: jego syn Eleazar, jego syn Pinchas;</verse>
				<verse number="51">Jego syn Abiszua, jego syn Bukki, jego syn Uzzi, jego syn Zerachiasz;</verse>
				<verse number="52">Jego syn Merajot, jego syn Amariasz, jego syn Achitub;</verse>
				<verse number="53">Jego syn Sadok, jego syn Achimaas.</verse>
				<verse number="54">A to są ich mieszkania według ich wieży w ich obszarze, [to jest] synów Aarona, według rodu Kehatytów. Był [to] bowiem ich los.</verse>
				<verse number="55">Oddano im Hebron w ziemi Judy wraz z pastwiskami dokoła niego;</verse>
				<verse number="56">Lecz pola miasta i jego wsie dano Kalebowi, synowi Jefunnego.</verse>
				<verse number="57">Synom Aarona zaś dano spośród miast Judy [miasta] schronienia: Hebron, Libnę z jego pastwiskami, Jattir i Esztemoę wraz z ich pastwiskami;</verse>
				<verse number="58">I Chilen z jego pastwiskami, Debir z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="59">Aszan z jego pastwiskami i Bet-Szemesz z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="60">A od pokolenia Beniamina: Geba z jego pastwiskami, Alemet z jego pastwiskami i Anatot z jego pastwiskami. Wszystkich ich miast było trzynaście według ich rodzin.</verse>
				<verse number="61">A pozostałym synom Kehata, spośród rodziny tego pokolenia, przypadło losem dziesięć miast od połowy pokolenia Manassesa.</verse>
				<verse number="62">A synom Gerszoma według ich rodzin przypadło od pokolenia Issachara, od pokolenia Aszera, od pokolenia Neftalego i od pokolenia Manassesa w Baszanie – trzynaście miast.</verse>
				<verse number="63">Synom Merariego według ich rodzin przypadło losem od pokolenia Rubena, od pokolenia Gada i od pokolenia Zebulona – dwanaście miast.</verse>
				<verse number="64">Synowie Izraela dali Lewitom te miasta wraz z ich pastwiskami.</verse>
				<verse number="65">A dali przez los od pokolenia synów Judy, od pokolenia synów Symeona i od pokolenia synów Beniamina te miasta, którym nadali ich imiona.</verse>
				<verse number="66">A ci, którzy pochodzili z rodu synów Kehata, mieli miasta w granicach pokolenia Efraima.</verse>
				<verse number="67">Dano im z miast schronienia: Sychem z jego pastwiskami na górze Efraim i Gezer z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="68">Jokmeam z jego pastwiskami, Bet-Choron z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="69">Ajjalon z jego pastwiskami i Gat-Rimmon z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="70">Od połowy pokolenia Manassesa: Aner z jego pastwiskami, Bileam z jego pastwiskami. [Dano to] rodzinie pozostałych synów Kehata.</verse>
				<verse number="71">Synom Gerszoma [dano] od połowy pokolenia Manassesa Golan w Baszanie z jego pastwiskami i Asztarot z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="72">Od pokolenia Issachara – Kedesz z jego pastwiskami, Daberat z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="73">Ramot z jego pastwiskami i Anem z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="74">Od pokolenia Aszera: Maszal z jego pastwiskami, Abdon z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="75">Chukok z jego pastwiskami i Rechob z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="76">Od pokolenia Neftalego: Kedesz w Galilei z jego pastwiskami, Chammon z jego pastwiskami i Kiriataim z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="77">Pozostałym synom Merariego [dano] od pokolenia Zebulona Rimmon z jego pastwiskami i Tabor z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="78">A po drugiej stronie Jordanu koło Jerycha, na wschód od Jordanu, [dano] od pokolenia Rubena: Beser na pustyni z jego pastwiskami, Jahazę z jej pastwiskami;</verse>
				<verse number="79">Kedemot z jego pastwiskami i Mefaat z jego pastwiskami.</verse>
				<verse number="80">Od pokolenia Gada: Ramot w Gileadzie z jego pastwiskami, Machanaim z jego pastwiskami;</verse>
				<verse number="81">Cheszbon z jego pastwiskami i Jazer z jego pastwiskami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Synami Issachara [byli]: Tola, Pua, Jaszub, Szimron – czterej.</verse>
				<verse number="2">Synowie Tolego: Uzzi, Refajasz, Jeriel, Jachmaj, Jebsam i Szemuel – naczelnicy rodów Toli. [Byli oni] dzielnymi wojownikami w swoich czasach. Ich liczba za czasów Dawida [wynosiła] dwadzieścia dwa tysiące sześciuset.</verse>
				<verse number="3">Synowie Uzziego: Izrachiasz, a synowie Izrachiasza: Mikael, Obadiasz, Joel i Jeszijasz, pięciu – wszyscy naczelnicy.</verse>
				<verse number="4">A z nimi, według rodowodów, według domów ich ojców, były oddziały zbrojne do walki w liczbie trzydziestu sześciu tysięcy. Mieli bowiem wiele żon i synów.</verse>
				<verse number="5">Ich bracia według wszystkich rodów Issachara, dzielni wojownicy, liczyli osiemdziesiąt siedem tysięcy, wszyscy spisani [byli] według rodowodów.</verse>
				<verse number="6">[Synowie] Beniamina: Bela, Beker i Jediael, trzej.</verse>
				<verse number="7">Synowie Beli: Eszbon, Uzzi, Uzziel, Jerimot i Iri, pięciu – naczelnicy domów ojców, dzielni wojownicy; spisani według rodowodu [liczyli] dwadzieścia dwa tysiące trzydziestu czterech.</verse>
				<verse number="8">Synowie Bekera: Zemira, Joasz, Eliezer, Elioenaj, Omri, Jerimot, Abiasz, Anatot i Alamet. Ci wszyscy byli synami Bekera.</verse>
				<verse number="9">A spisani według swoich rodowodów, naczelnicy domów swoich ojców, dzielni wojownicy, [liczyli] dwadzieścia tysięcy dwustu [mężczyzn].</verse>
				<verse number="10">Synowie Jediaela: Bilhan, a synowie Bilhana: Jehusz, Beniamin, Ehud, Kenaana, Zetan, Tarszisz i Achiszachar.</verse>
				<verse number="11">Ci wszyscy synowie Jediaela, naczelnicy rodów, dzielni wojownicy, [liczyli] siedemnaście tysięcy dwustu wyruszających na wojnę do bitwy;</verse>
				<verse number="12">Także Szuppim i Chuppim, synowie Ira, oraz Chuszim, synowie Achera.</verse>
				<verse number="13">Synowie Neftalego: Jachasjel, Guni, Jeser i Szallum, synowie Bilhy.</verse>
				<verse number="14">Synowie Manassesa: Asriel, którego urodziła mu żona (a jego nałożnica Aramejka urodziła Makira, ojca Gileada;</verse>
				<verse number="15">A Makir wziął sobie za żonę siostrę Chuppima i Szuppima, która miała na imię Maaka); drugi syn miał na imię Selofchad. Selofchad zaś miał [tylko] córki.</verse>
				<verse number="16">Maaka, żona Makira, urodziła syna i nadała mu imię Peresz. Jego brat miał na imię Szeresz, a jego synami byli Ulam i Rekiem.</verse>
				<verse number="17">Synowie Ulama: Bedon. To są synowie Gileada, syna Makira, syna Manassesa.</verse>
				<verse number="18">Jego siostra Hammoleket urodziła Iszhoda, Abiezera i Machlę.</verse>
				<verse number="19">Synowie Szemidy: Achian, Szekem, Likchi i Aniam.</verse>
				<verse number="20">Synowie Efraima: Szutelach, jego syn Bered, jego syn Tachat, jego syn Elada, jego syn Tachat;</verse>
				<verse number="21">Jego syn Zabad, jego syn Szutelach, a także Eser i Elad, których zabili ludzie z Gat urodzeni w tej ziemi. Wtargnęli bowiem, aby zabrać ich stada.</verse>
				<verse number="22">Ich ojciec Efraim opłakiwał [ich] przez wiele dni, a jego bracia przyszli, aby go pocieszyć.</verse>
				<verse number="23">Potem obcował ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła syna, i nadał mu imię Beria, ponieważ stało się nieszczęście w jego domu.</verse>
				<verse number="24">Jego córką [była] Szeera, która zbudowała Bet-Choron dolne i górne oraz Uzen-Szeera.</verse>
				<verse number="25">I jego syn Refach, i Reszef, a jego syn Telach, jego syn Tachan;</verse>
				<verse number="26">Jego syn Ladan, jego syn Ammihud, jego syn Eliszama;</verse>
				<verse number="27">Jego syn Nun, jego syn Jozue.</verse>
				<verse number="28">A ich posiadłości i miejsca zamieszkania to Betel i należące do niego miejscowości, na wschód – Naaran, a na zachód – Gezer i należące do niego miejscowości, a także Sychem i należące do niego miejscowości; aż do Gazy i należących do niej miejscowości.</verse>
				<verse number="29">I aż do granic synów Manassesa, które stanowiły Bet-Szean i należące do niego miejscowości, Tanak i należące do niego miejscowości, Megiddo i należące do niego miejscowości oraz Dor i należące do niego miejscowości. W nich mieszkali synowie Józefa, syna Izraela.</verse>
				<verse number="30">Synowie Aszera: Jimna, Jiszwa, Jiszwi, Beria i Sera, ich siostra.</verse>
				<verse number="31">Synowie Berii: Cheber i Malkiel, który [jest] ojcem Birzaita.</verse>
				<verse number="32">A Cheber spłodził Jafleta, Szomera, Chotama oraz ich siostrę Szuę.</verse>
				<verse number="33">Synowie Jafleta: Pasak, Bimhal i Aszwat. To [są] synowie Jafleta.</verse>
				<verse number="34">Synowie Szomera: Achi, Rohga, Jechubba i Aram.</verse>
				<verse number="35">Synowie jego brata Chelema: Sofach, Jimna, Szelesz i Amal.</verse>
				<verse number="36">Synowie Sofacha: Suach, Charnefer, Szual, Beri, Jimra;</verse>
				<verse number="37">Beser, Hod, Szamma, Szilsza, Jitran i Beera.</verse>
				<verse number="38">Synowie Jetera: Jefunne, Pispa i Ara.</verse>
				<verse number="39">Synowie Ulli: Arach, Channiel i Risja.</verse>
				<verse number="40">Ci wszyscy [to] synowie Aszera, naczelnicy rodów, wyborowi i dzielni wojownicy, pierwsi wśród książąt. Ich liczba spisana według rodowodu wynosiła dwadzieścia sześć tysięcy zdolnych do walki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Beniamin spłodził Belę, swego pierworodnego, Aszbela – drugiego, Achracha – trzeciego;</verse>
				<verse number="2">Nocha – czwartego, Rafa – piątego.</verse>
				<verse number="3">Synami Beli [byli]: Addar, Gera, Abihud;</verse>
				<verse number="4">Abiszua, Naaman, Achoach;</verse>
				<verse number="5">Gera, Szefufan i Huram.</verse>
				<verse number="6">Oto synowie Ehuda – byli oni naczelnikami rodów mieszkających w Geba i zostali przesiedleni do Manachat;</verse>
				<verse number="7">Byli to: Naaman, Achiasz i Gera. On ich przesiedlił i potem spłodził Uzzę i Ahiuda.</verse>
				<verse number="8">A Sacharaim spłodził [dzieci] w krainie Moabu po odprawieniu swoich żon Chuszimy i Baary.</verse>
				<verse number="9">Spłodził więc ze swojej żony Chodeszy Jobaba, Sibię, Meszę, Malkoma;</verse>
				<verse number="10">Jeusa, Sakiasza i Mirmę. Ci [byli] jego synami, naczelnikami rodów.</verse>
				<verse number="11">Z Chuszimy spłodził Abituba i Elpaala.</verse>
				<verse number="12">Synowie Elpaala: Eber, Miszam i Szemed, który zbudował Ono i Lod oraz należące do niego miejscowości;</verse>
				<verse number="13">A także Beria i Szema, którzy [byli] naczelnikami rodów mieszkających w Ajjalonie. To oni wypędzili mieszkańców Gat.</verse>
				<verse number="14">A Achio, Szaszak, Jeremot;</verse>
				<verse number="15">Zebadiasz, Arad, Eder;</verse>
				<verse number="16">Mikael, Jiszpa i Jocha – [byli to] synowie Berii.</verse>
				<verse number="17">A Zebadiasz, Meszullam, Chiszki, Cheber;</verse>
				<verse number="18">Jiszmeraj, Jiszlia i Jobab – [byli] synami Elpaala.</verse>
				<verse number="19">A Jakim, Zikri, Zabdi;</verse>
				<verse number="20">Elioenaj, Silletaj, Eliel;</verse>
				<verse number="21">Adajasz, Berajasz, Szimrat – to synowie Szimejego.</verse>
				<verse number="22">A Jiszpan, Eber, Eliel;</verse>
				<verse number="23">Abdon, Zikri, Chanan;</verse>
				<verse number="24">Chananiasz, Elam i Antotiasz;</verse>
				<verse number="25">Jifdejasz i Penuel – to synowie Szaszaka.</verse>
				<verse number="26">A Szamszeraj, Szechariasz, Ataliasz;</verse>
				<verse number="27">Jaareszjasz, Eliasz i Zikri – to synowie Jerochama.</verse>
				<verse number="28">Ci [byli] naczelnikami rodów, przywódcami według swoich rodowodów, a zamieszkali w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="29">W Gibeonie mieszkał ojciec Gibeona, a jego żona miała na imię Maaka.</verse>
				<verse number="30">Jego pierworodnym synem [był] Abdon, a następni to: Sur, Kisz, Baal, Nadab;</verse>
				<verse number="31">Gedor, Achio i Zakir.</verse>
				<verse number="32">Miklot spłodził Szimeę. Oni także mieszkali ze swoimi braćmi w Jerozolimie, naprzeciw swoich braci.</verse>
				<verse number="33">Ner spłodził Kisza, a Kisz spłodził Saula, Saul zaś spłodził Jonatana, Malkiszuę, Abinadaba i Eszbaala.</verse>
				<verse number="34">Synem Jonatana [był] Meribbaal, Meribbaal zaś spłodził Micheasza.</verse>
				<verse number="35">Synowie Micheasza: Piton, Melek, Tarea i Achaz.</verse>
				<verse number="36">Achaz spłodził Jehoaddę, a Jehoadda spłodził Alemeta, Azmaweta i Zimriego, a Zimri spłodził Mosę;</verse>
				<verse number="37">Mosa spłodził Bineę, jego synem był Rafa, jego synem był Eleasa, jego synem był Asel.</verse>
				<verse number="38">Asel miał sześciu synów, a oto ich imiona: Azrikam, Bokru, Izmael, Szeariasz, Obadiasz i Chanan. Ci wszyscy byli synami Asela.</verse>
				<verse number="39">Synowie jego brata Eszeka: Ulam, jego pierworodny, Jeusz – drugi, Elifelet – trzeci;</verse>
				<verse number="40">Synowie Ulama byli dzielnymi wojownikami, sprawnymi łucznikami, a mieli wielu synów i wnuków, razem – stu pięćdziesięciu. Ci wszyscy [pochodzili] z synów Beniamina.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Tak wszyscy Izraelici byli spisani w rodowodach, a oto zostały one zapisane w księdze królów Izraela i Judy, [a] ci zostali uprowadzeni do Babilonu z powodu swego przestępstwa.</verse>
				<verse number="2">Pierwszymi mieszkańcami, którzy weszli do swych posiadłości w swoich miastach, byli Izraelici, kapłani, Lewici i Netinici.</verse>
				<verse number="3">W Jerozolimie mieszkali spośród synów Judy, Beniamina, Efraima i Manassesa:</verse>
				<verse number="4">Utaj, syn Ammihuda, syna Omriego, syna Imriego, syna Baniego, z synów Peresa, syna Judy.</verse>
				<verse number="5">Z Szilonitów: pierworodny Asajasz i jego synowie.</verse>
				<verse number="6">Z synów Zeracha: Jeuel i ich braci, sześciuset dziewięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="7">Z synów Beniamina: Sallu, syn Meszullama, syna Hodawiasza, syna Hassenuy;</verse>
				<verse number="8">I Jibnejasz, syn Jerochama, Ela, syn Uzziego, syna Mikriego, i Meszullam, syn Szefatiasza, syna Reuela, syna Jibniasza.</verse>
				<verse number="9">Ich braci według rodowodów [było] dziewięćset pięćdziesięciu sześciu. Ci wszyscy [byli] naczelnikami rodów według domów swoich ojców.</verse>
				<verse number="10">Z kapłanów: Jedajasz, Jehojarib, Jakin;</verse>
				<verse number="11">I Azariasz, syn Chilkiasza, syna Meszullama, syna Sadoka, syna Merajota, syna Achituba, przełożonego domu Bożego;</verse>
				<verse number="12">I Adajasz, syn Jerochama, syna Paszchura, syna Malkiasza, i Maasaj, syn Adiela, syna Jachzery, syna Meszullama, syna Meszillemita, syna Immera;</verse>
				<verse number="13">Ich braci, naczelników swoich rodów, [było] tysiąc siedmiuset sześćdziesięciu, ludzi zdolnych do pełnienia służby w domu Bożym.</verse>
				<verse number="14">A z Lewitów: Szemejasz, syn Chaszuba, syna Azrikama, syna Chaszabiasza, z synów Merariego;</verse>
				<verse number="15">I Bakbakar, Cheresz, Galal, Mattaniasz, syn Micheasza, syna Zikriego, syna Asafa;</verse>
				<verse number="16">I Obadiasz, syn Szemajasza, syna Galala, syna Jedutuna, i Berechiasz, syn Asy, syna Elkany, który mieszkał we wsiach Netofatytów.</verse>
				<verse number="17">A odźwierni: Szallum, Akkub, Talmon, Achiman i ich bracia. Szallum [był ich] zwierzchnikiem;</verse>
				<verse number="18">[Który] aż dotąd [stawał] przy bramie królewskiej od wschodu. Ci byli odźwiernymi w obozach synów Lewiego.</verse>
				<verse number="19">Szallum, syn Korego, syna Ebiazafa, syna Koracha, i jego bracia z domu jego ojca, Korachici, pełnili służbę, [byli] stróżami progów namiotu, a ich ojcowie byli stróżami wejścia do obozu PANA.</verse>
				<verse number="20">Pinchas, syn Eleazara, był niegdyś zwierzchnikiem nad nimi, a PAN był z nim.</verse>
				<verse number="21">Zachariasz, syn Meszelemiasza, [był] odźwiernym przy wejściu do Namiotu Zgromadzenia.</verse>
				<verse number="22">Wszystkich wybranych na odźwiernych przy bramach było dwustu dwunastu. Byli oni policzeni według ich rodowodu w swoich osiedlach, a ustanowił ich Dawid i Samuel, widzący.</verse>
				<verse number="23">Oni więc i ich synowie [czuwali] nad bramami domu PANA, w domu namiotu, jako stróże.</verse>
				<verse number="24">Odźwierni znajdowali się z czterech stron: od wschodu, od zachodu, od północy i od południa.</verse>
				<verse number="25">Ich bracia zaś, [mieszkający] w swoich osiedlach, przychodzili co siódmy dzień, w swoich porach, aby [być] z nimi.</verse>
				<verse number="26">Czterej bowiem naczelni odźwierni pełnili stałą służbę. [Byli] to Lewici [odpowiedzialni] za komnaty i skarbiec domu Bożego;</verse>
				<verse number="27">I nocowali dokoła domu Bożego, gdyż do nich należała straż i obowiązek otwierania [go] każdego ranka.</verse>
				<verse number="28">[Niektórzy] z nich mieli pieczę nad naczyniami do służby, by je wnosić i wynosić w tej samej liczbie.</verse>
				<verse number="29">[Inni] spośród nich byli ustanowieni [do opieki] nad naczyniami i przyborami Miejsca Najświętszego – nad mąką pszenną, winem, oliwą, kadzidłem i wonnościami.</verse>
				<verse number="30">A niektórzy z synów kapłanów sporządzali olejki z wonności.</verse>
				<verse number="31">Mattitiasz, spośród Lewitów, pierworodny Szalluma Korachity, był przełożonym nad tym, co przygotowane w patelniach.</verse>
				<verse number="32">[Niektórzy] ich bracia spośród synów Kehata [byli] ustanowieni [do opieki] nad chlebami pokładnymi, aby [je] przygotowywać w każdy szabat.</verse>
				<verse number="33">Ci [byli] śpiewakami, naczelnikami rodów Lewitów, którzy mieszkają w komnatach; byli wolni od innych zajęć, gdyż we dnie i w nocy zajmowali się tą służbą.</verse>
				<verse number="34">Byli oni naczelnikami rodów Lewitów, naczelnikami według swoich rodowodów, a mieszkali w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="35">W Gibeonie mieszkał Jejel, ojciec Gibeona, a jego żona miała na imię Maaka;</verse>
				<verse number="36">A jego synem pierworodnym był Abdon, a następni to: Sur, Kisz, Baal, Neer, Nadab;</verse>
				<verse number="37">I Gedor, Achio, Zachariasz, i Miklot.</verse>
				<verse number="38">A Miklot spłodził Szimmeama. Tamci również mieszkali ze swoimi braćmi w Jerozolimie naprzeciw swoich braci.</verse>
				<verse number="39">Neer spłodził Kisza, a Kisz spłodził Saula, a Saul spłodził Jonatana, Malkiszuę, Abinadaba i Eszbaala.</verse>
				<verse number="40">Synem Jonatana [był] Meribbaal, a Meribbaal spłodził Micheasza.</verse>
				<verse number="41">Synowie zaś Micheasza to: Piton, Melek, Tarea i [Achaz].</verse>
				<verse number="42">Achaz spłodził Jarę, a Jara spłodził Alemeta, Azmaweta i Zimriego, a Zimri spłodził Mosę.</verse>
				<verse number="43">Mosa spłodził Bineę, a jego synem [był] Rafa, jego synem [był] Elasa, jego synem [był] Asel.</verse>
				<verse number="44">Asel miał sześciu synów, a oto ich imiona: Azrikam, Bokru, Izmael, Szeariasz, Obadiasz i Chanan. Ci [byli] synami Asela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Gdy Filistyni walczyli z Izraelem, Izraelici uciekli przed nimi i padli zabici na górze Gilboa.</verse>
				<verse number="2">I Filistyni ścigali Saula i jego synów, i zabili Jonatana, Abinadaba i Malkiszuę, synów Saula.</verse>
				<verse number="3">A gdy rozgorzała bitwa przeciw Saulowi, łucznicy trafili w niego i został przez nich ciężko zraniony.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Saul powiedział do swego giermka: Dobądź swój miecz i przebij mnie nim, aby nie przyszli ci nieobrzezani i nie znęcali się nade mną. Ale jego giermek nie chciał [tego zrobić], ponieważ bardzo się bał. Saul więc wziął miecz i sam rzucił się na niego.</verse>
				<verse number="5">A gdy jego giermek zobaczył, że Saul umarł, rzucił się i on na swój miecz i umarł.</verse>
				<verse number="6">Tak umarli Saul i jego trzej synowie, a cały jego dom zginął razem z nim.</verse>
				<verse number="7">A gdy wszyscy Izraelici, którzy [mieszkali] w dolinie, zobaczyli, że [Izraelici] uciekli oraz że Saul i jego synowie umarli, opuścili swoje miasta i uciekli. Przyszli więc Filistyni i mieszkali w nich.</verse>
				<verse number="8">Kiedy nazajutrz Filistyni przyszli, aby złupić zabitych, znaleźli Saula i jego synów poległych na górze Gilboa.</verse>
				<verse number="9">Obdarli go więc [z szat], wzięli jego głowę i zbroję i rozesłali po całej ziemi filistyńskiej, aby ogłosić radosną wieść swoim bożkom i swojemu ludowi.</verse>
				<verse number="10">Jego zbroję położyli w domu swoich bogów, a jego głowę powiesili w świątyni Dagona.</verse>
				<verse number="11">Kiedy wszyscy mieszkańcy Jabesz-Gilead usłyszeli o wszystkim, co Filistyni uczynili Saulowi;</verse>
				<verse number="12">Powstali wszyscy waleczni mężczyźni, wzięli ciało Saula oraz ciała jego synów, przynieśli [je] do Jabesz i pogrzebali ich kości pod dębem w Jabesz. Potem pościli przez siedem dni.</verse>
				<verse number="13">Tak umarł Saul z powodu swojego przestępstwa, które popełnił przeciwko PANU i przeciwko słowu PANA, którego nie przestrzegał, oraz za to, że szukał rady czarownika;</verse>
				<verse number="14">A nie radził się PANA. [PAN] zabił go więc i przeniósł królestwo na Dawida, syna Jessego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Wtedy cały Izrael zebrał się przy Dawidzie w Hebronie, mówiąc: Oto jesteśmy twoją kością i twoim ciałem.</verse>
				<verse number="2">Już przedtem, gdy jeszcze Saul był królem, wyprowadzałeś i wprowadzałeś Izraela. I PAN, twój Bóg, powiedział ci: Ty będziesz pasł mój lud Izraela i ty będziesz wodzem nad moim ludem, Izraelem.</verse>
				<verse number="3">Przyszli więc wszyscy starsi Izraela do króla do Hebronu i Dawid zawarł z nimi przymierze w Hebronie przed PANEM. Namaścili Dawida na króla nad Izraelem zgodnie ze słowem PANA, [które wypowiedział] przez Samuela.</verse>
				<verse number="4">I Dawid wyruszył wraz z całym Izraelem do Jerozolimy, to jest Jebus; mieszkańcami tej ziemi byli Jebusyci.</verse>
				<verse number="5">Wtedy mieszkańcy Jebus powiedzieli do Dawida: Nie wejdziesz tutaj. Dawid jednak zdobył twierdzę Syjon, to [jest] miasto Dawida.</verse>
				<verse number="6">Potem Dawid powiedział: Kto pierwszy pokona Jebusytów, będzie wodzem i naczelnikiem. Wystąpił więc jako pierwszy Joab, syn Serui, i został wodzem.</verse>
				<verse number="7">I Dawid zamieszkał w twierdzy, dlatego nazwano ją miastem Dawida.</verse>
				<verse number="8">Rozbudował miasto wokoło, od Millo, a Joab odbudował resztę miasta.</verse>
				<verse number="9">A Dawid stawał się coraz potężniejszy, ponieważ PAN zastępów [był] z nim.</verse>
				<verse number="10">Oto naczelnicy spośród dzielnych wojowników, których miał Dawid i którzy dzielnie starali się z nim o jego królestwo wraz z całym Izraelem, aby uczynić go królem zgodnie ze słowem PANA o Izraelu.</verse>
				<verse number="11">A oto spis dzielnych wojowników, których miał Dawid: Jaszobeam, syn Chakmoniego, naczelnik dowódców. On to podniósł swoją włócznię przeciw trzystu i pobił ich za jednym razem.</verse>
				<verse number="12">Po nim Eleazar, syn Dodo, Achochita, jeden spośród trzech dzielnych.</verse>
				<verse number="13">Był on z Dawidem w Pas-Dammim, gdzie Filistyni zebrali się do walki. Było tam pole pełne jęczmienia, a lud uciekał przed Filistynami.</verse>
				<verse number="14">I stanęli na środku tego pola, obronili je i pobili Filistynów. Tak dokonał PAN wielkiego wybawienia.</verse>
				<verse number="15">A trzej spośród trzydziestu dowódców zeszli po skale do Dawida, do jaskini Adullam, podczas gdy wojsko Filistynów obozowało w dolinie Rafaim.</verse>
				<verse number="16">Dawid bowiem [przebywał] w tym czasie w miejscu obronnym, a załoga Filistynów [znajdowała się] wtedy w Betlejem.</verse>
				<verse number="17">Dawid poczuł wówczas pragnienie i powiedział: Oby ktoś dał mi się napić wody ze studni w Betlejem, która jest przy bramie!</verse>
				<verse number="18">Wtedy ci trzej przebili się przez wojsko Filistynów i zaczerpnęli wody ze studni w Betlejem, która jest przy bramie. Zabrali ją i przynieśli do Dawida. Dawid jednak nie chciał jej pić, ale wylał ją [na ofiarę] dla PANA.</verse>
				<verse number="19">I powiedział: Niech PAN mnie strzeże [od tego], abym miał to uczynić. Czy mam pić krew tych ludzi, którzy narażali swoje życie? Przynieśli bowiem [wodę] z narażeniem swego życia. I nie chciał jej pić. Tych [dzieł] dokonali ci trzej najdzielniejsi.</verse>
				<verse number="20">A Abiszaj, brat Joaba, stał na czele tych trzech. On to podniósł swoją włócznię przeciw trzystu i pobił [ich], i miał sławę wśród tych trzech.</verse>
				<verse number="21">Wśród tych trzech był on sławniejszy od pozostałych dwóch i był ich dowódcą. Nie dorównał jednak [tamtym] trzem.</verse>
				<verse number="22">Benajasz, syn Jehojady, syn walecznego męża z Kabseela, który dokonał wielu czynów, zabił dwóch wojowników z Moabu. On też zszedł do jamy i zabił lwa w śnieżnym dniu.</verse>
				<verse number="23">Zabił również Egipcjanina, człowieka o wzroście pięciu łokci. Egipcjanin miał w ręku włócznię, [grubą] jak wał tkacki. On zaś zszedł do niego z kijem, wyrwał włócznię z ręki Egipcjanina i zabił go jego własną włócznią.</verse>
				<verse number="24">Tego dokonał Benajasz, syn Jehojady, i miał sławę wśród tych trzech dzielnych.</verse>
				<verse number="25">Wśród trzydziestu był on sławny, ale nie dorównał tamtym trzem. I Dawid postawił go na czele swojej straży przybocznej.</verse>
				<verse number="26">Dzielnymi wojownikami wojska [byli]: Asahel, brat Joaba, Elchanan, syn Dodo z Betlejem;</verse>
				<verse number="27">Szammot z Harodi, Cheles Pelonita;</verse>
				<verse number="28">Ira, syn Ikkesza, Tekoitczyk, Abiezer Anatotczyk;</verse>
				<verse number="29">Sibbekaj Chuszatyta, Ilaj Achochita;</verse>
				<verse number="30">Maharaj Netofatyta, Cheled, syn Baany, Netofatyta;</verse>
				<verse number="31">Itaj, syn Ribaja, z Gibea synów Beniamina, Benajasz Piratończyk;</verse>
				<verse number="32">Churaj z potoków Gaasz, Abiel Arbatczyk;</verse>
				<verse number="33">Azmawet Bacharumczyk, Eliachba Szaalbończyk;</verse>
				<verse number="34">Synowie Chaszema Gisończyka, Jonatan, syn Szagiego, Hararyta;</verse>
				<verse number="35">Achiam, syn Sakara, Hararyta, Elifal, syn Ura;</verse>
				<verse number="36">Chefer Mekeratyta, Achiasz Pelonita;</verse>
				<verse number="37">Chesro Karmelita, Naaraj, syn Ezbaja;</verse>
				<verse number="38">Joel, brat Natana, Mibchar, syn Hagriego;</verse>
				<verse number="39">Selek Ammonita, Nacharaj Berotczyk, giermek Joaba, syna Serui;</verse>
				<verse number="40">Ira Jitryta, Gareb Jitryta;</verse>
				<verse number="41">Uriasz Chetyta, Zabad, syn Achlaja;</verse>
				<verse number="42">Adina, syn Szizy, Rubenita, naczelnik Rubenitów, a wraz z nim trzydziestu;</verse>
				<verse number="43">Chanan, syn Maaki, Joszafat Mitnita;</verse>
				<verse number="44">Uziasz Aszteratczyk, Szama i Jejel, synowie Chotamy Aroerczyka;</verse>
				<verse number="45">Jediael, syn Szimriego, i jego brat Jocha, Tizyta;</verse>
				<verse number="46">Eliel Machawita, Jeribaj i Joszawiasz, synowie Elnaama, Jitma Moabita;</verse>
				<verse number="47">Eliel, Obed i Jaasiel Mezobata.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Oto ci, którzy przyszli do Dawida w Siklag, gdy ukrywał się przed Saulem, synem Kisza. Należeli oni do dzielnych wojowników, którzy wspierali go w walce.</verse>
				<verse number="2">Byli uzbrojeni w łuki i [potrafili] prawą i lewą ręką [miotać] kamieniami i strzelać z łuku, [a wywodzili się] z braci Saula, z Beniamina.</verse>
				<verse number="3">Naczelnikiem [był] Achiezer, potem Joasz, synowie Szemajasza Gibeatczyka, Jezjel i Pelet, synowie Azmaweta, Beraka i Jehu Anatotczyk;</verse>
				<verse number="4">I Jiszmaja Gibeonita, dzielny wojownik spośród trzydziestu i dowodzący trzydziestoma, Jeremiasz, Jachaziel, Jochanan i Jozabad Gederatyta;</verse>
				<verse number="5">Eluzaj, Jerimot, Bealiasz, Szemariasz i Szefatiasz Charufita;</verse>
				<verse number="6">Elkana, Jiszijasz, Azareel, Joezer i Jaszobam – Korachici;</verse>
				<verse number="7">Joela i Zebadiasz, synowie Jerochama z Gedoru.</verse>
				<verse number="8">Z [pokolenia] Gada w warowni na pustyni do Dawida przyłączyli się dzielni wojownicy, żołnierze sprawni w boju, noszący tarczę i dzidę, ich twarze [były] jak twarze lwów, a [byli] zwinni jak sarny w górach;</verse>
				<verse number="9">Ezer pierwszy, Obadiasz drugi, Eliab trzeci;</verse>
				<verse number="10">Miszmanna czwarty, Jeremiasz piąty;</verse>
				<verse number="11">Attaj szósty, Eliel siódmy;</verse>
				<verse number="12">Jochanan ósmy, Elzabad dziewiąty;</verse>
				<verse number="13">Jeremiasz dziesiąty, Makbanaj jedenasty.</verse>
				<verse number="14">[Wywodzili się] oni z synów Gada, dowódcy wojska: najmniejszy był nad stu, a największy – nad tysiącem.</verse>
				<verse number="15">To są ci, którzy przeszli przez Jordan w pierwszym miesiącu, kiedy wylał na wszystkie brzegi, i zmusili do ucieczki wszystkich [mieszkańców] dolin na wschód i na zachód.</verse>
				<verse number="16">Do warowni do Dawida przyszli także [niektórzy] z synów Beniamina i Judy.</verse>
				<verse number="17">I Dawid wyszedł naprzeciw nich, i odpowiedział: Jeśli przyszliście do mnie w pokoju, aby mi pomóc, moje serce połączy się z wami. Lecz jeśli [przyszliście], aby mnie wydać moim wrogom, choć moje ręce są wolne od nieprawości, niech wejrzy w to Bóg naszych ojców i niech osądzi.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Duch ogarnął Amasaja, naczelnika dowódców, [i powiedział]: Jesteśmy twoi, Dawidzie, i [jesteśmy] z tobą, synu Jessego. Pokój, pokój tobie i pokój twoim pomocnikom! Gdyż tobie pomaga twój Bóg. Dawid więc przyjął ich i ustanowił dowódcami oddziałów.</verse>
				<verse number="19">[Z pokolenia] Manassesa niektórzy przyłączyli się do Dawida, gdy wyruszył z Filistynami na wojnę przeciwko Saulowi. Lecz nie pomogli im, gdyż książęta Filistynów po naradzie odesłali go, mówiąc: Ten za cenę naszych głów wróci do swego pana Saula.</verse>
				<verse number="20">Gdy szedł do Siklag, przyłączyli się do niego z Manassesa: Adnach, Jozabad, Jediael, Mikael, Jozabad, Elihu i Silletaj, dowódcy nad tysiącami w [pokoleniu] Manassesa.</verse>
				<verse number="21">Oni to pomogli Dawidowi przeciw bandzie, bo byli wszyscy dzielnymi wojownikami i dowódcami wojska.</verse>
				<verse number="22">W tym czasie dzień za dniem [ludzie] przybywali do Dawida, aby mu pomagać, aż [powstało] wielkie wojsko jak wojsko Boże.</verse>
				<verse number="23">A oto liczba oddziałów gotowych do boju, [które] przyszły do Dawida w Hebronie, aby przenieść na niego królestwo Saula zgodnie ze słowem PANA.</verse>
				<verse number="24">Z synów Judy, noszących tarczę i włócznię, sześć tysięcy ośmiuset uzbrojonych do boju.</verse>
				<verse number="25">Z synów Symeona, dzielnych wojowników na wojnę, siedem tysięcy stu.</verse>
				<verse number="26">Z synów Lewiego cztery tysiące sześciuset.</verse>
				<verse number="27">[Także] Jehojada, przywódca [synów] Aarona, a z nim trzy tysiące siedmiuset.</verse>
				<verse number="28">I Sadok, młody, dzielny wojownik [wraz z] domem swego ojca – dwudziestu dwóch dowódców.</verse>
				<verse number="29">Z synów Beniamina, braci Saula, trzy tysiące. Dotąd bowiem większość z nich pozostawała w służbie domu Saula.</verse>
				<verse number="30">Z synów Efraima dwadzieścia tysięcy ośmiuset dzielnych wojowników, ludzi sławnych w domach swych ojców.</verse>
				<verse number="31">Z połowy pokolenia Manassesa osiemnaście tysięcy, którzy imiennie zostali wyznaczeni, aby przyjść i ustanowić Dawida królem.</verse>
				<verse number="32">Z synów Issachara, umiejących rozpoznać czasy, tak że wiedzieli, co Izrael ma czynić – dwustu naczelników, a wszyscy ich bracia stawali na ich rozkazy.</verse>
				<verse number="33">[Z pokolenia] Zebulona [tych], którzy wychodzili na wojnę, wyćwiczonych w walce wszelką bronią wojenną – pięćdziesiąt tysięcy stających w szyku bojowym i niemających dwoistego serca.</verse>
				<verse number="34">Z [pokolenia] Neftalego – tysiąc dowódców, a z nimi trzydzieści siedem tysięcy [uzbrojonych] w tarcze i włócznie.</verse>
				<verse number="35">Z [pokolenia] Dana gotowych do boju było dwadzieścia osiem tysięcy sześciuset [mężczyzn].</verse>
				<verse number="36">Z [pokolenia] Aszera tych, którzy wychodzili na wojnę, wyćwiczonych w walce – czterdzieści tysięcy.</verse>
				<verse number="37">Z drugiej strony Jordanu z [pokolenia] Rubena i Gada oraz z połowy pokolenia Manassesa w pełnym uzbrojeniu wojennym – sto dwadzieścia tysięcy [mężczyzn].</verse>
				<verse number="38">Ci wszyscy wojownicy, którzy stawali w szyku bojowym, całym sercem przyszli do Hebronu, aby ustanowić Dawida królem nad całym Izraelem. Również i cała reszta Izraela [była] jednomyślna w tym, aby ustanowić Dawida królem.</verse>
				<verse number="39">I byli tam z Dawidem przez trzy dni, jedząc i pijąc, gdyż ich bracia przygotowali to dla nich.</verse>
				<verse number="40">Również ci, którzy byli w ich pobliżu, aż po Issachara i Zebulona, i Neftalego, przynosili żywność na osłach, na wielbłądach, na mułach i na wołach: potrawy, mąkę, figi, rodzynki, wino, oliwę oraz woły i owce w wielkiej ilości, bo zapanowała radość w Izraelu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">A Dawid odbył naradę z tysiącznikami i setnikami oraz ze wszystkimi dowódcami.</verse>
				<verse number="2">Potem Dawid powiedział do całego zgromadzenia Izraela: [Jeśli] wam się to podoba i jeśli jest to od PANA, naszego Boga, roześlijmy wiadomość wszędzie do naszych braci, którzy pozostali we wszystkich krainach Izraela, a także do kapłanów i Lewitów – po miastach i ich pastwiskach – i niech się zgromadzą u nas;</verse>
				<verse number="3">Abyśmy sprowadzili do nas arkę naszego Boga. Nie pytaliśmy bowiem o nią za czasów Saula.</verse>
				<verse number="4">I całe zgromadzenie powiedziało, aby tak czynić, bo ta rzecz podobała się całemu ludowi.</verse>
				<verse number="5">Dawid więc zebrał cały Izrael od egipskiego Szichoru aż do wejścia do Chamat, aby sprowadzić arkę Boga z Kiriat-Jearim.</verse>
				<verse number="6">Dawid wyruszył wraz z całym Izraelem do Baali, w Kiriat-Jearim, które [znajduje się] w Judzie, aby sprowadzić stamtąd arkę PANA Boga zasiadającego nad cherubinami, gdzie wzywane jest jego imię.</verse>
				<verse number="7">I wywieźli arkę Boga na nowym wozie z domu Abinadaba, a Uzza i Achio prowadzili wóz.</verse>
				<verse number="8">Dawid zaś i cały Izrael grali przed Bogiem ze wszystkich sił, śpiewając przy dźwiękach harf, cytr, bębnów, cymbałów i trąb.</verse>
				<verse number="9">A gdy przyszli na klepisko Kidona, Uzza wyciągnął rękę, aby przytrzymać arkę, bo woły się potknęły.</verse>
				<verse number="10">I zapłonął gniew PANA przeciwko Uzzie i [PAN] go zabił, dlatego że wyciągnął rękę do arki. I umarł tam przed Bogiem.</verse>
				<verse number="11">I Dawid był wielce niezadowolony, że PAN tak srogo poraził Uzzę, dlatego nazwał to miejsce Peres-Uzza i tak [jest nazywane] do dziś.</verse>
				<verse number="12">I Dawid zląkł się Boga tego dnia, i powiedział: Jak mam wprowadzić do siebie arkę Boga?</verse>
				<verse number="13">Dlatego Dawid nie wprowadził arki do siebie, do miasta Dawida, lecz wprowadził ją do domu Obed-Edoma Gittyty.</verse>
				<verse number="14">I arka Boga pozostała z domownikami Obed-Edoma w jego domu przez trzy miesiące. A PAN błogosławił domowi Obed-Edoma i wszystkiemu, co miał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Potem Hiram, król Tyru, wysłał posłów do Dawida wraz z drewnem cedrowym, murarzami i cieślami, aby mu zbudowali dom.</verse>
				<verse number="2">I Dawid poznał, że PAN potwierdził jego królowanie nad Izraelem, gdyż wywyższył jego królestwo ze względu na swój lud Izraela.</verse>
				<verse number="3">Dawid pojął więcej żon w Jerozolimie i spłodził więcej synów i córek.</verse>
				<verse number="4">A oto imiona tych, którzy mu się urodzili w Jerozolimie: Szammua, Szobab, Natan, Salomon;</verse>
				<verse number="5">Jibchar, Eliszua, Elpalet;</verse>
				<verse number="6">Noga, Nefeg, Jafia;</verse>
				<verse number="7">Eliszama, Beeliada i Elifelet.</verse>
				<verse number="8">Kiedy Filistyni usłyszeli, że Dawid został namaszczony na króla nad całym Izraelem, wszyscy Filistyni wyruszyli, aby go szukać. Gdy Dawid usłyszał o tym, wyszedł naprzeciw nich.</verse>
				<verse number="9">Filistyni przybyli i rozciągnęli się w dolinie Refaim.</verse>
				<verse number="10">I Dawid radził się Boga, mówiąc: Czy mam wyruszyć przeciw Filistynom i czy wydasz ich w moje ręce? PAN mu odpowiedział: Wyruszaj, a wydam ich w twoje ręce.</verse>
				<verse number="11">A gdy przybyli do Baal-Perasim, tam Dawid ich pobił. Wtedy Dawid powiedział: Bóg rozerwał moich wrogów przez moją rękę, jak rozrywają się wody. Dlatego nazwał to miejsce Baal-Perasim.</verse>
				<verse number="12">I porzucili tam swoje bożki, a Dawid rozkazał spalić je ogniem.</verse>
				<verse number="13">Lecz Filistyni znowu rozciągnęli się w dolinie.</verse>
				<verse number="14">Dawid więc ponownie radził się Boga, a Bóg mu odpowiedział: Nie ruszaj na nich, ale odwróć się od nich, abyś natarł na nich od strony drzew morwowych.</verse>
				<verse number="15">A gdy usłyszysz odgłos kroków wśród wierzchołków drzew morwowych, wtedy wyruszysz do bitwy, gdyż Bóg wyruszył przed tobą, aby pobić wojska Filistynów.</verse>
				<verse number="16">I Dawid uczynił tak, jak mu rozkazał Bóg, i pobili wojska Filistynów od Gibeonu aż do Gezer.</verse>
				<verse number="17">I w ten sposób rozsławiło się imię Dawida na wszystkich ziemiach, a PAN sprawił, że bały się go wszystkie narody.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">A gdy [Dawid] zbudował sobie domy w mieście Dawida, przygotował miejsce dla arki Boga i rozbił jej namiot.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Dawid powiedział: Nie [wolno nikomu] nosić arki Boga oprócz Lewitów. Ich bowiem wybrał PAN, aby nosili arkę Boga i aby służyli mu na wieki.</verse>
				<verse number="3">Dawid więc zebrał całego Izraela w Jerozolimie, aby przenieść arkę PANA na miejsce, które dla niej przygotował.</verse>
				<verse number="4">Zgromadził też Dawid synów Aarona i Lewitów:</verse>
				<verse number="5">Z synów Kehata: Uriela naczelnika i jego braci – stu dwudziestu;</verse>
				<verse number="6">Z synów Merariego: Asajasza naczelnika i jego braci – dwustu dwudziestu;</verse>
				<verse number="7">Z synów Gerszoma: Joela naczelnika i jego braci – stu trzydziestu;</verse>
				<verse number="8">Z synów Elisafana: Szemajasza naczelnika i jego braci – dwustu;</verse>
				<verse number="9">Z synów Chebrona: Eliela naczelnika i jego braci – osiemdziesięciu;</verse>
				<verse number="10">Z synów Uzziela: Amminadaba naczelnika i jego braci – stu dwunastu.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Dawid wezwał kapłanów Sadoka i Abiatara oraz Lewitów: Uriela, Asajasza, Joela, Szemajasza, Eliela i Amminadaba;</verse>
				<verse number="12">I powiedział do nich: Jesteście naczelnikami rodów lewickich. Poświęćcie się wy i wasi bracia, abyście mogli przenieść arkę PANA, Boga Izraela, na miejsce, które dla niej przygotowałem.</verse>
				<verse number="13">Ponieważ za pierwszym razem tego nie uczyniliście, PAN, nasz Bóg, zesłał na nas nieszczęście, bo nie szukaliśmy go tak, jak należy.</verse>
				<verse number="14">Poświęcili się więc kapłani i Lewici, aby przenieść arkę PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="15">Synowie Lewitów nieśli arkę Boga, jak rozkazał Mojżesz według słowa PANA, na swoich ramionach na drążkach, które przy niej były.</verse>
				<verse number="16">Potem Dawid rozkazał naczelnikom Lewitów, aby ustanowili swoich braci śpiewakami przy instrumentach muzycznych: cytrach, harfach i cymbałach, aby rozbrzmiewał donośny głos pełen radości.</verse>
				<verse number="17">Lewici ustanowili Hemana, syna Joela, a z jego braci – Asafa, syna Berechiasza, a z synów Merariego, ich braci – Etana, syna Kuszajasza;</verse>
				<verse number="18">A z nimi braci ich drugiego [stopnia]: Zachariasza, Bena, Jaaziela, Szemiramota, Jechiela, Unniego, Eliaba, Benajasza, Maasejasza, Mattitiasza, Elifela, Miknejasza, Obed-Edoma i Jejela – odźwiernych.</verse>
				<verse number="19">A śpiewacy Heman, Asaf i Etan grali głośno na cymbałach z brązu.</verse>
				<verse number="20">Zachariasz, Jaziel, Szemiramot, Jechiel, Unni, Elijab, Maasejasz i Benajasz [grali] na cytrach na Alamot.</verse>
				<verse number="21">A Mattitiasz, Elifel, Miknejasz, Obed-Edom, Jejel i Azaziasz [grali] na harfach na Seminit i prowadzili śpiew.</verse>
				<verse number="22">A Kenaniasz, naczelnik Lewitów, odpowiadał za pieśni. Kierował śpiewaniem, bo był uzdolniony.</verse>
				<verse number="23">Berekiasz i Elkana [byli] odźwiernymi przy arce.</verse>
				<verse number="24">A kapłani: Szebaniasz, Joszafat, Netaneel, Amasaj, Zachariasz, Benajasz i Eliezer grali na trąbach przed arką Boga, a Obed-Edom i Jechiasz [byli] odźwiernymi przy arce.</verse>
				<verse number="25">Tak więc Dawid, starsi Izraela i tysiącznicy wyruszyli, aby z radością przenieść arkę przymierza PANA z domu Obed-Edoma.</verse>
				<verse number="26">I kiedy Bóg wspomógł Lewitów niosących arkę przymierza PANA, złożyli w ofierze siedem wołów i siedem baranów.</verse>
				<verse number="27">A Dawid [był] ubrany w szatę z bisioru, podobnie jak wszyscy Lewici, którzy nieśli arkę, śpiewacy i Kenaniasz, kierujący śpiewem. Dawid miał także na sobie lniany efod.</verse>
				<verse number="28">I w ten sposób cały Izrael prowadził arkę przymierza PANA wśród radosnych okrzyków, przy dźwięku kornetu, trąb i cymbałów, grając na cytrach i harfach.</verse>
				<verse number="29">I kiedy arka przymierza PANA wchodziła do miasta Dawida, Mikal, córka Saula, wyglądała przez okno i zobaczyła króla Dawida tańczącego i grającego. I wzgardziła nim w swoim sercu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">A gdy przynieśli arkę Boga i umieścili ją pośrodku namiotu wzniesionego przez Dawida, złożyli całopalenia i ofiary pojednawcze przed Bogiem.</verse>
				<verse number="2">A gdy Dawid skończył składanie całopaleń i ofiar pojednawczych, błogosławił lud w imię PANA.</verse>
				<verse number="3">I rozdał wszystkim Izraelitom, tak mężczyźnie, jak i kobiecie, po bochenku chleba i po kawałku mięsa oraz po bukłaku [wina].</verse>
				<verse number="4">Ustanowił też niektórych Lewitów sługami przed arką PANA, aby wspominali i chwalili [go], i dziękowali PANU, Bogu Izraela:</verse>
				<verse number="5">Asafa, naczelnika, a po nim Zachariasza, Jejela, Szemiramota, Jechiela, Mattitiasza, Eliaba, Benajasza i Obed-Edoma: Jejela [do gry] na instrumentach: cytrach i harfach, a Asafa – na cymbałach;</verse>
				<verse number="6">A kapłanów Benajasza i Jachaziela, aby [stali] nieustannie z trąbami przed arką przymierza Boga.</verse>
				<verse number="7">Wtedy w tym dniu Dawid postanowił po raz pierwszy, aby Asaf i jego bracia chwalili PANA [tym psalmem]:</verse>
				<verse number="8">Wysławiajcie PANA, wzywajcie jego imienia, opowiadajcie między narodami sprawy jego.</verse>
				<verse number="9">Śpiewajcie mu, śpiewajcie mu psalmy, rozmawiajcie o wszystkich jego cudach.</verse>
				<verse number="10">Chlubcie się jego świętym imieniem, niech się raduje serce szukających PANA.</verse>
				<verse number="11">Szukajcie PANA i jego mocy, szukajcie zawsze jego oblicza.</verse>
				<verse number="12">Przypominajcie sobie dzieła, które czynił, jego cuda i wyroki jego ust.</verse>
				<verse number="13">Wy, potomkowie Izraela, jego sługi; wy, synowie Jakuba, jego wybrańcy!</verse>
				<verse number="14">On [jest] PANEM, naszym Bogiem, jego sądy na całej ziemi.</verse>
				<verse number="15">Pamiętajcie zawsze o jego przymierzu, o słowie, które nakazał po tysiąc pokoleń;</verse>
				<verse number="16">[O przymierzu], które zawarł z Abrahamem, i o przysiędze złożonej Izaakowi.</verse>
				<verse number="17">Ustanowił je jako prawo dla Jakuba, jako wieczne przymierze dla Izraela;</verse>
				<verse number="18">Mówiąc: Tobie dam ziemię Kanaan jako dział waszego dziedzictwa;</verse>
				<verse number="19">Kiedy było was niewielu, [byliście] nieliczni i obcy w niej.</verse>
				<verse number="20">I wędrowali od narodu do narodu, z jednego królestwa do innego ludu;</verse>
				<verse number="21">Nikomu nie pozwolił ich krzywdzić, nawet karcił królów z ich powodu, [mówiąc];</verse>
				<verse number="22">Nie dotykajcie moich pomazańców, a moim prorokom nie czyńcie [nic] złego.</verse>
				<verse number="23">Śpiewaj PANU, cała ziemio, opowiadajcie dzień po dniu o jego zbawieniu.</verse>
				<verse number="24">Głoście wśród narodów jego chwałę, pośród wszystkich ludów – jego cudowne dzieła;</verse>
				<verse number="25">Wielki bowiem [jest] PAN i godny wszelkiej chwały, straszliwszy nad wszystkich bogów;</verse>
				<verse number="26">Gdyż wszyscy bogowie narodów [są] bożkami, a PAN uczynił niebiosa.</verse>
				<verse number="27">Chwała i cześć przed nim, moc i radość w jego przybytku.</verse>
				<verse number="28">Oddajcie PANU, rodziny narodów, oddajcie PANU chwałę i moc.</verse>
				<verse number="29">Oddajcie PANU chwałę jego imienia. Przynoście dary i przychodźcie przed jego oblicze. Oddajcie PANU pokłon w ozdobie świętości.</verse>
				<verse number="30">Zadrżyj przed nim, cała ziemio. Świat będzie utwierdzony, aby się nie poruszył.</verse>
				<verse number="31">Niech się weselą niebiosa i niech się raduje ziemia, niech mówią wśród narodów: PAN króluje!</verse>
				<verse number="32">Niech zaszumi morze i to, co je napełnia, niech radują się pola i wszystko, co [jest] na nich.</verse>
				<verse number="33">Wtedy radośnie wykrzykną leśne drzewa przed PANEM, bo idzie, aby sądzić ziemię.</verse>
				<verse number="34">Wysławiajcie PANA, bo jest dobry, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="35">I mówcie: Zbaw nas, BOŻE naszego zbawienia, i zgromadź nas, i wybaw nas od pogan, abyśmy wielbili twoje święte imię i chlubili się twoją chwałą.</verse>
				<verse number="36">Błogosławiony PAN, Bóg Izraela, na wieki wieków. I cały lud powiedział: Amen i chwalił PANA.</verse>
				<verse number="37">I [Dawid] zostawił tam przed arką przymierza PANA Asafa i jego braci, aby nieustannie pełnili służbę przed arką, według potrzeby każdego dnia;</verse>
				<verse number="38">Także Obed-Edoma i ich braci, sześćdziesięciu ośmiu; a Obed-Edoma, syna Jedutuna, i Chosę [uczynił] odźwiernymi.</verse>
				<verse number="39">Kapłana Sadoka i jego braci kapłanów [pozostawił] przed przybytkiem PANA na wyżynie w Gibeonie;</verse>
				<verse number="40">Aby składali PANU nieustannie, rano i wieczorem, całopalenia na ołtarzu całopaleń, zgodnie ze wszystkim, co jest napisane w Prawie PANA, które nadał on Izraelowi;</verse>
				<verse number="41">A z nimi [pozostawił] Hemana i Jedutuna oraz resztę wybranych, imiennie wyznaczonych, aby chwalili PANA, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="42">I u nich, u Hemana i Jedutuna, [pozostawił] trąby i cymbały dla grających na tych i na [innych] instrumentach muzycznych dla Boga. Synowie zaś Jedutuna [byli] odźwiernymi.</verse>
				<verse number="43">Potem cały lud się rozszedł, każdy do swego domu. Dawid też wrócił, aby błogosławić swojemu domowi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Kiedy Dawid zamieszkał w swoim domu, powiedział do proroka Natana: Oto mieszkam w domu cedrowym, a arka przymierza PANA pod zasłonami.</verse>
				<verse number="2">Natan powiedział do Dawida: Uczyń wszystko, co jest w twoim sercu, gdyż Bóg jest z tobą.</verse>
				<verse number="3">Lecz tej samej nocy doszło do Natana słowo Boże, mówiące:</verse>
				<verse number="4">Idź i powiedz mojemu słudze Dawidowi: Tak mówi PAN: Nie ty zbudujesz mi dom, w którym zamieszkam.</verse>
				<verse number="5">Nie mieszkałem bowiem w żadnym domu od dnia, w którym wyprowadziłem synów Izraela, aż do dziś, ale przechodziłem z namiotu do namiotu i z przybytku [do przybytku].</verse>
				<verse number="6">Wszędzie, gdziekolwiek chodziłem z całym Izraelem, czy powiedziałem do któregoś z sędziów Izraela, którym nakazałem paść mój lud: Dlaczego nie zbudowaliście mi domu cedrowego?</verse>
				<verse number="7">Teraz więc tak powiesz mojemu słudze Dawidowi: Tak mówi PAN zastępów: Ja wziąłem ciebie z owczarni od chodzenia za trzodą, abyś był dowódcą nad moim ludem Izraelem.</verse>
				<verse number="8">I byłem z tobą wszędzie, dokądkolwiek chodziłeś, wytraciłem przed tobą wszystkich twoich wrogów i uczyniłem twoje imię jak imię wielkich [ludzi], którzy są na ziemi.</verse>
				<verse number="9">Ustanowię miejsce dla swego ludu Izraela i zasadzę go [tam], i będzie mieszkał na swoim miejscu, i nie poruszy się więcej ani już nie będą go gnębić synowie nieprawości jak dawniej;</verse>
				<verse number="10">Od czasu, kiedy ustanowiłem sędziów nad swoim ludem Izraela, i ujarzmię wszystkich twoich wrogów. Oznajmiam ci też, że PAN zbuduje ci dom.</verse>
				<verse number="11">Gdy się wypełnią twoje dni i będziesz musiał odejść do swoich ojców, wzbudzę po tobie twego potomka, który będzie spośród twoich synów, i utwierdzę jego królestwo.</verse>
				<verse number="12">On zbuduje mi dom i utwierdzę jego tron na wieki.</verse>
				<verse number="13">Ja będę mu ojcem, a on będzie mi synem. Nie cofnę od niego swojego miłosierdzia, jak je cofnąłem od [tego], który był przed tobą.</verse>
				<verse number="14">Ustanowię go w moim domu i w moim królestwie na wieki, jego tron będzie utwierdzony na wieki.</verse>
				<verse number="15">Zgodnie z tymi wszystkimi słowami i zgodnie z całym tym widzeniem, tak mówił Natan do Dawida.</verse>
				<verse number="16">Przyszedł więc król Dawid, usiadł przed PANEM i powiedział: Kim ja jestem, PANIE Boże, i czym [jest] mój dom, że doprowadziłeś mnie dotąd?</verse>
				<verse number="17">Lecz i to było jeszcze mało w twoich oczach, Boże, gdyż złożyłeś też obietnicę o domu swego sługi na daleką przyszłość i wejrzałeś na mnie jak na człowieka wysokiego stanu, PANIE Boże.</verse>
				<verse number="18">Co więcej [może] ci [powiedzieć] Dawid za taką chwałę [okazaną] twemu słudze? Ty bowiem znasz swego sługę.</verse>
				<verse number="19">PANIE, przez wzgląd na swego sługę i według swego serca uczyniłeś te wszystkie wielkie rzeczy, dając poznać te wszystkie wspaniałe sprawy.</verse>
				<verse number="20">PANIE, nie ma nikogo podobnego do ciebie i nie ma Boga oprócz ciebie według wszystkiego, co słyszeliśmy na własne uszy.</verse>
				<verse number="21">I czy jest taki naród na ziemi, jak twój lud Izrael, dla którego Bóg wyruszył, aby [go] sobie wykupić jako swój lud, a przez to uczynić swoje imię wielkim i straszliwym, wypędzając narody przed swoim ludem, który wykupiłeś z Egiptu?</verse>
				<verse number="22">Uczyniłeś bowiem twój lud Izraela swoim ludem na wieki i ty, PANIE, stałeś się jego Bogiem.</verse>
				<verse number="23">Teraz więc, PANIE, niech słowo, które wypowiedziałeś o swoim słudze i o jego domu, będzie utwierdzone na wieki i uczyń, jak powiedziałeś.</verse>
				<verse number="24">Niech stanie się tak, aby twoje imię było uwielbione na wieki, aby mówiono: PAN zastępów, Bóg Izraela, jest Bogiem nad Izraelem; niech dom Dawida, twego sługi, będzie utwierdzony przed tobą.</verse>
				<verse number="25">Ty bowiem, mój Boże, objawiłeś swemu słudze, że zbudujesz mu dom. Dlatego twój sługa ośmielił się modlić przed tobą.</verse>
				<verse number="26">A teraz, PANIE, ty jesteś Bogiem i obiecałeś takie dobro swemu słudze.</verse>
				<verse number="27">Racz więc błogosławić dom swego sługi, aby trwał na wieki przed tobą. [Co] bowiem ty, PANIE, błogosławisz, będzie błogosławione na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach Dawid pobił Filistynów, ujarzmił ich i zabrał z ich rąk Gat i jego wioski.</verse>
				<verse number="2">Pobił też Moab i Moabici stali się sługami Dawida składającymi daninę.</verse>
				<verse number="3">Dawid pobił też Hadadezera, króla Soby w Chamat, gdy ten wyprawił się, aby rozciągnąć swoją władzę nad rzeką Eufrat.</verse>
				<verse number="4">Dawid zabrał mu wtedy tysiąc rydwanów, siedem tysięcy jeźdźców i dwadzieścia tysięcy pieszych. I popodcinał Dawid [ścięgna] wszystkich [koniom] zaprzęgowym, zostawiając z nich tylko [tyle, ile potrzeba] do stu rydwanów.</verse>
				<verse number="5">Kiedy Syryjczycy z Damaszku przybyli na pomoc Hadadezerowi, królowi Soby, Dawid pobił spośród nich dwadzieścia dwa tysiące ludzi.</verse>
				<verse number="6">Potem Dawid umieścił [załogi] w Syrii damasceńskiej, a Syryjczycy stali się sługami Dawida składającymi daninę. Tak PAN zachowywał Dawida, dokądkolwiek [ten] się udał.</verse>
				<verse number="7">Dawid zabrał też złote tarcze, które mieli słudzy Hadadezera, i przyniósł je do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="8">Również z Tibchat i Kun, miast Hadadezera, Dawid zabrał bardzo dużo brązu, z którego Salomon wykonał morze brązowe, słupy i naczynia brązowe.</verse>
				<verse number="9">A gdy usłyszał Tou, król Chamatu, że Dawid pobił całe wojsko Hadadezera, króla Soby;</verse>
				<verse number="10">Posłał swego syna Hadorama do króla Dawida, aby go pozdrowił w pokoju i aby mu powinszował tego, że walczył z Hadadezerem i pokonał go – Hadadezer bowiem prowadził wojnę z Tou – i [Hadoram] przyniósł ze sobą wszelkiego rodzaju naczynia złote, srebrne i brązowe.</verse>
				<verse number="11">Również i je król Dawid poświęcił PANU wraz ze srebrem i złotem, które pobrał od wszystkich narodów: od Edomu, od Moabu, od synów Ammona, od Filistynów i od Amaleka.</verse>
				<verse number="12">I Abiszaj, syn Serui, pobił w Dolinie Soli osiemnaście tysięcy Edomitów.</verse>
				<verse number="13">I umieścił w Edomie załogi, a wszyscy Edomici stali się sługami Dawida. Tak PAN zachowywał Dawida, dokądkolwiek [ten] się udał.</verse>
				<verse number="14">Dawid więc królował nad całym Izraelem i sprawował sąd nad całym swym ludem, i [wymierzał] mu sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="15">Joab, syn Serui, [był postawiony] nad wojskiem, a Jehoszafat, syn Achiluda, [był] kronikarzem.</verse>
				<verse number="16">Sadok, syn Achituba, i Abimelek, syn Abiatara, [byli] kapłanami, a Szawsza [był] pisarzem.</verse>
				<verse number="17">Benajasz, syn Jehojady, był [postawiony] nad Keretytami i Peletytami, a synowie Dawida [byli] pierwszymi przy królu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Potem umarł Nachasz, król synów Ammona, a jego syn królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Dawid powiedział: Okażę życzliwość Chanunowi, synowi Nachasza, bo jego ojciec mnie okazał życzliwość. I Dawid wysłał posłańców, aby go pocieszyć po stracie jego ojca. Przyszli więc słudzy Dawida do ziemi synów Ammona, do Chanuna, aby go pocieszyć.</verse>
				<verse number="3">Lecz książęta synów Ammona powiedzieli do Chanuna: Czy myślisz, że Dawid chce uczcić twego ojca i dlatego przysłał do ciebie pocieszycieli? Czy nie po to raczej przyszli jego słudzy do ciebie, aby przypatrzyć się tej ziemi, przeszpiegować ją i zburzyć?</verse>
				<verse number="4">Chanun wziął więc sługi Dawida, ogolił ich, obciął ich szaty do połowy, aż do pośladków, i odesłał ich.</verse>
				<verse number="5">Wtedy [niektórzy] poszli i donieśli Dawidowi o tych ludziach. I wysłał [posłów] naprzeciw nich, ponieważ ci mężczyźni byli bardzo znieważeni. Król powiedział [im]: Zostańcie w Jerychu, aż wam brody odrosną, a potem wróćcie.</verse>
				<verse number="6">Gdy synowie Ammona spostrzegli, że obrzydli Dawidowi, Chanun i synowie Ammona posłali tysiąc talentów srebra, aby sobie wynająć [za te] pieniądze rydwany i jeźdźców z Mezopotamii, z Syrii-Maaka i z Soby.</verse>
				<verse number="7">I najęli sobie za te pieniądze trzydzieści dwa tysiące rydwanów oraz króla Maaki wraz z jego ludem. Przybyli i rozbili obóz naprzeciw Medeby, a synowie Ammona zebrali się ze swoich miast i ustawili się do bitwy.</verse>
				<verse number="8">[A] gdy Dawid usłyszał o tym, wysłał Joaba z całym zastępem dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="9">Ruszyli więc synowie Ammona i ustawili się w szyku bojowym przed bramą miejską. Królowie zaś, którzy przybyli [na pomoc, stanęli] osobno w polu.</verse>
				<verse number="10">Gdy Joab zobaczył, że wojsko szykuje walkę przeciwko niemu z przodu i z tyłu, wybrał [mężczyzn] spośród wszystkich wyborowych [wojowników] w Izraelu i ustawił ich w szyku bojowym przeciw Syryjczykom.</verse>
				<verse number="11">A resztę ludzi oddał pod rękę swego brata Abiszaja – oni ustawili się w szyku bojowym przeciw synom Ammona.</verse>
				<verse number="12">I powiedział: Jeśli Syryjczycy będą silniejsi ode mnie, przyjdziesz mi na pomoc, a jeśli synowie Ammona będą silniejsi od ciebie, ja przyjdę tobie na pomoc.</verse>
				<verse number="13">Bądź odważny i walczmy mężnie za nasz lud i za miasta naszego Boga, a niech PAN uczyni to, co jest dobre w jego oczach.</verse>
				<verse number="14">Joab więc wraz z ludem, który [był] z nim, wyruszył do bitwy z Syryjczykami. A oni uciekli przed nim.</verse>
				<verse number="15">Gdy synowie Ammona zobaczyli, że Syryjczycy uciekli, również i oni uciekli przed jego bratem Abiszajem i weszli do miasta. Wtedy Joab wrócił do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="16">Kiedy Syryjczycy zobaczyli, że są pobici przez Izraela, wyprawili posłańców i sprowadzili Syryjczyków, którzy [byli] za rzeką. I Szofak, dowódca wojska Hadadezera, prowadził ich.</verse>
				<verse number="17">Gdy doniesiono o tym Dawidowi, ten zebrał cały Izrael, przeprawił się przez Jordan, przybył do nich i ustawił wojsko przeciwko nim w szyku bojowym. A gdy Dawid ustawił wojsko w szyku bojowym przeciwko Syryjczykom, oni walczyli z nim.</verse>
				<verse number="18">Lecz Syryjczycy uciekli przed Izraelem i spośród nich Dawid zabił siedem tysięcy [ludzi walczących na] rydwanach oraz czterdzieści tysięcy pieszych. Zabił również Szofaka, dowódcę wojska.</verse>
				<verse number="19">Kiedy słudzy Hadadezera zobaczyli, że zostali pokonani przez Izraela, zawarli pokój z Dawidem i zostali jego poddanymi. Potem Syryjczycy już nie chcieli udzielić pomocy synom Ammona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">A na początku roku, w czasie, gdy królowie zwykli wyjeżdżać [na wojnę], Joab poprowadził potężne wojsko i spustoszył ziemię synów Ammona, potem nadciągnął i obległ Rabbę, Dawid tymczasem pozostał w Jerozolimie. I Joab zdobył Rabbę, i zburzył ją.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Dawid zdjął koronę jej króla z jego głowy, a okazało się, że waży ona talent złota, była też ozdobiona drogocennymi kamieniami. I włożono ją na głowę Dawida. Wywiózł też z miasta bardzo dużo łupów.</verse>
				<verse number="3">Lud, który [był] w nim, wyprowadził i przeciął piłami, bronami żelaznymi i siekierami. Tak uczynił Dawid ze wszystkimi miastami synów Ammona. Potem Dawid wrócił wraz z całym ludem do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="4">Następnie doszło do wojny z Filistynami w Gezer. Wtedy to Sibbekaj Chuszatyta zabił Sippaja z rodu olbrzyma i tak [Filistyni] zostali pokonani.</verse>
				<verse number="5">I znowu była wojna z Filistynami, kiedy Elchanan, syn Jaira, zabił Lachmiego, brata Goliata Gittyty, którego drzewce włóczni było jak wał tkacki.</verse>
				<verse number="6">I była jeszcze wojna w Gat, gdzie znajdował się człowiek wysokiego wzrostu, który miał po sześć palców [u rąk i nóg, razem] – dwadzieścia cztery [palce]. On również pochodził z rodu tego olbrzyma.</verse>
				<verse number="7">A gdy wyzywał Izraela, zabił go Jonatan, syn Szimei, brata Dawida.</verse>
				<verse number="8">Ci byli synami jednego olbrzyma z Gat, a polegli z ręki Dawida i z rąk jego sług.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Wtedy szatan powstał przeciwko Izraelowi i pobudził Dawida, aby policzył Izraela.</verse>
				<verse number="2">Dawid więc powiedział do Joaba i do przełożonych nad ludem: Idźcie, policzcie Izraela od Beer-Szeby aż do Dan i donieście mi o ich liczbie, abym ją poznał.</verse>
				<verse number="3">Lecz Joab odpowiedział: Niech PAN pomnoży swój lud sto razy tyle, ile go jest. Lecz, mój panie, królu, czy nie są oni wszyscy sługami mego pana? Czemu mój pan żąda tego? Czemu miałoby to być przyczyną grzechu dla Izraela?</verse>
				<verse number="4">Słowo króla jednak przemogło Joaba. Wyszedł więc Joab, obszedł całego Izraela i wrócił do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="5">I podał Joab Dawidowi liczbę policzonych. A było wszystkich w Izraelu milion sto tysięcy mężczyzn dobywających miecz, a z Judy – czterysta siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn dobywających miecz.</verse>
				<verse number="6">Lecz Lewitów i Beniaminitów nie policzył razem z nimi, gdyż rozkaz króla budził odrazę w Joabie.</verse>
				<verse number="7">Nie podobała się też Bogu ta rzecz, więc ukarał Izraela.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Dawid powiedział do Boga: Zgrzeszyłem bardzo, czyniąc tę rzecz. Lecz teraz, proszę, zgładź nieprawość swego sługi, gdyż bardzo głupio postąpiłem.</verse>
				<verse number="9">I PAN powiedział do Gada, widzącego Dawida:</verse>
				<verse number="10">Idź i powiedz Dawidowi: Tak mówi PAN: Trzy rzeczy ci przedstawiam, wybierz sobie jedną z nich, abym ci uczynił.</verse>
				<verse number="11">Przyszedł więc Gad do Dawida i powiedział mu: Tak mówi PAN: Wybierz sobie:</verse>
				<verse number="12">Albo trzy lata głodu, albo trzy miesiące klęsk od twoich wrogów, podczas których miecz twoich wrogów będzie cię ścigał, albo trzy dni miecza PANA i zarazy w ziemi, kiedy Anioł PANA będzie niszczył wszystkie granice Izraela. Teraz więc rozważ, co mam odpowiedzieć temu, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="13">Dawid odpowiedział Gadowi: Jestem w wielkiej rozterce. Niech wpadnę raczej w ręce PANA, gdyż wielkie jest jego miłosierdzie. Niech nie wpadnę w ręce człowieka.</verse>
				<verse number="14">Zesłał więc PAN zarazę na Izraela. I poległo z Izraela siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="15">Posłał też Bóg Anioła do Jerozolimy, aby ją zniszczyć. A gdy ją niszczył, wejrzał PAN i użalił się nad tym nieszczęściem i powiedział do Anioła, który niszczył: Dosyć już, powstrzymaj rękę. A Anioł PANA stał obok klepiska Ornana Jebusyty.</verse>
				<verse number="16">Gdy Dawid podniósł oczy, ujrzał Anioła PANA stojącego między ziemią a niebem, a w jego ręce dobyty miecz wyciągnięty nad Jerozolimą. Wtedy Dawid i starsi, ubrani w wory, upadli na twarze.</verse>
				<verse number="17">I Dawid powiedział do Boga: Czy nie ja rozkazałem policzyć lud? Ja jestem tym, który zgrzeszył i bardzo źle uczynił, ale te owce, co uczyniły? PANIE, mój Boże, błagam, niech się obróci twoja ręka przeciwko mnie, domowi mego ojca. Lecz niech się nie rozprzestrzenia ta plaga przeciwko twemu ludowi.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Anioł PANA powiedział do Gada, aby oznajmił Dawidowi, że ma iść i zbudować PANU ołtarz na klepisku Ornana Jebusyty.</verse>
				<verse number="19">Dawid więc poszedł według słowa Gada, który mówił w imieniu PANA.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Ornan obrócił się i ujrzał Anioła, a jego czterej synowie, którzy [byli] z nim, ukryli się. A Ornan młócił pszenicę.</verse>
				<verse number="21">Gdy Dawid przyszedł do Ornana, ten spojrzał i zobaczył Dawida. Wyszedł więc z klepiska i pokłonił się Dawidowi twarzą do ziemi.</verse>
				<verse number="22">I Dawid powiedział do Ornana: Odstąp mi miejsce [tego] klepiska, abym zbudował na nim ołtarz PANU. Oddaj mi je za pełną cenę, aby plaga odstąpiła od ludu.</verse>
				<verse number="23">Ornan odpowiedział Dawidowi: Weź [je] sobie i niech mój pan, król, uczyni, co uważa za słuszne. Oto oddaję też woły na całopalenia, sprzęty młocarskie na drwa i pszenicę na ofiarę z pokarmów – [to] wszystko daję.</verse>
				<verse number="24">I król Dawid powiedział do Ornana: Nie, raczej kupię [wszystko] za pełną cenę. Nie wezmę bowiem dla PANA tego, co jest twoje, ani nie będę ofiarował całopaleń, które nic nie kosztują.</verse>
				<verse number="25">Dał więc Dawid Ornanowi za [to] miejsce sykle złota w wadze sześciuset.</verse>
				<verse number="26">I Dawid zbudował tam PANU ołtarz, złożył całopalenia i ofiary pojednawcze i wzywał PANA, a on mu odpowiedział z nieba, [spuszczając] ogień na ołtarz całopalenia.</verse>
				<verse number="27">I PAN rozkazał Aniołowi, by schował swój miecz do pochwy.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Dawid, widząc, że PAN go wysłuchał na klepisku Ornana Jebusyty, składał tam ofiary.</verse>
				<verse number="29">Przybytek PANA bowiem, który Mojżesz zbudował na pustyni, oraz ołtarz całopalenia [były] w tym czasie na wyżynie w Gibeonie.</verse>
				<verse number="30">Lecz Dawid nie mógł iść do niego, aby radzić się Boga, gdyż bał się miecza Anioła PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Wtedy Dawid powiedział: To jest dom PANA Boga i to jest ołtarz całopalenia dla Izraela.</verse>
				<verse number="2">Dawid rozkazał zgromadzić cudzoziemców, którzy [byli] w ziemi Izraela, i ustanowił [spośród nich] kamieniarzy do obróbki kamieni ciosanych na budowę domu Bożego.</verse>
				<verse number="3">Dawid przygotował też bardzo dużo żelaza na gwoździe do drzwi w bramach i na spojenie oraz niezliczoną wagę brązu;</verse>
				<verse number="4">Także drzewa cedrowego niezliczoną ilość, bo Sydończycy i Tyryjczycy przywieźli Dawidowi bardzo wiele drewna cedrowego.</verse>
				<verse number="5">Dawid powiedział: Salomon, mój syn, [jest] młody i niedoświadczony, a dom, który ma być zbudowany dla PANA, musi być niezmiernie okazały, aby był znany i sławny we wszystkich krajach. Teraz więc poczynię przygotowania za niego. I wiele przygotował Dawid przed swoją śmiercią.</verse>
				<verse number="6">Potem zawołał swego syna Salomona i nakazał mu zbudować dom dla PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="7">I Dawid powiedział do Salomona: Synu mój! Pragnąłem zbudować dom dla imienia PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="8">Lecz doszło do mnie słowo PANA mówiące: Rozlałeś wiele krwi i prowadziłeś wielkie wojny. Nie będziesz budował domu dla mojego imienia, ponieważ rozlałeś wiele krwi na ziemię przed moim obliczem.</verse>
				<verse number="9">Oto urodzi ci się syn, który będzie człowiekiem pokoju, bo dam mu odpoczynek od wszystkich jego wrogów wokoło. Będzie miał na imię Salomon, ponieważ za jego dni dam Izraelowi pokój i odpoczynek.</verse>
				<verse number="10">On zbuduje dom dla mojego imienia i on będzie mi synem, a ja [będę] mu ojcem i utwierdzę tron jego królestwa nad Izraelem na wieki.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc, mój synu, niech PAN będzie z tobą i niech ci się powodzi, abyś zbudował dom dla PANA, swego Boga, jak zapowiedział o tobie.</verse>
				<verse number="12">Oby tylko PAN ci dał roztropność i rozwagę i niech cię ustanowi nad Izraelem, abyś strzegł prawa PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="13">Wtedy będzie ci się powodziło, jeśli będziesz strzegł i wypełniał przykazania i prawa, które PAN dał Mojżeszowi dla Izraela. Bądź silny i mężny, nie bój się ani się lękaj.</verse>
				<verse number="14">A oto w moim trudzie przygotowałem na dom PANA sto tysięcy talentów złota i tysiąc tysięcy talentów srebra, brązu i żelaza zaś bez wagi, bo [tego] jest wiele. Przygotowałem również drewno i kamień, a [ty możesz] do tego dokładać.</verse>
				<verse number="15">Masz też u siebie wielu rzemieślników, kamieniarzy, murarzy, cieśli i wszelkich biegłych w każdym rzemiośle.</verse>
				<verse number="16">Złota, srebra, brązu i żelaza jest bez liku. Wstań więc i działaj, a PAN [niech] będzie z tobą.</verse>
				<verse number="17">Dawid też nakazał wszystkim książętom Izraela, aby pomagali jego synowi Salomonowi;</verse>
				<verse number="18">[Mówiąc]: Czy PAN, wasz Bóg, [nie jest] z wami? Czy nie dał wam odpoczynku wokoło? Dał bowiem w moją rękę mieszkańców [tej] ziemi, a ziemia została poddana PANU i jego ludowi.</verse>
				<verse number="19">Teraz więc oddajcie swoje serce i swoją duszę ku szukaniu PANA, waszego Boga. Wstańcie i budujcie świątynię PANA Boga, abyście [mogli tam] wnieść arkę przymierza PANA oraz święte naczynia Boga, do domu, który będzie zbudowany dla imienia PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Gdy więc Dawid był już stary i syty dni, ustanowił swego syna Salomona królem nad Izraelem.</verse>
				<verse number="2">I zgromadził wszystkich książąt Izraela oraz kapłanów i Lewitów.</verse>
				<verse number="3">Lewitów policzono od trzydziestu lat wzwyż, a ich liczba według głów wynosiła trzydzieści osiem tysięcy.</verse>
				<verse number="4">Spośród nich dwadzieścia cztery tysiące ustanowiono na służbę w domu PANA, a urzędników i sędziów było sześć tysięcy.</verse>
				<verse number="5">Ponadto – cztery tysiące odźwiernych i cztery tysiące chwalących PANA na instrumentach, które sporządziłem – [powiedział Dawid] – ku uwielbieniu [Boga].</verse>
				<verse number="6">Dawid podzielił ich na zmiany według synów Lewiego: Gerszona, Kehata i Merariego.</verse>
				<verse number="7">Z Gerszona [byli] Ladan i Szimei.</verse>
				<verse number="8">Synowie Ladana: pierwszy Jechiel, potem Zetam i Joel – [ci] trzej.</verse>
				<verse number="9">Synowie Szimejego: Szelomit, Chaziel i Haran – [ci] trzej [byli] naczelnikami rodów Ladana.</verse>
				<verse number="10">A synowie Szimejego: Jachat, Zina, Jeusz i Beria. Ci czterej byli synami Szimejego.</verse>
				<verse number="11">Jachat był pierwszy, a Ziza drugi. Ale Jeusz i Beria nie mieli wielu synów i dlatego zostali policzeni jako jeden ród.</verse>
				<verse number="12">Synowie Kehata: Amram, Ishar, Chebron i Uzziel – czterej.</verse>
				<verse number="13">Synowie Amrama: Aaron i Mojżesz. Lecz Aaron został odłączony, aby poświęcić najświętsze rzeczy, on i jego synowie, aż na wieki – by spalać kadzidło przed PANEM, służyć mu i błogosławić w jego imieniu na wieki.</verse>
				<verse number="14">Ale synowie Mojżesza, męża Bożego, zostali zaliczeni do pokolenia Lewiego.</verse>
				<verse number="15">Synowie Mojżesza: Gerszon i Eliezer.</verse>
				<verse number="16">Synowie Gerszona: pierwszy Szebuel.</verse>
				<verse number="17">Synowie Eliezera: pierwszy Rechabiasz. Eliezer nie miał innych synów, ale synowie Rechabiasza bardzo się rozmnożyli.</verse>
				<verse number="18">Synowie Ishara: pierwszy Szelomit.</verse>
				<verse number="19">Synowie Chebrona: pierwszy Jeriasz, drugi Amariasz, trzeci Jachaziel, a czwarty Jekameam.</verse>
				<verse number="20">Synowie Uzziela: pierwszy Mika i drugi Jeszijasz.</verse>
				<verse number="21">Synowie Merariego: Machli i Muszi. Synowie Machliego: Eleazar i Kisz.</verse>
				<verse number="22">I Eleazar umarł, nie mając synów, tylko córki. Pojęli je [za żony] synowie Kisza, ich bracia.</verse>
				<verse number="23">Synowie Musziego: Machli, Eder i Jeremot – trzej.</verse>
				<verse number="24">To są synowie Lewiego według swych rodów, głów rodzin, policzeni według liczby imion, głowa po głowie, którzy pełnili służbę w domu PANA od lat dwudziestu wzwyż.</verse>
				<verse number="25">Dawid bowiem powiedział: PAN, Bóg Izraela, dał odpoczynek swemu ludowi i będzie mieszkał w Jerozolimie na wieki.</verse>
				<verse number="26">A Lewici już nie będą nosić przybytku ani wszelkich jego naczyń do jego obsługi.</verse>
				<verse number="27">Według ostatnich postanowień Dawida Lewici zostali policzeni od lat dwudziestu wzwyż;</verse>
				<verse number="28">Ich stanowisko bowiem polegało na posługiwaniu synom Aarona w służbie domu PANA: na dziedzińcach, w komnatach, przy oczyszczaniu wszelkich rzeczy poświęconych i przy pracy wokół służby domu Bożego;</verse>
				<verse number="29">I przy chlebie pokładnym, przy mące na ofiarę z pokarmów, przy plackach niekwaszonych, przy tym, co pieczone, i tym, co smażone, i przy wszystkim, co ważone i mierzone.</verse>
				<verse number="30">Mieli stawać każdego poranka, by dziękować PANU i wychwalać go, i tak samo wieczorem;</verse>
				<verse number="31">Ponadto, mieli składać PANU wszelkie całopalenia w każdy szabat, w czasie nowiu księżyca i w uroczyste święta, według liczby [wynikającej z] ustalonego porządku – ustawicznie przed PANEM.</verse>
				<verse number="32">I mieli pełnić straż przy Namiocie Zgromadzenia, straż przy świątyni i straż przy synach Aarona, swych braci, w służbie domu PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">A [oto] podział synów Aarona. Synami Aarona [byli]: Nedab, Abihu, Eleazar i Itamar;</verse>
				<verse number="2">Ale Nadab i Abihu umarli przed swoim ojcem i nie mieli synów, dlatego Eleazar i Itamar sprawowali urząd kapłański.</verse>
				<verse number="3">I Dawid podzielił ich, [to jest] Sadoka z synów Eleazara i Achimeleka z synów Itamara, według ich urzędu w ich służbie.</verse>
				<verse number="4">I okazało się, że spośród synów Eleazara było więcej naczelników niż spośród synów Itamara. Tak więc ich podzielono: spośród synów Eleazara [było] szesnastu naczelników według rodów, a spośród synów Itamara według rodów – ośmiu.</verse>
				<verse number="5">A zostali podzieleni przez losowanie, zarówno jedni, jak i drudzy, gdyż przełożeni świątyni i przełożeni domu Bożego byli spośród synów Eleazara, jak i spośród synów Itamara.</verse>
				<verse number="6">A Szemajasz, syn Netaneela, pisarz z [pokolenia] Lewiego, spisał ich wobec króla i książąt, kapłana Sadok, Achimeleka, syna Abiatara, oraz naczelników rodów kapłańskich i lewickich. Losowano [na przemian] jeden dom z rodu Eleazara, drugi – z Itamara.</verse>
				<verse number="7">Pierwszy los padł na Jehojariba, drugi na Jedajasza;</verse>
				<verse number="8">Trzeci na Charima, czwarty na Seorima;</verse>
				<verse number="9">Piąty na Malkiasza, szósty na Mijamina;</verse>
				<verse number="10">Siódmy na Hakkosa, ósmy na Abiasza;</verse>
				<verse number="11">Dziewiąty na Jeszuę, dziesiąty na Szekaniasza;</verse>
				<verse number="12">Jedenasty na Eliasziba, dwunasty na Jakima;</verse>
				<verse number="13">Trzynasty na Chuppę, czternasty na Jeszebaba;</verse>
				<verse number="14">Piętnasty na Bilgę, szesnasty na Immera;</verse>
				<verse number="15">Siedemnasty na Chezira, osiemnasty na Happisesa;</verse>
				<verse number="16">Dziewiętnasty na Petachiasza, dwudziesty na Ezechiela;</verse>
				<verse number="17">Dwudziesty pierwszy na Jachina, dwudziesty drugi na Gamula;</verse>
				<verse number="18">Dwudziesty trzeci na Delajasza, dwudziesty czwarty na Maazjasza.</verse>
				<verse number="19">Taka [była] kolejność w służbie, aby wchodzili do domu PANA zgodnie z ustaleniem, jakie pochodziło od ich ojca Aarona, jak mu rozkazał PAN, Bóg Izraela.</verse>
				<verse number="20">A pozostali z synów Lewiego to: z synów Amrama – Szubael; z synów Szubaela – Jechdejasz.</verse>
				<verse number="21">Z Rechabiasza: z synów Rechabiasza pierwszym [był] Jisziasz.</verse>
				<verse number="22">Z Ishara – Szelomit; z synów Szelomita – Jachat.</verse>
				<verse number="23">A synowie Chebrona: pierwszy Jeriasz, drugi Amariasz, trzeci Jachaziel, czwarty Jekameam.</verse>
				<verse number="24">Synowie Uzziela: Mika; z synów Miki – Szamir.</verse>
				<verse number="25">Brat Miki: Jisziasz; z synów Jisziasza – Zachariasz.</verse>
				<verse number="26">Synowie Merariego: Machli i Muszi; synowie Jaazjasza: Beno.</verse>
				<verse number="27">Synowie Merariego z Jaazjasza: Beno, Szoham, Zakkur i Ibri.</verse>
				<verse number="28">Z Machliego: Eleazar, który nie miał synów.</verse>
				<verse number="29">Z Kisza, synowie Kisza: Jerachmeel.</verse>
				<verse number="30">A synowie Musziego: Machli, Eder i Jerimot. Ci [byli] synami Lewitów według ich rodów.</verse>
				<verse number="31">Oni również rzucali losy tak samo jak ich bracia, synowie Aarona, przed królem Dawidem, Sadokiem, Achimelekiem oraz naczelnikami rodów kapłańskich i lewickich – naczelnicy rodów na równi z młodszymi ich braćmi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Dawid wraz z dowódcami wojska przydzielił do służby synów Asafa, Hemana i Jedutuna, którzy mieli prorokować przy harfach, cytrach i cymbałach. A oto liczba pełniących tę służbę:</verse>
				<verse number="2">Z synów Asafa – Zakkur, Józef, Netaniasz i Asarela. Synowie Asafa zależni od Asafa, który prorokował pod kierownictwem króla.</verse>
				<verse number="3">Z Jedutuna – synowie Jedutuna: Gedaliasz, Seri, Jeszajasz, Chaszabiasz, Mattitiasz [i Szimei], sześciu, pod kierunkiem ich ojca Jedutuna, który prorokował przy harfie, dziękując PANU i wychwalając go.</verse>
				<verse number="4">Z Hemana – synowie Hemana: Bukkiasz, Mattaniasz, Uzziel, Szebuel, Jerimot, Chananiasz, Chanani, Eliata, Giddalti, Romamtiezer, Joszbekasza, Malloti, Hotir i Machaziot.</verse>
				<verse number="5">Ci wszyscy [byli] synami Hemana, widzącego królewskiego w słowach Bożych, dla podnoszenia rogu. I Bóg dał Hemanowi czternastu synów i trzy córki.</verse>
				<verse number="6">Ci wszyscy [byli] pod kierownictwem swego ojca, [przeznaczeni] do śpiewu w domu PANA przy cymbałach, cytrach i harfach, do służby w domu Bożym, tak jak król rozkazał Asafowi, Jedutunowi i Hemanowi.</verse>
				<verse number="7">A liczba ich wraz z ich braćmi wyćwiczonymi w pieśniach PANA, wszystkich uzdolnionych, wynosiła dwieście osiemdziesiąt osiem.</verse>
				<verse number="8">I rzucali losy co do swej służby, tak mały, jak i wielki, tak mistrz, jak i uczeń.</verse>
				<verse number="9">Pierwszy los padł na Asafa i na Józefa, drugi – na Gedaliasza wraz z jego braćmi i synami, razem [było ich] dwunastu.</verse>
				<verse number="10">Trzeci – na Zakkura, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="11">Czwarty – na Jisriego, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="12">Piąty – na Netaniasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="13">Szósty – na Bukkiasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="14">Siódmy – na Jesarela, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="15">Ósmy – na Jeszajasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="16">Dziewiąty – na Mattaniasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="17">Dziesiąty – na Szimejego, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="18">Jedenasty – na Azarela, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="19">Dwunasty – na Chaszabiasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="20">Trzynasty – na Szubaela, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="21">Czternasty – na Mattitiasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="22">Piętnasty – na Jeremota, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="23">Szesnasty – na Chananiasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="24">Siedemnasty – na Joszbekasza, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="25">Osiemnasty – na Chananiego, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="26">Dziewiętnasty – na Mallotiego, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="27">Dwudziesty – na Eliatę, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="28">Dwudziesty pierwszy – na Hotira, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="29">Dwudziesty drugi – na Giddaltiego, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="30">Dwudziesty trzeci – na Machaziota, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
				<verse number="31">Dwudziesty czwarty – na Romamtiezera, na jego synów i braci, razem dwunastu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Co do zmiany odźwiernych: z Korachitów był Meszelemiasz, syn Koracha, z synów Asafa.</verse>
				<verse number="2">A z synów Meszelemiasza: pierworodny Zachariasz, drugi Jediael, trzeci Zebadiasz, czwarty Jatniel;</verse>
				<verse number="3">Piąty Elam, szósty Jehochanan, siódmy Elioenaj.</verse>
				<verse number="4">A z synów Obed-Edoma: pierworodny Szemajasz, drugi Jehozabad, trzeci Joach, czwarty Sakar, piąty Netaneel;</verse>
				<verse number="5">Szósty Ammiel, siódmy Issachar, ósmy Peulletaj. Bóg bowiem mu błogosławił.</verse>
				<verse number="6">Również jego synowi Szemajaszowi urodzili się synowie, którzy rządzili swoim rodem. [Byli] bowiem bardzo dzielnymi ludźmi.</verse>
				<verse number="7">Synowie Szemajasza: Otni, Rafael, Obed, Elzabad i ich bracia, ludzie mocni – Elihu i Semakiasz.</verse>
				<verse number="8">Wszyscy ci byli z synów Obed-Edoma, oni, ich synowie i bracia, mężczyźni bardzo mocni i zdolni do służby, razem sześćdziesięciu dwóch z Obed-Edoma.</verse>
				<verse number="9">I Meszelemiasz miał synów i braci, ludzi mocnych – osiemnastu.</verse>
				<verse number="10">Również Chosa, [który był] z synów Merariego, miał synów: Szimri zwierzchnik, bo chociaż nie był pierworodnym, jego ojciec ustanowił go zwierzchnikiem;</verse>
				<verse number="11">Drugi Chilkiasz, trzeci Tebaliasz, czwarty Zachariasz. Wszystkich synów i braci Chosy [było] trzynastu.</verse>
				<verse number="12">Spośród nich wyznaczono zmiany odźwiernych, spośród naczelników, którzy [pełnili] straż na przemian ze swoimi braćmi przy służbie w domu PANA.</verse>
				<verse number="13">I rzucali losy o każdą bramę, tak mały, jak i wielki, według swoich rodów.</verse>
				<verse number="14">Los dla Szelemiasza padł na stronę wschodnią. Potem rzucili los dla jego syna Zachariasza, mądrego doradcy, i jego los padł na stronę północną;</verse>
				<verse number="15">Dla Obed-Edoma – na południową, a jego synom [przypadła] składnica.</verse>
				<verse number="16">Dla Szuppima i Chosy – na stronę zachodnią wraz z bramą Szalleket, przy drodze wiodącej ku górze, straż naprzeciw straży.</verse>
				<verse number="17">Od wschodu [było] sześciu Lewitów, od północy czterech na dzień, od południa czterech na dzień i przy składnicy po dwóch.</verse>
				<verse number="18">Przy Parbar na zachodzie: czterech przy drodze, [a] dwóch przy Parbar.</verse>
				<verse number="19">Takie [są] zmiany odźwiernych spośród synów Koracha i spośród synów Merariego.</verse>
				<verse number="20">A z [pozostałych] Lewitów Achiasz [postawiony był] nad skarbcami domu Bożego i nad skarbcami rzeczy poświęconych.</verse>
				<verse number="21">Synowie Ladana, [którzy byli] z synów Gerszonity: z Ladana Gerszonity naczelnicy rodów, Jechiel.</verse>
				<verse number="22">Synowie Jechiela: Zetam i jego brat Joel; [oni byli postawieni] nad skarbcami domu PANA.</verse>
				<verse number="23">Spośród Amramitów, Isharytów, Chebronitów i Uzzielitów:</verse>
				<verse number="24">Szebuel, syn Gerszoma, syna Mojżesza, przełożony nad skarbcami.</verse>
				<verse number="25">A jego bracia, od strony Eliezera, to: jego syn Rechabiasz, jego syn Jeszajasz, jego syn Joram, jego syn Zikri i jego syn Szelomit.</verse>
				<verse number="26">Szelomit i jego bracia [byli postawieni] nad wszystkimi skarbcami rzeczy poświęconych, które poświęcił król Dawid, naczelnicy rodów, tysiącznicy, setnicy i dowódcy wojska.</verse>
				<verse number="27">[To, co] zdobyli z wojen i łupów, poświęcali na utrzymanie domu PANA.</verse>
				<verse number="28">I wszystko, co poświęcił Samuel, widzący, [a także] Saul, syn Kisza, Abner, syn Nera, i Joab, syn Serui, oraz wszystko, co zostało poświęcone, [było] pod opieką Szelomita i jego braci.</verse>
				<verse number="29">Spośród Isharytów: Kenaniasz i jego synowie [zajmowali się] sprawami zewnętrznymi Izraela jako urzędnicy i sędziowie.</verse>
				<verse number="30">Spośród Chebronitów: Chaszabiasz i jego bracia, ludzie dzielni, [było ich] tysiąc siedemset przełożonych nad Izraelem po zachodniej stronie Jordanu, odpowiadali za każdą sprawę PANA i służbę dla króla.</verse>
				<verse number="31">Spośród Chebronitów [pochodził] Jeriasz, naczelnik Chebronitów, według rodowodów jego ojców. W czterdziestym roku panowania Dawida szukano i znaleziono pośród nich bardzo dzielnych ludzi w Jazer w Gileadzie.</verse>
				<verse number="32">A jego braci, ludzi dzielnych, [było] dwa tysiące siedmiuset naczelników rodów, których król Dawid ustanowił zwierzchnikami nad Rubenitami, nad Gadytami i nad połową pokolenia Manassesa, by byli odpowiedzialni za wszystkie sprawy Boże i sprawy króla.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">A oto synowie Izraela według ich liczby: naczelnicy rodów, tysiącznicy, setnicy i urzędnicy, którzy służyli królowi we wszelkiej sprawie związanej z oddziałami przychodzącymi i odchodzącymi co miesiąc, przez wszystkie miesiące w roku. Każdy oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="2">Nad oddziałem w miesiącu pierwszym [stał] Jaszobeam, syn Zabdiela, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="3">On pochodził z synów Peresa, a [był] wodzem wszystkich dowódców wojska w miesiącu pierwszym.</verse>
				<verse number="4">Nad oddziałem w miesiącu drugim [stał] Dodaj, Achochita. [Po nim] dowódcą był Miklot, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="5">Trzecim dowódcą wojska, na miesiąc trzeci, [był] Benajasz, syn Jehojady, naczelnego kapłana, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="6">Ten to Benajasz [był] waleczny wśród trzydziestu i dowodził trzydziestoma, a jego syn Ammizabad należał do jego oddziału.</verse>
				<verse number="7">Czwartym dowódcą, na miesiąc czwarty, [był] Asahel, brat Joaba, a po nim jego syn Zebadiasz – jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="8">Piątym dowódcą, na piąty miesiąc, [był] Szamhut Jizrachita, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="9">Szóstym, na miesiąc szósty, [był] Ira, syn Ikkesza Tekoitczyka, a jego oddział [liczył] dwudziestu czterech.</verse>
				<verse number="10">Siódmym, na miesiąc siódmy, [był] Cheles Pelonita, z synów Efraima, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="11">Ósmym, na miesiąc ósmy, [był] Sibbekaj Chuszatyta, z Zerachitów, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="12">Dziewiątym, na miesiąc dziewiąty, [był] Abiezer Anatotczyk, z synów Beniamina, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="13">Dziesiątym, na miesiąc dziesiąty, [był] Maharaj Netofatyta, z Zerachitów, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="14">Jedenastym, na miesiąc jedenasty, [był] Benajasz Piratończyk, z synów Efraima, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="15">Dwunastym, na miesiąc dwunasty, [był] Cheldaj Netofatyta, z Otniela, a jego oddział [liczył] dwadzieścia cztery tysiące.</verse>
				<verse number="16">Ponadto nad pokoleniami Izraela [postawieni byli]: nad Rubenitami przełożonym [był] Eliezer, syn Zikriego; nad Symeonitami – Szefatiasz, syn Maaki;</verse>
				<verse number="17">Nad Lewitami – Chaszabiasz, syn Kemuela, nad Aaronitami – Sadok;</verse>
				<verse number="18">Nad Judą – Elihu, [jeden] z braci Dawida, nad Issacharytami – Omri, syn Mikaela;</verse>
				<verse number="19">Nad Zebulonitami – Jiszmajasz, syn Obadiasza, nad Neftalitami – Jerimot, syn Azriela;</verse>
				<verse number="20">Nad synami Efraima – Ozeasz, syn Azazjasza, nad połową pokolenia Manassesa – Joel, syn Pedajasza;</verse>
				<verse number="21">Nad [drugą] połową [pokolenia] Manassesa w Gileadzie – Iddo, syn Zachariasza, nad Beniaminatami – Jaasiel, syn Abnera.</verse>
				<verse number="22">Nad Danitami – Azareel, syn Jerochama. Ci [byli] książętami pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="23">Dawid nie włączył jednak do spisu [nikogo], kto miał dwadzieścia lat lub mniej. PAN powiedział bowiem, że rozmnoży Izraela jak gwiazdy na niebie.</verse>
				<verse number="24">Joab, syn Serui, zaczął [ich] liczyć, ale nie dokończył, gdyż za to spadł gniew na Izraela. Nie włączono więc tej liczby do spisu w kronikach króla Dawida.</verse>
				<verse number="25">Nad skarbcami króla [postawiony był] Azmawet, syn Adiela; nad dochodami z pól, miast, wsi i zamków – Jonatan, syn Uzjasza;</verse>
				<verse number="26">Nad rolnikami, [którzy] uprawiali ziemię, [stał] Ezri, syn Keluba.</verse>
				<verse number="27">Nad winnicami – Szimei Ramatczyk; nad plonami winnic w piwnicach – Zabdi Szifmita.</verse>
				<verse number="28">Nad drzewami oliwnymi i sykomorami, które [rosły] na równinach, [postawiony był] Baalchanan Gederczyk, a nad składami oliwy – Joasz.</verse>
				<verse number="29">Nad bydłem pasącym się w Szaronie – Szitraj Szarończyk, nad bydłem zaś w dolinach – Szafat, syn Adlaja.</verse>
				<verse number="30">Nad wielbłądami – Obil Izmaelita, nad oślicami – Jechdejasz Meronotyta.</verse>
				<verse number="31">I nad owcami – Jaziz Hagryta. Ci wszyscy [byli] zarządcami dobytku króla Dawida.</verse>
				<verse number="32">Jonatan, stryj Dawida, [był] doradcą, człowiekiem mądrym i uczonym. Jechiel, syn Chakmoniego, [był] z synami króla.</verse>
				<verse number="33">Achitofel też [był] doradcą króla, a Chuszaj Arkita – przyjacielem króla.</verse>
				<verse number="34">Po Achitofelu [był] Jehojada, syn Benajasza, i Abiatar. Joab zaś [był] dowódcą wojska króla.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Potem Dawid zgromadził w Jerozolimie wszystkich książąt Izraela, książąt pokoleń i dowódców oddziałów, którzy służyli królowi, tysiączników, setników i zarządców całego dobytku i posiadłości króla i jego synów, a także urzędników, walecznych i wszystkich dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="2">Wtedy król Dawid powstał i przemówił: Słuchajcie mnie, moi bracia i ludu mój! Moim pragnieniem było zbudować dom odpoczynku dla arki przymierza PANA i jako podnóżek naszego Boga i poczyniłem [przygotowania] do budowy.</verse>
				<verse number="3">Lecz Bóg powiedział do mnie: Nie zbudujesz domu dla mego imienia, ponieważ jesteś wojownikiem i rozlewałeś krew.</verse>
				<verse number="4">Wybrał mnie jednak PAN, Bóg Izraela, spośród całego domu mego ojca, abym był królem nad Izraelem na wieki. Judę bowiem wybrał na władcę, spośród rodu Judy – dom mego ojca, a spośród synów mego ojca, mnie sobie upodobał ustanowić królem nad całym Izraelem.</verse>
				<verse number="5">Spośród zaś wszystkich moich synów – wielu bowiem synów dał mi PAN – wybrał mego syna Salomona, aby zasiadł na tronie królestwa PANA nad Izraelem.</verse>
				<verse number="6">I powiedział do mnie: Salomon, twój syn – to on zbuduje mój dom i moje dziedzińce. Jego bowiem wybrałem sobie za syna, a ja mu będę ojcem.</verse>
				<verse number="7">I utwierdzę jego królestwo na wieki, jeśli podobnie jak dzisiaj będzie trwał w wypełnianiu moich przykazań i praw.</verse>
				<verse number="8">Teraz więc na oczach całego Izraela, zgromadzenia PANA, i wobec naszego Boga [nakazuję wam]: Przestrzegajcie i szukajcie wszystkich przykazań PANA, waszego Boga, abyście mogli posiadać tę dobrą ziemię i zostawić ją jako dziedzictwo swoim dzieciom po was – na wieki.</verse>
				<verse number="9">A ty, Salomonie, mój synu, poznawaj Boga swego ojca i służ mu sercem doskonałym i dobrowolnym umysłem. PAN bowiem przenika wszystkie serca i zna wszystkie zamysły [i] myśli. Jeśli będziesz go szukać, znajdziesz go, a jeśli go opuścisz, on odrzuci cię na wieki.</verse>
				<verse number="10">Miej się teraz na baczności, gdyż PAN cię wybrał, abyś zbudował dom na świątynię; bądź mocny i wykonaj [to].</verse>
				<verse number="11">Wtedy Dawid przekazał swojemu synowi Salomonowi wzór przedsionka [świątyni], jej domów, jej skarbców, jej komnat górnych, jej pomieszczeń wewnętrznych oraz domu dla przebłagalni.</verse>
				<verse number="12">Do tego wzór wszystkiego, co zaplanował: dziedzińców domu PANA, wszystkich komnat dokoła oraz wszystkich skarbców domu Bożego i skarbców rzeczy poświęconych.</verse>
				<verse number="13">Także [wskazówki] co do zmian kapłańskich i lewickich, wszelkiej pracy w służbie domu PANA i co do wszelkich naczyń służby w domu PANA.</verse>
				<verse number="14">[Dał] także odpowiednią wagę złota na wszystkie naczynia złote do każdej posługi; również odpowiednią wagę srebra na wszystkie naczynia srebrne, na wszystkie naczynia do wszelkich posług;</verse>
				<verse number="15">Mianowicie [odpowiednią] wagę na świeczniki złote i ich lampy złote według wagi [każdego] świecznika i jego lamp, i na świeczniki srebrne według wagi każdego świecznika i jego lamp, stosownie do użycia każdego świecznika.</verse>
				<verse number="16">Również [dał] odpowiednią wagę złota na stoły chlebów pokładnych, na każdy stół, oraz srebra – na stoły srebrne;</verse>
				<verse number="17">I szczere złoto na widełki, miednice i kubki, na czasze złote, [określoną] wagę na każdy z tych [przedmiotów] i na czasze srebrne – określoną wagę na każdą z nich;</verse>
				<verse number="18">Także na ołtarz kadzenia [dał określoną] wagę szczerego złota oraz złoto na wzór wozu cherubinów, którzy swoimi rozpostartymi skrzydłami okrywali arkę przymierza PANA.</verse>
				<verse number="19">To wszystko – [powiedział Dawid] – przyszło do mnie na piśmie z ręki PANA, abym mógł zrozumieć, jak wykonać ten plan.</verse>
				<verse number="20">Dawid powiedział do swego syna Salomona: Bądź mocny i dzielny i wykonaj to. Nie bój się ani się nie lękaj, bo PAN Bóg, mój Bóg, [będzie] z tobą, nie porzuci cię ani nie opuści, dopóki nie dokończysz wszelkiej pracy wokół służby domu PANA.</verse>
				<verse number="21">A oto zmiany kapłanów i Lewitów do każdej posługi w domu Bożym [będą] z tobą w każdej pracy; każdy ochotny i zdolny do wszelkiej posługi. Także książęta i cały lud [stawią się] na każdy twój rozkaz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Potem król Dawid przemówił do całego zgromadzenia: Mój syn Salomon, jedyny, którego Bóg wybrał, jest jeszcze młody i niedoświadczony, a dzieło jest wielkie. Ten pałac bowiem nie [jest] dla człowieka, ale dla PANA Boga.</verse>
				<verse number="2">Według wszystkich swoich sił przygotowałem na dom swojego Boga złoto na [przedmioty] złote, srebro – na srebrne, brąz – na brązowe, żelazo – na żelazne, drewno – na drewniane, kamienie onyksowe i do osadzania, kamienia błyszczące i różnokolorowe, wszelkiego rodzaju drogie kamienie i marmur w obfitości.</verse>
				<verse number="3">Ponadto z miłości do domu swego Boga oddaję ze swojego skarbca na dom mego Boga złota i srebra – poza tym wszystkim, co [już] przygotowałem na święty dom;</verse>
				<verse number="4">[Mianowicie] trzy tysiące talentów złota, złota z Ofiru, i siedem tysięcy talentów najczystszego srebra na pokrycie ścian budynków;</verse>
				<verse number="5">Złoto – na [przedmioty] złote, a srebro – na srebrne i na wszelkie ręczne prace rzemieślników. A kto jeszcze chciałby dziś dobrowolnie złożyć PANU dar?</verse>
				<verse number="6">Wtedy dobrowolne dary złożyli naczelnicy rodów, książęta pokoleń Izraela, tysiącznicy, setnicy oraz przełożeni nad robotami króla.</verse>
				<verse number="7">I złożyli na służbę domu Bożego pięć tysięcy talentów złota, dziesięć tysięcy darejków, dziesięć tysięcy talentów srebra, osiemnaście tysięcy talentów brązu oraz sto tysięcy talentów żelaza.</verse>
				<verse number="8">Ci, którzy mieli drogie kamienie, oddali [je] do skarbca domu PANA na rękę Jechiela Gerszonity.</verse>
				<verse number="9">I radował się lud [z tego], że tak dobrowolnie złożono dary, gdyż sercem doskonałym, chętnie ofiarowywano PANU. Także i król Dawid wielce się radował.</verse>
				<verse number="10">Dawid więc błogosławił PANU przed całym zgromadzeniem i powiedział: Błogosławiony jesteś, PANIE, Boże Izraela, naszego ojca, na wieki wieków.</verse>
				<verse number="11">Twoja, PANIE, jest wielkość, moc, chwała, zwycięstwo i majestat. Wszystko bowiem, co jest na niebie i na ziemi, jest twoje. Do ciebie należy królestwo, a ty jako głowa jesteś wyniesiony ponad wszystko.</verse>
				<verse number="12">I bogactwo, i sława pochodzą od ciebie i ty panujesz nad wszystkimi; w twoich rękach [jest] moc i siła i w twojej ręce [jest] to, aby wywyższyć i umocnić wszystko.</verse>
				<verse number="13">Teraz więc, Boże nasz, dziękujemy ci i wychwalamy chwalebne imię twoje.</verse>
				<verse number="14">Lecz kim ja jestem i czym jest mój lud, żebyśmy zdołali ofiarować dobrowolnie te rzeczy? Od ciebie bowiem [pochodzi] wszystko i daliśmy tobie to, co z twojej ręki [otrzymaliśmy].</verse>
				<verse number="15">Jesteśmy bowiem pielgrzymami i przychodniami przed tobą, tak jak wszyscy nasi ojcowie. Nasze dni na ziemi są jak cień i nie ma czego oczekiwać.</verse>
				<verse number="16">O PANIE, Boże nasz, cały ten dostatek, który przygotowaliśmy dla ciebie na budowę domu dla twojego świętego imienia, pochodzi z twojej ręki i twoje jest to wszystko.</verse>
				<verse number="17">Wiem ja, mój Boże, że badasz serca i upodobałeś sobie prawość. Dlatego w prawości swego serca dobrowolnie złożyłem w ofierze to wszystko. Teraz z radością widzę, że również twój lud, który znajduje się tutaj, dobrowolnie składa ci ofiary.</verse>
				<verse number="18">PANIE, Boże Abrahama, Izaaka i Izraela, naszych ojców, zachowaj na wieki te zamiary i myśli serca swego ludu i skłoń jego serca ku sobie.</verse>
				<verse number="19">Salomonowi, mojemu synowi, daj serce doskonałe, aby strzegł twoich przykazań, świadectw i ustaw, aby wykonał to wszystko i aby zbudował dom, do którego poczyniłem [przygotowania].</verse>
				<verse number="20">Potem Dawid przemówił do całego zgromadzenia: Błogosławcie teraz PANU, waszemu Bogu. I całe zgromadzenie błogosławiło PANU, Bogu swoich ojców – pochylili się i oddali pokłon PANU i królowi.</verse>
				<verse number="21">Następnie złożyli PANU ofiary. Nazajutrz złożyli PANU całopalenia: tysiąc wołów, tysiąc baranów, tysiąc jagniąt wraz z ofiarami z płynów i mnóstwem innych ofiar, za całego Izraela.</verse>
				<verse number="22">Jedli i pili przed PANEM tego dnia z wielką radością. I po raz drugi ustanowili królem Salomona, syna Dawida, i namaszczali [go] dla PANA na władcę, a Sadoka na kapłana.</verse>
				<verse number="23">Tak więc zasiadł Salomon na tronie PANA jako król po swoim ojcu Dawidzie i powodziło mu się, a cały Izrael był mu posłuszny.</verse>
				<verse number="24">Również wszyscy książęta i dzielni ludzie, a także wszyscy synowie króla Dawida poddali się królowi Salomonowi.</verse>
				<verse number="25">I PAN wielce wywyższył Salomona przed całym Izraelem i dał mu chwałę królewską, jakiej żaden król przed nim nie miał w Izraelu.</verse>
				<verse number="26">Tak to Dawid, syn Jessego, królował nad całym Izraelem.</verse>
				<verse number="27">A czas jego panowania nad Izraelem [wynosił] czterdzieści lat: w Hebronie królował siedem lat, a w Jerozolimie królował trzydzieści trzy lata.</verse>
				<verse number="28">I umarł w późnej starości, syty dni, bogactw i sławy. A w jego miejsce królował Salomon, jego syn.</verse>
				<verse number="29">A dzieje króla Dawida, pierwsze i ostatnie, oto zapisane są w księdze Samuela widzącego, w księdze proroka Natana i w księdze Gada widzącego;</verse>
				<verse number="30">Wraz z całym jego panowaniem, jego potęgą i wydarzeniami, które dotyczyły jego, Izraela i wszystkich królestw tej ziemi.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="14">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Salomon, syn Dawida, umocnił się w swoim królestwie, a PAN, jego Bóg, [był] z nim i bardzo go wywyższył.</verse>
				<verse number="2">I Salomon przemówił do całego Izraela, do dowódców nad tysiącami, setników i sędziów oraz wszystkich przełożonych nad całym Izraelem, naczelników rodów.</verse>
				<verse number="3">Salomon więc poszedł, a z nim całe zgromadzenie, na wyżynę, która [była] w Gibeonie. Tam bowiem znajdował się Namiot Zgromadzenia Bożego, który sporządził Mojżesz, sługa PANA, na pustyni.</verse>
				<verse number="4">Ale arkę Boga przeniósł Dawid z Kiriat-Jearim [na miejsce], które dla niej przygotował, bo rozbił namiot dla niej w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="5">A także ołtarz z brązu, który zrobił Besaleel, syn Uriego, syna Chura, znajdował się tam przed przybytkiem PANA. I tam udał się po radę Salomon oraz [całe] zgromadzenie.</verse>
				<verse number="6">I Salomon przystąpił przed PANEM do ołtarza z brązu, który [był] przed Namiotem Zgromadzenia, i złożył na nim tysiąc ofiar całopalnych.</verse>
				<verse number="7">Tej samej nocy Bóg ukazał się Salomonowi i powiedział do niego: Proś, o co [chcesz], a dam tobie.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Salomon powiedział do Boga: Ty okazałeś mojemu ojcu Dawidowi wielkie miłosierdzie i ustanowiłeś mnie królem w jego miejsce.</verse>
				<verse number="9">A teraz, PANIE Boże, niech się spełni twoje słowo, [które powiedziałeś] do mego ojca Dawida, bo uczyniłeś mnie królem nad ludem, który jest tak liczny, jak proch ziemi.</verse>
				<verse number="10">Daj mi więc mądrość i wiedzę, abym wychodził i wchodził przed tym ludem; któż bowiem zdoła sądzić ten twój lud, [który jest] tak wielki?</verse>
				<verse number="11">Wtedy Bóg powiedział do Salomona: Ponieważ było to w twoim sercu, a nie prosiłeś o bogactwo, majętności i sławę ani o śmierć tych, którzy cię nienawidzą, ani też nie prosiłeś o długie życie, ale prosiłeś dla siebie o mądrość i wiedzę, abyś mógł sądzić mój lud, nad którym ustanowiłem cię królem;</verse>
				<verse number="12">Mądrość i umiejętność będzie ci dana, ponadto dam ci bogactwo, majętności i sławę, jakich nie miał żaden z królów, którzy byli przed tobą, ani nie będzie miał żaden z tych, którzy po tobie nastąpią.</verse>
				<verse number="13">Salomon wrócił z tej wyżyny, która [była] w Gibeonie, sprzed Namiotu Zgromadzenia, do Jerozolimy i królował nad Izraelem.</verse>
				<verse number="14">I Salomon zgromadził rydwany i jeźdźców, tak że miał tysiąc czterysta rydwanów i dwanaście tysięcy jeźdźców, których rozmieścił w miastach rydwanów i przy sobie w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="15">Król złożył w Jerozolimie złota i srebra, jak kamieni, a cedrów złożył jak sykomor, których na równinie rośnie bardzo dużo.</verse>
				<verse number="16">Sprowadzono też dla Salomona konie z Egiptu i nić lnianą, bo kupcy króla nabywali ją za określoną cenę.</verse>
				<verse number="17">I wychodzili, i przywozili z Egiptu rydwan za sześćset syklów srebra, a konia za sto pięćdziesiąt. W ten sposób wszyscy królowie chetyccy i królowie Syrii dostawali [je] za ich pośrednictwem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Wtedy Salomon postanowił zbudować dom dla imienia PANA oraz pałac królewski dla siebie.</verse>
				<verse number="2">I odliczył Salomon siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn do noszenia ciężarów i osiemdziesiąt tysięcy mężczyzn do ciosania na górze, a nad nimi – trzy tysiące sześciuset nadzorców.</verse>
				<verse number="3">Salomon posłał też do Hurama, króla Tyru, [wiadomość]: Jak postąpiłeś z moim ojcem Dawidem, gdy przysłałeś mu [drzewa] cedrowego, aby zbudował sobie dom na mieszkanie, [tak postąp ze mną].</verse>
				<verse number="4">Oto chcę budować dom dla imienia PANA, swego Boga, aby mu go poświęcić i aby palić przed nim wonne kadzidło, składać nieustannie chleb pokładny oraz całopalenia poranne i wieczorne – w szabaty, w dni nowiu oraz w uroczyste święta PANA, naszego Boga. [To jest] wieczny [nakaz] w Izraelu.</verse>
				<verse number="5">A dom, który mam zbudować, [będzie] wielki, gdyż nasz Bóg jest większy od wszystkich bogów.</verse>
				<verse number="6">Któż jednak zdoła zbudować mu dom, skoro niebiosa i niebiosa niebios nie mogą go ogarnąć? A kim jestem ja, żebym miał mu dom zbudować? Chyba tylko do palenia przed nim kadzidła.</verse>
				<verse number="7">Dlatego więc przyślij mi teraz człowieka uzdolnionego w obróbce złota, srebra, brązu, żelaza, purpury, karmazynu i błękitu, i który umie rzeźbić wraz z innymi rzemieślnikami będącymi przy mnie w Judzie i Jerozolimie, wyznaczonymi przez mego ojca Dawida.</verse>
				<verse number="8">Przyślij mi też z Libanu drzewa cedrowego, cyprysowego i sandałowego, bo wiem, że twoi słudzy umieją rąbać drzewa w Libanie, a oto moi słudzy [będą] z twoimi sługami;</verse>
				<verse number="9">Aby przygotowali mi jak najwięcej drzewa. Dom bowiem, który chcę zbudować, ma być nad podziw wielki.</verse>
				<verse number="10">A oto twoim sługom, robotnikom, którzy mają wycinać drzewo, dam dwadzieścia tysięcy kor wymłóconej pszenicy, dwadzieścia tysięcy kor jęczmienia, dwadzieścia tysięcy bat wina oraz dwadzieścia tysięcy bat oliwy.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Huram, król Tyru, odpowiedział w piśmie, które wysłał do Salomona: Ponieważ PAN umiłował swój lud, ustanowił cię nad nim królem.</verse>
				<verse number="12">Huram mówił dalej: Błogosławiony [niech będzie] PAN, Bóg Izraela, który uczynił niebo i ziemię, który dał królowi Dawidowi syna mądrego, zdolnego, rozumnego i roztropnego, aby zbudował dom dla PANA oraz pałac królewski dla siebie.</verse>
				<verse number="13">Posyłam ci więc człowieka mądrego, zdolnego i roztropnego: Hurama-Abiego;</verse>
				<verse number="14">Syna kobiety spośród córek Dana, którego ojcem był mieszkaniec Tyru, a który umie pracować przy złocie, srebrze, brązie, żelazie, kamieniu, drewnie – z purpurą, błękitem, bisiorem i karmazynem, który [umie] wykonywać wszelkie rzeźby i obmyślać każdą powierzoną mu pracę, razem z twymi rzemieślnikami i rzemieślnikami mego pana Dawida, twojego ojca.</verse>
				<verse number="15">Teraz więc niech mój pan przyśle swoim sługom pszenicę, jęczmień, oliwę i wino, o których mówił.</verse>
				<verse number="16">A my nawycinamy drzew z Libanu, ile ci będzie potrzeba, i sprowadzimy je morzem na tratwach do Jafy, a ty je każesz sprowadzić do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Salomon obliczył wszystkich cudzoziemców, którzy [byli] w ziemi Izraela po tym spisie, którego dokonał jego ojciec Dawid, i znalazło się ich sto pięćdziesiąt trzy tysiące sześciuset.</verse>
				<verse number="18">I przeznaczył z nich siedemdziesiąt tysięcy do dźwigania ciężarów, osiemdziesiąt tysięcy do ciosania w górach i trzy tysiące sześciuset nadzorców nad robotami ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Wtedy Salomon zaczął budować dom PANA w Jerozolimie na górze Moria, która została wskazana Dawidowi, jego ojcu, na miejscu, które Dawid przygotował na klepisku Ornana Jebusyty.</verse>
				<verse number="2">A zaczął [go] budować w drugim miesiącu, drugiego [dnia], w czwartym roku swojego panowania.</verse>
				<verse number="3">Takie są wymiary, według których Salomon zbudował dom Boży: długość – sześćdziesiąt łokci, w łokciach według miary dawnej, szerokość – dwadzieścia łokci.</verse>
				<verse number="4">Przedsionek zaś, który był przed domem i odpowiadał jego szerokości, miał dwadzieścia łokci długości i sto dwadzieścia [łokci] wysokości. Wewnątrz pokrył [go] szczerym złotem.</verse>
				<verse number="5">A [wnętrze] wielkiego domu wyłożył drzewem cyprysowym i pokrył czystym złotem, a na wierzchu przyozdobił [je] palmami i łańcuchami.</verse>
				<verse number="6">Pokrył też dom drogocennymi kamieniami dla ozdoby, a złoto [było] złotem z Parwaim.</verse>
				<verse number="7">Ponadto złotem pokrył dom, belki, odrzwia, jego ściany i jego drzwi, a na ścianach wyrzeźbił cherubiny.</verse>
				<verse number="8">Zbudował też dom najświętszy, którego długość [odpowiadała] szerokości domu – dwadzieścia łokci, a jego szerokość – dwadzieścia łokci; i pokrył go czystym złotem [o wadze] sześciuset talentów.</verse>
				<verse number="9">Gwoździe ważyły pięćdziesiąt syklów złota. Górne sale także pokrył złotem.</verse>
				<verse number="10">Wykonał też w domu najświętszym dwa cherubiny misternie rzeźbione i pokrył je złotem.</verse>
				<verse number="11">A skrzydła cherubinów [były] długie na dwadzieścia łokci. Skrzydło jednego, na pięć łokci, sięgało ściany domu, a drugie skrzydło, także na pięć łokci, sięgało skrzydła drugiego cherubina.</verse>
				<verse number="12">Także skrzydło drugiego cherubina, na pięć łokci, sięgało ściany domu, a drugie skrzydło, na pięć łokci, sięgało skrzydła drugiego cherubina.</verse>
				<verse number="13">[W ten sposób] skrzydła tych cherubinów rozciągały się na dwadzieścia łokci. Stały one na swoich nogach, a ich twarze [były zwrócone] ku domowi.</verse>
				<verse number="14">Wykonał też zasłonę z błękitu, purpury, karmazynu i bisioru oraz wyhaftował na niej cherubiny.</verse>
				<verse number="15">Uczynił też przed domem dwie kolumny wysokie na trzydzieści pięć łokci, a głowice, które [były] na ich wierzchach miały po pięć łokci.</verse>
				<verse number="16">Zrobił też łańcuszki, [jak] w Miejscu Najświętszym, a umieścił [je] na wierzchołkach tych kolumn, wykonał też sto jabłek granatu, które zawiesił na tych łańcuszkach.</verse>
				<verse number="17">Wzniósł [te] kolumny przed świątynią, jedną po prawej, a drugą po lewej stronie; prawą nazwał Jakin, a lewą – Boaz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Uczynił też ołtarz z brązu długi na dwadzieścia łokci, szeroki na dwadzieścia łokci, a na dziesięć łokci wysoki.</verse>
				<verse number="2">Wykonał również odlewane morze na dziesięć łokci od brzegu do brzegu. Było ono dokładnie okrągłe, miało pięć łokci wysokości i trzydzieści łokci obwodu.</verse>
				<verse number="3">A pod nim dokoła znajdowały się podobizny wołów, których było po dziesięć na każdym łokciu, a otaczały morze dokoła. Były dwa rzędy tych wołów odlanych razem z morzem.</verse>
				<verse number="4">Stało ono na dwunastu wołach, z których trzy spoglądały na północ, trzy spoglądały na zachód, trzy spoglądały na południe, a trzy spoglądały na wschód. Morze [stało] na nich na wierzchu, a wszystkie ich zady były zwrócone do środka.</verse>
				<verse number="5">Jego grubość była na [szerokość] dłoni; a jego brzeg był wykonany jak brzeg kielicha, [w kształcie] kwiatu lilii. Mieściło w sobie trzy tysiące bat.</verse>
				<verse number="6">Wykonał również dziesięć kadzi do obmywania w nich wszystkiego, co należało do całopalenia, i postawił pięć po prawej i pięć po lewej stronie. Ale morze [służyło] do obmywania się w nim kapłanów.</verse>
				<verse number="7">Uczynił też dziesięć złotych świeczników w kształcie, jaki miały mieć, i postawił [je] w świątyni, pięć po prawej i pięć po lewej stronie.</verse>
				<verse number="8">Uczynił też dziesięć stołów, które postawił w świątyni, pięć po prawej i pięć po lewej stronie. Wykonał też sto złotych czasz.</verse>
				<verse number="9">Zbudował również dziedziniec kapłanów i wielki dziedziniec oraz bramy do dziedzińca, a bramy pokrył brązem.</verse>
				<verse number="10">A morze postawił po prawej stronie na południowy wschód.</verse>
				<verse number="11">Huram uczynił kociołki, łopatki i miednice. Tak ukończył Huram pracę, którą miał wykonać dla króla Salomona, dla domu Bożego.</verse>
				<verse number="12">[Mianowicie]: dwie kolumny z okrągłymi głowicami na wierzchu tych dwóch kolumn oraz dwie siatki, które okrywały dwie okrągłe głowice na szczycie kolumn;</verse>
				<verse number="13">I czterysta jabłek granatu do tych dwóch siatek, po dwa rzędy jabłek granatu na każdej siatce, do pokrycia dwóch okrągłych głowic na wierzchach kolumn.</verse>
				<verse number="14">Porobił także podstawy oraz kadzie na tych podstawach;</verse>
				<verse number="15">Jedno morze i dwanaście wołów pod nim.</verse>
				<verse number="16">Do tego kociołki, łopatki, widełki i wszystkie naczynia do nich porobił Huram-Abi dla króla Salomona, do domu PANA z polerowanego brązu.</verse>
				<verse number="17">Na równinach Jordanu król odlewał je w gliniastej ziemi, między Sukkot i Seredatą.</verse>
				<verse number="18">Salomon sporządził więc wszystkie te naczynia w tak wielkiej liczbie, że nie można było obliczyć wagi brązu.</verse>
				<verse number="19">Sporządził także Salomon wszystkie naczynia, które [należały] do domu Bożego: złoty ołtarz i stoły, na których [składano] chleby pokładne;</verse>
				<verse number="20">Także świeczniki i ich lampy ze szczerego złota, aby je rozpalano według zwyczaju przed Miejscem Najświętszym;</verse>
				<verse number="21">Ponadto kwiaty, lampy i szczypce ze złota, i to z wybornego złota;</verse>
				<verse number="22">[Do tego] nożyce, miednice, czasze i kadzielnice ze szczerego złota; bramy do domu, bramy wewnętrzne do Najświętszego Miejsca oraz drzwi domu, [czyli] świątyni, ze złota.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A tak ukończono wszelką pracę, którą wykonał Salomon dla domu PANA. I Salomon wniósł tam rzeczy, które poświęcił jego ojciec Dawid: srebro, złoto i wszystkie naczynia włożył do skarbców domu Bożego.</verse>
				<verse number="2">Potem Salomon zebrał starszych z Izraela, wszystkich naczelników z każdego pokolenia, przywódców rodów synów Izraela, w Jerozolimie, aby przenieśli arkę przymierza PANA z miasta Dawida, którym jest Syjon.</verse>
				<verse number="3">Zebrali się więc u króla wszyscy mężczyźni Izraela na święto w siódmym miesiącu.</verse>
				<verse number="4">A gdy się zeszli wszyscy starsi z Izraela, Lewici wzięli arkę;</verse>
				<verse number="5">I przenieśli ją, Namiot Zgromadzenia i wszystkie naczynia święte, które [były] w namiocie. Przenieśli je kapłani [i] Lewici.</verse>
				<verse number="6">Potem król Salomon i całe zgromadzenie Izraela – zebrane u niego przed arką – złożyli w ofierze owce i woły, których nie można było zliczyć ani spisać z powodu wielkiej liczby.</verse>
				<verse number="7">Wtedy kapłani wnieśli arkę przymierza PANA do wnętrza domu na jej miejsce, do Miejsca Najświętszego, pod skrzydła cherubinów.</verse>
				<verse number="8">Cherubiny miały bowiem rozpostarte skrzydła nad miejscem [położenia] arki i okrywały od góry arkę i jej drążki.</verse>
				<verse number="9">I powyciągali drążki, tak że ich końce było widać z arki przed Miejscem Najświętszym, ale nie były widoczne na zewnątrz. I są tam aż do dziś.</verse>
				<verse number="10">W arce nie było nic oprócz dwóch tablic, które Mojżesz tam włożył na Horebie, gdy PAN zawarł [przymierze] z synami Izraela po ich wyjściu z Egiptu.</verse>
				<verse number="11">A gdy kapłani wyszli z miejsca świętego (gdyż wszyscy kapłani, którzy byli obecni, poświęcili się, nie przestrzegając podziału na zmiany;</verse>
				<verse number="12">Stali też Lewici śpiewacy i wszyscy, którzy byli z Asafa, Hemana, Jedutuna wraz ze swoimi synami i braćmi, ubrani w szaty z bisioru, z cymbałami, lutniami i cytrami, stali na wschodniej stronie ołtarza, a z nimi stu dwudziestu kapłanów grających na trąbach);</verse>
				<verse number="13">I kiedy tak zgodnie trąbili, i śpiewali, i wydawali jeden głos, chwaląc i sławiąc PANA; i gdy podnosili głos [przy wtórze] trąb, cymbałów i [innych] instrumentów muzycznych, chwaląc PANA, że jest dobry, że na wieki [trwa] jego miłosierdzie, wtedy dom, dom PANA, napełnił się obłokiem;</verse>
				<verse number="14">Tak że kapłani nie mogli tam ustać, aby pełnić służbę, z powodu tego obłoku, bo chwała PANA napełniła dom Boży.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Wtedy przemówił Salomon: PAN powiedział, że będzie mieszkać w mroku.</verse>
				<verse number="2">A ja zbudowałem dom na mieszkanie dla ciebie i miejsce twojego zamieszkania na wieki.</verse>
				<verse number="3">Potem król odwrócił się i błogosławił całemu zgromadzeniu Izraela, a całe zgromadzenie Izraela stało.</verse>
				<verse number="4">I powiedział: Błogosławiony [niech będzie] PAN, Bóg Izraela, który swoimi rękami wypełnił to, co mówił swoimi ustami do mojego ojca Dawida:</verse>
				<verse number="5">Od dnia, w którym wyprowadziłem swój lud z ziemi Egiptu, nie wybrałem żadnego miasta spośród wszystkich pokoleń Izraela, aby zbudować [tam] dom, gdzie przebywałoby moje imię, ani nie wybrałem żadnego mężczyzny, który byłby władcą nad moim ludem Izraela.</verse>
				<verse number="6">Ale wybrałem Jerozolimę, aby tam przebywało moje imię; wybrałem też Dawida, aby był [postawiony] nad moim ludem Izraela.</verse>
				<verse number="7">Mój ojciec Dawid postanowił w swoim sercu, że zbuduje dom dla imienia PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="8">Ale PAN powiedział do Dawida, mego ojca: Ponieważ postanowiłeś w swoim sercu, że zbudujesz dom dla mojego imienia, dobrze uczyniłeś, że tak postanowiłeś w sercu;</verse>
				<verse number="9">Nie ty jednak będziesz budował ten dom, ale twój syn, który wyjdzie z twoich bioder, on zbuduje dom dla mojego imienia.</verse>
				<verse number="10">PAN więc wypełnił swoje słowo, które powiedział. Powstałem bowiem w miejsce Dawida, swojego ojca, i zasiadłem na tronie Izraela, tak jak PAN powiedział, i zbudowałem ten dom dla imienia PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="11">Tam też umieściłem arkę, w której jest przymierze PANA, jakie zawarł z synami Izraela.</verse>
				<verse number="12">Wtedy [Salomon] stanął przed ołtarzem PANA, przed całym zgromadzeniem Izraela, i wyciągnął swoje ręce.</verse>
				<verse number="13">Salomon bowiem uczynił podwyższenie z brązu, które postawił pośrodku dziedzińca, długie na pięć łokci, szerokie na pięć łokci i wysokie na trzy łokcie. I wstąpił na nie, uklęknął na swoich kolanach przed całym zgromadzeniem Izraela, wyciągnął ręce do nieba;</verse>
				<verse number="14">I powiedział: PANIE, Boże Izraela, nie ma Boga na niebie i na ziemi podobnego tobie, przestrzegającego przymierza i miłosierdzia wobec swoich sług, którzy postępują przed tobą całym swoim sercem.</verse>
				<verse number="15">Dotrzymałeś swojemu słudze Dawidowi, memu ojcu, tego, co mu obiecałeś; swoimi ustami to wypowiedziałeś i swoją ręką wypełniłeś, jak to jest dziś.</verse>
				<verse number="16">Teraz więc, PANIE, Boże Izraela, dotrzymaj swemu słudze Dawidowi, memu ojcu, tego, co mu obiecałeś, mówiąc: Nie zabraknie ci przed moim obliczem potomka, który by zasiadał na tronie Izraela, jeśli tylko twoi synowie będą strzec swej drogi i postępować według mojego prawa, tak jak ty postępowałeś przede mną.</verse>
				<verse number="17">A teraz, PANIE, Boże Izraela, niech będzie potwierdzone twoje słowo, które wypowiedziałeś do swego sługi Dawida.</verse>
				<verse number="18">Czyż naprawdę jednak Bóg zamieszka z człowiekiem na ziemi? Oto niebiosa i niebiosa niebios nie mogą cię ogarnąć; o ileż mniej ten dom, który zbudowałem?</verse>
				<verse number="19">Zważ więc na modlitwę swego sługi i na jego prośbę, PANIE, mój Boże, wysłuchaj wołania i modlitwy, które twój sługa zanosi przed tobą;</verse>
				<verse number="20">Aby twoje oczy były otwarte nad tym domem we dnie i w nocy, nad tym miejscem, o którym powiedziałeś, że będzie tu przebywać twoje imię; abyś wysłuchiwał modlitwy, którą twój sługa zanosi w tym miejscu.</verse>
				<verse number="21">Wysłuchaj więc prośby swego sługi i swego ludu Izraela, którą będą zanosić w tym miejscu. Wysłuchaj z miejsca swojego zamieszkania, z nieba, a gdy wysłuchasz, przebacz.</verse>
				<verse number="22">Jeśli ktoś zgrzeszy przeciwko swemu bliźniemu, a ten zobowiąże go do przysięgi, a ta przysięga przyjdzie przed twój ołtarz w tym domu;</verse>
				<verse number="23">Ty wysłuchaj z nieba, racz działać i osądź swoje sługi; potępiaj niegodziwego, sprowadzając mu na głowę jego czyny, a usprawiedliwiaj sprawiedliwego, oddając mu według jego sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="24">Jeśli twój lud Izrael zostanie pobity przez wroga za to, że zgrzeszył przeciwko tobie, a nawróci się, wyzna twoje imię i będzie się modlić, i błagać cię w tym domu;</verse>
				<verse number="25">Ty wysłuchaj z nieba i przebacz grzech swemu ludowi Izraela, i przyprowadź go znów do ziemi, którą dałeś jemu oraz jego ojcom.</verse>
				<verse number="26">Kiedy niebo będzie zamknięte i nie będzie deszczu z tego powodu, że zgrzeszyli przeciwko tobie, ale będą się modlić w tym miejscu, wyznają twoje imię i odwrócą się od swojego grzechu, bo ich upokorzyłeś;</verse>
				<verse number="27">Ty wysłuchaj z nieba i przebacz grzech swoich sług i swojego ludu Izraela, gdy nauczysz ich dobrej drogi, po której mają kroczyć, i ześlij deszcz na swoją ziemię, którą dałeś swojemu ludowi w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="28">Jeśli będzie w ziemi głód, jeśli nastanie zaraza, susza, rdza, szarańcza lub robactwo; jeśli wróg będzie uciskał [lud] w ziemi jego zamieszkania, [jeśli będzie] jakakolwiek plaga lub choroba;</verse>
				<verse number="29">Wszelkiej modlitwy i wszelkiego błagania, jakie zaniesie którykolwiek człowiek lub cały lud Izraela – kto tylko uzna swoją klęskę i swój ból i podniesie swoje ręce w tym domu;</verse>
				<verse number="30">Ty wysłuchaj z nieba, z miejsca swojego zamieszkania, przebacz i oddaj każdemu według wszystkich jego dróg, ty, który znasz jego serce – gdyż jedynie ty znasz serca synów ludzkich;</verse>
				<verse number="31">Aby się ciebie bali i kroczyli twoimi drogami po wszystkie dni, które będą żyć na ziemi, którą dałeś naszym ojcom.</verse>
				<verse number="32">Również i cudzoziemca, który nie jest z twojego ludu Izraela, a jednak przyjdzie z dalekiej ziemi przez wzgląd na twoje wielkie imię, na potężną rękę i wyciągnięte ramię, gdy przyjdzie i będzie się modlić w tym domu;</verse>
				<verse number="33">Ty wysłuchaj z nieba, z miejsca swojego zamieszkania, i uczyń wszystko, o co ten cudzoziemiec będzie do ciebie wołać, aby wszystkie narody ziemi poznały twoje imię i bały się ciebie tak jak twój lud Izraela, i aby wiedziały, że twoje imię jest wzywane nad tym domem, który zbudowałem.</verse>
				<verse number="34">Jeśli twój lud wyruszy na wojnę przeciwko swoim wrogom, drogą, którą go poślesz, i będzie się modlić, zwracając się ku temu miastu, które wybrałeś, i ku domowi, który zbudowałem dla twojego imienia;</verse>
				<verse number="35">Wysłuchaj z nieba ich modlitwy i błagania i broń ich sprawy.</verse>
				<verse number="36">Jeśli zgrzeszą [przeciw] tobie – bo nie ma człowieka, który by nie zgrzeszył – i rozgniewasz się na nich, i poddasz ich wrogowi, który uprowadzi ich w niewolę do ziemi dalekiej lub bliskiej;</verse>
				<verse number="37">Jeśli wezmą to do serca w tej ziemi, do której zostali uprowadzeni w niewolę, i odwrócą się, i będą się modlić w ziemi swojej niewoli, mówiąc: Zgrzeszyliśmy, źle uczyniliśmy i niegodziwie postępowaliśmy;</verse>
				<verse number="38">I jeśli zawrócą do ciebie z całego swego serca i całą swoją duszą w ziemi swojej niewoli, do której [zostali] uprowadzeni, i będą się modlić, zwróceni ku swojej ziemi, którą dałeś ich ojcom, i ku miastu, które wybrałeś, i ku domowi, który zbudowałem dla twojego imienia;</verse>
				<verse number="39">Wysłuchaj z nieba, z miejsca swojego zamieszkania, ich modlitwy i ich błagania, broń ich sprawy i przebacz swemu ludowi, który zgrzeszył przeciw tobie.</verse>
				<verse number="40">A teraz, o Boże, proszę, niech twoje oczy będą otwarte i niech twoje uszy będą uważne na modlitwę [zaniesioną] w tym miejscu.</verse>
				<verse number="41">Powstań więc teraz, PANIE Boże, i wejdź do miejsca swego odpoczynku, ty i arka twojej mocy. Niech twoi kapłani, PANIE Boże, ubiorą się w zbawienie, a twoi święci niech się radują dobrem.</verse>
				<verse number="42">PANIE Boże, nie odwracaj oblicza od swojego pomazańca; pamiętaj o miłosierdziu [wobec] Dawida, swego sługi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">A gdy Salomon skończył się modlić, spadł z nieba ogień i pochłonął całopalenie oraz [pozostałe] ofiary, a chwała PANA wypełniła ten dom.</verse>
				<verse number="2">I kapłani nie mogli wejść do domu PANA, bo chwała PANA napełniła dom PANA.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy synowie Izraela, widząc spadający ogień i chwałę PANA nad domem, upadli twarzą do ziemi, na posadzkę, oddali pokłon PANU i chwalili [go], mówiąc: Bo [jest] dobry, bo na wieki [trwa] jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="4">Wtedy król i cały lud złożyli ofiary przed PANEM.</verse>
				<verse number="5">Król Salomon złożył w ofierze dwadzieścia dwa tysiące wołów i sto dwadzieścia tysięcy owiec. I tak król i cały lud poświęcili dom Boży.</verse>
				<verse number="6">Kapłani zaś stali na swoich stanowiskach, również Lewici z instrumentami muzycznymi PANA, które wykonał król Dawid na chwałę PANA – bo na wieki trwa jego miłosierdzie – i oddał nimi chwałę. Naprzeciw nich trąbili kapłani, a cały lud Izraela stał.</verse>
				<verse number="7">Salomon poświęcił również środek dziedzińca, który znajdował się przed domem PANA, bo tam złożył w ofierze całopalenia i tłuszcz ofiar pojednawczych, gdyż na ołtarzu z brązu, który Salomon wykonał, nie mogły się pomieścić całopalenia, ofiary z pokarmów i tłuszcz.</verse>
				<verse number="8">W tym czasie Salomon obchodził święto przez siedem dni, a z nim cały Izrael, bardzo wielkie zgromadzenie, od wejścia do Chamat aż do rzeki Egiptu.</verse>
				<verse number="9">Potem ósmego dnia obchodzili uroczyste święto. Poświęcenie ołtarza trwało bowiem siedem dni i uroczyste święto [obchodzili] przez siedem dni.</verse>
				<verse number="10">A dwudziestego trzeciego dnia siódmego miesiąca, [król] odesłał lud do jego namiotów, radosny i cieszący się w sercu z powodu dobrodziejstwa, które PAN uczynił Dawidowi, Salomonowi i Izraelowi, swojemu ludowi.</verse>
				<verse number="11">I tak Salomon ukończył dom PANA i dom królewski i szczęśliwie wykonał wszystko, co zamierzył w sercu uczynić w domu PANA i w swoim domu.</verse>
				<verse number="12">Potem PAN ukazał się Salomonowi w nocy i powiedział do niego: Wysłuchałem twojej modlitwy i wybrałem sobie to miejsce na dom ofiary.</verse>
				<verse number="13">Jeśli zamknę niebo, żeby nie było deszczu, jeśli rozkażę szarańczy, aby pożarła ziemię, jeśli też ześlę zarazę na swój lud;</verse>
				<verse number="14">I jeśli mój lud, który jest nazywany moim imieniem, ukorzy się, będzie modlić się i szukać mojego oblicza, i odwróci się od swoich złych dróg, wtedy wysłucham go z nieba, przebaczę mu grzech i uzdrowię jego ziemię.</verse>
				<verse number="15">Teraz moje oczy będą otwarte, a moje uszy uważne na modlitwę [zaniesioną] w tym miejscu.</verse>
				<verse number="16">Teraz bowiem wybrałem i poświęciłem ten dom, aby tu przebywało moje imię na wieki. Tam będą moje oczy i moje serce po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="17">Ty zaś, jeśli będziesz chodził przede mną, tak jak chodził Dawid, twój ojciec, i będziesz postępował według wszystkiego, co ci nakazałem, i przestrzegał moich nakazów i praw;</verse>
				<verse number="18">Wtedy utwierdzę tron twojego królestwa, tak jak przyrzekłem Dawidowi, twojemu ojcu: Nie zabraknie ci potomka panującego nad Izraelem.</verse>
				<verse number="19">A jeśli odwrócicie się [ode mnie] i opuścicie moje nakazy i przykazania, które wam podałem, a pójdziecie służyć innym bogom i będziecie im oddawać pokłon;</verse>
				<verse number="20">Wtedy wykorzenię ich ze swojej ziemi, którą im dałem, a ten dom, który poświęciłem swojemu imieniu, odrzucę sprzed swojego oblicza i uczynię z niego [przedmiot] przypowieści i pośmiewiskiem wśród wszystkich narodów.</verse>
				<verse number="21">A ten dom, który był wyniosły, będzie dla każdego przechodzącego obok przedmiotem zdziwienia, tak że powie: Czemu PAN tak uczynił tej ziemi i temu domowi?</verse>
				<verse number="22">Wtedy odpowiedzą: Ponieważ opuścili PANA, Boga swoich ojców, który ich wyprowadził z ziemi Egiptu, a uchwycili się innych bogów, oddawali im pokłon i służyli im. Dlatego sprowadził na nich całe to nieszczęście.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A po upływie dwudziestu lat, w których Salomon zbudował dom PANA i swój dom;</verse>
				<verse number="2">Odbudował też miasta, które Huram zwrócił Salomonowi, i oddał je na mieszkanie synom Izraela.</verse>
				<verse number="3">Potem Salomon wyruszył do Chamat Soby i zdobył je.</verse>
				<verse number="4">Odbudował też Tadmor na pustyni oraz wszystkie miasta, [w których miał] składy, a które zbudował w Chamat.</verse>
				<verse number="5">Odbudował także Bet-Choron górne i Bet-Choron dolne, miasta warowne, z murami, bramami i ryglami;</verse>
				<verse number="6">Również Baalat i wszystkie miasta, w których Salomon miał składy, wszystkie też miasta rydwanów i miasta jeźdźców i wszystko to, co mu się podobało wybudować w Jerozolimie, w Libanie i w całej ziemi swego panowania.</verse>
				<verse number="7">A wszystkie ludy, które ocalały spośród Chetytów, Amorytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, które nie były z Izraela;</verse>
				<verse number="8">Lecz [stanowiły] potomstwo tych, którzy pozostali po nich w ziemi, a których synowie Izraela nie mogli wytracić – te Salomon obciążył pracą przymusową aż do dziś.</verse>
				<verse number="9">Ale z synów Izraela Salomon nie uczynił niewolników do swoich prac, byli tylko dzielnymi wojownikami, naczelnikami jego dowódców i przełożonymi nad jego rydwanami i jeźdźcami.</verse>
				<verse number="10">Ci byli naczelnikami spośród wodzów, których miał król Salomon; było ich dwustu pięćdziesięciu, którzy panowali nad ludem.</verse>
				<verse number="11">Lecz córkę faraona Salomon przeniósł z miasta Dawida do domu, który jej zbudował. Powiedział bowiem: Moja żona nie będzie mieszkała w domu Dawida, króla Izraela, bo jest święty przez to, że weszła do niego arka PANA.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Salomon złożył PANU całopalenia na ołtarzu PANA, który zbudował przed przedsionkiem;</verse>
				<verse number="13">Zgodnie ze zwyczajem, składając każdego dnia według nakazu Mojżesza, w szabaty, w dni nowiu księżyca i w uroczyste święta, trzy razy w roku: w Święto Przaśników, w Święto Tygodni i w Święto Namiotów.</verse>
				<verse number="14">I ustanowił według rozporządzenia Dawida, swojego ojca, zmiany kapłanów w ich służbie oraz Lewitów w ich obowiązkach, aby chwalili [Boga] i służyli przy kapłanach według ustalonego porządku każdego dnia. Odźwiernych też ustanowił według ich zmian przy każdej bramie. Taki bowiem [był] rozkaz Dawida, męża Bożego.</verse>
				<verse number="15">I nie odstąpiono w żadnej sprawie od rozkazu króla dotyczącego kapłanów i Lewitów oraz skarbów.</verse>
				<verse number="16">I tak zostały przygotowane wszystkie dzieła Salomona od dnia, w którym położono fundamenty domu PANA, aż do jego ukończenia. W ten sposób został dokończony dom PANA.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Salomon wyruszył do Esjon-Geber i do Elot nad brzegiem morza w ziemi Edomu.</verse>
				<verse number="18">I Huram za pośrednictwem swoich sług, posłał mu okręty i żeglarzy obeznanych z morzem. Wraz ze sługami Salomona popłynęli do Ofiru, wzięli stamtąd czterysta pięćdziesiąt talentów złota i przywieźli [je] do króla Salomona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A gdy królowa Saby usłyszała o sławie Salomona, przybyła do Jerozolimy, aby przez zagadki poddać go próbie. [Przybyła] z bardzo wielkim orszakiem, z wielbłądami niosącymi wonności, bardzo dużo złota i drogocennych kamieni. Gdy przyszła do Salomona, rozmawiała z nim o wszystkim, co leżało jej na sercu.</verse>
				<verse number="2">Salomon zaś odpowiedział na wszystkie jej pytania. Nie było nic tajemnego dla Salomona, na co nie mógłby jej odpowiedzieć.</verse>
				<verse number="3">Gdy więc królowa Saby ujrzała mądrość Salomona i dom, który zbudował;</verse>
				<verse number="4">A także potrawy jego stołu, siadanie jego sług, stawanie jego służących, ich szaty, jego podczaszych i ich szaty oraz schody, po których wstępował do domu PANA, dech zamarł jej [w piersi].</verse>
				<verse number="5">Wtedy przemówiła do króla: Prawdziwa była ta wieść, którą słyszałam w mojej ziemi o twoich dziełach i twojej mądrości.</verse>
				<verse number="6">Jednak nie wierzyłam ich słowom, aż przybyłam i zobaczyłam [to wszystko] na własne oczy. I oto nie powiedziano mi nawet połowy o twojej wielkiej mądrości. Przeszedłeś bowiem sławę, o której słyszałam.</verse>
				<verse number="7">Błogosławieni twoi ludzie i błogosławieni twoi słudzy, którzy zawsze stoją przed tobą i słuchają twojej mądrości.</verse>
				<verse number="8">Niech będzie błogosławiony PAN, twój Bóg, który cię sobie upodobał, aby cię posadzić na swoim tronie jako króla [dla] PANA, twojego Boga. A ponieważ twój Bóg umiłował Izraela, aby go umocnić na wieki, dlatego ustanowił cię królem nad nimi, abyś czynił sąd i sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="9">I dała królowi sto dwadzieścia talentów złota i bardzo wiele wonności oraz drogocennych kamieni. Nigdy nie [przywieziono] takich wonności, jakie królowa Saby dała królowi Salomonowi.</verse>
				<verse number="10">Ponadto słudzy Hurama i słudzy Salomona, którzy przywieźli złoto z Ofiru, sprowadzili także drzewa sandałowe i drogocenne kamienie.</verse>
				<verse number="11">Z tego drzewa sandałowego król wykonał schody do domu PANA i do domu królewskiego oraz harfy i cytry dla śpiewaków. Nigdy przedtem nie widziano takich rzeczy w ziemi Judy.</verse>
				<verse number="12">Król Salomon dał królowej Saby wszystko, czego zapragnęła i o co poprosiła, nie licząc [daru za to], co przyniosła do króla. Potem odjechała i wróciła do swojej ziemi razem ze swoimi sługami.</verse>
				<verse number="13">A waga złota, które wpływało do Salomona w ciągu jednego roku, wynosiła sześćset sześćdziesiąt sześć talentów złota;</verse>
				<verse number="14">Nie licząc [tego], co dostawał od kupców i handlarzy. Także wszyscy królowie arabscy i namiestnicy ziemi przywozili złoto i srebro Salomonowi.</verse>
				<verse number="15">Wykonał więc król Salomon dwieście tarczy z kutego złota. Na każdą tarczę wychodziło sześćset [syklów] kutego złota.</verse>
				<verse number="16">[Wykonał] także trzysta puklerzy z kutego złota. Na każdy puklerz wychodziło trzysta [syklów] złota. I król umieścił je w domu lasu Libanu.</verse>
				<verse number="17">Król sporządził także wielki tron z kości słoniowej i pokrył go szczerym złotem.</verse>
				<verse number="18">Tron [miał] sześć stopni, a podnóżek był ze złota, przymocowany do tronu. Po obu stronach siedzenia były poręcze, a przy poręczach stały dwa lwy.</verse>
				<verse number="19">Dwanaście lwów stało na tych sześciu stopniach po obu stronach. Czegoś takiego nie uczyniono w żadnym [innym] królestwie.</verse>
				<verse number="20">Wszystkie też naczynia, z których pił król Salomon, były złote, i wszystkie sprzęty w domu lasu Libanu [były] ze szczerego złota. [Nie było] nic ze srebra, gdyż nie uważano go za cenne w czasach Salomona.</verse>
				<verse number="21">Królewskie okręty pływały bowiem do Tarszisz wraz ze sługami Hurama. Raz na trzy lata okręty wracały z Tarszisz, przywożąc złoto, srebro, kości słoniowe, małpy i pawie.</verse>
				<verse number="22">I tak król Salomon przewyższał wszystkich królów ziemi bogactwem i mądrością.</verse>
				<verse number="23">Wszyscy więc królowie ziemi pragnęli widzieć Salomona, aby słuchać jego mądrości, którą Bóg włożył w jego serce.</verse>
				<verse number="24">Każdy z nich przynosił mu swoje dary: naczynia srebrne i złote, szaty, zbroje, wonności, konie i muły, rokrocznie.</verse>
				<verse number="25">I Salomon miał cztery tysiące przegród dla koni i rydwanów oraz dwanaście tysięcy jeźdźców, których rozmieścił po miastach rydwanów i przy królu w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="26">I panował nad wszystkimi królami od rzeki aż do ziemi Filistynów i do granicy Egiptu.</verse>
				<verse number="27">Król sprawił, że srebro w Jerozolimie było jak kamienie, a cedry tak liczne jak sykomory na nizinie.</verse>
				<verse number="28">Sprowadzono też dla Salomona konie z Egiptu i ze wszystkich [innych] ziem.</verse>
				<verse number="29">A pozostałych dziejów Salomona, od pierwszych do ostatnich, czy nie zapisano w księdze proroka Natana, w proroctwie Achiasza Szilonity i w widzeniach Jeddo widzącego przeciw Jeroboamowi, synowi Nebata?</verse>
				<verse number="30">I Salomon królował w Jerozolimie nad całym Izraelem czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="31">Potem Salomon zasnął ze swoimi ojcami i pochowano go w mieście Dawida, jego ojca, a syn jego Roboam królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Roboam udał się do Sychem, gdyż do Sychem przybył cały Izrael, aby ustanowić go królem.</verse>
				<verse number="2">A gdy usłyszał o tym Jeroboam, syn Nebata, który był w Egipcie, dokąd uciekł przed królem Salomonem, wrócił z Egiptu;</verse>
				<verse number="3">Wtedy posłano [po niego] i wezwano go. Przyszedł więc Jeroboam wraz z całym Izraelem i powiedzieli do Roboama:</verse>
				<verse number="4">Twój ojciec włożył na nas ciężkie jarzmo. Teraz więc [ty] ulżyj [nam] w srogiej niewoli swego ojca i w ciężkim jarzmie, które włożył na nas, a będziemy ci służyć.</verse>
				<verse number="5">Odpowiedział im: Wróćcie do mnie po trzech dniach. I lud odszedł.</verse>
				<verse number="6">Wtedy król Roboam radził się starszych, którzy stawali przed Salomonem, jego ojcem, gdy jeszcze żył, pytając: Jaką odpowiedź radzicie dać temu ludowi?</verse>
				<verse number="7">Odpowiedzieli mu: Jeśli będziesz dla tego ludu dobry, okażesz im życzliwość i będziesz mówił do nich łagodne słowa, to będą twoimi sługami przez wszystkie dni.</verse>
				<verse number="8">Ale [on] odrzucił radę starszych, którą mu dali, i radził się młodzieńców, którzy razem z nim wzrośli i stawali przed nim.</verse>
				<verse number="9">I zapytał ich: A co wy radzicie odpowiedzieć temu ludowi, który poprosił mnie: Ulżyj nam w jarzmie, które włożył na nas twój ojciec?</verse>
				<verse number="10">Wtedy młodzieńcy, którzy razem z nim wzrośli, odpowiedzieli mu: Tak odpowiesz temu ludowi, który powiedział tobie: Twój ojciec włożył na nas ciężkie jarzmo, ale ty nam ulżyj; tak im powiesz: Mój mały [palec] jest grubszy niż biodra mojego ojca.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc chociaż mój ojciec nałożył na was ciężkie jarzmo, ja dołożę do waszego jarzma. Mój ojciec karcił was biczami, ale ja [będę] was [karcił] skorpionami.</verse>
				<verse number="12">Przyszedł więc Jeroboam i cały lud do Roboama trzeciego dnia, tak jak król nakazał, mówiąc: Wróćcie do mnie na trzeci dzień.</verse>
				<verse number="13">I król odpowiedział im surowo, bo odrzucił król Roboam radę starców.</verse>
				<verse number="14">I przemówił do nich według rady młodzieńców, mówiąc: Mój ojciec obciążył was ciężkim jarzmem, ale ja dołożę do niego. Mój ojciec karcił was biczami, ale ja będę was karcił skorpionami.</verse>
				<verse number="15">Król więc nie usłuchał ludu, sprawa bowiem wyszła od Boga, aby PAN spełnił swoje słowo, które wypowiedział przez Achiasza Szilonitę do Jeroboama, syna Nebata.</verse>
				<verse number="16">A gdy cały Izrael [zobaczył], że król ich nie usłuchał, lud odpowiedział królowi: Jakiż dział mamy w Dawidzie? Nie mamy dziedzictwa w synu Jessego. [Idźcie] każdy do swoich namiotów, Izraelu! A ty, Dawidzie, troszcz się teraz o swój dom. I rozszedł się cały Izrael do swoich namiotów.</verse>
				<verse number="17">[Tylko] nad synami Izraela, którzy mieszkali w miastach Judy, królował Roboam.</verse>
				<verse number="18">Wtedy król Roboam posłał do synów Izraela Hadorama, który był poborcą, a [oni] ukamienowali go tak, że umarł. Król Roboam wsiadł więc w pośpiechu na rydwan i uciekł do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="19">I w ten sposób Izrael zbuntował się przeciwko domowi Dawida aż do dziś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Kiedy Roboam przybył do Jerozolimy, zebrał spośród domu Judy i Beniamina sto osiemdziesiąt tysięcy [mężczyzn] – wyborowych wojowników – aby walczyć z Izraelem i przywrócić królestwo Roboamowi.</verse>
				<verse number="2">Lecz słowo PANA doszło do Szemajasza, męża Bożego:</verse>
				<verse number="3">Powiedz Roboamowi, synowi Salomona, królowi Judy, i całemu Izraelowi w Judzie i Beniaminie:</verse>
				<verse number="4">Tak mówi PAN: Nie wyruszajcie ani nie walczcie ze swoimi braćmi. Niech każdy wróci do swego domu, bo ta rzecz wyszła ode mnie. I posłuchali słowa PANA, i zawrócili z drogi przeciw Jeroboamowi.</verse>
				<verse number="5">I Roboam zamieszkał w Jerozolimie, i odbudował miasta obronne w Judzie.</verse>
				<verse number="6">Odbudował Betlejem, Etam i Tekoa;</verse>
				<verse number="7">Bet-Sur, Soko i Adullam;</verse>
				<verse number="8">Gat, Mareszę i Zif;</verse>
				<verse number="9">Adoraim, Lakisz i Azekę;</verse>
				<verse number="10">Sorea, Ajjalon i Hebron, warowne miasta w Judzie i Beniaminie.</verse>
				<verse number="11">A gdy wzmocnił te twierdze, ustanowił w nich dowódców i [zaopatrzył] w składy zboża, oliwy i wina.</verse>
				<verse number="12">A w każdym mieście [złożył] tarcze i włócznie i bardzo je umocnił. Tak należały do niego Juda i Beniamin.</verse>
				<verse number="13">Kapłani też i Lewici, którzy [byli] w całym Izraelu, zebrali się u niego, [przybywszy] ze wszystkich swoich granic.</verse>
				<verse number="14">Lewici bowiem opuścili swoje pastwiska i posiadłości i przyszli do Judy i do Jerozolimy, gdyż Jeroboam i jego synowie odsunęli ich od pełnienia służby kapłańskiej dla PANA.</verse>
				<verse number="15">I ustanowił sobie kapłanów na wyżynach dla [kultu] demonów i cielców, które sporządził.</verse>
				<verse number="16">A za nimi przybywali do Jerozolimy ze wszystkich pokoleń Izraela ci, którzy zwrócili swoje serca ku szukaniu PANA, Boga Izraela, aby składać ofiary PANU, Bogu swoich ojców.</verse>
				<verse number="17">I tak przez trzy lata umocnili królestwo Judy, i utwierdzili Roboama, syna Salomona. Trzy lata bowiem chodzili drogą Dawida i Salomona.</verse>
				<verse number="18">Potem Roboam wziął sobie za żonę Machalat, córkę Jerimota, syna Dawida, [oraz] Abihail, córkę Eliaba, syna Jessego;</verse>
				<verse number="19">Która mu urodziła synów: Jeusza, Szemariasza i Zahama.</verse>
				<verse number="20">A po niej wziął za żonę Maakę, córkę Absaloma, która urodziła mu Abiasza, Attaja, Zizę i Szelomita.</verse>
				<verse number="21">Roboam ukochał Maakę, córkę Absaloma, najbardziej ze wszystkich swoich żon i nałożnic. Pojął bowiem osiemnaście żon i sześćdziesiąt nałożnic i spłodził dwudziestu ośmiu synów i sześćdziesiąt córek.</verse>
				<verse number="22">I Roboam ustanowił na czele Abiasza, syna Maaki, aby był wodzem wśród jego braci. [Zamierzał] bowiem uczynić go królem.</verse>
				<verse number="23">A postępując roztropnie, rozesłał wszystkich [pozostałych] swoich synów po wszystkich krainach Judy i Beniamina, po wszystkich miastach warownych, i zaopatrzył ich w zapasy żywności. I pragnął wielu żon.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">A gdy Roboam utwierdził [swoje] królestwo i umocnił je, opuścił prawo PANA, a wraz z nim cały Izrael.</verse>
				<verse number="2">I w piątym roku panowania Roboama Sziszak, król Egiptu, nadciągnął przeciw Jerozolimie, oni bowiem zgrzeszyli przeciw PANU;</verse>
				<verse number="3">[Wyruszył] z tysiącem i dwustu rydwanami i z sześćdziesięcioma tysiącami jeźdźców oraz niezliczonym ludem, który nadciągnął z nim z Egiptu: Libijczykami, Sukkijczykami i Kuszytami.</verse>
				<verse number="4">I zdobył warowne miasta, które były w Judzie, i dotarł aż do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="5">Wtedy prorok Szemajasz przyszedł do Roboama i do książąt Judy, którzy zebrali się w Jerozolimie [z obawy] przed Sziszakiem, i powiedział do nich: Tak mówi PAN: Wy mnie opuściliście, dlatego i ja was opuściłem i [poddałem] w ręce Sziszaka.</verse>
				<verse number="6">Wtedy książęta Izraela i król ukorzyli się i powiedzieli: Sprawiedliwy [jest] PAN.</verse>
				<verse number="7">A gdy PAN zobaczył, że się ukorzyli, słowo PANA doszło do Szemajasza: [Ponieważ] ukorzyli się, nie wytracę ich, [lecz] nieco ich wyzwolę, a mój gniew nie wyleje się na Jerozolimę przez ręce Sziszaka.</verse>
				<verse number="8">Staną się jednak jego sługami, aby wiedzieli, co [znaczy] służyć mnie, a co królestwom ziemskim.</verse>
				<verse number="9">Nadciągnął więc Sziszak, król Egiptu, przeciw Jerozolimie i zabrał skarby domu PANA oraz skarby domu królewskiego – zabrał wszystko. Wziął też złote tarcze, które wykonał Salomon.</verse>
				<verse number="10">Zamiast nich król Roboam wykonał spiżowe tarcze i powierzył [je] dowódcom straży przybocznej, którzy strzegli wejścia do domu królewskiego.</verse>
				<verse number="11">A gdy król wchodził do domu PANA, straż przyboczna przychodziła po nie, a potem odnosiła je do wartowni.</verse>
				<verse number="12">A ponieważ [król] się ukorzył, odwrócił się od niego gniew PANA i [PAN] nie wytracił go całkowicie. Również w Judzie działy się rzeczy dobre.</verse>
				<verse number="13">Umocnił się więc król Roboam w Jerozolimie i królował. Roboam miał czterdzieści jeden lat, kiedy zaczął królować, i królował siedemnaście lat w Jerozolimie, w mieście, które PAN wybrał spośród wszystkich pokoleń Izraela, aby tam przebywało jego imię. Jego matka [miała] na imię Naama [i była] Ammonitką.</verse>
				<verse number="14">On zaś czynił to, co złe, bo nie przygotował swojego serca, aby szukać PANA.</verse>
				<verse number="15">Ale dzieje Roboama, od pierwszych do ostatnich, czy nie są zapisane w księdze proroka Szemajasza oraz widzącego Iddo w opisie rodowodów? A [między] Roboamem i Jeroboamem [toczyły się] wojny po wszystkie [ich] dni.</verse>
				<verse number="16">Potem Roboam zasnął ze swoimi ojcami i został pogrzebany w mieście Dawida, a jego syn Abiasz królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">W osiemnastym roku króla Jeroboama [zaczął] królować Abiasz nad Judą.</verse>
				<verse number="2">Trzy lata królował w Jerozolimie, a jego matka [miała] na imię Maaka [i była] córką Uriela z Gibea. I trwała wojna między Abiaszem a Jeroboamem.</verse>
				<verse number="3">Abiasz więc przyszykował wojsko liczące czterysta tysięcy dzielnych wojowników, wyborowych mężczyzn. Jeroboam także przyszykował przeciwko niemu osiemset tysięcy wyborowych mężczyzn, dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Abiasz stanął na szczycie góry Semaraim, [położonej] wśród gór Efraim, i powiedział: Słuchajcie mnie, Jeroboamie i cały Izraelu!</verse>
				<verse number="5">Czy nie [powinniście] wiedzieć, że PAN, Bóg Izraela, dał Dawidowi panowanie nad Izraelem na wieki – jemu i jego synom – przymierzem soli?</verse>
				<verse number="6">Lecz powstał Jeroboam, syn Nebata, sługa Salomona, syna Dawida, i zbuntował się przeciw swojemu panu.</verse>
				<verse number="7">I zebrali się u niego lekkomyślni mężczyźni, synowie Beliala, i wzmocnili się przeciw Roboamowi, synowi Salomona. A Roboam, będąc młodzieńcem i lękliwego serca, nie mógł się im mężnie oprzeć.</verse>
				<verse number="8">A wy teraz zamierzacie przeciwstawić się królestwu PANA, które jest w rękach synów Dawida; jesteście wielkim tłumem i [macie] ze sobą złote cielce, które Jeroboam wykonał wam jako bogów.</verse>
				<verse number="9">Czy nie odrzuciliście kapłanów PANA, synów Aarona, i Lewitów i czy nie ustanowiliście sobie kapłanów jak [inne] narody ziemi? Ktokolwiek przychodzi z młodym cielcem i siedmioma baranami, aby się poświęcić, staje się kapłanem tych, którzy nie [są] bogami.</verse>
				<verse number="10">Ale dla nas PAN jest naszym Bogiem i nie opuściliśmy go. Kapłani, którzy służą PANU, [są] synami Aarona, a Lewici pełnią swoje obowiązki.</verse>
				<verse number="11">I każdego ranka i wieczora składają PANU w ofierze całopalenia i wonności oraz układają chleby pokładne na czystym stole, [przygotowują] także złoty świecznik i jego lampy, aby płonęły co wieczór. W ten oto sposób przestrzegamy rozkazu PANA, naszego Boga, ale wy go opuściliście.</verse>
				<verse number="12">Oto więc z nami na czele jest Bóg wraz ze swoimi kapłanami mającymi głośne trąby, aby grzmiały przeciwko wam. Synowie Izraela, nie walczcie z PANEM, Bogiem waszych ojców, bo wam się nie powiedzie.</verse>
				<verse number="13">Tymczasem Jeroboam rozkazał uczynić zasadzkę i napaść ich od tyłu. I stali oni przed Judą, a zasadzka [była] na tyłach.</verse>
				<verse number="14">Gdy [synowie] Judy zobaczyli, że walka [toczy się] z przodu i z tyłu, wołali do PANA, a kapłani zadęli w trąby.</verse>
				<verse number="15">Mężczyźni Judy wydali też okrzyk. I kiedy wydali okrzyk, Bóg poraził Jeroboama i całego Izraela przed Abiaszem i Judą.</verse>
				<verse number="16">I synowie Izraela uciekali przed Judą, ale Bóg wydał ich w ich ręce.</verse>
				<verse number="17">I Abiasz i jego lud zadali im wielką klęskę, tak że spośród Izraela poległo pięćset tysięcy wyborowych mężczyzn.</verse>
				<verse number="18">W tym czasie więc synowie Izraela zostali upokorzeni, a umocnili się synowie Judy, ponieważ polegali na PANU, Bogu swoich ojców.</verse>
				<verse number="19">I Abiasz ścigał Jeroboama, i odebrał mu miasta: Betel, Jeszanę i Efron razem z należącymi do nich wioskami.</verse>
				<verse number="20">Jeroboam nie mógł powrócić już do sił za dni Abiasza i PAN poraził go tak, że umarł.</verse>
				<verse number="21">A Abiasz umocnił się i wziął sobie czternaście żon, i spłodził dwudziestu dwóch synów i szesnaście córek.</verse>
				<verse number="22">Ale pozostałe dzieje Abiasza, jego czyny i słowa są zapisane w księdze proroka Iddo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">A gdy Abiasz zasnął ze swoimi ojcami, pogrzebano go w mieście Dawida. Wtedy jego syn Asa królował w jego miejsce. Za jego dni w ziemi panował pokój przez dziesięć lat.</verse>
				<verse number="2">Asa czynił to, co [było] dobre i prawe w oczach PANA, jego Boga.</verse>
				<verse number="3">Usunął bowiem ołtarze obcych bogów i wyżyny, pokruszył posągi i wyrąbał gaje.</verse>
				<verse number="4">Nakazał Judzie szukać PANA, Boga swoich ojców, i przestrzegać prawa i przykazań.</verse>
				<verse number="5">Zniósł też ze wszystkich miast Judy wyżyny i posągi, a królestwo za jego czasów zaznało pokoju.</verse>
				<verse number="6">Ponadto zbudował miasta warowne w Judzie, ponieważ w ziemi panował pokój i nie było wojny przeciwko niemu w tych latach. PAN bowiem dał mu odpoczynek.</verse>
				<verse number="7">I powiedział do Judy: Zbudujmy te miasta i otoczmy [je] murami, wieżami, bramami i ryglami, póki ziemia jest w naszej mocy. Szukaliśmy bowiem PANA, naszego Boga, szukaliśmy go i dał nam zewsząd odpoczynek. Budowali więc i powodziło się im.</verse>
				<verse number="8">I Asa miał wojsko z Judy – trzysta tysięcy noszących tarcze i włócznie, i z Beniamina – dwieście osiemdziesiąt tysięcy noszących puklerz i napinających łuk. Wszyscy oni [byli] bardzo dzielni.</verse>
				<verse number="9">Wtedy przeciwko nim nadciągnął Zerach Etiopczyk z wojskiem [liczącym] tysiąc tysięcy oraz trzystu rydwanami i dotarł aż do Mareszy.</verse>
				<verse number="10">Nadciągnął też i Asa przeciw niemu i stanęli w szyku bojowym w Dolinie Sefaty w Mareszy.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Asa zawołał do PANA, swego Boga, i powiedział: PANIE, ty nie potrzebujesz wielu, aby uratować tego, który nie ma siły. Ratuj nas, PANIE, nasz Boże, gdyż na tobie polegamy i w twoje imię idziemy przeciwko temu mnóstwu. Ty jesteś PANEM, naszym Bogiem. Niech człowiek nie zyska przewagi nad tobą.</verse>
				<verse number="12">A PAN poraził Etiopczyków przed Asą i Judą tak, że Etiopczycy uciekli.</verse>
				<verse number="13">I Asa wraz z ludem, który był z nim, ścigał ich aż do Gerary. I polegli Etiopczycy tak, że nikt się nie uratował, bo zostali starci przed PANEM i jego wojskiem. I nabrano bardzo dużo łupów.</verse>
				<verse number="14">Ponadto pobili wszystkie miasta dokoła Gerary, bo padł na nie strach PANA i złupili wszystkie miasta. Była bowiem w nich wielka zdobycz.</verse>
				<verse number="15">Napadli także na namioty trzód, uprowadzając wiele owiec i wielbłądów i wrócili do Jerozolimy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wtedy Duch Boży zstąpił na Azariasza, syna Obeda.</verse>
				<verse number="2">I wyszedł on naprzeciw Asy, i powiedział mu: Słuchajcie mnie, Aso i całe [pokolenie] Judy i Beniamina. PAN [jest] z wami, dopóki jesteście z nim. Jeśli go szukać będziecie, znajdziecie go, ale jeśli go opuścicie, on opuści was.</verse>
				<verse number="3">Przez wiele dni Izrael był bez prawdziwego Boga, bez nauczającego kapłana i bez prawa.</verse>
				<verse number="4">Gdy jednak w swoim nieszczęściu nawrócili się do PANA, Boga Izraela, i szukali go, dawał się im odnaleźć.</verse>
				<verse number="5">W tamtych czasach nie było pokoju ani dla wychodzącego, ani dla wchodzącego, gdyż wielkie udręki spotkały wszystkich mieszkańców ziemi.</verse>
				<verse number="6">I naród występował przeciw narodowi, a miasto – przeciw miastu, ponieważ Bóg ich zatrważał wszelkim nieszczęściem.</verse>
				<verse number="7">Wy więc umacniajcie się i niech nie słabną wasze ręce, bo czeka [was] zapłata za waszą pracę.</verse>
				<verse number="8">A gdy Asa usłyszał te słowa i proroctwo proroka Obeda, umocnił się i usunął obrzydliwości z całej ziemi Judy i Beniamina, a także z miast, które zdobył na górze Efraim, i odnowił ołtarz PANA, który [stał] przed przedsionkiem PANA.</verse>
				<verse number="9">Potem zebrał cały [lud z] Judy i Beniamina oraz przybyszów, [którzy byli] z nimi z Efraima, Manassesa i Symeona. Bardzo wielu bowiem zbiegło z Izraela do niego, widząc, że z nim był PAN, jego Bóg.</verse>
				<verse number="10">Zgromadzili się więc w Jerozolimie w trzecim miesiącu, w piętnastym roku panowania Asy.</verse>
				<verse number="11">W tym dniu złożyli PANU ofiary z łupów, [które] przynieśli: siedemset wołów i siedem tysięcy owiec.</verse>
				<verse number="12">I zobowiązali się przymierzem szukać PANA, Boga swoich ojców, z całego swego serca i całą swoją duszą;</verse>
				<verse number="13">I że ktokolwiek nie będzie szukał PANA, Boga Izraela, poniesie śmierć – czy to mały, czy wielki, mężczyzna czy kobieta.</verse>
				<verse number="14">I przysięgli PANU donośnym głosem, wśród okrzyków oraz [dźwięków] trąb i kornetów.</verse>
				<verse number="15">A cały lud Judy radował się z tej przysięgi, ponieważ przysięgli z całego serca i z całą chęcią szukali go, a dał się im odnaleźć. I dał im PAN odpoczynek ze wszystkich stron.</verse>
				<verse number="16">Ponadto nawet [swoją] matkę Maakę król Asa pozbawił godności królowej, ponieważ sporządziła posąg w gaju. I Asa ściął jej posąg, pokruszył go i spalił przy potoku Cedron.</verse>
				<verse number="17">A choć wyżyny nie zostały zniesione z Izraela, to jednak serce Asy było doskonałe przez wszystkie jego dni.</verse>
				<verse number="18">Sprowadził też do domu Bożego to, co poświęcił jego ojciec i co on [sam] poświęcił: srebro, złoto i naczynia.</verse>
				<verse number="19">I nie było wojny aż do trzydziestego piątego roku panowania Asy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">W trzydziestym szóstym roku panowania Asy nadciągnął przeciw Judzie Basza, król Izraela, i zbudował Rama, aby [nikt] nie mógł wychodzić od Asy, króla Judy, i wchodzić do niego.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Asa wziął srebro i złoto ze skarbców domu PANA i domu królewskiego i posłał [je] do Ben-Hadada, króla Syrii, który mieszkał w Damaszku, mówiąc:</verse>
				<verse number="3">[Trwa] przymierze między mną a tobą, j [ak było] między moim ojcem a twoim ojcem. Oto posyłam ci srebro i złoto. Idź i zerwij swoje przymierze z Baszą, królem Izraela, aby odstąpił ode mnie.</verse>
				<verse number="4">I Ben-Hadad posłuchał króla Asy, i posłał dowódców swoich wojsk przeciwko miastom Izraela. Uderzyli na Ijjon, Dan i Abelmaim oraz wszystkie miasta spichlerze Neftalego.</verse>
				<verse number="5">Kiedy Basza o tym usłyszał, przestał budować Rama i przerwał swoje roboty.</verse>
				<verse number="6">Wtedy król Asa wziął ze sobą cały lud Judy i zabrali z Rama kamienie i drewno, z którego budował Basza, a zbudował z niego Geba i Mispę.</verse>
				<verse number="7">A w tym czasie widzący Chanani przyszedł do Asy, króla Judy, i powiedział mu: Ponieważ polegałeś na królu Syrii, a nie na PANU, swoim Bogu, wojsko króla Syrii uszło ci z ręki.</verse>
				<verse number="8">Czyż Etiopczycy i Libijczycy nie mieli ogromnego wojska z mnóstwem rydwanów i jeźdźców? A jednak, ponieważ polegałeś na PANU, oddał ich w twoją rękę.</verse>
				<verse number="9">Oczy PANA przebiegają bowiem całą ziemię, aby pokazywał on swoją moc dla tych, których serce [jest] doskonałe wobec niego. Głupio postąpiłeś; z tego powodu odtąd będziesz miał wojny.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Asa rozgniewał się na widzącego i wtrącił go do więzienia, bo był tym wzburzony. W tym czasie Asa uciskał także [niektórych] z ludu.</verse>
				<verse number="11">Ale pozostałe dzieje Asy, od pierwszych do ostatnich, są zapisane w księdze królów Judy i Izraela.</verse>
				<verse number="12">I w trzydziestym dziewiątym roku swojego panowania Asa rozchorował się na nogi, a choroba była bardzo ciężka. Jednak w swojej chorobie nie szukał PANA, lecz lekarzy.</verse>
				<verse number="13">I tak Asa zasnął ze swoimi ojcami, i umarł w czterdziestym pierwszym roku swojego panowania.</verse>
				<verse number="14">I pogrzebano go w jego grobie, który sobie przygotował w mieście Dawida. Położono go na łożu wypełnionym wonnościami i rozmaitymi maściami przygotowanymi według sztuki aptekarskiej. I rozpalono mu wielki ogień.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Potem w jego miejsce królował Jehoszafat, jego syn, i umocnił się przeciwko Izraelowi.</verse>
				<verse number="2">I umieścił wojska we wszystkich warownych miastach Judy. Umieścił też załogi w ziemi Judy i w miastach Efraima, które zdobył Asa, jego ojciec.</verse>
				<verse number="3">A PAN był z Jehoszafatem, ponieważ chodził on pierwszymi drogami swego ojca Dawida i nie szukał Baalów;</verse>
				<verse number="4">Lecz szukał Boga swego ojca i postępował według jego przykazań, a nie według czynów ludu Izraela.</verse>
				<verse number="5">I PAN utwierdził królestwo w jego rękach, a cały lud Judy składał dary Jehoszafatowi, tak że miał wiele bogactwa i wielką sławę.</verse>
				<verse number="6">Umocniło się jego serce w drogach PANA, tym bardziej więc znosił wyżyny i gaje z ziemi Judy.</verse>
				<verse number="7">Potem w trzecim roku swojego panowania posłał swoich książąt: Ben-Chaila, Obadiasza, Zachariasza, Netaneela i Micheasza, aby nauczali w miastach Judy.</verse>
				<verse number="8">[Posłał] z nimi także Lewitów: Szemajasza, Netaniasza, Zebadiasza, Asahela, Szemiramota, Jehonatana, Adoniasza, Tobiasza i Tobadoniasza – Lewitów, a z nimi Eliszamę i Jehorama, kapłanów.</verse>
				<verse number="9">Nauczali oni w Judzie, mając ze sobą księgę Prawa PANA, i obchodzili wszystkie miasta Judy, i nauczali lud.</verse>
				<verse number="10">A bojaźń PANA padła na wszystkie królestwa ziemi [położone] dokoła Judy i nie śmiały walczyć przeciwko Jehoszafatowi.</verse>
				<verse number="11">[Niektórzy] z Filistynów przynosili Jehoszafatowi dary i daniny w srebrze. Arabowie przyprowadzili mu trzody: siedem tysięcy siedemset baranów i siedem tysięcy siedemset kozłów.</verse>
				<verse number="12">I Jehoszafat wzrastał coraz bardziej w potęgę, i budował w Judzie zamki oraz miasta spichlerze.</verse>
				<verse number="13">Podjął wiele prac w miastach Judy. I miał wielu dzielnych i potężnych wojowników w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="14">A oto [jest] ich spis według ich rodów: z Judy tysiącznikami byli: dowódca Adna, a z nim trzysta tysięcy dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="15">Przy nim [stał] dowódca Jehochanan, a z nim dwieście osiemdziesiąt tysięcy.</verse>
				<verse number="16">Przy nim – Amazjasz, syn Zikriego, który dobrowolnie poświęcił się PANU, a z nim dwieście tysięcy dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="17">A z synów Beniamina: Eliada, dzielny wojownik, a z nim dwieście tysięcy mężczyzn uzbrojonych w łuki i tarcze.</verse>
				<verse number="18">A przy nim – Jehozabad, a z nim sto osiemdziesiąt tysięcy gotowych do boju.</verse>
				<verse number="19">Oni służyli królowi, nie licząc tych, których król rozmieścił w warownych miastach po całej ziemi Judy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">I Jehoszafat miał wiele bogactwa i wielką sławę, i spokrewnił się z Achabem.</verse>
				<verse number="2">Po [kilku] latach przybył do Achaba do Samarii. I Achab zabił dla niego i dla ludu, który z nim [był], wiele owiec i wołów i namówił go, aby wyruszył do Ramot-Gilead.</verse>
				<verse number="3">Achab, król Izraela, zapytał Jehoszafata, króla Judy: Czy wyruszysz ze mną do Ramot-Gilead? A on mu odpowiedział: Ja tak, jak i ty; mój lud, jak i twój lud, [będziemy] z tobą na wojnie.</verse>
				<verse number="4">Jehoszafat powiedział jeszcze do króla Izraela: Zapytaj dziś, proszę, o słowo PANA.</verse>
				<verse number="5">Zebrał więc król Izraela czterystu proroków i zapytał ich: Czy mamy wyruszyć na wojnę do Ramot-Gilead, czy mam [tego] zaniechać? A oni odpowiedzieli: Wyrusz, bo Bóg wyda [je] w ręce króla.</verse>
				<verse number="6">Ale Jehoszafat zapytał: Czy nie ma tu jeszcze [jakiegoś] proroka PANA, abyśmy mogli go zapytać?</verse>
				<verse number="7">Król Izraela odpowiedział Jehoszafatowi: [Jest] jeszcze jeden człowiek, przez którego moglibyśmy radzić się PANA, ale ja go nienawidzę, bo nie prorokuje mi nic dobrego, tylko zawsze to, co złe. Jest to Micheasz, syn Jimli. Jehoszafat powiedział: Niech król tak nie mówi.</verse>
				<verse number="8">Wtedy król Izraela zawołał pewnego dworzanina i polecił [mu]: Przyprowadź tu szybko Micheasza, syna Jimli.</verse>
				<verse number="9">Tymczasem król Izraela i Jehoszafat, król Judy, siedzieli na swoich tronach ubrani w [królewskie] szaty na placu przed wejściem do Samarii, u jej bramy, a przed nimi prorokowali wszyscy prorocy.</verse>
				<verse number="10">A Sedekiasz, syn Kenaany, sporządził sobie rogi żelazne i powiedział: Tak mówi PAN: Nimi będziesz bódł Syryjczyków, aż ich wytępisz.</verse>
				<verse number="11">Tak samo prorokowali wszyscy prorocy, mówiąc: Wyrusz do Ramot-Gilead, a poszczęści ci się. PAN bowiem wyda je w ręce króla.</verse>
				<verse number="12">Wtedy posłaniec, który poszedł, aby przywołać Micheasza, powiedział do niego: Oto słowa proroków jednomyślnie wypowiadają królowi to, co dobre. Niech twoje słowo, proszę, będzie jak słowo jednego z nich i mów [to, co] dobre.</verse>
				<verse number="13">Micheasz odpowiedział: Jak żyje PAN, będę mówił to, co Bóg mi rozkaże.</verse>
				<verse number="14">A gdy przyszedł do króla, król powiedział do niego: Micheaszu, czy mamy wyruszyć na wojnę przeciw Ramot-Gilead, czy tego zaniechać? Odpowiedział: Wyruszcie, a poszczęści się wam, i będą oddani w wasze ręce.</verse>
				<verse number="15">I król powiedział do niego: Ile razy mam cię zaprzysięgać, abyś mi nie mówił nic innego, [jak tylko] prawdę w imieniu PANA?</verse>
				<verse number="16">Powiedział więc: Widziałem całego Izraela rozproszonego po górach jak owce niemające pasterza. A PAN powiedział: Oni nie mają pana. Niech każdy wraca do swego domu w pokoju.</verse>
				<verse number="17">Wtedy król Izraela powiedział do Jehoszafata: Czyż nie mówiłem ci, że nie będzie mi prorokować nic dobrego, tylko to, co złe?</verse>
				<verse number="18">Tamten powiedział: Słuchaj więc słowa PANA: Widziałem PANA siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy.</verse>
				<verse number="19">I PAN zapytał: Kto zwiedzie Achaba, króla Izraela, aby wyruszył do Ramot-Gilead i poległ [tam]? I jeden mówił tak, a drugi inaczej.</verse>
				<verse number="20">Wtedy wystąpił duch, stanął przed PANEM i powiedział: Ja go zwiodę. PAN zapytał go: Jak?</verse>
				<verse number="21">Odpowiedział: Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. [PAN] powiedział: Zwiedziesz [go], na pewno ci się uda: Idź i uczyń tak.</verse>
				<verse number="22">Teraz więc oto PAN włożył ducha kłamliwego w usta tych twoich proroków, gdyż PAN zapowiedział ci nieszczęście.</verse>
				<verse number="23">Podbiegł wtedy Sedekiasz, syn Kenaany, i uderzył Micheasza w policzek, mówiąc: Którędy odszedł ode mnie Duch PANA, aby mówić z tobą?</verse>
				<verse number="24">Micheasz odpowiedział: Oto ty sam zobaczysz tego dnia, kiedy wejdziesz do najskrytszej komnaty, aby się ukryć.</verse>
				<verse number="25">Król Izraela powiedział: Weźcie Micheasza i zaprowadźcie go do Amona, namiestnika miasta, i do Joasza, syna królewskiego;</verse>
				<verse number="26">I powiecie: Tak mówi król: Wtrąćcie tego [człowieka do] więzienia i żywcie go chlebem utrapienia i wodą ucisku, aż wrócę w pokoju.</verse>
				<verse number="27">Ale Micheasz odpowiedział: Jeśli rzeczywiście wrócisz w pokoju, [to] PAN nie mówił przeze mnie. I dodał: Słuchajcie wszyscy ludzie.</verse>
				<verse number="28">Tak więc król Izraela i Jehoszafat, król Judy, wyruszyli do Ramot-Gilead.</verse>
				<verse number="29">I król Izraela powiedział do Jehoszafata: Przebiorę się i pójdę na bitwę, ty zaś ubierz się w swoje szaty. Następnie król Izraela przebrał się i poszli na bitwę.</verse>
				<verse number="30">A król Syrii rozkazał swoim dowódcom rydwanów: Nie walczcie ani z małym, ani z wielkim, tylko z samym królem Izraela.</verse>
				<verse number="31">A gdy dowódcy rydwanów zobaczyli Jehoszafata, powiedzieli: To jest król Izraela. I otoczyli go, aby [z nim] walczyć. Ale Jehoszafat zawołał i PAN go wspomógł. I Bóg odwrócił ich od niego.</verse>
				<verse number="32">Kiedy dowódcy rydwanów zobaczyli bowiem, że nie był to król Izraela, odwrócili się od niego.</verse>
				<verse number="33">A [pewien] mężczyzna na ślepo naciągnął łuk i ugodził króla Izraela między spojenia pancerza. A ten powiedział [swojemu] woźnicy: Zawróć i wywieź mnie z pola bitwy, bo jestem ranny.</verse>
				<verse number="34">I bitwa wzmogła się tego dnia, a król Izraela stał w rydwanie naprzeciw Syryjczykom aż do wieczora. I umarł, gdy zachodziło słońce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">A Jehoszafat, król Judy, wrócił do swojego domu w pokoju, do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">I wyszedł mu naprzeciw widzący Jehu, syn Chananiego, i powiedział do króla Jehoszafata: Czy powinieneś był pomagać bezbożnym i miłować tych, którzy nienawidzą PANA? Przez to właśnie [wisi] nad tobą gniew PANA.</verse>
				<verse number="3">Znalazły się jednak dobre czyny w tobie, bo powycinałeś gaje z ziemi i przygotowałeś swoje serce, aby szukać Boga.</verse>
				<verse number="4">Zamieszkał więc Jehoszafat w Jerozolimie. I znowu wyruszył na objazd do ludu, od Beer-Szeby aż do góry Efraim, i nawrócił ich do PANA, Boga swoich ojców.</verse>
				<verse number="5">I ustanowił sędziów w ziemi we wszystkich warownych miastach Judy, w każdym mieście.</verse>
				<verse number="6">I powiedział do sędziów: Uważajcie na to, co czynicie, bo sądzicie nie dla człowieka, ale dla PANA, który jest z wami podczas sprawowania sądu.</verse>
				<verse number="7">Niech więc będzie w was bojaźń PANA. Strzeżcie się i czyńcie [sprawiedliwość]. Nie ma bowiem nieprawości u PANA, Boga naszego, i nie ma względu na osoby ani przyjmowania darów.</verse>
				<verse number="8">Także i w Jerozolimie Jehoszafat ustanowił [niektórych] spośród Lewitów, kapłanów i naczelników rodów Izraela dla sądu PANA i do [rozstrzygania] sporów tych, którzy się udawali do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="9">I nakazał im: Czyńcie to w bojaźni PANA, wiernie i doskonałym sercem.</verse>
				<verse number="10">A przy wszystkich sporach, które wam przedłożą wasi bracia mieszkający w swoich miastach, czy dotyczą one przelania krwi, czy prawa, przykazania, ustaw czy sądów, napominajcie ich, aby nie grzeszyli przeciwko PANU, aby gniew nie spadł na was i na waszych braci. Tak czyńcie, a nie zgrzeszycie.</verse>
				<verse number="11">A oto najwyższy kapłan Amariasz [będzie] postawiony nad wami we wszystkich sprawach PANA, a Zebadiasz, syn Izmaela, książę w domu Judy – we wszystkich sprawach króla. Lewici będą również waszymi urzędnikami. Umacniajcie się i czyńcie [tak], a PAN będzie z dobrym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Potem na wojnę przeciwko Jehoszafatowi wyruszyli synowie Moabu i synowie Ammona, a wraz z nimi niektórzy [mieszkający] z Ammonitami.</verse>
				<verse number="2">Wtedy jacyś ludzie przyszli do Jehoszafata i powiedzieli do niego: Nadciąga przeciwko tobie wielki tłum zza morza, z Syrii, a oto są w Chaseson-Tamar, to [jest] w En-Gedi.</verse>
				<verse number="3">Jehoszafat więc uląkł się i postanowił szukać PANA, i zapowiedział post w całej Judzie.</verse>
				<verse number="4">Wówczas lud Judy zgromadził się, aby szukać PANA. Zeszli się także ze wszystkich miast Judy, aby szukać PANA.</verse>
				<verse number="5">Jehoszafat stanął pośrodku zgromadzenia Judy i Jerozolimy w domu PANA, przed nowym dziedzińcem.</verse>
				<verse number="6">I powiedział: PANIE, Boże naszych ojców! Czy ty nie jesteś sam Bogiem na niebie? Czy nie ty panujesz nad wszystkimi królestwami narodów? Czy nie w twoich rękach jest moc i siła, tak że nie ma nikogo, kto by mógł się ostać przed tobą?</verse>
				<verse number="7">Czy to nie ty, nasz Boże, wypędziłeś mieszkańców tej ziemi przed swoim ludem Izraelem i dałeś ją potomstwu Abrahama, swojego przyjaciela, na wieki?</verse>
				<verse number="8">Zamieszkali w niej i zbudowali ci w niej świątynię dla twojego imienia, mówiąc:</verse>
				<verse number="9">Jeśli spadnie na nas nieszczęście, miecz pomsty, zaraza albo głód, a staniemy przed tym domem i przed tobą, gdyż twoje imię przebywa w tym domu, i zawołamy do ciebie w naszym ucisku, wtedy wysłuchasz [nas] i wybawisz.</verse>
				<verse number="10">Oto teraz synowie Ammona i Moabu oraz [lud] z góry Seir, przez których nie dopuściłeś Izraelowi przejść, gdy szedł z ziemi Egiptu, tak że ominęli ich i nie wytracili;</verse>
				<verse number="11">Oto [jak] nam odpłacają! Przyszli, aby wyrzucić nas z twojego dziedzictwa, które nam dałeś w posiadanie.</verse>
				<verse number="12">O nasz Boże, czy nie osądzisz ich? Nie mamy bowiem żadnej mocy przeciw tak wielkiemu mnóstwu, które przyszło na nas, i nie wiemy, co mamy czynić, ale [zwracamy] nasze oczy ku tobie.</verse>
				<verse number="13">A cały lud Judy stał przed PANEM z małymi dziećmi, żonami i synami.</verse>
				<verse number="14">Wówczas pośród zgromadzenia Duch PANA zstąpił na Jehaziela, syna Zachariasza, syna Benajasza, syna Jejela, syna Mattaniasza, Lewitę z synów Asafa;</verse>
				<verse number="15">Który powiedział: Słuchajcie, wszyscy z Judy i mieszkańcy Jerozolimy, i ty, królu Jehoszafacie. [Tak] mówi do was PAN: Nie bójcie się ani nie lękajcie tego wielkiego mnóstwa, bo nie wasza [jest] ta walka, ale Boża.</verse>
				<verse number="16">Jutro ruszajcie przeciwko nim. Oto będą iść zboczem [góry] Sis i znajdziecie ich na końcu potoku przed pustynią Jeruel.</verse>
				<verse number="17">Nie wy będziecie się potykać w tej [bitwie]. Stawcie się, stójcie i oglądajcie wybawienie PANA nad wami, o Judo i Jerozolimo. Nie bójcie się ani nie lękajcie. Jutro wyruszajcie przeciwko nim, a PAN [będzie] z wami.</verse>
				<verse number="18">I pokłonił się Jehoszafat twarzą ku ziemi, a cały lud Judy oraz mieszkańcy Jerozolimy padli przed PANEM, oddając PANU pokłon.</verse>
				<verse number="19">A Lewici z synów Kehata i z synów Koracha wstali i chwalili PANA, Boga Izraela, donośnym i wysokim głosem.</verse>
				<verse number="20">Wstali potem wczesnym rankiem i wyruszyli na pustynię Tekoa. A gdy wyruszali, Jehoszafat stanął i powiedział: Słuchajcie mnie, Judo i mieszkańcy Jerozolimy. Wierzcie PANU, waszemu Bogu, a będziecie bezpieczni, wierzcie jego prorokom, a poszczęści się wam.</verse>
				<verse number="21">Potem naradził się z ludem i ustanowił śpiewaków dla PANA, by [go] chwalili w ozdobie świętobliwości i szli przed wojskiem, mówiąc: Wysławiajcie PANA, bo na wieki [trwa] jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="22">A w tym czasie, gdy oni zaczęli śpiewać i chwalić, PAN zastawił zasadzkę na synów Ammona i Moabu oraz na [mieszkańców] góry Seir, którzy przyszli przeciw Judzie i zostali pobici.</verse>
				<verse number="23">Powstali bowiem synowie Ammona i Moabu przeciwko mieszkańcom góry Seir, aby ich pobić i wytracić. A gdy skończyli z mieszkańcami góry Seir, jeden pomagał drugiemu, aż się wspólnie wytracili.</verse>
				<verse number="24">A kiedy [lud] Judy przybył do wieży strażniczej, blisko pustyni, [spojrzał] na to mnóstwo, a oto trupy leżały na ziemi, nikt nie ocalał.</verse>
				<verse number="25">Przyszedł więc Jehoszafat i jego lud, aby zebrać ich łupy. Znaleźli przy nich, pośród zwłok, bardzo dużo bogactwa i kosztownych klejnotów, które zdarli [z trupów], tak [wiele], że nie mogli tego udźwignąć. Przez trzy dni zbierali te łupy, bo [było] ich tak dużo.</verse>
				<verse number="26">A w czwartym dniu zebrali się w Dolinie Beraka, bo tam błogosławili PANA. Dlatego nazwano to miejsce Doliną Beraka i tak [nazywa się] aż do dziś.</verse>
				<verse number="27">Potem zawrócili wszyscy mężczyźni Judy i Jerozolimy, z Jehoszafatem na czele, aby wrócić do Jerozolimy z radością. PAN bowiem ich rozradował z powodu ich wrogów.</verse>
				<verse number="28">I wkroczyli do Jerozolimy z harfami, cytrami i trąbami – do domu PANA.</verse>
				<verse number="29">I strach Boży padł na wszystkie królestwa ziemi, gdy usłyszały, że PAN walczył przeciw wrogom ludu Izraela.</verse>
				<verse number="30">I tak królestwo Jehoszafata żyło w pokoju. Jego Bóg bowiem dał mu odpoczynek ze wszystkich stron.</verse>
				<verse number="31">I Jehoszafat królował nad Judą. Miał trzydzieści pięć lat, kiedy zaczął królować, i dwadzieścia pięć lat królował w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Azuba [i była] córką Szilchiego.</verse>
				<verse number="32">A kroczył on drogą swojego ojca Asy i nie zboczył z niej, czyniąc to, co było prawe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="33">Wyżyny jednak nie zostały zniesione, bo lud jeszcze nie przygotował swojego serca ku Bogu swoich ojców.</verse>
				<verse number="34">A pozostałe dzieje Jehoszafata, od pierwszych do ostatnich, są zapisane w księdze Jehu, syna Chananiego, o którym [jest] napisane w księdze królów Izraela.</verse>
				<verse number="35">Potem Jehoszafat, król Judy, sprzymierzył się z Achazjaszem, królem Izraela, który postępował niegodziwie.</verse>
				<verse number="36">A sprzymierzył się z nim po to, aby zbudować okręty płynące do Tarszisz. Te okręty zbudowali w Esjon-Geber.</verse>
				<verse number="37">Dlatego Eliezer, syn Dodawahu z Mareszy, prorokował przeciwko Jehoszafatowi, mówiąc: Ponieważ sprzymierzyłeś się z Achazjaszem, PAN zniszczył twoje dzieło. I rozbiły się okręty tak, że nie mogły popłynąć do Tarszisz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Potem Jehoszafat zasnął ze swoimi ojcami i został pogrzebany z nimi w mieście Dawida, a jego syn Joram królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="2">Ten [miał] braci, synów Jehoszafata: Azariasza, Jechiela, Zachariasza, Azariasza, Mikaela i Szefatiasza. Ci wszyscy byli synami Jehoszafata, króla Izraela.</verse>
				<verse number="3">Ich ojciec dał im wiele darów w srebrze i złocie oraz kosztowności wraz z warownymi miastami w Judzie. Ale królestwo oddał Joramowi, ponieważ on był pierworodnym.</verse>
				<verse number="4">Kiedy Joram objął władzę w królestwie swojego ojca, umocnił się i pozabijał mieczem wszystkich swoich braci, a także [niektórych] z książąt Izraela.</verse>
				<verse number="5">Joram miał trzydzieści dwa lata, kiedy zaczął królować, i królował osiem lat w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="6">I chodził drogami królów Izraela, tak jak to czynił dom Achaba, bo córka Achaba była jego żoną. I czynił to, co złe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="7">PAN jednak nie chciał wytracić domu Dawida ze względu na przymierze, które zawarł z Dawidem, i ponieważ obiecał dać pochodnię jemu oraz jego synom, po wszystkie dni.</verse>
				<verse number="8">Za jego dni Edomici wyzwolili się spod panowania Judy i ustanowili nad sobą króla.</verse>
				<verse number="9">Wyruszył więc Joram wraz ze swoimi dowódcami i wszystkimi swoimi rydwanami. I powstał w nocy, i uderzył na Edomitów, którzy otoczyli jego i dowódców jego rydwanów.</verse>
				<verse number="10">Edomici jednak wyzwolili się spod ręki Judy i [tak jest] aż do dziś. W tym czasie również Libna wyzwoliła się spod jego ręki, dlatego że [Joram] opuścił PANA, Boga swoich ojców.</verse>
				<verse number="11">Ponadto pobudował wyżyny w górach Judy i przywiódł mieszkańców Jerozolimy do cudzołóstwa, do tego też skłonił Judę.</verse>
				<verse number="12">Wtedy przyszło do niego pismo od proroka Eliasza tej treści: Tak mówi PAN, Bóg Dawida, twego ojca: Ponieważ nie chodziłeś drogami swego ojca Jehoszafata i drogami Asy, króla Judy;</verse>
				<verse number="13">Ale chodziłeś drogą królów Izraela i przywiodłeś do cudzołóstwa Judę i mieszkańców Jerozolimy, tak jak cudzołożył dom Achaba, ponadto wymordowałeś swoich braci z domu swego ojca – lepszych od ciebie;</verse>
				<verse number="14">Oto PAN uderzy wielką plagą twój lud, twoich synów, twoje żony i cały twój majątek;</verse>
				<verse number="15">Na ciebie też [przyjdzie] ciężka choroba, choroba wnętrzności, aż z powodu choroby dzień za dniem będą wypływać twoje wnętrzności.</verse>
				<verse number="16">PAN pobudził również przeciw Joramowi ducha Filistynów i Arabów, którzy mieszkali obok Etiopczyków;</verse>
				<verse number="17">Wtargnęli oni do Judy, spustoszyli ją i zabrali cały majątek, który znajdował się w domu króla, [uprowadzili] też jego synów i jego żony, tak że nie pozostał mu żaden syn oprócz Jehoachaza, najmłodszego z jego synów.</verse>
				<verse number="18">Po tym wszystkim PAN dotknął go nieuleczalną chorobą wnętrzności.</verse>
				<verse number="19">A gdy tak mijał dzień po dniu, upłynął okres dwóch lat i wypłynęły jego wnętrzności z powodu tej choroby, i umarł w ciężkich bólach. A lud nie palił mu żadnego ognia, jak to [uczynił] dla jego ojców.</verse>
				<verse number="20">Miał trzydzieści dwa lata, kiedy zaczął królować, i królował osiem lat w Jerozolimie, a odszedł tak, że nikt go nie żałował. I został pogrzebany w mieście Dawida, ale nie w grobach królewskich.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Potem mieszkańcy Jerozolimy ustanowili Achazjasza, jego najmłodszego syna, królem na jego miejscu, gdyż wszystkich starszych [jego braci] wymordowała zgraja, która razem z Arabami wtargnęła do obozu. Tak więc [zaczął] królować Achazjasz, syn Jorama, króla Judy.</verse>
				<verse number="2">Achazjasz [miał] czterdzieści dwa lata, kiedy [zaczął] królować, i królował jeden rok w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Atalia [i była] córką Omriego.</verse>
				<verse number="3">On również kroczył drogami domu Achaba, bo jego matka radziła mu, aby postępował niegodziwie.</verse>
				<verse number="4">Czynił więc to, co złe w oczach PANA, tak jak dom Achaba. Oni bowiem na jego zgubę byli jego doradcami po śmierci ojca.</verse>
				<verse number="5">Chodził za ich radą i wyruszył z Joramem, synem Achaba, królem Izraela, na wojnę przeciw Chazaelowi, królowi Syrii, do Ramot-Gilead. Tam Syryjczycy zranili Jorama.</verse>
				<verse number="6">Wrócił więc, aby się leczyć w Jizreel z ran, które zadano mu w Rama, gdy walczył z Chazaelem, królem Syrii. Wtedy Azariasz, syn Jorama, króla Judy, przybył do Jizreel, aby odwiedzić Jorama, syna Achaba, bo był chory.</verse>
				<verse number="7">A to, że przybył do Jorama, było od Boga na zgubę Achazjasza. Kiedy bowiem przybył, wyjechał z Joramem przeciw Jehu, synowi Nimsziego, którego PAN namaścił, aby wytracić dom Achaba.</verse>
				<verse number="8">I kiedy Jehu dokonywał sądu nad domem Achaba, znalazł [niektórych] książąt Judy i synów braci Achazjasza, którzy służyli Achazjaszowi, i zabił ich.</verse>
				<verse number="9">Potem szukał Achazjasza i pojmano go, gdy ukrywał się w Samarii. Przyprowadzili go do Jehu i zabili. Potem pogrzebali go, bo mówili: To jest syn Jehoszafata, który szukał PANA całym swoim sercem. I tak już nie było [nikogo] w domu Achazjasza, kto by mógł przejąć królestwo.</verse>
				<verse number="10">Kiedy Atalia, matka Achazjasza, zobaczyła, że jej syn umarł, wstała i zgładziła całe potomstwo królewskie z domu Judy.</verse>
				<verse number="11">Ale Jehoszaba, córka króla, wzięła Joasza, syna Achazjasza, wykradła go spośród synów króla, których [potem] zabito, i ukryła go wraz z jego mamką w pokoju sypialnym. Tak to ukryła go Jehoszaba, córka króla Jorama, żona kapłana Jehojady i siostra Achazjasza, przed Atalią, aby ta go nie zabiła.</verse>
				<verse number="12">I przebywał z nimi ukryty w domu Bożym przez sześć lat, podczas gdy Atalia królowała nad ziemią.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">W roku siódmym Jehojada umocnił się i zawarł przymierze z setnikami: Azariaszem, synem Jerochama, Izmaelem, synem Jochanana, Azariaszem, synem Obeda, Maasejaszem, synem Adajasza, i Elisafatem, synem Zikriego.</verse>
				<verse number="2">Obeszli oni ziemię Judy, zebrali Lewitów ze wszystkich miast Judy oraz naczelników rodów Izraela i przybyli do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="3">Całe to zgromadzenie zawarło z królem przymierze w domu Bożym. I powiedział im: Oto syn króla będzie królował, tak jak PAN zapowiedział o synach Dawida.</verse>
				<verse number="4">Oto co macie uczynić: Trzecia część z was – kapłanów i Lewitów, którzy przychodzicie w szabat – [będzie] odźwiernymi przy bramach.</verse>
				<verse number="5">Trzecia część [będzie] w domu królewskim i trzecia część będzie w bramie fundamentu. Cały zaś lud [zostanie] w dziedzińcach domu PANA.</verse>
				<verse number="6">Niech [nikt] nie wchodzi do domu PANA prócz kapłanów i usługujących Lewitów. Oni mogą wchodzić, gdyż są poświęceni. A cały lud niech trzyma straż PANA.</verse>
				<verse number="7">Lewici otoczą króla ze wszystkich stron, każdy z bronią w ręku. Ktokolwiek wejdzie do domu, poniesie śmierć. Bądźcie przy królu, gdy będzie wchodził i gdy będzie wychodził.</verse>
				<verse number="8">I uczynili Lewici oraz cały lud Judy według wszystkiego, co rozkazał kapłan Jehojada. Każdy wziął swoich ludzi, którzy przychodzili w szabat, i tych, którzy odchodzili w szabat, bo kapłan Jehojada nie zwolnił [tych] zmian.</verse>
				<verse number="9">I kapłan Jehojada rozdał setnikom włócznie, tarcze i puklerze, które [należały do] króla Dawida, a które [znajdowały się] w domu Bożym.</verse>
				<verse number="10">Ustawił też cały lud, a każdy miał broń w ręku, od prawej strony domu aż do lewej strony domu, [przy] ołtarzu i domu, dokoła króla.</verse>
				<verse number="11">Wtedy wyprowadzili syna króla, włożyli mu koronę, [wręczyli mu] Świadectwo i ustanowili go królem. Jehojada i jego synowie namaścili go i wołali: Niech żyje król!</verse>
				<verse number="12">Kiedy Atalia usłyszała krzyk zbiegającego się ludu, który chwalił króla, przyszła do ludu do domu PANA.</verse>
				<verse number="13">A gdy spojrzała, oto król stał przy kolumnie u wejścia, a wokół króla książęta i trąby. Cały lud tej ziemi radował się i dął w trąby, także śpiewacy z instrumentami muzycznymi oraz ci, którzy kierowali śpiewem. Wtedy Atalia rozdarła swoje szaty, mówiąc: Zdrada! Zdrada!</verse>
				<verse number="14">Wówczas kapłan Jehojada rozkazał wystąpić setnikom dowodzącym wojskiem i powiedział do nich: Wyprowadźcie ją poza szeregi, a ktokolwiek pójdzie za nią, niech będzie zabity mieczem. Kapłan bowiem powiedział: Nie zabijajcie jej w domu PANA.</verse>
				<verse number="15">Pochwycili ją więc, a gdy przyszła do wejścia Bramy Końskiej przy domu królewskim, tam ją zabili.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Jehojada zawarł przymierze między nim a całym ludem i królem, aby byli ludem PANA.</verse>
				<verse number="17">Potem cały lud wszedł do domu Baala i zburzył go. Pokruszyli jego ołtarze i posągi, a Mattana, kapłana Baala, zabili przed ołtarzami.</verse>
				<verse number="18">I Jehojada ustanowił przełożonych nad domem PANA pod władzą kapłanów i Lewitów, których Dawid podzielił w domu PANA, aby z radością i pieśniami składali PANU całopalenia, jak jest napisane w Prawie Mojżesza, według rozporządzenia Dawida.</verse>
				<verse number="19">Postawił też odźwiernych przy bramach domu PANA, aby nie wchodził nikt, kto byłby w jakikolwiek sposób nieczysty.</verse>
				<verse number="20">Potem wziął setników, dostojników i przełożonych ludu oraz cały lud ziemi i wyprowadzili króla z domu PANA. Przeszli przez bramę wyższą do domu królewskiego i posadzili króla na tronie królestwa.</verse>
				<verse number="21">I radował się cały lud ziemi. A miasto zaznało pokoju, gdy Atalię zabito mieczem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Joasz [miał] siedem lat, kiedy zaczął królować, i królował czterdzieści lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Sibia, [była] z Beer-Szeby.</verse>
				<verse number="2">I Joasz czynił [to, co] dobre w oczach PANA, przez wszystkie dni kapłana Jehojady.</verse>
				<verse number="3">A Jehojada dał mu dwie żony; i spłodził synów i córki.</verse>
				<verse number="4">Potem w sercu Joasza powstał zamiar, aby odnowić dom PANA.</verse>
				<verse number="5">Zebrał więc kapłanów i Lewitów i powiedział do nich: Wyjdźcie do miast Judy i zbierajcie od całego Izraela pieniądze na coroczną naprawę domu waszego Boga. Pospieszcie się z tym. Lewici jednak nie spieszyli się.</verse>
				<verse number="6">Wówczas król wezwał najwyższego [kapłana] Jehojadę i zapytał go: Czemu nie pilnujesz Lewitów, aby przynosili z Judy i Jerozolimy ofiarę na Namiot Świadectwa [ustanowioną] przez Mojżesza, sługę PANA, i zgromadzenie Izraela?</verse>
				<verse number="7">Bezbożna Atalia i jej synowie złupili bowiem dom Boży, a wszystkie rzeczy poświęcone z domu PANA oddali Baalom.</verse>
				<verse number="8">Król więc rozkazał, aby wykonano skrzynię i umieszczono ją przed bramą domu PANA.</verse>
				<verse number="9">I ogłoszono w Judzie i Jerozolimie, aby przynoszono PANU ofiarę [nałożoną] na Izraela [przez] Mojżesza, sługę Bożego, na pustyni.</verse>
				<verse number="10">I radowali się wszyscy książęta oraz cały lud. Przynosili [ją] i rzucali do tej skrzyni, aż ją napełnili.</verse>
				<verse number="11">A kiedy Lewici przynosili skrzynię do urzędu królewskiego i gdy widzieli, że [było] już wiele pieniędzy, przychodził pisarz królewski oraz pełnomocnik najwyższego kapłana i wypróżniali skrzynię, a potem ją odnosili z powrotem na swoje miejsce. Tak czynili codziennie i zebrali bardzo dużo pieniędzy.</verse>
				<verse number="12">Król i Jehojada dawali je kierownikom robót domu PANA, a ci najmowali kamieniarzy i cieśli do naprawy domu PANA, a także kowali i brązowników – do umocnienia domu PANA.</verse>
				<verse number="13">Tak więc robotnicy pracowali i dzięki nim dzieło zostało wykonane. Doprowadzili dom Boży do właściwego stanu i umocnili go.</verse>
				<verse number="14">A gdy skończyli, przynieśli przed króla i Jehojadę resztę pieniędzy, za które sporządzono naczynia do domu PANA: naczynia do służby i składania ofiar, czasze oraz [inne] naczynia złote i srebrne. I nieustannie składali całopalenia w domu PANA przez wszystkie dni Jehojady.</verse>
				<verse number="15">Potem Jehojada zestarzał się i umarł, będąc syty dni. Miał sto trzydzieści lat, gdy umarł.</verse>
				<verse number="16">I pogrzebano go w mieście Dawida razem z królami, dlatego że czynił dobrze w Izraelu: i względem Boga, i względem jego domu.</verse>
				<verse number="17">Po śmierci Jehojady przyszli książęta Judy i pokłonili się królowi. Wtedy król ich usłuchał.</verse>
				<verse number="18">Opuścili dom PANA, Boga swoich ojców, i służyli gajom oraz posągom. Spadł więc gniew na Judę i Jerozolimę z powodu tego występku.</verse>
				<verse number="19">I posyłał do nich proroków, żeby ich nawrócić do PANA. A [choć] świadczyli przeciwko nim, nie usłuchali ich.</verse>
				<verse number="20">Wówczas Duch Boży zstąpił na Zachariasza, syna kapłana Jehojady, który stanął przed ludem i powiedział im: Tak mówi Bóg: Czemu przekraczacie przykazania PANA? Nie powodzi się wam. Skoro wy opuściliście PANA, [on] też was opuścił.</verse>
				<verse number="21">Wtedy sprzysięgli się przeciwko niemu i ukamienowali go na rozkaz króla na dziedzińcu domu PANA.</verse>
				<verse number="22">I nie pamiętał król Joasz o dobrodziejstwie, jakie wyświadczył mu jego ojciec Jehojada, ale zabił jego syna. Kiedy ten umierał, powiedział: Niech PAN [to] zobaczy i zemści się.</verse>
				<verse number="23">A po upływie roku przeciwko niemu nadciągnęło wojsko Syrii. Przybyło do Judy i Jerozolimy i wyniszczyło z ludu wszystkich książąt, a wszystkie jego łupy posłano królowi Damaszku.</verse>
				<verse number="24">Przybyło bowiem wojsko Syrii z niewielką liczbą ludzi, a PAN wydał w ich ręce bardzo liczne wojsko, dlatego że opuścili PANA, Boga swoich ojców. I tak dokonano sądu nad Joaszem.</verse>
				<verse number="25">A gdy się od niego oddalili, zostawiając go w ciężkiej chorobie, jego słudzy sprzysięgli się przeciwko niemu, z powodu krwi synów kapłana Jehojady, i zabili go na jego łożu. [Tak więc] umarł i pogrzebano go w mieście Dawida, ale nie w grobach królewskich.</verse>
				<verse number="26">A oto są ci, którzy sprzysięgli się przeciw niemu: Zabad, syn Szimeata, Ammonitki, i Jehozabad, syn Szimrit, Moabitki.</verse>
				<verse number="27">O jego synach zaś, o wielkim ciężarze nałożonym na niego i o naprawie domu Bożego, jest zapisane w księdze królewskiej. I królował jego syn Amazjasz w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Amazjasz miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował dwadzieścia dziewięć lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jehoaddan, [była] z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">I czynił to, co dobre w oczach PANA, ale niedoskonałym sercem.</verse>
				<verse number="3">I kiedy jego królestwo było utwierdzone, zabił te spośród swoich sług, które zabiły króla, jego ojca.</verse>
				<verse number="4">Ich synów jednak nie zabił. [Postąpił] tak, jak jest napisane w prawie, w Księdze Mojżesza, gdzie PAN dał nakaz, mówiąc: Nie umrą ojcowie za synów ani synowie nie umrą za ojców, ale każdy umrze za swój własny grzech.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Amazjasz zgromadził lud Judy i ustanowił nad nim dowódców nad tysiącami i setników, według ich rodów, dla całej Judy i Beniamina. Następnie policzył tych, [którzy mieli] dwadzieścia lat i więcej, a było ich trzysta tysięcy wyborowych mężczyzn gotowych do boju, uzbrojonych w dzidę i tarczę.</verse>
				<verse number="6">Najął też z Izraela sto tysięcy dzielnych wojowników za sto talentów srebra.</verse>
				<verse number="7">Lecz przybył do niego mąż Boży i powiedział: Królu, niech wojsko Izraela nie wyrusza z tobą, bo PAN nie jest z Izraelem, z nikim spośród synów Efraima.</verse>
				<verse number="8">Ale jeśli [chcesz], idź i umocnij się do bitwy, a Bóg powali cię przed wrogiem. Bóg bowiem ma moc i wspomagać, i przywieść do upadku.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Amazjasz zapytał męża Bożego: A co mam czynić ze stoma talentami, które dałem wojsku Izraela? Mąż Boży odpowiedział: PAN może ci dać o wiele więcej niż to.</verse>
				<verse number="10">Oddzielił więc Amazjasz to wojsko, które przybyło do niego z Efraima, aby wróciło do siebie. I rozgniewali się bardzo na Judę, i wrócili do siebie w wielkim gniewie.</verse>
				<verse number="11">Lecz Amazjasz umocnił się, wyprowadził swój lud i nadciągnął do Doliny Soli, i pobił dziesięć tysięcy synów Seiru.</verse>
				<verse number="12">A synowie Judy uprowadzili dziesięć tysięcy żywych, przyprowadzili ich na szczyt skały i zrzucili stamtąd, tak że się wszyscy porozbijali.</verse>
				<verse number="13">Żołnierze wojska zaś, których Amazjasz odesłał, aby nie ruszyli z nim na wojnę, wtargnęli do miast Judy, od Samarii aż do Bet-Choron. Zabili w nich trzy tysiące [ludzi] i zebrali wielką zdobycz.</verse>
				<verse number="14">Kiedy Amazjasz wrócił po porażce Edomitów, przyprowadził [ze sobą] bogów synów Seiru i postawił ich jako swoich bogów. Kłaniał się przed nimi i palił im kadzidło.</verse>
				<verse number="15">PAN więc rozgniewał się bardzo na Amazjasza i posłał do niego proroka, który mu powiedział: Czemu szukasz bogów [tego] ludu, którzy nie potrafili wyrwać swojego ludu z twojej ręki?</verse>
				<verse number="16">A gdy on do niego mówił, [król] mu powiedział: Czy wybrano cię doradcą króla? Przestań. Po co mają cię zabić? Prorok więc zaprzestał, ale dodał: Wiem, Bóg zamierza cię zniszczyć za to, że to uczyniłeś i nie posłuchałeś mojej rady.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Amazjasz, król Judy, naradził się i posłał [sługę] do Joasza, syna Jehoachaza, syna Jehu, króla Izraela, ze słowami: Przyjdź i spójrzmy sobie w oczy.</verse>
				<verse number="18">A Joasz, król Izraela, posłał do Amazjasza, króla Judy, odpowiedź: Oset w Libanie posłał do cedru w Libanie prośbę: Daj swoją córkę mojemu synowi za żonę. Wtedy przechodził dziki zwierz z Libanu i podeptał oset.</verse>
				<verse number="19">Myślisz: Oto pobiłem Edomitów – dlatego uniosło się twoje serce, by się chlubić. Siedź teraz w domu. Po co masz się narażać na nieszczęście, abyś upadł ty i Juda z tobą?</verse>
				<verse number="20">Ale Amazjasz nie posłuchał, a [było] to od Boga, aby ich wydać w ręce [wrogów] za to, że szukali bogów Edomu.</verse>
				<verse number="21">Wyruszył więc Joasz, król Izraela, i spojrzeli sobie w oczy, on i Amazjasz, król Judy, w Bet-Szemesz, które [należy do] Judy.</verse>
				<verse number="22">I Juda został rozgromiony przez Izraela, i każdy uciekał do swojego namiotu.</verse>
				<verse number="23">A Joasz, król Izraela, pojmał w Bet-Szemesz Amazjasza, króla Judy, syna Joasza, syna Jehoachaza, i przyprowadził go do Jerozolimy, gdzie zburzył mur Jerozolimy od Bramy Efraima aż do Bramy Narożnej – na czterysta łokci.</verse>
				<verse number="24">I [zabrał] całe złoto i srebro oraz wszystkie naczynia, które znajdowały się w domu Bożym u Obed-Edoma i w skarbcach domu królewskiego, a także zakładników, i wrócił do Samarii.</verse>
				<verse number="25">Amazjasz, syn Joasza, król Judy, żył jeszcze piętnaście lat po śmierci Joasza, syna Jehoachaza, króla Izraela.</verse>
				<verse number="26">A pozostałe dzieje Amazjasza, od pierwszych do ostatnich, czy nie są zapisane w księdze królów Judy i Izraela?</verse>
				<verse number="27">A od czasu, kiedy Amazjasz odwrócił się od PANA, uknuli przeciwko niemu spisek w Jerozolimie. Uciekł więc do Lakisz, lecz wysłali za nim [pościg] do Lakisz i tam go zabili.</verse>
				<verse number="28">Potem przywieźli go na koniach i pogrzebali go z jego ojcami w mieście Judy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Wtedy cały lud Judy wziął Uzjasza, który miał szesnaście lat, i ustanowił go królem w miejsce jego ojca Amazjasza.</verse>
				<verse number="2">Ten odbudował Elat i przywrócił go do Judy, kiedy król już zasnął ze swoimi ojcami.</verse>
				<verse number="3">Uzjasz miał szesnaście lat, kiedy zaczął królować, i królował pięćdziesiąt dwa lata w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jekolia, [była] z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="4">Czynił on to, co prawe w oczach PANA, według wszystkiego, co czynił jego ojciec Amazjasz.</verse>
				<verse number="5">I szukał Boga, dopóki żył Zachariasz, który miał rozeznanie w widzeniach Bożych. A przez te wszystkie dni, kiedy szukał PANA, Bóg darzył go powodzeniem.</verse>
				<verse number="6">Wyruszył do walki z Filistynami, zburzył mury Gat, Jabne i Aszdodu, a odbudował miasta w okolicy Aszdodu i [w ziemi] Filistynów.</verse>
				<verse number="7">Wspomagał go bowiem Bóg [przeciw] Filistynom i Arabom, którzy mieszkali w Gur-Baal, i przeciw Meunitom.</verse>
				<verse number="8">Ammonici dawali Uzjaszowi daniny, a [sława] jego imienia rozeszła się aż do wejścia do Egiptu, bo wielce się umocnił.</verse>
				<verse number="9">I Uzjasz zbudował wieże w Jerozolimie nad Bramą Narożną, nad Bramą Doliny i nad Narożnikiem i umocnił je.</verse>
				<verse number="10">Zbudował też wieże na pustyni i wykopał wiele studni, ponieważ miał bardzo dużo stad, zarówno w dolinach, jak i na równinach, także rolników i uprawiających winnice na górach i na Karmelu. Był bowiem rozmiłowany w uprawie ziemi.</verse>
				<verse number="11">Uzjasz miał też wojsko [gotowe] do bitwy, które wyruszało na wojnę w odliczonych oddziałach, według spisu dokonanego przez pisarza Jejela i urzędnika Maasejasza, pod nadzorem Chananiasza, [jednego] z dowódców króla.</verse>
				<verse number="12">Całkowita liczba naczelników rodów [postawionych] nad dzielnymi wojownikami wynosiła dwa tysiące sześciuset.</verse>
				<verse number="13">A pod ich rozkazami [stało] wojsko [złożone z] trzystu siedmiu tysięcy pięciuset wojowników gotowych do wojny z wielką siłą, aby wesprzeć króla przeciw wrogowi.</verse>
				<verse number="14">Uzjasz przygotował całemu wojsku tarcze, włócznie, hełmy, pancerze, łuki oraz kamienie do proc.</verse>
				<verse number="15">Sporządził w Jerozolimie machiny wojenne wymyślone przez zdolnych ludzi, aby stały na wieżach i na narożnikach w celu ciskania strzał i wielkich kamieni. Jego sława rozeszła się daleko, ponieważ doznawał cudownej pomocy, aż stał się potężny.</verse>
				<verse number="16">Ale kiedy się umocnił, uniosło się jego serce ku jego własnej zgubie. Zgrzeszył przeciw PANU, swemu Bogu, gdyż wszedł do świątyni PANA, aby palić kadzidło na ołtarzu kadzenia.</verse>
				<verse number="17">Wszedł za nim kapłan Azariasz, a z nim osiemdziesięciu kapłanów PANA, odważnych mężczyzn.</verse>
				<verse number="18">I sprzeciwili się królowi Uzjaszowi, i powiedzieli mu: Nie do ciebie, Uzjaszu, należy palenie kadzidła PANU, lecz do kapłanów, synów Aarona, którzy są poświęceni, aby palić kadzidło. Wyjdź ze świątyni. Zgrzeszyłeś bowiem i nie [przynosi ci] to chwały od PANA Boga.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Uzjasz rozgniewał się, mając w ręku kadzielnicę, by spalić kadzidło. A gdy pałał gniewem na kapłanów, pojawił się trąd na jego czole przed kapłanami w domu PANA, przy ołtarzu kadzenia.</verse>
				<verse number="20">Kiedy najwyższy kapłan Azariasz i wszyscy kapłani spojrzeli na niego, oto miał trąd na czole. Wypchnęli go więc stamtąd, a i on sam spieszył się z wyjściem, bo dotknął go PAN.</verse>
				<verse number="21">I tak król Uzjasz był trędowaty aż do dnia swojej śmierci i jako trędowaty mieszkał w domu odosobnienia. Został bowiem wyłączony z domu PANA. W tym czasie jego syn Jotam zarządzał domem królewskim i sądził lud ziemi.</verse>
				<verse number="22">A pozostałe dzieje Uzjasza, od pierwszych do ostatnich, opisał prorok Izajasz, syn Amosa.</verse>
				<verse number="23">Zasnął więc Uzjasz ze swoimi ojcami i pogrzebali go z nimi na polu grobów królewskich, gdyż mówili: Trędowaty jest. A jego syn Jotam królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Jotam miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował szesnaście lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jerusza, [była] córką Sadoka.</verse>
				<verse number="2">Czynił on [to, co] prawe w oczach PANA, według wszystkiego, co czynił jego ojciec Uzjasz, tylko nie wchodził do świątyni PANA. Ale lud [był] nadal zepsuty.</verse>
				<verse number="3">On zbudował bramę górną domu PANA i wykonał wiele prac na murach Ofelu.</verse>
				<verse number="4">Ponadto pobudował miasta w górach Judy, a w lasach pobudował zamki i wieże.</verse>
				<verse number="5">Walczył również z królem Ammonitów i pokonał ich. Synowie Ammona dali mu tego roku sto talentów srebra i dziesięć tysięcy kor pszenicy oraz dziesięć tysięcy [kor] jęczmienia. Tyle samo dali mu synowie Ammona w drugim i trzecim roku.</verse>
				<verse number="6">A tak Jotam umocnił się, gdyż przygotował swoje drogi przed PANEM, swoim Bogiem.</verse>
				<verse number="7">A pozostałe dzieje Jotama, wszystkie jego wojny i jego drogi, są zapisane w księdze królów Izraela i Judy.</verse>
				<verse number="8">Miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował szesnaście lat w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="9">Potem Jotam zasnął ze swoimi ojcami i pogrzebano go w mieście Dawida. A jego syn Achaz królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Achaz miał dwadzieścia lat, kiedy zaczął królować, i królował szesnaście lat w Jerozolimie. Nie czynił jednak tego, co prawe w oczach PANA, jak jego ojciec Dawid.</verse>
				<verse number="2">Chodził raczej drogami królów Izraela i sporządził lane posągi dla Baalów.</verse>
				<verse number="3">Palił też kadzidło w dolinie syna Hinnom i spalił swoich synów w ogniu, naśladując obrzydliwości pogan, których PAN wygnał przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="4">Składał także ofiary i palił kadzidło na wyżynach, na wzgórzach i pod każdym zielonym drzewem.</verse>
				<verse number="5">Dlatego PAN, jego Bóg, wydał go w ręce króla Syrii. Pokonali go i uprowadzili z jego [ludu] wielu więźniów, i przyprowadzili ich do Damaszku. Został też wydany w ręce króla Izraela, który zadał mu wielką klęskę.</verse>
				<verse number="6">Pekach, syn Remaliasza, zabił bowiem w Judzie jednego dnia sto dwadzieścia tysięcy samych dzielnych wojowników, ponieważ opuścili PANA, Boga swoich ojców.</verse>
				<verse number="7">I Zikri, wojownik z Efraima, zabił Maasejasza, syna króla, Azrikama, przełożonego jego domu, oraz Elkanę, zastępcę króla.</verse>
				<verse number="8">Synowie Izraela wzięli też do niewoli spośród ich braci dwieście tysięcy kobiet, synów i córek, zabrali od nich bardzo dużo łupów i uprowadzili całą zdobycz do Samarii.</verse>
				<verse number="9">A był tam prorok PANA o imieniu Obed, który wyszedł naprzeciw wojska, kiedy wracało do Samarii, i powiedział im: Oto PAN, Bóg waszych ojców, rozgniewał się na Judę i wydał ich w wasze ręce, a wy ich wymordowaliście z wściekłością, [która] dosięgła aż nieba.</verse>
				<verse number="10">A teraz chcecie jeszcze podbić lud z Judy i z Jerozolimy i uczynić z niego niewolników i niewolnice. Czy sami nie macie grzechów wobec PANA, waszego Boga?</verse>
				<verse number="11">Teraz więc posłuchajcie mnie i odeślijcie jeńców, których uprowadziliście spośród waszych braci, gdyż zapalczywość gniewu PANA wisi nad wami.</verse>
				<verse number="12">Wtedy niektórzy z naczelników spośród synów Efraima: Azariasz, syn Jochanana, Berechiasz, syn Meszillemota, Ezechiasz, syn Szalluma, i Amasa, syn Chadlaja, wystąpili przeciwko tym, którzy wracali z wojny.</verse>
				<verse number="13">I powiedzieli do nich: Nie wprowadzajcie tutaj tych jeńców, gdyż będzie to grzechem wobec PANA, którym zamierzacie nas [obciążyć], dołączając go do naszych występków. Wielki bowiem jest nasz grzech i zapalczywość gniewu [ciąży] nad Izraelem.</verse>
				<verse number="14">Wojsko więc pozostawiło jeńców i łupy przed książętami i całym zgromadzeniem.</verse>
				<verse number="15">A mężczyźni, którzy zostali wyznaczeni imiennie, wystąpili i zajęli się jeńcami: korzystając z łupów, przyodziali wszystkich nagich, ubrali ich, dali im obuwie, nakarmili ich i napoili, i namaścili, a słabych odprowadzili na osłach. Wtedy przyprowadzili ich do Jerycha, miasta palm, do ich braci. Potem wrócili do Samarii.</verse>
				<verse number="16">W tym czasie król Achaz posłał do królów Asyrii [prośbę] o pomoc.</verse>
				<verse number="17">Znowu bowiem Edomici nadciągnęli, pobili Judę i uprowadzili jeńców.</verse>
				<verse number="18">Ponadto Filistyni wtargnęli do miast na równinach i na południu Judy i zdobyli Bet-Szemesz, Ajjalon, Gederot, Soko i podległe im miejscowości oraz Timnę i Gimzo z podległymi im miejscowościami i tam zamieszkali.</verse>
				<verse number="19">PAN bowiem poniżył Judę z powodu Achaza, króla Izraela, gdyż obnażył on Judę i przewrotnie zgrzeszył wobec PANA.</verse>
				<verse number="20">I przybył do niego Tiglat-Pileser, król Asyrii, który go [raczej] ucisnął, niż wspomógł.</verse>
				<verse number="21">Bo choć Achaz wziął [skarby] z domu PANA, z domu królewskiego oraz od książąt i dał to królowi Asyrii, ten go nie wspomógł.</verse>
				<verse number="22">A w czasie największego ucisku król Achaz grzeszył jeszcze bardziej przeciwko PANU. Taki to był król Achaz.</verse>
				<verse number="23">Składał bowiem ofiary bogom z Damaszku, którzy go pokonali, i mówił: Ponieważ bogowie królów Syrii wspomagają ich, będę im składał ofiary, aby i mnie wspomagali. Ale oni stali się przyczyną upadku dla niego i całego Izraela.</verse>
				<verse number="24">Achaz zabrał naczynia z domu Bożego i pokruszył je. Zamknął też bramy domu PANA i pobudował sobie ołtarze po wszystkich zaułkach Jerozolimy.</verse>
				<verse number="25">W każdym mieście Judy ustanowił wyżyny, aby tam palono kadzidło innym bogom, i pobudził do gniewu PANA, Boga swoich ojców.</verse>
				<verse number="26">A pozostałe jego dzieje i wszystkie jego drogi, od pierwszych do ostatnich, są zapisane w księdze królów Judy i Izraela.</verse>
				<verse number="27">I Achaz zasnął ze swoimi ojcami, i pogrzebali go w mieście w Jerozolimie. Ale nie wprowadzili do grobów królów Izraela. A Ezechiasz, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Ezechiasz miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował dwadzieścia dziewięć lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Abijja, [była] córką Zachariasza.</verse>
				<verse number="2">A czynił to, co prawe w oczach PANA, według wszystkiego, co czynił jego ojciec Dawid.</verse>
				<verse number="3">On to w pierwszym roku swego panowania, w pierwszym miesiącu, otworzył bramy domu PANA i naprawił je.</verse>
				<verse number="4">Przyprowadził kapłanów i Lewitów, zgromadził ich na ulicy wschodniej;</verse>
				<verse number="5">I powiedział do nich: Słuchajcie mnie, Lewici! Poświęćcie się teraz, poświęćcie też i dom PANA, Boga waszych ojców, i usuńcie plugastwo ze świątyni.</verse>
				<verse number="6">Nasi ojcowie bowiem zgrzeszyli i czynili to, co złe w oczach PANA, naszego Boga. Opuścili go, odwrócili swoje oblicze od przybytku PANA i odwrócili się [do niego] tyłem.</verse>
				<verse number="7">Zamknęli też bramy przedsionka, pogasili lampy, nie palili kadzidła ani nie składali Bogu Izraela ofiar całopalnych w świątyni.</verse>
				<verse number="8">Dlatego gniew PANA [spadł] na Judę i Jerozolimę i [PAN] wydał ich na rozproszenie, na zdumienie i na pośmiewisko, jak sami widzicie swoimi oczami.</verse>
				<verse number="9">Oto bowiem z tego powodu nasi ojcowie polegli od miecza, a naszych synów, [nasze] córki i żony uprowadzono do niewoli.</verse>
				<verse number="10">Teraz więc postanowiłem zawrzeć przymierze z PANEM, Bogiem Izraela, aby odwrócił od nas zapalczywość swojego gniewu.</verse>
				<verse number="11">Moi synowie, nie bądźcie już niedbali, gdyż PAN wybrał was, abyście stali przed nim i służyli mu, abyście byli jego sługami i palili kadzidło.</verse>
				<verse number="12">Powstali więc Lewici: Machat, syn Amasaja, Joel, syn Azariasza, z synów Kehata; a z synów Merariego: Kisz, syn Abdiego, i Azariasz, syn Jehallela; a z Gerszonitów: Joach, syn Zimmy, i Eden, syn Joacha;</verse>
				<verse number="13">Z synów Elisafana: Szimri i Jejel; z synów Asafa: Zachariasz i Mattaniasz;</verse>
				<verse number="14">Z synów Hemana: Jechiel i Szimei; z synów Jedutuna: Szemajasz i Uzziel.</verse>
				<verse number="15">I zgromadzili swoich braci, poświęcili się i przyszli zgodnie z rozkazem króla [oraz] ze słowami PANA, aby oczyścić dom PANA.</verse>
				<verse number="16">Wtedy kapłani weszli do wnętrza domu PANA, aby [go] oczyścić, i wynieśli na dziedziniec domu PANA wszelkie plugastwo, które znaleźli w świątyni PANA. Następnie Lewici zabierali to i wynosili precz do potoku Cedron.</verse>
				<verse number="17">Zaczęli poświęcenie w pierwszym [dniu] pierwszego miesiąca, a ósmego dnia tego miesiąca weszli do przedsionka PANA. Poświęcali dom PANA przez osiem dni i dokończyli szesnastego dnia pierwszego miesiąca.</verse>
				<verse number="18">Potem poszli do króla Ezechiasza i powiedzieli: Oczyściliśmy cały dom PANA, ołtarz całopalenia i wszystkie jego przedmioty, stół pokładny i wszystkie jego naczynia.</verse>
				<verse number="19">Wszystkie też naczynia, które król Achaz odrzucił podczas swojego panowania, kiedy zgrzeszył, przygotowaliśmy i poświęciliśmy, a oto są przed ołtarzem PANA.</verse>
				<verse number="20">Wstał więc król Ezechiasz o poranku, zgromadził naczelników miasta i poszedł do domu PANA.</verse>
				<verse number="21">I przyprowadzono [mu] siedem cielców, siedem baranów, siedem jagniąt i siedem kozłów na ofiarę za grzech, za królestwo, za świątynię i za Judę. I rozkazał kapłanom, synom Aarona, by złożyli [je] na ołtarzu PANA.</verse>
				<verse number="22">Zabito więc woły, a kapłani wzięli krew i pokropili ołtarz. Zabili też barany i pokropili ołtarz ich krwią. Zabili także jagnięta i pokropili ołtarz [ich] krwią.</verse>
				<verse number="23">Następnie przyprowadzili przed króla i zgromadzenie kozły na ofiarę za grzech, a oni włożyli na nie swoje ręce.</verse>
				<verse number="24">Potem kapłani je zabili i dokonali na ołtarzu oczyszczenia ich krwią na przebłaganie za całego Izraela. Król bowiem rozkazał złożyć całopalenie i ofiarę za grzech za całego Izraela.</verse>
				<verse number="25">Postawił też Lewitów w domu PANA z cymbałami, cytrami i harfami, według rozkazu Dawida, Gada, widzącego króla, oraz proroka Natana, gdyż był to rozkaz PANA przez jego proroków.</verse>
				<verse number="26">Stanęli więc Lewici z instrumentami Dawida, a kapłani z trąbami.</verse>
				<verse number="27">I Ezechiasz rozkazał złożyć całopalenie na ołtarzu. A gdy rozpoczęło się całopalenie, zaczęto też śpiewać PANU przy dźwiękach trąb i instrumentów Dawida, króla Izraela.</verse>
				<verse number="28">Wtedy całe zgromadzenie oddało pokłon, śpiewacy śpiewali i trębacze trąbili. To wszystko [trwało] aż do końca całopalenia.</verse>
				<verse number="29">A gdy skończyło się całopalenie, król oraz wszyscy, którzy z nim byli, uklękli i oddali pokłon.</verse>
				<verse number="30">Wówczas król Ezechiasz i książęta rozkazali Lewitom, by wysławiali PANA słowami Dawida i Asafa widzącego. I wysławiali z wielką radością, kłaniali się i oddali pokłon.</verse>
				<verse number="31">Potem Ezechiasz powiedział: Teraz poświęciliście się PANU. Przystąpcie i przyprowadźcie ofiary pojednawcze i dziękczynne do domu PANA. Zgromadzenie przyprowadziło więc ofiary pojednawcze i dziękczynne, a każdy, kto pragnął – ofiary na całopalenie.</verse>
				<verse number="32">Liczba ofiar na całopalenie, które przyprowadziło zgromadzenie, wynosiła siedemdziesiąt wołów, sto baranów i dwieście jagniąt – wszystko to na całopalenie dla PANA.</verse>
				<verse number="33">Jako dary poświęconych [było]: sześćset wołów i trzy tysiące owiec.</verse>
				<verse number="34">Lecz kapłanów było zbyt mało i nie zdołali obedrzeć ze skóry wszystkich ofiar całopalnych. Pomagali im więc ich bracia Lewici, dopóki nie dokończyli tej pracy i dopóki nie poświęcili się inni kapłani. Lewici bowiem bardziej ochotnie poświęcili się niż kapłani.</verse>
				<verse number="35">Ponadto [było] też wiele ofiar całopalnych, z tłuszczem ofiar pojednawczych i z ofiarami z płynów na każde całopalenie. Tak została ustawiona służba w domu PANA.</verse>
				<verse number="36">I Ezechiasz wraz z całym ludem radował się z tego, co Bóg przygotował ludowi, gdyż ta rzecz stała się nieoczekiwanie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Potem Ezechiasz rozesłał [posłańców] do całego Izraela i Judy, a do Efraima i Manassesa napisał także listy, aby przybyli do domu PANA w Jerozolimie i obchodzili święto Paschy dla PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="2">Król bowiem postanowił wraz z książętami i całym zgromadzeniem w Jerozolimie, aby obchodzić święto Paschy w drugim miesiącu;</verse>
				<verse number="3">Gdyż nie mogli [go] obchodzić w owym czasie, ponieważ liczba poświęconych kapłanów nie była wystarczająca, a i lud nie zgromadził się jeszcze w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="4">Sprawa ta podobała się królowi i całemu zgromadzeniu.</verse>
				<verse number="5">Postanowili więc ogłosić w całym Izraelu, od Beer-Szeby aż do Dan, aby przybyto do Jerozolimy obchodzić święto Paschy dla PANA, Boga Izraela. Już dawno bowiem [go] nie obchodzili, jak to było przepisane.</verse>
				<verse number="6">Ruszyli więc posłańcy z listami od króla i od jego książąt po całym Izraelu i Judzie, zgodnie z rozkazem króla, mówiąc: Synowie Izraela! Powróćcie do PANA, Boga Abrahama, Izaaka i Izraela, a on powróci do ostatków, które spośród was ocalały z rąk królów Asyrii.</verse>
				<verse number="7">I nie bądźcie jak wasi ojcowie i jak wasi bracia, którzy zgrzeszyli przeciwko PANU, Bogu swoich ojców, który wydał ich na spustoszenie, jak to sami widzicie.</verse>
				<verse number="8">Teraz więc nie zatwardzajcie waszego karku, jak wasi ojcowie. Poddajcie się PANU, przyjdźcie do jego świątyni, którą poświęcił na wieki, i służcie PANU, waszemu Bogu, a odstąpi od was zapalczywość jego gniewu.</verse>
				<verse number="9">Jeśli bowiem powrócicie do PANA, wasi bracia i synowie otrzymają miłosierdzie u tych, którzy uprowadzili ich w niewolę, tak że powrócą do tej ziemi, bo PAN, wasz Bóg, jest łaskawy i miłosierny i nie odwróci od was swojego oblicza, jeśli powrócicie do niego.</verse>
				<verse number="10">A gdy posłańcy chodzili od miasta do miasta przez ziemię Efraima i Manassesa aż do Zebulona, naśmiewano się z nich i szydzono.</verse>
				<verse number="11">[Niektórzy] jednak z Aszera, Manassesa i Zebulona ukorzyli się i przyszli do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="12">W Judzie też działała ręka Boża, dając im jedno serce, aby wypełnili rozkaz króla i książąt, według słowa PANA.</verse>
				<verse number="13">I zebrało się w Jerozolimie wielu ludzi, aby obchodzić w drugim miesiącu Święto Przaśników. [Było to] niezmiernie wielkie zgromadzenie.</verse>
				<verse number="14">Wtedy powstali i usunęli ołtarze, które były w Jerozolimie, wszystkie też ołtarze, na których palono kadzidło, usunęli i wrzucili do potoku Cedron.</verse>
				<verse number="15">Potem zabili baranka paschalnego czternastego dnia, w drugim miesiącu. A kapłani i Lewici, będąc zawstydzeni, poświęcili się i przyprowadzili całopalenia do domu PANA.</verse>
				<verse number="16">I stali na swoich miejscach według swego urzędu i według prawa Mojżesza, męża Bożego. Kapłani kropili krwią, [którą brali] z rąk Lewitów.</verse>
				<verse number="17">Wielu bowiem [było] w zgromadzeniu, którzy [jeszcze] się nie poświęcili, dlatego Lewici ofiarowali baranki paschalne za każdego nieczystego, aby go poświęcić PANU.</verse>
				<verse number="18">Bo wielka liczba tego ludu, [zwłaszcza] wielu z Efraima, Manassesa, Issachara i Zebulona, nie była oczyszczona i jedli baranka paschalnego niezgodnie z przepisami. Lecz Ezechiasz modlił się za nich, mówiąc: Niech dobrotliwy PAN przebaczy każdemu;</verse>
				<verse number="19">Kto przygotował swoje serce, aby szukać Boga, PANA Boga swoich ojców, choćby [nie był oczyszczony] według oczyszczenia świątyni.</verse>
				<verse number="20">I PAN wysłuchał Ezechiasza, i uzdrowił lud.</verse>
				<verse number="21">Tak więc synowie Izraela, którzy byli w Jerozolimie, obchodzili Święto Przaśników przez siedem dni z wielką radością. A Lewici i kapłani wysławiali PANA każdego dnia, [śpiewając] PANU przy głośnych instrumentach.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Ezechiasz przemówił łaskawie do wszystkich Lewitów, którzy wykazywali dobre rozeznanie [w sprawach] PANA. I jedli przez siedem dni tego święta, składając ofiary pojednawcze i wyznając [grzechy] PANU, Bogu swoich ojców.</verse>
				<verse number="23">Potem całe zgromadzenie postanowiło obchodzić [święto] przez drugie siedem dni. Obchodzili więc [święto] z radością przez kolejne siedem dni.</verse>
				<verse number="24">Ezechiasz bowiem, król Judy, dał zgromadzeniu tysiąc cielców i siedem tysięcy owiec, a książęta dali zgromadzeniu tysiąc cielców i dziesięć tysięcy owiec. I poświęciło się bardzo wielu kapłanów.</verse>
				<verse number="25">Tak więc radowało się całe zgromadzenie Judy, kapłani, Lewici oraz całe zgromadzenie, które przybyło z Izraela, a także przybysze, którzy przyszli z ziemi Izraela, i ci, którzy mieszkali w Judzie.</verse>
				<verse number="26">I panowała wielka radość w Jerozolimie, gdyż od czasów Salomona, syna Dawida, króla Izraela, nic podobnego nie wydarzyło się w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="27">Potem powstali kapłani i Lewici i błogosławili ludowi. A ich głos został wysłuchany i ich modlitwa dotarła do świętego przybytku [PANA], do nieba.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">A gdy to wszystko się zakończyło, cały lud Izraela, który tam się znajdował, wyruszył do miast Judy i potłukł posągi, wyciął gaje, i zburzył do szczętu wyżyny oraz ołtarze w całej Judzie i Beniaminie, w Efraimie i Manassesie. Potem wszyscy synowie Izraela wrócili, każdy do swojej posiadłości [i] do swego miasta.</verse>
				<verse number="2">I Ezechiasz ustanowił zmiany kapłanów i Lewitów według ich podziałów, każdego według jego służby, kapłanów i Lewitów do [składania] całopaleń i ofiar pojednawczych, aby służyli i dziękowali PANU, a także wysławiali go w bramach [jego] obozu.</verse>
				<verse number="3">Przeznaczył także część z majątku królewskiego na całopalenia poranne i wieczorne, na całopalenia w szabaty, nów księżyca i w uroczyste święta, jak to napisane jest w Prawie PANA.</verse>
				<verse number="4">Rozkazał też ludowi mieszkającemu w Jerozolimie, aby oddawał należny dział kapłanom i Lewitom, aby mogli wytrwać w prawie PANA.</verse>
				<verse number="5">A gdy ten rozkaz rozszedł się, synowie Izraela przynieśli pod dostatkiem pierwocin zboża, moszczu, oliwy, miodu oraz wszelkich płodów rolnych, przynieśli także obfite dziesięciny ze wszystkiego.</verse>
				<verse number="6">Ponadto synowie Izraela i Judy, którzy mieszkali w miastach Judy, również przynieśli dziesięcinę z wołów i owiec oraz dziesięcinę z rzeczy świętych poświęconych PANU, ich Bogu, i składali to wszystko na stosy.</verse>
				<verse number="7">W trzecim miesiącu rozpoczęli układać te stosy, a w siódmym miesiącu zakończyli.</verse>
				<verse number="8">Kiedy przyszedł Ezechiasz wraz z książętami i zobaczyli te stosy, błogosławili PANU i jego ludowi Izraelowi.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Ezechiasz wypytywał kapłanów i Lewitów o te stosy.</verse>
				<verse number="10">Odpowiedział mu Azariasz, najwyższy kapłan z domu Sadoka: Kiedy zaczęto przynosić te ofiary do domu PANA, jedliśmy i nasyciliśmy się, a jeszcze wiele pozostało, gdyż PAN błogosławił swojemu ludowi, a pozostało tego wiele.</verse>
				<verse number="11">Rozkazał więc Ezechiasz, aby przygotowano spichlerze w domu PANA. I przygotowano je;</verse>
				<verse number="12">I złożono tam wiernie ofiary, dziesięciny i rzeczy poświęcone. Przełożonym nad nimi był Konaniasz, Lewita, a jego brat Szimei [był] drugi.</verse>
				<verse number="13">A Jechiel, Azariasz, Nachat, Asahel, Jerimot, Jozabad, Eliel, Ismakiasz, Machat i Benajasz [byli] nadzorcami pod kierunkiem Konaniasza i jego brata Szimejego, zgodnie z rozkazem króla Ezechiasza i Azariasza, przełożonego domu Bożego.</verse>
				<verse number="14">Kore, syn Jimny, Lewita, odźwierny [przy bramie] wschodniej, czuwał nad dobrowolnymi ofiarami dla Boga, rozdzielał ofiary PANA i rzeczy najświętsze.</verse>
				<verse number="15">Jego pomocnikami [byli]: Eden, Miniamin, Jeszua, Szemejasz, Amariasz i Szekaniasz, w miastach kapłanów, aby wiernie rozdawać [zaopatrzenie] swoim braciom według ich zmian, zarówno wielkiemu, jak i małemu;</verse>
				<verse number="16">A także mężczyznom z ich rodowodu w wieku od trzech lat wzwyż, każdemu wchodzącemu do domu PANA, dzienny dział za ich służbę, według ich obowiązków i zmian;</verse>
				<verse number="17">Zarówno tym, którzy spośród rodowodu kapłańskiego byli policzeni według ich rodów, jak i Lewitom od dwudziestego roku życia wzwyż, według ich obowiązków i zmian;</verse>
				<verse number="18">Oraz wszystkim dzieciom, żonom, synom i córkom z ich rodu, [wśród] całego zgromadzenia. Oni bowiem, pełniąc swój urząd, poświęcali się w świętości.</verse>
				<verse number="19">Także i synom Aarona, kapłanom [mieszkającym] na polach pastwisk ich miast, we wszystkich miastach, tym mężczyznom, wyznaczonym imiennie, aby oddano należny dział wszystkim mężczyznom spośród kapłanów oraz wszystkim spisanym według rodowodów spośród Lewitów.</verse>
				<verse number="20">Tak Ezechiasz uczynił w całej Judzie i czynił [to, co] dobre i prawe, i prawdziwe przed PANEM, swoim Bogiem.</verse>
				<verse number="21">W każdej sprawie, którą rozpoczął w służbie domu Bożego, w prawie i przykazaniach, by szukać swojego Boga, czynił [wszystko] z całego serca, i szczęściło mu się.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">Po tych sprawach oraz ich ustanowieniu nadciągnął Sennacheryb, król Asyrii, wkroczył do Judy, rozbił obóz naprzeciwko warownych miast i zamierzał je zdobyć dla siebie.</verse>
				<verse number="2">Gdy Ezechiasz zobaczył, że nadciągnął Sennacheryb i że ma zamiar walczyć przeciw Jerozolimie;</verse>
				<verse number="3">Naradzał się ze swoimi książętami i wojownikami, aby zatkać źródła wód, które [były] za miastem, a oni pomogli mu.</verse>
				<verse number="4">Zebrał się więc wielki lud, który zatkał wszystkie źródła oraz potok płynący przez środek ziemi, mówiąc: Czemu nadciągający królowie Asyrii mieliby znaleźć tak wiele wody?</verse>
				<verse number="5">Pokrzepił się i odbudował cały zburzony mur, wznosząc go aż do wież, do tego drugi zewnętrzny mur. Umocnił także Millo w mieście Dawida i sporządził wiele włóczni oraz tarcz.</verse>
				<verse number="6">Ustanowił też dowódców wojska nad ludem, których zgromadził przy sobie na placu bramy miejskiej, i mówił do nich łagodnie:</verse>
				<verse number="7">Umacniajcie się i bądźcie mężni, nie bójcie się ani nie lękajcie widoku króla Asyrii ani widoku całego mnóstwa, które jest z nim. Więcej bowiem jest z nami aniżeli z nim.</verse>
				<verse number="8">Z nim jest ramię cielesne, lecz z nami jest PAN, nasz Bóg, aby nam pomóc, ratować [nas] i prowadzić nasze wojny. Lud więc zaufał słowom Ezechiasza, króla Judy.</verse>
				<verse number="9">Potem Sennacheryb, król Asyrii, podczas gdy zdobywał Lakisz wraz z całym swoim wojskiem, posłał swoje sługi do Jerozolimy, do Ezechiasza, króla Judy, oraz do wszystkich z Judy, którzy byli w Jerozolimie, aby oznajmić:</verse>
				<verse number="10">Tak mówi Sennacheryb, król Asyrii: W czym pokładacie swoją ufność, że pozostajecie w oblężonej Jerozolimie?</verse>
				<verse number="11">Czy Ezechiasz nie zwodzi was, abyście wydali siebie na śmierć z głodu i pragnienia, mówiąc: PAN, nasz Bóg, wybawi nas z ręki króla Asyrii?</verse>
				<verse number="12">Czy to nie ten Ezechiasz zniósł jego wyżyny i ołtarze, po czym rozkazał Judzie i Jerozolimie: Przed jednym tylko ołtarzem będziecie oddawać pokłon i na nim palić kadzidło?</verse>
				<verse number="13">Czy nie wiecie, co ja i moi ojcowie uczyniliśmy wszystkim ludom [innych] ziem? Czyż bogowie narodów tych ziem mogli w jakiś sposób wyrwać ich ziemie z mojej ręki?</verse>
				<verse number="14">Kto spośród wszystkich bogów tych narodów, które moi ojcowie wytracili, mógł wybawić swój lud z mojej ręki, aby [też] wasz Bóg mógł wyrwać was z mojej ręki?</verse>
				<verse number="15">Teraz więc nie dajcie się zwodzić Ezechiaszowi i niech was nie łudzi w ten sposób ani mu nie wierzcie, gdyż żaden bóg spośród wszystkich narodów i królestw nie mógł wyrwać swego ludu z mojej ręki i z ręki moich ojców. Tym bardziej wasz Bóg nie wyrwie was z mojej ręki!</verse>
				<verse number="16">Jego słudzy jeszcze [więcej] mówili przeciw PANU Bogu i przeciwko jego słudze Ezechiaszowi.</verse>
				<verse number="17">Napisał też listy, aby znieważać PANA, Boga Izraela, mówiąc przeciwko niemu tymi słowami: Jak bogowie narodów innych ziemi nie wyrwali swego ludu z mojej ręki, tak Bóg Ezechiasza nie wyrwie swego ludu z mojej ręki.</verse>
				<verse number="18">Potem wołali donośnym głosem w języku hebrajskim do ludu Jerozolimy, który [był] na murze, aby go przestraszyć i przerazić, i [tak] zdobyć miasto.</verse>
				<verse number="19">A mówili o Bogu Jerozolimy jak o bogach narodów ziemi, którzy [są] dziełem rąk ludzkich.</verse>
				<verse number="20">Z tego powodu król Ezechiasz i prorok Izajasz, syn Amosa, modlili się i wołali do nieba.</verse>
				<verse number="21">I PAN posłał Anioła, który wytracił wszystkich dzielnych wojowników, dowódców i naczelników w obozie króla Asyrii. Okryty wstydem, wrócił on do swojej ziemi. A gdy wszedł do domu swojego boga, ci, którzy wyszli z jego bioder, zabili go tam mieczem.</verse>
				<verse number="22">Tak więc PAN wybawił Ezechiasza i mieszkańców Jerozolimy z rąk Sennacheryba, króla Asyrii, i z rąk wszystkich innych [wrogów], i zapewnił im pokój ze wszystkich stron.</verse>
				<verse number="23">Wtedy wielu przynosiło PANU ofiary do Jerozolimy oraz kosztowne dary dla Ezechiasza, króla Judy. A od tego czasu był wielce poważany w oczach wszystkich narodów.</verse>
				<verse number="24">W tych dniach Ezechiasz śmiertelnie zachorował. Modlił się do PANA, a on przemówił do niego i dał mu znak.</verse>
				<verse number="25">Ezechiasz jednak nie odwdzięczył się za dobrodziejstwa, [które zostały] mu wyświadczone, gdyż jego serce uniosło się pychą. Dlatego powstał gniew przeciw niemu i przeciw Judzie oraz Jerozolimie.</verse>
				<verse number="26">Ale Ezechiasz ukorzył się za wyniosłość swojego serca – on i mieszkańcy Jerozolimy – i nie spadł na nich gniew PANA za dni Ezechiasza.</verse>
				<verse number="27">Ezechiasz posiadał bardzo dużo bogactwa i wielką sławę. Uczynił sobie skarbce na srebro i złoto, drogie kamienie, wonności, tarcze oraz wszelkie kosztowne przedmioty.</verse>
				<verse number="28">[Miał] też spichlerze na zbiory zboża, wina i oliwy, obory dla wszelkiego gatunku bydła i zagrody dla trzód.</verse>
				<verse number="29">Pobudował sobie miasta i [miał] liczne stada owiec i wołów, gdyż Bóg dał mu wielki majątek.</verse>
				<verse number="30">To właśnie Ezechiasz zatkał źródło wód w górnym Gichonie i przeprowadził je dołem po zachodniej stronie miasta Dawida. I powodziło się Ezechiaszowi we wszystkich jego działaniach.</verse>
				<verse number="31">Jednak z powodu posłów książąt Babilonu wysłanych do niego, aby dowiedzieć się o znaku, który się wydarzył w ziemi, opuścił go Bóg, aby wystawić go na próbę i poznać wszystko, [co było] w jego sercu.</verse>
				<verse number="32">Ale pozostałe dzieje Ezechiasza i jego życzliwość są zapisane w widzeniu proroka Izajasza, syna Amosa, i w księdze królów Judy i Izraela.</verse>
				<verse number="33">I Ezechiasz zasnął ze swoimi ojcami, i został pogrzebany w najlepszych grobach synów Dawida. A po śmierci cała Juda oraz mieszkańcy Jerozolimy złożyli mu hołd. I jego syn Manasses królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Manasses miał dwanaście lat, kiedy zaczął królować, i królował pięćdziesiąt pięć lat w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co złe w oczach PANA, według obrzydliwości tych narodów, które PAN wypędził przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="3">Odbudował bowiem wyżyny, które zburzył jego ojciec Ezechiasz, wznosił ołtarze dla Baalów, posadził gaje i oddawał pokłon całemu zastępowi nieba, i służył im.</verse>
				<verse number="4">Zbudował też ołtarze w domu PANA, o którym PAN powiedział: W Jerozolimie będzie moje imię na wieki.</verse>
				<verse number="5">Ponadto zbudował ołtarze całemu zastępowi nieba w obydwu dziedzińcach domu PANA.</verse>
				<verse number="6">Przeprowadził swoich synów przez ogień w dolinie syna Hinnom. Uprawiał wróżbiarstwo, czary i magię, ustanowił czarowników i czarnoksiężników. Bardzo dużo złego czynił w oczach PANA, pobudzając go do gniewu.</verse>
				<verse number="7">Postawił też posąg rzeźbiony, który wykonał, w domu Bożym, o którym Bóg powiedział do Dawida i do jego syna Salomona: W tym domu i w Jerozolimie, które wybrałem spośród wszystkich pokoleń Izraela, umieszczę swoje imię na wieki;</verse>
				<verse number="8">A już nie dopuszczę, by noga Izraela opuściła ziemię, którą przeznaczyłem waszym ojcom, jeśli tylko pilnie będą przestrzegali wszystkiego, co im nakazałem, [według] całego prawa, nakazów i ustaw [przekazanych] przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="9">Manasses zwiódł Judę i mieszkańców Jerozolimy tak, że postępowali gorzej niż narody, które PAN wytracił przed synami Izraela.</verse>
				<verse number="10">[Chociaż] bowiem PAN mówił do Manassesa i do jego ludu, oni nie słuchali.</verse>
				<verse number="11">Dlatego PAN sprowadził na nich dowódców wojska króla Asyrii, którzy pojmali Manassesa spośród cierni, zakuli go w łańcuchy i zaprowadzili do Babilonu.</verse>
				<verse number="12">Kiedy znalazł się w ucisku, modlił się do PANA, swego Boga, i bardzo się ukorzył przed Bogiem swoich ojców;</verse>
				<verse number="13">I modlił się do niego. A on dał się przebłagać, wysłuchał jego modlitwy i przywrócił go do Jerozolimy, do jego królestwa. Wtedy Manasses uznał, że PAN [jest] Bogiem.</verse>
				<verse number="14">Potem zbudował zewnętrzny mur miasta Dawida, na zachód w kierunku Gichonu, w dolinie, aż do wejścia do Bramy Rybnej, otoczył [nim] Ofel i wzniósł go bardzo wysoko. Ustanowił też dowódców we wszystkich warownych miastach Judy.</verse>
				<verse number="15">Usunął również cudzych bogów i posąg z domu PANA oraz wszystkie ołtarze, które zbudował na górze domu PANA i w Jerozolimie, następnie wyrzucił poza miasto.</verse>
				<verse number="16">Odnowił ołtarz PANA i złożył na nim ofiary pojednawcze i dziękczynne, a nakazał Judzie służyć PANU, Bogu Izraela.</verse>
				<verse number="17">Lud jednak jeszcze składał ofiary na wyżynach, ale tylko PANU, swemu Bogu.</verse>
				<verse number="18">A pozostałe dzieje Manassesa, jego modlitwa do swojego Boga i słowa widzących, którzy przemawiali do niego w imię PANA, Boga Izraela, [są zapisane] w księdze królów Izraela.</verse>
				<verse number="19">Jego modlitwa, to, [jak] został wysłuchany, każdy jego grzech, [każde] przewinienie oraz miejsca, na których zbudował wyżyny i wystawił gaje i posągi, zanim się ukorzył, są zapisane w księgach widzących.</verse>
				<verse number="20">Potem Manasses zasnął ze swoimi ojcami i pogrzebano go w jego domu, a jego syn Amon królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="21">Amon miał dwadzieścia dwa lata, kiedy zaczął królować, i królował dwa lata w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="22">I czynił to, co złe w oczach PANA, tak jak czynił jego ojciec Manasses. Amon bowiem składał ofiary wszystkim posągom, które sporządził jego ojciec Manasses, i służył im.</verse>
				<verse number="23">A nie ukorzył się przed PANEM, tak jak ukorzył się jego ojciec Manasses. Przeciwnie, Amon grzeszył coraz bardziej.</verse>
				<verse number="24">I jego słudzy sprzysięgli się przeciwko niemu, i zabili go w jego domu.</verse>
				<verse number="25">Ale lud tej ziemi zabił wszystkich, którzy sprzysięgli się przeciw królowi Amonowi, a potem ustanowił jego syna Jozjasza królem w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Jozjasz miał osiem lat, kiedy zaczął królować, i królował trzydzieści jeden lat w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co prawe w oczach PANA, chodząc drogami swego ojca Dawida, i nie zbaczał [z nich] ani na prawo, ani na lewo.</verse>
				<verse number="3">Bo w ósmym roku swojego królowania, gdy był jeszcze chłopcem, zaczął szukać Boga swego ojca Dawida, a w dwunastym roku zaczął oczyszczać Judę i Jerozolimę z wyżyn, gajów, rzeźbionych i odlewanych posągów.</verse>
				<verse number="4">Na jego oczach zburzono ołtarze Baalów i ściął posągi słoneczne umieszczone wysoko nad nimi. Także gaje oraz rzeźbione i odlewane posągi pokruszył i starł, a ich [pył] rozsypał po grobach tych, którzy im składali ofiary.</verse>
				<verse number="5">Kości kapłanów spalił na ich ołtarzach i oczyścił Judę i Jerozolimę.</verse>
				<verse number="6">Podobnie czynił w miastach Manassesa, Efraima i Symeona, aż do Neftalego, wszędzie dokoła za pomocą kilofów.</verse>
				<verse number="7">A kiedy zburzył ołtarze i gaje, starł posągi na proch i ściął wszystkie posągi słoneczne w całej ziemi Izraela, wtedy wrócił do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="8">A w osiemnastym roku swego panowania, po oczyszczeniu ziemi i domu [PANA], posłał Szafana, syna Azaliasza, Maasejasza, namiestnika miasta, oraz Joacha, syna Joachaza, kronikarza, aby naprawili dom PANA, jego Boga.</verse>
				<verse number="9">Kiedy przybyli do najwyższego kapłana Chilkiasza, oddali pieniądze przyniesione do domu Bożego – które Lewici, stróże bram, zebrali [od] synów Manassesa i Efraima, od całej reszty Izraela i od całej Judy i Beniamina – po czym wrócili do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="10">I oddali [je] w ręce rzemieślników, którzy mieli nadzór nad pracami w domu PANA, a oni je wypłacili robotnikom, którzy pracowali w domu PANA, naprawiając i umacniając dom.</verse>
				<verse number="11">Wypłacili je cieślom i murarzom na zakup kamienia ciosanego i drzewa na wiązania i na podłogi domów, które zniszczyli królowie Judy.</verse>
				<verse number="12">Ci mężczyźni wykonywali tę pracę wiernie. Ich przełożonymi [byli]: Jachat i Obadiasz, Lewici, z synów Merariego, oraz Zachariasz i Meszullam, z synów Kehata, aby kierowali pracami, oraz każdy Lewita, który umiał grać na instrumentach muzycznych.</verse>
				<verse number="13">Postawieni byli też nad tymi, którzy nosili ciężary, i nadzorowali robotników przy każdej pracy, a spośród Lewitów [byli] pisarze, dozorcy i odźwierni.</verse>
				<verse number="14">A gdy wynoszono pieniądze przyniesione do domu PANA, kapłan Chilkiasz znalazł księgę Prawa PANA, [przekazaną] przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Chilkiasz powiedział do pisarza Szafana: Znalazłem księgę Prawa w domu PANA. I Chilkiasz dał księgę Szafanowi.</verse>
				<verse number="16">Szafan zaniósł księgę królowi i zdał mu sprawę, mówiąc: Twoi słudzy wykonują wszystko, co im poleciłeś;</verse>
				<verse number="17">Zebrali bowiem pieniądze, które znajdowały się w domu PANA, i oddali je do rąk nadzorców i robotników.</verse>
				<verse number="18">Ponadto pisarz Szafan powiedział królowi: Kapłan Chilkiasz dał mi księgę. I czytał ją Szafan przed królem.</verse>
				<verse number="19">A gdy król usłyszał słowa prawa, rozdarł swoje szaty.</verse>
				<verse number="20">Potem król rozkazał Chilkiaszowi, synowi Szafana, Achikamowi, synowi Micheasza, Abdonowi, a także pisarzowi Szafanowi oraz słudze króla Asajaszowi:</verse>
				<verse number="21">Idźcie, poradźcie się PANA co do mnie i co do reszty [ludu] w Izraelu i Judzie w związku ze słowami tej księgi, którą znaleziono. Wielki bowiem jest gniew PANA, który został wylany na nas za to, że nasi ojcowie nie strzegli słowa PANA, aby czynić wszystko, co jest napisane w tej księdze.</verse>
				<verse number="22">Tak więc poszedł Chilkiasz wraz z tymi, którzy byli przy królu, do prorokini Chuldy, żony Szalluma, syna Tikwy, syna Chasry, strażnika szat – mieszkała ona w Jerozolimie, po drugiej stronie [miasta] – i opowiedzieli jej [o tej sprawie].</verse>
				<verse number="23">Ona zaś powiedziała im: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Powiedzcie mężczyźnie, który was posłał do mnie:</verse>
				<verse number="24">Tak mówi PAN: Oto sprowadzę nieszczęście na to miejsce i na jego mieszkańców, wszystkie przekleństwa zapisane w tej księdze, którą czytali przed królem Judy;</verse>
				<verse number="25">Za to, że mnie opuścili i palili kadzidło innym bogom, aby pobudzić mnie do gniewu wszystkimi dziełami swoich rąk. Dlatego mój gniew zostanie wylany na to miejsce i nie zagaśnie.</verse>
				<verse number="26">A królowi Judy, który was posłał po radę do PANA, powiedzcie: Tak mówi PAN, Bóg Izraela, o słowach, które słyszałeś:</verse>
				<verse number="27">Ponieważ twoje serce zmiękło i ukorzyłeś się przed obliczem Boga, gdy usłyszałeś jego słowa przeciwko temu miejscu i przeciwko jego mieszkańcom, a ukorzyłeś się przede mną, rozdarłeś swoje szaty i płakałeś przede mną, to również i ja wysłuchałem [ciebie], mówi PAN;</verse>
				<verse number="28">Oto przyłączę cię do twoich ojców i będziesz złożony w swoim grobie w pokoju, aby twoje oczy nie oglądały całego nieszczęścia, które sprowadzam na to miejsce i jego mieszkańców. I zanieśli tę odpowiedź królowi.</verse>
				<verse number="29">Wtedy król posłał po wszystkich starszych Judy i Jerozolimy i zgromadził [ich].</verse>
				<verse number="30">Następnie udał się do domu PANA, a wraz z nim wszyscy mężczyźni Judy, mieszkańcy Jerozolimy, kapłani i Lewici oraz cały lud, od największych do najmniejszych. I czytał do ich uszu wszystkie słowa księgi przymierza, którą znaleziono w domu PANA.</verse>
				<verse number="31">Potem król stanął na swoim miejscu i zawarł przymierze przed PANEM, że będą szli za PANEM i będą przestrzegać jego przykazań, świadectw, nakazów z całego serca, całą swoją duszą i wypełniać słowa tego przymierza, które zostały zapisane w tej księdze.</verse>
				<verse number="32">Wtedy król nakazał przystąpić do [przymierza] wszystkim, którzy znajdowali się w Jerozolimie i Beniaminie. I mieszkańcy Jerozolimy postąpili zgodnie z przymierzem Boga, Boga swoich ojców.</verse>
				<verse number="33">Wówczas Jozjasz usunął wszystkie obrzydliwości ze wszystkich ziem synów Izraela i zobowiązał wszystkich, którzy się znajdowali w Izraelu, aby służyli PANU, swemu Bogu. Przez wszystkie jego dni nie odstąpili od naśladowania PANA, Boga swoich ojców.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Potem Jozjasz obchodził w Jerozolimie święto Paschy dla PANA. I zabito baranka paschalnego czternastego [dnia] pierwszego miesiąca.</verse>
				<verse number="2">Ustanowił też kapłanów na swoich urzędach i zachęcił ich do służby w domu PANA.</verse>
				<verse number="3">I powiedział Lewitom, którzy nauczali całego Izraela i byli poświęceni PANU: Ustawcie świętą arkę w domu, który zbudował syn Dawida Salomon, król Izraela. Nie będziecie już jej dźwigać na swoich ramionach. Teraz służcie PANU, swojemu Bogu, i jego ludowi Izraela;</verse>
				<verse number="4">Przygotujcie się według waszych rodów i według waszych zmian, jak napisał Dawid, król Izraela, i jak napisał jego syn Salomon;</verse>
				<verse number="5">I stójcie w świątyni według podziału na rody waszych braci, którzy są z ludu, i według podziału na rody Lewitów.</verse>
				<verse number="6">Wtedy zabijcie baranka paschalnego, poświęćcie się i przygotujcie waszych braci, by wszystko czynić według słowa PANA [przekazanego] przez Mojżesza.</verse>
				<verse number="7">Potem Jozjasz dał ludowi jagnięta i koźlęta z trzody, wszystkie na ofiary święta Paschy dla wszystkich obecnych w liczbie trzydziestu tysięcy, oraz trzy tysiące wołów. To [wszystko] pochodziło z dóbr króla.</verse>
				<verse number="8">Jego książęta złożyli dobrowolne dary ludowi, kapłanom i Lewitom: Chilkiasz, Zachariasz, Jechiel, przełożeni domu Bożego, dali kapłanom na ofiary święta Paschy dwa tysiące sześćset [jagniąt] i trzysta wołów.</verse>
				<verse number="9">Ponadto Konaniasz i jego bracia Szemejasz i Netaneel oraz Chaszabiasz, Jejel i Jozabad, naczelnicy z Lewitów, dali [innym] Lewitom na ofiary święta Paschy pięć tysięcy [jagniąt] i pięćset wołów.</verse>
				<verse number="10">Wszystko więc zostało przygotowane do służby, kapłani stanęli na swoich miejscach, a Lewici w swoich zmianach według rozkazu króla.</verse>
				<verse number="11">I zabili baranki paschalne, kapłani kropili [ich] krwią, a Lewici obdzierali [je] ze skóry.</verse>
				<verse number="12">Następnie oddzielili [część] z nich na całopalenie, aby dać [je] ludowi według podziału na rody jako ofiarę dla PANA, tak jak jest napisane w księdze Mojżesza. Podobnie też [uczyniono] z wołami.</verse>
				<verse number="13">I piekli baranki paschalne na ogniu według zwyczaju, inne zaś [ofiary] święte gotowali w garnkach, kotłach i rondlach, po czym rozdawali szybko całemu ludowi.</verse>
				<verse number="14">Potem też przygotowali [posiłek] dla siebie i kapłanów. Kapłani bowiem, synowie Aarona, byli [zajęci] składaniem całopaleń i tłuszczu aż do nocy. Lewici więc przygotowali [posiłek] dla siebie i dla kapłanów, synów Aarona.</verse>
				<verse number="15">Śpiewacy, synowie Asafa, [stali] na swoich stanowiskach według rozkazu Dawida, Asafa, Hemana i Jedutuna, widzącego króla. Odźwierni też [stali] przy każdej bramie. Nie musieli opuszczać swojej służby, ponieważ ich bracia Lewici przygotowywali dla nich [posiłki].</verse>
				<verse number="16">Tak więc cała służba została przygotowana w tym dniu, aby obchodzić święto Paschy i składać całopalenia na ołtarzu PANA według rozkazu króla Jozjasza.</verse>
				<verse number="17">Synowie Izraela, którzy tam się znajdowali, obchodzili w tym czasie święto Paschy, a Święto Przaśników przez siedem dni.</verse>
				<verse number="18">Żadne święto Paschy podobne do tego nie było obchodzone w Izraelu od czasów proroka Samuela i żaden z królów Izraela nie obchodził tak święta Paschy, jak obchodzili [je] Jozjasz, kapłani, Lewici, cały lud Judy i Izraela, który się tam znajdował, oraz mieszkańcy Jerozolimy.</verse>
				<verse number="19">Paschę tę obchodzono w osiemnastym roku panowania Jozjasza.</verse>
				<verse number="20">Po tym wszystkim, gdy Jozjasz naprawił dom [Boży], nadciągnął Necho, król Egiptu, aby walczyć przeciw Karkemisz nad [rzeką] Eufrat, a Jozjasz wyruszył mu naprzeciw.</verse>
				<verse number="21">Ale on posłał do niego swoich posłańców ze słowami: Co ja mam z tobą, królu Judy? Nie przeciw tobie [ciągnę] dzisiaj, lecz przeciwko domowi, który ze mną walczy. I Bóg nakazał mi, abym się pospieszył. Przestań walczyć z Bogiem, który [jest] ze mną, aby cię nie zniszczył.</verse>
				<verse number="22">Ale Jozjasz nie odwrócił się od niego, lecz zmienił swoje szaty, aby z nim walczyć, i nie posłuchał słów Necho, [które pochodziły] z ust Boga. Tak więc wyruszył, aby walczyć na równinie Megiddo.</verse>
				<verse number="23">A łucznicy ugodzili króla Jozjasza i wtedy król powiedział do swoich sług: Wyprowadźcie mnie, bo jestem ciężko ranny.</verse>
				<verse number="24">Jego słudzy więc wyciągnęli go z rydwanu i wsadzili na inny rydwan, który należał do niego: zawieźli go do Jerozolimy i tam umarł. Potem pogrzebali go w grobach jego ojców, a cały lud Judy i Jerozolimy opłakiwał Jozjasza.</verse>
				<verse number="25">Jeremiasz też lamentował nad Jozjaszem, a wszyscy śpiewacy i śpiewaczki wspominają Jozjasza w swoich lamentacjach aż do dziś, i uczynili z tego zwyczaj w Izraelu. Oto są zapisane w lamentacjach.</verse>
				<verse number="26">A pozostałe dzieje Jozjasza, jego życzliwość według tego, co jest napisane w Prawie PANA;</verse>
				<verse number="27">I jego czyny pierwsze i ostatnie są zapisane w księdze królów Izraela i Judy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">Wtedy lud ziemi wziął Jehoachaza, syna Jozjasza, i ustanowił go królem w miejsce jego ojca w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Jehoachaz miał dwadzieścia trzy lata, kiedy zaczął królować, i królował trzy miesiące w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="3">Król Egiptu usunął go [z tronu] w Jerozolimie i nałożył na ziemię daninę [w wysokości] stu talentów srebra i jednego talentu złota.</verse>
				<verse number="4">Potem król Egiptu ustanowił Eliakima, jego brata, królem nad Judą i Jerozolimą i zmienił jego imię na Joakim. A jego brata Jehoachaza Necho pojmał i uprowadził do Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Joakim miał dwadzieścia pięć lat, kiedy zaczął królować, i królował jedenaście lat w Jerozolimie. Czynił on to, co złe w oczach PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="6">Nadciągnął przeciw niemu Nabuchodonozor, król Babilonu, i związał go łańcuchami, aby go uprowadzić do Babilonu.</verse>
				<verse number="7">Nabuchodonozor zabrał też do Babilonu [część] naczyń z domu PANA i złożył je w swojej świątyni w Babilonie.</verse>
				<verse number="8">A pozostałe dzieje Joakima i obrzydliwości, które czynił, i cokolwiek się znajdowało w nim, są zapisane w księdze królów Izraela i Judy. A jego syn Joachin królował w jego miejsce.</verse>
				<verse number="9">Joachin miał osiem lat, kiedy zaczął królować, i królował trzy miesiące i dziesięć dni w Jerozolimie. Czynił on to, co złe w oczach PANA.</verse>
				<verse number="10">Na początku roku król Nabuchodonozor posłał [po niego] i kazał go przyprowadzić do Babilonu, razem z kosztownymi naczyniami domu PANA, a królem nad Judą i Jerozolimą ustanowił jego brata Sedekiasza.</verse>
				<verse number="11">Sedekiasz miał dwadzieścia jeden lat, kiedy zaczął królować, i królował jedenaście lat w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="12">Czynił on to, co złe w oczach PANA, swego Boga, i nie ukorzył się przed prorokiem Jeremiaszem, [który mówił] z ust PANA.</verse>
				<verse number="13">Zbuntował się również przeciwko królowi Nabuchodonozorowi, który go zaprzysiągł na Boga. Uczynił twardym swój kark i zatwardził swoje serce, aby się nie nawrócić do PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="14">Również wszyscy przedniejsi kapłani oraz lud bardzo mnożyli nieprawości, naśladując wszystkie obrzydliwości pogan, i zbezcześcili dom PANA, który on poświęcił w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="15">A PAN, Bóg ich ojców, posyłał do nich swoich posłańców, a posyłał, wstając rankiem, ponieważ litował się nad swoim ludem i nad miejscem swego przybytku.</verse>
				<verse number="16">Ale oni szydzili z posłańców Boga, lekceważyli sobie jego słowa i naśmiewali się z jego proroków, aż gniew PANA na jego lud wzmógł się tak, że nie było już żadnego ratunku.</verse>
				<verse number="17">Sprowadził więc na nich króla Chaldejczyków, który zabił mieczem ich młodzieńców w domu ich świątyni, a nie zlitował się nad młodzieńcem ani panną, ani starcem, ani sędziwym. Wydał wszystkich w jego ręce.</verse>
				<verse number="18">Wszystkie naczynia domu Bożego, wielkie i małe, skarby domu PANA i skarby królewskie, i jego książąt, wszystko to wywiózł do Babilonu.</verse>
				<verse number="19">Potem spalili dom Boży i zburzyli mur Jerozolimy; wszystkie jej pałace spalili ogniem i wszystkie jej kosztowne naczynia zniszczyli.</verse>
				<verse number="20">A tych, którzy ocaleli od miecza, [król] uprowadził do Babilonu, tam byli niewolnikami jego i jego synów aż do panowania króla Persji;</verse>
				<verse number="21">Żeby wypełniło się słowo PANA [wypowiedziane] przez usta Jeremiasza, dopóki ziemia nie odprawiła swoich szabatów. Dopóki [bowiem] ziemia leżała odłogiem, wypełniła szabaty, aż się wypełniło siedemdziesiąt lat.</verse>
				<verse number="22">A w pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – żeby wypełniło się słowo PANA [wypowiedziane] przez usta Jeremiasza – PAN wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, aby nakazał ogłosić i rozpisać po całym swoim królestwie, co następuje:</verse>
				<verse number="23">Tak mówi Cyrus, król Persji: Wszystkie królestwa ziemi dał mi PAN, Bóg nieba, i on rozkazał mi, abym mu zbudował dom w Jerozolimie, która jest w Judzie. Kto z całego jego ludu [jest] wśród was, niech PAN, jego Bóg, będzie z nim, i ten niech wyrusza w drogę.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="15">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">W pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – aby wypełniło się słowo PANA z ust Jeremiasza – PAN wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, [tak] że ogłosił [ustnie] po całym swoim królestwie, a także na piśmie, co następuje:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi Cyrus, król Persji: PAN, Bóg niebios, dał mi wszystkie królestwa ziemi. On też rozkazał mi, abym zbudował dla niego dom w Jerozolimie, która jest w Judzie.</verse>
				<verse number="3">Kto [więc] spośród was należy do jego ludu, niech będzie z nim jego Bóg; [ten] niech uda się do Jerozolimy w Judzie i niech buduje dom PANA, Boga Izraela – on [jest] Bogiem – który [jest] w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="4">A każdego, kto został w jakimkolwiek miejscu, gdzie [teraz] przebywa, niech ludzie tego miejsca wspomagają go srebrem, złotem, dobytkiem i bydłem, a także dobrowolnymi ofiarami dla domu Bożego, który [jest] w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="5">Wtedy powstali przywódcy rodów Judy i Beniamina, kapłani i Lewici, wszyscy, których ducha Bóg pobudził, aby poszli budować dom PANA, będący w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="6">Wszyscy, którzy [mieszkali] dokoła nich, wspomogli ich naczyniem srebrnym, złotem, dobytkiem, bydłem i kosztownościami, poza tym wszystkim, co dobrowolnie ofiarowano.</verse>
				<verse number="7">Również król Cyrus wyniósł naczynia domu PANA, które Nabuchodonozor zabrał z Jerozolimy, i złożył w domu swego boga.</verse>
				<verse number="8">Wyniósł je Cyrus, król Persji, przez ręce skarbnika Mitredata, który rozliczył się z nich z Szeszbassarem, księciem Judy.</verse>
				<verse number="9">A oto ich liczba: trzydzieści czasz złotych, tysiąc czasz srebrnych, dwadzieścia dziewięć noży;</verse>
				<verse number="10">Trzydzieści złotych pucharów, czterysta dziesięć pucharów mniejszej wartości i tysiąc innych naczyń.</verse>
				<verse number="11">Wszystkich naczyń złotych i srebrnych – pięć tysięcy czterysta. Wszystko to zabrał Szeszbassar, gdy lud powrócił z niewoli, z Babilonu do Jerozolimy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A oto są ludzie prowincji, którzy wyszli z niewoli i wygnania, uprowadzeni do Babilonu przez Nabuchodonozora, króla Babilonu, a powrócili oni do Jerozolimy i Judy – każdy do swojego miasta.</verse>
				<verse number="2">Przybyli razem z Zorobabelem, Jeszuą, Nehemiaszem, Serajaszem, Reelajaszem, Mardocheuszem, Bilszanem, Misparem, Bigwajem, Rechumem i Baaną. A oto liczba mężczyzn ludu Izraela:</verse>
				<verse number="3">Synów Parosza – dwa tysiące stu siedemdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="4">Synów Szefatiasza – trzystu siedemdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="5">Synów Aracha – siedmiuset siedemdziesięciu pięciu;</verse>
				<verse number="6">Synów Pachat-Moaba, synów Jeszuy i Joaba – dwa tysiące ośmiuset dwunastu;</verse>
				<verse number="7">Synów Elama – tysiąc dwustu pięćdziesięciu czterech;</verse>
				<verse number="8">Synów Zattua – dziewięciuset czterdziestu pięciu;</verse>
				<verse number="9">Synów Zakkaja – siedmiuset sześćdziesięciu;</verse>
				<verse number="10">Synów Baniego – sześciuset czterdziestu dwóch;</verse>
				<verse number="11">Synów Bebaja – sześciuset dwudziestu trzech;</verse>
				<verse number="12">Synów Azgada – tysiąc dwustu dwudziestu dwóch;</verse>
				<verse number="13">Synów Adonikama – sześciuset sześćdziesięciu sześciu;</verse>
				<verse number="14">Synów Bigwaja – dwa tysiące pięćdziesięciu sześciu;</verse>
				<verse number="15">Synów Adina – czterystu pięćdziesięciu czterech;</verse>
				<verse number="16">Synów Atera, z [linii] Ezechiasza – dziewięćdziesięciu ośmiu;</verse>
				<verse number="17">Synów Besaja – trzystu dwudziestu trzech;</verse>
				<verse number="18">Synów Jory – stu dwunastu;</verse>
				<verse number="19">Synów Chaszuma – dwustu dwudziestu trzech;</verse>
				<verse number="20">Synów Gibbara – dziewięćdziesięciu pięciu;</verse>
				<verse number="21">Synów z Betlejem – stu dwudziestu trzech;</verse>
				<verse number="22">Mężczyzn z Netofy – pięćdziesięciu sześciu;</verse>
				<verse number="23">Mężczyzn z Anatot – stu dwudziestu ośmiu;</verse>
				<verse number="24">Synów z Azmawet – czterdziestu dwóch;</verse>
				<verse number="25">Synów z Kiriat-Jearim, Kefiry i Beerot – siedmiuset czterdziestu trzech;</verse>
				<verse number="26">Synów z Rama i Geba – sześciuset dwudziestu jeden;</verse>
				<verse number="27">Mężczyzn z Mikmas – stu dwudziestu dwóch;</verse>
				<verse number="28">Mężczyzn z Betela i Aj – dwustu dwudziestu trzech;</verse>
				<verse number="29">Synów Nebo – pięćdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="30">Synów Magbisza – stu pięćdziesięciu sześciu;</verse>
				<verse number="31">Synów drugiego Elama – tysiąc dwustu pięćdziesięciu czterech;</verse>
				<verse number="32">Synów Charima – trzystu dwudziestu;</verse>
				<verse number="33">Synów z Loda, Chadida i Ono – siedmiuset dwudziestu pięciu;</verse>
				<verse number="34">Synów z Jerycha – trzystu czterdziestu pięciu;</verse>
				<verse number="35">Synów Senai – trzy tysiące sześciuset trzydziestu.</verse>
				<verse number="36">Kapłani: synów Jedajasza, z domu Jeszuy – dziewięciuset siedemdziesięciu trzech;</verse>
				<verse number="37">Synów Immera – tysiąc pięćdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="38">Synów Paszchura – tysiąc dwustu czterdziestu siedmiu;</verse>
				<verse number="39">Synów Charima – tysiąc siedemnastu.</verse>
				<verse number="40">Lewici: synów Jeszuy i Kadmiela, synów Hodawiasza – siedemdziesięciu czterech.</verse>
				<verse number="41">Śpiewacy: synów Asafa – stu dwudziestu ośmiu.</verse>
				<verse number="42">Synowie odźwiernych: synów Szalluma, synów Atera, synów Talmona, synów Akkuba, synów Chatity, synów Szobaja, wszystkich [razem] – stu trzydziestu dziewięciu.</verse>
				<verse number="43">Netinici: synów Sichy, synów Chasufy, synów Tabbaota;</verse>
				<verse number="44">Synów Kerosa, synów Sijachy, synów Padona;</verse>
				<verse number="45">Synów Lebany, synów Hagaby, synów Akkuba;</verse>
				<verse number="46">Synów Chagaba, synów Szalmaja, synów Chanana;</verse>
				<verse number="47">Synów Giddela, synów Gachara, synów Reajasza;</verse>
				<verse number="48">Synów Resina, synów Nekody, synów Gazzama;</verse>
				<verse number="49">Synów Uzzy, synów Paseacha, synów Besaja;</verse>
				<verse number="50">Synów Asny, synów Mehunima, synów Nefusima;</verse>
				<verse number="51">Synów Bakbuka, synów Chakufy, synów Charchura;</verse>
				<verse number="52">Synów Basluta, synów Mechidy, synów Charszy;</verse>
				<verse number="53">Synów Barkosa, synów Sisery, synów Tamacha;</verse>
				<verse number="54">Synów Nesjacha, synów Chatify;</verse>
				<verse number="55">Synów sług Salomona, synów Sotaja, synów Sofereta, synów Perudy;</verse>
				<verse number="56">Synów Jaali, synów Darkona, synów Giddela;</verse>
				<verse number="57">Synów Szefatiasza, synów Chattila, synów Pocheret-Hassebaima, synów Amiego;</verse>
				<verse number="58">Wszystkich Netinitów oraz synów sług Salomona – trzystu dziewięćdziesięciu dwóch.</verse>
				<verse number="59">A oto ci, którzy wyruszyli z Tel-Melach, Telcharsa, Keruba, Addan i Immer, ale nie mogli wykazać [pochodzenia] domu swoich ojców ani swego potomstwa – czy są z Izraela.</verse>
				<verse number="60">Synów Delajasza, synów Tobiasza, synów Nekody – sześciuset pięćdziesięciu dwóch.</verse>
				<verse number="61">A synowie kapłanów: synowie Chobajasza, synowie Kosa, synowie Barzillaja, który pojął za żonę [jedną] z córek Barzillaja Gileadczyka i przybrał jego imię;</verse>
				<verse number="62">Ci szukali swego opisu w rodowodach, ale [go] nie znaleźli. Zostali więc jako nieczyści wykluczeni z kapłaństwa.</verse>
				<verse number="63">I Tirszata zakazał im spożywać z rzeczy najświętszych, dopóki nie powstanie kapłan z Urim i z Tummim.</verse>
				<verse number="64">Całe to zgromadzenie [liczyło] czterdzieści dwa tysiące trzysta sześćdziesiąt [osób];</verse>
				<verse number="65">Nie licząc ich sług i służących, których było siedem tysięcy trzysta trzydzieści siedem, a między nimi [znajdowało się] dwieście śpiewaków i śpiewaczek.</verse>
				<verse number="66">Koni mieli siedemset trzydzieści sześć, mułów – dwieście czterdzieści pięć;</verse>
				<verse number="67">Wielbłądów – czterysta trzydzieści pięć, osłów – sześć tysięcy siedemset dwadzieścia.</verse>
				<verse number="68">A [niektórzy] z naczelników rodów, gdy przyszli do domu PANA, który [był] w Jerozolimie, składali dobrowolne [dary], aby odbudować dom Boży na jego miejscu.</verse>
				<verse number="69">Według swoich możliwości dali do skarbca na odbudowę sześćdziesiąt jeden tysięcy drachm złota, pięć tysięcy min srebra i sto szat kapłańskich.</verse>
				<verse number="70">A więc kapłani, Lewici i [część] ludu oraz śpiewacy, odźwierni i Netinici zamieszkali w swoich miastach, a cała [reszta] Izraela w swoich miastach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A gdy nadszedł siódmy miesiąc, a synowie Izraela znajdowali się w miastach, zgromadził się lud jak jeden mąż w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Wtedy powstał Jeszua, syn Jocadaka, ze swymi braćmi kapłanami, oraz Zorobabel, syn Szealtiela, wraz ze swymi braćmi, i zbudowali ołtarz Boga Izraela, aby na nim składać całopalenia, jak jest napisane w Prawie Mojżesza, męża Bożego.</verse>
				<verse number="3">Potem postawili ołtarz na swoich fundamentach i chociaż bali się sąsiednich narodów, składali na nim PANU całopalenia – rano i wieczorem.</verse>
				<verse number="4">Obchodzili też Święto Namiotów, jak jest napisane, i [składali] codzienne całopalenia w liczbie ustalonej według zwyczaju na każdy dzień;</verse>
				<verse number="5">Potem składali całopalenie nieustanne – zarówno w dni nowiu, jak i każde święto poświęcone PANU – oraz [dary] od każdego, kto składał PANU dobrowolną ofiarę.</verse>
				<verse number="6">Od pierwszego dnia siódmego miesiąca zaczęli składać PANU całopalenia, chociaż fundamenty świątyni [jeszcze] nie zostały położone.</verse>
				<verse number="7">Dali też pieniądze kamieniarzom i cieślom oraz żywność, napój i oliwę Sydończykom i Tyryjczykom, aby przywozili drzewo cedrowe z Libanu morzem do Jafy, zgodnie z zezwoleniem Cyrusa, króla Persji.</verse>
				<verse number="8">A w drugim roku po ich przybyciu do domu Bożego w Jerozolimie, w drugim miesiącu, Zorobabel, syn Szealtiela, i Jeszua, syn Jocadaka, i pozostali ich bracia kapłani i Lewici oraz wszyscy, którzy powrócili z niewoli do Jerozolimy, zaczęli [odbudowę], a ustanowili Lewitów od dwudziestu lat wzwyż, aby byli nadzorcami robót wokół domu PANA.</verse>
				<verse number="9">I Jeszua, jego synowie i bracia: Kadmiel i jego synowie, synowie Judy, stanęli jak jeden mąż, aby kierować tymi, którzy pracowali przy [budowie] domu Bożego: synami Chenadada, ich synami i ich braćmi, Lewitami.</verse>
				<verse number="10">A gdy budowniczowie położyli fundamenty świątyni PANA, postawili kapłanów, ubranych w szaty i z trąbami, oraz Lewitów, synów Asafa, z cymbałami, aby chwalić PANA zgodnie z postanowieniem Dawida, króla Izraela.</verse>
				<verse number="11">I śpiewali jedni po drugich, chwaląc PANA i dziękując mu [za to], że jest dobry – że jego miłosierdzie nad Izraelem [trwa] na wieki. Cały lud wznosił głośny okrzyk, gdy chwalił PANA za to, że zostały położone fundamenty domu PANA.</verse>
				<verse number="12">Lecz wielu kapłanów, Lewitów i naczelników rodów, którzy byli starcami i widzieli tamten pierwszy dom, głośno płakało, gdy na ich oczach zakładano fundamenty tego domu, wielu natomiast innych głośno krzyczało z radości;</verse>
				<verse number="13">Tak że lud nie mógł odróżnić głośnego krzyku radości od głośnego płaczu ludu. Lud bowiem wznosił tak wielki okrzyk, że było go słychać z daleka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A gdy wrogowie Judy i Beniamina usłyszeli, że lud, [który powrócił] z niewoli, budował świątynię PANU, Bogu Izraela;</verse>
				<verse number="2">Wówczas przybyli do Zorobabela i naczelników rodów i powiedzieli im: Będziemy budować z wami, gdyż szukamy waszego Boga tak jak wy i składamy mu ofiary od czasów Asarchaddona, króla Asyrii, który nas tu przyprowadził.</verse>
				<verse number="3">Ale Zorobabel, Jeszua i pozostali naczelnicy rodów z Izraela odpowiedzieli im: Nie wolno wam razem z nami budować domu naszemu Bogu, ale my sami będziemy budować PANU, Bogu Izraela, jak nam rozkazał Cyrus, król Persji.</verse>
				<verse number="4">Wtedy lud tej ziemi zaczął zniechęcać lud Judy i przeszkadzał im w budowie.</verse>
				<verse number="5">Ponadto przekupywał przeciwko nim radców, aby udaremnić ich zamiar po wszystkie dni Cyrusa, króla Persji, aż do panowania Dariusza, króla Persji.</verse>
				<verse number="6">Za panowania Aswerusa, na początku jego panowania, napisali skargę przeciwko obywatelom Judy i Jerozolimy;</verse>
				<verse number="7">A za czasów Artakserksesa Biszlam, Mitredat, Tabeel wraz z pozostałymi towarzyszami napisali do Artakserksesa, króla Persji. List [był] sporządzony pismem syryjskim i przetłumaczony na język syryjski.</verse>
				<verse number="8">Kanclerz Rechum i pisarz Szimszaj napisali do króla Artakserksesa list przeciwko Jerozolimie następującej treści:</verse>
				<verse number="9">Kanclerz Rechum, pisarz Szimszaj i pozostali ich towarzysze: Dynajczycy, Afarsadchajczycy, Tarpelajczycy, Afarsajczycy, Arkewijczycy, Babilończycy, Susanchici, Dehawici [i] Elamici;</verse>
				<verse number="10">I reszta narodów, które wielki i sławny Asnappar przyprowadził i osiedlił w miastach Samarii, oraz pozostali, którzy są za rzeką – otóż;</verse>
				<verse number="11">To [jest] odpis listu, który posłali do króla Artakserksesa – Twoi słudzy, ludzie mieszkający za rzeką – otóż:</verse>
				<verse number="12">Niech królowi będzie wiadomo, że Żydzi, którzy wyszli od ciebie, przybyli do nas, do Jerozolimy, i odbudowują to buntownicze i niegodziwe miasto, już wznosili mury i położyli fundamenty.</verse>
				<verse number="13">Niech więc będzie królowi wiadomo, że jeśli to miasto zostanie odbudowane i [jego] mury będą wzniesione, wtedy podatku, danin ani cła oni nie będą płacić, a to przyniesie szkodę dochodom króla.</verse>
				<verse number="14">Teraz więc, ponieważ jesteśmy na utrzymaniu [twego] pałacu i nie przystoi nam patrzeć na zniewagę króla, posyłamy królowi tę wiadomość;</verse>
				<verse number="15">Aby poszukano w księdze kronik twoich ojców, a znajdziesz w niej i dowiesz się, że to miasto jest miastem buntowniczym i przynosi szkodę królom i prowincjom i że od dawien dawna wzniecano w nim bunty. Z tego powodu to miasto zostało zburzone.</verse>
				<verse number="16">Zawiadamiamy króla, że jeśli to miasto zostanie odbudowane i jego mury będą wzniesione, wtedy już nie będziesz miał udziału za rzeką.</verse>
				<verse number="17">[Wtedy] król wysłał taką odpowiedź: Kanclerzowi Rechumowi, pisarzowi Szimszajowi i pozostałym ich towarzyszom, którzy mieszkają w Samarii, a także i pozostałym za rzeką: Pokój! Otóż:</verse>
				<verse number="18">List, który do nas przysłaliście, został przede mną dokładnie odczytany.</verse>
				<verse number="19">Dlatego rozkazałem, aby poszukano. I znaleziono, że to miasto od dawna powstawało przeciwko królom, a bunt i rozruchy były w nim wzniecane;</verse>
				<verse number="20">Ponadto potężni królowie panowali nad Jerozolimą i rządzili nad wszystkimi za rzeką, i płacono im podatek, daninę i cło.</verse>
				<verse number="21">Wydajcie więc wyrok, aby powstrzymać tych mężczyzn, żeby to miasto nie zostało odbudowane, dopóki [inny] rozkaz nie będzie przeze mnie wydany.</verse>
				<verse number="22">Pilnujcie, abyście nie zaniedbali tego. Dlaczego miałoby to wzrastać na szkodę królów?</verse>
				<verse number="23">Gdy więc odpis listu króla Artakserksesa został odczytany przed Rechumem, pisarzem Szimszajem i ich towarzyszami, udali się spiesznie do Żydów w Jerozolimie i siłą i mocą wstrzymali budowę.</verse>
				<verse number="24">W ten sposób ustała praca przy domu Bożym, który był w Jerozolimie. I została wstrzymana aż do drugiego roku panowania Dariusza, króla Persji.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Potem prorocy Aggeusz i Zachariasz, syn Iddo, prorokowali Żydom w Judzie i w Jerozolimie w imię Boga Izraela, [mówiąc] do nich.</verse>
				<verse number="2">Wtedy powstali Zorobabel, syn Szealtiela, i Jeszua, syn Jocadaka, i zaczęli budować dom Boży w Jerozolimie; a z nimi prorocy Boga, którzy im pomagali.</verse>
				<verse number="3">W tym czasie przyszli do nich Tattenaj, namiestnik zarzecza, i Szetarboznaj oraz ich towarzysze i tak mówili do nich: Kto wam rozkazał budować ten dom i wznosić jego mury?</verse>
				<verse number="4">Odpowiedzieliśmy im, jakie są imiona tych mężczyzn, którzy pracują przy tej budowli.</verse>
				<verse number="5">Lecz oko ich Boga czuwało nad starszymi z Żydów, tak że nie mogli im przeszkadzać, dopóki sprawa ta nie dotarła do Dariusza – o niej donosili [mu] przez list.</verse>
				<verse number="6">[To jest] odpis listu, który do króla Dariusza posłali Tattenaj, namiestnik zarzecza, Szetarboznaj i jego towarzysze Afarsachajczycy, którzy byli za rzeką.</verse>
				<verse number="7">Posłali mu list, w którym było napisane tak: Królowi Dariuszowi wszelkiej pomyślności!</verse>
				<verse number="8">Niech będzie królowi wiadomo, że przybyliśmy do prowincji Judy, do domu wielkiego Boga, który jest odbudowywany z wielkich kamieni, a [którego] ściany są wykładane drewnem. Ta praca posuwa się szybko i szczęści się w ich rękach.</verse>
				<verse number="9">Pytaliśmy wtedy tych starszych, mówiąc do nich: Kto wam rozkazał budować ten dom i wznosić te mury?</verse>
				<verse number="10">Pytaliśmy także o ich imiona, abyśmy mogli ci je oznajmić i zapisać imiona mężczyzn, którzy stoją na ich czele.</verse>
				<verse number="11">A tak nam odpowiedzieli: My jesteśmy sługami Boga nieba i ziemi i odbudowujemy dom, który został wzniesiony przed wieloma laty, a który zbudował i wystawił wielki król Izraela.</verse>
				<verse number="12">Lecz gdy nasi ojcowie pobudzili do gniewu Boga nieba, on wydał ich w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, Chaldejczyka, który zburzył ten dom, a lud uprowadził do niewoli w Babilonie.</verse>
				<verse number="13">Jednak w pierwszym roku Cyrusa, króla Babilonu, sam król Cyrus wydał dekret, aby odbudować ten dom Boży.</verse>
				<verse number="14">Ponadto złote i srebrne naczynia domu Bożego, które Nabuchodonozor zabrał ze świątyni w Jerozolimie i umieścił w świątyni w Babilonie, król Cyrus wyniósł ze świątyni w Babilonie i zostały przekazane niejakiemu Szeszbassarowi, którego ustanowił namiestnikiem.</verse>
				<verse number="15">I powiedział mu: Weź te naczynia, idź i złóż je w świątyni, która jest w Jerozolimie, a niech dom Boży zostanie odbudowany na swoim miejscu.</verse>
				<verse number="16">Wtedy ten Szeszbassar przyszedł i położył fundamenty domu Bożego w Jerozolimie, i od tego czasu aż do dzisiaj buduje się go, ale nie jest ukończony.</verse>
				<verse number="17">Jeśli więc król uzna to za dobrą rzecz, niech poszukają w skarbcach królewskich w Babilonie, czy [rzeczywiście] tak jest, że król Cyrus rozkazał, aby odbudować ten dom Boży w Jerozolimie, i niech król powiadomi nas o swej woli w tej sprawie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Wtedy król Dariusz rozkazał, aby szukano w archiwum, gdzie przechowywano skarby w Babilonie.</verse>
				<verse number="2">I znaleziono w Achmecie, w pałacu w prowincji Medii, pewien zwój, w którym tak było napisane:</verse>
				<verse number="3">W pierwszym roku króla Cyrusa, król Cyrus wydał dekret w sprawie domu Bożego w Jerozolimie: Dom ten ma być odbudowany, to miejsce, gdzie składano ofiary. Fundamenty mają być położone. Jego wysokość – sześćdziesiąt łokci i jego szerokość – sześćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="4">Trzy rzędy z kamienia wielkiego i jeden rząd z nowego drewna. Koszty ma pokryć dom królewski.</verse>
				<verse number="5">Ponadto złote i srebrne naczynia z domu Bożego, które zabrał Nabuchodonozor ze świątyni w Jerozolimie i przeniósł do Babilonu, mają być zwrócone i przeniesione do świątyni w Jerozolimie na swoje miejsce, i złożone w domu Bożym.</verse>
				<verse number="6">Teraz więc ty, Tattenaju, namiestniku zarzecza, Szetarboznaju, [i] wy, Afarsachajczycy, ich towarzysze, którzy jesteście za rzeką, trzymajcie się z dala od tego miejsca.</verse>
				<verse number="7">Zostawcie w spokoju prace nad tym domem Bożym. Niech namiestnik Żydów i starsi żydowscy odbudują ten dom Boży na swoim miejscu.</verse>
				<verse number="8">Wydaję też dekret o tym, co macie uczynić dla starszych spośród Żydów na budowę tego domu Bożego, mianowicie: koszty mają być bezzwłocznie wypłacone tym ludziom z dochodów króla, z danin [pobieranych] za rzeką, aby nie przestawali [budować].</verse>
				<verse number="9">Także i to, co będzie potrzebne do całopaleń dla Boga niebios: cielce, barany i jagnięta oraz pszenica, sól, wino i oliwa, według rozkazu kapłanów w Jerozolimie, niech im będzie dawane każdego dnia bez zaniedbania;</verse>
				<verse number="10">Aby mogli składać wonne ofiary Bogu niebios i aby modlili się za życie króla i jego synów.</verse>
				<verse number="11">Ponadto wydaję taki dekret: Ktokolwiek zmieni ten rozkaz, to belka z jego domu ma być wyrwana i podniesiona, a on będzie na niej powieszony; jego dom zaś zostanie zamieniony w gnojowisko.</verse>
				<verse number="12">A Bóg, który uczynił tam mieszkanie dla swojego imienia, niech zniszczy każdego króla i [każdy] naród, który by się odważył zmienić [ten rozkaz] i zniszczyć ten dom Boży w Jerozolimie. Ja, Dariusz, wydałem ten dekret; niech będzie wykonany bezzwłocznie.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Tattenaj, namiestnik zarzecza, Szetarboznaj i ich towarzysze niezwłocznie uczynili tak, jak król Dariusz rozkazał.</verse>
				<verse number="14">A starsi żydowscy budowali i szczęściło im się według proroctwa Aggeusza, proroka, i Zachariasza, syna Iddo. Budowali i dokończyli [dom] zgodnie z rozkazem Boga Izraela oraz z rozkazem Cyrusa, Dariusza oraz Artakserksesa, króla Persji.</verse>
				<verse number="15">I ten dom został zakończony w trzecim dniu miesiąca Adar, w szóstym roku panowania króla Dariusza.</verse>
				<verse number="16">Wówczas synowie Izraela, kapłani, Lewici oraz reszta ludu, który powrócił z niewoli, z radością obchodzili poświęcenie tego domu Bożego.</verse>
				<verse number="17">I złożyli ofiary przy poświęcaniu tego domu Bożego: sto cielców, dwieście baranów, czterysta jagniąt, a jako ofiarę za grzech za całego Izraela – dwanaście kozłów, według liczby pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="18">Do służby Bożej w Jerozolimie ustanowili kapłanów – według ich oddziałów, i Lewitów – według ich zmian, jak jest napisane w księdze Mojżesza.</verse>
				<verse number="19">Ci, którzy powrócili z niewoli, obchodzili też Paschę w czternastym [dniu] pierwszego miesiąca.</verse>
				<verse number="20">Kapłani bowiem i Lewici oczyścili się jak jeden mąż, wszyscy byli oczyszczeni. Zabili więc [baranka] paschalnego dla wszystkich, którzy przybyli z niewoli, dla swoich braci kapłanów i dla siebie samych.</verse>
				<verse number="21">I spożywali to synowie Izraela, którzy powrócili z niewoli, i każdy, kto odłączył się od nieczystości pogan tej ziemi i [przyłączył się] do nich, aby szukać PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="22">Przez siedem dni z radością obchodzili też Święto Przaśników, gdyż PAN napełnił ich radością i zwrócił ku nim serce króla Asyrii, aby wzmocnił ich ręce przy pracy [wokół] domu Bożego, Boga Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach, za panowania Artakserksesa, króla Persji, Ezdrasz, syn Serajasza, syna Azariasza, syna Chilkiasza;</verse>
				<verse number="2">Syna Szalluma, syna Sadoka, syna Achituba;</verse>
				<verse number="3">Syna Amariasza, syna Azariasza, syna Merajota;</verse>
				<verse number="4">Syna Zerachiasza, syna Uzziego, syna Bukkiego;</verse>
				<verse number="5">Syna Abiszui, syna Pinchasa, syna Eleazara, syna Aarona, najwyższego kapłana;</verse>
				<verse number="6">Tenże Ezdrasz wyruszył z Babilonu, a był człowiekiem uczonym w prawie Mojżesza, które dał PAN, Bóg Izraela. A król spełnił wszystkie jego prośby, gdyż ręka PANA, jego Boga, była nad nim.</verse>
				<verse number="7">Wyruszyli też [niektórzy] z synów Izraela oraz z kapłanów, Lewitów, śpiewaków, odźwiernych i z Netinitów do Jerozolimy w siódmym roku króla Artakserksesa.</verse>
				<verse number="8">[Ezdrasz] przybył do Jerozolimy w piątym miesiącu – było to w siódmym roku króla.</verse>
				<verse number="9">Wyruszył z Babilonu w pierwszym [dniu] pierwszego miesiąca, a do Jerozolimy przybył w pierwszym [dniu] piątego miesiąca, ponieważ była nad nim łaskawa ręka jego Boga.</verse>
				<verse number="10">Ezdrasz bowiem przygotował swoje serce, aby szukać prawa PANA i wykonywać je, a także by nauczać w Izraelu ustaw i sądów.</verse>
				<verse number="11">A oto odpis listu, który król Artakserkses dał Ezdraszowi, kapłanowi i uczonemu, biegłemu w słowach przykazań PANA i w jego ustawach w Izraelu:</verse>
				<verse number="12">Artakserkses, król królów, Ezdraszowi, kapłanowi, uczonemu w prawie Boga niebios, [mężowi] doskonałemu, otóż;</verse>
				<verse number="13">Wydaję dekret [o tym], że każdy z ludu Izraela, spośród jego kapłanów i Lewitów w moim państwie, kto dobrowolnie pragnie udać się do Jerozolimy, może iść z tobą.</verse>
				<verse number="14">Ty bowiem zostałeś wysłany przez króla i jego siedmiu doradców, abyś według prawa swego Boga, które masz w swoim ręku, zbadał sprawy w Judei i Jerozolimie;</verse>
				<verse number="15">I abyś zaniósł srebro i złoto, które król i jego doradcy dobrowolnie ofiarowali Bogu Izraela, którego przybytek [jest] w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="16">Oraz całe srebro i złoto, które otrzymasz w całej prowincji Babilonu wraz z dobrowolnymi darami od ludu i kapłanów, które dobrowolnie ofiarują na dom swego Boga w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="17">Abyś za te pieniądze bezzwłocznie kupił cielce, barany, jagnięta wraz z przynależnymi do nich ofiarami z pokarmów i płynów i złożył je na ołtarzu domu waszego Boga w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="18">Z pozostałym srebrem i złotem uczyńcie zaś to, co ty i twoi bracia uznacie za słuszne, tak czyńcie, według woli waszego Boga.</verse>
				<verse number="19">Naczynia też, które zostały ci dane do służby w domu twojego Boga, oddaj przed Bogiem w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="20">Także i inne potrzeby do domu twojego Boga, za które przyjdzie ci zapłacić, opłać ze skarbca królewskiego.</verse>
				<verse number="21">A ja, król Artakserkses, wydaję wszystkim podskarbim zarzecza rozkaz o tym, że wszystko, czegokolwiek zażąda od was kapłan Ezdrasz, uczony w prawie Boga niebios, ma być bezzwłocznie wykonane;</verse>
				<verse number="22">Aż do stu talentów srebra, stu kor pszenicy, stu bat wina, stu bat oliwy, a soli bez ograniczenia.</verse>
				<verse number="23">Wszystko, co nakazuje Bóg niebios, ma być wykonane starannie dla domu Boga niebios, bo dlaczego ma być wzbudzony jego gniew przeciwko państwu króla i jego synów?</verse>
				<verse number="24">Zawiadamiamy was również, że na żadnego z kapłanów, Lewitów, śpiewaków, odźwiernych, Netinitów oraz [pozostałych] sług tego domu Boga nie wolno nakładać podatku, danin ani cła.</verse>
				<verse number="25">A ty, Ezdraszu, według mądrości swego Boga, która jest w tobie, ustanów urzędników i sędziów, którzy będą sądzić cały lud zarzecza, wszystkich, którzy znają prawo twego Boga; a tych, którzy go nie znają, macie uczyć.</verse>
				<verse number="26">Na każdego, kto nie wykona prawa twego Boga i prawa króla, niech bezzwłocznie będzie wydany wyrok – albo śmierci, albo wygnania, albo przepadku mienia, albo więzienia.</verse>
				<verse number="27">[Ezdrasz powiedział]: Błogosławiony niech będzie PAN, Bóg naszych ojców, który włożył w serce króla [pragnienie], aby ozdobić dom PANA, który [jest] w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="28">A mnie okazał łaskę wobec króla i jego doradców oraz wszystkich możnych dostojników króla. A ja, będąc wzmocniony ręką PANA, swego Boga, [która była] nade mną, zgromadziłem naczelników z Izraela, aby wyruszyli ze mną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A oto naczelnicy rodów i rodowody tych, którzy wyruszyli ze mną z Babilonu za panowania króla Artakserksesa:</verse>
				<verse number="2">Z synów Pinchasa – Gerszom; z synów Itamara – Daniel; z synów Dawida – Chattusz;</verse>
				<verse number="3">Z synów Szekaniasza, z synów Parosza – Zachariasz, a z nim spisanych według rodowodów było stu pięćdziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="4">Z synów Pachat-Moaba – Elioenaj, syn Zerachiasza, a z nim dwustu mężczyzn;</verse>
				<verse number="5">Z synów Szekaniasza – syn Jahaziela, a z nim trzystu mężczyzn;</verse>
				<verse number="6">Z synów Adina – Ebed, syn Jonatana, a z nim pięćdziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="7">Z synów Elama – Jeszajasz, syn Ataliasza, a z nim siedemdziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="8">Z synów Szefatiasza – Zebadiasz, syn Mikaela, a z nim osiemdziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="9">Z synów Joaba – Obadiasz, syn Jechiela, a z nim dwustu osiemnastu mężczyzn;</verse>
				<verse number="10">Z synów Szelomita – syn Josifiasza, a z nim stu sześćdziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="11">Z synów Bebaja – Zachariasz, syn Bebaja, a z nim dwudziestu ośmiu mężczyzn;</verse>
				<verse number="12">Z synów Azgada – Johanan, syn Hakkatana, a z nim stu dziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="13">Z synów Adonikama [wyruszyli] ostatni, a oto ich imiona: Elifelet, Jejel i Szemajasz, a z nimi sześćdziesięciu mężczyzn;</verse>
				<verse number="14">Z synów Bigwaja – Utaj i Zabbud, a z nimi siedemdziesięciu mężczyzn.</verse>
				<verse number="15">I zgromadziłem ich nad rzeką, która płynie do Achawy, i obozowaliśmy tam przez trzy dni. Potem dokonałem przeglądu ludu i kapłanów, a z synów Lewiego nie znalazłem tam [żadnego].</verse>
				<verse number="16">Posłałem więc Eliezera, Ariela, Szemajasza, Elnatana, Jariba, Elnatana, Natana, Zachariasza i Meszullama, naczelników, a także Jojariba i Elnatana, [ludzi] rozumnych;</verse>
				<verse number="17">I dałem przez nich polecenie Iddo, przełożonemu w miejscowości Kasifia, i przekazałem im słowa, które mieli powiedzieć do niego i jego braci Netinitów w miejscowości Kasifia; poleciłem, aby nam przyprowadzili sługi dla domu naszego Boga.</verse>
				<verse number="18">I ponieważ łaskawa ręka naszego Boga była nad nami, przyprowadzili do nas, człowieka rozumnego spośród synów Machliego, syna Lewiego, syna Izraela, oraz Szerebiasza wraz z jego synami i braćmi – razem osiemnaście [osób];</verse>
				<verse number="19">I Chaszabiasza, a z nim Jeszajasz spośród synów Merariego wraz z jego braćmi i ich synów – razem dwadzieścia [osób];</verse>
				<verse number="20">Ponadto spośród Netinitów, których Dawid i naczelnicy ustanowili do posługiwania Lewitom – dwieście dwadzieścia Netinitów. Ci wszyscy zostali imiennie wyznaczeni.</verse>
				<verse number="21">Wtedy tam, nad rzeką Achawa, ogłosiłem post, abyśmy ukorzyli się przed naszym Bogiem i abyśmy uprosili u niego szczęśliwą drogę dla nas, naszych dzieci i całego naszego dobytku.</verse>
				<verse number="22">Wstydziłem się bowiem prosić króla o żołnierzy i jeźdźców, aby nas w drodze ratowali przed wrogami, ponieważ powiedzieliśmy królowi: Ręka naszego Boga [jest] nad wszystkimi, którzy go szukają, dla ich dobra, ale jego moc i gniew przeciwko wszystkim, którzy go opuszczają.</verse>
				<verse number="23">Pościliśmy więc i prosiliśmy o to naszego Boga. A on nas wysłuchał.</verse>
				<verse number="24">Wtedy spośród przedniejszych kapłanów wydzieliłem dwunastu: Szerebiasza, Chaszabiasza, a z nimi dziesięciu ich braci;</verse>
				<verse number="25">I odważyłem im srebro, złoto i naczynia, czyli ofiarę dla domu naszego Boga, którą złożyli: król, jego doradcy, jego dostojnicy oraz cały Izrael tam obecny.</verse>
				<verse number="26">Odważyłem im więc do rąk sześćset pięćdziesiąt talentów srebra, sto talentów naczyń srebrnych, sto talentów złota;</verse>
				<verse number="27">Dwadzieścia złotych pucharów, [ważących] po tysiąc darejków, i dwa naczynia z wybornego mosiądzu, tak piękne jak złoto.</verse>
				<verse number="28">Potem powiedziałem do nich: Wy jesteście poświęceni PANU, naczynia [także] są poświęcone, a to srebro i złoto [są] dobrowolnym darem dla PANA, Boga waszych ojców.</verse>
				<verse number="29">Pilnujcie i strzeżcie [ich], dopóki nie odważycie [ich] przed przedniejszymi kapłanami, Lewitami i naczelnikami rodów Izraela w Jerozolimie, w komnatach domu PANA.</verse>
				<verse number="30">Wzięli więc kapłani i Lewici odważone srebro, złoto i naczynia, aby [je] zanieść do Jerozolimy, do domu naszego Boga.</verse>
				<verse number="31">Potem wyruszyliśmy znad rzeki Achawa dwunastego [dnia] pierwszego miesiąca, aby udać się do Jerozolimy. A ręka naszego Boga była nad nami i wyrwała nas z ręki wrogów i czyhających [na nas] w drodze.</verse>
				<verse number="32">I przybyliśmy do Jerozolimy, i zamieszkaliśmy tam przez trzy dni.</verse>
				<verse number="33">A czwartego dnia odważono srebro, złoto i naczynia w domu naszego Boga – do ręki Meremota, syna kapłana Uriasza, z którym był Eleazar, syn Pinchasa; z nimi też [byli] Jozabad, syn Jeszuy, i Noadiasz, syn Binnuja, Lewici;</verse>
				<verse number="34">Wszystko według liczby i wagi; i zapisano wagę tego wszystkiego w tym czasie.</verse>
				<verse number="35">Następnie ci, którzy zostali pojmani, a powrócili z niewoli, złożyli Bogu Izraela ofiarę całopalną: dwanaście cielców za całego Izraela, dziewięćdziesiąt sześć baranów, siedemdziesiąt siedem jagniąt i dwanaście kozłów na ofiarę za grzech, wszystko jako całopalenie PANU.</verse>
				<verse number="36">I przekazano rozporządzenie króla jego satrapom i namiestnikom zarzecza, a ci wspomagali lud i dom Boży.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A gdy zakończono to wszystko, przystąpili do mnie naczelnicy, mówiąc: Lud Izraela, kapłani i Lewici nie odłączyli się od narodów tych ziem; postępują według obrzydliwości Kananejczyków, Chetytów, Peryzzytów, Jebusytów, Ammonitów, Moabitów, Egipcjan i Amorytów.</verse>
				<verse number="2">Pobrali bowiem ich córki dla siebie i swoich synów, tak że święte nasienie pomieszało się z ludami tych ziem, a w tym grzechu przodowali naczelnicy i przywódcy.</verse>
				<verse number="3">Gdy to usłyszałem, rozdarłem swoją szatę i swój płaszcz i rwałem włosy ze swojej głowy i brody i siedziałem osłupiony.</verse>
				<verse number="4">I zgromadzili się wokoło mnie wszyscy, którzy drżeli przed słowem Boga Izraela z powodu przestępstwa tych, [którzy powrócili] z niewoli, a ja siedziałem osłupiony aż do ofiary wieczornej.</verse>
				<verse number="5">Ale w czasie ofiary wieczornej wstałem ze swego przygnębienia i w rozdartej szacie i płaszczu upadłem na kolana i wyciągnąłem swoje ręce do PANA, swojego Boga;</verse>
				<verse number="6">I powiedziałem: Mój Boże! Wstydzę się i nie śmiem podnieść twarzy do ciebie, mój Boże. Nasze nieprawości bowiem urosły ponad głowę, a nasz grzech dosięgnął aż nieba.</verse>
				<verse number="7">Od dni naszych ojców aż do dziś tkwimy w wielkim grzechu, a z powodu naszych nieprawości my, nasi królowie i nasi kapłani zostaliśmy wydani w ręce królów tych ziem pod miecz w niewolę, na łup i wstyd na twarzy, jak to [jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="8">Ale teraz, jakby na krótką chwilę, PAN, nasz Bóg, okazał [nam] łaskę, bo pozostawił nam resztkę ocalonych i dał nam mieszkanie w swoim miejscu świętym, aby nasz Bóg oświecił nasze oczy i podarował nam trochę wytchnienia od naszej niewoli.</verse>
				<verse number="9">Chociaż bowiem [byliśmy] niewolnikami, nasz Bóg nie opuścił nas w naszej niewoli, lecz okazał nam łaskę wobec królów Persji, aby dać nam wytchnienie, abyśmy wznieśli dom naszego Boga i naprawili jego spustoszenie, i aby dać nam mur ochrony w Judzie i Jerozolimie.</verse>
				<verse number="10">Teraz więc, o nasz Boże, co powiemy po tym wszystkim? Opuściliśmy bowiem twoje przykazania;</verse>
				<verse number="11">Które nadałeś przez swoje sługi, proroków, mówiąc: Ziemia, do której wchodzicie, by ją wziąć w posiadanie, jest ziemią nieczystą, splamioną nieczystością ludu tych ziem przez jego obrzydliwości, który swoją nieczystością napełnił ją od końca do końca.</verse>
				<verse number="12">Dlatego nie dawajcie swoich córek ich synom ani nie bierzcie ich córek dla swoich synów, ani nie szukajcie nigdy pokoju z nimi ani ich pomyślności, abyście się wzmocnili i spożywali dobra tej ziemi oraz pozostawili ją w dziedzictwo swoim synom na wieki.</verse>
				<verse number="13">A po tym wszystkim, co spadło na nas za nasze złe czyny i nasz wielki grzech, chociaż ty, nasz Boże, wymierzyłeś nam [karę] mniejszą niż nasze nieprawości i dałeś nam [takie] wybawienie;</verse>
				<verse number="14">Czy mamy znowu przekraczać twoje przykazania i spowinowacać się z tymi obrzydliwymi narodami? Czy nie rozgniewasz się na nas aż do [naszego] wyniszczenia, tak że nie zostaną spośród nas ani resztka, ani ocaleni?</verse>
				<verse number="15">PANIE, Boże Izraela, ty jesteś sprawiedliwy, bo pozostajemy ocaleni, jak się to dziś [okazuje]. Oto stoimy przed tobą w naszym przewinieniu, choć z tego powodu nie godzi się stać przed tobą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A gdy Ezdrasz modlił się i wyznawał [grzechy] z płaczem, klęcząc przed domem Bożym, zebrał się wokół niego bardzo wielki tłum mężczyzn, kobiet i dzieci z Izraela, a lud bardzo gorzko płakał.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Szekaniasz, syn Jechiela z synów Elama, powiedział do Ezdrasza: My zgrzeszyliśmy przeciwko naszemu Bogu, bo pojęliśmy obce żony z ludu tej ziemi. Ale jest jeszcze nadzieja dla Izraela w tej sprawie.</verse>
				<verse number="3">Teraz więc zawrzyjmy przymierze z naszym Bogiem – odprawmy wszystkie żony i [dzieci] z nich urodzone, według rady PANA i tych, którzy drżą przed przykazaniem naszego Boga. Niech to się stanie według prawa.</verse>
				<verse number="4">Wstań, bo do ciebie należy ta sprawa, a my [będziemy] z tobą. Wzmocnij się i działaj.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Ezdrasz wstał i zaprzysiągł przedniejszych kapłanów, Lewitów i całego Izraela, by postąpili według tego słowa. I przysięgli.</verse>
				<verse number="6">Potem Ezdrasz opuścił dom Boży i udał się do komnaty Jochanana, syna Eliasziba. Kiedy tam wszedł, nie jadł chleba ani nie pił wody, gdyż smucił się z powodu przestępstwa tych, którzy powrócili z niewoli.</verse>
				<verse number="7">Następnie ogłoszono w Judzie i Jerozolimie wszystkim, którzy powrócili z niewoli, że mają zgromadzić się w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="8">A ktokolwiek nie przyjdzie w ciągu trzech dni, według postanowienia naczelników i starszych, ten zostanie pozbawiony całego mienia, a sam będzie wykluczony ze zgromadzenia tych, którzy powrócili z niewoli.</verse>
				<verse number="9">Zgromadzili się więc wszyscy mężczyźni z Judy i Beniamina w Jerozolimie w ciągu trzech dni. Było to w dwudziestym [dniu] dziewiątego miesiąca. A cały lud siedział na placu przed domem Bożym, drżąc z powodu tej sprawy i z powodu deszczu.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Ezdrasz powstał i powiedział do nich: Wy zgrzeszyliście, bo pojęliście obce żony, a przez to pomnożyliście grzech Izraela.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc wyznajcie [grzech] PANU, Bogu waszych ojców, i spełnijcie jego wolę. Odłączcie się od ludu tej ziemi i od obcych żon.</verse>
				<verse number="12">A całe zgromadzenie odpowiedziało donośnym głosem: Jak nam powiedziałeś, tak uczynimy.</verse>
				<verse number="13">Ale lud jest liczny i pora deszczowa i nie możemy stać na dworze. Ponadto ta sprawa nie jest na jeden dzień ani dwa, gdyż jest nas wielu, którzy dopuściliśmy się tego przestępstwa.</verse>
				<verse number="14">Prosimy więc, niech nasi przywódcy będą postawieni przed całym zgromadzeniem i wszyscy, którzy w naszych miastach pojęli obce żony, niech przyjdą o wyznaczonej porze – z nimi starsi z każdego miasta oraz ich sędziowie, abyśmy w ten sposób odwrócili od nas zapalczywość gniewu naszego Boga z powodu tej sprawy.</verse>
				<verse number="15">Tylko Jonatan, syn Asahela, i Jachzejasz, syn Tikwy, zajmowali się tym. I Meszullam i Szabbetaj, Lewici, pomagali im.</verse>
				<verse number="16">Tak więc postąpili ci, którzy powrócili z niewoli. I kapłan Ezdrasz wraz z naczelnikami poszczególnych rodów, wszyscy zostali [odłączeni] imiennie. I zasiedli w pierwszym dniu dziesiątego miesiąca, aby zbadać tę sprawę.</verse>
				<verse number="17">I do pierwszego dnia pierwszego miesiąca zakończyli sprawę ze wszystkimi mężczyznami, którzy pojęli obce żony.</verse>
				<verse number="18">Wśród synów kapłanów znaleźli się tacy, którzy pojęli obce żony: spośród synów Jeszuy, syna Jocadaka i jego braci: Maasejasz, Eliezer, Jarib i Gedaliasz.</verse>
				<verse number="19">Ci zaręczyli, że odprawią swoje żony, a jako że byli winni – [każdy złoży] barana ze stada za swój występek.</verse>
				<verse number="20">A z synów Immera: Chanani i Zebadiasz;</verse>
				<verse number="21">A z synów Charima: Maasejasz, Eliasz, Szemajasz, Jechiel i Uzjasz;</verse>
				<verse number="22">A z synów Paszchura: Elioenaj, Maasejasz, Izmael, Netaneel, Jozabad i Elasa;</verse>
				<verse number="23">A z Lewitów: Jozabad, Szimei, Kelajasz, to jest Kelita, Petachiasz, Juda i Eliezer;</verse>
				<verse number="24">A ze śpiewaków: Eliaszib; a z odźwiernych: Szallum, Telem i Uri;</verse>
				<verse number="25">A z Izraela, z synów Parosza: Ramiasz, Jezjasz, Malkiasz, Miamin, Eelazar, Malkijasz i Benajasz;</verse>
				<verse number="26">A z synów Elama: Mattaniasz, Zachariasz, Jechiel, Abdi, Jeremot i Eliasz;</verse>
				<verse number="27">A z synów Zattua: Elioenaj, Eliaszib, Mattaniasz, Jeremot, Zabad i Aziza;</verse>
				<verse number="28">A z synów Bebaja: Jehochanan, Chananiasz, Zabbaj i Atlaj;</verse>
				<verse number="29">A z synów Baniego: Meszullam, Malluk, Adajasz, Jaszub, Szeal i Jeremot;</verse>
				<verse number="30">A z synów Pachat-Moaba: Adna, Kelal, Benajasz, Maasejasz, Mattaniasz, Besaleel, Binnuj i Manasses;</verse>
				<verse number="31">A z synów Charima: Eliezer, Jeszsziasz, Malkiasz, Szemajasz, Szymon;</verse>
				<verse number="32">Beniamin, Maluk i Szemariasz;</verse>
				<verse number="33">Z synów Chaszuma: Mattenaj, Mattatta, Zabad, Elifelet, Jeremaj, Manasses i Szimei;</verse>
				<verse number="34">Z synów Baniego: Maadaj, Amram, Uel;</verse>
				<verse number="35">Benajasz, Bedejasz, Cheluhu;</verse>
				<verse number="36">Waniasz, Meremot, Eliaszib;</verse>
				<verse number="37">Mattaniasz, Mattenaj, Jaasaj;</verse>
				<verse number="38">I Bani, Binnuj, Szimei;</verse>
				<verse number="39">I Szelemiasz, Natan, Adajasz;</verse>
				<verse number="40">Machnadbaj, Szaszaj, Szaraj;</verse>
				<verse number="41">Asarel, Szelemiasz, Szemariasz;</verse>
				<verse number="42">Szallum, Amariasz i Józef;</verse>
				<verse number="43">Z synów Nebo: Jejel, Mattitiasz, Zabad, Zebina, Jaddaj, Joel i Benajasz.</verse>
				<verse number="44">Ci wszyscy pojęli obce żony. A były wśród nich żony, które urodziły [im] dzieci.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="16">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowa Nehemiasza, syna Chakaliasza. Oto w miesiącu Kislew, dwudziestego roku, gdy przebywałem w pałacu Suza;</verse>
				<verse number="2">Przyszedł Chanani, jeden z moich braci, a [wraz z nim niektórzy] mężczyźni z Judy. Zapytałem ich o ocalałych Żydów, którzy przeżyli niewolę, i o Jerozolimę.</verse>
				<verse number="3">I odpowiedzieli mi: Ostatki spośród tych, którzy w tamtej prowincji przeżyli niewolę, są w wielkim utrapieniu i pohańbieniu; ponadto mur Jerozolimy jest zburzony i jej bramy zostały spalone ogniem.</verse>
				<verse number="4">A gdy usłyszałem te słowa, usiadłem, płakałem i smuciłem się przez [kilka] dni, pościłem i modliłem się przed Bogiem niebios.</verse>
				<verse number="5">I powiedziałem: Ach PANIE, Boże niebios, Boże wielki i straszny, który zachowujesz przymierze i [okazujesz] miłosierdzie tym, którzy cię miłują i przestrzegają twoich przykazań.</verse>
				<verse number="6">Niech twoje ucho będzie uważne, a twoje oczy będą otwarte, aby wysłuchać modlitwy twego sługi, którą teraz zanoszę do ciebie dniem i nocą za synów Izraela, twoje sługi, i [w której] wyznaję grzechy synów Izraela, które popełniliśmy przeciwko tobie. Również ja i dom mego ojca zgrzeszyliśmy.</verse>
				<verse number="7">Postąpiliśmy bardzo niegodziwie wobec ciebie i nie przestrzegaliśmy przykazań, ustaw ani praw, które nakazałeś Mojżeszowi, swemu słudze.</verse>
				<verse number="8">Wspomnij, proszę, na słowo, które przekazałeś Mojżeszowi, swemu słudze, gdy powiedziałeś: [Jeśli] przekroczycie [moje przykazania], to rozproszę was między narodami;</verse>
				<verse number="9">Lecz jeśli nawrócicie się do mnie i będziecie przestrzegać moich przykazań i wypełniać je, to choćby wasi wygnańcy byli na krańcu nieba, zgromadzę ich stamtąd i przyprowadzę na miejsce, które wybrałem, aby tam przebywało moje imię.</verse>
				<verse number="10">Oni bowiem są twoimi sługami i twoim ludem, który odkupiłeś swoją wielką mocą i silną ręką.</verse>
				<verse number="11">Proszę, Panie, niech twoje ucho będzie uważne na modlitwę twego sługi i na modlitwę twoich sług, którzy pragną bać się twego imienia. Spraw dziś, proszę, aby poszczęściło się twemu słudze, i okaż mu łaskę na oczach tego człowieka. Byłem bowiem podczaszym króla.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I oto zdarzyło się w miesiącu Nisan, w dwudziestym roku króla Artakserksesa, gdy [stało] przed nim wino, że wziąłem [je] i podałem królowi, a nigdy [przedtem] nie byłem taki smutny w jego obecności.</verse>
				<verse number="2">Król więc zapytał mnie: Czemu [tak] smutno wyglądasz, skoro nie jesteś chory? Nic innego to jak smutek serca. I bardzo się przeraziłem.</verse>
				<verse number="3">I powiedziałem do króla: Niech król żyje na wieki. Jakże nie mam wyglądać smutno, gdy miasto, dom grobów moich ojców, jest zburzone, a jego bramy pochłonął ogień?</verse>
				<verse number="4">Król ponownie zapytał mnie: O co chciałbyś prosić? Modliłem się więc do Boga niebios.</verse>
				<verse number="5">Potem powiedziałem do króla: Jeśli król uważa [to] za dobre i jeśli twój sługa znalazł łaskę w twoich oczach, [proszę], abyś mnie posłał do Judy, do miasta grobów moich ojców, abym je odbudował.</verse>
				<verse number="6">Król – obok którego siedziała królowa – zapytał mnie: Jak długo potrwa twoja podróż i kiedy powrócisz? Gdy podałem mu termin, spodobało się to królowi i posłał mnie.</verse>
				<verse number="7">Potem powiedziałem królowi: Jeśli król uważa to za dobre, niech mi dadzą listy do namiestników zarzecza, aby mnie przeprowadzili, aż przyjdę do Judy;</verse>
				<verse number="8">Także list do Asafa, dozorcy lasu królewskiego, aby mi dał drewno na belki do bram pałacu przy domu, na mur miejski i na dom, do którego się wprowadzę. Król więc dał mi [listy], gdyż była nade mną łaskawa ręka mego Boga.</verse>
				<verse number="9">A gdy przyszedłem do namiestników zarzecza, oddałem im listy króla. A król wyprawił ze mną dowódców wojskowych i jeźdźców.</verse>
				<verse number="10">Kiedy Sanballat Choronita i Tobiasz, sługa ammonicki, usłyszeli o tym, bardzo im się nie spodobało to, że przyszedł człowiek, który będzie zabiegał o dobro synów Izraela.</verse>
				<verse number="11">Gdy więc przyszedłem do Jerozolimy, spędziłem tam trzy dni.</verse>
				<verse number="12">Potem wstałem w nocy, ja i kilku mężczyzn ze mną – a nikomu nie wyjawiłem, co mój Bóg położył mi na sercu, abym uczynił w Jerozolimie, nie miałem też ze sobą żadnego zwierzęcia oprócz tego, na którym jechałem;</verse>
				<verse number="13">I wyjechałem nocą przez Bramę nad Doliną w kierunku Źródła Smoczego do Bramy Gnojnej, i oglądałem mury jerozolimskie, które były zburzone, a [których] bramy były strawione ogniem.</verse>
				<verse number="14">Potem dotarłem do Bramy Źródlanej i do Stawu Królewskiego, gdzie dla zwierzęcia, na którym jechałem, nie było już przejścia.</verse>
				<verse number="15">Jechałem więc nocą przez potok i oglądałem mur, po czym zawróciłem i przejechałem przez Bramę nad Doliną, i tak powróciłem.</verse>
				<verse number="16">Ale przełożeni nie wiedzieli, dokąd się udałem ani co uczyniłem. Dotychczas bowiem nie oznajmiłem [tego] ani Żydom, ani kapłanom, ani dostojnikom, ani przełożonym, ani żadnemu z budowniczych.</verse>
				<verse number="17">Wtedy powiedziałem do nich: Widzicie, w jakiej niedoli się znajdujemy, Jerozolima jest spustoszona i jej bramy spalone są ogniem. Chodźcie i odbudujmy mur Jerozolimy, abyśmy już nie byli zhańbieni.</verse>
				<verse number="18">A gdy opowiedziałem im [o tym], jak łaskawa ręka mego Boga była nade mną, także o słowach, które wypowiedział do mnie król, powiedzieli: Wstańmy i budujmy. I zachęcali się do tego dobrego dzieła.</verse>
				<verse number="19">Kiedy usłyszeli o tym Sanballat Choronita i Tobiasz, sługa ammonicki, oraz Geszem Arab, szydzili z nas i wzgardzili nami, mówiąc: Co to za rzecz, którą robicie? Czy buntujecie się przeciw królowi?</verse>
				<verse number="20">Odpowiedziałem im: Bóg niebios poszczęści nam; my więc, jego słudzy, powstaniemy i odbudujemy. Wy zaś nie macie ani działu, ani prawa, ani pamiątki w Jerozolimie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Potem powstał najwyższy kapłan Eliaszib wraz ze swoimi braćmi kapłanami i odbudowali Bramę Owczą. Poświęcili ją i wstawili jej wrota. Poświęcili ją aż do wieży Mea i aż do wieży Chananeela.</verse>
				<verse number="2">Obok niego budowali mężczyźni z Jerycha, a obok nich budował Zakkur, syn Imriego.</verse>
				<verse number="3">A Bramę Rybną budowali synowie Senaa, którzy założyli też jej belki, wstawili jej wrota, zamki i rygle.</verse>
				<verse number="4">Obok nich naprawiał Meremot, syn Uriasza, syna Kosa, a obok nich naprawiał Meszullam, syn Berechiasza, syna Meszezabeela. Obok nich naprawiał Sadok, syn Baany.</verse>
				<verse number="5">Obok nich naprawiali Tekoici, lecz ich dostojnicy nie ugięli swego karku do pracy dla swego Pana.</verse>
				<verse number="6">A Bramę Starą naprawiali Jojada, syn Paseacha, i Meszullam, syn Besodiasza. Założyli jej belki i wstawili jej wrota, zamki i rygle.</verse>
				<verse number="7">Obok nich naprawiali Melatiasz Gibeonita, Jadon Meronotyta oraz mężczyźni z Gibeonu i Mispy aż do tronu namiestnika z tej strony rzeki.</verse>
				<verse number="8">Obok nich naprawiał Uzziel, syn Charchajasza, [jeden] ze złotników, a obok niego naprawiał Chananiasz, syn aptekarza. Obwarowali Jerozolimę aż do Muru Szerokiego.</verse>
				<verse number="9">Obok nich naprawiał Refajasz, syn Chura, przełożony połowy okręgu Jerozolimy.</verse>
				<verse number="10">Obok nich naprawiał Jedajasz, syn Charumafa, naprzeciw swego domu. A obok niego naprawiał Chattusz, syn Chaszabnejasza.</verse>
				<verse number="11">Drugi odcinek i Wieżę Pieców zaś naprawiał Malkiasz, syn Charima, i Chaszub, syn Pachat-Moaba.</verse>
				<verse number="12">Obok niego naprawiał Szallum, syn Hallochesza, przełożony połowy okręgu Jerozolimy, on i jego córki.</verse>
				<verse number="13">Bramę nad Doliną naprawiali Chanun i mieszkańcy Zanoach. Odbudowali ją, wstawili jej wrota, zamki i rygle i [naprawili] tysiąc łokci muru aż do Bramy Gnojnej.</verse>
				<verse number="14">Lecz Bramę Gnojną naprawiał Malkiasz, syn Rekaba, przełożony okręgu Bet-Hakkerem. On ją odbudował i wstawił jej wrota, zamki i rygle;</verse>
				<verse number="15">Bramę Źródlaną naprawiał Szallun, syn Kol-Chozego, przełożony okręgu Mispa. On ją zbudował, pokrył [dachem] i wstawił jej wrota, zamki i rygle oraz wzniósł mur nad stawem Sziloach przy ogrodzie królewskim aż do schodów prowadzących do miasta Dawida.</verse>
				<verse number="16">Za nim naprawiał Nehemiasz, syn Azbuka, przełożony połowy okręgu Bet-Sur, aż [do miejsca] naprzeciw grobów Dawida i aż do stawu sztucznego, i aż do domu mocarzy.</verse>
				<verse number="17">Za nim naprawiali Lewici: Rechum, syn Baniego, obok niego naprawiał Chaszabiasz, przełożony połowy okręgu Keila, za swój okręg.</verse>
				<verse number="18">Za nim naprawiali ich bracia: Bawaj, syn Chenadada, przełożony połowy okręgu Keila.</verse>
				<verse number="19">Obok niego naprawiał Ezer, syn Jeszuy, przełożony Mispy, następny odcinek naprzeciw wejścia do zbrojowni przy rogu.</verse>
				<verse number="20">Za nim naprawiał gorliwie Baruch, syn Zabbaja, dalszy odcinek od rogu aż do drzwi domu arcykapłana Eliasziba.</verse>
				<verse number="21">Za nim naprawiał Meremot, syn Uriasza, syn Kosa, następny odcinek od drzwi domu Eliasziba aż do końca jego domu.</verse>
				<verse number="22">Za nim naprawiali kapłani, którzy mieszkali na równinie.</verse>
				<verse number="23">Za nimi naprawiali Beniamin i Chaszub, naprzeciw swoich domów. Za nimi naprawiał Azariasz, syn Maasejasza, syna Ananiasza, obok swego domu.</verse>
				<verse number="24">Za nim naprawiał Binnuj, syn Chenadada, następny odcinek od domu Azariasza aż do zakrętu i do narożnika.</verse>
				<verse number="25">Palal, syn Uzaja, [naprawiał] naprzeciw rogu i wieży wystającej z domu królewskiego, która [była] przy więzieniu. Za nim [naprawiał] Pedajasz, syn Parosza.</verse>
				<verse number="26">A Netinici, mieszkający na Ofelu, [naprawiali] aż naprzeciw Bramy Wodnej na wschodzie i do wieży wystającej.</verse>
				<verse number="27">Za nimi naprawiali Tekoici dalszy odcinek, naprzeciw wielkiej wieży wystającej aż do muru Ofel.</verse>
				<verse number="28">Znad Bramy Końskiej naprawiali kapłani, każdy naprzeciw swego domu.</verse>
				<verse number="29">Za nimi naprawiał Sadok, syn Immera, naprzeciw swego domu, a za nim naprawiał Szemajasz, syn Szekaniasza, stróż Bramy Wschodniej.</verse>
				<verse number="30">Za nim naprawiał Chananiasz, syn Szelemiasza, i Chanun, szósty syn Salafa, następny odcinek. Za nim naprawiał Meszullam, syn Berechiasza, naprzeciw swojej komnaty.</verse>
				<verse number="31">Za nim naprawiał Malkiasz, syn złotnika, aż do domu Netinitów i handlarzy, naprzeciw Bramy Sądowej i aż do Sali Narożnej.</verse>
				<verse number="32">A pomiędzy Salą Narożną a Bramą Owczą naprawiali złotnicy i handlarze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A gdy Sanballat usłyszał, że odbudowujemy mur, rozgniewał się i bardzo się oburzył, i zaczął szydzić z Żydów.</verse>
				<verse number="2">I powiedział wobec swoich braci i wojska Samarii: Co ci niedołężni Żydzi wyprawiają? Czy pozwolimy im na to? Czy będą składać ofiary? Czy zdołają to skończyć w jeden dzień? Czy wskrzeszą kamienie z kupy gruzu, które spalono?</verse>
				<verse number="3">Ale Tobiasz Ammonita, który stał obok niego, powiedział: Nawet jeśli zbudują, przyjdzie lis i przewróci ich kamienny mur.</verse>
				<verse number="4">Wysłuchaj, nasz Boże, bo jesteśmy wzgardzeni, i odwróć ich zhańbienie na ich głowę, i wydaj ich na łup w ziemi niewoli.</verse>
				<verse number="5">Nie zakrywaj ich nieprawości, a niech ich grzech nie będzie wymazany przed tobą. Ciebie bowiem pobudzili do gniewu na oczach budujących.</verse>
				<verse number="6">Lecz my nadal odbudowywaliśmy ten mur i mur został spojony aż do połowy, bo lud miał serce do pracy.</verse>
				<verse number="7">Gdy Sanballat i Tobiasz, Arabowie, Ammonici i Aszdodyci usłyszeli, że mury Jerozolimy są odbudowywane, że wyłomy zaczęły się wypełniać, bardzo się rozgniewali.</verse>
				<verse number="8">I wszyscy sprzysięgli się razem, aby przyjść i walczyć przeciw Jerozolimie, i przeszkadzać w [robocie].</verse>
				<verse number="9">My jednak modliliśmy się do naszego Boga i postawiliśmy przeciwko nim straż we dnie i w nocy, ponieważ się ich baliśmy.</verse>
				<verse number="10">I Judejczycy powiedzieli: Osłabła siła dźwigających, a gruzu [jeszcze] wiele. Nie będziemy mogli odbudować muru.</verse>
				<verse number="11">Ponadto nasi wrogowie powiedzieli: Zanim się dowiedzą i spostrzegą, przyjdziemy między nich i ich wymordujemy, i wstrzymamy tę pracę.</verse>
				<verse number="12">A gdy Żydzi mieszkający obok nich przyszli, powiedzieli nam dziesięć razy: Ze wszystkich miejsc, z których przyjdziecie do nas, [oni przyjdą na was].</verse>
				<verse number="13">Ustawiłem więc lud w niższych miejscach za murem [i] na wysokich miejscach; ustawiłem [ich] według rodzin z ich mieczami, włóczniami i łukami.</verse>
				<verse number="14">A gdy popatrzyłem, wstałem i powiedziałem do dostojników, przełożonych i pozostałych z ludu: Nie bójcie się ich. Wspomnijcie na PANA, wielkiego i budzącego grozę, i walczcie za swoich braci, za swoich synów i swoje córki, za swoje żony i domy.</verse>
				<verse number="15">I kiedy nasi wrogowie usłyszeli, że nam to oznajmiono, Bóg zniweczył ich radę, a my wszyscy wróciliśmy do muru, każdy do swojej pracy.</verse>
				<verse number="16">Jednak od tego czasu połowa moich sług pracowała, a druga połowa trzymała włócznie, tarcze, łuki i pancerze. Naczelnicy zaś [stali] za całym domem Judy.</verse>
				<verse number="17">Ci, którzy odbudowywali mur, i ci, którzy dźwigali ciężar, i ci, którzy go nakładali, każdy z nich jedną ręką pracował, a w drugiej trzymał broń.</verse>
				<verse number="18">A z tych, którzy budowali, każdy miał swój miecz przypasany do boku i [tak] budowali. A trębacz [stał] obok mnie.</verse>
				<verse number="19">Powiedziałem bowiem do dostojników, przełożonych i pozostałych z ludu: Praca jest wielka i rozległa, a my jesteśmy rozdzieleni na murze, jeden z dala od drugiego.</verse>
				<verse number="20">W jakimkolwiek miejscu usłyszycie dźwięk trąby, tam ruszajcie do nas. Nasz Bóg będzie walczył za nas.</verse>
				<verse number="21">Pracowaliśmy więc przy tym dziele, a druga połowa trzymała włócznie, od pojawienia się zorzy aż do wzejścia gwiazd.</verse>
				<verse number="22">W tym czasie powiedziałem też do ludu: Niech każdy nocuje ze swoim sługą w Jerozolimie, aby w nocy [słudzy] trzymali straż, a w dzień pracowali.</verse>
				<verse number="23">Tak więc ani ja, ani moi bracia, ani moi słudzy, ani straż, która była przy mnie, nie zdejmowaliśmy swoich szat, [zrobiliśmy to] wyłącznie przy obmywaniu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">I podniósł się wielki krzyk ludu i ich żon przeciwko swym braciom Żydom.</verse>
				<verse number="2">Niektórzy bowiem mówili: Jest nas wielu wraz z synami i córkami i musimy nabyć zboża, abyśmy mogli jeść i żyć.</verse>
				<verse number="3">Inni zaś mówili: Nasze pola, winnice i domy musimy dać pod zastaw, aby nabyć zboża na czas głodu.</verse>
				<verse number="4">Jeszcze inni mówili: Pożyczyliśmy pieniądze, aby dać podatek królowi, [zastawiając] nasze pola i nasze winnice.</verse>
				<verse number="5">A przecież nasze ciało jest jak ciało naszych braci, [a] nasi synowie są jak ich synowie. A jednak to my musimy oddać naszych synów i nasze córki w niewolę i [niektóre] z naszych córek są już zaprzedane w niewolę, a my nie mamy siły w naszych rękach, aby [je odkupić], gdyż nasze pola i winnice [należą] do innych.</verse>
				<verse number="6">I rozgniewałem się bardzo, gdy usłyszałem ich wołanie i te słowa.</verse>
				<verse number="7">Rozważyłem to w swoim sercu, po czym skarciłem dostojników i przełożonych, mówiąc do nich: Każdy z was uprawia lichwę wobec swoich braci. Zebrałem więc wielkie zgromadzenie przeciwko nim;</verse>
				<verse number="8">I powiedziałem do nich: My według naszych możliwości odkupiliśmy swoich braci Żydów, którzy zostali zaprzedani poganom, a wy chcecie sprzedać swoich braci? Chcielibyście ich nam sprzedać? Oni zamilkli, nie znajdując odpowiedzi.</verse>
				<verse number="9">Ponadto powiedziałem: Nie jest dobre to, co czynicie. Czy nie powinniście kroczyć w bojaźni naszego Boga, by uniknąć zhańbienia od pogan, naszych wrogów?</verse>
				<verse number="10">Także ja i moi bracia oraz moi słudzy pożyczyliśmy im pieniądze i zboże. Porzućmy, proszę, tę lichwę.</verse>
				<verse number="11">Zwróćcie im, proszę, ich pole, winnice, oliwniki i domy oraz setną część pieniędzy, zboża, wina i oliwy, którą od nich pobieracie.</verse>
				<verse number="12">Wtedy odpowiedzieli: Zwrócimy i nie będziemy domagać się [niczego] od nich. Uczynimy tak, jak ty powiedziałeś. Wezwałem więc kapłanów i kazałem przysiąc [wierzycielom], że postąpią według tej obietnicy.</verse>
				<verse number="13">Potem wytrząsnąłem swoje zanadrze i powiedziałem: Tak niech Bóg wytrząśnie każdego z jego domu i z [owocu] jego pracy, kto nie dotrzyma tej obietnicy. Niech tak będzie wytrząśnięty i ogołocony. I całe zgromadzenie powiedziało: Amen. I chwalili PANA. I lud postąpił według tej obietnicy.</verse>
				<verse number="14">Również od dnia, w którym ustanowiono mnie ich namiestnikiem w ziemi Judy, od dwudziestego aż do trzydziestego drugiego roku króla Artakserksesa, przez dwanaście lat, ja i moi bracia nie jedliśmy chleba przysługującego namiestnikowi.</verse>
				<verse number="15">Dawni namiestnicy, którzy byli przede mną, obciążali lud, pobierając od niego chleb i wino, a ponadto czterdzieści syklów srebra. Ich słudzy również wykorzystywali lud. Lecz ja tak nie postępowałem z bojaźni Bożej.</verse>
				<verse number="16">Także pracowałem przy naprawie tego muru, a pola nie kupiłem. Wszyscy też moi słudzy zgromadzili się tam do pracy.</verse>
				<verse number="17">Ponadto przy moim stole [byli] Żydzi i przełożeni w liczbie stu pięćdziesięciu oraz ci, którzy przychodzili do nas spośród okolicznych pogan.</verse>
				<verse number="18">Przygotowywano więc dla mnie każdego dnia jednego wołu, sześć wybornych owiec oraz drób, a co dziesięć dni rozmaite wino. Mimo to nie domagałem się chleba przysługującego namiestnikowi, gdyż niewola ciążyła nad tym ludem.</verse>
				<verse number="19">Wspomnij na mnie, mój Boże, ku [memu] dobru, ze względu na wszystko, co czyniłem dla tego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">A gdy Sanballat, Tobiasz, Geszem Arab i pozostali nasi wrogowie usłyszeli, że zbudowałem mur i że nie pozostał w nim żaden wyłom, chociaż jeszcze w tym czasie nie wstawiłem wrót do bram;</verse>
				<verse number="2">Wtedy Sanballat i Geszem wysłali do mnie [poselstwo] ze słowami: Przyjdź, spotkajmy się razem w [jednej ze] wsi, na równinie Ono. Lecz oni mieli zamiar uczynić mi coś złego.</verse>
				<verse number="3">Wysłałem więc do nich posłańców z taką odpowiedzią: Wykonuję wielką pracę i nie mogę zejść. Czemu miałaby stanąć ta praca, gdybym jej zaniechał, by zejść do was?</verse>
				<verse number="4">Cztery razy przysłali do mnie [poselstwo] w tej sprawie, a ja odpowiedziałem im tak samo.</verse>
				<verse number="5">Potem Sanballat po raz piąty przysłał do mnie w ten sam sposób swego sługę z otwartym listem w ręku;</verse>
				<verse number="6">A było w nim napisane: Wśród pogan krąży pogłoska – jak powiada Gaszmu – że ty i Żydzi zamierzacie się zbuntować. Dlatego budujesz mur, abyś był ich królem, według tych słów.</verse>
				<verse number="7">Krąży też pogłoska, że ustanowiłeś proroków, aby opowiadali o tobie w Jerozolimie, mówiąc: Jest król w Judzie. Teraz te słowa dotrą do króla. Przyjdź więc i naradzimy się wspólnie.</verse>
				<verse number="8">Lecz ja wysłałem do niego taką odpowiedź: Nie jest tak, jak powiadasz, ale sam sobie to wymyślasz.</verse>
				<verse number="9">Oni wszyscy bowiem straszyli nas, mówiąc: Ich ręce osłabną od tej pracy i nie zostanie dokonana. Teraz więc, [Boże], wzmocnij moje ręce.</verse>
				<verse number="10">A gdy wszedłem do domu Szemajasza, syna Delajasza, syna Mehetabeela, gdzie był zamknięty, powiedział [mi]: Zejdźmy się w domu Bożym, w świątyni, i zamknijmy drzwi. Przyjdą bowiem, aby cię zabić. Tej nocy przyjdą, aby cię zabić.</verse>
				<verse number="11">A ja odpowiedziałem: Czy człowiek taki jak ja miałby uciekać? Czy ktoś taki jak ja wszedłby do świątyni, aby się ratować? Nie wejdę.</verse>
				<verse number="12">I poznałem, że to nie Bóg go posłał, ale wypowiedział to proroctwo przeciwko mnie, bo Tobiasz i Sanballat przekupili go.</verse>
				<verse number="13">Został przekupiony, abym się uląkł i tak uczynił, i zgrzeszył, aby posłużyło [to] do zniesławienia [mnie], by mnie zhańbić.</verse>
				<verse number="14">Mój Boże, pamiętaj o Tobiaszu i Sanballacie, według ich uczynków, także o prorokini Noadzie oraz pozostałych prorokach, którzy chcieli mnie straszyć.</verse>
				<verse number="15">A mur został ukończony dwudziestego piątego [dnia miesiąca] Elul, w ciągu pięćdziesięciu dwóch dni.</verse>
				<verse number="16">A gdy usłyszeli [o tym] wszyscy nasi wrogowie i gdy widzieli to wszyscy poganie, którzy byli wokół nas, bardzo się zniechęcili. Poznali bowiem, że to dzieło zostało wykonane przez naszego Boga.</verse>
				<verse number="17">W te dni dostojnicy z Judy wysyłali wiele listów do Tobiasza, a także listy od Tobiasza przychodziły do nich.</verse>
				<verse number="18">Wielu bowiem w Judzie [było] z nim związanych przysięgą, gdyż był on zięciem Szekaniasza, syna Aracha; a jego syn Jochanan pojął za żonę córkę Meszullama, syna Berechiasza.</verse>
				<verse number="19">Opowiadali także przede mną jego dobre czyny i moje słowa donosili jemu. Tobiasz zaś wysyłał listy, aby mnie zastraszyć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">A gdy mur został odbudowany i wstawiłem wrota, gdy ustanowiono odźwiernych, śpiewaków i Lewitów;</verse>
				<verse number="2">Nad Jerozolimą postawiłem Chananiego, swojego brata, a Chananiasza [ustanowiłem] dowódcą pałacu. On bowiem był wiernym człowiekiem i bał się Boga bardziej niż wielu [innych];</verse>
				<verse number="3">I powiedziałem do nich: Niech nie otwierają bram Jerozolimy, aż słońce będzie dopiekać; a póki tam stoją, niech zamkną bramy i zaryglują je. Należy ustanowić straż spośród mieszkańców Jerozolimy, każdego na jego posterunku i każdego naprzeciwko własnego domu.</verse>
				<verse number="4">A miasto [było] przestronne i wielkie, ale ludu w jego murach było niewiele, a domy [jeszcze] nie zostały odbudowane.</verse>
				<verse number="5">I mój Bóg położył mi na sercu, abym zebrał dostojników, przełożonych i lud, aby zostali spisani według rodowodów. Wtedy znalazłem księgę rodowodów tych, którzy pierwsi powrócili, a znalazłem w niej taki zapis.</verse>
				<verse number="6">Oto ludzie tej prowincji, którzy przybyli z niewoli, dokąd zostali uprowadzeni, których uprowadził Nabuchodonozor, król Babilonu, a powrócili do Jerozolimy i do Judy, każdy do swego miasta.</verse>
				<verse number="7">Przyszli z Zorobabelem, z Jeszuą, Nehemiaszem, Azariaszem, Raamiaszem, Nachamanim, Mardocheuszem, Bilszanem, Misperetem, Bigwajem, Nechumem i Baaną. Oto liczba mężczyzn ludu Izraela:</verse>
				<verse number="8">Synów Parosza – dwa tysiące stu siedemdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="9">Synów Szefatiasza – trzystu siedemdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="10">Synów Aracha – sześciuset pięćdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="11">Synów Pachat-Moaba, synów Jeszuy i Joaba – dwa tysiące ośmiuset osiemnastu;</verse>
				<verse number="12">Synów Elama – tysiąc dwustu pięćdziesięciu czterech;</verse>
				<verse number="13">Synów Zattua – ośmiuset czterdziestu pięciu;</verse>
				<verse number="14">Synów Zakkaja – siedmiuset sześćdziesięciu;</verse>
				<verse number="15">Synów Binnuja – sześciuset czterdziestu ośmiu;</verse>
				<verse number="16">Synów Bebaja – sześciuset dwudziestu ośmiu;</verse>
				<verse number="17">Synów Azgada – dwa tysiące trzystu dwudziestu dwóch;</verse>
				<verse number="18">Synów Adonikama – sześciuset sześćdziesięciu siedmiu;</verse>
				<verse number="19">Synów Bigwaja – dwa tysiące sześćdziesięciu siedmiu;</verse>
				<verse number="20">Synów Adina – sześciuset pięćdziesięciu pięciu;</verse>
				<verse number="21">Synów Atera, z [linii] Ezechiasza – dziewięćdziesięciu ośmiu;</verse>
				<verse number="22">Synów Chaszuma – trzystu dwudziestu ośmiu;</verse>
				<verse number="23">Synów Besaja – trzystu dwudziestu czterech;</verse>
				<verse number="24">Synów Charifa – stu dwunastu;</verse>
				<verse number="25">Synów z Gibeonu – dziewięćdziesięciu pięciu.</verse>
				<verse number="26">Mężczyźni z Betlejem i Netofy – stu osiemdziesięciu ośmiu;</verse>
				<verse number="27">Mężczyźni z Anatot – stu dwudziestu ośmiu;</verse>
				<verse number="28">Mężczyźni z Bet-Azmawet – czterdziestu dwóch;</verse>
				<verse number="29">Mężczyźni z Kiriat-Jearim, Kefiry i Beerot – siedmiuset czterdziestu trzech;</verse>
				<verse number="30">Mężczyźni z Rama i Geba – sześciuset dwudziestu jeden;</verse>
				<verse number="31">Mężczyźni z Mikmas – stu dwudziestu dwóch;</verse>
				<verse number="32">Mężczyźni z Betel i Aj – stu dwudziestu i trzech;</verse>
				<verse number="33">Mężczyźni z drugiego Nebo – pięćdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="34">Synów drugiego Elama – tysiąc dwustu pięćdziesięciu czterech;</verse>
				<verse number="35">Synów Charima – trzystu dwudziestu;</verse>
				<verse number="36">Synów Jerycha – trzystu czterdziestu pięciu;</verse>
				<verse number="37">Synów z Lod, Chadida i Ono – siedmiuset dwudziestu jeden;</verse>
				<verse number="38">Synów Senai – trzy tysiące dziewięciuset trzydziestu.</verse>
				<verse number="39">Kapłani: synów Jedajasza, z domu Jeszuy – dziewięciuset siedemdziesięciu trzech;</verse>
				<verse number="40">Synów Immera – tysiąc pięćdziesięciu dwóch;</verse>
				<verse number="41">Synów Paszchura – tysiąc dwustu czterdziestu siedmiu;</verse>
				<verse number="42">Synów Charima – tysiąc siedemnastu.</verse>
				<verse number="43">Lewici: synów Jeszuy, Kadmiela, z synów Hodwy – siedemdziesięciu czterech.</verse>
				<verse number="44">Śpiewacy: synów Asafa – stu czterdziestu ośmiu.</verse>
				<verse number="45">Odźwiernych: synów Szalluma, synów Atera, synów Talmona, synów Akkuba, synów Chatity, synów Szobaja – stu trzydziestu ośmiu.</verse>
				<verse number="46">Netinici: synowie Sichy, synowie Chaszufy, synowie Tabbaota;</verse>
				<verse number="47">Synowie Kerosa, synowie Sii, synowie Padona;</verse>
				<verse number="48">Synowie Lebana, synowie Chagaby, synowie Szalmaja;</verse>
				<verse number="49">Synowie Chanana, synowie Giddela, synowie Gachara;</verse>
				<verse number="50">Synowie Reajasza, synowie Resina, synowie Nekody;</verse>
				<verse number="51">Synowie Gazzama, synowie Uzzy, synowie Paseacha;</verse>
				<verse number="52">Synowie Besaja, synowie Meunitów, synowie Nefisytów;</verse>
				<verse number="53">Synowie Bakbuka, synowie Chakufy, synowie Charchura;</verse>
				<verse number="54">Synowie Baslita, synowie Mechidy, synowie Charszy;</verse>
				<verse number="55">Synowie Barkosa, synowie Sisery, synowie Tamacha;</verse>
				<verse number="56">Synowie Nesjacha, synowie Chatify;</verse>
				<verse number="57">Synowie sług Salomona: synowie Sotaja, synowie Sofereta, synowie Peridy;</verse>
				<verse number="58">Synowie Jaali, synowie Darkona, synowie Giddela;</verse>
				<verse number="59">Synowie Szefatiasza, synowie Chattila, synowie Pocheret-Hassebaima, synowie Amona.</verse>
				<verse number="60">Wszystkich Netinitów i synów sług Salomona – trzystu dziewięćdziesięciu dwóch.</verse>
				<verse number="61">A oto ci, którzy przybyli z Tel-Melach, Tel-Charsza, Kerub, Addan i Immer, ale nie mogli wykazać domu swoich ojców i swego potomstwa – [tego], czy pochodzą z Izraela.</verse>
				<verse number="62">Synów Delajasza, synów Tobiasza, synów Nekody – sześciuset czterdziestu dwóch.</verse>
				<verse number="63">A z kapłanów: synowie Chobajasza, synowie Kosa, synowie Barzillaja, który pojął za żonę jedną z córek Barzillaja Gileadczyka i przybrał ich imię.</verse>
				<verse number="64">Ci szukali swego spisu według rodowodu, ale nie znaleźli, toteż zostali wykluczeni z kapłaństwa.</verse>
				<verse number="65">Tirszata zakazał im spożywać z pokarmów najświętszych, dopóki nie pojawi się kapłan z Urim i Tummim.</verse>
				<verse number="66">Całe to zgromadzenie [liczyło] czterdzieści dwa tysiące trzysta sześćdziesiąt [osób];</verse>
				<verse number="67">Nie licząc ich sług i służących, których było siedem tysięcy trzysta trzydzieścioro siedmioro. A wśród nich [było] dwieście czterdzieścioro pięcioro śpiewaków i śpiewaczek.</verse>
				<verse number="68">Ich koni – siedemset trzydzieści sześć. Ich mułów – dwieście czterdzieści pięć.</verse>
				<verse number="69">Wielbłądów – czterysta trzydzieści pięć. Osłów – sześć tysięcy siedemset dwadzieścia.</verse>
				<verse number="70">A niektórzy z naczelników rodów dali na prace. Tirszata dał do skarbca tysiąc drachm złota, pięćdziesiąt czasz i pięćset trzydzieści szat kapłańskich.</verse>
				<verse number="71">Niektórzy też z przedniejszych rodów dali do skarbca na pracę dwadzieścia tysięcy drachm złota i dwa tysiące dwieście min srebra.</verse>
				<verse number="72">A to, co dała reszta ludu, [wynosiło] dwadzieścia tysięcy drachm złota, dwa tysiące min srebra i sześćdziesiąt siedem szat kapłańskich.</verse>
				<verse number="73">Tak więc kapłani, Lewici, odźwierni, śpiewacy, część ludu, Netinici i cały Izrael osiedlili się w swoich miastach. A [gdy] nastał siódmy miesiąc, synowie Izraela mieszkali w swoich miastach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Wówczas zebrał się cały lud jak jeden mąż na placu, który [był] przed Bramą Wodną, i powiedział do Ezdrasza, uczonego w Piśmie, aby przyniósł księgę Prawa Mojżesza, które PAN nadał Izraelowi.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Ezdrasz, kapłan, przyniósł Prawo przed zgromadzenie mężczyzn i kobiet oraz wszystkich, którzy mogli słuchać i rozumieć, [a działo się] to pierwszego dnia siódmego miesiąca.</verse>
				<verse number="3">I czytał je przed tym placem, który znajdował się przed Bramą Wodną, od rana aż do południa, przed mężczyznami i kobietami oraz tymi, którzy mogli zrozumieć; a uszy całego ludu były skupione na księdze Prawa.</verse>
				<verse number="4">Ezdrasz, uczony w Piśmie, stanął na drewnianym podwyższeniu, które przygotowano na ten cel, a obok niego, po prawej stronie, stali: Mattitiasz, Szema, Ananiasz, Uriasz, Chilkiasz i Maasejasz, a po lewej [stronie]: Pedajasz, Miszael, Malkiasz, Chaszum, Chaszbadana, Zachariasz [i] Meszullam.</verse>
				<verse number="5">Ezdrasz otworzył księgę na oczach całego ludu – gdyż stał wyżej niż on – a gdy ją otworzył, cały lud powstał.</verse>
				<verse number="6">I Ezdrasz błogosławił PANU, wielkiemu Bogu, a cały lud, podnosząc ręce, odpowiadał: Amen! Amen! Potem skłonili głowy i oddali pokłon PANU, padając twarzą ku ziemi.</verse>
				<verse number="7">Także Jeszua, Bani, Szerebiasz, Jamin, Akkub, Szabbetaj, Hodiasz, Maasejasz, Kelita, Azariasz, Jozabad, Chanan, Pelajasz i Lewici nauczali lud prawa. A lud stał na swoim miejscu.</verse>
				<verse number="8">Czytali więc z księgi Prawa Bożego wyraźnie i wyjaśniali znaczenie tak, żeby zrozumiano to, co czytali.</verse>
				<verse number="9">Potem Nehemiasz, to [jest] Tirszata, i Ezdrasz, kapłan i uczony w Piśmie, oraz Lewici, którzy nauczali lud, powiedzieli do całego ludu: Ten dzień jest poświęcony PANU, waszemu Bogu. Nie smućcie się ani nie płaczcie. Cały lud bowiem płakał, słuchając słowa Prawa.</verse>
				<verse number="10">I powiedział im: Idźcie, jedzcie tłuste potrawy i pijcie słodki napój, i poślijcie porcje tym, którzy sobie [nic] nie przygotowali. Dzień ten jest bowiem święty dla naszego PANA. Dlatego nie smućcie się, gdyż radość PANA jest waszą siłą.</verse>
				<verse number="11">A Lewici uspokajali cały lud, mówiąc: Uciszcie się, bo ten dzień jest święty. Nie smućcie się.</verse>
				<verse number="12">Rozszedł się więc cały lud, aby jeść i pić, aby rozsyłać porcje i radować się bardzo, gdyż zrozumiał słowa, które mu ogłoszono.</verse>
				<verse number="13">Następnego dnia naczelnicy rodów całego ludu, kapłani i Lewici zebrali się wokół Ezdrasza, uczonego w Piśmie, aby zrozumieć słowa Prawa.</verse>
				<verse number="14">I znaleźli przepis w Prawie, które PAN nadał przez Mojżesza, aby synowie Izraela mieszkali w szałasach podczas święta siódmego miesiąca;</verse>
				<verse number="15">I aby ogłoszono i obwieszczono we wszystkich ich miastach i w Jerozolimie: Wejdźcie na górę i przynieście gałęzie oliwne, gałęzie sosnowe i gałęzie mirtowe, gałęzie palmowe i gałęzie drzew gęstych, abyście czynili szałasy, jak jest napisane.</verse>
				<verse number="16">Lud więc wyszedł i przyniósł [je], i czynił sobie szałasy, każdy na swoim dachu, na swoich dziedzińcach, na dziedzińcach domu Bożego, na placu Bramy Wodnej i na placu Bramy Efraima.</verse>
				<verse number="17">Całe zgromadzenie, wszyscy, którzy powrócili z niewoli, uczynili szałasy i mieszkali w nich, gdyż synowie Izraela nie czynili tego od dni Jozuego, syna Nuna, aż do tego dnia. I panowała wielka radość.</verse>
				<verse number="18">I [Ezdrasz] czytał z księgi Prawa Bożego każdego dnia, od pierwszego dnia aż do ostatniego. Przez siedem dni obchodzili święto, a dnia ósmego [odbyło się] uroczyste zgromadzenie według zwyczaju.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A w dwudziestym czwartym dniu tego miesiąca zgromadzili się synowie Izraela i pościli [odziani] w wory oraz posypani prochem.</verse>
				<verse number="2">I potomstwo Izraela odłączyło się od wszystkich cudzoziemców, stanęli i wyznawali swoje grzechy i nieprawości swoich ojców.</verse>
				<verse number="3">Stali na swoim miejscu i czytali księgę Prawa PANA, swego Boga, przez ćwierć dnia, a przez drugą ćwierć dnia wyznawali [grzechy] i oddawali pokłon PANU, swemu Bogu.</verse>
				<verse number="4">Potem na podwyższeniu dla Lewitów stanęli: Jeszua, Bani, Kadmiel, Szebaniasz, Bunni, Szerebiasz, Bani i Kenani i wołali donośnym głosem do PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="5">Następnie Lewici: Jeszua, Kadmiel, Bani, Chaszabnejasz, Szerebiasz, Hodiasz, Szebaniasz i Petachiasz powiedzieli: Powstańcie i błogosławcie PANU, waszemu Bogu, na wieki wieków. I niech będzie błogosławione twoje chwalebne imię, wywyższone nad wszelkie błogosławieństwo i wszelką chwałę.</verse>
				<verse number="6">Ty, ty jedynie jesteś PANEM. Ty uczyniłeś niebiosa, niebiosa niebios i całe ich wojsko, ziemię i wszystko, co jest na niej, morza i wszystko, co w nich jest, ty też utrzymujesz to wszystko; a wojska niebios oddają tobie pokłon.</verse>
				<verse number="7">Ty PANIE jesteś tym Bogiem, który wybrał Abrama. Wyprowadziłeś go z Ur chaldejskiego i nadałeś mu imię Abraham.</verse>
				<verse number="8">A uznałeś, że jego serce jest wierne przed tobą i zawarłeś z nim przymierze, że ziemię Kananejczyka, Chetyty, Amoryty, Peryzzyty, Jebusyty i Girgaszyty dasz jego potomstwu. I dotrzymałeś swojego słowa, bo jesteś sprawiedliwy.</verse>
				<verse number="9">Widziałeś utrapienie naszych ojców w Egipcie i wysłuchałeś ich wołania nad Morzem Czerwonym.</verse>
				<verse number="10">Dokonałeś znaków i cudów na faraonie, na wszystkich jego sługach i na całym ludzie jego ziemi. Wiedziałeś bowiem, że zuchwale postępowali z nimi. I w ten sposób uczyniłeś [wielkim] swoje imię, jak to [jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="11">Rozdzieliłeś morze przed nimi, a oni przeszli przez środek morza po suchej ziemi; ścigających ich wrzuciłeś zaś w głębię jak kamień w wody wzburzone.</verse>
				<verse number="12">I słupem obłoku prowadziłeś ich we dnie, a słupem ognia w nocy, aby oświetlić im drogę, którą mieli iść.</verse>
				<verse number="13">Potem zstąpiłeś na górę Synaj i mówiłeś do nich z nieba. Dałeś im sprawiedliwe sądy, słuszne prawa, dobre ustawy i przykazania.</verse>
				<verse number="14">Oznajmiłeś im swój święty szabat i nadałeś im przykazania, ustawy i prawa przez swego sługę Mojżesza.</verse>
				<verse number="15">Dałeś im też chleb z nieba, kiedy byli głodni, i wyprowadziłeś im wodę ze skały, kiedy byli spragnieni. Rozkazałeś im wejść do ziemi, którą przysiągłeś im dać w posiadanie.</verse>
				<verse number="16">Ale oni i nasi ojcowie zuchwale sobie postąpili i uczynili twardym swój kark, i nie słuchali twoich przykazań.</verse>
				<verse number="17">Odmówili posłuszeństwa i nie pamiętali o twoich cudach, które dla nich czyniłeś, ale uczynili twardym swój kark i w swoim buncie ustanowili sobie wodza, aby wrócić do swojej niewoli. Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia – łaskawym i miłosiernym, nieskorym do gniewu i [pełnym] wielkiej dobroci – i nie opuściłeś ich.</verse>
				<verse number="18">Nawet gdy uczynili sobie lanego cielca i powiedzieli: To jest twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, i dopuścili się wielkich bluźnierstw;</verse>
				<verse number="19">Ty jednak w swoim wielkim miłosierdziu nie opuściłeś ich na pustyni. Słup obłoku nie odstępował od nich we dnie, prowadząc ich na drodze, ani słup ognisty w nocy, oświetlając ich i drogę, którą mieli iść.</verse>
				<verse number="20">Ponadto dałeś [im] swego dobrego ducha, aby ich pouczał; swojej manny od ich ust nie odjąłeś i dałeś im wodę, gdy byli spragnieni.</verse>
				<verse number="21">I tak przez czterdzieści lat żywiłeś ich na pustyni i niczego im nie brakowało; ich szaty nie starzały się, a ich nogi nie puchły.</verse>
				<verse number="22">Dałeś im królestwa i narody i rozmieściłeś ich po zakątkach, tak że posiedli ziemię Sichona, ziemię króla Heszbonu, i ziemię Oga, króla Baszanu.</verse>
				<verse number="23">Ich synów rozmnożyłeś jak gwiazdy na niebie i wprowadziłeś ich do ziemi, którą obiecałeś ich ojcom, [mówiąc], że wejdą, aby ją posiąść.</verse>
				<verse number="24">Weszli więc synowie i posiedli tę ziemię, gdy poniżyłeś przed nimi mieszkańców tej ziemi, Kananejczyków, których wydałeś w ich ręce, oraz ich królów i narody tej ziemi, aby postąpili z nimi według swojej woli.</verse>
				<verse number="25">Zdobyli warowne miasta i tłustą ziemię i posiedli domy pełne wszelkich dóbr, wykopane studnie, winnice, oliwniki i drzewa owocowe w obfitości. Jedli do syta i utyli, i rozkoszowali się w twojej wielkiej dobroci.</verse>
				<verse number="26">Ale stali się oporni i zbuntowali się, rzucili twoje Prawo za siebie, zabili twoich proroków, którzy świadczyli przeciwko nim, aby ich nawrócić do ciebie, i dopuszczali się wielkich bluźnierstw.</verse>
				<verse number="27">Wydałeś ich więc w ręce ich wrogów, którzy ich uciskali. A gdy w czasie swego ucisku wołali do ciebie, ty z nieba wysłuchałeś ich i według swego wielkiego miłosierdzia dawałeś im wybawicieli, którzy ich wybawiali z rąk wrogów.</verse>
				<verse number="28">Lecz gdy mieli spokój, znowu czynili zło przed tobą. Dlatego pozostawiłeś ich w ręce ich wrogów, aby panowali nad nimi. Lecz gdy [znowu] zawracali i wołali do ciebie, ty z nieba wysłuchiwałeś ich i wielokrotnie wybawiałeś ich według swojej litości.</verse>
				<verse number="29">I świadczyłeś przeciwko nim, aby ich nawrócić ku twojemu Prawu. Oni jednak zuchwale postępowali i nie słuchali twoich przykazań, i grzeszyli przeciwko twoim sądom, przez które – jeśli człowiek je zachowa, będzie żył. Odwracali plecy, czynili twardym swój kark i nie chcieli słuchać.</verse>
				<verse number="30">Przez wiele lat znosiłeś ich, świadcząc przeciwko nim przez swego Ducha za pośrednictwem swoich proroków, lecz nie chcieli słuchać. Wtedy wydałeś ich w ręce narodów tych ziem.</verse>
				<verse number="31">Ale ze względu na swoje wielkie miłosierdzie nie wyniszczyłeś i nie opuściłeś ich, gdyż jesteś Bogiem łaskawym i miłosiernym.</verse>
				<verse number="32">Teraz więc, nasz Boże, Boże wielki, potężny i wzbudzający grozę, dotrzymujący przymierza i miłosierdzia, niech nie wyda ci się małe całe utrapienie, które przyszło na nas, na naszych królów, na naszych książąt, na naszych kapłanów, na naszych proroków, na naszych ojców i na cały twój lud, od czasów królów Asyrii aż do dziś.</verse>
				<verse number="33">Aczkolwiek ty jesteś sprawiedliwy we wszystkim, co nam przyszło, bo postąpiłeś sprawiedliwie, a my postąpiliśmy niegodziwie.</verse>
				<verse number="34">Nasi królowie, nasi książęta, nasi kapłani i nasi ojcowie nie wypełnili twojego prawa ani nie przestrzegali twoich przykazań i świadectw, przez które świadczyłeś przeciwko nim.</verse>
				<verse number="35">Oni bowiem, [żyjąc] w swoim królestwie, pośród twojej wielkiej dobroci, którą im okazałeś, w ziemi przestronnej i tłustej, którą im dałeś, nie służyli tobie ani nie odwrócili się od swoich niegodziwych uczynków.</verse>
				<verse number="36">Oto jesteśmy dziś niewolnikami w ziemi, którą dałeś naszym ojcom, aby jedli jej owoc i dobra, oto jesteśmy niewolnikami.</verse>
				<verse number="37">Ona [wydaje] obfite plony królom, których ustanowiłeś nad nami za nasze grzechy. Oni panują nad naszym ciałem i nad naszym bydłem według swojej woli, a my jesteśmy w wielkim ucisku.</verse>
				<verse number="38">W związku z tym wszystkim zawieramy mocne przymierze i zapisujemy [je], a nasi książęta, Lewici [i] kapłani pieczętują je.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A oto [ci], którzy pieczętowali: Nehemiasz, Tirszata, syn Chakaliasza, następnie Sedekiasz;</verse>
				<verse number="2">Serajasz, Azariasz, Jeremiasz;</verse>
				<verse number="3">Paszchur, Amariasz, Malkiasz;</verse>
				<verse number="4">Chattusz, Szebaniasz, Malluk;</verse>
				<verse number="5">Charim, Meremot, Obadiasz;</verse>
				<verse number="6">Daniel, Ginneton, Baruch;</verse>
				<verse number="7">Meszullam, Abiasz, Mijamin;</verse>
				<verse number="8">Maazjasz, Bilgaj i Szemajasz. To [byli] kapłani.</verse>
				<verse number="9">A Lewici: Jeszua, syn Azaniasza, Binnuj, [jeden] z synów Chenadada, Kadmiel;</verse>
				<verse number="10">I bracia ich: Szebaniasz, Hodiasz, Kelita, Pelajasz, Chanan;</verse>
				<verse number="11">Mika, Rechob, Chaszabiasz;</verse>
				<verse number="12">Zakkur, Szerebiasz, Szebaniasz;</verse>
				<verse number="13">Hodiasz, Bani i Beninu.</verse>
				<verse number="14">Naczelnicy ludu: Parosz, Pachat-Moab, Elam, Zattu, Bani;</verse>
				<verse number="15">Bunni, Azgad, Bebaj;</verse>
				<verse number="16">Adoniasz, Bigwaj, Adin;</verse>
				<verse number="17">Ater, Ezechiasz, Azzur;</verse>
				<verse number="18">Hodiasz, Chaszum, Besaj;</verse>
				<verse number="19">Charif, Anatot, Nebaj;</verse>
				<verse number="20">Magpiasz, Meszullam, Chezir;</verse>
				<verse number="21">Meszezabeel, Sadok, Jaddua;</verse>
				<verse number="22">Pelatiasz, Chanan, Anajasz;</verse>
				<verse number="23">Ozeasz, Chananiasz, Chaszub;</verse>
				<verse number="24">Hallochesz, Pilcha, Szobek;</verse>
				<verse number="25">Rechum, Chaszabna, Maasejasz;</verse>
				<verse number="26">I Achiasz, Chanan, Anan;</verse>
				<verse number="27">Malluk, Charim i Baana.</verse>
				<verse number="28">A pozostali z ludu, kapłani, Lewici, odźwierni, śpiewacy, Netinici i wszyscy, którzy odłączyli się od narodów tych ziem do prawa Bożego: ich żony, synowie i córki, każdy zdolny i rozumny;</verse>
				<verse number="29">Przyłączyli się do swoich braci i do swoich dostojników, [zobowiązując] się pod klątwą i przysięgą, że będą postępować według prawa Bożego, które zostało nadane przez Mojżesza, sługę Boga, że będą zachowywać i wypełniać wszystkie przykazania PANA, naszego Pana, oraz jego sądy i ustawy;</verse>
				<verse number="30">I że nie damy naszych córek narodom tej ziemi ani ich córek nie weźmiemy dla naszych synów.</verse>
				<verse number="31">A jeśli ludy tej ziemi będą przynosiły na sprzedaż w dzień szabatu [jakikolwiek] towar albo zboże, nie będziemy brać od nich w szabat ani w święto. Siódmego roku zaniechamy [uprawy ziemi] oraz żądania wszelkiego długu.</verse>
				<verse number="32">Ustanowiliśmy sobie też zobowiązanie, że [każdego] roku będziemy dawać jedną trzecią sykla na służbę w domu naszego Boga;</verse>
				<verse number="33">Na chleb pokładny, na nieustanną ofiarę z pokarmów, na nieustanne całopalenia, w szabaty, w dni nowiu, w święta uroczyste, na rzeczy święte, na przebłagalne ofiary za grzech dla Izraela i na wszelkie prace w domu naszego Boga.</verse>
				<verse number="34">Rzuciliśmy też losy w sprawie ofiary drewna: kapłani, Lewici i lud, aby przynoszono je do domu naszego Boga według rodów, rokrocznie w oznaczonym czasie, aby było spalane na ołtarzu PANA, naszego Boga, jak jest napisane w Prawie.</verse>
				<verse number="35">[Będziemy] też rokrocznie przynosić do domu PANA pierwociny naszej ziemi i pierwociny wszelkiego owocu każdego drzewa;</verse>
				<verse number="36">I pierworodnych naszych synów, pierworodne naszego bydła, jak jest napisane w Prawie, i pierworodne naszych wołów i owiec – będziemy przynosić do domu naszego Boga, do kapłanów służących w domu naszego Boga.</verse>
				<verse number="37">Również pierwociny naszych ciast i ofiar podniesionych, owoc wszelkiego drzewa, moszczu i oliwy – przyniesiemy [to] do kapłanów, do komnat domu naszego Boga, a dziesięcinę naszej ziemi do Lewitów, aby ci Lewici otrzymali dziesięcinę z naszej pracy we wszystkich miastach.</verse>
				<verse number="38">Kapłan, syn Aarona, będzie z Lewitami, gdy będą oni pobierać dziesięcinę. A Lewici wniosą dziesięcinę z dziesięciny do domu naszego Boga, do komnat skarbca.</verse>
				<verse number="39">[Do tych] bowiem komnat synowie Izraela i Lewiego mają przynosić ofiarę zboża, moszczu i oliwy, [tam] gdzie są naczynia świątyni, kapłani pełniący służbę, odźwierni i śpiewacy. Tak oto nie zaniedbamy domu naszego Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Przełożeni ludu zamieszkali więc w Jerozolimie, a reszta ludu rzucała losy, aby wyznaczyć jednego z dziesięciu na zamieszkanie w Jerozolimie, w świętym mieście, a dziewięciu pozostałych w [innych] miastach.</verse>
				<verse number="2">I lud błogosławił wszystkim mężczyznom, którzy dobrowolnie postanowili zamieszkać w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="3">Oto naczelnicy tej prowincji, którzy zamieszkali w Jerozolimie – ale w innych miastach Judy mieszkali Izraelici, kapłani, Lewici, Netinici i synowie sług Salomona, każdy w swojej posiadłości, w swoim mieście:</verse>
				<verse number="4">I tak w Jerozolimie mieszkali [niektórzy] z synów Judy i Beniamina. Z synów Judy: Ataja, syn Uzjasza, syna Zachariasza, syna Amarasza, syna Szefatiasza, syna Mahalaleela z synów Peresa;</verse>
				<verse number="5">Także Maasejasz, syn Barucha, syna Kol-Chozego, syna Chasajasza, syna Chadajasza, syna Jojariba, syna Zachariasza, syna Szilonity.</verse>
				<verse number="6">Wszystkich synów Peresa mieszkających w Jerozolimie było czterystu sześćdziesięciu ośmiu dzielnych mężczyzn.</verse>
				<verse number="7">A to są synowie Beniamina: Sallu, syn Meszullama, syna Joeda, syna Pedajasza, syna Kolajasza, syna Maasejasza, syna Itiela, syna Jesajasza;</verse>
				<verse number="8">A po nim Gabbaj, Sallaj, [razem] dziewięciuset dwudziestu ośmiu.</verse>
				<verse number="9">I Joel, syn Zikriego, był ich przełożonym, a Juda, syn Senua, był [postawiony jako] drugi nad miastem.</verse>
				<verse number="10">Z kapłanów: Jedajasz, syn Jojariba, [i] Jachyn;</verse>
				<verse number="11">Serajasz, syn Chilkiasza, syna Meszullama, syna Sadoka, syna Merajota, syna Achituba – był on przełożonym domu Bożego.</verse>
				<verse number="12">I ich bracia, którzy pełnili służbę w domu – razem ośmiuset dwudziestu dwóch. Potem Adajasz, syn Jerochama, syna Pelaliasza, syna Amsiego, syna Zachariasza, syna Paszchura, syna Malkiasza.</verse>
				<verse number="13">I jego bracia, naczelnicy rodów – dwustu czterdziestu dwóch. I Amaszaj, syn Asareel, syna Achzaja, syna Meszillemota, syna Immera.</verse>
				<verse number="14">I ich bracia, dzielni wojownicy – stu dwudziestu ośmiu. Ich przełożonym był Zabdiel, syn Haggedolima.</verse>
				<verse number="15">A z Lewitów: Szemejasz, syn Chaszuba, syna Azrikama, syna Chaszabiasza, syna Bunniego.</verse>
				<verse number="16">Szabbetaj i Jozabad, z przełożonych Lewitów, [byli] odpowiedzialni za służbę na zewnątrz domu Bożego.</verse>
				<verse number="17">A Mattaniasz, syn Miki, syna Zabdiego, syna Asafa, kierował pieśń dziękczynną przy modlitwie. A Bakbukiasz był drugim spośród swoich braci, potem Abda, syn Szammuy, syna Galala, syna Jedutuna.</verse>
				<verse number="18">Wszystkich Lewitów w świętym mieście [było] dwustu osiemdziesięciu czterech.</verse>
				<verse number="19">Odźwierni: Akkub, Talmon i ich bracia, którzy trzymali straż przy bramach – razem stu siedemdziesięciu dwóch.</verse>
				<verse number="20">A pozostali z Izraela, z kapłanów i z Lewitów [mieszkali] we wszystkich miastach Judy, każdy w swoim dziedzictwie.</verse>
				<verse number="21">Ale Netinici mieszkali na Ofelu, a Sicha i Giszpa [stali] na czele Netinitów.</verse>
				<verse number="22">Przełożonym nad Lewitami w Jerozolimie [był] Uzzi, syn Baniego, syna Chaszabiasza, syna Mattaniasza, syna Miki. [Ci] z synów Asafa [byli] śpiewakami przy służbie w domu Bożym.</verse>
				<verse number="23">[Istniał] bowiem co do nich rozkaz króla, wyznaczający śpiewakom dzienną porcję na ich utrzymanie.</verse>
				<verse number="24">Petachiasz, syn Meszezabeela, z synów Zeracha, syna Judy, [był] przy boku króla w każdej sprawie dotyczącej ludu.</verse>
				<verse number="25">A co do wsi i ich pól, niektórzy z synów Judy mieszkali w Kiriat-Arba i przynależnych do niego wsiach, w Dibonie i przynależnych do niego wsiach oraz w Jekkabseel i przynależnych do niego wsiach;</verse>
				<verse number="26">W Jeszua, Moladzie i Bet-Pelet;</verse>
				<verse number="27">W Chasar-Szual i w Beer-Szebie i przynależnych do niej wsiach;</verse>
				<verse number="28">W Siklag i w Mekona i przynależnych do niego wsiach;</verse>
				<verse number="29">W En-Rimmon, Sorea i Jarmut;</verse>
				<verse number="30">W Zanoach i w Adullam i przynależnych do nich wsiach, w Lakisz i na przynależnych do niego polach i w Azece i przynależnych do niej wsiach. Mieszkali więc od Beer-Szeby aż do doliny Hinnom.</verse>
				<verse number="31">Synowie Beniamina z Geba [mieszkali] w Mikmas, Ajja i w Betel i przynależnych do niego wsiach;</verse>
				<verse number="32">W Anatot, Nob i Anania;</verse>
				<verse number="33">W Chasor, Rama i Gittaim;</verse>
				<verse number="34">W Chadid, Seboim i Neballat;</verse>
				<verse number="35">W Lod i Ono, i w Dolinie Rzemieślników.</verse>
				<verse number="36">A spośród Lewitów [mieszkali niektórzy] w działach Judy i Beniamina.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">A oto kapłani i Lewici, którzy przybyli z Zorobabelem, synem Szealtiela, i z Jeszuą: Serajasz, Jeremiasz, Ezdrasz;</verse>
				<verse number="2">Amariasz, Malluk, Chattusz;</verse>
				<verse number="3">Szekaniasz, Rechum, Meremot;</verse>
				<verse number="4">Iddo, Ginneton, Abiasz;</verse>
				<verse number="5">Mijamin, Maadiasz, Bilga;</verse>
				<verse number="6">Szemajasz, Jojarib, Jedajasz;</verse>
				<verse number="7">Sallu, Amok, Chilkiasz, Jedajasz. To [byli] przedniejsi z kapłanów i ze swoich braci za dni Jeszuy.</verse>
				<verse number="8">A Lewici: Jeszua, Binnuj, Kadmiel, Szerebiasz, Juda i Mattaniasz, który wraz z braćmi kierował śpiewem [pieśni dziękczynnych].</verse>
				<verse number="9">A Bakbukiasz i Unni, ich bracia, [stali] naprzeciw nich w [swoich] służbach.</verse>
				<verse number="10">Jeszua spłodził Jojakima, a Jojakim spłodził Eliasziba, a Eliaszib spłodził Jojadę;</verse>
				<verse number="11">Jojada spłodził Jonatana, a Jonatan spłodził Jadduę.</verse>
				<verse number="12">A za dni Jojakima naczelnikami rodu byli [następujący] kapłani: z Serajasza – Merajasz, z Jeremiasza – Chananiasz;</verse>
				<verse number="13">Z Ezdrasza – Meszullam, z Amariasza – Jehochanan;</verse>
				<verse number="14">Z Malluki – Jonatan, z Szebaniasza – Józef;</verse>
				<verse number="15">Z Charima – Adna, z Merajota – Chelkaj;</verse>
				<verse number="16">Z Iddo – Zachariasz, z Ginneto – Meszullam;</verse>
				<verse number="17">Z Abiasza – Zikri, z Miniamina i Moadiasza – Piltaj;</verse>
				<verse number="18">Z Bilgi – Szammua, z Szemajasza – Jonatan;</verse>
				<verse number="19">A z Jojariba – Mattenaj, z Jedajasza – Uzzi;</verse>
				<verse number="20">Z Sallaj – Kallaj, z Amoka – Eber;</verse>
				<verse number="21">Z Chilkiasza – Chaszabiasz, z Jedajasza – Netanaeel.</verse>
				<verse number="22">Za dni Eliasziba, Jojady, Jochanana i Jadduy Lewici zostali spisani jako naczelnicy rodów, a także kapłani, aż do panowania Dariusza Persa.</verse>
				<verse number="23">Synowie Lewiego, naczelnicy rodów, [zostali] spisani w księdze kronik aż do dni Jochanana, syna Eliasziba.</verse>
				<verse number="24">Naczelnikami Lewitów [byli]: Chaszabiasz, Szerebiasz, Jeszua, syn Kadmiela, i ich bracia, którzy stali naprzeciw nich, straż przy straży, aby chwalić i dziękować, według rozkazu Dawida, męża Bożego.</verse>
				<verse number="25">Mattaniasz i Bakbukiasz, Obadiasz, Meszullam, Talmon i Akkub [jako] odźwierni trzymali straż przy składnicach u bram.</verse>
				<verse number="26">Ci [żyli] za dni Jojakima, syna Jeszuy, syna Jocadaka, i za dni namiestnika Nehemiasza i Ezdrasza, kapłana i uczonego w Piśmie.</verse>
				<verse number="27">I na poświęcanie muru Jerozolimy odszukano Lewitów ze wszystkich ich miejsc, aby ich przyprowadzić do Jerozolimy, by mogli obchodzić poświęcenie z radością, dziękczynieniem, przy śpiewaniu, cymbałach, cytrach i harfach.</verse>
				<verse number="28">Zgromadzili się więc synowie śpiewaków, z równin wokół Jerozolimy i ze wsi Netofatytów;</verse>
				<verse number="29">Także z domu Gilgal, z pól Geba i z Azmawet. Śpiewacy bowiem zbudowali sobie wsie wokół Jerozolimy.</verse>
				<verse number="30">Wtedy kapłani i Lewici oczyścili się, po czym oczyścili też lud, bramy i mur.</verse>
				<verse number="31">Następnie kazałem przełożonym Judy wstąpić na mur i ustawiłem dwa wielkie zespoły dziękczynne, z których [jeden] szedł po murze na prawo, w kierunku Bramy Gnojnej.</verse>
				<verse number="32">Za nim szedł Hoszajasz i połowa przełożonych Judy;</verse>
				<verse number="33">Także Azariasz, Ezdrasz i Meszullam;</verse>
				<verse number="34">Juda, Beniamin, Szemajasz i Jeremiasz;</verse>
				<verse number="35">Potem [szli] z trąbami niektórzy z synów kapłanów, [mianowicie]: Zachariasz, syn Jonatana, syna Szemajasza, syna Mattaniasza, syna Michajasza, syna Zakkura, syna Asafa;</verse>
				<verse number="36">I jego bracia: Szemajasz, Azarel, Milalaj, Gilalaj, Maaj, Netaneel, Juda, Chanani z instrumentami muzycznymi Dawida, męża Bożego, a Ezdrasz, uczony w Piśmie, [szedł] przed nimi.</verse>
				<verse number="37">Następnie przy Bramie Źródlanej, która [była] naprzeciw nich, szli po schodach miasta Dawida, które prowadzą na mur, znad domu Dawida aż do Bramy Wodnej na wschodzie.</verse>
				<verse number="38">A drugi zespół dziękczynny, a ja za nim, szedł po murze w lewo z drugą połową [przełożonych], od Wieży Pieców aż do Muru Szerokiego;</verse>
				<verse number="39">I znad Bramy Efraima, nad Bramą Starą, nad Bramą Rybną, obok Wieży Chananeela i Wieży Mea, aż do Bramy Owczej. I stanęli u Bramy Więziennej.</verse>
				<verse number="40">A tak stanęły oba zespoły dziękczynne w domu Bożym, a wraz z nimi ja i połowa przełożonych ze mną.</verse>
				<verse number="41">Także kapłani: Eliakim, Maasejasz, Miniamin, Michajasz, Elioenaj, Zachariasz, Chananiasz, z trąbami;</verse>
				<verse number="42">I Maasejasz, Szemajasz, Eleazar, Uzzi, Jehochanan, Malkiasz, Elam i Ezer. Śpiewacy głośno śpiewali, a Jizrachiasz był [ich] kierownikiem.</verse>
				<verse number="43">Tego dnia składali także wielkie ofiary i radowali się. Bóg bowiem dał im wielką radość. Również kobiety i dzieci radowały się, a radość Jerozolimy słychać było z daleka.</verse>
				<verse number="44">W tym czasie ustanowiono mężczyzn nad składnicami dla skarbów, ofiar, pierwocin i dziesięcin, aby w nich zgromadzono dla kapłanów i Lewitów udziały przyznane im przez Prawo z pól miejskich. Juda bowiem cieszył się z powodu kapłanów i Lewitów pełniących służbę;</verse>
				<verse number="45">I śpiewacy i odźwierni pełnili służbę dla swego Boga i służbę oczyszczenia, według rozkazu Dawida [i] jego syna Salomona.</verse>
				<verse number="46">Już bowiem dawno, za dni Dawida i Asafa, [byli ustanowieni] przełożeni nad śpiewakami oraz [były ustalone] pieśni pochwalne i dziękczynienia dla Boga.</verse>
				<verse number="47">Cały Izrael więc za dni Zorobabela i za dni Nehemiasza dawał porcje śpiewakom i odźwiernym na codzienne utrzymanie. Oddawali Lewitom to, co poświęcili, Lewici zaś oddawali [to] synom Aarona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">W tym dniu odczytano wobec ludu [fragment] z księgi Mojżesza. I znaleziono w niej zapis o tym, że Ammonita ani Moabita nigdy nie wejdzie do zgromadzenia Bożego;</verse>
				<verse number="2">Ponieważ nie wyszli synom Izraela na spotkanie z chlebem i wodą, lecz wynajęli przeciwko nim Balaama, aby ich przeklął. Nasz Bóg jednak przemienił przekleństwo w błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="3">A gdy usłyszeli to prawo, odłączyli od Izraela wszystkich mieszanego pochodzenia.</verse>
				<verse number="4">Jakiś czas przedtem kapłan Eliaszib, przełożony nad komnatą domu naszego Boga, spowinowacony z Tobiaszem;</verse>
				<verse number="5">Przygotował dla niego wielką komnatę, w której składano wcześniej ofiary z pokarmów, kadzidło, naczynia, dziesięciny zboża, moszczu i oliwy, przysługujące Lewitom, śpiewakom i odźwiernym, a także ofiary dla kapłanów.</verse>
				<verse number="6">Ale przy tym wszystkim nie było mnie w Jerozolimie, gdyż w trzydziestym drugim roku Artakserksesa, króla Babilonu, przyszedłem do króla, a po [pewnym] czasie wyprosiłem od króla zezwolenie [na powrót];</verse>
				<verse number="7">A gdy przybyłem do Jerozolimy, dowiedziałem się o występku, którego dopuścił się Eliaszib na korzyść Tobiasza – [o tym], że przygotował dla niego komnatę w dziedzińcach domu Bożego.</verse>
				<verse number="8">A to bardzo mnie oburzyło. Wyrzuciłem więc wszystkie sprzęty domu Tobiasza z komnaty.</verse>
				<verse number="9">Kazałem wtedy oczyścić te komnaty i z powrotem wniosłem tam sprzęty domu Bożego, dary i kadzidło.</verse>
				<verse number="10">Dowiedziałem się także, że Lewitom nie dostarczono ich przydziałów, a Lewici i śpiewacy, którzy wykonywali pracę, rozbiegli się, każdy do swojego pola.</verse>
				<verse number="11">Zgromiłem więc przełożonych, mówiąc: Czemu dom Boży jest opuszczony? Potem zebrałem ich i postawiłem na ich stanowiskach.</verse>
				<verse number="12">A cały Juda przyniósł dziesięciny ze zboża, moszczu i oliwy do składnic.</verse>
				<verse number="13">I nad składnicami ustanowiłem dozorcami Szelemiasza, kapłana, Sadoka, uczonego w Piśmie, i Pedajasza, z Lewitów. Do pomocy [mieli] Chanana, syna Zakkura, syna Mattaniasza. Oni bowiem uchodzili za wiernych, a ich obowiązkiem było rozdzielanie [przydziałów] swoim braciom.</verse>
				<verse number="14">Wspomnij na mnie, mój Boże, za to i nie wymazuj moich dobrych uczynków, których dokonałem dla domu swojego Boga i dla jego służb.</verse>
				<verse number="15">W tych dniach widziałem w Judzie ludzi tłoczących prasy w szabat i noszących snopy, które kładli na osły, także winogrona, figi i wszelkie ciężary, które przywozili do Jerozolimy w dzień szabatu. I zgromiłem ich [za to], że w ten dzień sprzedają żywność.</verse>
				<verse number="16">Także Tyryjczycy, którzy tam mieszkali, przynosili ryby i wszelki towar, a sprzedawali w szabat synom Judy i w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="17">Dlatego zgromiłem przełożonych w Judzie i powiedziałem do nich: Cóż to jest za nieprawość, której się dopuszczacie, bezczeszcząc dzień szabatu?</verse>
				<verse number="18">Czy nie tak postępowali wasi ojcowie, za co nasz Bóg sprowadził całe to nieszczęście na nas i na to miasto? A wy ściągacie jeszcze większy gniew na Izraela, bezczeszcząc szabat.</verse>
				<verse number="19">A gdy mrok okrył bramy Jerozolimy przed szabatem, rozkazałem zamknąć wrota. Nakazałem też, aby ich nie otwierać aż dopiero po szabacie. Postawiłem również [niektórych] z moich sług przy bramach, aby nie wnoszono żadnych ciężarów w dzień szabatu.</verse>
				<verse number="20">Tak więc handlarze i sprzedawcy wszelkiego towaru nocowali raz czy dwa razy poza Jerozolimą.</verse>
				<verse number="21">Świadczyłem przeciwko nim i powiedziałem do nich: Dlaczego nocujecie przy murze? Jeśli uczynicie to jeszcze raz, podniosę rękę na was. [I tak] od tego czasu nie przychodzili już w szabat.</verse>
				<verse number="22">Następnie rozkazałem Lewitom, aby się oczyścili i przyszli czuwać przy bramach, aby uświęcić dzień szabatu. I pamiętaj mnie za to, mój Boże, i zmiłuj się nade mną według obfitości swojego miłosierdzia.</verse>
				<verse number="23">W tych dniach widziałem też Żydów, którzy pojęli sobie żony aszdodskie, ammonickie i moabskie.</verse>
				<verse number="24">A połowa ich dzieci mówiła w języku aszdodskim, nie umiejąc mówić po hebrajsku, ale [każdy] według języka swego narodu.</verse>
				<verse number="25">Dlatego zgromiłem ich i przekląłem, a niektórych z nich biłem, wyrwałem ich włosy i zaprzysiągłem ich na Boga: Nie wydawajcie swoich córek ich synom ani nie bierzcie ich córek dla waszych synów ani dla siebie.</verse>
				<verse number="26">Czy nie przez to zgrzeszył Salomon, król Izraela? A przecież wśród wielu narodów nie było króla jak on, był umiłowany przez swego Boga, a Bóg ustanowił go królem nad całym Izraelem. A przecież nawet jego przywiodły do grzechu cudzoziemskie kobiety.</verse>
				<verse number="27">Czyż i wam pozwolimy na to, abyście dopuszczali się tego wielkiego zła i grzeszyli przeciwko naszemu Bogu, pojmując za żony cudzoziemki?</verse>
				<verse number="28">A [jeden] z synów Jojady, syna arcykapłana Eliasziba, był zięciem Choronity Sanballata. Wygnałem go więc od siebie.</verse>
				<verse number="29">Zapamiętaj im, mój Boże, że splamili kapłaństwo i przymierze z kapłanami i Lewitami.</verse>
				<verse number="30">I oczyściłem ich od wszelkiego cudzoziemca, i ustaliłem obowiązki kapłanom i Lewitom, każdemu w swojej służbie;</verse>
				<verse number="31">I [przepisy] dotyczące ofiary drewna w ustalonym czasie, [a] także pierwocin. Wspomnij na mnie, mój Boże, dla [mojego] dobra.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="17">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">I stało się za dni Aswerusa – tego Aswerusa, który królował od Indii aż do Etiopii nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami;</verse>
				<verse number="2">Że w tych dniach, gdy król Aswerus zasiadał na tronie swego królestwa w pałacu Suza;</verse>
				<verse number="3">W trzecim roku swego panowania wyprawił u siebie ucztę dla wszystkich swoich książąt i sług. Stawili się przed nim dowódcy Persów i Medów oraz dostojnicy i książęta prowincji.</verse>
				<verse number="4">I pokazywał bogactwa i chwałę swego królestwa oraz wspaniałość swego majestatu przez wiele dni, [mianowicie] przez sto osiemdziesiąt dni.</verse>
				<verse number="5">A po upływie tych dni król wyprawił ucztę dla wszystkich ludzi znajdujących się w pałacu Suza, od największego aż do najmniejszego, [przez] siedem dni na dziedzińcu, w ogrodzie pałacu króla.</verse>
				<verse number="6">[Wisiały w nim] białe, zielone i błękitne tkaniny przymocowane sznurami z bisioru i purpury do srebrnych pierścieni na słupach z marmuru. Złote i srebrne łoża [stały] na posadzce z kryształu i marmuru, z białego i czarnego marmuru.</verse>
				<verse number="7">A napój podawano w złotych naczyniach, każde z naczyń było zaś inne, a wina królewskiego było pod dostatkiem, jak przystało na króla.</verse>
				<verse number="8">Ale do picia, według polecenia, nikt nikogo nie przymuszał. Tak bowiem rozkazał król wszystkim zarządcom swego domu, aby czynili według woli każdego.</verse>
				<verse number="9">Królowa Waszti także wyprawiła ucztę dla kobiet w domu królewskim, który należał do króla Aswerusa.</verse>
				<verse number="10">A dnia siódmego, gdy serce króla rozweseliło się winem, rozkazał on Mechumanie, Bizzecie, Charbonie, Bigcie, Abagcie, Zetarowi i Karkasowi, siedmiu eunuchom, którzy służyli przy królu Aswerusie;</verse>
				<verse number="11">Aby przyprowadzili przed oblicze króla królową Waszti w koronie królewskiej, chcąc pokazać ludowi i książętom jej piękność. Była bowiem bardzo piękna.</verse>
				<verse number="12">Ale królowa Waszti odmówiła przyjścia na rozkaz króla, przekazany przez eunuchów. Król więc bardzo się rozgniewał, a gniew w nim zapłonął.</verse>
				<verse number="13">Wtedy król zapytał mędrców obeznanych z czasami (gdyż taki był zwyczaj, aby [sprawy] królewskie przedkładać wszystkim znawcom prawa i sądu;</verse>
				<verse number="14">A jego najbliższymi byli: Karszena, Szetar, Admata, Tarszisz, Meres, Marsena i Memukan, siedmiu książąt perskich i medyjskich, którzy oglądali oblicze króla i zajmowali pierwsze miejsce w królestwie);</verse>
				<verse number="15">Co według prawa [należy] czynić z królową Waszti za to, że nie wykonała rozkazu króla Aswerusa [przekazanego] przez eunuchów?</verse>
				<verse number="16">Wtedy Memukan odpowiedział przed królem i książętami: Królowa Waszti wystąpiła nie tylko przeciw samemu królowi, ale przeciw wszystkim książętom i wszystkim ludom, które [żyją] we wszystkich prowincjach króla Aswerusa.</verse>
				<verse number="17">Kiedy bowiem postępek królowej rozniesie się wśród wszystkich kobiet, wzgardzą one swoimi mężami w swoich oczach i powiedzą: Król Aswerus rozkazał przyprowadzić królową Waszti przed swoje oblicze, a ona nie przyszła.</verse>
				<verse number="18">Jeszcze dzisiaj księżniczki perskie i medyjskie, które słyszały o postępku królowej, będą mówiły to samo wszystkim książętom króla, a będzie wiele pogardy i gniewu.</verse>
				<verse number="19">[Dlatego więc], jeśli król uzna to za słuszne, niech wyjdzie od króla wyrok i niech będzie wpisany do praw perskich i medyjskich, które są nieodwołalne: Że Waszti nie przyjdzie już przed oblicze króla Aswerusa, a jej godność królewską niech król da innej, lepszej od niej.</verse>
				<verse number="20">A gdy ten wyrok, wydany przez króla, będzie ogłoszony w całym jego królestwie – a jest ono wielkie – wtedy wszystkie żony okażą szacunek swoim mężom, od wielkiego aż do małego.</verse>
				<verse number="21">Ta rada podobała się królowi i książętom i król uczynił według rady Memukana.</verse>
				<verse number="22">I rozesłał listy do wszystkich prowincji królewskich, do każdej prowincji [napisany] jej własnym pismem, i do każdego ludu w jego języku, aby każdy mężczyzna był panem w swoim domu. A ogłoszono to w języku każdego narodu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach, gdy ustał gniew króla Aswerusa, wspomniał on na Waszti i na to, co uczyniła, oraz dekret, który został wydany przeciwko niej.</verse>
				<verse number="2">I dworzanie króla, którzy mu usługiwali, powiedzieli: Niech poszukują dla króla młodych dziewic o pięknej urodzie;</verse>
				<verse number="3">I niech król ustanowi urzędników we wszystkich prowincjach swego królestwa, aby zgromadzili wszystkie młode dziewice o pięknej urodzie w pałacu Suza, w domu kobiet, pod opieką Hegaja, eunucha królewskiego, stróża kobiet, i niech im dadzą [środki] do ich pielęgnacji.</verse>
				<verse number="4">A ta panienka, która spodoba się królowi, zostanie królową w miejsce Waszti. Spodobała się ta rada królowi i tak uczynił.</verse>
				<verse number="5">A w pałacu Suza był pewien Żyd imieniem Mardocheusz, syn Jaira, syna Szimejego, syna Kisza, z pokolenia Beniamina.</verse>
				<verse number="6">Został on uprowadzony z Jerozolimy wraz z innymi pojmanymi, których uprowadzono razem z Jechoniaszem, królem Judy, którego wziął do niewoli Nabuchodonozor, król Babilonu.</verse>
				<verse number="7">Był [on] opiekunem Hadassy, to jest Estery, córki swego stryja, nie miała ona bowiem ani ojca, ani matki. A [była to] panna piękna i urodziwa. Mardocheusz, po śmierci jej ojca i matki, przyjął ją za córkę.</verse>
				<verse number="8">A gdy ogłoszono rozkaz króla i jego dekret i gdy zgromadzono wiele panien w pałacu Suza pod opieką Hegaja, wzięto też i Esterę do domu króla pod opieką Hegaja, stróża kobiet.</verse>
				<verse number="9">I spodobała mu się dziewczyna, i znalazła łaskę w jego oczach, tak że od razu [kazał] dać jej środki pielęgnacyjne, należną jej część, oraz siedem dobranych dziewcząt z domu króla. Następnie przeniósł ją i jej dziewczęta do najlepszej części w domu kobiet.</verse>
				<verse number="10">[Ale] Estera nie oznajmiła swojego ludu ani pochodzenia, ponieważ Mardocheusz nakazał jej, by tego nie ujawniała.</verse>
				<verse number="11">A Mardocheusz każdego dnia przechadzał się przed dziedzińcem domu kobiet, aby się dowiedzieć o zdrowie Estery i co się z nią stanie.</verse>
				<verse number="12">A gdy nadchodziła kolej na każdą z tych panien, aby wejść do króla Aswerusa po upływie dwunastu miesięcy zgodnie z prawem dla kobiet – był to bowiem okres ich pielęgnacji: sześć miesięcy olejkiem z mirry, a sześć miesięcy wonnościami i [innymi] środkami pielęgnacji dla kobiet;</verse>
				<verse number="13">Wtedy panna udawała się do króla, [a] czegokolwiek żądała, dawano jej, aby z tym szła z domu kobiet aż do domu królewskiego.</verse>
				<verse number="14">Wieczorem wychodziła, rano zaś wracała do drugiego domu kobiet pod opiekę Szaaszgaza, eunucha królewskiego, stróża nałożnic. Nie przychodziła już więcej do króla, chyba że spodobała się królowi i wzywano ją po imieniu.</verse>
				<verse number="15">A gdy przyszła kolej na Esterę, córkę Abichaila, stryja Mardocheusza, który ją przyjął za córkę – aby udała się do króla, nie żądała niczego prócz tego, co polecił Hegaj, eunuch króla, stróż kobiet. I Estera zyskała łaskę w oczach wszystkich, którzy na nią patrzyli.</verse>
				<verse number="16">Zabrano więc Esterę do króla Aswerusa, do jego domu królewskiego, w dziesiątym miesiącu, to jest w miesiącu Tebet, w siódmym roku jego panowania.</verse>
				<verse number="17">I król umiłował Esterę nad wszystkie kobiety, i znalazła ona łaskę i jego przychylność ponad wszystkie panny, tak że włożył jej na głowę koronę królewską i uczynił ją królową w miejsce Waszti.</verse>
				<verse number="18">Potem król wyprawił wielką ucztę dla wszystkich swoich książąt i sług, ucztę Estery, a prowincje uwolnił od podatków i porozdawał dary, jak przystało na króla.</verse>
				<verse number="19">Gdy ponownie zebrano dziewice, Mardocheusz siedział przy bramie króla.</verse>
				<verse number="20">A Estera nie oznajmiła [jeszcze] swego pochodzenia ani ludu, tak jak jej rozkazał Mardocheusz. Estera wykonała polecenie Mardocheusza, tak jak dawniej, gdy była jeszcze pod jego opieką.</verse>
				<verse number="21">W tych dniach, gdy Mardocheusz siedział przy bramie króla, dwaj eunuchowie króla, Bigtan i Teresz, stróże progu, byli rozgniewani i szukali sposobności, aby podnieść rękę na króla Aswerusa.</verse>
				<verse number="22">Dowiedział się o tym Mardocheusz i oznajmił [to] królowej Esterze, a Estera oznajmiła to królowi w imieniu Mardocheusza.</verse>
				<verse number="23">A gdy tę sprawę zbadano, okazała się prawdziwa. Powieszono więc obydwu na szubienicy i zapisano to w księgach kronik przed królem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Po tych wydarzeniach król Aswerus uczynił wielkim Hamana, syna Hammedaty, Agagitę, wywyższył go i umieścił jego tron ponad wszystkimi książętami, którzy [byli] przy nim.</verse>
				<verse number="2">A wszyscy słudzy króla, którzy [stali] w bramie królewskiej, klękali przed Hamanem i oddawali mu pokłon. Tak bowiem rozkazał co do niego król. Ale Mardocheusz nie klękał przed nim ani nie oddawał mu pokłonu.</verse>
				<verse number="3">Dlatego też słudzy króla, którzy [stali] w bramie królewskiej, pytali Mardocheusza: Czemu przekraczasz rozkaz króla?</verse>
				<verse number="4">A gdy tak do niego dzień po dniu mówili, a on ich nie słuchał, donieśli [o tym] Hamanowi, aby się przekonać, czy Mardocheusz będzie obstawał przy swoim. Powiedział im bowiem, że jest Żydem.</verse>
				<verse number="5">A gdy Haman zobaczył, że Mardocheusz nie klęka ani nie oddaje mu pokłonu, Haman napełnił się gniewem.</verse>
				<verse number="6">Uważał to za rzecz zbyt łagodną podnieść rękę na samego Mardocheusza, ponieważ doniesiono mu, z jakiego ludu pochodzi Mardocheusz. Szukał więc Haman sposobności, aby wytracić wszystkich Żydów, którzy byli w całym królestwie Aswerusa, to jest lud Mardocheusza.</verse>
				<verse number="7">[Tak więc] w pierwszym miesiącu, w miesiącu Nisan, w dwunastym roku króla Aswerusa, rzucano przed Hamanem Pur, czyli los, od dnia do dnia i od miesiąca do miesiąca, [aż] do dwunastego [miesiąca], to jest miesiąca Adar.</verse>
				<verse number="8">Potem Haman powiedział do króla Aswerusa: Jest pewien lud rozproszony i rozsypany pomiędzy ludami we wszystkich prowincjach twego królestwa. Jego prawa są inne od [praw] wszystkich ludów, a praw króla nie przestrzega. Dlatego więc nie jest korzystne dla króla tak go pozostawić.</verse>
				<verse number="9">Jeśli król uzna to za słuszne, niech zostanie zapisane, że [ten lud] ma być wytracony. A [ja] odważę dziesięć tysięcy talentów srebra do rąk przełożonych nad tą pracą, aby je wnieśli do skarbca królewskiego.</verse>
				<verse number="10">Wtedy król zdjął pierścień ze swojej ręki i dał go Hamanowi Agagicie, synowi Hammedaty, wrogowi Żydów.</verse>
				<verse number="11">Król powiedział do Hamana: Przekazuję ci to srebro i ten lud, abyś uczynił z nim, co ci się podoba.</verse>
				<verse number="12">Wezwano więc pisarzy króla w pierwszym miesiącu, dnia trzynastego tego miesiąca, i napisano wszystko tak, jak Haman rozkazał, do satrapów królewskich, do namiestników z każdej prowincji i do dowódców każdego ludu z każdej prowincji według jej pisma i do każdego narodu według jego języka. [Listy] napisano w imieniu króla Aswerusa i opieczętowano [je] sygnetem króla.</verse>
				<verse number="13">Potem rozesłano je przez gońców do wszystkich prowincji królewskich, aby zgładzono, wymordowano i wytracono wszystkich Żydów, od młodego do starca, dzieci i kobiety, w jeden dzień, mianowicie trzynastego [dnia] dwunastego miesiąca, miesiąca Adar, a ich mienie zagrabiono.</verse>
				<verse number="14">A odpis tego pisma [miał być] podany we wszystkich prowincjach, ogłoszony wszystkim ludom, aby były gotowe na ten dzień.</verse>
				<verse number="15">Gońcy więc wyruszyli przynaglani rozkazem króla, a dekret ogłoszono także w pałacu Suza. A król i Haman zasiedli, aby pić, lecz miasto Suza było zatrwożone.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Kiedy Mardocheusz dowiedział się o wszystkim, co się stało, rozdarł swoje szaty i przyodział się w wór, następnie [posypał się] popiołem, wyszedł na środek miasta i lamentował głośno i gorzko.</verse>
				<verse number="2">I doszedł aż do bramy królewskiej, gdyż nie wolno było wejść w bramę królewską przyodzianemu w wór.</verse>
				<verse number="3">W każdej prowincji, gdzie tylko dotarł rozkaz króla i jego dekret, [nastała] wielka żałoba wśród Żydów, nastał też post, płacz i lament, a wielu leżało w worze i w popiele.</verse>
				<verse number="4">Przyszły więc służące Estery i jej eunuchowie i opowiedzieli jej [o tym]. Wtedy królowa bardzo się zasmuciła i posłała szaty, aby ubrać Mardocheusza i zdjąć z niego wór. Ale [on ich] nie przyjął.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Estera zawołała Hataka, [jednego] z eunuchów króla, którego on dał jej do posługi, i rozkazała mu pójść do Mardocheusza, aby się dowiedział, co to ma znaczyć i dlaczego tak się stało.</verse>
				<verse number="6">Wyszedł więc Hatak do Mardocheusza na plac miejski, który był przed bramą królewską;</verse>
				<verse number="7">I Mardocheusz opowiedział mu wszystko, co mu się przydarzyło, także o sumie srebra, którą Haman obiecał odważyć do skarbca królewskiego za Żydów, aby zostali wytraceni.</verse>
				<verse number="8">Ponadto dał mu odpis dekretu o ich zagładzie, który ogłoszono w Suzie, aby pokazał [go] Esterze, powiadomił ją i rozkazał, aby poszła do króla, błagając go o swój lud i wstawiając się za nim.</verse>
				<verse number="9">Przyszedł więc Hatak i przekazał Esterze słowa Mardocheusza.</verse>
				<verse number="10">I Estera odpowiedziała Hatakowi i poleciła mu iść do Mardocheusza:</verse>
				<verse number="11">Wszyscy słudzy króla oraz lud z prowincji królewskich wiedzą, że ktokolwiek – mężczyzna lub kobieta – wejdzie do króla na dziedziniec wewnętrzny, nie będąc wezwany, podlega tylko jednemu prawu – ma zostać zabity, z wyjątkiem tego, nad którym król wyciągnie złote berło, ten zostanie przy życiu. Ale mnie nie wezwano, aby wejść do króla, już od trzydziestu dni.</verse>
				<verse number="12">I powiedziano Mardocheuszowi słowa Estery.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Mardocheusz polecił przekazać Esterze taką odpowiedź: Nie myśl sobie, że ty jedna spośród wszystkich Żydów ocalejesz w domu królewskim.</verse>
				<verse number="14">Jeśli bowiem ty całkowicie będziesz milczeć w tym czasie, uwolnienie i wybawienie dla Żydów przyjdzie z innego miejsca, ale ty i dom twego ojca zginiecie. A kto wie, czy nie na tę właśnie chwilę dostąpiłaś godności królestwa?</verse>
				<verse number="15">Estera poleciła, by odpowiedziano Mardocheuszowi:</verse>
				<verse number="16">Idź, zbierz wszystkich Żydów, którzy się znajdują w Suzie, i pośćcie za mnie, nie jedzcie ani nie pijcie przez trzy dni, nocą i dniem. Ja także i moje służące będziemy pościć, a potem wejdę do króla, choć to niezgodne z prawem. A jeśli zginę, to zginę.</verse>
				<verse number="17">Poszedł więc Mardocheusz i uczynił wszystko, co mu rozkazała Estera.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Trzeciego dnia Estera ubrała się w szaty królowej, stanęła na wewnętrznym dziedzińcu domu króla, naprzeciw domu króla. A król siedział na swoim królewskim tronie w domu króla naprzeciw bramy domu.</verse>
				<verse number="2">A gdy król zobaczył królową Esterę, stojącą na dziedzińcu, znalazła ona łaskę w jego oczach i król wyciągnął do Estery złote berło, które [trzymał] w ręku. Estera więc zbliżyła się i dotknęła końca berła.</verse>
				<verse number="3">Król zapytał ją: Co ci jest, królowo Estero? Jaka jest twoja prośba? [Choćbyś prosiła o] połowę królestwa, będzie ci dane.</verse>
				<verse number="4">Estera odpowiedziała: Jeśli to się królowi podoba, to niech przyjdzie król i Haman dzisiaj na ucztę, którą dla niego przygotowałam.</verse>
				<verse number="5">Król powiedział: Zawołajcie szybko Hamana, aby spełnił prośbę Estery. Przyszedł więc król i Haman na ucztę, którą wyprawiła Estera.</verse>
				<verse number="6">Potem król zapytał Esterę, gdy się napił wina: Jaka jest twoja prośba, a będzie ci dane. Jakie jest twoje życzenie? Choćbyś prosiła o połowę królestwa, będzie ci dane.</verse>
				<verse number="7">Na to Estera odpowiedziała: [Oto] moje życzenie i moja prośba:</verse>
				<verse number="8">Jeśli znalazłam łaskę w oczach króla i jeśli królowi się podoba, aby spełnić moją prośbę i wykonać moje życzenie, to niech przyjdzie król i Haman na ucztę, którą im przygotuję, a jutro uczynię według słowa króla.</verse>
				<verse number="9">I wyszedł Haman tego dnia wesoły i dobrej myśli. Ale gdy Haman zobaczył Mardocheusza w bramie królewskiej, że on ani nie powstał, ani się nie poruszył przed nim, napełnił się gniewem na Mardocheusza.</verse>
				<verse number="10">Opanował się jednak Haman, a gdy przyszedł do domu, posłał po swoich przyjaciół i Zeresz, swoją żonę.</verse>
				<verse number="11">I opowiadał im Haman o wspaniałości jego bogactwa, o mnóstwie swoich synów oraz o tym wszystkim, jak wielkim król go uczynił i jak go wywyższył ponad [innych] książąt i sługi króla.</verse>
				<verse number="12">Ponadto Haman powiedział: Nawet królowa Estera nikogo oprócz mnie nie zaprosiła na ucztę z królem, którą przygotowała, a jeszcze na jutro zostałem do niej zaproszony z królem.</verse>
				<verse number="13">Ale to wszystko jest dla mnie niczym, dopóki widzę Żyda Mardocheusza, siedzącego w bramie królewskiej.</verse>
				<verse number="14">Wtedy jego żona Zeresz oraz wszyscy jego przyjaciele powiedzieli mu: Niech postawią szubienicę wysoką na pięćdziesiąt łokci, a rano powiedz królowi, aby powieszono na niej Mardocheusza. Potem idź wesół z królem na ucztę. I spodobała się Hamanowi ta rada, i rozkazał postawić szubienicę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">A tej nocy król nie mógł spać, kazał więc przynieść księgę pamiątkową kronik. I odczytano ją przed królem.</verse>
				<verse number="2">I tam znaleziono zapisek, że to Mardocheusz doniósł na Bigtana i Teresza, dwóch eunuchów króla, stróżów progu, że usiłowali podnieść rękę na króla Aswerusa.</verse>
				<verse number="3">Wtedy król zapytał: Jaką cześć i jaki zaszczyt przyznano za to Mardocheuszowi? Odpowiedzieli słudzy króla, jego dworzanie: Niczego mu nie przyznano.</verse>
				<verse number="4">Król zapytał: Kto jest na dziedzińcu? A właśnie Haman przyszedł na zewnętrzny dziedziniec domu królewskiego, aby porozmawiać z królem, by powiesić Mardocheusza na szubienicy, którą dla niego przygotował.</verse>
				<verse number="5">Słudzy króla odpowiedzieli mu: Oto Haman stoi na dziedzińcu. Król powiedział: Niech wejdzie.</verse>
				<verse number="6">I Haman wszedł. A król zapytał go: Co uczynić temu mężczyźnie, którego król chce uczcić? A Haman myślał w swoim sercu: Kogo by król chciał uczcić bardziej niż mnie?</verse>
				<verse number="7">Odpowiedział Haman królowi: Dla mężczyzny, którego król chce uczcić;</verse>
				<verse number="8">Niech przyniosą szatę królewską, w którą się ubiera król, [niech przyprowadzą] konia, na którym jeździ król, i niech włożą mu koronę królewską na głowę;</verse>
				<verse number="9">Potem niech przekażą tę szatę i konia do rąk jednego z najznakomitszych książąt, niech ubiorą tego mężczyznę, którego król chce uczcić, niech go prowadzą na koniu po placu miejskim i niech wołają przed nim: Tak postąpi się z mężczyzną, którego król chce uczcić.</verse>
				<verse number="10">Wtedy król powiedział do Hamana: Spiesz się, weź szatę i konia, tak jak powiedziałeś, i uczyń tak z Żydem Mardocheuszem, który siedzi w bramie królewskiej. Nie pomiń niczego z tego wszystkiego, co powiedziałeś.</verse>
				<verse number="11">Haman wziął więc szatę i konia, ubrał Mardocheusza i prowadził go na koniu po placu miejskim, wołając przed nim: Tak postąpi się z mężczyzną, którego król chce uczcić.</verse>
				<verse number="12">Potem wrócił Mardocheusz do bramy królewskiej, Haman zaś pospieszył się do swego domu smutny, z nakrytą głową.</verse>
				<verse number="13">I Haman opowiedział swojej żonie Zeresz i wszystkim swoim przyjaciołom o wszystkim, co mu się przydarzyło. Jego mędrcy i jego żona Zeresz powiedzieli: Jeśli Mardocheusz, przed którym zacząłeś upadać, pochodzi z narodu żydowskiego, to nie przemożesz go, ale niezawodnie upadniesz przed nim.</verse>
				<verse number="14">A gdy oni jeszcze z nim rozmawiali, oto przyszli eunuchowie króla, aby spiesznie zaprowadzić Hamana na ucztę, którą przygotowała Estera.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Król i Haman przybyli więc na ucztę do królowej Estery.</verse>
				<verse number="2">I drugiego dnia, gdy się napił wina, król znowu zapytał Esterę: Jaka jest twoja prośba, królowo Estero, a będzie ci dane. Jakie jest twoje życzenie? Choćbyś [prosiła] nawet o połowę królestwa, tak się stanie.</verse>
				<verse number="3">Wtedy królowa Estera odpowiedziała: Jeśli znalazłam łaskę w twoich oczach, o królu, i jeśli królowi się spodoba, niech będzie mi darowane moje życie na moją prośbę i mój naród na moje życzenie.</verse>
				<verse number="4">Zostaliśmy bowiem sprzedani, ja i mój lud, aby nas zgładzić, wymordować i wytracić. Gdybyśmy zostali sprzedani jako niewolnicy i niewolnice, milczałabym, chociaż wróg nigdy by nie mógł wynagrodzić tej szkody [wyrządzonej] królowi.</verse>
				<verse number="5">Wtedy król Aswerus odpowiedział do królowej Estery: Któż to jest i gdzie jest ten, którego serce jest tak nadęte, aby ośmielił się tak uczynić?</verse>
				<verse number="6">Estera odpowiedziała: Tym przeciwnikiem i wrogiem jest niegodziwy Haman. I Haman zatrwożył się przed królem i królową.</verse>
				<verse number="7">Wówczas król wstał w gniewie, opuścił ucztę [i poszedł] do ogrodu pałacowego. Haman zaś stał, aby błagać królową Esterę o życie, gdyż widział, że król postanowił jego zgubę.</verse>
				<verse number="8">Potem król wrócił z ogrodu pałacowego do domu, gdzie się odbywała uczta, a Haman upadł na łoże, na którym siedziała Estera. Wtedy król powiedział: Czy jeszcze chce gwałcić królową przy mnie w domu? A gdy te słowa wyszły z ust króla, natychmiast zakryto twarz Hamana.</verse>
				<verse number="9">I Charbona, jeden z eunuchów, powiedział do króla: Oto szubienica przygotowana przez Hamana dla Mardocheusza, który dbał o dobro króla, stoi przy domu Hamana, wysoka na pięćdziesiąt łokci. Król powiedział: Powieście go na niej.</verse>
				<verse number="10">I powieszono Hamana na tej szubienicy, którą przygotował dla Mardocheusza. I tak gniew króla się uspokoił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Tego dnia król Aswerus dał królowej Esterze dom Hamana, wroga Żydów, a Mardocheusz przyszedł przed króla, gdyż Estera powiedziała [mu], kim on jest dla niej.</verse>
				<verse number="2">Wtedy król zdjął swój pierścień, który zabrał Hamanowi, i dał go Mardocheuszowi. Estera zaś ustanowiła Mardocheusza nad domem Hamana.</verse>
				<verse number="3">Potem Estera jeszcze mówiła do króla, upadła mu do nóg i z płaczem prosiła go, aby odwrócił złość Hamana, Agagity, i jego zamiar, który powziął przeciwko Żydom.</verse>
				<verse number="4">Wtedy król wyciągnął ku Esterze złote berło, a Estera wstała i stanęła przed królem.</verse>
				<verse number="5">I powiedziała: Jeśli królowi się podoba, jeśli znalazłam łaskę w jego oczach, jeśli król uzna to za słuszne i jeśli ja jestem miła w jego oczach, niech zostanie napisane, aby wycofano listy obmyślone przez Hamana, syna Hammedaty, Agagity, które napisał, aby wytracić Żydów, którzy [są] we wszystkich prowincjach królewskich.</verse>
				<verse number="6">Jakże bowiem mogłabym patrzeć na to nieszczęście, które spotka mój lud? Jak mogłabym patrzeć na zgubę mojej rodziny?</verse>
				<verse number="7">Wtedy król Aswerus powiedział do królowej Estery i do Żyda Mardocheusza: Oto dałem Esterze dom Hamana, a jego powieszono na szubienicy, ponieważ podniósł rękę na Żydów.</verse>
				<verse number="8">Napiszcie więc do Żydów to, co uznacie za słuszne, w imieniu króla i zapieczętujcie pierścieniem królewskim. To bowiem, co zostało napisane w imieniu króla i zapieczętowane pierścieniem królewskim, nie może być odwołane.</verse>
				<verse number="9">Zwołano więc pisarzy króla w tym czasie, trzeciego miesiąca, to jest miesiąca Siwan, dwudziestego trzeciego [dnia] tego [miesiąca], i napisano wszystko, tak jak nakazał Mardocheusz, do Żydów, do satrapów, do namiestników i do przełożonych prowincji, które rozciągają się od Indii aż do Etiopii, do stu dwudziestu siedmiu prowincji, do każdej prowincji jej pismem i do każdego ludu w jego języku, i do Żydów ich pismem i w ich języku.</verse>
				<verse number="10">A gdy napisał w imieniu króla Aswerusa i zapieczętował pierścieniem królewskim, rozesłał listy przez gońców jeżdżących na koniach szybkich i na mułach młodych;</verse>
				<verse number="11">Że król dał wolność Żydom, którzy byli we wszystkich miastach, aby zgromadzili się i stanęli w obronie swego życia, aby też wytracili, zabili i wygubili wszystkich zbrojnych napadających na nich wśród ludu i prowincji, wraz z ich dziećmi i kobietami, a ich mienie [zabrali] jako łup;</verse>
				<verse number="12">[I to] w jednym dniu we wszystkich prowincjach króla Aswerusa, [mianowicie] trzynastego dnia dwunastego miesiąca, to jest miesiąca Adar.</verse>
				<verse number="13">Odpis tego pisma, w którym wydano dekret dla każdej prowincji, ogłoszono wszystkim ludom, że Żydzi będą gotowi na ten dzień do pomsty nad swymi wrogami.</verse>
				<verse number="14">[Wtedy] wyruszyli gońcy, jeżdżący na szybkich koniach i na mułach, przynaglani rozkazem króla. Dekret ogłoszono także w pałacu Suza.</verse>
				<verse number="15">A Mardocheusz wyszedł od króla [ubrany] w niebieskie i białe szaty królewskie, z wielką koroną złotą i w płaszcz z bisioru i purpury. A miasto Suza weseliło i radowało się.</verse>
				<verse number="16">Dla Żydów nastały światło i wesele, radość i cześć.</verse>
				<verse number="17">A w każdej prowincji i w każdym mieście, dokądkolwiek rozkaz króla i jego dekret dotarły, Żydzi mieli wesele, radość, ucztę i doniosły dzień. Wielu zaś spośród ludu tych ziem zostało Żydami. Padł bowiem na nich strach przed Żydami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A dwunastego [miesiąca], czyli miesiąca Adar, trzynastego dnia tego miesiąca, gdy nadszedł czas wypełnienia rozkazu króla i jego dekretu, tego dnia, kiedy wrogowie Żydów spodziewali się, że będą panować nad nimi, stało się wprost przeciwnie, ponieważ Żydzi panowali nad tymi, którzy ich nienawidzili.</verse>
				<verse number="2">Żydzi bowiem zebrali się w swoich miastach we wszystkich prowincjach króla Aswerusa, aby podnieść rękę na tych, którzy pragnęli ich zguby. A nikt nie mógł im stawić oporu, gdyż strach przed nimi padł na wszystkie ludy.</verse>
				<verse number="3">I wszyscy przełożeni prowincji, satrapowie, namiestnicy i urzędnicy królewscy popierali Żydów, bo padł na nich strach przed Mardocheuszem.</verse>
				<verse number="4">Mardocheusz był bowiem wielki w domu króla, a jego sława rozchodziła się po wszystkich prowincjach, gdyż Mardocheusz stawał się coraz większy.</verse>
				<verse number="5">Tak to Żydzi zabili wszystkich swoich wrogów mieczem, mordując i niszcząc, a czynili z tymi, co ich nienawidzili, według swego upodobania.</verse>
				<verse number="6">Nawet i w pałacu Suza Żydzi zabili i wytracili pięciuset mężczyzn;</verse>
				<verse number="7">I Parszandatę, Dalfona i Aspatę;</verse>
				<verse number="8">I Poratę, Adalię i Arydata;</verse>
				<verse number="9">I Parmasztę, Arisaja, Aridaja i Wajezatę;</verse>
				<verse number="10">Tych dziesięciu synów Hamana, syna Hammedaty, wroga Żydów, zabili, ale po łupy nie wyciągnęli swej ręki.</verse>
				<verse number="11">Tego samego dnia dotarła do króla wiadomość o liczbie zabitych w pałacu Suza.</verse>
				<verse number="12">I król powiedział do królowej Estery: W pałacu Suza Żydzi zabili i wytracili pięciuset mężczyzn oraz dziesięciu synów Hamana. [A] w pozostałych prowincjach królewskich, cóż uczynili? Jaką masz jeszcze prośbę, a będzie spełniona. Czego jeszcze sobie życzysz, a stanie ci się.</verse>
				<verse number="13">Estera odpowiedziała: Jeśli się królowi spodoba, niech wolno będzie jutro Żydom, którzy są w Suzie, uczynić według dekretu dzisiejszego i niech powieszą dziesięciu synów Hamana na szubienicy.</verse>
				<verse number="14">I król rozkazał, aby tak uczyniono. Ogłoszono dekret w Suzie i powieszono dziesięciu synów Hamana.</verse>
				<verse number="15">A Żydzi, którzy [byli] w Suzie, zgromadzili się także dnia czternastego miesiąca Adar i zabili w Suzie trzystu mężczyzn, lecz po łupy nie wyciągnęli swojej ręki.</verse>
				<verse number="16">Pozostali zaś Żydzi, którzy byli w prowincjach królewskich, zebrali się w obronie swojego życia i mieli odpoczynek od swoich wrogów. Zabili siedemdziesiąt pięć tysięcy swoich wrogów, lecz po łupy nie wyciągnęli swojej ręki;</verse>
				<verse number="17">W dniu trzynastym miesiąca Adar, a odpoczywali czternastego [dnia] tego [miesiąca] i obchodzili go jako dzień uczty i wesela.</verse>
				<verse number="18">Ale Żydzi, którzy byli w Suzie, zebrali się dnia trzynastego i czternastego tego miesiąca, a piętnastego [dnia] odpoczęli i obchodzili go jako dzień uczty i wesela.</verse>
				<verse number="19">Dlatego Żydzi mieszkający we wsiach i w miasteczkach nieobwarowanych obchodzą czternasty dzień miesiąca Adar jako dzień radości, uczty i jako doniosły dzień, w którym posyłają sobie dary żywnościowe.</verse>
				<verse number="20">A Mardocheusz spisał te wydarzenia i rozesłał listy do wszystkich Żydów, którzy [byli] we wszystkich prowincjach króla Aswerusa, bliskich i dalekich;</verse>
				<verse number="21">Zobowiązując ich, aby obchodzili czternasty dzień miesiąca Adar i piętnasty dzień tego samego [miesiąca], rokrocznie;</verse>
				<verse number="22">Jako dni, w których Żydzi odpoczęli od swoich wrogów, i miesiąc, który obrócił się im ze smutku w radość, a z płaczu w dzień radości – aby obchodzili je jako dni uczty i wesela oraz posyłania sobie darów żywnościowych, a ubogim darów.</verse>
				<verse number="23">[Wszyscy] Żydzi przyjęli to, co sami zaczęli czynić, a co napisał im Mardocheusz;</verse>
				<verse number="24">Haman bowiem, syn Hammedaty, Agagity, wróg wszystkich Żydów, wymyślił plan przeciw Żydom, aby ich wytracić, i rzucił Pur, czyli los, aby ich wytracić i zniszczyć;</verse>
				<verse number="25">Ale gdy Estera przyszła przed króla, ten wydał dekret na piśmie, aby jego niegodziwy zamiar, który obmyślił przeciwko Żydom, obrócił się na głowę jego, i aby powiesić jego i jego synów na szubienicy.</verse>
				<verse number="26">Dlatego nazwali te dni Purim, od nazwy Pur. A z powodu wszystkich słów tego listu oraz na podstawie tego, co widzieli i co ich spotkało;</verse>
				<verse number="27">Żydzi postanowili i wzięli na siebie, na swoje potomstwo i na wszystkich, którzy się do nich przyłączyli, nieustający [obowiązek], aby obchodzono te dwa dni stosownie do pisma i zgodnie z ustalonym czasem każdego roku;</verse>
				<verse number="28">I że te dni [będą] wspominane i obchodzone we wszystkich pokoleniach, w każdej rodzinie, w każdej prowincji i w każdym mieście; że te dni Purim nie zaginą wśród Żydów, a pamięć o nich nie ustanie u ich potomstwa.</verse>
				<verse number="29">Królowa Estera, córka Abichaila, i Żyd Mardocheusz napisali z całą powagą, aby potwierdzić ten drugi list dotyczący Purim.</verse>
				<verse number="30">Mardocheusz posłał ten list do wszystkich Żydów, do stu dwudziestu siedmiu prowincji królestwa Aswerusa, ze słowami pokoju i prawdy;</verse>
				<verse number="31">Aby ustanowić te dni Purim w ustalonym czasie, jak to Żyd Mardocheusz i królowa Estera ustanowili je i jak zobowiązali samych siebie i swoje potomstwo, na pamiątkę postu i ich lamentacji.</verse>
				<verse number="32">Nakaz Estery potwierdził ustawę dotyczącą tych [dni] Purim i zostało to zapisane [w] księdze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Potem król Aswerus nałożył podatek na [swoją] ziemię i na wyspy morskie.</verse>
				<verse number="2">A wszystkie dzieła jego potęgi i mocy oraz opis wielkości Mardocheusza, którą wyróżnił go król, czy nie są zapisane w księgach kronik królów Medii i Persji?</verse>
				<verse number="3">Żyd Mardocheusz [był] bowiem drugi po królu Aswerusie, wielki w oczach Żydów i cieszący się uznaniem wśród wielu swoich braci, troszczył się o dobro swego ludu i głosił pokój całemu swemu ludowi.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="18">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Był w ziemi Uz człowiek imieniem Hiob; ten człowiek był doskonały i prawy, i bojący się Boga, a stroniący od zła.</verse>
				<verse number="2">I urodziło mu się siedmiu synów i trzy córki.</verse>
				<verse number="3">A jego dobytek stanowiło siedem tysięcy owiec, trzy tysiące wielbłądów, pięćset jarzm wołów i pięćset oślic; [miał też] bardzo liczną służbę. Był on człowiekiem najmożniejszym wśród wszystkich ludzi Wschodu.</verse>
				<verse number="4">Jego synowie schodzili się i urządzali ucztę, każdy w [swoim] domu w ustalonym dniu. Posyłali po swoje trzy siostry i zapraszali je, aby jadły i piły wraz z nimi.</verse>
				<verse number="5">A gdy minęły dni uczty, Hiob posyłał i poświęcał ich. Potem wstawał wczesnym rankiem i składał całopalenia [stosownie do] ich liczby. Mówił bowiem Hiob: Może moi synowie zgrzeszyli i złorzeczyli Bogu w swoich sercach. Tak Hiob czynił zawsze.</verse>
				<verse number="6">Zdarzyło się [pewnego] dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed PANEM, że też szatan pojawił się wśród nich.</verse>
				<verse number="7">Wtedy PAN zapytał szatana: Skąd przychodzisz? Szatan odpowiedział PANU: Krążyłem po ziemi i przechadzałem się po niej.</verse>
				<verse number="8">PAN powiedział do szatana: Czy zwróciłeś uwagę na mojego sługę Hioba – że nie ma nikogo mu równego na ziemi? [To] człowiek doskonały i prawy, bojący się Boga i stroniący od zła.</verse>
				<verse number="9">A szatan odpowiedział PANU: Czy Hiob za darmo boi się Boga?</verse>
				<verse number="10">Czy nie ogrodziłeś zewsząd jego samego, jego domu i wszystkiego, co ma? Błogosławiłeś dziełom jego rąk, a jego dobytek rozmnożył się na ziemi.</verse>
				<verse number="11">Ale wyciągnij tylko swoją rękę i dotknij wszystkiego, co ma, a [na pewno] będzie ci w twarz złorzeczył.</verse>
				<verse number="12">Wtedy PAN powiedział do szatana: Oto wszystko, co ma, [jest] w twojej mocy, tylko na niego nie wyciągaj ręki. I szatan odszedł sprzed oblicza PANA.</verse>
				<verse number="13">Zdarzyło się [któregoś] dnia, gdy jego synowie i córki jedli i pili wino w domu najstarszego brata;</verse>
				<verse number="14">Że do Hioba przybył posłaniec i powiedział: Woły orały, a oślice pasły się obok nich;</verse>
				<verse number="15">I napadli Sabejczycy, i zabrali je, a sługi pozabijali ostrzem miecza. Uszedłem tylko ja sam, aby cię [o tym] powiadomić.</verse>
				<verse number="16">A gdy ten jeszcze mówił, przyszedł inny i powiedział: Ogień Boży spadł z nieba, spalił owce i sługi i pochłonął ich. Uszedłem tylko ja sam, aby cię [o tym] powiadomić.</verse>
				<verse number="17">A gdy ten jeszcze mówił, przyszedł inny i powiedział: Chaldejczycy podzieleni na trzy oddziały napadli na wielbłądy, zabrali je, a sługi pozabijali ostrzem miecza. Uszedłem tylko ja sam, aby cię [o tym] powiadomić.</verse>
				<verse number="18">A gdy ten jeszcze mówił, przyszedł inny i powiedział: Twoi synowie i córki jedli i pili wino w domu najstarszego brata;</verse>
				<verse number="19">A oto gwałtowny wiatr powiał od pustyni i uderzył w cztery węgły domu, tak że zawalił się na dzieci i pomarły. Uszedłem tylko ja sam, aby cię [o tym] powiadomić.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Hiob wstał, rozdarł swój płaszcz, ogolił swoją głowę, potem upadł na ziemię i oddał pokłon;</verse>
				<verse number="21">I powiedział: Nagi wyszedłem z łona swojej matki i nagi tam powrócę. PAN dał, PAN też wziął, niech imię PANA będzie błogosławione.</verse>
				<verse number="22">W tym wszystkim Hiob nie zgrzeszył ani nie oskarżał Boga o nic niewłaściwego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I [znowu pewnego] dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed PANEM, wśród nich przyszedł też szatan, aby stanąć przed PANEM.</verse>
				<verse number="2">Wtedy PAN powiedział do szatana: Skąd przychodzisz? Szatan odpowiedział PANU: Krążyłem po ziemi i przechadzałem się po niej.</verse>
				<verse number="3">PAN zapytał szatana: Czy zauważyłeś mojego sługę Hioba – że nie ma nikogo mu równego na ziemi? [To] człowiek doskonały i prawy, bojący się Boga i stroniący od zła. On jeszcze trwa w swojej prawości, choć ty mnie pobudziłeś przeciw niemu, abym go niszczył bez powodu.</verse>
				<verse number="4">Szatan odpowiedział PANU: Skórę za skórę; wszystko, co człowiek ma, odda za swoje życie;</verse>
				<verse number="5">Ale wyciągnij tylko swoją rękę i dotknij jego kości i ciała, a [na pewno] będzie ci w twarz złorzeczył.</verse>
				<verse number="6">Wtedy PAN powiedział do szatana: Oto jest w twojej ręce, ale jego życie zachowaj.</verse>
				<verse number="7">Wyszedł więc szatan sprzed oblicza PANA i dotknął Hioba bolesnymi wrzodami, od stóp aż po czubek głowy.</verse>
				<verse number="8">A [ten] wziął skorupę, aby się nią skrobać, i siedział w popiele.</verse>
				<verse number="9">Jego żona powiedziała mu: Jeszcze trwasz w swojej prawości? Złorzecz Bogu i umieraj.</verse>
				<verse number="10">I odpowiedział jej: Mówisz, tak jak mówią głupie kobiety. Czy [tylko] dobro będziemy przyjmować od Boga, a zła przyjmować nie będziemy? W tym wszystkim Hiob nie zgrzeszył swymi ustami.</verse>
				<verse number="11">A gdy trzej przyjaciele Hioba usłyszeli o całym nieszczęściu, które spadło na niego, przyszli, każdy ze swego miejsca: Elifaz z Temanu, Bildad z Szuach i Sofar z Naamy. Umówili się bowiem, aby przyjść i wraz z nim lamentować, i pocieszyć go.</verse>
				<verse number="12">A gdy z daleka podnieśli swoje oczy, nie poznali go. Podnieśli swój głos i płakali, a potem każdy z nich rozdarł swój płaszcz i rzucał proch w górę na swoją głowę;</verse>
				<verse number="13">I siedzieli z nim na ziemi przez siedem dni i siedem nocy i żaden z nich nie przemówił do niego ani słowem. Widzieli bowiem ogrom [jego] bólu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Potem Hiob otworzył swoje usta i przeklinał swój dzień.</verse>
				<verse number="2">Hiob odezwał się i zawołał:</verse>
				<verse number="3">Niech zginie dzień, w którym się urodziłem, i noc, [w którą] powiedziano: Poczęty mężczyzna.</verse>
				<verse number="4">Niech ten dzień stanie się ciemnością, niech o niego nie troszczy się Bóg z wysokości i nie oświetla go światłość.</verse>
				<verse number="5">Niech go pokryje ciemność i cień śmierci, niech go ogarnie obłok i przerazi mrok dnia.</verse>
				<verse number="6">Niech tą nocą zawładnie ciemność, niech nie będzie liczona wśród dni roku [i] nie wejdzie w liczbę miesięcy.</verse>
				<verse number="7">Niech ta noc będzie samotna, niech nie będzie w niej radosnego śpiewu.</verse>
				<verse number="8">Niech przeklną ją ci, którzy przeklinają dzień, którzy są gotowi podnieść swój lament.</verse>
				<verse number="9">Niech gwiazdy zaćmią się [o] zmierzchu, niech nie doczeka się światła ani nie zobaczy zorzy porannej;</verse>
				<verse number="10">Bo nie zamknęła drzwi łona mej [matki] i nie ukryła smutku przed moimi oczami.</verse>
				<verse number="11">Czemu nie umarłem w łonie? [Czemu] nie zginąłem, kiedy wyszedłem z łona?</verse>
				<verse number="12">Czemu przyjęły mnie kolana? Czemu [przyjęły mnie] piersi, abym mógł [je] ssać?</verse>
				<verse number="13">Teraz bowiem leżałbym i trwał w spokoju, spałbym i odpoczywał;</verse>
				<verse number="14">Z królami i z doradcami ziemi, którzy sobie budowali opustoszałe miejsca;</verse>
				<verse number="15">Albo z książętami, którzy mieli złoto i napełnili swe domy srebrem;</verse>
				<verse number="16">Albo [czemu] nie stałem się jak ukryty, martwy płód, jak niemowlęta, [które] nie widziały światła?</verse>
				<verse number="17">Tam bezbożni przestają straszyć, tam pozbawieni siły odpoczywają.</verse>
				<verse number="18">Tam więźniowie razem wypoczywają i nie słyszą głosu ciemięzcy.</verse>
				<verse number="19">Mały i wielki [są] tam sobie równi i niewolnik jest wolny od swego pana.</verse>
				<verse number="20">Czemu nędznemu dane jest światło, a życie [tym], którzy są rozgoryczeni na duszy;</verse>
				<verse number="21">Którzy z tęsknotą wypatrują śmierci, a [ta] nie przychodzi, choć jej szukają pilniej niż ukrytych skarbów;</verse>
				<verse number="22">Którzy wielce się radują i cieszą, kiedy grób znajdują?</verse>
				<verse number="23">[Czemu dane jest światło] człowiekowi, którego droga jest ukryta i którego Bóg osaczył?</verse>
				<verse number="24">Kiedy bowiem mam jeść, przychodzi moje wzdychanie, a moje jęki rozchodzą się jak woda;</verse>
				<verse number="25">Bo to, czego się bałem, spotkało mnie, a to, czego się obawiałem, spadło na mnie.</verse>
				<verse number="26">Nie byłem bezpieczny, nie miałem spokoju ani odpoczynku, a jednak nadeszła trwoga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Wtedy Elifaz z Temanu odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Jeśli będziemy rozmawiać z tobą, nie będzie ci przykro? Ale któż może się od mówienia powstrzymać?</verse>
				<verse number="3">Oto nauczałeś wielu i ręce słabe umocniłeś.</verse>
				<verse number="4">Twoje słowa podnosiły upadającego, a omdlałe kolana wzmacniałeś.</verse>
				<verse number="5">A teraz, gdy [to] przyszło na ciebie, opadasz z sił, dotknęło cię i się trwożysz.</verse>
				<verse number="6">Czy twoja bojaźń nie była twoją ufnością, a prawość twoich dróg – twoją nadzieją?</verse>
				<verse number="7">Przypomnij sobie, proszę, czy kiedykolwiek zginął ktoś niewinny? Albo gdzie sprawiedliwych wytępiono?</verse>
				<verse number="8">Według tego, co zauważyłem, ci, którzy orzą zło i sieją niegodziwość, zbierają je.</verse>
				<verse number="9">Od tchnienia Boga giną i od powiewu jego gniewu niszczeją.</verse>
				<verse number="10">Ryk lwa, głos dzikiego lwa i zęby lwiątek są złamane.</verse>
				<verse number="11">Lew ginie z braku łupu i młode lwicy rozpraszają się.</verse>
				<verse number="12">Oto potajemnie doszło do mnie słowo i moje ucho usłyszało szept.</verse>
				<verse number="13">W rozmyślaniu o nocnych widzeniach, gdy twardy sen spada na ludzi;</verse>
				<verse number="14">Ogarnęły mnie strach i drżenie, od których wszystkie moje kości zadrżały.</verse>
				<verse number="15">Wtedy duch przeszedł przed moją twarzą, zjeżyły się włosy na moim ciele.</verse>
				<verse number="16">Stanął, lecz nie rozpoznałem jego wyglądu, [tylko jakiś] kształt [był] przed moimi oczami; nastała cisza, a potem usłyszałem głos [mówiący]:</verse>
				<verse number="17">Czy śmiertelny człowiek może być sprawiedliwszy niż Bóg? Czy człowiek [może być] czystszy niż jego Stwórca?</verse>
				<verse number="18">Oto swoim sługom nie ufa i w swoich aniołach dostrzega braki;</verse>
				<verse number="19">O ileż bardziej w tych, którzy mieszkają w domach glinianych, których podstawa jest w prochu – łatwiej [ich] zgnieść niż mola.</verse>
				<verse number="20">Od poranka aż do wieczora są gładzeni; giną na wieki, a nikt [tego] nie zauważa.</verse>
				<verse number="21">Czy ich wspaniałość nie przemija wraz z nimi? Umierają, ale nie w mądrości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Wołaj więc, jeśli jest ktoś, kto by ci odpowiedział; i do którego ze świętych się zwrócisz?</verse>
				<verse number="2">Gniew bowiem zabija głupiego, a prostaka uśmierca zawiść.</verse>
				<verse number="3">Widziałem głupiego, jak zapuścił korzenie, lecz zaraz przekląłem jego mieszkanie.</verse>
				<verse number="4">Jego synowie są daleko od ratunku, zostają zdeptani w bramie, a nie [ma] nikogo, kto by [ich] ocalił.</verse>
				<verse number="5">Jego żniwo głodny pożera, wydobywa je spośród [samych] cierni, a chciwy pochłania ich bogactwa.</verse>
				<verse number="6">Utrapienie bowiem nie powstaje z prochu ani z ziemi nie wyrasta niedola;</verse>
				<verse number="7">Lecz człowiek rodzi się na niedolę, jak iskry z węgla wzlatują w górę.</verse>
				<verse number="8">Ja jednak szukałbym Boga i Bogu przedstawił swoją sprawę;</verse>
				<verse number="9">Który czyni rzeczy wielkie i niezbadane, cudowne i niezliczone;</verse>
				<verse number="10">Który zsyła deszcz na ziemię i spuszcza wody na pola;</verse>
				<verse number="11">Który pokornych stawia wysoko, a smutnych wywyższa ku zbawieniu;</verse>
				<verse number="12">Który wniwecz obraca zamysły przebiegłych, tak że ich ręce nie wykonują ich zamiaru;</verse>
				<verse number="13">Który chwyta mądrych w ich przebiegłości, tak że rada przewrotnych szybko upada.</verse>
				<verse number="14">Za dnia napotykają ciemność, a w południe idą po omacku jak w nocy.</verse>
				<verse number="15">On wybawia ubogiego od miecza, od ich ust, i z ręki mocarza.</verse>
				<verse number="16">Tak to uciśniony ma nadzieję, a nieprawość zamyka swe usta.</verse>
				<verse number="17">Oto błogosławiony człowiek, którego Bóg karze; nie gardź więc karceniem Wszechmocnego.</verse>
				<verse number="18">On bowiem rani, ale i opatruje, uderza, a jego ręce uzdrawiają.</verse>
				<verse number="19">Z sześciu nieszczęść cię wyrwie, a w siódmym nie dotknie cię zło.</verse>
				<verse number="20">W głodzie wybawi cię od śmierci, a na wojnie od mocy miecza.</verse>
				<verse number="21">Przed biczem języka będziesz zasłonięty i nie ulękniesz się spustoszenia, gdy nadejdzie.</verse>
				<verse number="22">Będziesz się śmiał ze spustoszenia i głodu, nie będziesz się bał zwierząt ziemi.</verse>
				<verse number="23">Zawrzesz bowiem przymierze z kamieniami na polu, a okrutny zwierz polny będzie żyć z tobą w pokoju.</verse>
				<verse number="24">I poznasz, że twój przybytek [jest] spokojny; odwiedzisz swoje mieszkanie, a nie zgrzeszysz.</verse>
				<verse number="25">Poznasz też, że twoje potomstwo się rozmnoży, a twoje dzieci [będą] jak trawa ziemi.</verse>
				<verse number="26">W sędziwym wieku zejdziesz do grobu, jak snop zboża zbierany w swym czasie.</verse>
				<verse number="27">Oto do tego doszliśmy i tak jest. Słuchaj tego i rozważ to sobie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Hiob zaś odpowiedział tymi słowami:</verse>
				<verse number="2">O gdyby dokładnie zważono moją udrękę i włożono na szalę całe moje nieszczęście!</verse>
				<verse number="3">Byłoby to cięższe niż piasek morski. Dlatego moje słowa plączą się.</verse>
				<verse number="4">[Tkwią] we mnie bowiem strzały Wszechmocnego, których jad osuszył mego ducha, [a] strachy Boże walczą przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="5">Czy dziki osioł ryczy, gdy ma trawę? Czy wół ryczy nad swoją paszą?</verse>
				<verse number="6">Czy można zjeść niesmaczną rzecz bez soli? Czy ma jakiś smak białko jajka?</verse>
				<verse number="7">[Czego się przedtem] moja dusza nie chciała dotknąć, jest to [teraz] moim bolesnym pokarmem.</verse>
				<verse number="8">Oby się spełniła moja prośba i Bóg dał mi to, czego pragnę!</verse>
				<verse number="9">Oby się Bogu spodobało to, aby mnie zniszczyć, aby opuścić rękę i mnie odciąć!</verse>
				<verse number="10">Wtedy miałbym jeszcze pociechę – chociaż pałam boleścią, niech [Bóg] mi nie folguje – nie zataiłem bowiem słów Świętego.</verse>
				<verse number="11">Jaka [jest] moja siła, abym miał wytrwać? Jaki jest mój koniec, abym przedłużał swoje życie?</verse>
				<verse number="12">Czy moja siła jest siłą kamieni? Czy moje ciało jest ze spiżu?</verse>
				<verse number="13">Czy moja obrona nie jest we mnie? Czy mój rozsądek odszedł ode mnie?</verse>
				<verse number="14">Strapionemu należy się litość od przyjaciela, ale on opuścił bojaźń Wszechmogącego.</verse>
				<verse number="15">Moi bracia zawiedli jak potok, odpływają jak gwałtowne potoki;</verse>
				<verse number="16">Które są mętne od lodu, w których śnieg się ukrywa;</verse>
				<verse number="17">W czasie roztopów znikają; [w czasie] upałów nikną ze swego miejsca.</verse>
				<verse number="18">Wiją się ścieżki ich dróg; rozpływają się w nicość i giną.</verse>
				<verse number="19">Podróżni z Temy wypatrywali ich; wędrowcy z Seby pokładali w nich nadzieję.</verse>
				<verse number="20">Ale zawiedli się w oczekiwaniu, przyszli tam i zawstydzili się.</verse>
				<verse number="21">Staliście się niczym; widzicie moją niedolę i lękacie się.</verse>
				<verse number="22">Czy powiedziałem: Przynieście mi [coś]? lub: Dajcie mi z waszego majątku?</verse>
				<verse number="23">Lub: Wybawcie mnie z rąk wroga? lub: Wykupcie mnie z rąk okrutników?</verse>
				<verse number="24">Pouczcie mnie, a zamilknę; pokażcie mi, w czym zbłądziłem.</verse>
				<verse number="25">O jak mocne są słowa prawdziwe! Ale cóż sprawi wasze obwinianie?</verse>
				<verse number="26">Czy zamierzacie ganić [moje] słowa i mowę zrozpaczonego, jakby były wiatrem?</verse>
				<verse number="27">Nawet sierotę przytłaczacie i kopiecie [doły] pod swoim przyjacielem.</verse>
				<verse number="28">Teraz więc zechciejcie spojrzeć na mnie, a [zobaczycie], czy kłamię wam w oczy.</verse>
				<verse number="29">Zawróćcie, proszę, a niech nie będzie [w was] nieprawości; zawróćcie, a [poznacie] moją sprawiedliwość w tym.</verse>
				<verse number="30">Czy w moim języku jest nieprawość? Czy moje podniebienie nie rozeznaje przewrotności?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Czy człowiekowi nie jest wyznaczony czas na ziemi? Czy jego dni [nie są] jak dni najemnika?</verse>
				<verse number="2">Jak sługa pragnie cienia, jak najemnik oczekuje [zapłaty] za swoją pracę;</verse>
				<verse number="3">Tak moim udziałem są miesiące próżne, a przeznaczono mi noce bolesne.</verse>
				<verse number="4">Gdy się kładę, mówię: Kiedy minie noc, abym mógł wstać? I jestem pełny niepokoju aż do świtu.</verse>
				<verse number="5">Moje ciało pokryte jest robactwem i strupami w prochu, moja skóra pęka i ropieje.</verse>
				<verse number="6">Moje dni biegną szybciej niż czółenko tkackie i przemijają bez nadziei.</verse>
				<verse number="7">Pamiętaj, że moje życie [jest] wiatrem, moje oko już nie zobaczy dobra.</verse>
				<verse number="8">Oko, które mnie widziało, już mnie nie zobaczy. Twoje oczy [są zwrócone] na mnie, a mnie [już] nie ma.</verse>
				<verse number="9">[Jak] obłok się rozchodzi i przemija, tak ten, kto zstępuje do grobu, nie wraca.</verse>
				<verse number="10">Nie wróci już do swego domu ani nie pozna go już jego miejsce.</verse>
				<verse number="11">Dlatego nie mogę powstrzymać swoich ust, będę mówił w utrapieniu swego ducha, będę narzekał w goryczy swojej duszy.</verse>
				<verse number="12">Czy jestem morzem albo wielorybem, że postawiłeś przy mnie straż?</verse>
				<verse number="13">Gdy mówię: Pocieszy mnie moje łóżko i moje posłanie ulży mojemu narzekaniu;</verse>
				<verse number="14">Wtedy straszysz mnie snami i przerażasz mnie widzeniami;</verse>
				<verse number="15">Tak że moja dusza wybrałaby sobie uduszenie, raczej śmierć niż życie.</verse>
				<verse number="16">Uprzykrzyło mi się [życie], nie chcę żyć wiecznie. Zostaw mnie, bo moje dni są marnością.</verse>
				<verse number="17">Czym [jest] człowiek, że go tak wywyższasz i że zwracasz ku niemu swoje serce?</verse>
				<verse number="18">Że nawiedzasz go każdego ranka i w każdej chwili doświadczasz?</verse>
				<verse number="19">Kiedy odwrócisz się ode mnie i zostawisz mnie, abym mógł przełknąć swoją ślinę?</verse>
				<verse number="20">Zgrzeszyłem, cóż mam czynić, stróżu człowieka? Czemu mnie wziąłeś za cel, abym był sam dla siebie ciężarem?</verse>
				<verse number="21">Czemu nie przebaczysz mojego przestępstwa i nie zmażesz mojej nieprawości? Teraz bowiem położę się w prochu i [gdy] rano będziesz mnie szukał, nie będzie mnie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Wtedy Bildad z Szuach odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Jak długo będziesz mówił takie rzeczy? [Jak długo] słowa z twoich ust [będą jak] gwałtowny wiatr?</verse>
				<verse number="3">Czy Bóg wypacza sąd? Czy Wszechmocny wypacza sprawiedliwość?</verse>
				<verse number="4">Jeśli twoi synowie zgrzeszyli przeciwko niemu, a on ich odrzucił za ich nieprawość;</verse>
				<verse number="5">Jeśli zwrócisz się pilnie do Boga i będziesz błagać Wszechmocnego;</verse>
				<verse number="6">Jeśli jesteś czysty i prawy, wtedy na pewno obudzi się dla ciebie i poszczęści mieszkaniu twojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="7">A [choćby] twój początek był niewielki, jednak twój koniec bardzo się rozmnoży.</verse>
				<verse number="8">Bo zapytaj, proszę, dawnych pokoleń i rozważ doświadczenie ich ojców;</verse>
				<verse number="9">(My bowiem jesteśmy wczorajsi i nic nie wiemy, ponieważ nasze dni na ziemi są [jak] cień).</verse>
				<verse number="10">Czy oni nie pouczą cię i nie powiedzą ci, i czy z ich serc nie wypłyną słowa?</verse>
				<verse number="11">Czy sitowie urośnie bez wilgoci? Czy trzcina urośnie bez wody?</verse>
				<verse number="12">Chociaż jeszcze jest świeża i nieskoszona, prędzej usycha niż inna trawa.</verse>
				<verse number="13">Takie [są] drogi wszystkich, którzy zapominają Boga, i [tak] zginie nadzieja obłudnika.</verse>
				<verse number="14">Jego nadzieja zostanie podcięta, a jego ufność [będzie] jak pajęczyna.</verse>
				<verse number="15">Oprze się o swój dom, ale się nie ostoi; uchwyci się go, ale nie przetrwa.</verse>
				<verse number="16">Zieleni się na słońcu i w ogrodzie jego świeża latorośl wyrasta.</verse>
				<verse number="17">Jego korzenie są splątane wśród kamieni i wyrastają spośród nich.</verse>
				<verse number="18">Ale gdy go wyrwą z jego miejsca, wtedy miejsce to wyprze się go, [mówiąc]: Nie widziałem cię.</verse>
				<verse number="19">Takie oto [jest] szczęście jego drogi, a z ziemi wyrosną inni.</verse>
				<verse number="20">Oto Bóg nie odrzuci [człowieka] prawego, ale złoczyńcom nie poda ręki;</verse>
				<verse number="21">Aż się napełnią twoje usta uśmiechem, a twoje wargi radością.</verse>
				<verse number="22">Gdyż ci, którzy cię nienawidzą, okryją się hańbą, a namiotu niegodziwych [już] nie będzie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A Hiob odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Doprawdy, wiem, że tak [jest]. Lecz jak człowiek miałby być usprawiedliwiony przed Bogiem?</verse>
				<verse number="3">Gdyby chciał się z nim spierać, nie odpowie mu ani raz na tysiąc.</verse>
				<verse number="4">Ma on mądre serce i potężną siłę. Kto mu się sprzeciwił i powodziło mu się?</verse>
				<verse number="5">On przenosi góry, a [ludzie] nie zauważają, przewraca je w swoim gniewie.</verse>
				<verse number="6">On wstrząsa ziemią z jej miejsca i trzęsą się jej filary.</verse>
				<verse number="7">On rozkaże słońcu i ono nie wschodzi, zamyka też gwiazdy pieczęcią.</verse>
				<verse number="8">On sam rozciąga niebiosa i kroczy po falach morza.</verse>
				<verse number="9">On stworzył Niedźwiedzicę, Oriona, Plejady i gwiazdozbiory południa.</verse>
				<verse number="10">On czyni rzeczy wielkie i niezbadane, cuda, których zliczyć nie można.</verse>
				<verse number="11">Oto przechodzi obok mnie, a nie widzę go; mija mnie, a ja go nie dostrzegam.</verse>
				<verse number="12">Oto gdy zabiera, któż go powstrzyma? Któż mu powie: Co czynisz?</verse>
				<verse number="13">Gdyby Bóg nie odwrócił swego gniewu, zuchwali pomocnicy upadliby pod nim.</verse>
				<verse number="14">Jakże ja mu odpowiem? [Jakie] słowa wybiorę, aby się z nim spierać?</verse>
				<verse number="15">Choćbym był sprawiedliwy, nie odpowiedziałbym mu, lecz błagałbym swojego sędziego.</verse>
				<verse number="16">Choćbym go wzywał, a on by się odezwał, jeszcze nie uwierzyłbym, że mnie wysłuchał;</verse>
				<verse number="17">Kruszy mnie bowiem burzą i pomnaża moje rany bez powodu.</verse>
				<verse number="18">Nie pozwala mi odetchnąć, raczej napełnia mnie goryczą.</verse>
				<verse number="19">Jeśli [chodzi] o siłę, oto jest potężny, a jeśli chodzi o sąd, któż mnie przed nim przyprowadzi?</verse>
				<verse number="20">Jeśli się usprawiedliwię, moje usta mnie potępią. Jeśli powiem, że jestem doskonały, to one wykażą, że jestem przewrotny.</verse>
				<verse number="21">Choćbym był doskonały, przecież nie znałbym swojej duszy; gardziłbym swoim życiem.</verse>
				<verse number="22">Jedno jest [pewne], dlatego powiedziałem: On niszczy [zarówno] doskonałego, [jak] i niegodziwego;</verse>
				<verse number="23">Jeśli bicz nagle zabija, śmieje się on z doświadczenia niewinnych.</verse>
				<verse number="24">Ziemia została wydana w ręce niegodziwego. On zakrywa oblicze sędziów. A jeśli nie on, któż [to czyni]?</verse>
				<verse number="25">Ale moje dni są szybsze niż goniec, uciekły i nie widziały nic dobrego.</verse>
				<verse number="26">Przeminęły jak szybkie łodzie, jak orzeł, który rzuca się na żer.</verse>
				<verse number="27">Jeśli powiem: Zapomnę o swojej skardze, zaniecham swego gniewu i pocieszę się;</verse>
				<verse number="28">Wtedy przerażają mnie wszystkie moje cierpienia, bo wiem, że nie uznasz mnie za niewinnego.</verse>
				<verse number="29">Jeśli jestem niegodziwy, to czemu trudzę się na próżno?</verse>
				<verse number="30">Choćbym się umył wodą ze śniegu i oczyścił mydłem swoje ręce;</verse>
				<verse number="31">Ty i tak zanurzysz mnie w dole i moje szaty będą się mną brzydzić.</verse>
				<verse number="32">On bowiem nie jest człowiekiem jak ja, abym śmiał mu odpowiedzieć i abyśmy razem stanęli przed sądem.</verse>
				<verse number="33">Nie ma między nami rozjemcy, który mógłby położyć rękę na nas obu.</verse>
				<verse number="34">Niech tylko zdejmie ze mnie swoją rózgę, a jego groza niech mnie już nie przeraża;</verse>
				<verse number="35">Wtedy będę mówił i nie będę się go bać; ale tak nie jest ze mną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Moja dusza zmęczona jest życiem; dam upust swemu narzekaniu, będę mówił w goryczy swej duszy.</verse>
				<verse number="2">Powiem Bogu: Nie potępiaj mnie. Oznajmij mi, czemu wiedziesz ze mną spór?</verse>
				<verse number="3">Czy dobrze ci z tym, że mnie uciskasz, że odrzucasz dzieło swoich rąk i sprzyjasz radzie niegodziwych?</verse>
				<verse number="4">Czy masz oczy cielesne? Czy widzisz, jak człowiek widzi?</verse>
				<verse number="5">Czy twoje dni są jak dni człowieka, a twoje lata jak lata ludzkie;</verse>
				<verse number="6">Że się wywiadujesz o moją nieprawość i dochodzisz mojego grzechu?</verse>
				<verse number="7">Ty wiesz, że nie jestem niegodziwy i nikt nie wyrwie [mnie] z twoich rąk.</verse>
				<verse number="8">Twoje ręce ukształtowały mnie i uczyniły mnie całego ze wszystkich stron, lecz mnie niszczysz.</verse>
				<verse number="9">Pamiętaj, proszę, że ulepiłeś mnie jak glinę; czy obrócisz mnie w proch?</verse>
				<verse number="10">Czy nie wylałeś mnie jak mleko i nie sprawiłeś, że jak ser stężałem?</verse>
				<verse number="11">Przyoblekłeś mnie skórą i ciałem, a kośćmi i żyłami pospinałeś mnie.</verse>
				<verse number="12">Obdarzyłeś mnie życiem i miłosierdziem, a twoja opatrzność strzegła mego ducha.</verse>
				<verse number="13">I chociaż ukryłeś to wszystko w swoim sercu, wiem jednak, że to jest z twojej woli.</verse>
				<verse number="14">Jeśli grzeszę, ty to spostrzegasz i nie uwolnisz mnie od mojej nieprawości.</verse>
				<verse number="15">Jeśli jestem niegodziwy, biada mi, a [choćbym też] był sprawiedliwy, nie podniosę swojej głowy. Jestem syty hańby, zważ na moje utrapienie;</verse>
				<verse number="16">Gdyż go przybywa; gonisz mnie jak okrutny lew i zachowujesz się dziwnie wobec mnie.</verse>
				<verse number="17">Stawiasz przeciwko mnie nowych świadków i pomnażasz nade mną swój gniew; wojsko za wojskiem naciera na mnie.</verse>
				<verse number="18">Czemu wyprowadziłeś mnie z łona? Obym umarł i nie widziało mnie żadne oko!</verse>
				<verse number="19">Byłbym, jakby mnie nie było, od łona zanieśliby mnie do grobu!</verse>
				<verse number="20">Czy nie zostało mi niewiele dni? Przestań więc i odejdź ode mnie, abym nabrał trochę otuchy;</verse>
				<verse number="21">Zanim odejdę tam, skąd już nie powrócę, do ziemi ciemności i cienia śmierci;</verse>
				<verse number="22">Do ziemi ciemnej jak noc [i do] cienia śmierci i bezładu, gdzie świeci tylko ciemność.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Wtedy Sofar z Naamy odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Czy nie należy odpowiedzieć na takie mnóstwo słów? Czy człowiek gadatliwy ma być usprawiedliwiony?</verse>
				<verse number="3">Czy ludzie mają milczeć na twoje kłamstwa? A gdy kpisz, nikt cię nie zawstydzi?</verse>
				<verse number="4">Powiedziałeś bowiem: Moja nauka jest czysta, jestem czysty w twoich oczach.</verse>
				<verse number="5">O gdyby Bóg zechciał przemówić i otworzyć usta przeciwko tobie;</verse>
				<verse number="6">Gdyby objawił tajemnice mądrości – że zasługujesz na dwa razy większą [karę]. Poznaj więc, ile Bóg ci przebaczył za twoją nieprawość.</verse>
				<verse number="7">Czy wybadasz tajemnice Boga? Czy zgłębisz doskonałość Wszechmocnego?</verse>
				<verse number="8">Są wyżej niż niebiosa, co [możesz z tym] uczynić? Głębsze niż piekło, czy [możesz je] poznać?</verse>
				<verse number="9">Ich miara jest dłuższa niż ziemia i szersza niż morze.</verse>
				<verse number="10">Jeśli wycina, zamyka albo gromadzi, któż go powstrzyma?</verse>
				<verse number="11">On bowiem zna marność ludzi i widzi niegodziwość. Czy miałby na to nie zważać?</verse>
				<verse number="12">Człowiek nierozumny może nabyć rozumu, choć człowiek rodzi się jak źrebię dzikiego osła.</verse>
				<verse number="13">Jeśli przygotujesz swoje serce i wyciągniesz do niego swoje ręce;</verse>
				<verse number="14">Jeśli w twoich rękach [jest] nieprawość, oddal ją i nie pozwól, aby niegodziwość mieszkała w twoich przybytkach.</verse>
				<verse number="15">Wtedy podniesiesz swoje oblicze bez zmazy, będziesz stały i nie będziesz się bał.</verse>
				<verse number="16">Zapomnisz bowiem o swojej udręce i wspomnisz ją tak jak wody, które przepłynęły.</verse>
				<verse number="17">I [twoje] życie będzie [jaśniejsze] niż południe; twoja ciemność będzie jak poranek.</verse>
				<verse number="18">Będziesz ufał, mając nadzieję; będziesz kopać dokoła i odpoczniesz bezpiecznie.</verse>
				<verse number="19">Położysz się i nikt cię nie przestraszy; wielu uniży się [przed] twoim obliczem.</verse>
				<verse number="20">Ale oczy niegodziwych przygasną i nie będzie dla nich ucieczki, a ich nadzieja [będzie jak] wyzionięcie ducha.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Potem Hiob odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Doprawdy jesteście ludem i wraz z wami zginie mądrość.</verse>
				<verse number="3">Ale ja również mam rozum, jak [i] wy, i nie jestem od was gorszy. Kto nie zna tych rzeczy?</verse>
				<verse number="4">Jestem pośmiewiskiem dla swojego przyjaciela; ja, który wołam do Boga, a on odpowiada; sprawiedliwy [i] doskonały [jest] pośmiewiskiem.</verse>
				<verse number="5">Ten, który jest bliski upadku, to pochodnia wzgardzona w umyśle [tego], który żyje w pokoju.</verse>
				<verse number="6">Namioty łupieżców są spokojne i bezpieczni są ci, którzy drażnią Boga, a którym Bóg [obficie] daje w ręce.</verse>
				<verse number="7">Ale zapytaj zwierząt, a one cię pouczą, i ptaków nieba, a powiedzą tobie.</verse>
				<verse number="8">Albo rozmawiaj z ziemią, a ona cię nauczy, i opowiedzą ci ryby morskie.</verse>
				<verse number="9">Któż spośród nich wszystkich nie wie, że ręka PANA to wykonała?</verse>
				<verse number="10">W jego ręku jest dusza wszelkiej istoty żywej i duch wszelkiego człowieka.</verse>
				<verse number="11">Czy ucho nie bada mowy, a podniebienie nie smakuje pokarmu?</verse>
				<verse number="12">U starców jest mądrość, a w długości dni roztropność.</verse>
				<verse number="13">[Ale] u niego jest mądrość i siła, u niego rada i roztropność.</verse>
				<verse number="14">Oto on burzy, [a] nikt nie może odbudować, zamyka człowieka, a nikt nie może otworzyć.</verse>
				<verse number="15">Oto gdy zatrzyma wody, wysychają, gdy je wypuści, wywracają ziemię.</verse>
				<verse number="16">U niego jest moc i mądrość. Do niego należy zwiedziony i zwodziciel.</verse>
				<verse number="17">Pozbawia radców [mądrości] i sędziów czyni głupcami.</verse>
				<verse number="18">Rozwiązuje więzy królów i przepasuje ich biodra pasem.</verse>
				<verse number="19">Odprowadza złupionych książąt i wywraca mocarzy.</verse>
				<verse number="20">Odbiera mowę prawdomównym i zabiera starcom rozsądek.</verse>
				<verse number="21">Wylewa pogardę na książąt i osłabia siły mocarzy.</verse>
				<verse number="22">[On] odsłania głębokie rzeczy z ciemności i wyprowadza na światło cień śmierci.</verse>
				<verse number="23">Rozmnaża narody i wytraca je, rozszerza narody i pomniejsza je.</verse>
				<verse number="24">On zabiera serca przełożonym ludu ziemi i sprawia, że błądzą po pustyni bezdrożnej;</verse>
				<verse number="25">I chodzą po omacku w ciemności bez światła, i sprawia, że zataczają się jak pijani.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Oto moje oko widziało [to] wszystko, moje ucho słyszało i zrozumiało.</verse>
				<verse number="2">Co wiecie wy, ja także wiem, nie jestem od was gorszy.</verse>
				<verse number="3">Dlatego chciałbym mówić z Wszechmocnym i pragnę prawować się z Bogiem.</verse>
				<verse number="4">Wy bowiem jesteście sprawcami kłamstwa, wszyscy jesteście marnymi lekarzami.</verse>
				<verse number="5">Obyście raczej zamilkli, a uznano by wam to za mądrość.</verse>
				<verse number="6">Słuchajcie teraz mojego rozumowania, zważajcie na obronę moich warg.</verse>
				<verse number="7">Czy w obronie Boga będziecie mówić przewrotnie? Czy za niego będziecie mówić kłamliwie?</verse>
				<verse number="8">Czy macie wzgląd na jego osobę? Czy chcecie spierać się po stronie Boga?</verse>
				<verse number="9">Czy byłoby dobrze, gdyby was doświadczył? Czy chcecie go oszukać, jak się oszukuje człowieka?</verse>
				<verse number="10">Na pewno będzie was karać, jeśli w ukryciu będziecie stronniczy.</verse>
				<verse number="11">Czy jego majestat was nie przeraża? Czy jego groza na was nie padnie?</verse>
				<verse number="12">Wasza pamięć jest jak popiół, a wasze ciała jak ciała z gliny.</verse>
				<verse number="13">Milczcie, zostawcie mnie, abym przemówił, a niech przyjdzie na mnie, co chce.</verse>
				<verse number="14">Czemu mam szarpać swoje ciało zębami i kłaść swoje życie w swoje ręce?</verse>
				<verse number="15">Oto choćby mnie zabił, jeszcze będę [mu] ufać. Moich dróg będę jednak przed nim bronić.</verse>
				<verse number="16">On sam będzie moim zbawieniem, bo żaden obłudnik nie przyjdzie przed jego oblicze.</verse>
				<verse number="17">Słuchajcie uważnie mojej mowy, niech wasze uszy przyjmą moją wypowiedź.</verse>
				<verse number="18">Oto teraz jestem gotowy na sąd i wiem, że zostanę usprawiedliwiony.</verse>
				<verse number="19">Któż będzie się spierał ze mną? Jeśli bowiem zamilknę, to umrę.</verse>
				<verse number="20">Tylko dwóch rzeczy mi nie czyń, a nie będę się krył przed tobą.</verse>
				<verse number="21">Oddal swoją rękę ode mnie i niech twoja groza mnie nie przeraża.</verse>
				<verse number="22">Potem zawołaj mnie, a ja ci odpowiem, albo ja przemówię, a [ty] mi odpowiedz.</verse>
				<verse number="23">Ile mam nieprawości i grzechów? Daj mi poznać moje przestępstwo i grzech.</verse>
				<verse number="24">Czemu zakrywasz swoje oblicze i uważasz mnie za swego wroga?</verse>
				<verse number="25">Czy skruszysz liść miotany [wiatrem]? Czy będziesz gonić suche źdźbło?</verse>
				<verse number="26">Piszesz bowiem przeciwko mnie gorzkie rzeczy, każesz mi dziedziczyć nieprawości mojej młodości;</verse>
				<verse number="27">Zakułeś moje nogi w dyby, śledzisz wszystkie moje ścieżki i zaznaczasz ślady moich stóp.</verse>
				<verse number="28">Niszczeję jak próchno, jak szata, którą zepsują mole.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Człowiek, urodzony przez kobietę, ma dni niewiele i ma pełno kłopotów;</verse>
				<verse number="2">Wyrasta jak kwiat i zostaje podcięty, znika jak cień i się nie ostaje.</verse>
				<verse number="3">A jednak na takiego otwierasz swoje oczy i wzywasz mnie przed siebie na sąd.</verse>
				<verse number="4">Któż może wydobyć czystego z nieczystego? Ani jeden.</verse>
				<verse number="5">Gdyż jego dni są ustalone, liczba jego miesięcy jest u ciebie; wyznaczyłeś mu kres, którego nie może przekroczyć.</verse>
				<verse number="6">Odstąp od niego, aby odpoczął, aż zakończy swój dzień jak najemnik.</verse>
				<verse number="7">[Dla] drzewa bowiem jest nadzieja, choć je wytną, że znowu odrośnie, że jego latorośl nie ustanie.</verse>
				<verse number="8">Choć jego korzeń zestarzeje się w ziemi i jego pień umrze w prochu;</verse>
				<verse number="9">[To jednak] gdy poczuje wodę, odrasta i rozpuszcza gałęzie jak sadzonka.</verse>
				<verse number="10">Ale człowiek umiera i marnieje; a gdy oddaje ducha, gdzie on jest?</verse>
				<verse number="11">Jak ubywa wód z morza i rzeka opada, i wysycha;</verse>
				<verse number="12">Tak jest z człowiekiem, gdy się położy i już nie wstanie; dopóki niebiosa będą trwać, nie ocknie się ani nie będzie obudzony ze swego snu.</verse>
				<verse number="13">Obyś mnie w grobie ukrył i schował, aż twój gniew się uciszy, wyznaczył mi czas i wspomniał na mnie.</verse>
				<verse number="14">Gdy człowiek umrze, czy [znowu] ożyje? Przez wszystkie dni wyznaczonego mi czasu będę czekał, aż nadejdzie moja zmiana.</verse>
				<verse number="15">Zawołasz, a ja ci odpowiem; zatęsknisz za dziełem swoich rąk.</verse>
				<verse number="16">Teraz jednak liczysz moje kroki. Czy nie zważasz na mój grzech?</verse>
				<verse number="17">Mój występek jest zapieczętowany w woreczku, gromadzisz moje nieprawości.</verse>
				<verse number="18">Doprawdy, góra pada i rozsypuje się, i skała przesuwa się ze swego miejsca.</verse>
				<verse number="19">Wody wydrążają kamienie, ulewa podrywa to, co wyrośnie z prochu ziemi, a ty nadzieję człowieka obracasz wniwecz.</verse>
				<verse number="20">Stale pokonujesz go, a on odchodzi; zmieniasz jego oblicze i odprawiasz go.</verse>
				<verse number="21">Jego synowie darzeni są szacunkiem, lecz on o tym nie wie; żyją w pogardzie, lecz na to nie zważa.</verse>
				<verse number="22">Ale jego własne ciało odczuwa ból, a jego dusza w nim płacze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wtedy Elifaz z Temanu odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Czy mądry [człowiek] ma odpowiadać próżną wiedzą i napełniać swoje wnętrze wiatrem wschodnim?</verse>
				<verse number="3">Czy ma się spierać słowami bezużytecznymi i mową, która nie przynosi pożytku?</verse>
				<verse number="4">Ty nawet odrzucasz bojaźń i powstrzymujesz modlitwę przed Bogiem.</verse>
				<verse number="5">Twoje usta bowiem pokazują twą nieprawość, posługujesz się mową przebiegłych.</verse>
				<verse number="6">Twoje usta cię potępiają, a nie ja; twoje wargi świadczą przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="7">Czy jesteś pierwszym człowiekiem, który się urodził? Czy zostałeś stworzony przed pagórkami?</verse>
				<verse number="8">Czy słuchałeś tajemnic Boga? Czy tylko w tobie jest mądrość?</verse>
				<verse number="9">Cóż ty wiesz, czego my nie wiemy? Cóż ty rozumiesz, czego my nie rozumiemy?</verse>
				<verse number="10">Wśród nas są i sędziwi, i starcy, starsi od twego ojca.</verse>
				<verse number="11">Czy lekceważysz pociechę Boga? Czy masz w sobie coś tajemnego?</verse>
				<verse number="12">Czemu cię tak uniosło twoje serce? Czemu swoimi oczami tak mrugasz;</verse>
				<verse number="13">Że zwracasz przeciwko Bogu swego ducha i wypuszczasz ze swoich ust takie słowa?</verse>
				<verse number="14">Czym jest człowiek, aby miał być czysty, urodzony z kobiety, aby miał być sprawiedliwy?</verse>
				<verse number="15">Oto nawet swoim świętym on nie ufa i niebiosa nie są czyste w jego oczach.</verse>
				<verse number="16">Tym bardziej obrzydły i nikczemny jest człowiek, [który] pije nieprawość jak wodę.</verse>
				<verse number="17">Wykażę ci, [tylko] mnie posłuchaj; opowiem ci, co widziałem;</verse>
				<verse number="18">Co mądrzy powiedzieli, a nie zataili, [co mieli] od przodków swoich;</verse>
				<verse number="19">Im samym dana była ziemia i żaden obcy nie przeszedł wśród nich.</verse>
				<verse number="20">Niegodziwy żyje w udręce przez wszystkie [swoje] dni i niewiele lat wyznaczono ciemięzcy.</verse>
				<verse number="21">Głos przerażenia [brzmi] w jego uszach, że w czasie pokoju napadnie go niszczyciel.</verse>
				<verse number="22">Nie wierzy, że miałby wrócić z ciemności, obawia się [zewsząd] miecza.</verse>
				<verse number="23">Tuła się za chlebem, [pytając], gdzie [go znaleźć]. Wie, że dzień ciemności został dla niego przygotowany.</verse>
				<verse number="24">Przeraża go utrapienie i ucisk; wzmocnią się przeciwko niemu jak król gotowy do boju.</verse>
				<verse number="25">Wyciągnął bowiem swą rękę przeciw Bogu, przeciwko Wszechmocnemu się umocnił.</verse>
				<verse number="26">Naciera na niego, na [jego] szyję, [która jest okryta] pod gęstymi grzbietami jego tarcz.</verse>
				<verse number="27">Swoją twarz kryje bowiem w tłuszczu, a jego tusza zaokrągliła się na lędźwiach.</verse>
				<verse number="28">Mieszka w opustoszałych miastach i domach, w których nikt nie przebywa, które niebawem staną się ruiną.</verse>
				<verse number="29">Nie wzbogaci się i nie przetrwa jego majątek ani jego doskonałość nie rozszerzy się na ziemi.</verse>
				<verse number="30">Nie wyjdzie z ciemności, płomień ususzy jego latorośle, a zginie od tchnienia jego ust.</verse>
				<verse number="31">Niech złudzony nie ufa marności, gdyż marność będzie jego zapłatą.</verse>
				<verse number="32">Przed wypełnieniem jego dni nastąpi, a jego gałązka nie zakwitnie.</verse>
				<verse number="33">Jak winna latorośl utraci swoje niedojrzałe grona, jak oliwka zrzuci swój kwiat.</verse>
				<verse number="34">Zgromadzenie obłudników będzie bowiem spustoszone, a ogień strawi namioty przekupstwa.</verse>
				<verse number="35">Poczęli krzywdę i urodzili nieprawość, a ich łono przygotowuje oszustwo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Wtedy Hiob odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Słyszałem wiele takich rzeczy; wy wszyscy jesteście przykrymi pocieszycielami.</verse>
				<verse number="3">Kiedy [będzie] koniec tych próżnych słów? Albo co cię skłania do tego, że tak odpowiadasz?</verse>
				<verse number="4">Ja także mógłbym mówić jak wy; gdybyście byli w moim położeniu, mógłbym nagromadzić słów przeciwko wam i potrząsać głową nad wami.</verse>
				<verse number="5">Ja jednak pokrzepiałbym was swoimi ustami i poruszanie moich warg ulżyłoby [waszym cierpieniom].</verse>
				<verse number="6">[Ale] jeśli będę mówił, mojemu bólowi to nie ulży, a jeśli przestanę, czyż opuści mnie?</verse>
				<verse number="7">A teraz zmęczył mnie. Spustoszyłeś całe moje zgromadzenie.</verse>
				<verse number="8">Pomarszczyłeś mnie na świadectwo, a moje wychudzenie powstaje i świadczy przeciwko mnie w twarz.</verse>
				<verse number="9">Jego gniew [mnie] porwał, nienawidzi mnie; zgrzyta na mnie zębami. Mój wróg przeszywa mnie wzrokiem.</verse>
				<verse number="10">Otworzyli na mnie swe usta; znieważając, bili mnie po policzkach; zebrali się razem przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="11">Bóg wydał mnie przewrotnemu, oddał mnie w ręce niegodziwych.</verse>
				<verse number="12">Żyłem w spokoju, ale on mnie pokruszył; chwycił mnie za kark, roztrzaskał i postawił sobie za cel.</verse>
				<verse number="13">Otoczyli mnie jego strzelcy; przeszywa moje nerki, a nie oszczędził; wylał na ziemię moją żółć.</verse>
				<verse number="14">Rozbija mnie, ranę za raną; naciera na mnie jak olbrzym.</verse>
				<verse number="15">Uszyłem wór na swoją skórę i prochem zbezcześciłem swój róg.</verse>
				<verse number="16">Moja twarz jest czerwona od płaczu i na moich powiekach [jest] cień śmierci.</verse>
				<verse number="17">Chociaż nie ma żadnej krzywdy na moich rękach, a moja modlitwa jest czysta.</verse>
				<verse number="18">Ziemio, nie zakrywaj mojej krwi i niech moje wołanie nie znajdzie miejsca!</verse>
				<verse number="19">Oto teraz mój świadek jest w niebie, mój obrońca na wysokości.</verse>
				<verse number="20">Moi przyjaciele szydzą ze mnie, ale moje oko wylewa łzy ku Bogu.</verse>
				<verse number="21">Oby ktoś spierał się z Bogiem o człowieka jak człowiek [spiera się] o swego bliźniego!</verse>
				<verse number="22">Upłynie bowiem niewiele lat, a pójdę ścieżką, skąd nie powrócę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Mój oddech jest skażony, moje dni gasną, groby na mnie [czekają].</verse>
				<verse number="2">Czy nie szydercy są przy mnie? Czy moje oko nie czuwa przez ich zniewagi?</verse>
				<verse number="3">Złóż więc zastaw za mnie u siebie. Któż jest ten, który za mnie poręczy?</verse>
				<verse number="4">Ich serce bowiem ukryłeś przed zrozumieniem, dlatego [ich] nie wywyższysz.</verse>
				<verse number="5">Kto pochlebia przyjaciołom, tego dzieciom zgasną oczy.</verse>
				<verse number="6">Uczynił mnie tematem przysłowia wśród ludzi i pośmiewiskiem przed nimi.</verse>
				<verse number="7">Moje oko zaćmiło się od smutku, a wszystkie moje członki są jak cień.</verse>
				<verse number="8">Prawi zdumieją się nad tym, a niewinny powstanie przeciwko obłudnikowi.</verse>
				<verse number="9">Sprawiedliwy będzie trwał przy swojej drodze, a kto ma czyste ręce, nabierze siły.</verse>
				<verse number="10">Lecz wy wszyscy zawróćcie i przyjdźcie; bo mądrego wśród was nie znajduję.</verse>
				<verse number="11">Moje dni przeminęły, rozwiały się moje zamiary, myśli mego serca.</verse>
				<verse number="12">Noc zamieniają w dzień, światłość skraca się z powodu ciemności.</verse>
				<verse number="13">Gdybym czegoś oczekiwał, grób [będzie] moim domem, w ciemności rozłożyłem swoje posłanie.</verse>
				<verse number="14">Powiedziałem do zniszczenia: Jesteś moim ojcem, a robactwu: Moja matko i moja siostro.</verse>
				<verse number="15">Gdzie jest więc teraz moja nadzieja? Kto zobaczy moją nadzieję?</verse>
				<verse number="16">Zstąpią do zasuw grobu, gdy razem odpoczniemy w prochu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Wtedy Bildad z Szuach odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Kiedy wreszcie położycie kres tym słowom? Pomyślcie, potem będziemy mówić.</verse>
				<verse number="3">Czemu uważacie nas za bydło? Czemu jesteśmy obrzydliwi w waszych oczach?</verse>
				<verse number="4">Ty, który szarpiesz gniewem swą duszę – czy z twojego powodu będzie opuszczona ziemia i skały będą przesunięte ze swego miejsca?</verse>
				<verse number="5">Tak, światło niegodziwych zgaśnie, a iskra jego ognia już nie zaświeci.</verse>
				<verse number="6">Światło jego przybytku się zaćmi i jego pochodnia nad nim zagaśnie.</verse>
				<verse number="7">Kroki jego siły będą skrępowane, jego własna rada powali go.</verse>
				<verse number="8">Jego nogi bowiem zawiodą go w sieć, chodzi po sidłach.</verse>
				<verse number="9">Sidło uchwyci go za piętę i przemoże go łupieżca.</verse>
				<verse number="10">Sidło dla niego ukryte jest w ziemi, a pułapka na niego – na drodze.</verse>
				<verse number="11">Zewsząd będą go przerażać strachy, ścigają go na każdym kroku.</verse>
				<verse number="12">Głód osłabi jego siły i zniszczenie [będzie] czyhało u jego boku.</verse>
				<verse number="13">Pożre żyły jego skóry, pierworodny śmierci pożre jego członki.</verse>
				<verse number="14">Jego ufność będzie wykorzeniona z jego namiotu i zostanie on przyprowadzony do króla strachów.</verse>
				<verse number="15">[Strach] będzie mieszkał w jego namiocie, bo [ten] nie należy do niego; jego mieszkanie będzie posypane siarką.</verse>
				<verse number="16">Od spodu uschną jego korzenie, a z wierzchu będzie obcięta jego gałąź.</verse>
				<verse number="17">Pamięć o nim zginie z ziemi, a jego imienia nie [wspomną] na ulicach.</verse>
				<verse number="18">Wypędzą go ze światła do ciemności i wyrzucą go z okręgu świata.</verse>
				<verse number="19">Nie będzie miał syna ani wnuka pośród swego ludu i nikt nie pozostanie w jego mieszkaniach.</verse>
				<verse number="20">Ci, którzy przyjdą po nim, osłupieją na jego dzień, tak jak poprzednich ogarnął strach.</verse>
				<verse number="21">Takie są mieszkania niegodziwych i takie jest miejsce tego, który nie zna Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Wtedy Hiob odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Jak długo będziecie dręczyć moją duszę [i] miażdżyć mnie słowami?</verse>
				<verse number="3">Już dziesięć razy znieważyliście mnie. Nie wstyd wam, [że] tak się znęcacie nade mną?</verse>
				<verse number="4">A niech tak będzie, że zbłądziłem, błąd zostaje po mojej stronie.</verse>
				<verse number="5">A jeśli rzeczywiście chcecie się wynosić nade mną i dowodzić mi mojej hańby;</verse>
				<verse number="6">Wiedzcie, że to Bóg mnie powalił i swoją siecią mnie otoczył.</verse>
				<verse number="7">Oto wołam o krzywdę, ale nikt nie słucha; krzyczę, ale nie ma sądu.</verse>
				<verse number="8">Zagrodził mi drogę, abym nie mógł przejść, i na moich ścieżkach rozpostarł ciemność.</verse>
				<verse number="9">Odarł mnie z mojej chwały i zdjął koronę z mojej głowy.</verse>
				<verse number="10">Zniszczył mnie ze wszystkich stron i ginę; moją nadzieję wyrwał jak drzewo.</verse>
				<verse number="11">Zapłonął przeciwko mnie swoim gniewem i uważa mnie za swego wroga.</verse>
				<verse number="12">Przyszły razem jego oddziały, utorowały przeciw mnie swoją drogę i rozbiły obóz dokoła mojego namiotu.</verse>
				<verse number="13">Moich braci oddalił ode mnie, a moi znajomi ode mnie stronią.</verse>
				<verse number="14">Opuścili mnie moi bliscy, a moi przyjaciele o mnie zapomnieli.</verse>
				<verse number="15">Przebywający w moim domu i moje służące uważają mnie za obcego. Stałem się cudzoziemcem w ich oczach.</verse>
				<verse number="16">Wołałem na swego sługę, ale on się nie odzywa, chociaż go błagam swoimi ustami.</verse>
				<verse number="17">Moim oddechem brzydzi się moja żona, choć błagam ze względu na synów z mojego ciała.</verse>
				<verse number="18">Nawet małe dzieci mną gardzą; gdy powstaję, urągają mi.</verse>
				<verse number="19">Brzydzą się mną wszyscy moi najbliżsi; ci, których kocham, stanęli przeciw mnie.</verse>
				<verse number="20">Moje kości przylgnęły do mojej skóry i do mego ciała; pozostała tylko skóra wokół zębów.</verse>
				<verse number="21">Zlitujcie się nade mną, zlitujcie się nade mną, moi przyjaciele, bo ręka Boża mnie dotknęła.</verse>
				<verse number="22">Czemu mnie prześladujecie jak Bóg? Czy nie dość wam mojego ciała?</verse>
				<verse number="23">Oby teraz zostały zapisane moje słowa! Oby je w księdze utrwalono!</verse>
				<verse number="24">Oby rylcem z żelaza i ołowiem zostały na wieczną pamiątkę wyryte na skale!</verse>
				<verse number="25">Wiem bowiem, że mój Odkupiciel żyje i że [w] ostateczny [dzień] stanie na ziemi.</verse>
				<verse number="26">A [choć] moja skóra się rozłoży, to w swoim ciele ujrzę Boga.</verse>
				<verse number="27">Ujrzę go ja sam, ujrzą go moje oczy, a nie kto inny, choć moje nerki zniszczały w moim wnętrzu.</verse>
				<verse number="28">Powinniście mówić: Czemu go prześladujemy? Gdyż we mnie znajduje się korzeń sprawy.</verse>
				<verse number="29">Wy sami lękajcie się miecza, bo gniew za nieprawość sprowadza miecz, abyście wiedzieli, że jest sąd.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Wtedy Sofar z Naama odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Dlatego moje myśli skłaniają mnie do odpowiedzi i z tego powodu [mówię] pośpiesznie.</verse>
				<verse number="3">Słuchałem obraźliwego upomnienia i duch mojego zrozumienia podsuwa mi odpowiedź:</verse>
				<verse number="4">Czy nie wiesz, że od wieków, odkąd człowieka postawiono na ziemi;</verse>
				<verse number="5">Radość niegodziwych [jest] krótka, a wesołość obłudnika [trwa] okamgnienie?</verse>
				<verse number="6">Choćby jego wyniosłość sięgała aż do niebios, a jego głowa – do obłoków;</verse>
				<verse number="7">[To jednak] zginie on na wieki jak jego własny gnój, [a] ci, którzy go widzieli, powiedzą: Gdzie [on] się podział?</verse>
				<verse number="8">Uleci jak sen i nie znajdą go; ucieknie jak nocne widzenie.</verse>
				<verse number="9">Oko, które go widziało, nie zobaczy go więcej, i już nie ujrzy go jego miejsce.</verse>
				<verse number="10">Jego synowie będą się korzyć przed ubogim, jego ręce zwrócą swe bogactwo.</verse>
				<verse number="11">Jego kości są pełne [grzechów] jego młodości, razem z nim spoczną w prochu.</verse>
				<verse number="12">A choć zło jest słodkie w jego ustach i zataja je pod swoim językiem;</verse>
				<verse number="13">Chociaż rozkoszuje się nim i nie opuszcza go, zatrzymując je na swoim podniebieniu;</verse>
				<verse number="14">[To jednak] jego pokarm we wnętrznościach przemienia się, [staje się] żółcią żmii w jego wnętrzu.</verse>
				<verse number="15">Połknął bogactwa i zwróci je; Bóg je wyrzuci z jego brzucha.</verse>
				<verse number="16">Będzie ssał jad żmii, zabije go język węża.</verse>
				<verse number="17">Nie zobaczy rzek, potoków, strumieni miodu ani masła.</verse>
				<verse number="18">Zwróci swój zysk i nie połknie go; i choć znowu zdobędzie wielki majątek, nie ucieszy się [z niego].</verse>
				<verse number="19">Bo uciskał [i] opuszczał ubogich, przemocą zabrał dom, którego nie zbudował.</verse>
				<verse number="20">Dlatego nie zazna pokoju w swoim wnętrzu, nie zatrzyma tego, czego pragnął.</verse>
				<verse number="21">Z jego pokarmów nic nie zostanie, nie rozmnożą się jego dobra.</verse>
				<verse number="22">Mimo obfitości jego dostatku dosięgnie go bieda. Wszelka ręka nikczemnych uderzy na niego.</verse>
				<verse number="23">Gdy będzie miał czym napełnić swój brzuch, [Bóg] ześle na niego zapalczywość swego gniewu, wyleje na niego [i] na jego pokarmy.</verse>
				<verse number="24">[Gdy] będzie uciekał przed żelazną bronią, przebije go łuk spiżowy.</verse>
				<verse number="25">Wyjęta będzie [strzała] z grzbietu, a grot przeszyje jego wątrobę; ogarnie go strach.</verse>
				<verse number="26">Wszelka ciemność zaczai się w jego kryjówkach. Pożre go ogień niewzniecony, a ten, kto pozostał w jego przybytku, będzie udręczony.</verse>
				<verse number="27">Niebo odkryje jego nieprawość, a ziemia powstanie przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="28">Dobytek jego domu przepadnie, [jego dobra] rozpłyną się w dniu [Bożego] gniewu.</verse>
				<verse number="29">Taki [jest] dział Boga dla niegodziwego i dziedzictwo przeznaczone mu przez Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Wtedy Hiob odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie uważnie moich słów, a to będzie dla mnie wasza pociecha.</verse>
				<verse number="3">Pozwólcie mi mówić, a potem, gdy powiem, naśmiewajcie się ze mnie.</verse>
				<verse number="4">Czy swoją skargę kieruję do człowieka? A jeśli tak, to dlaczego mój duch nie miałby być wzburzony?</verse>
				<verse number="5">Spójrzcie na mnie, zdumiewajcie się i połóżcie rękę na swoje usta.</verse>
				<verse number="6">Gdy tylko sobie przypomnę, jestem przerażony i strach ogarnia moje ciało.</verse>
				<verse number="7">Czemu niegodziwi żyją, starzeją się, a nawet wzrastają w bogactwie?</verse>
				<verse number="8">Ich potomstwo utrwala się przed nimi, a ich rodzina [wzrasta] na ich oczach.</verse>
				<verse number="9">Ich domy są bezpieczne, bez strachu i nie dotyka ich rózga Boga.</verse>
				<verse number="10">Ich byk zapładnia i nie zawodzi, ich krowa cieli się i nie roni.</verse>
				<verse number="11">Wypuszczają swe malutkie [dzieci] jak trzodę, a ich synowie podskakują.</verse>
				<verse number="12">Chwytają za bęben i harfę i weselą się przy dźwięku fletu.</verse>
				<verse number="13">Spędzają swoje dni w dobrobycie, a w mgnieniu oka zstępują do grobu.</verse>
				<verse number="14">Dlatego mówią do Boga: Odejdź od nas, bo nie chcemy poznać twoich dróg.</verse>
				<verse number="15">Kim jest Wszechmocny, abyśmy mieli mu służyć? Cóż nam pomoże [to], że będziemy się modlić do niego?</verse>
				<verse number="16">Oto ich dobra nie są w ich rękach. Rada niegodziwych daleka [jest] ode mnie.</verse>
				<verse number="17">Jak często gaśnie pochodnia niegodziwych? [Jak często] przychodzi na nich zguba? [Bóg] im wydziela cierpienie w swoim gniewie.</verse>
				<verse number="18">Są jak słoma na wietrze i jak plewa, którą wicher porywa.</verse>
				<verse number="19">Bóg zachowuje jego nieprawość dla jego synów; odpłaca mu, aby to poczuł.</verse>
				<verse number="20">Jego oczy ujrzą jego nieszczęście i będzie pił z gniewu Wszechmocnego.</verse>
				<verse number="21">Jaką bowiem ma on rozkosz w swoim domu, po swojej [śmierci], gdy liczba jego miesięcy zostanie skrócona?</verse>
				<verse number="22">Czy [ktoś] może uczyć Boga wiedzy, wiedząc, że on sam sądzi najwyższych?</verse>
				<verse number="23">Jeden umiera w pełni swoich sił, bezpieczny ze wszystkich stron i spokojny;</verse>
				<verse number="24">Jego piersi są pełne mleka, a jego kości zwilża szpik.</verse>
				<verse number="25">Drugi zaś umiera w goryczy ducha i nigdy nie jadał z uciechą.</verse>
				<verse number="26">Razem będą leżeć w prochu i okryją ich robaki.</verse>
				<verse number="27">Oto znam wasze myśli i zamiary, [jakie] przeciwko mnie złośliwie obmyślacie.</verse>
				<verse number="28">Mówicie bowiem: Gdzie [jest] dom księcia? A gdzie mieszkanie niegodziwych?</verse>
				<verse number="29">Czy nie pytaliście podróżnych? Czy nie chcecie poznać ich znaków;</verse>
				<verse number="30">Że niegodziwy jest zachowany na dzień zatracenia? Zostanie przyprowadzony na dzień gniewu.</verse>
				<verse number="31">Któż mu wypomni w oczy jego drogę? A kto mu odpłaci za to, co uczynił?</verse>
				<verse number="32">Zaprowadzą go do grobu i zostanie w grobowcu.</verse>
				<verse number="33">Słodkie mu będą bryły ziemi z doliny i pociągnie za sobą wszystkich ludzi; a ci, którzy szli przed nim, są niezliczeni.</verse>
				<verse number="34">Czemu więc daremnie mnie pocieszacie, skoro w waszych odpowiedziach pozostaje fałsz?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Wtedy Elifaz z Temanu odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Czy człowiek może być użyteczny dla Boga? Mądry jest raczej użyteczny dla samego siebie.</verse>
				<verse number="3">Czy Wszechmocny ma upodobanie [w tym], że jesteś sprawiedliwy? Czy ma zysk z tego, że doskonalisz swoje drogi?</verse>
				<verse number="4">Czy będzie cię karać z powodu strachu przed tobą? Czy stawia cię przed sądem?</verse>
				<verse number="5">Czy twoja niegodziwość nie jest wielka i twoje nieprawości nie mają końca?</verse>
				<verse number="6">Brałeś bowiem zastaw od swoich braci bez powodu i nagich z szat obdzierałeś.</verse>
				<verse number="7">Nie podałeś wody zmęczonemu, a głodnemu odmówiłeś chleba.</verse>
				<verse number="8">Ale możnemu [dałeś] ziemię, a poważany mieszkał w niej.</verse>
				<verse number="9">Wdowy odprawiłeś z niczym, a sierotom połamałeś ramiona.</verse>
				<verse number="10">Dlatego ogarnęły cię sidła, a trwoży cię nagły strach;</verse>
				<verse number="11">Lub [ogarnęła] cię ciemność, [bo] nie widzisz, a wezbrane wody okryły cię.</verse>
				<verse number="12">Czy Bóg nie jest na wysokości niebios? Spójrz na najwyższe gwiazdy, jakże są wysoko!</verse>
				<verse number="13">A ty mówisz: Cóż Bóg wie? Czy przez chmury będzie sądził?</verse>
				<verse number="14">Obłoki [są] jego zasłoną, więc nie widzi, po okręgu niebios się przechadza.</verse>
				<verse number="15">Czy zwróciłeś uwagę na stare ścieżki, którymi kroczyli niegodziwcy?</verse>
				<verse number="16">Oni zostali wykorzenieni przed czasem, powódź zalała ich fundamenty.</verse>
				<verse number="17">Mówili Bogu: Odejdź od nas. Cóż może im uczynić Wszechmogący?</verse>
				<verse number="18">Przecież napełnił ich domy dobrem. Ale rada niegodziwych jest daleka ode mnie.</verse>
				<verse number="19">Widzą [to] sprawiedliwi i cieszą się, a niewinny naśmiewa się z nich.</verse>
				<verse number="20">Nasz dobytek bowiem nie zostaje zniszczony, lecz ich resztkę pochłonął ogień.</verse>
				<verse number="21">Zapoznaj się z nim i zawrzyj z nim pokój, bo będzie ci się szczęściło.</verse>
				<verse number="22">Przyjmij, proszę, prawo z jego ust i złóż jego słowa w swoim sercu.</verse>
				<verse number="23">Jeśli się nawrócisz do Wszechmocnego, zostaniesz odbudowany i oddalisz nieprawość od swego namiotu.</verse>
				<verse number="24">Wtedy zgromadzisz złota jak prochu, a [złota] z Ofiru jak kamienia z potoku.</verse>
				<verse number="25">Wszechmocny będzie twoim złotem, srebrem i twoją siłą.</verse>
				<verse number="26">Wtedy będziesz się rozkoszować we Wszechmocnym i podniesiesz do Boga swoje oblicze.</verse>
				<verse number="27">Będziesz się modlił do niego, a on cię wysłucha, a ty wypełnisz swoje śluby.</verse>
				<verse number="28">Cokolwiek postanowisz, to ci się spełni, a na twoich drogach rozbłyśnie światłość.</verse>
				<verse number="29">Gdy [inni] będą upokorzeni, ty powiesz: Będzie wywyższenie, bo Bóg zbawia pokornego.</verse>
				<verse number="30">Wybawi także tego, który nie jest bez winy, a zostanie wybawiony dzięki czystości twoich rąk.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Wtedy Hiob odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Również dziś moja skarga jest gorzka, [choć] moje nieszczęście jest cięższe niż moje jęki.</verse>
				<verse number="3">O gdybym wiedział, gdzie mógłbym go znaleźć, udałbym się aż do jego tronu.</verse>
				<verse number="4">Przedstawiłbym mu [swoją] sprawę, a moje usta napełniłbym dowodami;</verse>
				<verse number="5">Poznałbym słowa jego odpowiedzi i zrozumiałbym, co chce mi powiedzieć.</verse>
				<verse number="6">Czy w swojej wielkiej mocy będzie się spierał ze mną? Nie, raczej sam doda mi [siły].</verse>
				<verse number="7">Tam człowiek prawy rozprawiałby z nim, a ja na zawsze byłbym wolny od mojego sędziego.</verse>
				<verse number="8">[Ale] oto idę prosto, a jego nie ma; cofam się, a nie dostrzegam go.</verse>
				<verse number="9">[Idę] w lewo, gdzie on działa, a nie oglądam go; idę na prawo, a nie widzę go.</verse>
				<verse number="10">Gdyż on zna drogę, którą kroczę; kiedy mnie doświadczy, wyjdę jak złoto.</verse>
				<verse number="11">Moja noga trzymała się jego śladu, przestrzegałem jego drogi i nie zbaczałem [z niej].</verse>
				<verse number="12">Od przykazania jego ust nie odchodziłem; ceniłem słowa jego ust bardziej niż mój własny [pokarm].</verse>
				<verse number="13">Lecz on jest [niezmienny], któż go odwróci? Czego bowiem jego dusza zapragnie, to uczyni;</verse>
				<verse number="14">Bo on wykona, co postanowił o mnie; u niego jest wiele takich [przykładów].</verse>
				<verse number="15">Dlatego drżę przed jego obliczem; gdy to rozważam, lękam się go.</verse>
				<verse number="16">Bóg osłabił moje serce, Wszechmocny mnie zatrwożył.</verse>
				<verse number="17">O mało bowiem nie zginąłem od ciemności, [nie] zakrył mroku przed moim obliczem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Czemu, [skoro] od Wszechmocnego nie są zakryte czasy, ci, którzy go znają, nie widzą jego dni?</verse>
				<verse number="2">[Niektórzy] przesuwają granice, zabierają trzody i pasą je.</verse>
				<verse number="3">Osła sierot pędzą i wołu wdowy biorą w zastaw.</verse>
				<verse number="4">Spychają z drogi ubogich, biedni ziemi [muszą] się kryć razem.</verse>
				<verse number="5">Oto jak dzikie osły na pustyni wychodzą oni do swojej pracy, wstając rano na łup. Pustynia [wydaje] chleb dla nich oraz ich dzieci.</verse>
				<verse number="6">Na polu żną zboże i zbierają [grona] w winnicy niegodziwych.</verse>
				<verse number="7">Nagich zmuszają nocować bez ubrania, tak że nie mają czym się nakryć w czasie chłodów;</verse>
				<verse number="8">Przemoczeni ulewą górską, bez schronienia przytulają się do skały.</verse>
				<verse number="9">Odrywają od piersi sieroty, od ubogiego biorą zastaw.</verse>
				<verse number="10">Nagiego zmuszają do chodzenia bez ubrania, a głodnym zabierają snopy.</verse>
				<verse number="11">[A ci, którzy] pośród ich murów wyciskają oliwę i tłoczą w prasach, są spragnieni.</verse>
				<verse number="12">Ludzie w mieście wzdychają, dusze śmiertelnie rannych wołają, a Bóg im w tym nie przeszkadza.</verse>
				<verse number="13">To są ci, którzy się sprzeciwiają światłości, nie znają jej dróg ani nie trwają na jej ścieżkach.</verse>
				<verse number="14">Morderca wstaje przed świtem i zabija ubogiego i potrzebującego, a w nocy jest jak złodziej.</verse>
				<verse number="15">Oko cudzołożnika czeka na zmierzch, mówiąc: Nikt mnie nie zobaczy, i zakrywa on [swoje] oblicze.</verse>
				<verse number="16">W ciemności podkopują domy, które sobie za dnia oznaczyli, nie znają światła.</verse>
				<verse number="17">Dla nich bowiem poranek jest jak cień śmierci. Jeśli ktoś ich rozpozna, ogarnia ich strach cienia śmierci.</verse>
				<verse number="18">Lekko unoszą się na wodach, przeklęty jest ich dział na ziemi, nie patrzą na drogę [do] winnic.</verse>
				<verse number="19">[Jak] susza i upał trawią wody śniegu, [tak] grób [trawi] grzeszników.</verse>
				<verse number="20">Zapomni o nim łono [jego] matki, a robak będzie się nim karmić jak słodycz; nikt go więcej nie wspomni, a nieprawość zostanie połamana jak drzewo.</verse>
				<verse number="21">Dręczy niepłodną, która nie rodziła, a wdowie nie czyni dobra.</verse>
				<verse number="22">Pociąga też mocarzy swoją siłą; [gdy] powstaje, nikt nie jest pewien swego życia.</verse>
				<verse number="23">Dano mu, że może oprzeć się bezpiecznie; jego oczy jednak [patrzą] na ich drogi.</verse>
				<verse number="24">Na chwilę zostali wywyższeni, ale już [ich] nie ma; zostali poniżeni [i] ściśnieni jak wszyscy inni, a jak wierzch kłosa zostaną wycięci.</verse>
				<verse number="25">A jeśli tak nie jest, kto mi udowodni kłamstwo i obróci wniwecz moje słowa?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Wtedy Bildad z Szuach odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Przy nim jest panowanie i strach, [on] czyni pokój na swoich wysokościach.</verse>
				<verse number="3">Czy można zliczyć jego wojska? A nad kim nie wschodzi jego światło?</verse>
				<verse number="4">Jak więc może człowiek być usprawiedliwiony przed Bogiem? Albo jak może być czysty ten, kto się urodził z kobiety?</verse>
				<verse number="5">Oto nawet księżyc nie świeci i gwiazdy nie są czyste w jego oczach;</verse>
				<verse number="6">Tym bardziej człowiek, [który jest] robakiem, i syn człowieczy, [który jest] czerwiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">A Hiob tak odpowiedział:</verse>
				<verse number="2">Jakże uratowałeś tego, który nie ma mocy? Jakże wybawiłeś ramię, które nie ma siły?</verse>
				<verse number="3">Jakże doradziłeś temu, który nie ma mądrości? Jakże dokładnie nauczyłeś tej sprawy?</verse>
				<verse number="4">Komu powiedziałeś te słowa? Czyj to duch wyszedł od ciebie?</verse>
				<verse number="5">Rzeczy martwe rodzą się pod wodami oraz ich mieszkańcy.</verse>
				<verse number="6">Piekło jest odkryte przed nim i zatracenie nie ma przykrycia.</verse>
				<verse number="7">Rozciągnął północ nad pustym miejscem [i] ziemię zawiesił na niczym.</verse>
				<verse number="8">Zawiązuje wody w swoich obłokach, a obłok nie pęka pod nimi.</verse>
				<verse number="9">Zatrzymuje widok swego tronu, rozciąga nad nim swój obłok.</verse>
				<verse number="10">Wodom nakreślił granice, aż nastąpi koniec światłości i ciemności.</verse>
				<verse number="11">Filary niebios trzęsą się i zdumiewają się jego gromem.</verse>
				<verse number="12">Swoją mocą dzieli morze, a swoją roztropnością uśmierza jego nawałnicę.</verse>
				<verse number="13">Swoim duchem przyozdobił niebiosa, a jego ręka stworzyła pokrzywionego węża.</verse>
				<verse number="14">Oto tylko cząstka jego dróg, ale jakże mało o nim słyszymy! A kto pojmie grzmot jego wielkiej potęgi?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Hiob ciągnął dalej swoją odpowiedź:</verse>
				<verse number="2">Jak żyje Bóg, [który] odrzucił mój sąd, i Wszechmocny, [który] rozgoryczył moją duszę;</verse>
				<verse number="3">Dopóki jest we mnie tchnienie i duch Boży w moich nozdrzach;</verse>
				<verse number="4">Moje wargi nie będą mówiły niegodziwości, a mój język nie wypowie fałszu.</verse>
				<verse number="5">Nie daj Boże, abym miał was usprawiedliwiać; do śmierci nie odstąpię od swej niewinności.</verse>
				<verse number="6">Będę trzymał się swojej sprawiedliwości i nie puszczę jej; moje serce nie oskarży mnie, póki żyję.</verse>
				<verse number="7">Niech mój wróg będzie jak niegodziwiec, a ten, który powstaje przeciwko mnie, jak niesprawiedliwy.</verse>
				<verse number="8">Jaka bowiem jest nadzieja obłudnika, choćby zysk osiągnął, gdy Bóg zabiera mu duszę?</verse>
				<verse number="9">Czy Bóg usłyszy jego wołanie, gdy spadnie na niego nieszczęście?</verse>
				<verse number="10">Czy będzie się rozkoszować Wszechmocnym? Czy będzie wciąż wzywał Boga?</verse>
				<verse number="11">Pouczę was, [będąc] w ręce Boga, nie zataję niczego o Wszechmocnym.</verse>
				<verse number="12">Oto wy wszyscy [to] widzicie; po co więc te próżne słowa?</verse>
				<verse number="13">Taki jest dział niegodziwca u Boga i takie dziedzictwo, które otrzymają od Wszechmocnego ciemięzcy.</verse>
				<verse number="14">Jeśli rozmnożą się jego synowie, [pójdą] pod miecz; a jego potomstwo nie nasyci się chlebem.</verse>
				<verse number="15">Ci, którzy po nim pozostaną, będą pogrzebani w śmierci, a jego wdowy nie będą [go] opłakiwały;</verse>
				<verse number="16">Choćby nagromadził srebra jak prochu i przygotował sobie szat jak gliny;</verse>
				<verse number="17">To choć je przygotuje, włoży je sprawiedliwy, a niewinny będzie dzielić srebro.</verse>
				<verse number="18">Zbuduje swój dom jak mól, jak szałas, który stawia stróż.</verse>
				<verse number="19">Bogaty zaśnie, a nie będzie pogrzebany; otworzy oczy, ale [już] go nie ma.</verse>
				<verse number="20">Ogarnie go strach jak wody, w nocy porwie go wicher.</verse>
				<verse number="21">Uniesie go wiatr wschodni, a odejdzie; bo wicher wyrwie go z jego miejsca.</verse>
				<verse number="22">To bowiem [Bóg] rzuci na niego i nie oszczędzi [go], choć bardzo chciał uciekać przed jego ręką.</verse>
				<verse number="23">Będą klaskać nad nim w dłonie i wygwizdywać go z jego miejsca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Doprawdy, istnieją złoża, [z których pochodzi] srebro, i miejsca, [gdzie] złoto się oczyszcza.</verse>
				<verse number="2">Żelazo się wydobywa z ziemi, a miedź wytapia z kamienia.</verse>
				<verse number="3">Kładzie się kres ciemności i przeszukuje się wszystko dokładnie, kamienie [leżące] w ciemności i cieniu śmierci.</verse>
				<verse number="4">Rzeka wyleje ze swego miejsca, tak że nie sposób ją przejść, zostaje [jednak] zahamowana przemysłem człowieka i odchodzi.</verse>
				<verse number="5">Z ziemi pochodzi chleb, lecz pod nią zamienia się jakby w ogień.</verse>
				<verse number="6">Jej kamienie zawierają szafiry i piasek złoty;</verse>
				<verse number="7">Ścieżki do nich nie zna ptak ani nie widziało jej oko sępa.</verse>
				<verse number="8">Nie kroczą po niej dzikie zwierzęta ani lew nią nie przeszedł.</verse>
				<verse number="9">Wyciąga swą rękę po krzemień, wywraca góry od korzenia;</verse>
				<verse number="10">Ze skał wykuwa strumienie, a jego oko wypatruje każdej kosztownej rzeczy.</verse>
				<verse number="11">Nie pozwala rozlewać się rzekom, a ukryte rzeczy wywodzi [na] światło.</verse>
				<verse number="12">Ale gdzie można znaleźć mądrość? Gdzie znajduje się miejsce rozumu?</verse>
				<verse number="13">Człowiek nie zna jej ceny ani nie można jej znaleźć w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="14">Głębia mówi: Nie ma jej we mnie. Morze powiada: U mnie też jej [nie ma].</verse>
				<verse number="15">Nie nabywa się jej za szczere złoto ani nie odważa się zapłaty [za] nią w srebrze.</verse>
				<verse number="16">Nie można jej wycenić w złocie z Ofiru ani w onyksie drogocennym, ani w szafirze.</verse>
				<verse number="17">Złoto i kryształ nie dorównają jej, nie można jej wymienić na klejnoty z czystego złota.</verse>
				<verse number="18">Nie [wypada] wspominać o koralach i perłach, bo nabycie mądrości przewyższa perły.</verse>
				<verse number="19">Nie dorówna jej topaz z Etiopii i nie [można] jej wycenić w szczerym złocie.</verse>
				<verse number="20">Skąd więc mądrość pochodzi? I gdzie znajduje się miejsce rozumu?</verse>
				<verse number="21">Przecież jest zakryta dla oczu wszystkich żyjących i utajona przed ptactwem niebieskim.</verse>
				<verse number="22">Zniszczenie i śmierć mówią: Własnymi uszami usłyszałyśmy o jej sławie.</verse>
				<verse number="23">Bóg rozumie jej drogę, on zna jej miejsce.</verse>
				<verse number="24">On bowiem patrzy na krańce ziemi i widzi wszystko, co jest pod niebem.</verse>
				<verse number="25">Określił wagę wiatrom i odważył miarą wody.</verse>
				<verse number="26">Gdy ustanowił prawo dla deszczu i drogę dla błyskawicy gromu;</verse>
				<verse number="27">Wtedy ją widział i ogłosił; przygotował ją i przebadał.</verse>
				<verse number="28">A do człowieka powiedział: Oto bojaźń Pana, ona jest mądrością, a odstąpienie od zła [jest] rozumem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Hiob ciągnął swoją przypowieść i mówił:</verse>
				<verse number="2">Obym był taki jak za dawnych miesięcy, za [tych] dni, w których Bóg mnie strzegł;</verse>
				<verse number="3">Gdy jego pochodnia świeciła nad moją głową, a przy jego świetle przechodziłem w ciemności;</verse>
				<verse number="4">Taki, jaki byłem za dni swojej młodości, gdy tajemnica Boga pozostawała nad moim namiotem;</verse>
				<verse number="5">Gdy Wszechmocny był jeszcze ze mną i otaczały mnie moje dzieci;</verse>
				<verse number="6">Gdy moje ścieżki opływały w masło, a opoka wylewała mi źródła oliwy;</verse>
				<verse number="7">Gdy wychodziłem do bramy przez miasto i na rynku przygotowałem sobie miejsce.</verse>
				<verse number="8">Widząc mnie, młodzi ukrywali się, a starcy podnosili się i stali.</verse>
				<verse number="9">Książęta przestawali mówić i kładli rękę na swoich ustach.</verse>
				<verse number="10">Głos dostojników cichł, a ich język przylegał im do podniebienia.</verse>
				<verse number="11">Ucho, które mnie słyszało, błogosławiło mnie, a oko, które mnie widziało, dawało o mnie świadectwo;</verse>
				<verse number="12">Bo wybawiałem ubogiego, gdy wołał, sierotę oraz tego, który nie miał pomocnika.</verse>
				<verse number="13">Błogosławieństwo ginącego przychodziło do mnie, a serce wdowy radowałem.</verse>
				<verse number="14">Przyoblekłem się w sprawiedliwość i ona mnie okryła. Mój sąd był jak płaszcz i korona.</verse>
				<verse number="15">Byłem oczami dla ślepego, a nogami dla chromego.</verse>
				<verse number="16">Byłem ojcem ubogich, a sprawę, której nie znałem, badałem.</verse>
				<verse number="17">I kruszyłem szczękę niegodziwca, a z jego zębów wydzierałem łup.</verse>
				<verse number="18">Dlatego powiedziałem: Umrę w swoim gnieździe, rozmnożę [swoje] dni jak piasek.</verse>
				<verse number="19">Mój korzeń rozciągnął się przy wodach, a rosa trwała całą noc na moich gałązkach.</verse>
				<verse number="20">Moja chwała odświeżała się we mnie, a mój łuk odnowił się w mojej ręce.</verse>
				<verse number="21">Słuchali mnie i oczekiwali, przyjmowali moją radę w milczeniu.</verse>
				<verse number="22">Po moich słowach już nie mówili, moja mowa kropiła na nich.</verse>
				<verse number="23">Oczekiwali mnie jak deszczu, otwierali swe usta jak na późny deszcz.</verse>
				<verse number="24">[Jeśli] się śmiałem do nich, nie wierzyli, a światła mojej twarzy nie odrzucali.</verse>
				<verse number="25">Wytyczałem im drogę, siadałem na czele i przybywałem jak król wśród wojska, jak [ten], który smutnych pociesza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Ale teraz śmieją się ze mnie młodsi ode mnie, ci, których ojców nie uznałbym za godnych, by postawić ich z psami swojej trzody.</verse>
				<verse number="2">Na cóż by mi się przydała siła ich rąk, u których zginęła starość?</verse>
				<verse number="3">Byli samotni z powodu niedostatku i głodu i uciekali na pustkowie ciemne, jałowe i spustoszone.</verse>
				<verse number="4">Zrywają sobie malwę przy krzakach i korzenie jałowcowe na pokarm.</verse>
				<verse number="5">Wygnano ich spośród [ludzi], wołano za nimi jak [za] złodziejem;</verse>
				<verse number="6">Tak że musieli mieszkać w rozpadlinach dolin, w jaskiniach podziemnych i skałach.</verse>
				<verse number="7">Między krzakami ryczeli, gromadzili się pod pokrzywami.</verse>
				<verse number="8">[To byli] synowie ludzi wzgardzonych i synowie [ludzi] nikczemnych, podlejsi niż [proch] ziemi.</verse>
				<verse number="9">Ale teraz jestem [tematem] ich pieśni, stałem się [tematem] ich przysłowia.</verse>
				<verse number="10">Brzydzą się mną i oddalają się ode mnie, nie wstydzą się pluć mi w twarz.</verse>
				<verse number="11">A ponieważ on rozluźnił mój sznur i upokorzył mnie, oni też rzucili przede mnie wędzidło.</verse>
				<verse number="12">Po [mojej] prawicy powstają młodzieńcy, odtrącają moje nogi i torują przeciwko mnie swoje drogi zguby.</verse>
				<verse number="13">Popsuli moją ścieżkę i przyczynili się do mojej nędzy, a nie mają pomocnika.</verse>
				<verse number="14">Napadli [na mnie] niczym przez szeroki wyłom i wśród spustoszenia nacierali [na mnie].</verse>
				<verse number="15">Strach obrócił się przeciwko mnie, ściga moją duszę jak wiatr. Moje szczęście przemija jak chmura.</verse>
				<verse number="16">A teraz rozpływa się we mnie moja dusza, ogarnęły mnie dni cierpienia;</verse>
				<verse number="17">W nocy ból przeszywa moje kości, a moje żyły nie mają odpoczynku.</verse>
				<verse number="18">Z powodu wielkiego cierpienia zmieniła się moja szata i ściska mnie jak kołnierz mej tuniki.</verse>
				<verse number="19">Wrzucił mnie w błoto, stałem się podobny do prochu i popiołu.</verse>
				<verse number="20">Wołam do ciebie, ale nie słuchasz mnie; staję, a na mnie nie patrzysz.</verse>
				<verse number="21">Stałeś się dla mnie okrutny, sprzeciwiasz mi się swoją mocną ręką.</verse>
				<verse number="22">Unosisz mnie na wietrze [i] wsadzasz mnie na niego, a rozwiewasz mój dobytek.</verse>
				<verse number="23">Wiem bowiem, że wydasz mnie na śmierć i do domu przeznaczonego dla wszystkich żyjących.</verse>
				<verse number="24">Do grobu jednak nie ściągnie [swej] ręki, choćby wołali, gdy będzie niszczyć.</verse>
				<verse number="25">Czy nie płakałem nad strapionym? Czy moja dusza nie smuciła się nad ubogim?</verse>
				<verse number="26">Gdy oczekiwałem dobra, oto przyszło zło; a gdy spodziewałem się światła, przyszła ciemność.</verse>
				<verse number="27">Moje wnętrze zawrzało [i] nie uspokoiło się; zaskoczyły mnie dni utrapienia.</verse>
				<verse number="28">Chodzę sczerniały, [ale] nie od słońca; powstaję i wołam w zgromadzeniu.</verse>
				<verse number="29">Stałem się bratem smoków, a towarzyszem młodych strusiów.</verse>
				<verse number="30">Moja skóra poczerniała na mnie i moje kości są spalone od gorączki.</verse>
				<verse number="31">Moja harfa zamieniła się w lament, a mój flet – w głos płaczących.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Zawarłem przymierze ze swoimi oczami; jak mógłbym więc myśleć o pannie?</verse>
				<verse number="2">Jaki bowiem byłby dział od Boga z góry? I jakie byłoby dziedzictwo od Wszechmocnego z wysoka?</verse>
				<verse number="3">Czy zatracenie nie jest [przygotowane] dla niegodziwych i sroga pomsta dla czyniących nieprawość?</verse>
				<verse number="4">Czyż on nie widzi moich dróg i nie liczy wszystkich moich kroków?</verse>
				<verse number="5">Jeśli postępowałem kłamliwie, jeśli moja noga spieszyła się do oszustwa;</verse>
				<verse number="6">To niech zważy mnie na wadze sprawiedliwej i niech Bóg pozna moją prawość.</verse>
				<verse number="7">Jeśli moja noga zboczyła z drogi i moje serce poszło za moimi oczami, i jeśli jakaś zmaza przylgnęła do moich rąk;</verse>
				<verse number="8">Wtedy niech ja sieję, a inny spożywa, niech moje latorośle będą wykorzenione.</verse>
				<verse number="9">Jeśli moje serce uwiodła kobieta i jeśli czyhałem pod drzwiami swego bliźniego;</verse>
				<verse number="10">To niech moja żona mieli innemu i niech inni się nad nią schylają.</verse>
				<verse number="11">[Jest] to bowiem haniebny czyn, karygodna nieprawość;</verse>
				<verse number="12">To jest ogień, który pożera aż do zatracenia i może wykorzenić cały mój dobytek.</verse>
				<verse number="13">Jeśli zlekceważyłem sprawę swojego sługi albo swojej służącej, gdy wiedli spór ze mną;</verse>
				<verse number="14">Co zrobię, gdy Bóg powstanie? Gdy mnie nawiedzi, co mu odpowiem?</verse>
				<verse number="15">Czy ten, który mnie stworzył w łonie, nie stworzył też jego? Czy nie on jeden ukształtował nas w łonie?</verse>
				<verse number="16">Jeśli odmówiłem prośbie ubogich i jeśli zasmuciłem oczy wdowy;</verse>
				<verse number="17">Jeśli sam jadłem swoją kromkę [i] nie jadła z niej sierota;</verse>
				<verse number="18">(Od swojej młodości bowiem wychowywałem ją jak ojciec, a od łona swojej matki prowadziłem [wdowę]);</verse>
				<verse number="19">Jeśli widziałem ginącego z powodu braku ubrania albo biedaka bez okrycia;</verse>
				<verse number="20">Jeśli jego biodra nie błogosławiły mi dlatego, że się zagrzał wełną moich owiec;</verse>
				<verse number="21">Jeśli podniosłem rękę przeciwko sierocie, gdy widziałem w bramie swoją pomoc;</verse>
				<verse number="22">Wtedy niech odpadnie mój bark od karku, a niech moje ramię wyjdzie ze stawu.</verse>
				<verse number="23">Bałem się bowiem klęski od Boga, a przed jego majestatem nie mógłbym [się ostać].</verse>
				<verse number="24">Jeśli pokładałem w złocie swoją nadzieję, a do czystego złota mówiłem: [Ty jesteś] moją ufnością;</verse>
				<verse number="25">Jeśli radowałem się ze swojego wielkiego bogactwa i [tego], że moja ręka nabyła wiele;</verse>
				<verse number="26">Jeśli patrzyłem na słońce, gdy świeciło, i na księżyc, gdy sunął wspaniale;</verse>
				<verse number="27">A moje serce dało się uwieść potajemnie i moje usta całowały moją rękę;</verse>
				<verse number="28">I to byłaby nieprawość karygodna, bo zaparłbym się Boga z wysoka.</verse>
				<verse number="29">Jeśli cieszyłem się z upadku tego, który mnie nienawidzi, jeśli wyniosłem się, gdy mu się źle wiodło;</verse>
				<verse number="30">(Nawet nie pozwoliłem zgrzeszyć swoim ustom, pragnąc przekleństwa na jego duszy);</verse>
				<verse number="31">Czy ludzie z mojego namiotu nie mówili: Obyśmy mieli z jego mięsa! Nie możemy się najeść.</verse>
				<verse number="32">Obcy nie nocował na dworze, swoje drzwi otwierałem podróżnemu.</verse>
				<verse number="33">Jeśli ukrywałem swoje przestępstwa jak Adam i chowałem w zanadrzu swoją nieprawość;</verse>
				<verse number="34">Czy strach przed wielką zgrają albo pogarda bliskich przeraziły mnie, abym milczał i nie wychodził [za] drzwi?</verse>
				<verse number="35">Obym miał kogoś, kto by mnie wysłuchał! Oto moja prośba, [aby] Wszechmogący odpowiedział mi i aby mój wróg napisał księgę.</verse>
				<verse number="36">Czy nie nosiłbym jej na swoim ramieniu i nie przywiązałbym jej sobie [jak] koronę?</verse>
				<verse number="37">Oznajmiłbym mu liczbę swoich kroków; zbliżyłbym się do niego jak książę.</verse>
				<verse number="38">Jeśli moja ziemia wołała przeciwko mnie, jeśli razem z nią płakały jej bruzdy;</verse>
				<verse number="39">Jeśli spożywałem z jej plonów bez zapłaty, jeśli jej właścicieli pozbawiłem życia;</verse>
				<verse number="40">Niech rosną ciernie zamiast pszenicy i sam kąkol zamiast jęczmienia. Skończyły się słowa Hioba.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">A [gdy] ci trzej mężczyźni przestali odpowiadać Hiobowi, ponieważ był sprawiedliwy we własnych oczach;</verse>
				<verse number="2">Wtedy zapłonął gniewem Elihu, syn Barakeela, Buzyta, z rodu Ram; rozgniewał się na Hioba, gdyż usprawiedliwiał siebie bardziej niż Boga.</verse>
				<verse number="3">Rozpalił się także jego gniew na jego trzech przyjaciół, bo nie znaleźli żadnej odpowiedzi, a jednak potępiali Hioba.</verse>
				<verse number="4">Elihu czekał, aż Hiob skończy odpowiedź, gdyż oni byli od niego starsi.</verse>
				<verse number="5">Gdy Elihu zauważył, że w ustach trzech mężczyzn nie ma żadnej odpowiedzi, zapłonął gniewem.</verse>
				<verse number="6">I Elihu, syn Barakeela, Buzyta, odpowiedział: Ja jestem młody, a wy jesteście starzy, dlatego bałem się i nie śmiałem wyjawić wam swego zdania.</verse>
				<verse number="7">Myślałem: Niech przemówią dni, a mnogość lat [niech] uczy mądrości.</verse>
				<verse number="8">Ale to duch jest w człowieku i tchnienie Wszechmogącego daje rozum.</verse>
				<verse number="9">Wielcy nie [zawsze są] mądrzy, a starcy nie [zawsze] rozumieją sąd.</verse>
				<verse number="10">Dlatego mówię: Posłuchajcie mnie, ja też wypowiem swoje zdanie.</verse>
				<verse number="11">Oto czekałem na wasze słowa, przysłuchiwałem się waszym dowodom, gdy przygotowywaliście mowę.</verse>
				<verse number="12">I przypatrywałem się wam, a oto żaden z was nie przekonał Hioba i nikt nie odpowiedział na jego słowa;</verse>
				<verse number="13">I nie możecie powiedzieć: Znaleźliśmy mądrość. [Sam] Bóg go strąca, nie człowiek.</verse>
				<verse number="14">Nie do mnie skierował swoje słowa, a ja nie odpowiem mu waszymi słowami.</verse>
				<verse number="15">Zaniepokoili się i już nie odpowiadali; przestali mówić.</verse>
				<verse number="16">Czekałem, lecz nie mówili, ale stanęli i już nic nie powiedzieli.</verse>
				<verse number="17">Odpowiem ze swojej strony, wypowiem też swoje zdanie.</verse>
				<verse number="18">Jestem bowiem pełny słów, mój duch przymusza mnie.</verse>
				<verse number="19">Oto moje wnętrze jest jak wino, które nie ma ujścia; jak nowe bukłaki [zagrożone] pęknięciem.</verse>
				<verse number="20">Będę więc mówić, aby ulżyć sobie; otworzę swoje wargi i odpowiem.</verse>
				<verse number="21">Nie będę miał względu na nikogo i nikomu nie będę schlebiał.</verse>
				<verse number="22">Nie umiem bowiem schlebiać, gdyż mój Stwórca wnet by mnie porwał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Teraz więc, Hiobie, posłuchaj, proszę, mojej mowy i nadstaw uszu na wszystkie moje słowa.</verse>
				<verse number="2">Oto teraz otworzyłem swoje usta, [a] mój język będzie mówił pod podniebieniem.</verse>
				<verse number="3">Moje słowa pochodzą ze szczerości mego serca, [a] moje wargi wyraźnie wypowiedzą wiedzę.</verse>
				<verse number="4">Duch Boży stworzył mnie, tchnienie Wszechmocnego ożywiło mnie.</verse>
				<verse number="5">Jeśli możesz, odpowiedz mi; przygotuj się i stań przede mną.</verse>
				<verse number="6">Oto ja, według twoich słów, odpowiem ci za Boga, [chociaż] też jestem z błota ulepiony.</verse>
				<verse number="7">Oto mój strach nie zatrwoży cię, a moja ręka nie zaciąży na tobie.</verse>
				<verse number="8">Ty jednak powiedziałeś mi do uszu, słyszałem dźwięk [twoich] słów:</verse>
				<verse number="9">Jestem czysty, bez przestępstwa, jestem niewinny i nie ma we mnie nieprawości.</verse>
				<verse number="10">Oto on znajduje zarzuty przeciwko mnie i uważa mnie za swego wroga.</verse>
				<verse number="11">Zakuł moje nogi w dyby, a zważa na wszystkie moje ścieżki.</verse>
				<verse number="12">Otóż w tym nie jesteś sprawiedliwy. Powiem ci, że Bóg jest większy od człowieka.</verse>
				<verse number="13">Dlaczego z nim się spierasz? Przecież on nie tłumaczy się z żadnych swoich spraw.</verse>
				<verse number="14">Bóg bowiem mówi raz i drugi, ale człowiek tego nie dostrzega.</verse>
				<verse number="15">We śnie, w nocnym widzeniu, gdy twardy sen spada na ludzi, w czasie drzemki na łóżku;</verse>
				<verse number="16">Wtedy otwiera ucho ludzkie i pieczętuje ich pouczenie;</verse>
				<verse number="17">Aby odwieść człowieka od [złego] czynu i zabrać od niego pychę.</verse>
				<verse number="18">Powstrzymuje jego duszę od dołu, a jego życie [chroni] przed śmiercią od miecza.</verse>
				<verse number="19">Każe [go] też cierpieniem na jego łożu i [bólem] we wszystkich jego kościach;</verse>
				<verse number="20">Tak że jego życiu obrzydza chleb, a jego duszy przysmaki.</verse>
				<verse number="21">Jego ciało niszczeje nie do poznania, a wystają jego kości, które nie były widoczne.</verse>
				<verse number="22">Jego dusza zbliża się do grobu, a jego życie do niosących śmierć.</verse>
				<verse number="23">Jeśli będzie przy nim jakiś anioł, pośrednik, jeden z tysiąca, aby oznajmić człowiekowi jego powinność;</verse>
				<verse number="24">Wtedy zlituje się nad nim i powie: Wybaw go od zejścia do dołu, [bo] znalazłem okup.</verse>
				<verse number="25">I jego ciało odzyska dziecięcą świeżość, wróci do dni swojej młodości.</verse>
				<verse number="26">Będzie się modlił do Boga i on przyjmie go łaskawie, ujrzy jego oblicze z radością i przywróci człowiekowi jego sprawiedliwość;</verse>
				<verse number="27">Spojrzy na ludzi i [jeśli ktoś] powie: Zgrzeszyłem, wypaczyłem to, co prawe, i to nie było [dla mnie] korzystne;</verse>
				<verse number="28">On wybawi jego duszę od zejścia do dołu, a jego życie ujrzy światło.</verse>
				<verse number="29">Wszystko to czyni Bóg z człowiekiem kilkakrotnie;</verse>
				<verse number="30">Aby odwrócić jego duszę od dołu i aby był oświecony światłem żyjących.</verse>
				<verse number="31">Zważ na to, Hiobie, słuchaj mnie; milcz, a ja będę mówił.</verse>
				<verse number="32">Jeśli [jednak] masz coś do powiedzenia, odpowiedz mi; mów, bo chciałbym cię usprawiedliwić.</verse>
				<verse number="33">A jeśli nie, słuchaj mnie; milcz, a nauczę cię mądrości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Elihu mówił dalej:</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie, mądrzy, moich słów i wy, uczeni, posłuchajcie mnie.</verse>
				<verse number="3">Ucho bowiem bada słowa, jak podniebienie smakuje pokarm.</verse>
				<verse number="4">Wybierzmy sobie sąd, rozeznajmy między sobą, co jest dobre.</verse>
				<verse number="5">Hiob bowiem powiedział: Jestem sprawiedliwy, a Bóg odrzucił moją sprawę.</verse>
				<verse number="6">Czy mam kłamać wbrew swojej racji? Nieuleczalna jest moja rana, bez przestępstwa.</verse>
				<verse number="7">Czy jest człowiek podobny do Hioba, który pije obelgi jak wodę?</verse>
				<verse number="8">I który obraca się w towarzystwie czyniących nieprawość i chodzi z niegodziwcami?</verse>
				<verse number="9">Powiedział bowiem: Nic to nie pomoże człowiekowi, że ma upodobanie w Bogu.</verse>
				<verse number="10">Dlatego posłuchajcie mnie, ludzie rozumni: Daleki jest Bóg od niegodziwości, Wszechmocny – od nieprawości.</verse>
				<verse number="11">Bo odpłaci człowiekowi według jego czynu i wynagrodzi każdemu według jego drogi.</verse>
				<verse number="12">Nie, naprawdę Bóg nie czyni przewrotnie, Wszechmocny nie wypacza sądu.</verse>
				<verse number="13">Któż mu powierzył ziemię? Kto urządził cały okrąg świata?</verse>
				<verse number="14">Gdyby zwrócił ku człowiekowi swoje serce, gdyby wziął do siebie jego ducha i tchnienie;</verse>
				<verse number="15">To zginęłoby wszelkie ciało razem, a człowiek w proch by się obrócił.</verse>
				<verse number="16">Jeśli więc masz rozum, posłuchaj tego [i] nadstaw uszu na moje słowa.</verse>
				<verse number="17">Czy ma panować ten, który nienawidzi prawości? Czy potępisz tego, który jest bardzo sprawiedliwy?</verse>
				<verse number="18">Czy wypada do króla mówić: Nikczemniku? A do książąt: Bezbożni?</verse>
				<verse number="19">Tym bardziej do tego, który nie ma względu na książąt i nie stawia bogacza nad ubogim? Oni wszyscy bowiem są dziełem jego rąk.</verse>
				<verse number="20">Umrą nagle, o północy lud będzie wzruszony i przeminie, a mocarz zostanie usunięty bez [udziału] ręki [ludzkiej].</verse>
				<verse number="21">Jego oczy bowiem patrzą na drogi człowieka i [on] widzi wszystkie jego kroki.</verse>
				<verse number="22">Nie ma ciemności ani cienia śmierci, gdzie mogliby się ukryć ci, którzy czynią nieprawość.</verse>
				<verse number="23">Na człowieka bowiem nie wkłada więcej [niż to, co słuszne], aby stawił się na sąd przed Bogiem.</verse>
				<verse number="24">Rozbije wielu mocarzy i innych osadzi w ich miejsce.</verse>
				<verse number="25">A ponieważ zna ich czyny, wywraca ich w nocy, aby byli zmiażdżeni.</verse>
				<verse number="26">Chłoszcze ich jako niegodziwych w miejscu widocznym;</verse>
				<verse number="27">Za to, że odstąpili od niego i nie zważali na żadne jego drogi;</verse>
				<verse number="28">Z tego powodu dochodzi do niego wołanie biednych, a on wysłuchuje wołania ubogich.</verse>
				<verse number="29">Gdy zaprowadzi pokój, któż go zburzy? A gdy zakryje swoje oblicze, któż go ujrzy? [A czyni] tak zarówno narodowi, jak i człowiekowi;</verse>
				<verse number="30">Aby obłudnik już nie panował i nie był pułapką dla ludzi.</verse>
				<verse number="31">Doprawdy, powinieneś mówić do Boga: Poniosłem [karę], a nie będę [już] grzeszyć.</verse>
				<verse number="32">Naucz mnie tego, [czego] nie widzę; jeśli popełniłem nieprawość, [już] więcej tego nie uczynię.</verse>
				<verse number="33">Czy [wszystko] ma być po twojej myśli? On odpłaci, czy odrzucisz, czy wybierzesz, a nie ja. Ale jeśli wiesz lepiej, to powiedz.</verse>
				<verse number="34">Niech mi powiedzą ludzie rozumni, niech człowiek mądry posłucha mnie:</verse>
				<verse number="35">Hiob mówi niemądrze, a jego słowa nie są roztropne.</verse>
				<verse number="36">Niech Hiob zostanie doświadczony do końca za swoje odpowiedzi odnośnie do niegodziwych ludzi.</verse>
				<verse number="37">Dodaje bowiem buntu do swego grzechu, klaszcze przy nas rękoma i mnoży swoje słowa przeciwko Bogu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Elihu mówił dalej:</verse>
				<verse number="2">Czy uważasz to za słuszne, że powiedziałeś: Mam więcej sprawiedliwości niż Bóg?</verse>
				<verse number="3">Powiedziałeś bowiem: Cóż mi pomoże? Jaki będę miał pożytek [z tego, że zostanę] oczyszczony z grzechu?</verse>
				<verse number="4">Odpowiem dowodnie tobie i twoim towarzyszom wraz z tobą.</verse>
				<verse number="5">Spójrz w niebo i zobacz, przypatrz się obłokom, które są wyżej od ciebie.</verse>
				<verse number="6">Jeśli zgrzeszysz, co zrobisz przeciwko niemu? A jeśli pomnożą się twoje nieprawości, co mu uczynisz?</verse>
				<verse number="7">Jeśli jesteś sprawiedliwy, co mu dajesz? Albo co otrzymuje z twojej ręki?</verse>
				<verse number="8">Twoja niegodziwość [zaszkodzi] człowiekowi takiemu jak ty, a twoja sprawiedliwość [pomoże] synowi człowieka.</verse>
				<verse number="9">[Ludzie] krzyczą z powodu mnóstwa ucisków, wołają z powodu ramienia mocarzy.</verse>
				<verse number="10">[Ale] nikt nie mówi: Gdzie jest Bóg, mój Stwórca, który w nocy daje pieśni;</verse>
				<verse number="11">Ten, który uczy nas więcej niż zwierzęta ziemskie i czyni nas mądrzejszymi od ptactwa niebieskiego?</verse>
				<verse number="12">Tak więc wołają, ale nikt nie wysłuchuje z powodu pychy złych ludzi.</verse>
				<verse number="13">Doprawdy, Bóg nie wysłucha [słów] obłudy, Wszechmocny na nią nie zważa.</verse>
				<verse number="14">Chociaż mówisz, że go nie widzisz, sąd jest przed nim, więc mu zaufaj.</verse>
				<verse number="15">Teraz jednak jego gniew spadł na ciebie w niewielkim stopniu, jakby nie znał wielkości twoich [grzechów].</verse>
				<verse number="16">Dlatego Hiob na próżno otwiera swe usta; mnoży słowa bez poznania.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">Elihu mówił jeszcze:</verse>
				<verse number="2">Poczekaj trochę, a pouczę cię, bo jeszcze przemówię za Boga.</verse>
				<verse number="3">Z daleka przyniosę swą wiedzę i uznam sprawiedliwość mego Stwórcy.</verse>
				<verse number="4">Bo naprawdę moje słowa nie [są] kłamstwem, a [człowiek] z doskonałą wiedzą [stoi] przed tobą.</verse>
				<verse number="5">Oto Bóg [jest] potężny, a nie gardzi [nikim]. On jest potężny w sile serca.</verse>
				<verse number="6">Nie pozostawia niegodziwych przy życiu, a ubogim przyznaje prawa.</verse>
				<verse number="7">Nie odwraca swoich oczu od sprawiedliwego, ale sadza ich na wieki z królami na tronie – i są wywyższeni.</verse>
				<verse number="8">A jeśli są związani okowami albo spętani powrozami utrapienia;</verse>
				<verse number="9">Wtedy oznajmia im ich czyny i przestępstwa – to, że się wzmogły.</verse>
				<verse number="10">Otwiera im ucho, aby [przyjęli] karę, i każe im odwrócić się od nieprawości.</verse>
				<verse number="11">Jeśli będą posłuszni i będą [mu] służyć, dopełnią swoich dni w dobrobycie, a swoich lat w rozkoszach.</verse>
				<verse number="12">Ale jeśli nie usłuchają, zginą od miecza, umrą bez poznania.</verse>
				<verse number="13">Lecz [ludzie] obłudnego serca gromadzą gniew, nie wołają, kiedy ich wiąże.</verse>
				<verse number="14">Umierają w młodości, swoje życie spędzają wśród rozpustników.</verse>
				<verse number="15">Wyrywa ubogiego z utrapienia i otwiera ich uszy w ucisku.</verse>
				<verse number="16">Również ciebie wyrwałby z ciasnego miejsca na [miejsce] przestronne, gdzie nie ma ucisku, a [zastawiłby] twój stół pełnią tłuszczu.</verse>
				<verse number="17">Ale ty zasłużyłeś na sąd niegodziwego, [dlatego] prawo i sąd będą cię trzymać.</verse>
				<verse number="18">Gniew [wisi], więc uważaj, by nie poraził cię karą, gdyż nie wybawił cię żaden okup.</verse>
				<verse number="19">Czy będzie zważał na twoje bogactwa? [Nie], ani [na] złoto, ani [na] jakiekolwiek siły [lub] potęgi.</verse>
				<verse number="20">Nie tęsknij za nocą, kiedy ludzie są porwani ze swojego miejsca.</verse>
				<verse number="21">Strzeż się, abyś nie zważał na nieprawość; gdyż wybrałeś to sobie zamiast utrapienia.</verse>
				<verse number="22">Oto Bóg jest najwyższy w swojej potędze, któż może tak nauczyć jak on?</verse>
				<verse number="23">Kto mu wytyczył jego drogę? Albo kto mu powie: Popełniłeś nieprawość?</verse>
				<verse number="24">Pamiętaj, abyś wysławiał jego dzieło, któremu przypatrują się ludzie.</verse>
				<verse number="25">Wszyscy ludzie je widzą, człowiek przypatruje się nim z daleka.</verse>
				<verse number="26">Oto Bóg [jest] wielki, a poznać [go] nie możemy, a liczba jego lat jest niezbadana.</verse>
				<verse number="27">On wyciąga bowiem krople wód, które padają z pary [jako] deszcz;</verse>
				<verse number="28">Który spuszczają chmury i [który] obficie spływa na ludzi.</verse>
				<verse number="29">(A kto zrozumie rozmieszczenie chmur i grzmot jego namiotu?</verse>
				<verse number="30">Oto rozciąga nad nim swoją światłość i okrywa głębiny morskie.</verse>
				<verse number="31">Przez te rzeczy bowiem sądzi narody i daje pokarm w obfitości.</verse>
				<verse number="32">Chmurami okrywa światłość i rozkazuje [jej ukrywać] się za wyznaczoną [chmurą]).</verse>
				<verse number="33">Grzmot daje o nim znać, a także bydło – o parze unoszącej się w górę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">I drży z tego powodu moje serce, i wyrywa się ze swego miejsca.</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie uważnie grzmotu jego głosu i dźwięku, który wychodzi z jego ust.</verse>
				<verse number="3">Pod całym niebem go wypuszcza, a jego błyskawicę – na krańce ziemi.</verse>
				<verse number="4">Po niej huczy grzmot, grzmi głosem swojego majestatu, i nie powstrzymuje ich, gdy słychać jego głos.</verse>
				<verse number="5">Bóg cudownie grzmi swoim głosem, czyni wielkie rzeczy, których nie możemy zrozumieć.</verse>
				<verse number="6">Mówi bowiem do śniegu: Padaj na ziemię, a także do deszczu i do ulewy jego potęgi.</verse>
				<verse number="7">Pieczętuje rękę każdego człowieka, aby wszyscy ludzie poznali jego dzieło.</verse>
				<verse number="8">Wtedy zwierzęta wchodzą do jaskini i zostają w swoich jamach.</verse>
				<verse number="9">Od południa przychodzi wicher, a zima od wiatrów północnych.</verse>
				<verse number="10">Swoim tchnieniem Bóg czyni lód i ścinają się szerokie wody.</verse>
				<verse number="11">Także wilgocią [ziemi] obciąża obłok, rozpędza chmurę swoim światłem.</verse>
				<verse number="12">One krążą według jego rady, aby czyniły wszystko, co rozkazuje na powierzchni okręgu ziemi.</verse>
				<verse number="13">A on sprawia, że się pojawiają – czy to dla karania, czy dla swojej ziemi, czy dla [okazywania] miłosierdzia.</verse>
				<verse number="14">Słuchaj tego uważnie, Hiobie; zastanów się i rozważ cudowne dzieła Boga.</verse>
				<verse number="15">Czy wiesz, kiedy i [co] postanawia Bóg o tych sprawach albo kiedy rozjaśnia światło swej chmury?</verse>
				<verse number="16">Czy wiesz, jak wiszą chmury – cuda tego, który jest doskonały we wszelkiej wiedzy?</verse>
				<verse number="17">[Czy wiesz], jak twoje szaty się rozgrzewają, gdy on uspokaja ziemię wiatrem południowym?</verse>
				<verse number="18">Czy rozpościerałeś z nim niebiosa, [które są] trwałe i podobne do zwierciadła odlanego?</verse>
				<verse number="19">Poucz nas, co mamy mu powiedzieć, [bo] nie możemy ułożyć słów z powodu ciemności.</verse>
				<verse number="20">Czy należy go powiadomić, że przemawiam? [Przecież] jeśli ktoś przemówi, zostanie na pewno pożarty.</verse>
				<verse number="21">Teraz jednak [ludzie] nie mogą patrzyć na światło, gdy jaśnieje w chmurach, gdy wiatr przechodzi [i] rozprasza je.</verse>
				<verse number="22">Od północy przychodzi [jakby] złoty [blask, ale] w Bogu jest straszliwy majestat.</verse>
				<verse number="23">On jest Wszechmocny, nie możemy go doścignąć. On jest wielki w potędze i sądzie i bogaty w sprawiedliwość. Nie uciska [nikogo].</verse>
				<verse number="24">Dlatego boją się go ludzie. On nie ma względu na żadnego, który jest mądry w sercu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">Potem PAN odpowiedział Hiobowi spośród wichru:</verse>
				<verse number="2">Kim jest ten, co zaciemnia radę słowami bez poznania?</verse>
				<verse number="3">Przepasz teraz swe biodra jak mężczyzna, będę cię pytał, a ty mi odpowiadaj.</verse>
				<verse number="4">Gdzie byłeś, kiedy zakładałem fundamenty ziemi? Powiedz, jeśli masz [tę] wiedzę.</verse>
				<verse number="5">Kto określił jej rozmiary? Czy wiesz? Kto rozciągnął nad nią sznur?</verse>
				<verse number="6">Na czym są oparte jej podstawy? Kto położył jej kamień węgielny;</verse>
				<verse number="7">Gdy gwiazdy poranne razem śpiewały i radowali się wszyscy synowie Boży?</verse>
				<verse number="8">Kto zamknął bramą morze, gdy się wyrywało [jakby] wychodzące z łona?</verse>
				<verse number="9">Gdy chmurę uczyniłem jego szatą, a ciemność jego pieluszkami;</verse>
				<verse number="10">Gdy ustanowiłem o nim swój dekret i poustawiałem rygle i bramy;</verse>
				<verse number="11">I powiedziałem: Dotąd dojdziesz, a nie dalej; tu położysz swe nadęte fale.</verse>
				<verse number="12">Czy kiedykolwiek w swoim życiu rozkazywałeś rankowi i wskazałeś zorzy jej miejsce;</verse>
				<verse number="13">Aby ogarnęła krańce ziemi i aby niegodziwi zostali z niej strząśnięci?</verse>
				<verse number="14">Ona zmienia się jak glina pod pieczęcią, [a wszystko] stoi jak szata.</verse>
				<verse number="15">Niegodziwym jest odebrana ich światłość, a wyniosłe ramię będzie złamane.</verse>
				<verse number="16">Czy dotarłeś aż do źródeł morza? Czy przechadzałeś się po dnie głębin?</verse>
				<verse number="17">Czy bramy śmierci zostały przed tobą odkryte? Czy widziałeś bramy cienia śmierci?</verse>
				<verse number="18">Czy pojąłeś szerokość ziemi? Powiedz mi, jeśli to wszystko wiesz.</verse>
				<verse number="19">Gdzie jest droga do miejsca przebywania światłości? Gdzie swoje miejsce [ma] ciemność;</verse>
				<verse number="20">Abyś ją zaprowadził do jej granic i mógł poznać ścieżki do jej domu?</verse>
				<verse number="21">Czy wiesz to, bo wtedy się urodziłeś i liczba twoich dni [jest] wielka?</verse>
				<verse number="22">Czy dotarłeś do skarbnic śniegu? Czy widziałeś skarbnice gradu;</verse>
				<verse number="23">Który zachowuję na czas ucisku, na dzień bitwy i wojny?</verse>
				<verse number="24">Jaką drogą dzieli się światłość, która rozpędza wiatr wschodni po ziemi?</verse>
				<verse number="25">Kto podzielił kanał dla ulewy i drogę dla błyskawicy grzmotu;</verse>
				<verse number="26">Aby padał deszcz na ziemię, w której nikt nie mieszka, i na pustynię, gdzie nie ma człowieka;</verse>
				<verse number="27">Aby nasycił [miejsce] puste i jałowe oraz zasilił rosnącą [tam] trawę?</verse>
				<verse number="28">Czy deszcz ma ojca? A kto spłodził krople rosy?</verse>
				<verse number="29">Z czyjego łona wychodzi lód? A kto spłodził szron niebieski?</verse>
				<verse number="30">Wody zostają przykryte niczym kamieniem, gdy powierzchnia głębiny zamarza.</verse>
				<verse number="31">Czy możesz związać jasne gwiazdy Plejad albo rozluźnić więzy Oriona?</verse>
				<verse number="32">Czy wyprowadzisz w swym czasie gwiazdy południowe? Czy poprowadzisz Niedźwiedzicę z jej synami?</verse>
				<verse number="33">Czy znasz porządek nieba? Czy możesz ustanowić jego panowanie na ziemi?</verse>
				<verse number="34">Czy podniesiesz swój głos ku chmurom, aby cię ulewa przykryła?</verse>
				<verse number="35">Czy możesz wypuścić błyskawice, aby przyszły i mówiły: Oto jesteśmy?</verse>
				<verse number="36">Kto włożył we wnętrze [ludzkie] mądrość? Kto dał sercu rozum?</verse>
				<verse number="37">Kto zdoła policzyć chmury [swoją] mądrością? Kto uspokoi, kiedy leje z nieba;</verse>
				<verse number="38">Gdy proch twardnieje, a bryły przylegają do siebie?</verse>
				<verse number="39">Czy lwu zdobyczy nałowisz, czy zaspokoisz głód lwiątek;</verse>
				<verse number="40">Gdy tulą się w swoich jaskiniach i czyhają w cieniu swoich jam?</verse>
				<verse number="41">Kto dostarcza krukowi pokarmu, gdy jego młode wołają do Boga [i] tułają się bez pożywienia?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">Czy znasz porę, kiedy rodzą górskie kozice? Czy wiesz, kiedy rodzą łanie?</verse>
				<verse number="2">Czy możesz zliczyć miesiące, w których noszą [młode]? Czy znasz czas ich porodu?</verse>
				<verse number="3">Przykucają, rodzą swoje młode, pozbywają się ich z bólem;</verse>
				<verse number="4">Ich młode wzmacniają się, rosną wśród zboża, odchodzą i już do nich nie wracają.</verse>
				<verse number="5">Kto wypuścił dzikiego osła na wolność i kto rozwiązał jego pęta?</verse>
				<verse number="6">[Za] dom dałem mu pustynię, a [za] jego mieszkanie słone miejsca.</verse>
				<verse number="7">On naśmiewa się ze zgiełku miejskiego i nie słucha głosu poganiacza.</verse>
				<verse number="8">Wypatruje w górach paszy i szuka wszelkiej zielonej trawy.</verse>
				<verse number="9">Czy jednorożec zechce ci służyć albo nocować przy twoim żłobie?</verse>
				<verse number="10">Czy możesz powrozem zaprzęgać jednorożca do bruzdy? Czy będzie bronował doliny za tobą?</verse>
				<verse number="11">Czy zaufasz mu, ponieważ jego siła jest wielka? Czy powierzysz mu swoją pracę?</verse>
				<verse number="12">Czy zawierzysz mu, że zwiezie twoje ziarno i zgromadzi je w twoim spichlerzu?</verse>
				<verse number="13">Czy [dałeś] pawiowi piękne skrzydła, a skrzydła i pióra strusiowi?</verse>
				<verse number="14">Składa swoje jaja na ziemię i ogrzewa je w prochu;</verse>
				<verse number="15">I zapomina, że noga może je rozgnieść lub dzikie zwierzę może zdeptać.</verse>
				<verse number="16">Jest twardy [dla] swoich młodych, [jakby] nie [były] jego. Nie boi się, że jego trud jest próżny;</verse>
				<verse number="17">Bo Bóg pozbawił go mądrości i nie udzielił mu rozumu.</verse>
				<verse number="18">Kiedy jednak podnosi się wysoko, naśmiewa się z konia i z jego jeźdźca.</verse>
				<verse number="19">Czy możesz dać koniowi moc? Czy rżeniem ozdobiłeś jego szyję?</verse>
				<verse number="20">Czy przestraszysz go jak szarańczę? Parskanie jego nozdrzy [jest] straszne.</verse>
				<verse number="21">Grzebie [kopytem] w ziemi i cieszy się [swą] siłą, biegnie przeciwko uzbrojonym.</verse>
				<verse number="22">Drwi sobie z lęku i nie boi się, i nie ustępuje przed ostrzem miecza.</verse>
				<verse number="23">Kołczan na nim chrzęści, błyszczy oszczep i dzida.</verse>
				<verse number="24">Z grzmotem i z gniewem pochłania ziemię i nie staje spokojnie na głos trąby.</verse>
				<verse number="25">Na głos trąby mówi: Ha, ha; z daleka czuje bitwę, grom dowódców i okrzyk.</verse>
				<verse number="26">Czy dzięki twojemu rozumowi lata jastrząb [i] rozciąga swe skrzydła ku południu?</verse>
				<verse number="27">Czy na twój rozkaz orzeł wzbija się i zakłada swoje gniazdo wysoko?</verse>
				<verse number="28">Mieszka na skale, przebywa na iglicach jak na zamku.</verse>
				<verse number="29">Stamtąd wypatruje [sobie] pokarmu, jego oczy widzą daleko.</verse>
				<verse number="30">Jego młode też piją krew, a gdzie są zabici, tam jest on.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">PAN mówił dalej do Hioba:</verse>
				<verse number="2">Czy ten, co wiedzie spór z Wszechmogącym, będzie go pouczał? Niech na to odpowie ten, który strofuje Boga.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Hiob odpowiedział PANU:</verse>
				<verse number="4">Oto jestem nędzny, cóż ci odpowiem? Przyłożę swoją rękę do ust.</verse>
				<verse number="5">Raz mówiłem i drugi, ale [więcej] nie odpowiem, niczego więcej nie dodam.</verse>
				<verse number="6">Nadto PAN odpowiedział Hiobowi spośród wichru:</verse>
				<verse number="7">Przepasz teraz swe biodra jak mężczyzna: będę cię pytał, a ty mnie pouczysz.</verse>
				<verse number="8">Czy chcesz wniwecz obrócić mój sąd? Czy potępisz mnie, aby usprawiedliwić samego siebie?</verse>
				<verse number="9">Czy masz ramię jak Bóg? Czy zagrzmisz głosem jak on?</verse>
				<verse number="10">Ozdób się teraz w majestat i dostojeństwo, przyoblecz się w chwałę i piękno.</verse>
				<verse number="11">Rozlej swój gwałtowny gniew, spójrz na każdego pysznego i poniż go.</verse>
				<verse number="12">Spójrz na każdego pysznego i upokórz go, zdepcz niegodziwych na ich miejscu.</verse>
				<verse number="13">Zakryj ich razem w prochu, zamknij w ukryciu ich oblicza.</verse>
				<verse number="14">Wtedy i ja ci wyznam, że twoja prawica może cię wybawić.</verse>
				<verse number="15">Oto behemot, którego stworzyłem wraz z tobą; je trawę jak wół.</verse>
				<verse number="16">Oto jego siła jest w jego biodrach, a jego moc w pępku jego brzucha.</verse>
				<verse number="17">Rusza swoim ogonem jak cedrem, ścięgna jego bioder są splecione.</verse>
				<verse number="18">Jego kości jak rury spiżowe; jego kości jak drągi żelazne.</verse>
				<verse number="19">On jest przednim dziełem Boga. Ten, który go uczynił, sam może na niego natrzeć swoim mieczem.</verse>
				<verse number="20">Żywność dostarczają mu góry, gdzie wszystkie polne zwierzęta hasają.</verse>
				<verse number="21">Leży pod cienistymi drzewami, w ukryciu trzcin i bagien.</verse>
				<verse number="22">Drzewa cieniste osłaniają go cieniem, wierzby potoku otaczają go.</verse>
				<verse number="23">Oto wypija rzekę i nie spieszy się, będąc pewny, że może wchłonąć Jordan do swojej paszczy.</verse>
				<verse number="24">Czy można go złapać za oczy albo powrozy przeciągnąć mu przez nozdrza?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="41">
				<verse number="1">Czy lewiatana wyciągniesz wędką? Czy za jego język [wyciągniesz go] sznurem opuszczonym?</verse>
				<verse number="2">Czy przewleczesz hak przez jego nozdrza? Czy kolcem przebijesz mu szczęki?</verse>
				<verse number="3">Czy będzie cię błagać? Czy będzie z tobą rozmawiał łagodnie?</verse>
				<verse number="4">Czy zawrze z tobą przymierze? Czy przyjmiesz go za sługę na zawsze?</verse>
				<verse number="5">Czy będziesz z nim igrał jak z ptaszkiem? Czy uwiążesz go dla swoich córek?</verse>
				<verse number="6">Czy [twoi] towarzysze wyprawią sobie z niego ucztę? Czy podzielą go między siebie kupcy?</verse>
				<verse number="7">Czy poprzebijasz jego skórę grotami albo jego głowę harpunami?</verse>
				<verse number="8">Połóż tylko rękę na niego i wspomnij o walce, więcej tego nie zrobisz.</verse>
				<verse number="9">Oto nadzieja pojmania go jest złudna. Czy na sam jego widok nie zostanie człowiek powalony?</verse>
				<verse number="10">Nikt nie odważy się go obudzić. Kto zdoła więc stanąć przede mną?</verse>
				<verse number="11">Kto mi coś dał, abym mu odpłacił? [Cokolwiek znajduje się] pod całym niebem należy do mnie.</verse>
				<verse number="12">Nie będę milczał o jego członkach ani o jego potędze, ani o jego wspaniałej budowie.</verse>
				<verse number="13">Kto odkryje wierzch jego szaty? Kto przystąpi [do niego] z podwójnym wędzidłem?</verse>
				<verse number="14">Kto otworzy wrota jego paszczy? Groza roztacza się wokół jego zębów.</verse>
				<verse number="15">[Jego] łuski to jego pycha, ściśle spięte razem [jakby] pieczęcią.</verse>
				<verse number="16">Jedna do drugiej tak przylega, że powietrze nie wejdzie między nie.</verse>
				<verse number="17">Jedna z drugą jest spojona, są tak złączone, że nie można ich rozdzielić.</verse>
				<verse number="18">Przez jego kichanie błyszczy światło, a jego oczy [są] jak powieki zorzy.</verse>
				<verse number="19">Z jego paszczy wychodzą pochodnie, tryskają iskry ognia.</verse>
				<verse number="20">Z jego nozdrzy wychodzi dym jak z wrzącego garnca lub kotła.</verse>
				<verse number="21">Jego oddech rozpala węgle, z jego paszczy wychodzi płomień.</verse>
				<verse number="22">W jego szyi spoczywa moc i przed nim ucieka smutek.</verse>
				<verse number="23">Warstwy jego ciała są spojone, tak twarde, że się nie poruszają.</verse>
				<verse number="24">Jego serce jest twarde jak kamień, tak twarde jak część dolnego kamienia młyńskiego.</verse>
				<verse number="25">Gdy się podnosi, drżą mocarze, a od strachu oczyszczają się.</verse>
				<verse number="26">Miecz, który go dosięga, nie ostaje się, podobnie drzewce, strzała i pancerz.</verse>
				<verse number="27">Żelazo uważa za słomę, a miedź za zbutwiałe drewno.</verse>
				<verse number="28">Strzała nie spłoszy go, a kamienie z procy są dla niego jak źdźbło.</verse>
				<verse number="29">Oszczep uważa za słomę, a drwi sobie z szarpania włócznią.</verse>
				<verse number="30">Pod nim [są] ostre skorupy; w błocie ścieli [sobie wszelkimi] ostrymi rzeczami.</verse>
				<verse number="31">Sprawia, że głębiny wrą jak kocioł, a morze mąci jak w moździerzu.</verse>
				<verse number="32">Zostawia za sobą błyszczącą ścieżkę, tak że się wydaje, że głębiny mają siwiznę.</verse>
				<verse number="33">Nie ma na ziemi jemu podobnego, który został tak stworzony, że niczego się nie boi.</verse>
				<verse number="34">Lekceważy wszelką wysoką rzecz. On jest królem nad wszystkimi synami pychy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="42">
				<verse number="1">Wtedy Hiob odpowiedział PANU:</verse>
				<verse number="2">Wiem, że ty wszystko możesz i że żaden twój zamysł nie może być powstrzymany.</verse>
				<verse number="3">Kim jest ten, który zaciemnia radę bez wiedzy? Właśnie dlatego mówiłem to, czego nie rozumiałem; mówiłem o rzeczach zbyt cudownych, których nie mogłem pojąć.</verse>
				<verse number="4">Wysłuchaj, proszę, a będę mówił; będę cię pytał, a ty mnie pouczysz.</verse>
				<verse number="5">[Dotąd] tylko [moje] ucho słyszało o tobie, lecz teraz moje oko cię ujrzało.</verse>
				<verse number="6">Dlatego żałuję i pokutuję w prochu i popiele.</verse>
				<verse number="7">A gdy PAN wypowiedział te słowa do Hioba, powiedział PAN do Elifaza z Temanu: Mój gniew zapłonął przeciw tobie i przeciw dwom twoim przyjaciołom, ponieważ nie mówiliście o mnie prawdy jak mój sługa Hiob.</verse>
				<verse number="8">Teraz więc weźcie sobie siedem cielców i siedem baranów, idźcie do mego sługi Hioba i złóżcie całopalenie za siebie; a Hiob, mój sługa, będzie się modlił za was, bo jego przyjmę, abym nie uczynił z wami według waszej głupoty. Nie mówiliście bowiem o mnie prawdy jak mój sługa Hiob.</verse>
				<verse number="9">Poszli więc Elifaz z Temanu, Bildad z Szuach i Sofar z Naamy i uczynili, jak PAN im rozkazał. PAN także przyjął Hioba.</verse>
				<verse number="10">PAN przywrócił to, co zostało zabrane Hiobowi, gdy się modlił za swoich przyjaciół. PAN także pomnożył Hiobowi w dwójnasób wszystko, co miał.</verse>
				<verse number="11">Wtedy zeszli się do niego wszyscy jego bracia, wszystkie jego siostry i wszyscy dawni znajomi i jedli z nim chleb w jego domu. Ubolewali nad nim i pocieszali go z powodu wszystkich nieszczęść, które PAN sprowadził na niego. Każdy dał mu po jednym srebrniku i każdy po jednym złotym kolczyku.</verse>
				<verse number="12">I tak PAN błogosławił ostatnie [lata] Hioba bardziej niż początkowe. Miał bowiem czternaście tysięcy owiec, sześć tysięcy wielbłądów, tysiąc jarzm wołów i tysiąc oślic.</verse>
				<verse number="13">Miał też siedmiu synów i trzy córki.</verse>
				<verse number="14">I nadał pierwszej imię Jemima, drugiej Kecja i trzeciej Kerenhappuk.</verse>
				<verse number="15">W całej ziemi nie można było znaleźć kobiet tak pięknych jak córki Hioba. Ich ojciec dał im dziedzictwo wśród ich braci.</verse>
				<verse number="16">Potem Hiob żył jeszcze sto czterdzieści lat i oglądał swoich synów i synów swoich synów aż do czwartego pokolenia.</verse>
				<verse number="17">I umarł Hiob stary i syty dni.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="19">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Błogosławiony człowiek, który nie idzie za radą niegodziwych, nie stoi na drodze grzeszników i nie zasiada w gronie szyderców;</verse>
				<verse number="2">Lecz ma upodobanie w prawie PANA i nad jego prawem rozmyśla we dnie i w nocy.</verse>
				<verse number="3">Będzie on bowiem jak drzewo zasadzone nad strumieniami wód, które wydaje swój owoc w swoim czasie; jego liść nie zwiędnie i wszystko, co robi, powiedzie się.</verse>
				<verse number="4">Nie tak niegodziwi; oni są jak plewa, którą wiatr rozmiata.</verse>
				<verse number="5">Dlatego niegodziwi nie ostoją się na sądzie ani grzesznicy w zgromadzeniu sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="6">PAN bowiem zna drogę sprawiedliwych, ale droga niegodziwych zaginie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Dlaczego poganie się buntują, a narody knują próżne zamysły?</verse>
				<verse number="2">Królowie ziemscy powstają, a władcy naradzają się wspólnie przeciwko PANU i jego pomazańcowi, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="3">Zerwijmy ich więzy i zrzućmy z siebie ich pęta.</verse>
				<verse number="4">Lecz ten, który mieszka w niebie, będzie się śmiał, Pan będzie z nich szydził.</verse>
				<verse number="5">Wtedy przemówi do nich w swoim gniewie i swą zapalczywością ich zatrwoży:</verse>
				<verse number="6">Ja ustanowiłem mojego króla na Syjonie, mojej świętej górze.</verse>
				<verse number="7">Ogłoszę dekret: PAN powiedział do mnie: Ty jesteś moim Synem, ja ciebie dziś zrodziłem.</verse>
				<verse number="8">Poproś mnie, a dam ci narody w dziedzictwo i krańce ziemi na własność.</verse>
				<verse number="9">Potłuczesz je laską żelazną, jak naczynie gliniane je pokruszysz.</verse>
				<verse number="10">Teraz więc, królowie, zrozumcie, przyjmijcie pouczenie, sędziowie ziemi!</verse>
				<verse number="11">Służcie PANU z bojaźnią i radujcie się z drżeniem.</verse>
				<verse number="12">Pocałujcie Syna, by się nie rozgniewał i abyście nie zginęli w drodze, gdyby jego gniew choć trochę się zapalił. Błogosławieni wszyscy, którzy mu ufają.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">PANIE, jakże się namnożyło moich nieprzyjaciół, [jak] wielu powstaje przeciwko mnie!</verse>
				<verse number="2">Wielu mówi o mojej duszy: Nie ma dla niego ratunku u Boga. Sela.</verse>
				<verse number="3">Ale ty, PANIE, jesteś moją tarczą, moją chwałą, tym, który podnosi moją głowę.</verse>
				<verse number="4">Swym głosem wołałem do PANA i wysłuchał mnie ze swojej świętej góry. Sela.</verse>
				<verse number="5">Położyłem się i zasnąłem, i obudziłem się, bo PAN mnie podtrzymał.</verse>
				<verse number="6">Nie przestraszę się dziesiątków tysięcy ludzi, którzy zewsząd na mnie nastają.</verse>
				<verse number="7">Powstań, PANIE! Wybaw mnie, mój Boże! Uderzyłeś bowiem w szczękę wszystkich moich wrogów i połamałeś zęby niegodziwych.</verse>
				<verse number="8">Od PANA jest zbawienie. Twoje błogosławieństwo [jest] nad twoim ludem. Sela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Wysłuchaj mnie, gdy [cię] wzywam, Boże mojej sprawiedliwości! Ty wyzwoliłeś mnie w [czasie] ucisku. Zmiłuj się nade mną i wysłuchaj mojej modlitwy.</verse>
				<verse number="2">Synowie ludzcy, jak długo [będziecie] znieważać moją chwałę? [Jak długo] będziecie miłować marność [i] szukać kłamstwa? Sela.</verse>
				<verse number="3">Wiedzcie, że PAN oddzielił dla siebie pobożnego. PAN wysłucha, gdy zawołam do niego.</verse>
				<verse number="4">Zadrżyjcie i nie grzeszcie. Rozmyślajcie w swym sercu na łożu i zamilczcie. Sela.</verse>
				<verse number="5">Składajcie ofiary sprawiedliwości i ufajcie PANU.</verse>
				<verse number="6">Wielu mówi: Któż pokaże nam dobro? PANIE, wznieś nad nami światło twego oblicza.</verse>
				<verse number="7">Wlałeś w moje serce więcej radości niż w czasie, gdy obfitowały ich zboże i wino.</verse>
				<verse number="8">W spokoju się położę i zasnę, bo ty sam, PANIE, sprawiasz, że mieszkam bezpiecznie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Nakłoń ucha ku moim słowom, PANIE, zważ na moje westchnienie.</verse>
				<verse number="2">Słuchaj pilnie głosu mego wołania, mój Królu i mój Boże, bo się do ciebie modlę.</verse>
				<verse number="3">PANIE, z rana usłyszysz mój głos, z rana zaniosę do ciebie [modlitwę] i będę czekał.</verse>
				<verse number="4">Ty bowiem nie jesteś Bogiem, który miłuje nieprawość, zły z tobą nie zamieszka.</verse>
				<verse number="5">Głupcy nie ostoją się przed twymi oczyma. Nienawidzisz wszystkich czyniących nieprawość.</verse>
				<verse number="6">Wytracisz tych, którzy mówią kłamstwa. PAN brzydzi się człowiekiem krwawym i podstępnym.</verse>
				<verse number="7">Lecz ja dzięki obfitości twego miłosierdzia wejdę do twego domu, oddam pokłon przed twoim świętym przybytkiem w twojej bojaźni.</verse>
				<verse number="8">Prowadź mnie, PANIE, w swojej sprawiedliwości ze względu na moich wrogów; wyprostuj przede mną twoją drogę.</verse>
				<verse number="9">Bo w ich ustach nie ma szczerości, ich wnętrze pełne przewrotności, ich gardło jest grobem otwartym, swoim językiem pochlebiają.</verse>
				<verse number="10">Spustosz ich, Boże! Niech upadną przez własne zamiary. Z powodu ich licznych występków odtrąć ich, ponieważ buntują się przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="11">Lecz niech się radują wszyscy, którzy tobie ufają; niech zawsze wykrzykują [z radości], bo ty będziesz ich osłaniał. Niech rozradują się w tobie ci, którzy miłują twoje imię.</verse>
				<verse number="12">Ty bowiem, PANIE, będziesz błogosławił sprawiedliwego, osłonisz go dobrocią jak tarczą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">PANIE, nie karć mnie w swoim gniewie i nie karz mnie w swojej zapalczywości.</verse>
				<verse number="2">Zmiłuj się nade mną, PANIE, bo jestem słaby; uzdrów mnie, PANIE, bo moje kości drżą;</verse>
				<verse number="3">I moja dusza bardzo się zatrwożyła; lecz ty, PANIE, jak długo jeszcze?</verse>
				<verse number="4">Zawróć, PANIE, ocal moją duszę; wybaw mnie ze względu na twe miłosierdzie.</verse>
				<verse number="5">W śmierci bowiem nie ma pamięci o tobie, a w grobie któż cię będzie wysławiać?</verse>
				<verse number="6">Zmęczyłem się moim wzdychaniem, co noc zalewam [łzami] moje posłanie, moje łoże jest mokre od płaczu.</verse>
				<verse number="7">Moje oko zaćmiło się od smutku, zestarzało się z powodu wszystkich moich wrogów.</verse>
				<verse number="8">Odstąpcie ode mnie, wszyscy czyniący nieprawość, bo PAN usłyszał głos mego płaczu.</verse>
				<verse number="9">Usłyszał PAN moją prośbę, PAN przyjął moją modlitwę.</verse>
				<verse number="10">Niech się zawstydzą i bardzo zatrwożą wszyscy moi wrogowie, niech uciekną i będą pohańbieni w jednej chwili.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">PANIE, mój Boże, tobie ufam, wybaw mnie od wszystkich moich prześladowców i ocal mnie;</verse>
				<verse number="2">By [ktoś] jak lew nie porwał mojej duszy i nie rozszarpał, gdy nie będzie nikogo, kto by ją ocalił.</verse>
				<verse number="3">PANIE, mój Boże, jeśli to zrobiłem, jeśli nieprawość jest na moich rękach;</verse>
				<verse number="4">Jeśli złem odpłaciłem temu, kto żył ze mną w pokoju, jeśli nie wyratowałem tego, który mnie dręczył bez przyczyny;</verse>
				<verse number="5">To niech wróg prześladuje moją duszę i niech pochwyci i wdepcze w ziemię moje życie, niech moją godność w proch obróci. Sela.</verse>
				<verse number="6">Powstań, PANIE, w swoim gniewie; podnieś się przeciwko wściekłości moich wrogów. Przebudź się w mojej obronie, bo ustanowiłeś sąd.</verse>
				<verse number="7">Wtedy otoczy cię zgromadzenie narodów, a ty zasiądź na wysokości ze względu na nich.</verse>
				<verse number="8">PAN będzie sądził narody. Osądź mnie, PANIE, według mojej sprawiedliwości i według mojej uczciwości, która jest we mnie.</verse>
				<verse number="9">Niech skończy się zło niegodziwych, a umocnij sprawiedliwego, Boże sprawiedliwy, ty, który badasz serca i nerki.</verse>
				<verse number="10">Moją tarczą jest Bóg, który wybawia [ludzi] prawego serca.</verse>
				<verse number="11">Bóg jest sędzią sprawiedliwym, Bóg codziennie gniewa się [na bezbożnego].</verse>
				<verse number="12">Jeśli się nie nawróci, on swój miecz naostrzy; swój łuk napiął i przygotował go.</verse>
				<verse number="13">Przygotował na niego broń śmiertelną, a swoje strzały sporządził na prześladowców.</verse>
				<verse number="14">Oto [bezbożny] rodzi nieprawość, jest brzemienny krzywdą i zrodził kłamstwo.</verse>
				<verse number="15">Wykopał dół i pogłębił go, lecz sam wpadnie do jamy, którą przygotował.</verse>
				<verse number="16">Krzywda, którą wyrządzał, obróci się przeciwko niemu, a jego nieprawość spadnie mu na głowę.</verse>
				<verse number="17">Będę wysławiał PANA według jego sprawiedliwości, będę śpiewał imieniu PANA Najwyższego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">O PANIE, nasz Panie, jak sławne jest twoje imię na całej ziemi! Ty, który swoją chwałę wyniosłeś nad niebiosa.</verse>
				<verse number="2">Przez usta niemowląt i ssących ugruntowałeś [swą] potęgę z powodu twoich wrogów, aby poskromić nieprzyjaciela i mściciela.</verse>
				<verse number="3">Gdy przypatruję się twoim niebiosom, dziełu twoich palców, księżycowi i gwiazdom, które utwierdziłeś;</verse>
				<verse number="4">[Wtedy mówię]: Czymże jest człowiek, że o nim pamiętasz, albo syn człowieczy, że troszczysz się o niego?</verse>
				<verse number="5">Uczyniłeś go bowiem niewiele mniejszym od aniołów, chwałą i czcią go ukoronowałeś.</verse>
				<verse number="6">Dałeś mu panowanie nad dziełami twoich rąk, wszystko poddałeś pod jego stopy:</verse>
				<verse number="7">Owce i wszelkie bydło, a także zwierzęta polne;</verse>
				<verse number="8">Ptactwo niebieskie i ryby morskie, [i] wszystko, co przemierza szlaki mórz.</verse>
				<verse number="9">O PANIE, nasz Panie, jak sławne jest twoje imię na całej ziemi!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Będę [cię] wysławiał, PANIE, całym mym sercem; będę opowiadał o wszystkich twoich cudach.</verse>
				<verse number="2">Będę się cieszył i radował tobą, będę śpiewał twemu imieniu, o Najwyższy!</verse>
				<verse number="3">Gdy cofną się moi nieprzyjaciele, upadną i znikną sprzed twego oblicza.</verse>
				<verse number="4">Ty bowiem przeprowadziłeś mój sąd i moją sprawę, zasiadłeś na tronie jako sędzia sprawiedliwy.</verse>
				<verse number="5">Skarciłeś pogan, wytraciłeś niegodziwych, wymazałeś ich imię na wieki wieków.</verse>
				<verse number="6">O nieprzyjacielu, twoje spustoszenia skończyły się na zawsze, zburzyłeś miasta, ich pamięć przepadła razem z nimi.</verse>
				<verse number="7">Ale PAN trwa na wieki, ustawił swój tron, by sądzić.</verse>
				<verse number="8">On będzie sądził świat sprawiedliwie, osądzi narody według słuszności.</verse>
				<verse number="9">I będzie PAN ucieczką dla uciśnionego, schronieniem w czasie niedoli.</verse>
				<verse number="10">I będą ufać tobie ci, którzy znają twoje imię, bo nie opuszczasz, PANIE, tych, którzy cię szukają.</verse>
				<verse number="11">Śpiewajcie PANU, który mieszka na Syjonie, opowiadajcie wśród narodów o jego dziełach.</verse>
				<verse number="12">Bo on dopomina się krwi i pamięta o nich, a nie zapomina wołania strapionych.</verse>
				<verse number="13">Zmiłuj się nade mną, PANIE, spójrz, jak mnie uciskają ci, którzy mnie nienawidzą, ty, który podnosisz mnie z bram śmierci;</verse>
				<verse number="14">Abym głosił wszelką twą chwałę w bramach córki Syjonu; będę się radował twoim zbawieniem.</verse>
				<verse number="15">Poganie wpadli w dół, [który] wykopali; w sidłach, które zastawili, uwięzła ich noga.</verse>
				<verse number="16">PAN dał się poznać, gdy odbył sąd, w dzieła swoich rąk uwikłał się niegodziwy. Higgajon. Sela.</verse>
				<verse number="17">Niegodziwi zstąpią do piekła, wszystkie narody, które zapominają Boga.</verse>
				<verse number="18">Bo biedak nie będzie zapomniany na zawsze, nadzieja ubogich nie zginie na wieki.</verse>
				<verse number="19">Powstań, PANIE, niech nie triumfuje człowiek, niech narody zostaną osądzone przed twoim obliczem.</verse>
				<verse number="20">PANIE, ześlij na nie strach, aby narody poznały, że są tylko ludźmi. Sela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Dlaczego, PANIE, stoisz z daleka? [Dlaczego] ukrywasz się w czasie niedoli?</verse>
				<verse number="2">Niegodziwy w swej pysze prześladuje ubogiego, niech niegodziwi uwikłają się w zamysły, które uknuli.</verse>
				<verse number="3">Bo niegodziwy chełpi się pragnieniem swej duszy, a chciwiec błogosławi [sobie i] znieważa PANA.</verse>
				<verse number="4">Niegodziwy przez pychę, którą po sobie pokazuje, nie szuka [Boga]; całe jego myślenie to że nie ma Boga.</verse>
				<verse number="5">Jego drogi zawsze są ciężkie, twoje sądy są zbyt daleko od niego, parska na wszystkich swoich wrogów.</verse>
				<verse number="6">Mówi w swoim sercu: Nie zachwieję się, nie [zaznam] zła po wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="7">Jego usta pełne są przekleństw, zdrady i podstępu, pod jego językiem krzywda i nieprawość.</verse>
				<verse number="8">Siedzi w zasadzkach wsi, w ukryciach zabija niewinnego, jego oczy wypatrują ubogiego.</verse>
				<verse number="9">Czyha w kryjówce jak lew w swej jaskini; czatuje, by schwytać ubogiego, porywa go i wciąga w swe sieci.</verse>
				<verse number="10">Schyla się, zniża się, od jego mocy padają ubodzy.</verse>
				<verse number="11">Mówi w swym sercu: Bóg zapomniał, zakrył swoje oblicze, nigdy nie zobaczy.</verse>
				<verse number="12">Powstań, PANIE Boże, podnieś swą rękę; nie zapominaj o ubogich.</verse>
				<verse number="13">Dlaczego niegodziwy znieważa Boga? Mówi w swym sercu: Nie będziesz się upominał.</verse>
				<verse number="14">Lecz ty widzisz utrapienie i patrzysz na krzywdę, aby za nie odpłacić twą ręką. Na ciebie się zdaje ubogi, ty jesteś pomocnikiem sierocie.</verse>
				<verse number="15">Złam ramię niegodziwego i złego, dochodź jego nieprawości, aż jej już nie będzie.</verse>
				<verse number="16">PAN [jest] Królem na wieki wieków, z jego ziemi zniknęły narody.</verse>
				<verse number="17">Usłyszałeś pragnienia pokornych, PANIE, utwierdzisz ich serca, nakłonisz swego ucha;</verse>
				<verse number="18">Aby bronić sieroty i udręczonego, aby śmiertelny człowiek nie gnębił już na ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">W PANU pokładam ufność. Jakże więc możecie mówić mojej duszy: Odleć [jak] ptak na twoją górę?</verse>
				<verse number="2">Bo oto niegodziwi napinają łuk, kładą strzałę na cięciwę, aby w ciemności strzelać do tych, którzy są prawego serca.</verse>
				<verse number="3">Gdy zostaną zburzone fundamenty, cóż może zrobić sprawiedliwy?</verse>
				<verse number="4">PAN [jest] w swym świętym przybytku, tron PANA [jest] w niebie, jego oczy patrzą, jego powieki badają synów ludzkich.</verse>
				<verse number="5">PAN doświadcza sprawiedliwego, ale jego dusza nienawidzi niegodziwego i tego, kto kocha bezprawie.</verse>
				<verse number="6">Spuści na niegodziwych deszcz sideł, ognia i siarki, a [palący] wicher będzie udziałem ich kielicha.</verse>
				<verse number="7">Bo sprawiedliwy PAN kocha sprawiedliwość, jego oczy patrzą na prawego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Ratuj, PANIE, bo [już] nie ma pobożnego, zniknęli wierni spośród synów ludzkich.</verse>
				<verse number="2">Wszyscy mówią kłamliwie do bliźniego, mówią schlebiającymi wargami i z obłudnym sercem.</verse>
				<verse number="3">Niech PAN wytępi wszystkie wargi schlebiające [i] język mówiący przechwałki.</verse>
				<verse number="4">Oni mówią: Swoim językiem zwyciężymy, nasze wargi należą do nas, któż jest naszym panem?</verse>
				<verse number="5">Ze względu na ucisk ubogich [i] jęk nędzarzy teraz powstanę – mówi PAN – zapewnię bezpieczeństwo [temu], na kogo zastawiają sidła.</verse>
				<verse number="6">Słowa PANA to słowa czyste jak srebro wypróbowane w ziemnym tyglu, siedmiokrotnie oczyszczone.</verse>
				<verse number="7">Ty, PANIE, zachowasz ich, będziesz ich strzegł od tego pokolenia aż na wieki.</verse>
				<verse number="8">Niegodziwi krążą wokoło, gdy najpodlejsi z ludzi zostają wywyższeni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Jak długo, PANIE? Zapomnisz o mnie na wieki? Jak długo będziesz ukrywał przede mną swoje oblicze?</verse>
				<verse number="2">Jak długo będę szukał rady w swojej duszy i codziennie trapił się w sercu? Jak długo mój wróg będzie się nade mnie wynosił?</verse>
				<verse number="3">Spójrz i wysłuchaj mnie, PANIE, mój Boże! Oświeć moje oczy, bym nie zasnął w śmierci;</verse>
				<verse number="4">By nie powiedział mój wróg: Pokonałem go! Niech się nie cieszą moi nieprzyjaciele, gdy się zachwieję.</verse>
				<verse number="5">Lecz ja zaufałem twemu miłosierdziu; moje serce rozraduje się twoim zbawieniem.</verse>
				<verse number="6">Będę śpiewał PANU, bo obdarzył mnie dobrem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Głupi powiedział w swoim sercu: Nie ma Boga. Są zepsuci, popełniają obrzydliwe czyny. Nie ma nikogo, kto by czynił dobro.</verse>
				<verse number="2">PAN spojrzał z niebios na synów ludzkich, aby zobaczyć, czy jest ktoś rozumny i szukający Boga.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy zboczyli z drogi, wszyscy jednakowo znikczemnieli. Nie ma nikogo, kto by czynił dobro, nie ma ani jednego.</verse>
				<verse number="4">Czyż są nierozumni wszyscy czyniący nieprawość, którzy pożerają mój lud, [jakby] chleb jedli, [a] PANA nie wzywają?</verse>
				<verse number="5">Tam ogarnie ich strach, gdyż Bóg jest pośród pokolenia sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="6">Szydzicie z rady ubogiego, ale PAN jest jego ucieczką.</verse>
				<verse number="7">Oby przyszło z Syjonu zbawienie Izraela! Gdy PAN odwróci niewolę swego ludu, Jakub się rozraduje i Izrael się rozweseli.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">PANIE, kto będzie przebywał w twoim przybytku? Kto zamieszka na twojej świętej górze?</verse>
				<verse number="2">[Ten], kto postępuje nienagannie i czyni sprawiedliwość, a w swoim sercu mówi prawdę;</verse>
				<verse number="3">Kto nie obmawia swym językiem, nie wyrządza bliźniemu nic złego, nie znieważa bliźniego;</verse>
				<verse number="4">Ten, przed którego oczami bezbożny jest wzgardzony, a który szanuje [tych], co się boją PANA; kto, choć przysięga na własną niekorzyść, nie wycofuje się;</verse>
				<verse number="5">Kto swych pieniędzy nie pożycza na lichwę i nie daje się przekupić przeciwko niewinnemu. Kto tak postępuje, nigdy się nie zachwieje.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Strzeż mnie, o Boże, bo tobie ufam.</verse>
				<verse number="2">[Moja dusza] mówi do PANA: Ty jesteś [moim] Panem, a moja dobroć nie przynosi ci żadnej korzyści;</verse>
				<verse number="3">Lecz świętym, którzy są na ziemi, i szlachetnym, w których całe moje upodobanie.</verse>
				<verse number="4">Rozmnożą się boleści tych, którzy chodzą za obcymi [bogami]. Nie złożę im ofiar z krwi i nie wymówię ich imion swoimi ustami.</verse>
				<verse number="5">PAN [jest] udziałem mego dziedzictwa i kielicha; ty strzeżesz mojego losu.</verse>
				<verse number="6">Sznury [miernicze] wyznaczyły mi przyjemne [miejsca] i miłe jest moje dziedzictwo.</verse>
				<verse number="7">Będę błogosławił PANA, który udzielił mi rady, [bo] nawet w nocy pouczają mnie moje nerki.</verse>
				<verse number="8">Stawiam PANA zawsze przed oczami; skoro on jest po mojej prawicy, nie zachwieję się.</verse>
				<verse number="9">Dlatego cieszy się moje serce i raduje się moja chwała, a moje ciało będzie spoczywać bezpiecznie.</verse>
				<verse number="10">Nie zostawisz bowiem mojej duszy w piekle ani nie dopuścisz swemu Świętemu doznać zniszczenia.</verse>
				<verse number="11">Dasz mi poznać drogę życia, pełnię radości przed twoim obliczem, rozkosze po twojej prawicy na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Wysłuchaj, PANIE, [mojej] słusznej sprawy, zważ na moje wołanie, nakłoń ucha na modlitwę moich nieobłudnych ust.</verse>
				<verse number="2">Niech wyrok o mnie wyjdzie sprzed twego oblicza, niech twoje oczy widzą to, co słuszne.</verse>
				<verse number="3">Doświadczyłeś moje serce, nawiedziłeś [mnie] nocą, wypróbowałeś mnie ogniem, ale nic nie znalazłeś. Postanowiłem, że moje usta nie zgrzeszą.</verse>
				<verse number="4">Co się tyczy spraw ludzkich, dzięki słowom twoich ust wystrzegałem się dróg okrutnika.</verse>
				<verse number="5">Zatrzymaj moje kroki na twoich drogach, aby nie zachwiały się moje nogi.</verse>
				<verse number="6">Wzywam cię, Boże, bo mnie wysłuchasz. Nakłoń ku mnie swego ucha, wysłuchaj moich słów.</verse>
				<verse number="7">Okaż swoje miłosierdzie, ty, który wybawiasz ufających tobie od tych, którzy powstają przeciwko twojej prawicy.</verse>
				<verse number="8">Strzeż mnie jak źrenicy oka, ukryj mnie w cieniu swych skrzydeł;</verse>
				<verse number="9">Przed niegodziwymi, którzy mnie gnębią, [przed] wrogami mojej duszy, którzy mnie osaczyli.</verse>
				<verse number="10">Okryli się swoim tłuszczem, zuchwale mówią swymi ustami.</verse>
				<verse number="11">Gdziekolwiek idziemy, otaczają nas, wytężają swój wzrok, aby nas powalić na ziemię.</verse>
				<verse number="12">Podobni są do lwa żądnego łupu, do lwiątka siedzącego w ukryciu.</verse>
				<verse number="13">Powstań, PANIE, wystąp przeciwko niemu i powal go, swoim mieczem ocal moją duszę od niegodziwego;</verse>
				<verse number="14">A swoją ręką, PANIE, od ludzi, od ludzi tego świata, których udziałem jest to życie, a których brzuchy napełniasz swymi skarbami, tak że nasyceni są [nawet] ich synowie, a resztę zostawiają ich dzieciom.</verse>
				<verse number="15">Ja [zaś] w sprawiedliwości ujrzę twe oblicze, a gdy się obudzę, nasycę się twoim podobieństwem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Będę cię miłował, PANIE, mocy moja.</verse>
				<verse number="2">PAN moją skałą, moją twierdzą i wybawicielem. Mój Bóg moją opoką, której będę ufał, moją tarczą i rogiem mego zbawienia, moją warownią.</verse>
				<verse number="3">Wezwę PANA, [który jest] godny chwały, a będę wybawiony od moich wrogów.</verse>
				<verse number="4">Ogarnęły mnie boleści śmierci i zatrwożyły mnie potoki bezbożnych.</verse>
				<verse number="5">Boleści piekła mnie oplotły, pochwyciły mnie sidła śmierci.</verse>
				<verse number="6">W moim utrapieniu wzywałem PANA i wołałem do mego Boga. Ze swojej świątyni usłyszał mój głos, a moje wołanie dotarło przed jego oblicze, do jego uszu.</verse>
				<verse number="7">Wtedy ziemia poruszyła się i zadrżała, a posady gór zatrzęsły się i zachwiały od jego gniewu.</verse>
				<verse number="8">Z jego nozdrzy unosił się dym, z jego ust [buchnął] ogień trawiący, węgle zapaliły się od niego.</verse>
				<verse number="9">Nachylił niebiosa i zstąpił, a ciemność [była] pod jego stopami.</verse>
				<verse number="10">Dosiadł cherubina i latał; latał na skrzydłach wiatru.</verse>
				<verse number="11">Z ciemności zrobił sobie ukrycie, namiotem wokół niego były ciemne wody i gęste obłoki nieba.</verse>
				<verse number="12">Przed jego blaskiem rozeszły się jego obłoki, grad i węgle ogniste.</verse>
				<verse number="13">I zagrzmiał PAN na niebiosach, Najwyższy wydał swój głos, grad i węgle ogniste.</verse>
				<verse number="14">Wypuścił swe strzały i rozproszył ich, [cisnął] błyskawicami i ich rozgromił.</verse>
				<verse number="15">I ukazały się głębiny wód, i odsłoniły się fundamenty świata od twojego upomnienia, PANIE, i od podmuchu tchnienia twoich nozdrzy.</verse>
				<verse number="16">Posłał z wysoka, chwycił mnie, wyciągnął mnie z wielkich wód.</verse>
				<verse number="17">Ocalił mnie od potężnego wroga mego i od tych, którzy mnie nienawidzą, choć byli ode mnie mocniejsi.</verse>
				<verse number="18">Zaskoczyli mnie w dniu mego utrapienia, lecz PAN był moją podporą.</verse>
				<verse number="19">Wyprowadził mnie na miejsce przestronne, wybawił mnie, bo mnie sobie upodobał.</verse>
				<verse number="20">Nagrodził mnie PAN według mojej sprawiedliwości, oddał mi według czystości moich rąk.</verse>
				<verse number="21">Strzegłem bowiem dróg PANA i nie odstąpiłem niegodziwie od mego Boga.</verse>
				<verse number="22">Bo miałem przed oczyma wszystkie jego nakazy i nie odrzucałem od siebie jego praw.</verse>
				<verse number="23">Byłem wobec niego nienaganny i wystrzegałem się swojej nieprawości.</verse>
				<verse number="24">Dlatego oddał mi PAN według mojej sprawiedliwości, według czystości moich rąk przed jego oczyma.</verse>
				<verse number="25">[Ty] z miłosiernym miłosiernie się obejdziesz, a z człowiekiem nienagannym postąpisz nienagannie.</verse>
				<verse number="26">Wobec czystego okażesz się czysty, a wobec przewrotnego postąpisz przewrotnie;</verse>
				<verse number="27">Ty bowiem lud strapiony wybawisz, a oczy wyniosłe poniżysz.</verse>
				<verse number="28">Bo ty zapalisz moją pochodnię; PAN, Bóg mój, rozjaśni moje ciemności.</verse>
				<verse number="29">Bo z tobą przebiłem się przez wojsko, z moim Bogiem przeskoczyłem mur.</verse>
				<verse number="30">Droga Boga [jest] doskonała, słowo PANA w ogniu wypróbowane. Tarczą jest dla wszystkich, którzy mu ufają.</verse>
				<verse number="31">Bo któż jest Bogiem oprócz PANA? Któż skałą oprócz naszego Boga?</verse>
				<verse number="32">To Bóg, który przepasuje mnie mocą i doskonałą czyni moją drogę.</verse>
				<verse number="33">Moje nogi czyni jak u łani i stawia mnie na wyżynach.</verse>
				<verse number="34">Ćwiczy moje ręce do walki, tak że mogę kruszyć spiżowy łuk swymi ramionami.</verse>
				<verse number="35">Dałeś mi też tarczę swego zbawienia i wspierała mnie twoja prawica, a twoja dobrotliwość uczyniła mnie wielkim.</verse>
				<verse number="36">Rozszerzyłeś ścieżkę dla mych kroków, tak że moje stopy się nie zachwiały.</verse>
				<verse number="37">Ścigałem moich wrogów i dopadłem [ich], nie zawróciłem, aż ich nie wytraciłem.</verse>
				<verse number="38">Powaliłem ich tak, że nie mogli powstać, upadli pod moje stopy.</verse>
				<verse number="39">Przepasałeś mnie mocą do walki, powaliłeś pod moje stopy moich przeciwników.</verse>
				<verse number="40">Zmuszałeś moich wrogów do ucieczki, abym wykorzenił tych, którzy mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="41">Wołali, lecz nie [było] nikogo, kto by [ich] wybawił; [wołali] do PANA, lecz ich nie wysłuchał.</verse>
				<verse number="42">Starłem ich jak proch na wietrze, wyrzuciłem jak błoto uliczne.</verse>
				<verse number="43">Wyzwoliłeś mnie od kłótni ludzkich, ustanowiłeś mnie głową narodów. Będzie mi służył lud, którego nie znałem.</verse>
				<verse number="44">Jak tylko usłyszą [o mnie], będą mi posłuszni, cudzoziemcy będą udawać uległość.</verse>
				<verse number="45">Cudzoziemcy zmarnieją i będą drżeć w swoich warowniach.</verse>
				<verse number="46">PAN żyje, [niech będzie] błogosławiona moja skała, niech będzie wywyższony Bóg mego zbawienia.</verse>
				<verse number="47">Bóg dokonuje za mnie zemsty i poddaje mi narody.</verse>
				<verse number="48">[Ty] wyzwalasz mnie od moich wrogów; ty wywyższyłeś mnie ponad moich przeciwników, ocaliłeś mnie od gwałtownika.</verse>
				<verse number="49">Dlatego będę cię, PANIE, sławił wśród narodów i będę śpiewał twemu imieniu.</verse>
				<verse number="50">Bo dajesz wielkie wybawienie swemu królowi i na wieki okazujesz miłosierdzie swemu pomazańcowi Dawidowi i jego potomstwu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Niebiosa głoszą chwałę Boga, a firmament obwieszcza dzieło jego rąk.</verse>
				<verse number="2">Dzień dniowi opowiada słowo, a noc nocy oznajmia wiedzę.</verse>
				<verse number="3">Nie ma języka ani mowy, w których nie słychać ich głosu.</verse>
				<verse number="4">Ich zasięg rozchodzi się po całej ziemi i na krańce świata ich słowa. Na nich wystawił namiot słońcu.</verse>
				<verse number="5">A ono wychodzi jak oblubieniec ze swojej komnaty, cieszy się jak mocarz, który rozpoczyna bieg.</verse>
				<verse number="6">Wyrusza z jednego krańca nieba i obchodzi je aż na drugi kraniec, a nic nie ukryje się przed jego żarem.</verse>
				<verse number="7">Prawo PANA jest doskonałe, nawracające duszę; świadectwo PANA pewne, dające mądrość prostemu.</verse>
				<verse number="8">Nakazy PANA [są] prawe, radujące serce; przykazanie PANA czyste, oświecające oczy.</verse>
				<verse number="9">Bojaźń PANA jest czysta, trwająca na wieki; sądy PANA prawdziwe, wszystkie są słuszne.</verse>
				<verse number="10">Bardziej pożądane niż złoto, niż mnóstwo szczerego złota, i słodsze niż miód, nawet niż plaster miodu.</verse>
				<verse number="11">Także twój sługa jest przez nie pouczony, a kto ich przestrzega, otrzymuje wielką nagrodę.</verse>
				<verse number="12">Lecz kto dostrzeże [własne] błędy? Oczyść mnie z [tych, które są] ukryte przede mną.</verse>
				<verse number="13">Chroń też swego sługę od zuchwałych [grzechów], aby nie panowały nade mną. Wtedy będę nienaganny i wolny od wielkiego przestępstwa.</verse>
				<verse number="14">Niech będą ci miłe słowa moich ust i rozmyślanie mego serca, PANIE, moja Skało i mój Odkupicielu!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Niech cię wysłucha PAN w dniu utrapienia, niech cię chroni imię Boga Jakuba.</verse>
				<verse number="2">Niech ci ześle pomoc ze świątyni i niech cię wesprze z Syjonu.</verse>
				<verse number="3">Niech pamięta wszystkie twoje ofiary i niech przyjmie twoje całopalenia. Sela.</verse>
				<verse number="4">Niech da ci [wszystko], czego pragnie twoje serce, i każdy twój zamysł niech wypełni.</verse>
				<verse number="5">Będziemy się radować z twojego zbawienia i w imię naszego Boga sztandary podniesiemy. Niech PAN spełni wszystkie twoje prośby.</verse>
				<verse number="6">Teraz wiem, że PAN wybawia swego pomazańca, wysłucha go ze swego świętego nieba zbawczą mocą swojej prawicy.</verse>
				<verse number="7">Jedni [pokładają ufność] w rydwanach, inni w koniach, lecz my będziemy wspominać imię PANA, naszego Boga.</verse>
				<verse number="8">Tamci zachwiali się i upadli, a my powstaliśmy i ostoimy się.</verse>
				<verse number="9">PANIE, wybaw [nas], a król niech nas wysłucha w dniu naszego wołania.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">PANIE, król cieszy się z twojej mocy i bardzo się raduje twoim zbawieniem.</verse>
				<verse number="2">Spełniłeś pragnienie jego serca i prośbie jego ust nie odmówiłeś. Sela.</verse>
				<verse number="3">Wyszedłeś mu bowiem naprzeciw z hojnymi błogosławieństwami, koronę szczerozłotą włożyłeś mu na głowę.</verse>
				<verse number="4">Prosił cię o życie i dałeś mu [je], długie dni na wieki wieków.</verse>
				<verse number="5">Wielka jest jego chwała dzięki twemu zbawieniu, okryłeś go sławą i dostojeństwem;</verse>
				<verse number="6">Bo uczyniłeś go błogosławieństwem na wieki, rozradowałeś go swoim obliczem.</verse>
				<verse number="7">Król bowiem w PANU pokłada nadzieję i nie zachwieje się dzięki miłosierdziu Najwyższego.</verse>
				<verse number="8">Twoja ręka znajdzie wszystkich twoich wrogów; twoja prawica dosięgnie [wszystkich], którzy cię nienawidzą.</verse>
				<verse number="9">Uczynisz ich jakby piecem ognistym w czasie twego gniewu; PAN w swojej zapalczywości pochłonie ich, a ogień ich strawi.</verse>
				<verse number="10">Wytracisz z ziemi ich ród, a ich potomstwo spośród synów ludzkich.</verse>
				<verse number="11">Bo zamierzali zło przeciwko tobie, uknuli spisek, [którego] nie mogli [wykonać].</verse>
				<verse number="12">Dlatego ich zmusisz do ucieczki, [strzały] na twej cięciwie wymierzysz w ich twarze.</verse>
				<verse number="13">Powstań, PANIE, w swojej mocy; będziemy śpiewać i wysławiać twą potęgę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś? [Czemu] jesteś [tak] daleki od wybawienia mnie, od słów mego jęku?</verse>
				<verse number="2">Boże mój, wołam we dnie, a nie odzywasz się do mnie; w nocy, a nie mogę się uspokoić.</verse>
				<verse number="3">Ale ty jesteś Święty, mieszkający wśród chwały Izraela.</verse>
				<verse number="4">Tobie ufali nasi ojcowie, ufali i wyzwoliłeś ich.</verse>
				<verse number="5">Do ciebie wołali i zostali wybawieni, tobie ufali i się nie zawiedli.</verse>
				<verse number="6">Ja zaś jestem robakiem, a nie człowiekiem, pośmiewiskiem ludzi i wzgardą ludu.</verse>
				<verse number="7">Wszyscy, którzy mnie widzą, szydzą ze mnie, wykrzywiają usta, potrząsają głową, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="8">Zaufał PANU, niech go wyzwoli; niech go ocali, skoro go kocha.</verse>
				<verse number="9">Ale to ty mnie wydobyłeś z łona, napełniłeś mnie ufnością jeszcze u piersi mojej matki.</verse>
				<verse number="10">Na ciebie byłem zdany od narodzenia, od łona matki ty jesteś moim Bogiem.</verse>
				<verse number="11">Nie oddalaj się ode mnie, bo utrapienie bliskie, a nie ma nikogo, kto by [mnie] wspomógł.</verse>
				<verse number="12">Otoczyło mnie mnóstwo cielców, osaczyły mnie byki Baszanu.</verse>
				<verse number="13">Rozwarły na mnie swe paszcze jak lew drapieżny i ryczący.</verse>
				<verse number="14">Rozpłynąłem się jak woda i rozłączyły się wszystkie moje kości; moje serce stało się jak wosk, roztopiło się w moim wnętrzu.</verse>
				<verse number="15">Moja siła wyschła jak skorupa, a mój język przylgnął do podniebienia; położyłeś mnie w prochu śmierci.</verse>
				<verse number="16">Psy bowiem mnie osaczyły, obległa mnie zgraja złoczyńców; przebili moje ręce i nogi.</verse>
				<verse number="17">Mogę policzyć wszystkie moje kości; a oni patrzą na mnie, przypatrują się.</verse>
				<verse number="18">Dzielą między siebie moje szaty i o moją tunikę rzucają losy.</verse>
				<verse number="19">Ale ty, PANIE, nie oddalaj się; mocy moja, spiesz mi na ratunek.</verse>
				<verse number="20">Ocal od miecza moją duszę, od mocy psów cenną [duszę] moją.</verse>
				<verse number="21">Wybaw mnie z lwiej paszczy, [bo] i od rogów jednorożców mnie ocaliłeś.</verse>
				<verse number="22">Będę głosił twoje imię moim braciom, będę cię chwalił pośród zgromadzenia.</verse>
				<verse number="23">Chwalcie PANA, wy, którzy się go boicie; wysławiajcie go, całe potomstwo Jakuba; bójcie się go, wszyscy potomkowie Izraela.</verse>
				<verse number="24">Bo nie wzgardził ani się nie brzydził utrapieniem ubogiego, ani nie ukrył przed nim swego oblicza, lecz gdy [ten] do niego wołał, wysłuchał go.</verse>
				<verse number="25">Od ciebie [pochodzi] moja chwała w wielkim zgromadzeniu; wypełnię swoje śluby wobec tych, którzy się ciebie boją.</verse>
				<verse number="26">Ubodzy będą jeść i nasycą się, chwalić PANA będą ci, którzy go szukają; wasze serce będzie żyć na wieki.</verse>
				<verse number="27">Przypomną sobie i nawrócą się do PANA wszystkie krańce ziemi i oddadzą pokłon przed twoim obliczem wszystkie rodziny narodów.</verse>
				<verse number="28">Do PANA bowiem należy królestwo i on panuje nad narodami.</verse>
				<verse number="29">Wszyscy bogaci ziemi będą jeść i oddawać mu pokłon, upadną przed jego obliczem wszyscy, którzy zstępują w proch, którzy nie mogą swej duszy zachować przy życiu.</verse>
				<verse number="30">Potomstwo będzie mu służyć i będzie poczytane Panu za pokolenie.</verse>
				<verse number="31">Przyjdą i ludowi, który się narodzi, opowiedzą jego sprawiedliwość – że on tak uczynił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">PAN jest moim pasterzem, niczego mi nie zabraknie.</verse>
				<verse number="2">Sprawia, że kładę się na zielonych pastwiskach, prowadzi mnie nad spokojne wody.</verse>
				<verse number="3">Posila moją duszę, prowadzi mnie ścieżkami sprawiedliwości ze względu na swoje imię.</verse>
				<verse number="4">Choćbym nawet chodził doliną cienia śmierci, zła się nie ulęknę, bo ty jesteś ze mną; twoja laska i kij pocieszają mnie.</verse>
				<verse number="5">Zastawiasz przede mną stół wobec moich wrogów, namaszczasz mi głowę olejkiem, mój kielich przelewa się.</verse>
				<verse number="6">Zaprawdę dobroć i miłosierdzie pójdą w ślad za mną po wszystkie dni mego życia i będę mieszkał w domu PANA przez długie czasy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Do PANA należy ziemia i wszystko, co ją napełnia, świat i jego mieszkańcy.</verse>
				<verse number="2">Na morzach bowiem ugruntował go i utwierdził na rzekach.</verse>
				<verse number="3">Któż wstąpi na górę PANA? Kto stanie w jego świętym miejscu?</verse>
				<verse number="4">[Człowiek] rąk nieskalanych i czystego serca, który nie skłania swej duszy ku marności i nie przysięga podstępnie.</verse>
				<verse number="5">On otrzyma błogosławieństwo od PANA i sprawiedliwość od Boga, swego Zbawiciela.</verse>
				<verse number="6">To jest pokolenie tych, którzy go szukają, którzy szukają twego oblicza, [Boże] Jakuba. Sela.</verse>
				<verse number="7">Podnieście, o bramy, wasze głowy; podnieście się, wrota odwieczne, aby wszedł Król chwały.</verse>
				<verse number="8">Któż jest tym Królem chwały? PAN mocny i potężny, PAN potężny w boju.</verse>
				<verse number="9">Podnieście, o bramy, wasze głowy; podnieście się, wrota odwieczne, aby wszedł Król chwały.</verse>
				<verse number="10">Któż jest tym Królem chwały? PAN zastępów, on [jest] Królem chwały. Sela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Do ciebie, PANIE, wznoszę moją duszę.</verse>
				<verse number="2">Mój Boże, tobie ufam, niech nie doznam wstydu; niech moi wrogowie nie tryumfują nade mną.</verse>
				<verse number="3">Zaprawdę nikt, kto ciebie oczekuje, nie dozna wstydu; zawstydzą się ci, którzy bez powodu popełniają nieprawość.</verse>
				<verse number="4">PANIE, daj mi poznać twe drogi, naucz mnie twoich ścieżek.</verse>
				<verse number="5">Prowadź mnie w twojej prawdzie i pouczaj mnie, bo ty jesteś Bogiem mego zbawienia; ciebie co dzień oczekuję.</verse>
				<verse number="6">Pamiętaj o swoim miłosierdziu, PANIE, i o twoich łaskach, które trwają od wieków.</verse>
				<verse number="7">I nie wspominaj grzechów mojej młodości i moich występków; pamiętaj o mnie według twego miłosierdzia, ze względu na twą dobroć, PANIE.</verse>
				<verse number="8">PAN [jest] dobry i prawy, dlatego grzeszników naucza drogi.</verse>
				<verse number="9">Poprowadzi pokornych w sprawiedliwości, pokornych nauczy swojej drogi.</verse>
				<verse number="10">Wszystkie ścieżki PANA [to] miłosierdzie i prawda dla tych, którzy strzegą jego przymierza i świadectwa.</verse>
				<verse number="11">PANIE, przez wzgląd na twoje imię przebacz moją nieprawość, bo jest wielka.</verse>
				<verse number="12">Który to człowiek, co się boi PANA? Nauczy go drogi, którą ma wybrać.</verse>
				<verse number="13">Jego dusza będzie trwać w szczęściu i jego potomstwo odziedziczy ziemię.</verse>
				<verse number="14">Tajemnica PANA jest objawiona tym, którzy się go boją, oznajmi im swoje przymierze.</verse>
				<verse number="15">Moje oczy nieustannie [patrzą] na PANA, bo on wyrwie z sidła moje nogi.</verse>
				<verse number="16">Zwróć się ku mnie i zmiłuj się nade mną, bo jestem nędzny i opuszczony.</verse>
				<verse number="17">Utrapienia mego serca rozmnożyły się, wyzwól mnie z moich udręczeń.</verse>
				<verse number="18">Spójrz na moje utrapienie i trud i przebacz wszystkie moje grzechy.</verse>
				<verse number="19">Popatrz, jak wielu jest moich wrogów i jak strasznie mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="20">Strzeż mojej duszy i ocal mnie, abym nie doznał wstydu; w tobie bowiem pokładam nadzieję.</verse>
				<verse number="21">Niech mnie strzegą uczciwość i prawość, bo ciebie oczekuję.</verse>
				<verse number="22">Boże, wybaw Izraela ze wszystkich jego udręczeń.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Osądź mnie, PANIE, bo postępuję uczciwie, zaufałem PANU i nie zachwieję się.</verse>
				<verse number="2">Zbadaj mnie, PANIE, i doświadcz mnie; poddaj próbie moje nerki i serce.</verse>
				<verse number="3">Mam bowiem twoje miłosierdzie przed oczyma i postępuję w twojej prawdzie.</verse>
				<verse number="4">Nie zasiadałem z ludźmi próżnymi i nie zadaję się z obłudnikami.</verse>
				<verse number="5">Nienawidzę zgromadzenia złoczyńców i z niegodziwymi nie usiądę.</verse>
				<verse number="6">Umyję w niewinności swoje ręce i obejdę twój ołtarz, PANIE;</verse>
				<verse number="7">Aby wznosić głos dziękczynienia i opowiadać o wszystkich twoich cudach.</verse>
				<verse number="8">PANIE, miłuję dom, w którym mieszkasz, i miejsce, gdzie przebywa twoja chwała.</verse>
				<verse number="9">Nie zabieraj mojej duszy z grzesznikami ani mojego życia z krwawymi ludźmi;</verse>
				<verse number="10">W ich rękach jest przewrotność, a ich prawica pełna [jest] przekupstwa.</verse>
				<verse number="11">Lecz ja będę postępować uczciwie, odkup mnie i zmiłuj się nade mną.</verse>
				<verse number="12">Moja noga stoi na równej drodze, będę błogosławił PANA w zgromadzeniach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">PAN jest moją światłością i moim zbawieniem, kogóż będę się bać? PAN jest mocą mego życia, kogóż mam się lękać?</verse>
				<verse number="2">Gdy złoczyńcy, moi przeciwnicy i wrogowie, wystąpili przeciwko mnie, aby pożreć moje ciało, potknęli się i upadli.</verse>
				<verse number="3">Choćby wojsko rozbiło naprzeciw mnie obóz, moje serce się nie ulęknie; choćby wojna wybuchła przeciw mnie, nawet wtedy będę ufał.</verse>
				<verse number="4">O jedno proszę PANA i o to będę zabiegał: abym mieszkał w domu PANA po wszystkie dni mego życia, abym oglądał piękno PANA i dowiadywał się w jego świątyni.</verse>
				<verse number="5">Skryje mnie bowiem w dniu niedoli w swoim przybytku, schowa mnie w ukryciu swego namiotu [i] wyniesie mnie na skałę.</verse>
				<verse number="6">A teraz moja głowa będzie wzniesiona nad moimi nieprzyjaciółmi, którzy mnie otaczają; będę składał w jego przybytku ofiary radości, będę śpiewał i oddawał PANU chwałę.</verse>
				<verse number="7">Usłysz, PANIE, mój głos, [gdy] wołam; zmiłuj się nade mną i wysłuchaj mnie.</verse>
				<verse number="8">[Gdy mówiłeś]: Szukajcie mojego oblicza, moje serce mówiło do ciebie: Twojego oblicza, PANIE, będę szukać.</verse>
				<verse number="9">Nie ukrywaj przede mną twojego oblicza ani nie odtrącaj w gniewie swego sługi; ty jesteś moją pomocą, nie opuszczaj mnie i nie odchodź, Boże mego zbawienia.</verse>
				<verse number="10">Choćby ojciec i matka opuścili mnie, to PAN mnie przygarnie.</verse>
				<verse number="11">Naucz mnie, PANIE, twojej drogi i prowadź mnie ścieżką prostą ze względu na moich wrogów.</verse>
				<verse number="12">Nie wydawaj mnie na pastwę moich nieprzyjaciół, bo powstali przeciwko mnie fałszywi świadkowie i ci, którzy dyszą okrucieństwem.</verse>
				<verse number="13">[Zniechęciłbym się], gdybym nie wierzył, że będę oglądał dobroć PANA w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="14">Oczekuj PANA, bądź dzielny, [a on] umocni twoje serce; oczekuj więc PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Do ciebie wołam, PANIE, Skało moja; nie bądź głuchy na moje [wołanie], abym jeśli się nie odezwiesz, nie stał się podobny do zstępujących do dołu.</verse>
				<verse number="2">Usłysz głos mego błagania, gdy wołam do ciebie, gdy podnoszę ręce ku twojemu miejscu najświętszemu.</verse>
				<verse number="3">Nie zabieraj mnie z niegodziwymi i z czyniącymi nieprawość, którzy mówią o pokoju z bliźnimi, a zło [jest] w ich sercach.</verse>
				<verse number="4">Oddaj im według ich uczynków i według zła ich postępków; według czynów ich rąk odpłać im, oddaj im, co im się należy.</verse>
				<verse number="5">Skoro nie zważają na czyny PANA ani na dzieła jego rąk, on zniszczy ich i nie odbuduje.</verse>
				<verse number="6">Błogosławiony [niech będzie] PAN, bo wysłuchał głosu mego błagania.</verse>
				<verse number="7">PAN jest moją siłą i tarczą, moje serce jemu zaufało i doznałem pomocy; dlatego moje serce się rozweseliło i moją pieśnią będę go chwalić.</verse>
				<verse number="8">PAN jest siłą dla swoich i twierdzą zbawienia swego pomazańca.</verse>
				<verse number="9">Wybaw twój lud, [PANIE], błogosław twemu dziedzictwu, paś ich i nieś na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Oddajcie PANU, synowie mocarzy, oddajcie PANU chwałę i moc.</verse>
				<verse number="2">Oddajcie PANU chwałę [należną] jego imieniu, oddajcie PANU pokłon w ozdobie świętości.</verse>
				<verse number="3">Głos PANA nad wodami; zagrzmiał Bóg chwały, PAN nad wielkimi wodami.</verse>
				<verse number="4">Głos PANA potężny, głos PANA pełen majestatu.</verse>
				<verse number="5">Głos PANA łamie cedry, PAN łamie cedry Libanu;</verse>
				<verse number="6">I sprawia, że skaczą jak cielę, Liban i Sirion jak młody jednorożec.</verse>
				<verse number="7">Głos PANA krzesze płomienie ognia.</verse>
				<verse number="8">Głos PANA wstrząsa pustynią, PAN wstrząsa pustynią Kadesz.</verse>
				<verse number="9">Głos PANA sprawia, że z bólem rodzą łanie i ogołacają się lasy, a w jego świątyni każdy opowiada o [jego] chwale.</verse>
				<verse number="10">PAN zasiada nad potopem, PAN zasiada [jako] Król na wieki.</verse>
				<verse number="11">PAN doda mocy swojemu ludowi, PAN pobłogosławi swój lud pokojem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">PANIE, będę cię wywyższać, bo podniosłeś mnie i nie pozwoliłeś mym wrogom cieszyć się z mojego powodu.</verse>
				<verse number="2">PANIE, Boże mój, wołałem do ciebie i uzdrowiłeś mnie.</verse>
				<verse number="3">PANIE, wyprowadziłeś moją duszę z piekła, zachowałeś mnie przy życiu, abym nie zstąpił do dołu.</verse>
				<verse number="4">Śpiewajcie PANU, święci jego, i wysławiajcie [go], wspominając jego świętość.</verse>
				<verse number="5">Jego gniew bowiem trwa tylko chwilę, a jego łaskawość przez [całe] życie; choćby płacz trwał przez noc, rankiem nastanie radość.</verse>
				<verse number="6">Powiedziałem w czasie mej pomyślności: Nigdy się nie zachwieję.</verse>
				<verse number="7">PANIE, w swojej łaskawości umocniłeś moją górę; ale gdy ukryłeś swoje oblicze, strwożyłem się.</verse>
				<verse number="8">Wołałem do ciebie, PANIE, modliłem się do PANA:</verse>
				<verse number="9">Jaki pożytek z mojej krwi, gdybym zstąpił do dołu? Czy proch będzie cię chwalić? Czy będzie głosić twoją prawdę?</verse>
				<verse number="10">Usłysz, PANIE, i zmiłuj się nade mną; PANIE, bądź moim pomocnikiem.</verse>
				<verse number="11">Mój płacz zmieniłeś w taniec, zdjąłeś [ze mnie] wór [pokutny], a przepasałeś mnie radością;</verse>
				<verse number="12">Aby [moja] chwała śpiewała ci i nie milkła; PANIE, mój Boże, będę cię wysławiać na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">W tobie, PANIE, pokładam nadzieję, niech nigdy nie doznam wstydu, wyzwól mnie w swojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="2">Nakłoń ku mnie swego ucha, czym prędzej mnie ocal; bądź mi mocną skałą, domem obronnym, abyś mnie wybawił.</verse>
				<verse number="3">Ty bowiem jesteś moją skałą i twierdzą; dlatego przez wzgląd na twoje imię kieruj mnie i prowadź.</verse>
				<verse number="4">Wyciągnij mnie z sieci, którą zastawili na mnie, bo ty jesteś moją siłą.</verse>
				<verse number="5">W twoje ręce powierzam mego ducha; odkupiłeś mnie, PANIE, Boże wierny.</verse>
				<verse number="6">Nienawidzę tych, którzy zważają na próżne marności, bo ja w PANU pokładam nadzieję.</verse>
				<verse number="7">Będę się radował i weselił w twoim miłosierdziu, bo wejrzałeś na moje utrapienie [i] poznałeś udręki mojej duszy;</verse>
				<verse number="8">I nie wydałeś mnie w ręce wroga, postawiłeś moje nogi na miejscu przestronnym.</verse>
				<verse number="9">Zmiłuj się nade mną, PANIE, bo jestem uciśniony, od żałości osłabły moje oczy, [a także] moja dusza i moje wnętrzności.</verse>
				<verse number="10">W bólu bowiem upływa moje życie, a moje lata na wzdychaniu; moja siła osłabła z powodu mej nieprawości, a moje kości wyschły.</verse>
				<verse number="11">Stałem się pośmiewiskiem dla wszystkich moich wrogów, zwłaszcza dla moich sąsiadów, i postrachem dla znajomych; ci, którzy mnie widzą na dworze, uciekają przede mną.</verse>
				<verse number="12">Zapomniano o mnie jak o umarłym, stałem się jak rozbite naczynie.</verse>
				<verse number="13">Słyszę bowiem oszczerstwa wielu; strach [czai się] zewsząd; gdy wspólnie naradzają się przeciwko mnie, spiskują, jak odebrać mi życie.</verse>
				<verse number="14">Ale ja zaufałem tobie, PANIE; powiedziałem: Ty jesteś moim Bogiem.</verse>
				<verse number="15">Mój czas [jest] w twoich rękach, ocal mnie z ręki moich nieprzyjaciół i od tych, którzy mnie prześladują.</verse>
				<verse number="16">Rozjaśnij swe oblicze nad twoim sługą, wybaw mnie w twoim miłosierdziu.</verse>
				<verse number="17">PANIE, niech nie doznam wstydu, skoro cię wzywam; niech niegodziwi się wstydzą i zamilkną w grobie.</verse>
				<verse number="18">Niech zaniemówią wargi kłamliwe, które w pysze i pogardzie mówią krzywdzące [słowa] przeciwko sprawiedliwemu.</verse>
				<verse number="19">Jakże wielka [jest] twoja dobroć, którą zachowujesz dla bojących się ciebie i okazujesz tym, co ufają tobie wobec synów ludzkich!</verse>
				<verse number="20">Ukryjesz ich pod osłoną twojej obecności przed pychą człowieka, ochronisz ich w namiocie przed kłótliwymi językami.</verse>
				<verse number="21">Błogosławiony [niech będzie] PAN, bo okazał mi swą cudowną łaskę w mieście warownym.</verse>
				<verse number="22">Powiedziałem w pośpiechu: Odrzuciłeś mnie sprzed twych oczu; lecz ty wysłuchałeś głosu mego błagania, gdy wołałem do ciebie.</verse>
				<verse number="23">Miłujcie PANA, wszyscy jego święci, [bo] PAN strzeże wiernych, a postępującym wyniośle odpłaca z nawiązką.</verse>
				<verse number="24">Bądźcie dzielni, wszyscy, którzy pokładacie nadzieję w PANU, a [on] umocni wasze serca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">Błogosławiony [ten], komu przebaczono występek, komu grzech zakryto.</verse>
				<verse number="2">Błogosławiony człowiek, któremu PAN nie poczytuje nieprawości i w którego duchu nie ma podstępu.</verse>
				<verse number="3">Gdy milczałem, moje kości schły od moich całodziennych narzekań.</verse>
				<verse number="4">We dnie i w nocy bowiem ciążyła na mnie twoja ręka, usychałem jak podczas letniej suszy. Sela.</verse>
				<verse number="5">Wyznałem ci swój grzech i nie kryłem mojej nieprawości. Powiedziałem: Wyznam moje występki PANU, a ty przebaczyłeś nieprawość mego grzechu. Sela.</verse>
				<verse number="6">Dlatego do ciebie będzie się modlił każdy pobożny w czasie, gdy można cię znaleźć; nawet w czasie powodzi wielkich wód, one go nie dosięgną.</verse>
				<verse number="7">Ty jesteś moim schronieniem, zachowasz mnie od ucisku; otaczasz [mnie] pieśniami wybawienia. Sela.</verse>
				<verse number="8">Pouczę cię i nauczę cię drogi, którą masz kroczyć, poprowadzę cię swoim okiem.</verse>
				<verse number="9">Nie bądźcie bezrozumni jak koń [czy] jak muł, których pyski trzeba okiełznać uzdą i wędzidłem, aby się na ciebie nie porywały.</verse>
				<verse number="10">Wiele cierpień [spada] na niegodziwego, lecz ufającego PANU otoczy miłosierdzie.</verse>
				<verse number="11">Weselcie się w PANU i radujcie się sprawiedliwi, wykrzykujcie [radośnie], wszyscy prawego serca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Weselcie się w PANU, sprawiedliwi, [bo] prawym przystoi chwała.</verse>
				<verse number="2">Wysławiajcie PANA na harfie, śpiewajcie mu przy cytrze [i] z instrumentem o dziesięciu strunach.</verse>
				<verse number="3">Śpiewajcie mu nową pieśń, pięknie i głośno mu grajcie.</verse>
				<verse number="4">Słowo PANA bowiem [jest] prawe i wszystkie jego dzieła [są dokonane w] wierności.</verse>
				<verse number="5">On miłuje sprawiedliwość i sąd, pełna jest ziemia miłosierdzia PANA.</verse>
				<verse number="6">Słowem PANA zostały uczynione niebiosa i tchnieniem jego ust wszystkie ich zastępy.</verse>
				<verse number="7">On gromadzi wody morskie jak na stos i w skarbcach zbiera głębiny.</verse>
				<verse number="8">Niech cała ziemia boi się PANA, niech się go lękają wszyscy mieszkańcy świata.</verse>
				<verse number="9">On bowiem przemówił i stało się; on rozkazał i powstało.</verse>
				<verse number="10">PAN udaremnia zamiary narodów, niweczy zamysły ludów.</verse>
				<verse number="11">Zamiar PANA trwa na wieki, myśli jego serca z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="12">Błogosławiony naród, którego Bogiem jest PAN; lud, który on wybrał sobie na dziedzictwo.</verse>
				<verse number="13">PAN patrzy z nieba, widzi wszystkich synów ludzkich.</verse>
				<verse number="14">Z miejsca, w którym przebywa, spogląda na wszystkich mieszkańców ziemi.</verse>
				<verse number="15">Ukształtował serce każdego z nich, przygląda się wszystkim ich czynom.</verse>
				<verse number="16">Nie wybawi króla liczne wojsko [ani] nie ocali wojownika wielka siła.</verse>
				<verse number="17">Koń jest zwodniczy w wybawieniu, nie ocali swą wielką siłą.</verse>
				<verse number="18">Oto oko PANA nad tymi, którzy się go boją, nad tymi, którzy ufają jego miłosierdziu;</verse>
				<verse number="19">Aby ocalić od śmierci ich duszę i żywić ich w czasie głodu.</verse>
				<verse number="20">Nasza dusza oczekuje PANA, on [jest] naszą pomocą i tarczą.</verse>
				<verse number="21">W nim bowiem rozraduje się nasze serce, bo ufamy jego świętemu imieniu.</verse>
				<verse number="22">Niech będzie nad nami twoje miłosierdzie, PANIE, według pokładanej w tobie nadziei.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Będę błogosławił PANA w każdym czasie, jego chwała zawsze [będzie] na moich ustach.</verse>
				<verse number="2">Moja dusza będzie się chlubić PANEM; pokorni [to] usłyszą i rozradują się.</verse>
				<verse number="3">Uwielbiajcie PANA ze mną i wspólnie wywyższajmy jego imię.</verse>
				<verse number="4">Szukałem PANA, a on mnie wysłuchał i uwolnił od wszystkich mych trwóg.</verse>
				<verse number="5">Spojrzeli na niego i rozpromienili się, a ich oblicza nie doznały wstydu.</verse>
				<verse number="6">Ten oto biedak wołał, a PAN wysłuchał i wybawił go ze wszystkich jego utrapień.</verse>
				<verse number="7">Anioł PANA rozbija obóz dokoła tych, którzy się go boją, i wybawia ich.</verse>
				<verse number="8">Skosztujcie i zobaczcie, jak dobry jest PAN: Błogosławiony człowiek, który mu ufa.</verse>
				<verse number="9">Bójcie się PANA, jego święci, bo niczego nie braknie tym, którzy się go boją.</verse>
				<verse number="10">Lwięta cierpią niedostatek i głód, lecz szukającym PANA nie zabraknie żadnego dobra.</verse>
				<verse number="11">Chodźcie, synowie, słuchajcie mnie; nauczę was bojaźni PANA.</verse>
				<verse number="12">Który człowiek chce [długo] żyć i pragnie [wiele] dni, aby móc oglądać dobro?</verse>
				<verse number="13">Strzeż swego języka od zła, a swoich warg od podstępnej mowy.</verse>
				<verse number="14">Odwróć się od zła i czyń dobrze, szukaj pokoju i dąż do niego.</verse>
				<verse number="15">Oczy PANA [są zwrócone] na sprawiedliwych, a jego uszy [nachylone] na ich wołanie;</verse>
				<verse number="16">[Lecz] oblicze PANA [jest] przeciwko złoczyńcom, aby pamięć o nich wymazać z ziemi.</verse>
				<verse number="17">Wołają [sprawiedliwi], a PAN wysłuchuje ich i uwalnia od wszelkich trudności.</verse>
				<verse number="18">Bliski [jest] PAN skruszonym w sercu i wybawia złamanych na duchu.</verse>
				<verse number="19">Liczne [są] cierpienia sprawiedliwego, ale PAN uwalnia go od nich wszystkich.</verse>
				<verse number="20">On strzeże wszystkich jego kości; ani jedna z nich nie będzie złamana.</verse>
				<verse number="21">Zło zabija niegodziwego i ci, którzy nienawidzą sprawiedliwego, będą zniszczeni;</verse>
				<verse number="22">PAN odkupi dusze swoich sług i nie będą zniszczeni ci, którzy mu ufają.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Spieraj się, PANIE, z tymi, którzy się ze mną spierają; walcz z tymi, którzy walczą ze mną.</verse>
				<verse number="2">Chwyć tarczę i puklerz i powstań mi na pomoc.</verse>
				<verse number="3">Dobądź włóczni i zagrodź drogę tym, którzy mnie prześladują. Powiedz mojej duszy: Ja [jestem] twoim zbawieniem.</verse>
				<verse number="4">Niech hańba i wstyd okryją tych, którzy czyhają na moją duszę; niech cofną się i niech będą zawstydzeni ci, którzy obmyślają zło przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="5">Niech będą jak plewy na wietrze i niech anioł PANA ich rozproszy.</verse>
				<verse number="6">Niech droga ich będzie ciemna i śliska i niech anioł PANA ich ściga.</verse>
				<verse number="7">Bez powodu bowiem zastawili na mnie w dole sieci, bez powodu wykopali [dół] na moją duszę.</verse>
				<verse number="8">Niech niespodziewanie przyjdzie na nich zniszczenie; niech złowi ich sieć, którą zastawili. Niech w nią wpadną ku zniszczeniu.</verse>
				<verse number="9">A moja dusza będzie się radować w PANU, będzie się weselić jego zbawieniem.</verse>
				<verse number="10">Wszystkie moje kości powiedzą: PANIE, któż podobny do ciebie, który uwalniasz uciśnionego od silniejszego, a nędznego i ubogiego od łupieżcy?</verse>
				<verse number="11">Powstają fałszywi świadkowie i pytają mnie o to, czego nie wiem.</verse>
				<verse number="12">Odpłacają mi złem za dobro, [chcąc] pozbawić mnie mojej duszy.</verse>
				<verse number="13">Lecz ja, gdy oni chorowali, wkładałem wór [pokutny], umartwiałem postem moją duszę i moja modlitwa wracała do mojej piersi.</verse>
				<verse number="14">Postępowałem jak [z] przyjacielem, jak [z] bratem, uginałem się pod brzemieniem smutku jak w żałobie po matce.</verse>
				<verse number="15">Lecz gdy ja byłem strapiony, oni się cieszyli i zbierali się; gromadzili się przeciwko mnie nikczemni, a tego nie widziałem; szarpali mnie nieustannie.</verse>
				<verse number="16">Wraz z obłudnikami, szydercami i pochlebcami zgrzytali na mnie zębami.</verse>
				<verse number="17">Panie, jak długo będziesz na to patrzeć? Wybaw od zniszczenia moją duszę, od lwów drogą [duszę] moją.</verse>
				<verse number="18">Będę cię wysławiał w wielkim zgromadzeniu, wśród licznego ludu będę cię chwalił.</verse>
				<verse number="19">Niech się nie cieszą z mojego powodu ci, którzy bez przyczyny są moimi wrogami, niech nie mrugają okiem ci, którzy niesłusznie mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="20">Nie mówią bowiem o pokoju, lecz przeciwko spokojnym na ziemi obmyślają zdradliwe słowa.</verse>
				<verse number="21">Owszem, otwierają przeciw mnie swe usta, mówiąc: Ha, ha! Widzieliśmy [to] na własne oczy.</verse>
				<verse number="22">Widziałeś [to], PANIE, nie milcz; Panie, nie oddalaj się ode mnie.</verse>
				<verse number="23">Obudź się i wystąp w mojej obronie, w mojej sprawie, mój Boże i Panie!</verse>
				<verse number="24">Osądź mnie według swojej sprawiedliwości, PANIE, mój Boże! Niech się nie cieszą z mojego powodu.</verse>
				<verse number="25">Niech nie mówią w swoim sercu: Ha! Tego chcieliśmy! Niech nie mówią: Pożarliśmy go!</verse>
				<verse number="26">Niech się zawstydzą i zawiodą wszyscy, którzy cieszą się z mojego nieszczęścia; niech się okryją wstydem i hańbą ci, którzy wynoszą się nade mnie.</verse>
				<verse number="27">Ale niech śpiewają i radują się ci, którzy sprzyjają mojej słusznej sprawie; niech mówią nieustannie: Niech będzie wywyższony PAN, który pragnie pokoju dla swego sługi.</verse>
				<verse number="28">A mój język będzie głosił twoją sprawiedliwość [i] chwałę twoją przez cały dzień.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">Nieprawość niegodziwego świadczy w mym sercu, [że] nie ma bojaźni Bożej przed jego oczyma.</verse>
				<verse number="2">Schlebia sobie bowiem w swoich oczach, [aż] jego nieprawość okaże się obrzydliwa.</verse>
				<verse number="3">Słowa jego ust to niegodziwość i fałsz, porzucił mądrość i czynienie dobra.</verse>
				<verse number="4">Na swoim łożu obmyśla nieprawość, stoi na drodze niedobrej [i] nie brzydzi się złem.</verse>
				<verse number="5">PANIE, twoje miłosierdzie sięga niebios, twoja wierność aż do obłoków.</verse>
				<verse number="6">Twoja sprawiedliwość jak najwyższe góry, twoje sądy [jak] wielka przepaść; ty, PANIE, zachowujesz ludzi i zwierzęta!</verse>
				<verse number="7">Jak cenne jest twoje miłosierdzie, Boże! Dlatego synowie ludzcy chronią się w cieniu twoich skrzydeł.</verse>
				<verse number="8">Nasycą się obfitością twego domu, napoisz ich strumieniem twoich rozkoszy.</verse>
				<verse number="9">U ciebie bowiem jest źródło życia, w twojej światłości ujrzymy światłość.</verse>
				<verse number="10">Roztocz twe miłosierdzie nad tymi, którzy cię znają, a twoją sprawiedliwość nad ludźmi prawego serca.</verse>
				<verse number="11">Niech nie następuje na mnie noga pyszałka, niech nie wygania mnie ręka niegodziwego.</verse>
				<verse number="12">Oto tam upadli czyniący nieprawość, zostali powaleni i nie będą mogli powstać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">Nie oburzaj się z powodu złoczyńców ani nie zazdrość czyniącym nieprawość.</verse>
				<verse number="2">Jak trawa bowiem prędko zostaną podcięci i zwiędną jak świeża zieleń.</verse>
				<verse number="3">Ufaj PANU i czyń dobrze; będziesz mieszkał na ziemi i na pewno będziesz nakarmiony.</verse>
				<verse number="4">Rozkoszuj się PANEM, a on spełni pragnienia twego serca.</verse>
				<verse number="5">Powierz PANU swoją drogę i zaufaj mu, a on wszystko wykona;</verse>
				<verse number="6">I wyniesie twoją sprawiedliwość jak światłość, a twoją prawość jak południe.</verse>
				<verse number="7">Poddaj się PANU i oczekuj go; nie oburzaj się na tego, komu powodzi się w drodze, na człowieka, który spełnia swe złe zamiary.</verse>
				<verse number="8">Zaprzestań gniewu i zaniechaj zapalczywości; nie zapalaj się gniewem do czynienia zła.</verse>
				<verse number="9">Złoczyńcy bowiem będą wytępieni, a ci, którzy oczekują PANA, odziedziczą ziemię.</verse>
				<verse number="10">Jeszcze chwila, a nie będzie niegodziwego; spojrzysz na jego miejsce, a już go nie będzie.</verse>
				<verse number="11">Lecz pokorni odziedziczą ziemię i będą się rozkoszować obfitością pokoju.</verse>
				<verse number="12">Niegodziwy knuje przeciwko sprawiedliwemu i zgrzyta na niego zębami.</verse>
				<verse number="13">Lecz Pan śmieje się z niego, bo widzi, że nadchodzi jego dzień.</verse>
				<verse number="14">Niegodziwi dobyli miecz i napinają swój łuk, aby powalić ubogiego i potrzebującego, aby zgładzić tych, którzy idą prawą drogą;</verse>
				<verse number="15">Lecz ich miecz przeszyje ich własne serca, a ich łuki będą złamane.</verse>
				<verse number="16">Lepsza jest odrobina, którą ma sprawiedliwy, niż wielkie bogactwa wielu niegodziwych;</verse>
				<verse number="17">Ramiona bowiem niegodziwych będą połamane, ale sprawiedliwych PAN podtrzymuje.</verse>
				<verse number="18">PAN zna dni nienagannych, ich dziedzictwo będzie trwać na wieki.</verse>
				<verse number="19">W czasie nieszczęścia nie doznają wstydu, a w dniach głodu będą nasyceni.</verse>
				<verse number="20">Niegodziwi zaś wyginą, a wrogowie PANA znikną jak tłuszcz barani, jak dym się rozwieją.</verse>
				<verse number="21">Niegodziwy pożycza i nie zwraca, a sprawiedliwy lituje się i rozdaje.</verse>
				<verse number="22">Błogosławieni przez [PANA] odziedziczą ziemię, a przeklęci przez niego zostaną wytępieni.</verse>
				<verse number="23">PAN kieruje krokami [dobrego] człowieka i jego droga mu się podoba.</verse>
				<verse number="24">Choćby upadł, nie zostanie [całkowicie] powalony, bo PAN podtrzymuje [go] swą ręką.</verse>
				<verse number="25">Byłem młody i jestem już stary, [lecz] nie widziałem sprawiedliwego, który by był opuszczony, ani żeby jego potomstwo żebrało o chleb.</verse>
				<verse number="26">Każdego dnia lituje się i pożycza, a jego potomstwo [jest] błogosławione.</verse>
				<verse number="27">Odstąp od złego i czyń dobrze, a będziesz trwał na wieki.</verse>
				<verse number="28">PAN bowiem miłuje prawość i nie opuszcza swoich świętych, strzeże ich na wieki; a potomstwo niegodziwych będzie wytępione.</verse>
				<verse number="29">Sprawiedliwi odziedziczą ziemię i będą na niej mieszkać na wieki.</verse>
				<verse number="30">Usta sprawiedliwego wypowiadają mądrość, a jego język mówi o sądzie.</verse>
				<verse number="31">Prawo jego Boga [jest] w jego sercu, jego kroki się nie zachwieją.</verse>
				<verse number="32">Niegodziwy czyha na sprawiedliwego i szuka [sposobności], aby go zabić.</verse>
				<verse number="33">[Lecz] PAN nie zostawi go w jego ręku i nie potępi, gdy będzie sądzony.</verse>
				<verse number="34">Oczekuj PANA i strzeż jego drogi, a on cię wywyższy, abyś odziedziczył ziemię; zobaczysz zatracenie niegodziwych.</verse>
				<verse number="35">Widziałem niegodziwego bardzo wyniosłego i rozpierającego się jak zielone drzewo laurowe;</verse>
				<verse number="36">Lecz przeminął i oto już go nie było; szukałem go, ale nie mogłem go znaleźć.</verse>
				<verse number="37">Spójrz na nienagannego i przypatruj się prawemu, bo ten na końcu osiągnie pokój.</verse>
				<verse number="38">Lecz przestępcy razem zginą, niegodziwi na końcu zostaną wytępieni.</verse>
				<verse number="39">Zbawienie zaś sprawiedliwych [pochodzi] od PANA; [on jest] ich siłą w czasie utrapienia.</verse>
				<verse number="40">PAN ich wspomoże i wyzwoli; wyzwoli ich od niegodziwych i wybawi, bo w nim pokładają nadzieję.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">PANIE, nie karć mnie w swym gniewie i nie karz mnie w swojej zapalczywości.</verse>
				<verse number="2">Twoje strzały utkwiły bowiem we mnie i ciąży na mnie twoja ręka.</verse>
				<verse number="3">Nie ma nic zdrowego w moim ciele wskutek twego gniewu, nie ma odpoczynku dla moich kości z powodu mojego grzechu.</verse>
				<verse number="4">Bo moje nieprawości sięgają ponad moją głowę, obciążają mnie jak ciężkie brzemię.</verse>
				<verse number="5">Cuchną i ropieją moje rany z powodu mej głupoty.</verse>
				<verse number="6">Jestem zgnębiony i bardzo pochylony, przez cały dzień chodzę smutny.</verse>
				<verse number="7">Moje wnętrze bowiem pali straszna [dolegliwość] i nie ma nic zdrowego w moim ciele.</verse>
				<verse number="8">Jestem osłabiony i bardzo załamany, zawodzę z powodu trwogi mego serca.</verse>
				<verse number="9">Panie, przed tobą [są] wszystkie moje pragnienia i moje wzdychanie nie jest przed tobą ukryte.</verse>
				<verse number="10">Moje serce trzepocze, opuściła mnie siła, a światło moich oczu znikło.</verse>
				<verse number="11">Moi bliscy i przyjaciele stronią od moich ran, a moi krewni stoją z daleka.</verse>
				<verse number="12">Ci, którzy czyhają na moją duszę, zastawiają sidła, a ci, którzy pragną mego nieszczęścia, mówią przewrotnie i przez cały dzień knują podstępy.</verse>
				<verse number="13">Lecz ja niczym głuchy nie słyszałem i [byłem] jak niemy, [który] nie otwiera swych ust.</verse>
				<verse number="14">I stałem się jak człowiek, który [nic] nie słyszy i nie ma w ustach upomnień.</verse>
				<verse number="15">Ciebie bowiem, PANIE, oczekuję; ty odpowiesz, Panie, mój Boże.</verse>
				<verse number="16">Bo powiedziałem: Niech się nie cieszą z mojego powodu; gdy moja noga poślizgnie się, niech nie wynoszą się nade mnie.</verse>
				<verse number="17">Jestem bowiem bliski upadku i moja boleść zawsze jest przede mną.</verse>
				<verse number="18">Wyznaję więc moją nieprawość i boleję nad swoim grzechem.</verse>
				<verse number="19">Lecz moi wrogowie są zdrowi i silni i namnożyło się tych, którzy bez powodu mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="20">Odpłacają mi złem za dobro i sprzeciwiają mi się, bo podążam za dobrem.</verse>
				<verse number="21">Nie opuszczaj mnie, PANIE, mój Boże, nie oddalaj się ode mnie.</verse>
				<verse number="22">Pospiesz mi z pomocą, Panie, moje zbawienie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">Powiedziałem: Będę strzegł moich dróg, abym nie zgrzeszył językiem; nałożę na usta wędzidło, dopóki niegodziwy [będzie] przede mną.</verse>
				<verse number="2">Zaniemówiłem oniemiały, zamilkłem [nawet] w dobrej [sprawie], lecz moja boleść się wzmagała.</verse>
				<verse number="3">Rozgorzało we mnie serce; gdy rozmyślałem, zapłonął ogień, a [wtedy] mój język tak przemówił:</verse>
				<verse number="4">PANIE, daj mi poznać mój kres i miarę moich dni, abym wiedział, jak jestem słaby.</verse>
				<verse number="5">Oto wymierzyłeś moje dni na szerokość dłoni, a mój wiek jest niczym przed tobą; zaprawdę każdy człowiek, nawet najlepszy, jest całkowitą marnością. Sela.</verse>
				<verse number="6">Doprawdy człowiek przemija jak cień; doprawdy na próżno się kłopocze; gromadzi, a nie wie, kto to zabierze.</verse>
				<verse number="7">A teraz czego mam oczekiwać, Panie? W tobie jest moja nadzieja.</verse>
				<verse number="8">Uwolnij mnie od wszystkich moich występków, nie wystawiaj mnie na pośmiewisko głupca.</verse>
				<verse number="9">Zamilkłem i nie otworzyłem moich ust, bo ty [to] sprawiłeś.</verse>
				<verse number="10">Oddal ode mnie twoje karanie, bo ginę od uderzeń twojej ręki.</verse>
				<verse number="11">Gdy karą chłoszczesz człowieka za nieprawość, [to] jak mól niszczysz jego piękno; doprawdy marnością jest każdy człowiek. Sela.</verse>
				<verse number="12">Wysłuchaj mojej modlitwy, PANIE, i nakłoń ucha na moje wołanie; nie bądź głuchy na moje łzy, bo jestem gościem u ciebie [i] przychodniem, jak wszyscy moi ojcowie.</verse>
				<verse number="13">Oszczędzaj mnie, abym się wzmacniał, zanim odejdę i już mnie nie będzie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">Z tęsknotą czekałem na PANA, a skłonił się ku mnie i wysłuchał mojego wołania.</verse>
				<verse number="2">Wyciągnął mnie ze strasznego dołu [i] z błota grząskiego [i] postawił moje stopy na skale, i umocnił moje kroki.</verse>
				<verse number="3">I włożył w moje usta nową pieśń, chwałę [dla] naszego Boga. Wielu to zobaczy i ulęknie się, i zaufa PANU.</verse>
				<verse number="4">Błogosławiony człowiek, który pokłada w PANU swoją nadzieję, a nie ma względu na pysznych ani na tych, którzy podążają za kłamstwem.</verse>
				<verse number="5">Wiele uczyniłeś cudów, PANIE, mój Boże, a twoich zamysłów wobec nas nikt nie potrafi wyliczyć przed tobą; gdybym chciał je opowiedzieć i ogłosić, jest ich więcej, niż zdołałbym wypowiedzieć.</verse>
				<verse number="6">Ofiary i daru nie chciałeś, lecz otworzyłeś mi uszy; nie żądałeś całopalenia i ofiary za grzech.</verse>
				<verse number="7">Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę, na początku księgi jest napisane o mnie;</verse>
				<verse number="8">Pragnę czynić twoją wolę, mój Boże, a twoje prawo jest w moim wnętrzu.</verse>
				<verse number="9">Głosiłem [twoją] sprawiedliwość w wielkim zgromadzeniu; oto nie powściągałem moich ust; ty wiesz [o tym], PANIE.</verse>
				<verse number="10">Twojej sprawiedliwości nie kryłem w głębi serca, opowiadałem twoją wierność i zbawienie; nie taiłem twego miłosierdzia i prawdy w wielkim zgromadzeniu.</verse>
				<verse number="11">Dlatego ty, PANIE, nie odmawiaj mi twej litości; twoje miłosierdzie i prawda niech mnie zawsze strzegą.</verse>
				<verse number="12">Otoczyły mnie bowiem nieszczęścia, których nie sposób zliczyć; dosięgły mnie moje nieprawości, tak że nie mogę [ich] przejrzeć; więcej ich niż włosów na mej głowie, więc serce we mnie ustaje.</verse>
				<verse number="13">PANIE, racz mnie ocalić; PANIE, pospiesz mi na pomoc.</verse>
				<verse number="14">Niech się zawiodą i zawstydzą wszyscy, którzy czyhają, by zatracić moją duszę; niech się cofną i zawstydzą ci, którzy mi źle życzą.</verse>
				<verse number="15">Niech będą spustoszeni wskutek swej hańby ci, którzy mi mówią: Ha, ha!</verse>
				<verse number="16">Niech się radują i weselą w tobie wszyscy, którzy cię szukają; niech ci, którzy miłują twoje zbawienie, mówią zawsze: Niech PAN będzie wywyższony.</verse>
				<verse number="17">Ja [wprawdzie] jestem ubogi i nędzny, lecz Pan myśli o mnie. Ty jesteś moją pomocą i wybawicielem, mój Boże, nie zwlekaj.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="41">
				<verse number="1">Błogosławiony, kto zważa na ubogiego, PAN go wybawi w dniu niedoli.</verse>
				<verse number="2">PAN będzie go strzegł, zachowa przy życiu, będzie mu błogosławił na ziemi i nie wyda go na pastwę jego wrogów.</verse>
				<verse number="3">PAN pokrzepi go na łożu boleści, w czasie choroby poprawi całe jego posłanie.</verse>
				<verse number="4">Powiedziałem: PANIE, zmiłuj się nade mną, uzdrów moją duszę, bo zgrzeszyłem przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="5">Moi wrogowie źle o mnie mówią: Kiedy on umrze i zginie jego imię?</verse>
				<verse number="6">Jeśli któryś przychodzi mnie odwiedzić, mówi obłudnie; w swoim sercu gromadzi nieprawość, a gdy wychodzi, rozpowiada.</verse>
				<verse number="7">Wszyscy, którzy mnie nienawidzą, szepczą wspólnie przeciwko mnie, przeciwko mnie obmyślają zło;</verse>
				<verse number="8">[Mówiąc]: Spadła na niego złośliwa zaraza, położył się i już nie wstanie.</verse>
				<verse number="9">Nawet mój przyjaciel, któremu ufałem, który jadł mój chleb, podniósł przeciwko mnie piętę.</verse>
				<verse number="10">Ale ty, PANIE, zmiłuj się nade mną i podnieś mnie, abym im odpłacił.</verse>
				<verse number="11">Po tym poznam, że mnie sobie upodobałeś, że mój wróg nie będzie triumfował nade mną.</verse>
				<verse number="12">Ty zaś wesprzesz mnie ze względu na moją uczciwość i na wieki postawisz mnie przed swoim obliczem.</verse>
				<verse number="13">Błogosławiony PAN, Bóg Izraela, od wieków aż na wieki. Amen, amen.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="42">
				<verse number="1">Jak jeleń pragnie wód strumieni, tak moja dusza pragnie ciebie, Boże.</verse>
				<verse number="2">Moja dusza jest spragniona Boga, Boga żywego. Kiedy przyjdę i ukażę się przed obliczem Boga?</verse>
				<verse number="3">Łzy stały się dla mnie chlebem we dnie i w nocy, gdy mówią do mnie co dzień: Gdzie jest twój Bóg?</verse>
				<verse number="4">Wylewam swą duszę, gdy wspominam, jak krocząc w tłumie, szedłem z nimi do domu Bożego wśród głosów radości i chwały, pośród świętującego tłumu.</verse>
				<verse number="5">Dlaczego się smucisz, moja duszo, i czemu się we mnie trwożysz? Zaufaj Bogu, bo jeszcze będę go wysławiał [za] jego zbawcze oblicze.</verse>
				<verse number="6">Mój Boże, smuci się we mnie moja dusza, dlatego wspominam cię z ziemi Jordanu i Hermonu, z góry Misar.</verse>
				<verse number="7">Przepaść przyzywa przepaść szumem twoich upustów; wszystkie twoje fale i nawałnice przewalają się nade mną.</verse>
				<verse number="8">Lecz we dnie PAN udzieli mi swego miłosierdzia, a w nocy [będzie] we mnie jego pieśń [i] moja modlitwa do Boga mego życia.</verse>
				<verse number="9">Powiem Bogu, mojej skale: Czemu o mnie zapomniałeś? Czemu chodzę smutny z powodu ucisku wroga?</verse>
				<verse number="10">Jak rana w moich kościach, tak mnie urągają moi wrogowie, gdy mówią do mnie każdego dnia: Gdzie jest twój Bóg?</verse>
				<verse number="11">Czemu się smucisz, moja duszo, i czemu się we mnie trwożysz? Zaufaj Bogu, bo jeszcze będę go wysławiał, [gdyż on jest] zbawieniem mego oblicza i moim Bogiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="43">
				<verse number="1">Osądź mnie, Boże, broń mojej sprawy przeciwko narodowi bezbożnemu; wybaw mnie od człowieka podstępnego i bezbożnego;</verse>
				<verse number="2">Bo ty jesteś Bogiem mojej siły. Czemu mnie odrzuciłeś? Czemu chodzę smutny z powodu ucisku wroga?</verse>
				<verse number="3">Ześlij twoje światło i prawdę, niech mnie wiodą i wprowadzą na twoją świętą górę i do twoich przybytków.</verse>
				<verse number="4">Wtedy przystąpię do ołtarza Bożego, do Boga, mojego wesela i radości; będę cię wysławiał na harfie, Boże, mój Boże.</verse>
				<verse number="5">Czemu się smucisz, moja duszo, i czemu się we mnie trwożysz? Zaufaj Bogu, bo jeszcze będę go wysławiał, gdyż on jest zbawieniem mego oblicza i moim Bogiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="44">
				<verse number="1">Boże, słyszeliśmy na własne uszy, nasi ojcowie opowiadali nam o tym, czego dokonałeś za ich dni, w czasach dawnych.</verse>
				<verse number="2">Ty własną ręką wypędziłeś pogan, a ich osadziłeś; wyniszczyłeś narody, a ich rozprzestrzeniłeś.</verse>
				<verse number="3">Nie zdobyli bowiem ziemi swym mieczem ani ich nie wybawiło własne ramię, lecz twoja prawica i twoje ramię, i światło twego oblicza, bo upodobałeś ich sobie.</verse>
				<verse number="4">Ty jesteś moim Królem, o Boże; daj wybawienie Jakubowi.</verse>
				<verse number="5">Dzięki tobie pokonamy naszych wrogów, w twoje imię zdepczemy naszych przeciwników.</verse>
				<verse number="6">Nie zaufam bowiem mojemu łukowi i nie wybawi mnie mój miecz;</verse>
				<verse number="7">Lecz ty nas wybawiłeś od naszych wrogów i zawstydziłeś tych, którzy nas nienawidzą.</verse>
				<verse number="8">Każdego dnia chlubimy się Bogiem, a twoje imię będziemy sławić na wieki. Sela.</verse>
				<verse number="9">[Teraz] jednak odrzuciłeś nas i zawstydziłeś, i nie wyruszasz z naszymi wojskami.</verse>
				<verse number="10">Sprawiłeś, że cofnęliśmy się przed wrogiem, a ci, którzy nas nienawidzą, złupili nas.</verse>
				<verse number="11">Wydałeś nas na rzeź jak owce i rozproszyłeś nas wśród pogan.</verse>
				<verse number="12">Sprzedałeś swój lud za bezcen i nie zyskałeś na jego sprzedaży.</verse>
				<verse number="13">Wystawiłeś nas na wzgardę naszym sąsiadom, na szyderstwo i pośmiewisko tym, którzy nas otaczają.</verse>
				<verse number="14">Uczyniłeś nas tematem przysłowia wśród pogan, tak że narody kiwają głowami nad nami.</verse>
				<verse number="15">Mój wstyd wciąż jest przede mną, a hańba mi twarz okrywa;</verse>
				<verse number="16">Na głos tego, który gardzi i bluźni, z powodu wroga i mściciela.</verse>
				<verse number="17">To wszystko nas spotkało, a [jednak] nie zapomnieliśmy o tobie ani nie naruszyliśmy twojego przymierza.</verse>
				<verse number="18">Nasze serce się nie odwróciło ani nasze kroki nie zboczyły z twej ścieżki;</verse>
				<verse number="19">Chociaż powaliłeś nas w miejscu smoków i okryłeś nas cieniem śmierci.</verse>
				<verse number="20">Gdybyśmy zapomnieli imienia naszego Boga i wyciągnęli ręce do obcego boga;</verse>
				<verse number="21">Czyż Bóg by się o tym nie dowiedział? Przecież on zna tajniki serca.</verse>
				<verse number="22">Lecz z powodu ciebie przez cały dzień nas zabijają, uważają nas za owce przeznaczone na rzeź.</verse>
				<verse number="23">Ocknij się; czemu śpisz, Panie? Obudź się, nie odrzucaj nas na wieki.</verse>
				<verse number="24">Czemu ukrywasz swoje oblicze i zapominasz o naszym utrapieniu i ucisku?</verse>
				<verse number="25">Nasza dusza bowiem pogrążyła się w prochu, nasz brzuch przylgnął do ziemi.</verse>
				<verse number="26">Powstań nam na pomoc, odkup nas ze względu na twoje miłosierdzie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="45">
				<verse number="1">Wezbrało moje serce dobrym słowem; dzieła, które wypowiadam, dotyczą króla; mój język będzie jak pióro biegłego pisarza.</verse>
				<verse number="2">Ty jesteś najpiękniejszym z synów ludzkich; wdzięk rozlał się na twoich wargach, dlatego Bóg pobłogosławił cię na wieki.</verse>
				<verse number="3">Przypasz do biodra swój miecz, mocarzu, w swej chwale i majestacie.</verse>
				<verse number="4">A w swym dostojeństwie wyrusz szczęśliwie ze słowem prawdy, łagodności i sprawiedliwości, a twoja prawica dokona strasznych rzeczy.</verse>
				<verse number="5">Twoje ostre strzały, [od których] upadają narody pod twoje stopy, [przenikają] serce wrogów króla.</verse>
				<verse number="6">Twój tron, o Boże, na wieki wieków, berłem sprawiedliwości [jest] berło twego królestwa.</verse>
				<verse number="7">Miłujesz sprawiedliwość, a nienawidzisz nieprawości, dlatego namaścił cię, o Boże, twój Bóg olejkiem radości bardziej niż twoich towarzyszy.</verse>
				<verse number="8">Wszystkie twoje szaty [pachną] mirrą, aloesem [i] kasją, [gdy wychodzisz] z pałaców z kości słoniowej, z których cię rozweselają.</verse>
				<verse number="9">Córki królewskie są wśród twoich czcigodnych [kobiet], królowa w złocie z Ofiru stoi po twojej prawicy.</verse>
				<verse number="10">Posłuchaj, córko, spójrz i nakłoń ucha, zapomnij o swoim narodzie i o domu swojego ojca;</verse>
				<verse number="11">A król zapragnie twojego piękna, bo on jest twoim Panem; oddaj mu pokłon.</verse>
				<verse number="12">Także córka Tyru przyjdzie z darami, najbogatsi z narodów będą zabiegać o twą przychylność.</verse>
				<verse number="13">Córka królewska jest pełna chwały w [swej] komnacie, a jej szaty złotem tkane.</verse>
				<verse number="14">W szacie haftowanej będą ją wieść do króla, za nią dziewice, jej towarzyszki, przyprowadzą do ciebie.</verse>
				<verse number="15">Wiodą [je] z weselem i z radością i wejdą do królewskiego pałacu.</verse>
				<verse number="16">Miejsce twoich ojców zajmą twoi synowie, których ustanowisz książętami po całej ziemi.</verse>
				<verse number="17">Upamiętnię twoje imię po wszystkie pokolenia; dlatego narody będą cię wysławiać na wieki wieków.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="46">
				<verse number="1">Bóg [jest] naszą ucieczką i siłą, najpewniejszą pomocą w utrapieniu.</verse>
				<verse number="2">Dlatego nie będziemy się bać, choćby się poruszyła ziemia, choćby się przeniosły góry w sam środek morza;</verse>
				<verse number="3">Choćby huczały i burzyły się jego wody i zatrzęsły się góry od jego nawałnicy. Sela.</verse>
				<verse number="4">[Jest] rzeka, której strumienie rozweselają miasto Boże, [miejsce] święte przybytków Najwyższego.</verse>
				<verse number="5">Bóg [jest] pośrodku niego, nie będzie zachwiane; Bóg je wspomoże zaraz o świcie.</verse>
				<verse number="6">Wzburzyły się narody, zachwiały się królestwa, on wydał swój głos i rozpłynęła się ziemia.</verse>
				<verse number="7">PAN zastępów [jest] z nami; Bóg Jakuba [jest] naszą twierdzą. Sela.</verse>
				<verse number="8">Chodźcie, zobaczcie dzieła PANA, jakie spustoszenia uczynił na ziemi.</verse>
				<verse number="9">On kładzie kres wojnom aż po krańce ziemi, kruszy łuki i łamie włócznie, a rydwany pali ogniem.</verse>
				<verse number="10">Uspokójcie się i uznajcie, że ja jestem Bogiem; będę wywyższony wśród narodów, będę wywyższony na ziemi.</verse>
				<verse number="11">PAN zastępów [jest] z nami, Bóg Jakuba [jest] naszą twierdzą. Sela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="47">
				<verse number="1">Klaszczcie w dłonie, wszystkie narody, wykrzykujcie Bogu radosnym głosem.</verse>
				<verse number="2">Gdyż PAN Najwyższy budzi grozę, [jest] wielkim Królem nad całą ziemią.</verse>
				<verse number="3">Podda nam ludzi i narody pod nasze stopy.</verse>
				<verse number="4">Wybrał nam nasze dziedzictwo, chlubę Jakuba, którego umiłował. Sela.</verse>
				<verse number="5">Wstąpił Bóg wśród okrzyków, PAN przy dźwięku trąby.</verse>
				<verse number="6">Śpiewajcie Bogu, śpiewajcie; śpiewajcie naszemu Królowi, śpiewajcie.</verse>
				<verse number="7">Bóg bowiem [jest] Królem całej ziemi, śpiewajcie pieśni pouczające.</verse>
				<verse number="8">Bóg króluje nad narodami, Bóg zasiada na swym świętym tronie.</verse>
				<verse number="9">Władcy narodów zebrali się z ludem Boga Abrahama, bo do Boga [należą] tarcze ziemi; on jest wielce wywyższony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="48">
				<verse number="1">Wielki jest PAN i godzien wielkiej chwały w mieście naszego Boga, na swej świętej górze.</verse>
				<verse number="2">Pięknie wzniesiona, radością całej ziemi [jest] góra Syjon na krańcach północy, miasto wielkiego Króla.</verse>
				<verse number="3">Bóg w pałacach jego jest uznany za twierdzę.</verse>
				<verse number="4">Bo oto zgromadzili się królowie i razem ruszyli.</verse>
				<verse number="5">Gdy zobaczyli, zdumieli się, przerazili się i uciekli.</verse>
				<verse number="6">Strach ich tam ogarnął i ból, jak rodzącą kobietę.</verse>
				<verse number="7">Wiatrem wschodnim rozbijasz okręty Tarszisz.</verse>
				<verse number="8">To, co słyszeliśmy, [to] zobaczyliśmy w mieście PANA zastępów, w mieście naszego Boga; Bóg je ugruntuje na wieki. Sela.</verse>
				<verse number="9">Rozważamy, o Boże, twoje miłosierdzie we wnętrzu twej świątyni.</verse>
				<verse number="10">Jak twoje imię, Boże, tak i chwała twoja [sięga] aż po krańce ziemi; twoja prawica pełna jest sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="11">Niech się weseli góra Syjon, niech się radują córki Judy z powodu twoich sądów.</verse>
				<verse number="12">Okrążcie Syjon i obejdźcie go, policzcie jego wieże.</verse>
				<verse number="13">Przyjrzyjcie się jego wałom obronnym, oglądajcie jego pałace, abyście mogli opowiadać przyszłemu pokoleniu.</verse>
				<verse number="14">Bo ten Bóg jest naszym Bogiem na wieki wieków, on będzie nas prowadził aż do śmierci.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="49">
				<verse number="1">Słuchajcie tego wszystkie narody, nadstawcie ucha wszyscy mieszkańcy świata.</verse>
				<verse number="2">Zarówno wy, prości, jak i wy, możni; zarówno bogaty, jak i ubogi.</verse>
				<verse number="3">Moje usta wypowiedzą mądrość, a rozmyślaniem mego serca [będzie] roztropność.</verse>
				<verse number="4">Nakłonię ucha ku przypowieści, przy harfie rozwiążę moją zagadkę.</verse>
				<verse number="5">Dlaczego mam się bać w dniach niedoli, [gdy] otacza mnie nieprawość tych, którzy mnie depczą?</verse>
				<verse number="6">Ci, którzy ufają swym bogactwom i chlubią się swym wielkim dostatkiem;</verse>
				<verse number="7">Nikt [z nich] w żaden sposób nie odkupi swego brata ani nie może dać Bogu [za niego] okupu;</verse>
				<verse number="8">(Kosztowny bowiem jest okup za ich dusze i nigdy się nie zdarzy);</verse>
				<verse number="9">Aby żył na wieki i nie doznał zniszczenia.</verse>
				<verse number="10">Każdy bowiem widzi, że mądrzy umierają, tak samo jak ginie głupiec i prostak, i zostawiają obcym swoje bogactwa.</verse>
				<verse number="11">Myślą, [że] ich domy [są] wieczne, a ich mieszkania [będą trwać] z pokolenia na pokolenie; nazywają ziemie swymi imionami.</verse>
				<verse number="12">Lecz człowiek, choć otoczony czcią, nie przetrwa; podobny jest do bydląt, które giną.</verse>
				<verse number="13">Ich droga jest ich głupstwem, mimo to ich potomkowie pochwalają ich mowę. Sela.</verse>
				<verse number="14">Jak owce będą złożeni w grobie, śmierć ich pożre; prawi będą nad nimi panować o poranku, ich postać zostanie zniszczona w grobie, gdy opuszczą swoje mieszkanie.</verse>
				<verse number="15">Ale Bóg wykupi moją duszę z mocy grobu, bo mnie przyjmie. Sela.</verse>
				<verse number="16">Nie bój się, gdy się ktoś wzbogaci, gdy się rozmnoży sława jego domu;</verse>
				<verse number="17">Bo gdy umrze, niczego [ze sobą] nie weźmie i nie pójdzie za nim jego sława.</verse>
				<verse number="18">Chociaż za życia swej duszy pochlebiał i chwalono go, gdy dobrze się urządził;</verse>
				<verse number="19">Pójdzie jednak do grona swych ojców; nigdy nie ujrzą światła.</verse>
				<verse number="20">Człowiek, który jest otoczony czcią, a nie rozumie [tego], podobny jest do bydląt, które giną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="50">
				<verse number="1">Bóg nad bogami, PAN, przemówił i wezwał ziemię od wschodu słońca aż do jego zachodu.</verse>
				<verse number="2">Z Syjonu, doskonałego piękna, zajaśniał Bóg.</verse>
				<verse number="3">Nasz Bóg przyjdzie i nie będzie milczał; ogień będzie trawił przed nim, a wokół niego powstanie potężna burza.</verse>
				<verse number="4">Wezwie z góry niebiosa i ziemię, aby sądzić swój lud:</verse>
				<verse number="5">Zgromadźcie mi moich świętych, którzy zawarli ze mną przymierze przez ofiarę.</verse>
				<verse number="6">Wtedy niebiosa ogłoszą jego sprawiedliwość, bo sam Bóg [jest] sędzią. Sela.</verse>
				<verse number="7">Słuchaj, mój ludu, a będę mówił; słuchaj, Izraelu, a będę świadczył przeciw tobie: Ja [jestem] Bogiem, twoim Bogiem.</verse>
				<verse number="8">Nie będę cię ganił za twoje ofiary ani za twoje całopalenia, które są zawsze przede mną.</verse>
				<verse number="9">Nie przyjmę cielca z twojego domu ani kozłów z twoich zagród.</verse>
				<verse number="10">Do mnie bowiem należy wszelkie zwierzę leśne i tysiące bydła na górach.</verse>
				<verse number="11">Znam wszelkie ptactwo górskie i moje są zwierzęta polne.</verse>
				<verse number="12">Gdybym był głodny, nie mówiłbym ci o tym, bo mój [jest] świat i wszystko, co go napełnia.</verse>
				<verse number="13">Czyż będę jadł mięso wołów albo pił krew kozłów?</verse>
				<verse number="14">Ofiaruj Bogu dziękczynienie i spełnij swoje śluby wobec Najwyższego;</verse>
				<verse number="15">I wzywaj mnie w dniu utrapienia; wtedy cię wybawię, a [ty] mnie uwielbisz.</verse>
				<verse number="16">Lecz do niegodziwego Bóg mówi: Po co ogłaszasz moje prawa i masz na ustach moje przymierze;</verse>
				<verse number="17">Skoro nienawidzisz karności i rzucasz za siebie moje słowa?</verse>
				<verse number="18">Gdy widzisz złodzieja, pochwalasz go, i zadajesz się z cudzołożnikami.</verse>
				<verse number="19">Pozwalasz swym ustom źle mówić, a twój język knuje podstępy.</verse>
				<verse number="20">Siedzisz i mówisz przeciwko twemu bratu, obmawiasz syna swej matki.</verse>
				<verse number="21">To czyniłeś, a ja milczałem; sądziłeś, że jestem do ciebie podobny, [ale] będę cię napominał i postawię ci to przed oczy.</verse>
				<verse number="22">Zrozumcie to teraz wy, którzy zapominacie o Bogu, bym [was] nie rozszarpał, a nie byłoby [nikogo], kto [by] was ocalił.</verse>
				<verse number="23">Kto [mi] ofiaruje chwałę, ten oddaje mi cześć; a temu, kto chodzi [prostą] drogą, ukażę Boże zbawienie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="51">
				<verse number="1">Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki.</verse>
				<verse number="2">Obmyj mnie zupełnie z mojej nieprawości i oczyść mnie z mego grzechu.</verse>
				<verse number="3">Uznaję bowiem moje występki, a mój grzech zawsze jest przede mną.</verse>
				<verse number="4">Przeciw tobie, tobie samemu, zgrzeszyłem i zło uczyniłem na twoich oczach, abyś okazał się sprawiedliwy w swoich słowach i czysty w swoim sądzie.</verse>
				<verse number="5">Oto zostałem zrodzony w nieprawości i w grzechu poczęła mnie moja matka.</verse>
				<verse number="6">Oto miłujesz prawdę wewnętrzną i w głębi serca dasz mi poznać mądrość.</verse>
				<verse number="7">Oczyść mnie hizopem, a będę oczyszczony; obmyj mnie, a stanę się bielszy od śniegu.</verse>
				<verse number="8">Daj mi usłyszeć radość i wesele; niech się rozradują kości, które skruszyłeś.</verse>
				<verse number="9">Odwróć swe oblicze od moich grzechów i zgładź wszystkie moje nieprawości.</verse>
				<verse number="10">Stwórz we mnie serce czyste, o Boże, i odnów we mnie ducha prawego.</verse>
				<verse number="11">Nie odrzucaj mnie sprzed twego oblicza i nie odbieraj mi swego Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="12">Przywróć mi radość twego zbawienia i wesprzyj mnie duchem ochoczym.</verse>
				<verse number="13">[Wtedy] będę nauczał przestępców twoich dróg i grzesznicy nawrócą się do ciebie.</verse>
				<verse number="14">Uwolnij mnie od winy [za przelanie] krwi, o Boże, Boże mego zbawienia, a mój język będzie wysławiał twoją sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="15">Panie, otwórz moje wargi, a moje usta będą głosić twoją chwałę.</verse>
				<verse number="16">Ty bowiem nie pragniesz ofiar, choćbym ci je dał, ani nie przyjmiesz całopalenia.</verse>
				<verse number="17">Ofiary dla Boga [to] duch skruszony; sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz, o Boże!</verse>
				<verse number="18">Okaż dobroć Syjonowi według twego upodobania; odbuduj mury Jeruzalem.</verse>
				<verse number="19">Wtedy przyjmiesz ofiary sprawiedliwości, ofiary ogniste i całopalenia; wtedy będą składać cielce na twoim ołtarzu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="52">
				<verse number="1">Czemu chlubisz się złem, mocarzu? Miłosierdzie Boże [trwa] nieustannie.</verse>
				<verse number="2">Twój język knuje przewrotność, ostry jak brzytwa, działający podstępnie.</verse>
				<verse number="3">Miłujesz zło bardziej niż dobro i kłamstwo bardziej niż mowę sprawiedliwą. Sela.</verse>
				<verse number="4">Miłujesz wszelkie słowa szkodliwe, podstępny języku.</verse>
				<verse number="5">Dlatego Bóg zniszczy cię na wieki, pochwyci cię i wyrwie z namiotu, i wykorzeni cię z ziemi żyjących. Sela.</verse>
				<verse number="6">Zobaczą to sprawiedliwi i zlękną się, i będą się z niego śmiać:</verse>
				<verse number="7">Oto człowiek, który nie uczynił Boga swoją siłą, ale ufał swym wielkim bogactwom i umacniał się w swojej nieprawości.</verse>
				<verse number="8">Ja zaś [jestem] jak zielone drzewo oliwne w domu Bożym, zaufałem miłosierdziu Boga na wieki wieków.</verse>
				<verse number="9">Będę cię wysławiał na wieki, że [to] uczyniłeś, i będę oczekiwał twego imienia, gdyż jest dobre w oczach twoich świętych.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="53">
				<verse number="1">Głupi mówi w swoim sercu: Nie ma Boga. Są zepsuci i czynią obrzydliwą nieprawość; nie ma [nikogo], kto by czynił dobro.</verse>
				<verse number="2">Bóg spojrzał z niebios na synów ludzkich, aby zobaczyć, czy jest ktoś rozumny [i] szukający Boga.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy zboczyli z drogi, [wszyscy] jednakowo znikczemnieli; nie ma [nikogo], kto by czynił dobro, nie ma ani jednego.</verse>
				<verse number="4">Czyż są nierozumni czyniący nieprawość, którzy pożerają mój lud, jakby chleb jedli, [a] Boga nie wzywają?</verse>
				<verse number="5">Tam ogarnął ich strach, gdzie nie było [powodu] do strachu, Bóg bowiem rozproszył kości tych, którzy cię oblegali; [ty] okryjesz [ich] hańbą, bo Bóg nimi wzgardził.</verse>
				<verse number="6">Któż ześle z Syjonu zbawienie Izraelowi? Gdy Bóg odwróci niewolę swego ludu, Jakub się rozraduje i rozweseli się Izrael.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="54">
				<verse number="1">Boże, wybaw mnie twoim imieniem i twoją mocą broń mojej sprawy.</verse>
				<verse number="2">Boże, wysłuchaj mojej modlitwy, nakłoń ucha ku słowom moich ust.</verse>
				<verse number="3">Gdyż obcy powstali przeciwko mnie, a okrutnicy czyhają na moją duszę; nie mają Boga przed oczami. Sela.</verse>
				<verse number="4">Oto Bóg jest moim pomocnikiem; Pan jest z tymi, którzy podtrzymują moje życie.</verse>
				<verse number="5">Odpłaci złem moim wrogom; w twojej prawdzie wytrać ich.</verse>
				<verse number="6">Będę ci dobrowolnie składał ofiary, będę wysławiał twoje imię, PANIE, bo jest dobre.</verse>
				<verse number="7">Uwolniłeś mnie bowiem z każdego utrapienia, a moje oko widziało [zemstę] nad moimi wrogami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="55">
				<verse number="1">Boże, nakłoń ucha ku mojej modlitwie i nie ukrywaj się przed moją prośbą.</verse>
				<verse number="2">Posłuchaj uważnie i wysłuchaj mnie; uskarżam się w swej modlitwie i jęczę;</verse>
				<verse number="3">Z powodu głosu wroga, z powodu ucisku niegodziwego; zwalają na mnie nieprawość i w gniewie sprzeciwiają mi się.</verse>
				<verse number="4">Moje serce boleje we mnie i dopadł mnie strach przed śmiercią.</verse>
				<verse number="5">Przyszły na mnie bojaźń i drżenie i przejęła mnie trwoga.</verse>
				<verse number="6">I powiedziałem: O, gdybym miał skrzydła jak gołębica, uleciałbym i odpoczął.</verse>
				<verse number="7">Oto bym uleciał daleko i zamieszkał na pustyni. Sela.</verse>
				<verse number="8">Pospieszyłbym, aby ujść [przed] wichrem i nawałnicą.</verse>
				<verse number="9">Zniszcz, Panie, rozdziel ich język, bo widzę przemoc i niezgodę w mieście.</verse>
				<verse number="10">Dniem i nocą krążą wokoło po jego murach, a wewnątrz niego zło i ucisk.</verse>
				<verse number="11">Wewnątrz niego [jest] niegodziwość, a z jego ulic nie znika oszustwo i podstęp.</verse>
				<verse number="12">Bo [to] nie wróg mnie lżył, co mógłbym znieść; nie powstał przeciwko mnie ten, który mnie nienawidził – [wtedy] ukryłbym się przed nim;</verse>
				<verse number="13">Ale ty, człowiek równy mi, mój wódz i przyjaciel.</verse>
				<verse number="14">Mile naradzaliśmy się ze sobą i razem chodziliśmy do domu Bożego.</verse>
				<verse number="15">Niech śmierć ich zaskoczy, niech żywcem zstąpią do piekła, bo w ich domach i wśród nich [mieszka] zło.</verse>
				<verse number="16">Ja zaś do Boga zawołam i PAN mnie wybawi.</verse>
				<verse number="17">Wieczorem, rano i w południe będę się modlić i głośno wołać, a on wysłucha mego głosu.</verse>
				<verse number="18">Odkupił moją duszę, abym miał spokój od walki, jaką ze mną toczyli, bo wielu ich było przy mnie.</verse>
				<verse number="19">Bóg wysłucha i będzie ich trapić ten, który trwa od wieków. Sela. [Bo] nie poprawiają się i nie boją się Boga.</verse>
				<verse number="20">Podniósł rękę na tych, którzy utrzymywali z nim pokój; złamał swoje przymierze.</verse>
				<verse number="21">Gładsze niż masło były [słowa] jego ust, lecz wrogość [miał] w sercu; miększe niż oliwa jego słowa, ale były jak obnażone miecze.</verse>
				<verse number="22">Przerzuć swój ciężar na PANA, a on cię podtrzyma; nie dopuści nigdy, by miał się zachwiać sprawiedliwy.</verse>
				<verse number="23">Ale ty, Boże, wtrącisz ich w dół zatracenia; ludzie krwawi i podstępni nie dożyją połowy swoich dni; ja zaś zaufam tobie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="56">
				<verse number="1">Zmiłuj się nade mną, Boże, bo chce mnie pochłonąć człowiek; każdego dnia uciska mnie walką.</verse>
				<verse number="2">Moi wrogowie każdego dnia chcą mnie połknąć; wielu bowiem walczy przeciwko mnie, o Najwyższy.</verse>
				<verse number="3">Ilekroć strach mnie ogarnia, ufam tobie.</verse>
				<verse number="4">W Bogu będę wysławiać jego słowo; Bogu ufam i nie będę się bał tego, co człowiek może mi uczynić.</verse>
				<verse number="5">Przez cały dzień przekręcają moje słowa, przeciwko mnie kierują wszystkie swe zamysły, ku memu nieszczęściu.</verse>
				<verse number="6">Zbierają się, ukrywają i śledzą moje kroki, czyhając na moją duszę.</verse>
				<verse number="7">Czy unikną [zemsty] za nieprawość? Boże, powal te narody w swoim gniewie.</verse>
				<verse number="8">Ty policzyłeś dni mojej tułaczki, zbierz [też] moje łzy do swego bukłaka; czyż nie są [spisane] w twojej księdze?</verse>
				<verse number="9">Gdy zawołam, cofną się moi wrogowie; to wiem, bo Bóg jest ze mną.</verse>
				<verse number="10">W Bogu będę wysławiać jego słowa, w PANU będę chwalić jego słowo.</verse>
				<verse number="11">Bogu ufam, nie będę się bał tego, co mi może uczynić człowiek.</verse>
				<verse number="12">Tobie, Boże, śluby złożyłem, [dlatego też] tobie oddam chwałę.</verse>
				<verse number="13">Ocaliłeś bowiem moją duszę od śmierci, a moje nogi od upadku, abym chodził przed Bogiem w światłości żyjących.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="57">
				<verse number="1">Zmiłuj się nade mną, Boże, zmiłuj się nade mną, bo moja dusza ufa tobie; w cieniu twoich skrzydeł będę się chronił, aż przeminie nieszczęście.</verse>
				<verse number="2">Będę wołał do Boga Najwyższego, do Boga, który doprowadzi moją sprawę do końca.</verse>
				<verse number="3">On ześle [pomoc] z nieba i wybawi mnie [od] urągania tego, który chce mnie pochłonąć. Sela. Ześle mi Bóg swoje miłosierdzie i prawdę.</verse>
				<verse number="4">Moja dusza przebywa wśród lwów; leżę [wśród] płonących, [wśród] synów ludzkich, których zęby [są] jak włócznie i strzały, a język jak miecz ostry.</verse>
				<verse number="5">Bądź wywyższony, Boże, ponad niebiosa, [a] twoja chwała ponad całą ziemię.</verse>
				<verse number="6">Zastawili sidła na moje kroki, zgnębili moją duszę, wykopali przede mną dół, ale sami do niego wpadli. Sela.</verse>
				<verse number="7">Gotowe [jest] moje serce, Boże, gotowe [jest] moje serce; będę śpiewał i oddawał chwałę.</verse>
				<verse number="8">Obudź się, moja chwało, obudź się, cytro i harfo; ja się zbudzę o świcie.</verse>
				<verse number="9">Będę cię wysławiał wśród ludu, Panie, będę ci śpiewał wśród narodów.</verse>
				<verse number="10">Bo wielkie jest twoje miłosierdzie, aż do niebios, i aż pod obłoki twoja prawda.</verse>
				<verse number="11">Bądź wywyższony ponad niebiosa, Boże, a ponad całą ziemię twoja chwała.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="58">
				<verse number="1">O zgromadzenie, czy rzeczywiście mówicie to, co sprawiedliwe? Czy słusznie sądzicie, synowie ludzcy?</verse>
				<verse number="2">Przeciwnie, w sercu knujecie nieprawości, wymierzacie przemoc waszych rąk na ziemi.</verse>
				<verse number="3">Niegodziwi zeszli na bezdroża już od łona [matki], od urodzenia błądzą, mówiąc kłamstwo.</verse>
				<verse number="4">Ich jad podobny do jadu węża, są jak głucha żmija, która zatyka uszy;</verse>
				<verse number="5">Aby nie słyszeć głosu zaklinaczy ani czarownika, co biegle zaklina.</verse>
				<verse number="6">Boże, skrusz zęby w ich ustach; PANIE, połam zęby trzonowe lwiąt.</verse>
				<verse number="7">Niech znikną jak spływająca woda, niech będą jak ten, który naciąga [łuk], lecz jego strzały się łamią.</verse>
				<verse number="8">Niech przeminą jak ślimak, który się rozpływa; jak poroniony płód kobiety niech nie zobaczą słońca.</verse>
				<verse number="9">Zanim wasze ciernie wypuszczą kolce, gdy jeszcze są zielone, porwie je wicher gniewu [Boga].</verse>
				<verse number="10">Będzie się weselił sprawiedliwy, gdy ujrzy pomstę; swoje stopy umyje we krwi niegodziwego.</verse>
				<verse number="11">A ludzie powiedzą: Jest, doprawdy, nagroda dla sprawiedliwego; doprawdy jest Bóg, który sądzi na ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="59">
				<verse number="1">Ocal mnie od moich wrogów, mój Boże; obroń mnie przed tymi, którzy powstają przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="2">Ocal mnie od czyniących nieprawość i wybaw mnie przed krwawymi ludźmi.</verse>
				<verse number="3">Oto bowiem czyhają na moją duszę; zbierają się przeciwko mnie mocarze, chociaż nie zawiniłem ani nie zgrzeszyłem, PANIE.</verse>
				<verse number="4">Chociaż nie popełniłem nieprawości, biegną i szykują się; powstań, wyjdź mi na spotkanie i zobacz.</verse>
				<verse number="5">Ty, PANIE, Boże zastępów, Boże Izraela, obudź się, aby nawiedzić wszystkie narody; nie lituj się nad żadnym z tych nikczemnych przestępców. Sela.</verse>
				<verse number="6">Wracają wieczorem, ujadają jak psy i krążą po mieście.</verse>
				<verse number="7">Oto bluzgają swymi ustami, miecze na ich wargach. [Mówią] bowiem: Któż słyszy?</verse>
				<verse number="8">Lecz ty, PANIE, będziesz się śmiał z nich, szydzić będziesz ze wszystkich narodów.</verse>
				<verse number="9">Z powodu jego mocy będę się trzymać ciebie, bo [ty], Boże, jesteś moją twierdzą.</verse>
				<verse number="10">Mój miłosierny Bóg wyjdzie mi naprzeciw, Bóg pozwoli mi oglądać [zemstę] nad moimi wrogami.</verse>
				<verse number="11">Nie zabijaj ich, aby mój lud nie zapomniał, [lecz] rozprosz ich swoją mocą i powal, o Panie, nasza tarczo.</verse>
				<verse number="12">[Za] grzech ich ust i słowa ich warg niech schwytani będą w swej pysze; za złorzeczenia i kłamstwa, które mówią.</verse>
				<verse number="13">Wytrać ich w gniewie, wytrać, by już ich nie było. Niech poznają, że Bóg panuje w Jakubie i po krańce ziemi. Sela.</verse>
				<verse number="14">I niech wracają wieczorem, niech ujadają jak psy i krążą po mieście.</verse>
				<verse number="15">Niech się włóczą, szukając pokarmu; niech warczą, gdy się nie nasycą.</verse>
				<verse number="16">Ale ja będę śpiewał o twojej mocy, rankiem będę wysławiać twoje miłosierdzie, bo ty stałeś się dla mnie twierdzą i ucieczką w dniu mego ucisku.</verse>
				<verse number="17">Moja mocy, tobie będę śpiewał; bo ty, Boże, jesteś moją twierdzą, Boże mój miłosierny.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="60">
				<verse number="1">Boże, odrzuciłeś nas, rozproszyłeś nas [i] rozgniewałeś się; powróć znowu do nas.</verse>
				<verse number="2">Wstrząsnąłeś ziemią i rozdarłeś ją; ulecz jej rozpadliny, bo się chwieje.</verse>
				<verse number="3">Okazywałeś twemu ludowi ciężkie rzeczy, napoiłeś nas winem odurzającym.</verse>
				<verse number="4">Dałeś chorągiew tym, którzy się ciebie boją, aby wynieśli ją z powodu [twej] prawdy. Sela.</verse>
				<verse number="5">Aby byli ocaleni twoi umiłowani, wybaw [ich] swoją prawicą i wysłuchaj mnie.</verse>
				<verse number="6">Bóg przemówił w swojej świętości; będę się radował, rozdzielę Sychem i wymierzę dolinę Sukkot.</verse>
				<verse number="7">Mój [jest] Gilead, mój i Manasses, Efraim mocą mojej głowy, Juda moim prawodawcą.</verse>
				<verse number="8">Moab moją misą do mycia, na Edom wrzucę mój but; Filisteo, wykrzykuj z mojego powodu.</verse>
				<verse number="9">Kto mnie wprowadzi do miasta warownego? Kto mnie doprowadzi aż do Edomu?</verse>
				<verse number="10">Czy nie ty, o Boże, który nas odrzuciłeś i nie wychodziłeś, Boże, z naszymi wojskami?</verse>
				<verse number="11">Udziel nam pomocy w utrapieniu, bo próżna jest pomoc ludzka.</verse>
				<verse number="12">W Bogu będziemy mężni, bo on podepcze naszych nieprzyjaciół.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="61">
				<verse number="1">Wysłuchaj, Boże, mojego wołania, miej wzgląd na moją modlitwę.</verse>
				<verse number="2">Z krańców ziemi wołam do ciebie, gdy moje serce jest zatrwożone; wprowadź mnie na skałę, która jest wyższa ode mnie.</verse>
				<verse number="3">Ty bowiem jesteś moją ucieczką i wieżą warowną przed wrogiem.</verse>
				<verse number="4">Będę mieszkał w twoim przybytku na wieki, chroniąc się pod osłoną twych skrzydeł. Sela.</verse>
				<verse number="5">Bo ty, Boże, wysłuchałeś moich ślubów; dałeś dziedzictwo tym, którzy się boją twego imienia.</verse>
				<verse number="6">Przedłużysz dni króla, jego lata – z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="7">Będzie trwał na wieki przed Bogiem; przygotuj miłosierdzie i prawdę, niech go strzegą.</verse>
				<verse number="8">Tak będę śpiewał twemu imieniu na wieki i będę spełniał moje śluby każdego dnia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="62">
				<verse number="1">Tylko w Bogu spoczywa moja dusza, od niego [pochodzi] moje zbawienie.</verse>
				<verse number="2">Tylko on jest moją skałą i zbawieniem, moją twierdzą; nie zachwieję się za bardzo.</verse>
				<verse number="3">Jak długo będziecie knuć zło przeciwko człowiekowi? Wy wszyscy [będziecie] zabici, będziecie jak pochylona ściana i jak walący się [mur].</verse>
				<verse number="4">Oni tylko naradzają się, jak go strącić z dostojeństwa; mają upodobanie w kłamstwie, ustami swymi błogosławią, ale w sercu złorzeczą. Sela.</verse>
				<verse number="5">Tylko w Bogu spocznij, moja duszo, bo od niego pochodzi moja nadzieja.</verse>
				<verse number="6">On jedynie jest moją skałą i zbawieniem, moją twierdzą; nie zachwieję się.</verse>
				<verse number="7">W Bogu moje wybawienie i moja chwała; skała mojej mocy, moja ucieczka [jest] w Bogu.</verse>
				<verse number="8">Ufajcie mu w każdym czasie, o narody, wylewajcie przed nim wasze serca; Bóg jest naszą ucieczką. Sela.</verse>
				<verse number="9">Doprawdy synowie ludzcy [są] marnością, synowie mocarzy – zawodni; położeni na wagę, wszyscy razem są lżejsi niż marność.</verse>
				<verse number="10">Nie pokładajcie ufności w ucisku ani nie łudźcie się grabieżą; jeśli przybędzie [wam] bogactw, nie przywiązujcie [do nich] serca.</verse>
				<verse number="11">Bóg raz przemówił, dwa razy to słyszałem, że moc należy do Boga;</verse>
				<verse number="12">I do ciebie, Panie, należy miłosierdzie, bo ty oddajesz każdemu według jego uczynków.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="63">
				<verse number="1">Boże, ty jesteś moim Bogiem, od rana cię szukam; pragnie ciebie moja dusza, tęskni do ciebie moje ciało w ziemi suchej i spragnionej, [w której] nie ma wody;</verse>
				<verse number="2">Abym widział twoją moc i chwałę tak, jak cię ujrzałem w twojej świątyni;</verse>
				<verse number="3">Skoro lepsze jest twoje miłosierdzie niż życie, moje wargi będą cię chwaliły;</verse>
				<verse number="4">Tak błogosławić cię będę póki żyję, wzniosę swe ręce w imię twoje.</verse>
				<verse number="5">Jak tłuszczem i sadłem będzie nasycona moja dusza, moje usta będą cię wielbić radosnymi wargami;</verse>
				<verse number="6">Gdy cię wspominam na moim posłaniu i rozmyślam o tobie podczas nocnych straży.</verse>
				<verse number="7">Ponieważ byłeś mi pomocą, w cieniu twoich skrzydeł będę się weselił.</verse>
				<verse number="8">Moja dusza przylgnęła do ciebie, twoja prawica mnie podtrzymuje.</verse>
				<verse number="9">Ale ci, którzy dążą do zguby mojej duszy, sami zejdą do głębi ziemi.</verse>
				<verse number="10">Będą wydani pod ostrze miecza, staną się łupem lisów.</verse>
				<verse number="11">Lecz król będzie się weselił w Bogu, będzie się chlubił każdy, kto na niego przysięga, a usta kłamców zostaną zamknięte.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="64">
				<verse number="1">Wysłuchaj, o Boże, mego głosu, gdy się modlę; zachowaj moje życie od strachu przed wrogiem.</verse>
				<verse number="2">Ukryj mnie przed tajemną radą złoczyńców, przed zgrają czyniących nieprawość;</verse>
				<verse number="3">Którzy naostrzyli swój język jak miecz, nałożyli swoje strzały, słowa jadowite;</verse>
				<verse number="4">Aby strzelać z ukrycia w niewinnego; strzelają znienacka i nikogo się nie boją.</verse>
				<verse number="5">Utwierdzają się w złym zamiarze, zmawiają się, jak ukryć pułapki, i mówią: Któż je zobaczy?</verse>
				<verse number="6">Szukają nieprawości, starannie jej poszukują; ich wnętrze i serce są głębokie.</verse>
				<verse number="7">Ale Bóg wypuści na nich strzałę, nagle odniosą rany;</verse>
				<verse number="8">Własny język doprowadzi ich do upadku; wszyscy, którzy ich zobaczą, uciekną.</verse>
				<verse number="9">I zlękną się wszyscy ludzie, będą opowiadali o dziele Boga i zrozumieją jego czyny.</verse>
				<verse number="10">A sprawiedliwy będzie się weselić w PANU i będzie mu ufał; i będą się chlubili wszyscy prawego serca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="65">
				<verse number="1">Tobie, Boże, należy się chwała na Syjonie i tobie [złożone] śluby należy wypełnić.</verse>
				<verse number="2">Ty wysłuchujesz modlitwy, dlatego do ciebie przyjdzie wszelkie ciało.</verse>
				<verse number="3">Wielkie nieprawości wzięły górę nad nami; ty oczyszczasz nasze występki.</verse>
				<verse number="4">Błogosławiony, [kogo] ty wybierasz i przyjmujesz, aby mieszkał w twoich przedsionkach; będziemy nasyceni dobrami twego domu, twej świętej świątyni.</verse>
				<verse number="5">Straszliwymi rzeczami odpowiesz nam według sprawiedliwości, Boże naszego zbawienia, nadziejo wszystkich krańców ziemi i mórz dalekich.</verse>
				<verse number="6">Ty, który utwierdzasz góry swoją mocą, przepasany potęgą;</verse>
				<verse number="7">Ty, który uciszasz szum morza, szum jego fal, i wrzawę narodów;</verse>
				<verse number="8">Mieszkańcy krańców [ziemi] boją się twoich znaków; ty radujesz [ich] nastawaniem poranka i wieczora.</verse>
				<verse number="9">Nawiedzasz ziemię i zraszasz ją, wzbogacasz ją obficie strumieniem Bożym pełnym wody. Przygotowujesz im zboże, gdy tak przysposabiasz ziemię.</verse>
				<verse number="10">Nawadniasz jej zagony, wyrównujesz jej bruzdy, zmiękczasz ją deszczami i błogosławisz jej urodzaje.</verse>
				<verse number="11">Wieńczysz rok swoją dobrocią, a twoje ścieżki ociekają tłuszczem.</verse>
				<verse number="12">Skrapiasz pustynne pastwiska, a pagórki przepasują się radością.</verse>
				<verse number="13">Łąki przyodziewają się stadami, a doliny okrywają się zbożem; wykrzykują [radośnie] i śpiewają.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="66">
				<verse number="1">[Radośnie] wykrzykujcie Bogu, wszystkie ziemie;</verse>
				<verse number="2">Wyśpiewujcie chwałę jego imienia, oddawajcie mu chwalebną cześć.</verse>
				<verse number="3">Powiedzcie Bogu: Jak straszliwe [są] twe dzieła! Z powodu twojej wielkiej mocy poddadzą się twoi wrogowie.</verse>
				<verse number="4">Cała ziemia odda ci pokłon i śpiewać ci będzie; śpiewać będzie twemu imieniu. Sela.</verse>
				<verse number="5">Chodźcie, zobaczcie dzieła Boże, straszliwe są [jego] dzieła pośród synów ludzkich.</verse>
				<verse number="6">Zamienił morze [w] suchą [ziemię], pieszo przeszli przez rzekę; tam się nim weseliliśmy.</verse>
				<verse number="7">Panuje w swej mocy na wieki, jego oczy patrzą na narody, buntownicy nie wywyższą się. Sela.</verse>
				<verse number="8">Błogosławcie, narody, naszego Boga i rozgłaszajcie jego chwałę.</verse>
				<verse number="9">Zachował przy życiu naszą duszę i nie dał się zachwiać naszej nodze.</verse>
				<verse number="10">Doświadczyłeś nas bowiem, Boże, wypróbowałeś nas ogniem, jak srebro jest oczyszczone.</verse>
				<verse number="11">Zaprowadziłeś nas w sidła, włożyłeś ucisk na nasze biodra.</verse>
				<verse number="12">Pozwoliłeś ludziom deptać nam po głowach, przeszliśmy przez ogień i wodę, ale nas wyprowadziłeś na [miejsce] obfitości.</verse>
				<verse number="13">[Dlatego] wejdę do twego domu z całopaleniem [i] wypełnię śluby;</verse>
				<verse number="14">Które wyraziły moje wargi i wypowiedziały moje usta w utrapieniu.</verse>
				<verse number="15">Będę ci składał w ofierze całopalenia z tłustych zwierząt wraz z wonnością baranów, ofiaruję ci woły i kozły. Sela.</verse>
				<verse number="16">Chodźcie, słuchajcie, wszyscy, którzy się boicie Boga, a opowiem, co uczynił dla mojej duszy.</verse>
				<verse number="17">Do niego wołałem moimi ustami i wychwalałem go moim językiem.</verse>
				<verse number="18">Gdybym zważał na nieprawość w swoim sercu, Pan by mnie nie wysłuchał.</verse>
				<verse number="19">A jednak Bóg wysłuchał, przychylił się do głosu mojej modlitwy.</verse>
				<verse number="20">Błogosławiony Bóg, który nie odrzucił mojej modlitwy i nie [odebrał] mi swego miłosierdzia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="67">
				<verse number="1">Niech Bóg się zmiłuje nad nami i błogosławi nam, niech rozjaśni nad nami swoje oblicze. Sela.</verse>
				<verse number="2">Aby poznano na ziemi twoją drogę, wśród wszystkich narodów twoje zbawienie.</verse>
				<verse number="3">Niech cię wysławiają ludy, o Boże, niech cię wysławiają wszystkie ludy.</verse>
				<verse number="4">Niech narody się radują i wykrzykują, bo ty będziesz sądził ludy sprawiedliwie i rządzić będziesz narodami na ziemi. Sela.</verse>
				<verse number="5">Niech cię wysławiają ludy, o Boże, niech cię wysławiają wszystkie ludy.</verse>
				<verse number="6">[Wtedy] ziemia wyda swój plon i Bóg, nasz Bóg, będzie nam błogosławić.</verse>
				<verse number="7">Niech nam Bóg błogosławi i niech się go boją wszystkie krańce ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="68">
				<verse number="1">Niech Bóg powstanie, a rozproszeni będą jego wrogowie; niech pouciekają przed jego obliczem ci, którzy go nienawidzą.</verse>
				<verse number="2">Jak dym jest rozwiany, tak [ich] rozpędzisz; jak wosk się rozpływa od ognia, [tak] niegodziwi poginą przed obliczem Boga.</verse>
				<verse number="3">A sprawiedliwi będą się weselić i cieszyć przed obliczem Boga, i będą się radować niezmiernie.</verse>
				<verse number="4">Śpiewajcie Bogu, śpiewajcie psalmy jego imieniu, wywyższajcie tego, który przemierza niebiosa; PAN to jego imię, radujcie się przed jego obliczem.</verse>
				<verse number="5">Ojcem dla sierot i sędzią dla wdów jest Bóg w swym świętym przybytku.</verse>
				<verse number="6">Bóg samotnym daje dom, więźniów uwalnia z oków, ale oporni mieszkają w suchej ziemi.</verse>
				<verse number="7">Boże, gdy wyruszałeś przed swoim ludem, gdy kroczyłeś przez pustynię. Sela;</verse>
				<verse number="8">Ziemia się trzęsła, a niebiosa rozpływały się przed obliczem Boga i sama góra Synaj [zadrżała] przed obliczem Boga, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="9">Zesłałeś obfity deszcz, Boże, otrzeźwiłeś swoje dziedzictwo, gdy omdlewało.</verse>
				<verse number="10">Twoje zastępy mieszkają w nim; ty, Boże, w swojej dobroci przygotowałeś [je] dla ubogiego.</verse>
				<verse number="11">Pan dał [swoje] słowo, wielki był zastęp zwiastujących dobre wieści.</verse>
				<verse number="12">Królowie wojsk uciekali, uciekali; a ta, która doglądała domu, dzieliła łupy.</verse>
				<verse number="13">Chociaż musieliście leżeć wśród kotłów, [będziecie] jak skrzydła gołębicy pokryte srebrem, a jej pióra żółtym złotem.</verse>
				<verse number="14">Gdy Wszechmogący rozproszył królów w ziemi, była biała jak śnieg na [górze] Salmon.</verse>
				<verse number="15">Góra Boża jest jak góra Baszanu, wzgórze wysokie, jak góra Baszanu.</verse>
				<verse number="16">Dlaczego wyskakujecie, wzgórza wysokie? Na tej górze spodobało się Bogu mieszkać, tam PAN będzie mieszkał na wieki.</verse>
				<verse number="17">Rydwanów Bożych [jest] dwadzieścia tysięcy, wiele tysięcy aniołów; Pan [przebywa] wśród nich w świątyni, [jak na] Synaju.</verse>
				<verse number="18">Wstąpiłeś na wysokość, poprowadziłeś pojmanych jeńców, przyjąłeś dary dla ludzi, nawet dla buntowników, aby PAN Bóg mógł [z nimi] zamieszkać.</verse>
				<verse number="19">Błogosławiony Pan; codziennie obsypuje nas [swymi dobrami] Bóg naszego zbawienia. Sela.</verse>
				<verse number="20">Nasz Bóg jest Bogiem zbawienia, Pan BÓG wybawia od śmierci.</verse>
				<verse number="21">Bóg zrani głowę swoich wrogów i owłosioną czaszkę tego, który trwa w swoich grzechach.</verse>
				<verse number="22">Pan powiedział: Wyprowadzę znów [swoich] z Baszanu, wyprowadzę [ich] znowu z głębin morskich;</verse>
				<verse number="23">Aby twoja stopa była skąpana we krwi, a język twoich psów [we krwi] wrogów.</verse>
				<verse number="24">Widzieli twoje pochody, Boże; pochody mego Boga, mego Króla w świątyni.</verse>
				<verse number="25">Przodem szli śpiewacy, za nimi grający na instrumentach, wśród nich dziewczęta uderzające w bębenki.</verse>
				<verse number="26">W zgromadzeniach błogosławcie Boga, Pana, wy, którzy pochodzicie ze źródła Izraela.</verse>
				<verse number="27">Tam [jest] mały Beniamin, który im przewodzi, władcy Judy i ich hufce, władcy Zebulona i władcy Neftalego.</verse>
				<verse number="28">Twój Bóg obdarzył cię siłą; umocnij, Boże, to, co dla nas uczyniłeś.</verse>
				<verse number="29">Ze względu na twoją świątynię w Jeruzalem królowie będą przynosić ci dary.</verse>
				<verse number="30">Zgrom rzeszę kopijników, stado byków z cielcami ludu, chlubiących się kawałkiem srebra; rozprosz narody pragnące wojny.</verse>
				<verse number="31">Przyjdą dostojnicy z Egiptu; Etiopia szybko wyciągnie swe ręce do Boga.</verse>
				<verse number="32">Śpiewajcie Bogu, królestwa ziemi, wysławiajcie Pana. Sela.</verse>
				<verse number="33">Temu, który przemierza najwyższe niebiosa odwieczne; oto wydaje swój głos, głos potężny.</verse>
				<verse number="34">Uznajcie moc Boga, jego majestat [jest] nad Izraelem i jego moc w obłokach.</verse>
				<verse number="35">Groźny jesteś, Boże, ze swych świętych przybytków; Bóg Izraela sam daje moc i siłę [swemu] ludowi. [Niech będzie] Bóg błogosławiony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="69">
				<verse number="1">Wybaw mnie, Boże, bo wody sięgają aż do [mojej] duszy.</verse>
				<verse number="2">Grzęznę w głębokim błocie, gdzie nie ma dna; dostałem się w głębokie wody i nurt mnie porywa.</verse>
				<verse number="3">Zmęczyłem się wołaniem, wyschło mi gardło; słabną moje oczy, gdy czekam na mojego Boga.</verse>
				<verse number="4">Więcej niż włosów na mojej głowie jest tych, którzy mnie nienawidzą bez powodu; ci, którzy niesłusznie [są] moimi wrogami i chcą mnie zniszczyć, wzmocnili się; musiałem zapłacić za to, czego nie zabrałem.</verse>
				<verse number="5">Boże, ty znasz moją głupotę, a moje grzechy nie są ukryte przed tobą.</verse>
				<verse number="6">Niech nie zaznają wstydu z mego powodu ci, którzy ciebie oczekują, Panie BOŻE zastępów, niech nie rumienią się z mego powodu ci, którzy ciebie szukają, Boże Izraela.</verse>
				<verse number="7">Bo dla ciebie znoszę urąganie, hańba okrywa moją twarz.</verse>
				<verse number="8">Stałem się obcy dla moich braci i cudzoziemcem dla synów mojej matki;</verse>
				<verse number="9">Bo gorliwość o twój dom zżarła mnie i spadły na mnie urągania urągających tobie.</verse>
				<verse number="10">Płakałem i umartwiałem postem swą duszę, a stało się [to] moją hańbą.</verse>
				<verse number="11">Założyłem wór [pokutny] jako szatę i stałem się dla nich pośmiewiskiem.</verse>
				<verse number="12">Mówili o mnie ci, którzy siedzą w bramie, i byłem [tematem] pieśni pijaków.</verse>
				<verse number="13">Ale ja [kieruję] swoją modlitwę do ciebie, PANIE, w czasie pomyślnym; Boże, wysłuchaj mnie według twego wielkiego miłosierdzia, dla prawdy twego zbawienia.</verse>
				<verse number="14">Uwolnij mnie z błota, abym nie ugrzązł; ocal mnie od tych, którzy mnie nienawidzą, i z głębokich wód.</verse>
				<verse number="15">Niech nie zaleją mnie wezbrane wody ani nie pożre głębia i niech otchłań nie zamknie nade mną swej paszczy.</verse>
				<verse number="16">Wysłuchaj mnie, PANIE, bo dobre jest twoje miłosierdzie, według twojej wielkiej litości spójrz na mnie.</verse>
				<verse number="17">Nie zakrywaj twego oblicza przed swoim sługą, bo jestem w utrapieniu; wysłuchaj mnie czym prędzej.</verse>
				<verse number="18">Zbliż się do mojej duszy i wybaw ją, odkup mnie ze względu na mych wrogów.</verse>
				<verse number="19">Ty znasz moją hańbę, mój wstyd i niesławę, przed tobą [są] wszyscy moi wrogowie.</verse>
				<verse number="20">Hańba złamała moje serce, ogarnęło mnie przygnębienie; oczekiwałem współczującego, ale go nie było; [szukałem] pocieszającego, ale nie znalazłem.</verse>
				<verse number="21">Zamiast pokarmu podali mi żółć, a gdy pragnąłem, napoili mnie octem.</verse>
				<verse number="22">Niech ich stół stanie się dla nich sidłem, a ich pomyślność – pułapką.</verse>
				<verse number="23">Niech zaćmią się ich oczy, aby nie widzieli, a ich biodra niech się zawsze chwieją.</verse>
				<verse number="24">Wylej na nich swoje oburzenie, a żar twego gniewu niech ich dosięgnie.</verse>
				<verse number="25">Niech ich dom opustoszeje, w ich namiotach niech nikt nie mieszka.</verse>
				<verse number="26">Bo prześladują [tego], którego ty uderzyłeś, i rozpowiadają o boleściach tych, których zraniłeś.</verse>
				<verse number="27">Dodaj nieprawość do ich nieprawości i niech nie dostąpią twojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="28">Niech będą wymazani z księgi żyjących i niech nie będą zapisani ze sprawiedliwymi.</verse>
				<verse number="29">Ja zaś jestem strapiony i zbolały; [niech] twoje zbawienie, Boże, podniesie mnie.</verse>
				<verse number="30">Będę chwalił imię Boga pieśnią, będę go wywyższał dziękczynieniem.</verse>
				<verse number="31">I będzie to milsze PANU niż wół albo cielec rogaty z kopytami.</verse>
				<verse number="32">Pokorni [to] ujrzą i rozradują się, ożyje serce szukających Boga.</verse>
				<verse number="33">PAN bowiem wysłuchuje ubogich i swymi więźniami nie gardzi.</verse>
				<verse number="34">Niech go chwalą niebiosa i ziemia, morze i wszystko, co się w nich porusza.</verse>
				<verse number="35">Bóg bowiem wybawi Syjon i odbuduje miasta Judy; będą tam mieszkać i posiądą tę [ziemię].</verse>
				<verse number="36">Także i potomstwo jego sług ją odziedziczy i zamieszkają w niej ci, którzy miłują jego imię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="70">
				<verse number="1">Boże, racz mnie ocalić; PANIE, pospiesz mi na pomoc.</verse>
				<verse number="2">Niech się zawstydzą i okryją hańbą ci, którzy czyhają na moją duszę; niech się cofną ze wstydem ci, którzy mi źle życzą.</verse>
				<verse number="3">Niech się cofną wskutek swej hańby ci, którzy mi mówią: Ha, ha!</verse>
				<verse number="4">Niech się weselą i radują w tobie wszyscy, którzy cię szukają; niech ci, którzy miłują twoje zbawienie, mówią zawsze: Niech Bóg będzie wywyższony!</verse>
				<verse number="5">Ja zaś jestem nędzny i ubogi, Boże, pospiesz ku mnie, ty jesteś moją pomocą i wybawicielem; PANIE, nie zwlekaj.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="71">
				<verse number="1">W tobie, PANIE, pokładam ufność, niech nigdy nie będę zawstydzony.</verse>
				<verse number="2">Według swej sprawiedliwości ocal mnie i wyzwól; nakłoń ku mnie ucha i wybaw mnie.</verse>
				<verse number="3">Bądź mi skałą schronienia, gdzie zawsze mogę uciec; przykazałeś, aby mnie wybawiono, bo ty jesteś moją skałą i twierdzą.</verse>
				<verse number="4">Mój Boże, wyzwól mnie z ręki niegodziwego, z ręki przewrotnego i ciemiężyciela.</verse>
				<verse number="5">Ty bowiem jesteś moją nadzieją, Panie BOŻE, moją ufnością od młodości.</verse>
				<verse number="6">Ty byłeś moją podporą od narodzin, ty mnie wyprowadziłeś z łona mojej matki; w tobie zawsze będzie moja chwała.</verse>
				<verse number="7">Dla wielu jestem jakby cudem, lecz ty jesteś moim potężnym schronieniem.</verse>
				<verse number="8">Niech moje usta będą pełne twojej chwały, twojej sławy przez cały dzień.</verse>
				<verse number="9">Nie odrzucaj mnie w czasie starości; gdy ustanie moja siła, nie opuszczaj mnie.</verse>
				<verse number="10">Moi wrogowie bowiem mówili przeciwko mnie, a ci, którzy czyhają na moją duszę, wspólnie się naradzają;</verse>
				<verse number="11">Mówiąc: Bóg go opuścił, gońcie go i schwytajcie, bo nie ma [nikogo], kto by go ocalił.</verse>
				<verse number="12">Boże, nie oddalaj się ode mnie; mój Boże, pospiesz mi na pomoc.</verse>
				<verse number="13">Niech się zawstydzą i zginą przeciwnicy mojej duszy, niech się okryją hańbą i wstydem ci, którzy szukają mego nieszczęścia.</verse>
				<verse number="14">Ja zaś zawsze będę ufał i jeszcze bardziej pomnożę twoją chwałę.</verse>
				<verse number="15">Moje usta głosić będą twoją sprawiedliwość i twoje zbawienie przez cały dzień, choć nie znam [ich] miary.</verse>
				<verse number="16">Pójdę w wielkiej mocy Pana BOGA, będę wspominał tylko twoją sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="17">Boże, uczyłeś mnie od mojej młodości i dotąd głoszę twoje cudowne dzieła.</verse>
				<verse number="18">Dlatego i w starości, gdy będę już siwy, nie opuszczaj mnie, Boże, aż opowiem o twojej mocy [temu] pokoleniu i wszystkim potomkom o twojej potędze.</verse>
				<verse number="19">Twoja sprawiedliwość, Boże, jest wywyższona, czynisz wielkie rzeczy; Boże, któż jest podobny do ciebie?</verse>
				<verse number="20">Zesłałeś na mnie wielkie i ciężkie utrapienia, lecz znowu przywrócisz mi życie i z głębi ziemi znów mnie wydobędziesz.</verse>
				<verse number="21">Pomnożysz moje dostojeństwo i znowu mnie pocieszysz.</verse>
				<verse number="22">A ja na instrumentach muzycznych będę wysławiać ciebie i twoją prawdę, mój Boże; będę ci śpiewał z harfą, Święty Izraela!</verse>
				<verse number="23">Rozradują się moje wargi, gdy będę ci śpiewał, i moja dusza, którą odkupiłeś.</verse>
				<verse number="24">Również mój język będzie głosił przez cały dzień twoją sprawiedliwość, bo okryli się wstydem i hańbą ci, którzy szukali mego nieszczęścia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="72">
				<verse number="1">Boże, daj królowi swoje sądy i swoją sprawiedliwość synowi króla;</verse>
				<verse number="2">Będzie sądził twój lud w sprawiedliwości, a twoich ubogich w prawości.</verse>
				<verse number="3">Góry przyniosą ludowi pokój, a pagórki sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="4">Będzie sądził ubogich z ludu, wybawi synów potrzebującego, a zgniecie ciemiężyciela.</verse>
				<verse number="5">Będą się bać ciebie, póki trwać będzie słońce i księżyc, z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="6">Zstąpi jak deszcz na skoszoną trawę, jak krople deszczu nawadniające ziemię.</verse>
				<verse number="7">Za jego dni zakwitnie sprawiedliwy i [będzie] obfitość pokoju, dopóki księżyc trwa.</verse>
				<verse number="8">Będzie panował od morza do morza, od rzeki aż po krańce ziemi.</verse>
				<verse number="9">Przed nim upadną mieszkańcy pustyni, a jego wrogowie będą proch lizać.</verse>
				<verse number="10">Królowie Tarszisz i wysp przyniosą dary, królowie Szeby i Saby złożą daninę.</verse>
				<verse number="11">I oddadzą mu pokłon wszyscy królowie; wszystkie narody będą mu służyć.</verse>
				<verse number="12">Ocali bowiem ubogiego, gdy zawoła, i nędznego, który nie ma pomocnika.</verse>
				<verse number="13">Zmiłuje się nad ubogim i potrzebującym i wybawi dusze nędzarzy.</verse>
				<verse number="14">Wybawi ich dusze od podstępu i przemocy, bo ich krew [jest] cenna w jego oczach.</verse>
				<verse number="15">I będzie żył, i dadzą mu złoto z Szeby; nieustannie będą się za niego modlić i codziennie mu błogosławić.</verse>
				<verse number="16">Gdy się zasieje garść zboża w ziemi na szczytach gór, jego plon zaszumi jak Liban, a mieszkańcy miast zakwitną jak polna trawa.</verse>
				<verse number="17">Jego imię [trwać] będzie na wieki; póki słońce trwa, trwać będzie jego imię; [ludzie] będą błogosławieni w nim, a wszystkie narody nazwą go błogosławionym.</verse>
				<verse number="18">Błogosławiony niech będzie PAN Bóg, Bóg Izraela, który sam jeden czyni cuda.</verse>
				<verse number="19">I błogosławione na wieki jego chwalebne imię; niech cała ziemia będzie napełniona jego chwałą. Amen, amen.</verse>
				<verse number="20">[I tu] się kończą modlitwy Dawida, syna Jessego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="73">
				<verse number="1">Doprawdy Bóg [jest] dobry dla Izraela; dla tych, którzy są czystego serca.</verse>
				<verse number="2">Ale moje nogi niemal się potknęły, moje kroki omal się nie zachwiały;</verse>
				<verse number="3">Bo zazdrościłem głupcom, widząc pomyślność niegodziwych.</verse>
				<verse number="4">Nie mają bowiem więzów aż do śmierci, ale w całości zostaje ich siła.</verse>
				<verse number="5">Nie doznają trudu ludzkiego ani cierpień jak inni ludzie.</verse>
				<verse number="6">Dlatego są opasani pychą jak złotym łańcuchem i odziani w okrucieństwo jak w szatę ozdobną.</verse>
				<verse number="7">Ich oczy wystają od tłuszczu; mają więcej niż serce mogłoby sobie życzyć.</verse>
				<verse number="8">Oddali się rozpuście i mówią przewrotnie o ucisku, mówią wyniośle.</verse>
				<verse number="9">Zwracają swe usta przeciwko niebu, a ich język krąży po ziemi.</verse>
				<verse number="10">Dlatego jego lud wraca dotąd i obficie leją się na nich wody;</verse>
				<verse number="11">Bo mówią: Jakże Bóg może o tym wiedzieć? Czy Najwyższy ma wiedzę?</verse>
				<verse number="12">Oto ci są niegodziwi, a powodzi im się na świecie i pomnażają bogactwa.</verse>
				<verse number="13">A więc na próżno oczyściłem swoje serce i w niewinności obmywałem ręce.</verse>
				<verse number="14">Cały dzień bowiem znoszę cierpienia i co rano jestem chłostany.</verse>
				<verse number="15">Gdybym powiedział: Będę mówił tak samo, skrzywdziłbym ród twoich synów.</verse>
				<verse number="16">Starałem się to rozumieć, ale było dla mnie zbyt trudne;</verse>
				<verse number="17">Aż wszedłem do świątyni Bożej [i] tu zrozumiałem, jaki jest ich koniec.</verse>
				<verse number="18">Doprawdy na śliskich miejscach ich postawiłeś i strącasz ich na zatracenie.</verse>
				<verse number="19">[Oto] jak doznali zguby! Nagle niszczeją, strawieni przerażeniem.</verse>
				<verse number="20">Jak sen po przebudzeniu, Panie, gdy się ockniesz, wzgardzisz ich obrazem.</verse>
				<verse number="21">Gdy gorycz miałem w sercu, a w nerkach czułem kłucie;</verse>
				<verse number="22">Byłem głupi i nic nie rozumiałem, byłem przed tobą [jak] zwierzę.</verse>
				<verse number="23">A jednak zawsze [jestem] z tobą, [bo] mnie trzymałeś za prawą rękę.</verse>
				<verse number="24">Poprowadzisz mnie według swej rady, a potem przyjmiesz mnie do chwały.</verse>
				<verse number="25">Kogo [innego] mam w niebie? I na ziemi oprócz ciebie w nikim [innym] nie mam upodobania.</verse>
				<verse number="26">Choć moje ciało i serce ustanie, Bóg jest skałą mego serca i moim dziedzictwem na wieki.</verse>
				<verse number="27">Oto bowiem ci, którzy się oddalają od ciebie, zginą; wytracasz tych, którzy cudzołożą, [odstępując] od ciebie.</verse>
				<verse number="28">Mnie zaś dobrze jest zbliżyć się do Boga; pokładam w Panu BOGU moją ufność, aby opowiadać wszystkie jego dzieła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="74">
				<verse number="1">Boże, dlaczego odrzuciłeś nas na zawsze? [Czemu] płonie twój gniew przeciwko owcom twego pastwiska?</verse>
				<verse number="2">Wspomnij na swoje zgromadzenie, które dawno nabyłeś; na szczep twego dziedzictwa, który odkupiłeś; na górę Syjon, na której mieszkasz.</verse>
				<verse number="3">Pospiesz na [miejsce] ciągłych spustoszeń; o, jak wróg zburzył wszystko w świątyni!</verse>
				<verse number="4">Ryknęli twoi wrogowie pośrodku twego zgromadzenia, a na znak zatknęli swoje sztandary.</verse>
				<verse number="5">Za sławnego uważano tego, który wznosił wysoko siekierę na gęste drzewo.</verse>
				<verse number="6">A teraz już jego rzeźby rąbią siekierami i młotami.</verse>
				<verse number="7">Oddali na pastwę ognia twoją świątynię i [obaliwszy] na ziemię, zbezcześcili przybytek twego imienia.</verse>
				<verse number="8">Mówili w swym sercu: Zburzmy ich razem! Spalili wszystkie miejsca zgromadzeń Bożych na ziemi.</verse>
				<verse number="9">Nie widzimy naszych znaków; już nie ma proroka i nikt spośród nas nie wie, jak długo to [ma trwać].</verse>
				<verse number="10">Jak długo, Boże, przeciwnik będzie urągać? [Czy] wróg będzie wiecznie bluźnił [przeciwko] twemu imieniu?</verse>
				<verse number="11">Dlaczego cofasz swoją rękę i swojej prawicy z zanadrza nie wyjmujesz?</verse>
				<verse number="12">Przecież ty, Boże, jesteś moim Królem od dawna, ty dokonujesz zbawienia na ziemi.</verse>
				<verse number="13">Ty swoją mocą rozdzieliłeś morze, zmiażdżyłeś głowy smoków w wodach.</verse>
				<verse number="14">Ty skruszyłeś głowy Lewiatana, dałeś go na pokarm mieszkańcom pustyni.</verse>
				<verse number="15">Ty rozszczepiłeś źródła i potoki, ty osuszyłeś potężne rzeki.</verse>
				<verse number="16">Twój jest dzień, twoja i noc, ty ustanowiłeś światło i słońce.</verse>
				<verse number="17">Ty wyznaczyłeś wszystkie granice ziemi, ty ustanowiłeś lato i zimę.</verse>
				<verse number="18">Pamiętaj o tym, [że] wróg zelżył [ciebie], PANIE, a głupi lud urągał twemu imieniu.</verse>
				<verse number="19">Nie wydawaj tej zgrai duszy twojej synogarlicy, nie zapominaj nigdy o stadku twoich ubogich.</verse>
				<verse number="20">Zważ na [twoje] przymierze, bo ciemne zakątki ziemi pełne [są] siedlisk przemocy.</verse>
				<verse number="21">Niech uciśniony nie wraca ze wstydem, niech ubogi i potrzebujący chwali twoje imię.</verse>
				<verse number="22">Powstań, Boże, broń swojej sprawy; pamiętaj o zniewadze, [którą] co dzień wyrządza ci głupiec.</verse>
				<verse number="23">Nie zapominaj krzyku twoich wrogów, wciąż rosnącej wrzawy tych, którzy powstają przeciwko tobie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="75">
				<verse number="1">Wysławiamy cię, Boże, wysławiamy, bo bliskie twoje imię; opowiadają [to] twoje cudowne dzieła.</verse>
				<verse number="2">Gdy wyznaczę czas, będę sądzić sprawiedliwie.</verse>
				<verse number="3">Roztopiła się ziemia i wszyscy jej mieszkańcy, [ale] ja umacniam jej filary. Sela.</verse>
				<verse number="4">Powiedziałem głupcom: Nie szalejcie, a niegodziwym: Nie podnoście rogu.</verse>
				<verse number="5">Nie podnoście wysoko swego rogu [i] nie mówcie wyniośle;</verse>
				<verse number="6">Bo nie ze wschodu ani z zachodu, ani z południa [przychodzi] wywyższenie.</verse>
				<verse number="7">Lecz Bóg [jest] sędzią; tego poniża, a tamtego wywyższa.</verse>
				<verse number="8">W ręku PANA bowiem [jest] kielich mętnego wina, pełnego przypraw; z niego nalewa tak, że wszyscy niegodziwi ziemi wycisną nawet męty i wypiją je.</verse>
				<verse number="9">Ja zaś będę zawsze opowiadał, będę śpiewał Bogu Jakuba.</verse>
				<verse number="10">I połamię wszystkie rogi niegodziwych, a rogi sprawiedliwego będą wzniesione.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="76">
				<verse number="1">Bóg znany jest w Judzie, jego imię [jest] wielkie w Izraelu.</verse>
				<verse number="2">W Salem jest jego przybytek, a jego mieszkanie na Syjonie.</verse>
				<verse number="3">Tam połamał ogniste strzały łuku, tarczę i miecz i [położył kres] bitwie. Sela.</verse>
				<verse number="4">Wspanialszy jesteś i dostojniejszy niż góry zdobyczy.</verse>
				<verse number="5">Odważni stali się łupem, pogrążyli się we śnie, mężni nie znaleźli siły w swych rękach.</verse>
				<verse number="6">Od twego gromienia, Boże Jakuba, mocno zasnęły wozy i konie.</verse>
				<verse number="7">Ty, ty sam, jesteś straszliwy; i któż się ostoi przed twoim obliczem, gdy się rozgniewasz?</verse>
				<verse number="8">Z nieba dajesz słyszeć swój wyrok, ziemia się zlękła i zamilkła;</verse>
				<verse number="9">Gdy Bóg powstał na sąd, aby wybawić wszystkich pokornych [na] ziemi. Sela.</verse>
				<verse number="10">Doprawdy nawet gniew człowieka będzie cię chwalić, [a ty] resztkę [tego] gniewu powstrzymasz.</verse>
				<verse number="11">Składajcie śluby i wypełniajcie [je] wobec PANA, waszego Boga; [wszyscy] otaczający go, przynoście dary temu, który napawa strachem.</verse>
				<verse number="12">On zabierze ducha książąt, [on] wzbudza strach u królów ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="77">
				<verse number="1">[Wzniosłem] swój głos do Boga i zawołałem; [wzniosłem] swój głos do Boga i mnie wysłuchał.</verse>
				<verse number="2">W dniu mego utrapienia szukałem Pana, moje ręce wyciągałem w nocy nieustannie, moja dusza nie dała się pocieszyć.</verse>
				<verse number="3">Gdy wspominałem Boga, byłem strwożony; rozmyślałem, a mój duch był ogarnięty utrapieniem. Sela.</verse>
				<verse number="4">Ty zatrzymujesz otwarte powieki mych oczu, jestem [tak] zaniepokojony, że nie potrafię mówić.</verse>
				<verse number="5">Rozpamiętuję dni przeszłe [i] dawne lata.</verse>
				<verse number="6">Przypominam sobie mój śpiew; nocą rozmyślam w sercu i mój duch docieka:</verse>
				<verse number="7">Czy Pan odrzuci na wieki i już więcej nie okaże łaski?</verse>
				<verse number="8">Czy jego miłosierdzie ustało na zawsze i jego obietnica nigdy się nie spełni?</verse>
				<verse number="9">Czy Bóg zapomniał o litości? Czy w gniewie stłumił swoją łaskawość? Sela.</verse>
				<verse number="10">I powiedziałem: To jest moja niemoc; [jednak będę wspominał] lata prawicy Najwyższego.</verse>
				<verse number="11">Będę wspominał dzieła PANA, będę wspominał twoje dawne cuda.</verse>
				<verse number="12">Będę rozmyślał o wszystkich twoich dziełach i o twoich czynach będę mówił.</verse>
				<verse number="13">Boże, święta jest twoja droga; który bóg jest tak wielki, jak [nasz] Bóg?</verse>
				<verse number="14">Ty [jesteś] Bogiem, który czyni cuda; dałeś poznać narodom swoją moc.</verse>
				<verse number="15">Odkupiłeś [swoim] ramieniem twój lud, synów Jakuba i Józefa. Sela.</verse>
				<verse number="16">Widziały cię wody, o Boże, widziały cię wody [i] ulękły się, poruszyły się głębiny.</verse>
				<verse number="17">Chmury spłynęły wodą, niebiosa wydały gromy i poleciały twoje strzały.</verse>
				<verse number="18">Huk twego grzmotu wśród obłoków, błyskawice oświetliły świat, ziemia poruszyła się i zatrzęsła.</verse>
				<verse number="19">Twoja droga [wiodła] przez morze, twoje ścieżki przez wielkie wody i nie było znać twoich śladów.</verse>
				<verse number="20">Prowadziłeś swój lud jak stado owiec ręką Mojżesza i Aarona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="78">
				<verse number="1">Słuchaj, mój ludu, mego prawa, nakłońcie uszu ku słowom moich ust.</verse>
				<verse number="2">Otworzę moje usta do przypowieści, opowiem starodawne tajemnice;</verse>
				<verse number="3">Cośmy słyszeli i poznali i [co] nam opowiadali nasi ojcowie.</verse>
				<verse number="4">Nie zataimy [tego] przed ich synami, opowiemy przyszłemu pokoleniu o chwale PANA, o jego mocy i cudach, które czynił.</verse>
				<verse number="5">Ustanowił bowiem świadectwo w Jakubie, nadał prawo w Izraelu i nakazał naszym ojcom, aby je oznajmiali swoim synom;</verse>
				<verse number="6">Aby poznało przyszłe pokolenie, synowie, którzy się urodzą; aby powstawszy, przekazywali [je] swoim synom;</verse>
				<verse number="7">Żeby pokładali w Bogu nadzieję i nie zapominali o dziełach Boga, lecz strzegli jego przykazań;</verse>
				<verse number="8">Żeby nie byli, jak ich ojcowie, pokoleniem opornym i nieposłusznym; pokoleniem, które nie przygotowało swego serca i którego duch nie był wierny Bogu.</verse>
				<verse number="9">Synowie Efraima, uzbrojeni i wyposażeni w łuki, w dniu bitwy wycofali się.</verse>
				<verse number="10">[Bo] nie strzegli przymierza Boga i nie chcieli postępować według jego prawa.</verse>
				<verse number="11">Zapomnieli o jego dziełach i cudach, które im ukazał.</verse>
				<verse number="12">Przed ich ojcami czynił cuda w ziemi Egiptu, na polu Soanu.</verse>
				<verse number="13">Rozdzielił morze i przeprowadził ich, i sprawił, że wody stanęły jak wał.</verse>
				<verse number="14">Prowadził ich w obłoku za dnia, a całą noc w blasku ognia.</verse>
				<verse number="15">Rozszczepił skały na pustyni i napoił ich jakby z wielkich głębin.</verse>
				<verse number="16">Wydobył strumienie ze skały i sprawił, że wody płynęły jak rzeki.</verse>
				<verse number="17">Lecz [oni] jeszcze więcej grzeszyli przeciwko niemu i pobudzili do gniewu Najwyższego na pustyni;</verse>
				<verse number="18">I wystawiali Boga na próbę w swych sercach, żądając pokarmu według swego pragnienia.</verse>
				<verse number="19">I mówili przeciwko Bogu tymi słowy: Czy Bóg może zastawić stół na tej pustyni?</verse>
				<verse number="20">Oto uderzył w skałę i wypłynęły wody, i wezbrały strumienie; czy będzie mógł też dać chleb? Czy przygotuje mięso swemu ludowi?</verse>
				<verse number="21">Gdy PAN [to] usłyszał, rozgniewał się i ogień zapłonął przeciw Jakubowi, i gniew wybuchnął przeciw Izraelowi;</verse>
				<verse number="22">Bo nie uwierzyli Bogu i nie zaufali jego zbawieniu;</verse>
				<verse number="23">Choć rozkazał chmurom w górze i bramy nieba otworzył.</verse>
				<verse number="24">I zesłał im [jak] deszcz mannę do jedzenia, i zboże z nieba im dał.</verse>
				<verse number="25">Człowiek jadł chleb anielski; zesłał im pokarm do syta.</verse>
				<verse number="26">Wzbudził na niebie wiatr ze wschodu i sprowadził swą mocą wiatr południowy.</verse>
				<verse number="27">Zesłał im mięso jak pył i ptactwo skrzydlate jak piasek morski.</verse>
				<verse number="28">Spadło ono pośrodku ich obozu, wokół ich namiotów.</verse>
				<verse number="29">Jedli i w pełni się nasycili; dał im, czego pragnęli.</verse>
				<verse number="30">[A gdy] jeszcze nie zaspokoili swego pragnienia, [gdy] jeszcze pokarm był w ich ustach;</verse>
				<verse number="31">Spadł na nich gniew Boży i zabił ich tłustych, a znakomitszych z Izraela powalił.</verse>
				<verse number="32">Mimo to nadal grzeszyli i nie wierzyli jego cudom;</verse>
				<verse number="33">Dlatego sprawił, że ich dni przemijały w marności, a ich lata – w trwodze.</verse>
				<verse number="34">Gdy ich zabijał, szukali go; nawracali się i o świcie szukali Boga;</verse>
				<verse number="35">Przypominali sobie, że Bóg [jest] ich skałą, że Bóg Najwyższy – ich Odkupicielem;</verse>
				<verse number="36">Pochlebiali mu jednak swoimi ustami i okłamywali go swym językiem;</verse>
				<verse number="37">A ich serce nie było przed nim szczere i nie byli wierni jego przymierzu.</verse>
				<verse number="38">On jednak, będąc miłosiernym, przebaczał ich nieprawości i nie wytracał [ich]; często odwracał swój gniew i nie pobudzał całej swej zapalczywości;</verse>
				<verse number="39">Bo pamiętał, że są ciałem; wiatrem, który ulatuje i nie wraca.</verse>
				<verse number="40">Jak często pobudzali go do gniewu na pustyni [i] zasmucali go na pustkowiu!</verse>
				<verse number="41">Odwracali się i wystawiali Boga na próbę, i stawiali granice Świętemu Izraela.</verse>
				<verse number="42">Nie pamiętali jego ręki [ani] dnia, w którym ich wybawił z utrapienia;</verse>
				<verse number="43">Gdy czynił swe znaki w Egipcie i swe cuda na polu Soanu;</verse>
				<verse number="44">Gdy zamienił w krew ich rzeki i ich strumienie, tak że nie mogli [z nich] pić.</verse>
				<verse number="45">Zesłał na nich rozmaite muchy, aby ich kąsały, i żaby, aby ich niszczyły;</verse>
				<verse number="46">I dał robactwu ich plony, a ich pracę szarańczy.</verse>
				<verse number="47">Zniszczył gradem ich winorośle, a sykomory szronem.</verse>
				<verse number="48">Ich bydło wydał na pastwę gradu, a ich stada [na pastwę] błyskawic.</verse>
				<verse number="49">Wylał na nich żar swojego gniewu, zapalczywość, oburzenie i udrękę, zesławszy na nich złych aniołów.</verse>
				<verse number="50">Otworzył drogę dla swego gniewu, nie zachował ich duszy od śmierci, a ich życie wydał zarazie;</verse>
				<verse number="51">Wytracił wszystko pierworodne w Egipcie, pierwociny [ich] mocy w namiotach Chama;</verse>
				<verse number="52">Ale swój lud wyprowadził jak owce i wiódł ich po pustyni jak stado.</verse>
				<verse number="53">Prowadził ich bezpiecznie, tak że się nie lękali, a ich wrogów przykryło morze;</verse>
				<verse number="54">I przyprowadził ich do swej świętej granicy; do góry, którą nabyła jego prawica.</verse>
				<verse number="55">Wypędził przed nimi narody, sznurem wyznaczył im dziedzictwo, żeby pokolenia Izraela mieszkały w swoich namiotach.</verse>
				<verse number="56">Oni jednak wystawiali na próbę i pobudzali do gniewu Boga Najwyższego, i nie strzegli jego świadectw.</verse>
				<verse number="57">Lecz odwrócili się i postępowali przewrotnie jak ich ojcowie, schodzili z drogi jak łuk zawodny.</verse>
				<verse number="58">Pobudzali go bowiem do gniewu przez swe wyżyny i rzeźbionymi posągami wzbudzali jego zazdrość.</verse>
				<verse number="59">Gdy Bóg [to] usłyszał, rozgniewał się i wielce wzgardził Izraelem.</verse>
				<verse number="60">I opuścił przybytek w Szilo; namiot, [który] rozbił wśród ludzi;</verse>
				<verse number="61">I oddał w niewolę swoją moc i swoją chwałę w ręce wroga.</verse>
				<verse number="62">Wydał swój lud pod miecz i rozgniewał się na swoje dziedzictwo.</verse>
				<verse number="63">Ich młodzieńców pochłonął ogień, a ich dziewic nie wydano za mąż.</verse>
				<verse number="64">Ich kapłani padli od miecza, a ich wdowy nie lamentowały.</verse>
				<verse number="65">Lecz potem Pan ocknął się jak ze snu, jak mocarz wykrzykujący od wina.</verse>
				<verse number="66">I uderzył na tyły swoich wrogów, okrył ich wieczną hańbą.</verse>
				<verse number="67">Ale choć wzgardził namiotem Józefa i pokolenia Efraima nie wybrał;</verse>
				<verse number="68">Jednak wybrał pokolenie Judy, górę Syjon, którą umiłował.</verse>
				<verse number="69">I zbudował swoją świątynię jak wysoki [pałac]; jak ziemię, którą ugruntował na wieki.</verse>
				<verse number="70">Wybrał też Dawida, swego sługę; wziął go z owczych zagród;</verse>
				<verse number="71">Przywołał go, gdy chodził za karmiącymi [owcami], aby pasł Jakuba, jego lud, i Izraela, jego dziedzictwo.</verse>
				<verse number="72">A on ich pasł w prawości swego serca i prowadził ich roztropną ręką.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="79">
				<verse number="1">Boże, poganie wtargnęli do twego dziedzictwa, splugawili twoją świętą świątynię, Jeruzalem zamienili w ruiny.</verse>
				<verse number="2">Zwłoki twoich sług dali na żer ptactwu niebieskiemu, ciała twoich świętych bestiom ziemskim.</verse>
				<verse number="3">Rozlali ich krew jak wodę wokół Jeruzalem i nie było nikogo, kto by ich pogrzebał.</verse>
				<verse number="4">Staliśmy się hańbą dla naszych sąsiadów, pośmiewiskiem i drwiną dla tych, którzy są wokoło nas.</verse>
				<verse number="5">Jak długo, PANIE? Czy wiecznie będziesz się gniewać? Czy twoja zapalczywość będzie płonąć jak ogień?</verse>
				<verse number="6">Wylej twój gniew na pogan, którzy cię nie znają, i na królestwa, które nie wzywają twego imienia.</verse>
				<verse number="7">Pożarli bowiem Jakuba i spustoszyli jego mieszkanie.</verse>
				<verse number="8">Nie pamiętaj nam dawnych nieprawości naszych, niech nas prędko spotka twoje miłosierdzie, bo jesteśmy bardzo wynędzniali.</verse>
				<verse number="9">Wspomóż nas, Boże naszego zbawienia, dla chwały imienia twego; ocal nas i przebacz nam grzechy ze względu na twoje imię.</verse>
				<verse number="10">Dlaczego poganie mają mówić: Gdzież jest ich Bóg? Niech będzie znany wśród pogan na naszych oczach przez dokonanie zemsty za przelaną krew twoich sług.</verse>
				<verse number="11">Niech dotrze do ciebie jęk więźniów, według potęgi twego ramienia zachowaj skazanych na śmierć.</verse>
				<verse number="12">I odpłać naszym sąsiadom siedmiokrotnie w ich zanadrze za zniewagę, którą ci wyrządzili, Panie!</verse>
				<verse number="13">My zaś, twój lud i owce twego pastwiska, będziemy cię wielbić na wieki, będziemy głosić twoją chwałę z pokolenia na pokolenie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="80">
				<verse number="1">Posłuchaj, Pasterzu Izraela, ty, który prowadzisz Józefa jak stado owiec, ty, który zasiadasz między cherubinami, zabłyśnij.</verse>
				<verse number="2">Przed Efraimem, Beniaminem i Manassesem wzbudź swoją moc i przyjdź nas zbawić.</verse>
				<verse number="3">Boże, odnów nas, rozjaśnij [nad nami] swoje oblicze, a będziemy wybawieni.</verse>
				<verse number="4">PANIE, Boże zastępów, jak długo będziesz się gniewał na modlitwę swego ludu?</verse>
				<verse number="5">Nakarmiłeś ich chlebem płaczu i napoiłeś ich łzami nad miarę.</verse>
				<verse number="6">Zrobiłeś z nas przedmiot sporu dla naszych sąsiadów, a nasi wrogowie śmieją się z nas.</verse>
				<verse number="7">Boże zastępów, odnów nas, rozjaśnij [nad nami] swoje oblicze, a będziemy wybawieni.</verse>
				<verse number="8">Ty przeniosłeś winorośl z Egiptu; wygnałeś pogan, a ją zasadziłeś.</verse>
				<verse number="9">Przygotowałeś jej miejsce i sprawiłeś, że zapuściła korzenie i napełniła ziemię.</verse>
				<verse number="10">Góry okryły się jej cieniem, a jej gałęzie [były jak] najwyższe cedry.</verse>
				<verse number="11">Wypuściła swe latorośle aż do morza i swoje pędy aż do rzeki.</verse>
				<verse number="12">Dlaczego [więc] zburzyłeś jej ogrodzenie, tak że obrywają ją wszyscy, którzy przechodzą drogą?</verse>
				<verse number="13">Niszczy ją dzik leśny, a zwierzę polne pożera ją.</verse>
				<verse number="14">O Boże zastępów, proszę, powróć, spójrz z nieba i zobacz, nawiedź tę winorośl;</verse>
				<verse number="15">Tę winnicę, którą zasadziła twoja prawica, i latorośl, [którą] umocniłeś dla siebie.</verse>
				<verse number="16">Spalona jest ogniem i wycięta; giną od zgromienia twojego oblicza.</verse>
				<verse number="17">Niech twoja ręka będzie nad mężem twojej prawicy, nad synem człowieczym, którego umocniłeś dla siebie.</verse>
				<verse number="18">A my nie odstąpimy od ciebie; zachowaj nas przy życiu, a będziemy wzywać twego imienia.</verse>
				<verse number="19">PANIE, Boże zastępów, odnów nas, rozjaśnij [nad nami] swoje oblicze, a będziemy wybawieni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="81">
				<verse number="1">Radośnie śpiewajcie Bogu, naszej mocy; [radośnie] wykrzykujcie Bogu Jakuba.</verse>
				<verse number="2">Weźcie psalm, przynieście bęben, wdzięczną harfę i cytrę.</verse>
				<verse number="3">Zadmijcie w trąbę w czas nowiu, w czasie wyznaczonym, w dniu naszego uroczystego święta.</verse>
				<verse number="4">Jest bowiem taki nakaz w Izraelu, prawo Boga Jakuba.</verse>
				<verse number="5">Ustanowił to świadectwem dla Józefa, kiedy wyszedł przeciw ziemi Egiptu, gdzie słyszałem język, którego nie zrozumiałem.</verse>
				<verse number="6">Uwolniłem od brzemienia jego barki, a jego ręce od [dźwigania] kotłów.</verse>
				<verse number="7">Wzywałeś mnie w ucisku i wybawiłem cię; odpowiedziałem ci w skrytości gromu, doświadczyłem cię u wód Meriba. Sela.</verse>
				<verse number="8">Słuchaj, mój ludu, a oświadczę ci; Izraelu, jeśli będziesz mnie słuchał;</verse>
				<verse number="9">Nie będziesz miał cudzego boga ani nie oddasz pokłonu obcemu bogu;</verse>
				<verse number="10">Ja, PAN, [jestem] twoim Bogiem, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu; otwórz usta, a ja je napełnię.</verse>
				<verse number="11">Lecz mój lud nie usłuchał mego głosu, a Izrael nie chciał mnie.</verse>
				<verse number="12">Zostawiłem ich więc żądzom ich serca i postępowali według swoich zamysłów.</verse>
				<verse number="13">O, gdyby mój lud mnie posłuchał, a Izrael chodził moimi drogami!</verse>
				<verse number="14">W krótkim czasie poniżyłbym ich nieprzyjaciół i zwróciłbym rękę przeciw ich wrogom.</verse>
				<verse number="15">Nienawidzący PANA, choć obłudnie, musieliby mu się poddać, a ich czas trwałby wiecznie.</verse>
				<verse number="16">I karmiłbym ich wyborną pszenicą, a nasyciłbym cię miodem ze skały.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="82">
				<verse number="1">Bóg stoi w zgromadzeniu Bożym, pośród bogów sprawuje sąd:</verse>
				<verse number="2">Jak długo będziecie sądzić niesprawiedliwie i trzymać stronę niegodziwych? Sela.</verse>
				<verse number="3">Bierzcie w obronę ubogiego i sierotę, oddajcie sprawiedliwość strapionemu i potrzebującemu.</verse>
				<verse number="4">Wyzwólcie biedaka i nędzarza, ocalcie go z ręki niegodziwych.</verse>
				<verse number="5">[Lecz oni] nic nie wiedzą i nie rozumieją, ciągle chodzą w ciemności; zachwiały się wszystkie fundamenty ziemi.</verse>
				<verse number="6">Powiedziałem: Jesteście bogami i wszyscy wy jesteście synami Najwyższego.</verse>
				<verse number="7">Lecz pomrzecie jak [inni] ludzie i upadniecie jak jeden z książąt.</verse>
				<verse number="8">Powstań, Boże, osądź ziemię, bo ty otrzymasz w dziedzictwo wszystkie narody.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="83">
				<verse number="1">Boże, nie milcz; nie bądź głuchy i bezczynny, Boże!</verse>
				<verse number="2">Bo oto burzą się twoi wrogowie, a ci, którzy cię nienawidzą, podnoszą głowę.</verse>
				<verse number="3">Przeciwko twemu ludowi knują spisek i naradzali się przeciw tym, których ochraniasz;</verse>
				<verse number="4">Mówiąc: Chodźcie, wytępmy ich, niech nie będą narodem, żeby więcej nie wspominano imienia Izraela.</verse>
				<verse number="5">Zmówili się bowiem jednomyślnie, przeciwko tobie zawarli przymierze:</verse>
				<verse number="6">Namioty Edomitów i Izmaelitów, Moab i Hagaryci;</verse>
				<verse number="7">Gebal, Ammon i Amalek; Filistyni z mieszkańcami Tyru.</verse>
				<verse number="8">Także Assur przyłączył się do nich, wsparł [swym] ramieniem synów Lota. Sela.</verse>
				<verse number="9">Uczyń im [tak], jak Midianitom, jak Syserze, jak Jabinowi nad potokiem Kiszon;</verse>
				<verse number="10">Którzy zostali wytępieni w Endor, stali się jak gnój dla ziemi.</verse>
				<verse number="11">Z ich dostojnikami postąp jak z Orebem i Zeebem, jak z Zebachem i Salmunną, ze wszystkimi ich książętami;</verse>
				<verse number="12">[Którzy] mówili: Weźmy w posiadanie przybytki Boże.</verse>
				<verse number="13">Mój Boże, uczyń ich jak koło i jak źdźbło na wietrze.</verse>
				<verse number="14">Jak ogień, który pali las, i jak płomień, [który] wypala góry;</verse>
				<verse number="15">Tak ty ich ścigaj swoją nawałnicą i swoją burzą zatrwóż ich.</verse>
				<verse number="16">Okryj ich twarze hańbą, aby szukali twego imienia, PANIE!</verse>
				<verse number="17">Niech się zawstydzą i zatrwożą na wieki, niech się okryją hańbą i zginą.</verse>
				<verse number="18">Niech poznają, że jedynie ty, którego imię jest PAN, ty jesteś Najwyższy ponad całą ziemią.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="84">
				<verse number="1">O, jak miłe [są] twoje przybytki, PANIE zastępów!</verse>
				<verse number="2">Moja dusza wzdycha i omdlewa z tęsknoty do przedsionków PANA; moje serce i ciało wołają radośnie do Boga żywego.</verse>
				<verse number="3">Oto nawet wróbel znalazł sobie dom i jaskółka gniazdo, gdzie składa swe pisklęta, u twoich ołtarzy, PANIE zastępów, mój Królu i mój Boże!</verse>
				<verse number="4">Błogosławieni ci, którzy mieszkają w twoim domu, nieustannie będą cię chwalić. Sela.</verse>
				<verse number="5">Błogosławiony człowiek, którego siła [jest] w tobie, w którego sercu są twoje drogi;</verse>
				<verse number="6">Ci, którzy przechodząc przez dolinę Baka, zmieniają ją w źródło, a deszcz okrywa [ją] błogosławieństwem.</verse>
				<verse number="7">I idą z mocy w moc, i ukażą się przed Bogiem na Syjonie.</verse>
				<verse number="8">O PANIE, Boże zastępów, wysłuchaj mojej modlitwy, nakłoń ucha, Boże Jakuba. Sela.</verse>
				<verse number="9">Spójrz, Boże, nasza tarczo, i wejrzyj na oblicze twego pomazańca.</verse>
				<verse number="10">Lepszy bowiem jest jeden dzień w twoich przedsionkach niż tysiąc gdzie indziej; wolę raczej stać w progu domu mego Boga, niż mieszkać w namiotach niegodziwców.</verse>
				<verse number="11">PAN Bóg bowiem jest słońcem i tarczą, PAN obdarza łaską i chwałą, nie odmawia dobra tym, którzy postępują nienagannie.</verse>
				<verse number="12">PANIE zastępów, błogosławiony człowiek, który ufa tobie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="85">
				<verse number="1">PANIE, okazałeś łaskę swej ziemi, przyprowadziłeś z niewoli Jakuba.</verse>
				<verse number="2">Przebaczyłeś nieprawość twego ludu, zakryłeś wszystkie ich grzechy. Sela.</verse>
				<verse number="3">Uśmierzyłeś całe swoje zagniewanie, odwróciłeś się od zapalczywości twojego gniewu.</verse>
				<verse number="4">Odnów nas, Boże naszego zbawienia, i odwróć od nas swój gniew.</verse>
				<verse number="5">Czy wiecznie będziesz się na nas gniewać? Czy rozciągniesz swój gniew na wszystkie pokolenia?</verse>
				<verse number="6">Czy nie ożywisz nas na nowo, aby twój lud rozradował się w tobie?</verse>
				<verse number="7">PANIE, okaż nam twoje miłosierdzie i daj nam swoje zbawienie.</verse>
				<verse number="8">Posłucham, co będzie mówił Bóg, PAN; zaprawdę, ogłosi pokój swojemu ludowi i swoim świętym, aby tylko nie wracali do [swojej] głupoty.</verse>
				<verse number="9">Doprawdy jego zbawienie jest blisko tych, którzy się go boją, [aby jego] chwała zamieszkała w naszej ziemi.</verse>
				<verse number="10">Miłosierdzie i prawda spotkają się ze sobą, sprawiedliwość i pokój ucałują się.</verse>
				<verse number="11">Prawda wyrośnie z ziemi, a sprawiedliwość wyjrzy z nieba.</verse>
				<verse number="12">PAN też obdarzy [tym, co] dobre, a nasza ziemia wyda swój plon.</verse>
				<verse number="13">Sprawiedliwość przed nim pójdzie i będzie wytyczać drogę jego krokom.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="86">
				<verse number="1">Nakłoń swego ucha, PANIE, wysłuchaj mnie, bo jestem nędzny i ubogi.</verse>
				<verse number="2">Strzeż mojej duszy, bo jestem pobożny; mój Boże, wybaw twego sługę, który ufa tobie.</verse>
				<verse number="3">Zmiłuj się nade mną, Panie, bo do ciebie codziennie wołam.</verse>
				<verse number="4">Rozraduj duszę twego sługi, bo do ciebie, Panie, wznoszę swą duszę.</verse>
				<verse number="5">Bo ty, Panie, jesteś dobry i przebaczający, i pełen miłosierdzia dla wszystkich, którzy cię wzywają.</verse>
				<verse number="6">Wysłuchaj, PANIE, mojej modlitwy i zważ na głos mojego błagania.</verse>
				<verse number="7">Wzywam cię w dniu mego ucisku, bo [ty] mnie wysłuchasz.</verse>
				<verse number="8">Nie ma wśród bogów podobnego tobie, Panie, i nie ma dzieł takich jak twoje.</verse>
				<verse number="9">Wszystkie narody, które stworzyłeś, przyjdą i oddadzą ci pokłon, Panie, i będą wielbić twoje imię;</verse>
				<verse number="10">Bo ty jesteś wielki i czynisz cuda; tylko ty jesteś Bogiem.</verse>
				<verse number="11">Naucz mnie, PANIE, twojej drogi, abym chodził w twojej prawdzie; nakłoń moje serce ku bojaźni twego imienia.</verse>
				<verse number="12">Będę cię chwalił, Panie, mój Boże, z całego serca i będę wielbił twoje imię na wieki;</verse>
				<verse number="13">Bo wielkie jest twoje miłosierdzie dla mnie; [ty] ocaliłeś moją duszę z najgłębszego piekła.</verse>
				<verse number="14">Boże, pyszni powstali przeciwko mnie i zgraja gwałtowników czyhała na moją duszę, a nie mają ciebie przed oczyma.</verse>
				<verse number="15">Ale ty, Panie, jesteś Bogiem łaskawym i litościwym, nieskorym do gniewu, pełnym miłosierdzia i prawdy.</verse>
				<verse number="16">Spójrz na mnie i zmiłuj się nade mną, udziel swojej mocy twemu słudze i wybaw syna twojej służącej.</verse>
				<verse number="17">Daj mi znak [twojej] dobroci, aby ci, którzy mnie nienawidzą, zobaczyli i zawstydzili się, że ty, PANIE, wspomogłeś mnie i pocieszyłeś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="87">
				<verse number="1">Jego fundament jest na świętych górach.</verse>
				<verse number="2">PAN miłuje bramy Syjonu bardziej niż wszystkie przybytki Jakuba.</verse>
				<verse number="3">Chwalebne [rzeczy] mówi się o tobie, o miasto Boże. Sela.</verse>
				<verse number="4">Wspomnę Rahab i Babilon wśród tych, którzy mnie znają; oto Filistea i Tyr, i Etiopia: Ten się tam urodził.</verse>
				<verse number="5">O Syjonie też będą mówić: Ten i tamten urodził się w nim; a sam Najwyższy go utwierdzi.</verse>
				<verse number="6">PAN wyliczy, spisując narody: Ten się tam urodził. Sela.</verse>
				<verse number="7">I pląsając, będą śpiewać: [W tobie] są wszystkie me źródła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="88">
				<verse number="1">PANIE, Boże mego zbawienia, we dnie i w nocy wołam do ciebie.</verse>
				<verse number="2">Niech dojdzie do ciebie moja modlitwa, nakłoń swego ucha na moje wołanie.</verse>
				<verse number="3">Moja dusza bowiem jest nasycona utrapieniem, a moje życie zbliża się do grobu.</verse>
				<verse number="4">Zaliczono mnie do tych, którzy zstępują do dołu; stałem się jak człowiek bez siły.</verse>
				<verse number="5">Zaliczono mnie do umarłych; [jestem] jak zabici, którzy leżą w grobie, o których już nie pamiętasz i którzy są odłączeni od twojej ręki.</verse>
				<verse number="6">Strąciłeś mnie w najgłębszy dół, w ciemności, w głębie.</verse>
				<verse number="7">Twój gniew ciąży na mnie i przytłoczyłeś mnie wszystkimi twymi falami. Sela.</verse>
				<verse number="8">Oddaliłeś ode mnie moich znajomych, uczyniłeś mnie dla nich ohydą; jestem uwięziony i nie mam wyjścia.</verse>
				<verse number="9">Moje oko płacze nad moim utrapieniem; wzywam cię, PANIE, codziennie, wyciągam do ciebie swe ręce.</verse>
				<verse number="10">Czy dla umarłych będziesz czynił cuda? Czy umarli powstaną, aby cię wysławiać? Sela.</verse>
				<verse number="11">Czy w grobie będzie się opowiadać o twoim miłosierdziu, a o twojej wierności – w zniszczeniu?</verse>
				<verse number="12">Czy twoje cuda pozna się w ciemnościach, a twoją sprawiedliwość w ziemi zapomnienia?</verse>
				<verse number="13">Lecz ja, PANIE, do ciebie wołam; rankiem wita cię moja modlitwa.</verse>
				<verse number="14">Dlaczego, PANIE, odrzucasz moją duszę i ukrywasz przede mną swoje oblicze?</verse>
				<verse number="15">Jestem strapiony i od młodości bliski śmierci; znoszę twoją grozę i trwożę się.</verse>
				<verse number="16">Twój srogi gniew spadł na mnie [i] wyniszczyła mnie twoja groza.</verse>
				<verse number="17">Ogarniają mnie co dzień jak woda, wszystkie mnie otaczają.</verse>
				<verse number="18">Oddaliłeś ode mnie przyjaciela i towarzysza, a moich znajomych – w ciemności.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="89">
				<verse number="1">Będę śpiewać o miłosierdziu PANA na wieki, swymi ustami będę głosił twoją wierność przez wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="2">Powiedziałem bowiem: Miłosierdzie będzie budowane na wieki, na niebiosach utwierdziłeś swoją wierność.</verse>
				<verse number="3">Zawarłem przymierze z moim wybrańcem; przysiągłem Dawidowi, swemu słudze;</verse>
				<verse number="4">Na wieki utwierdzę twoje potomstwo i zbuduję twój tron na wszystkie pokolenia. Sela.</verse>
				<verse number="5">PANIE, niebiosa wysławiają twoje cuda i twoją wierność w zgromadzeniu świętych.</verse>
				<verse number="6">Któż bowiem na niebie może się równać z PANEM? [Kto] pośród synów mocarzy jest podobny do PANA?</verse>
				<verse number="7">Bóg jest straszliwy w zgromadzeniu świętych i budzi grozę wśród wszystkich, [którzy są] wokół niego.</verse>
				<verse number="8">PANIE, Boże zastępów, któż [jest] jak ty, PAN mocny? Twoja wierność bowiem cię otacza.</verse>
				<verse number="9">Ty panujesz nad wzburzonym morzem; gdy się podnoszą jego fale, ty je poskramiasz.</verse>
				<verse number="10">Ty zmiażdżyłeś Rahaba jak rannego, mocą twego ramienia rozproszyłeś swoich wrogów.</verse>
				<verse number="11">Twoje [są] niebiosa, twoja też ziemia; ty ugruntowałeś świat i wszystko, co go napełnia.</verse>
				<verse number="12">Ty stworzyłeś północ i południe; Tabor i Hermon śpiewają o twoim imieniu.</verse>
				<verse number="13">Twoje ramię jest mocne, twoja ręka potężna, a twoja prawica wzniesiona.</verse>
				<verse number="14">Sprawiedliwość i sąd są podstawą twego tronu, miłosierdzie i prawda idą przed twoim obliczem.</verse>
				<verse number="15">Błogosławiony lud, który zna okrzyk radości; będzie chodzić w świetle twego oblicza, PANIE.</verse>
				<verse number="16">W twoim imieniu będą się weselić każdego dnia, a w twojej sprawiedliwości będą wywyższeni.</verse>
				<verse number="17">Ty bowiem jesteś chwałą ich mocy i z twojej woli nasz róg będzie wzniesiony.</verse>
				<verse number="18">Bo PAN jest naszą tarczą, a Święty Izraela naszym królem.</verse>
				<verse number="19">Powiedziałeś wtedy w widzeniu do twego świętego: Udzieliłem pomocy mocarzowi, wywyższyłem wybranego z ludu.</verse>
				<verse number="20">Znalazłem Dawida, mego sługę, namaściłem go swoim świętym olejem.</verse>
				<verse number="21">Moja ręka będzie przy nim i wzmocni go moje ramię.</verse>
				<verse number="22">Nie będzie uciskany przez wroga, a syn nieprawości go nie pognębi.</verse>
				<verse number="23">Zetrę na jego oczach jego przeciwników, a tych, którzy go nienawidzą, powalę.</verse>
				<verse number="24">Ponadto moja prawda i miłosierdzie będą z nim, a w moim imieniu jego róg będzie wzniesiony.</verse>
				<verse number="25">I położę na morzu jego rękę i na rzekach jego prawicę.</verse>
				<verse number="26">On zawoła: Ty jesteś moim ojcem, moim Bogiem i skałą mego zbawienia.</verse>
				<verse number="27">Ja też uczynię go pierworodnym [i] najwyższym wśród królów ziemi.</verse>
				<verse number="28">Na wieki zachowam dla niego swoje miłosierdzie, a moje przymierze z nim będzie trwałe.</verse>
				<verse number="29">Jego potomstwo utrwalę na wieki, a jego tron – jak dni niebios.</verse>
				<verse number="30">Ale jeśli jego synowie porzucą moje prawo i nie będą postępowali według moich nakazów;</verse>
				<verse number="31">Jeśli moje ustawy znieważą, a moich przykazań nie będą przestrzegać;</verse>
				<verse number="32">Wtedy ukarzę rózgą ich przestępstwo, a ich nieprawość biczami.</verse>
				<verse number="33">Ale nie odbiorę mu mojego miłosierdzia ani nie zawiodę w mojej wierności.</verse>
				<verse number="34">Nie złamię mego przymierza ani nie zmienię tego, co wyszło z moich ust.</verse>
				<verse number="35">Raz przysiągłem na moją świętość, że nie skłamię Dawidowi.</verse>
				<verse number="36">Jego potomstwo będzie trwać na wieki, a jego tron jak słońce przede mną;</verse>
				<verse number="37">Jak księżyc będzie utwierdzone na wieki i [jak] wierny świadek na niebie. Sela.</verse>
				<verse number="38">A jednak odrzuciłeś [go] i wzgardziłeś nim, rozgniewałeś się na twego pomazańca.</verse>
				<verse number="39">Zerwałeś przymierze z twoim sługą, strąciłeś na ziemię jego koronę.</verse>
				<verse number="40">Zburzyłeś wszystkie jego płoty i rozwaliłeś jego baszty.</verse>
				<verse number="41">Grabią go wszyscy, którzy przechodzą drogą; stał się pośmiewiskiem dla swoich sąsiadów.</verse>
				<verse number="42">Podniosłeś prawicę jego przeciwników, sprawiłeś radość wszystkim jego wrogom.</verse>
				<verse number="43">Stępiłeś też ostrze jego miecza i nie wsparłeś go w walce.</verse>
				<verse number="44">Położyłeś koniec jego chwale, a jego tron obaliłeś na ziemię.</verse>
				<verse number="45">Skróciłeś dni jego młodości, okryłeś go hańbą. Sela.</verse>
				<verse number="46">Jak długo, PANIE? Czy wiecznie będziesz się ukrywał? Czy twoja zapalczywość będzie płonąć jak ogień?</verse>
				<verse number="47">Pamiętaj, jak krótkie jest moje życie; czy na próżno stworzyłeś wszystkich synów ludzkich?</verse>
				<verse number="48">Któż z ludzi może żyć i nie ujrzeć śmierci? [Któż] wyrwie swą duszę z mocy grobu? Sela.</verse>
				<verse number="49">Gdzie są, o Panie, twoje dawne łaski, [które] przysiągłeś Dawidowi w swej prawdzie?</verse>
				<verse number="50">Pamiętaj, Panie, o zniewadze twoich sług; [o tym], że noszę w swym zanadrzu [wzgardę] wszystkich możnych narodów;</verse>
				<verse number="51">Którą twoi wrogowie znieważają, PANIE, którą znieważają ścieżki twego pomazańca.</verse>
				<verse number="52">Błogosławiony [niech będzie] PAN na wieki. Amen, amen.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="90">
				<verse number="1">Panie, ty byłeś naszą ucieczką z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="2">Zanim zrodziły się góry, zanim ukształtowałeś ziemię i świat, od wieków na wieki ty [jesteś] Bogiem.</verse>
				<verse number="3">Obracasz człowieka w proch i mówisz: Wracajcie, synowie ludzcy.</verse>
				<verse number="4">Tysiąc lat bowiem w twoich oczach [jest] jak dzień wczorajszy, który minął, i jak straż nocna.</verse>
				<verse number="5">Porywasz ich jakby powodzią, są [jak] sen i jak trawa, która rośnie o poranku.</verse>
				<verse number="6">Rano kwitnie i rośnie, [a] wieczorem zostaje skoszona i usycha.</verse>
				<verse number="7">Giniemy bowiem od twego gniewu i jesteśmy przerażeni twoją zapalczywością.</verse>
				<verse number="8">Położyłeś przed sobą nasze nieprawości, nasze skryte [grzechy] w świetle twego oblicza.</verse>
				<verse number="9">Wszystkie nasze dni przemijają z powodu twego gniewu, nasze lata nikną jak westchnienie.</verse>
				<verse number="10">Liczbą naszych dni jest lat siedemdziesiąt, a jeśli sił starczy, lat osiemdziesiąt, a to, co w nich najlepsze, to [tylko] kłopot i cierpienie, bo [szybko] mijają, a my odlatujemy.</verse>
				<verse number="11">Któż zna srogość twego gniewu? Albo [kto], bojąc się ciebie, [zna] twoją zapalczywość?</verse>
				<verse number="12">Naucz [nas] liczyć nasze dni, abyśmy przywiedli serce do mądrości.</verse>
				<verse number="13">Powróć, PANIE. Jak długo [jeszcze]? Zlituj się nad swymi sługami.</verse>
				<verse number="14">Nasyć nas z rana twoim miłosierdziem, abyśmy mogli się cieszyć i radować przez wszystkie nasze dni.</verse>
				<verse number="15">Spraw nam radość według dni, w których nas trapiłeś; według lat, w których zaznaliśmy zła.</verse>
				<verse number="16">Niech się ukaże twoim sługom twoje dzieło, a twoja chwała ich synom.</verse>
				<verse number="17">Niech dobroć PANA, naszego Boga, będzie z nami; i utwierdź wśród nas dzieło naszych rąk; utwierdź dzieło naszych rąk!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="91">
				<verse number="1">Kto mieszka pod osłoną Najwyższego, w cieniu Wszechmocnego przebywać będzie.</verse>
				<verse number="2">Będę mówił o PANU: Moja ucieczka i twierdza, mój Bóg, jemu będę ufał.</verse>
				<verse number="3">Zaprawdę, on wybawi cię z sideł łowcy [i] od zgubnej zarazy.</verse>
				<verse number="4">Okryje cię swymi piórami i pod jego skrzydłami będziesz bezpieczny; jego prawda [będzie ci] tarczą i puklerzem.</verse>
				<verse number="5">Nie ulękniesz się strachu nocnego ani strzały lecącej za dnia;</verse>
				<verse number="6">Ani zarazy, [która] przychodzi w ciemności, ani dżumy, [która] pustoszy w południe.</verse>
				<verse number="7">Tysiąc padnie u twego boku, a dziesięć tysięcy po twojej prawicy, [lecz] ciebie to nie dosięgnie.</verse>
				<verse number="8">Tylko zobaczysz na własne oczy i ujrzysz zapłatę daną niegodziwym.</verse>
				<verse number="9">Ponieważ PANA, moją ucieczkę [i] Najwyższego, uczyniłeś swoim mieszkaniem;</verse>
				<verse number="10">Nie spotka cię nic złego ani [żadna] plaga nie zbliży się do twego namiotu.</verse>
				<verse number="11">Rozkaże bowiem o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli na wszystkich twoich drogach.</verse>
				<verse number="12">Na rękach będą cię nosić, byś przypadkiem nie uderzył swojej nogi o kamień.</verse>
				<verse number="13">Będziesz stąpał po lwie i po żmii, lwiątko i smoka podepczesz.</verse>
				<verse number="14">Wybawię go, bo mnie umiłował; wywyższę go, bo poznał moje imię.</verse>
				<verse number="15">Będzie mnie wzywał, a ja go wysłucham; będę z nim w utrapieniu, wyrwę go i otoczę chwałą.</verse>
				<verse number="16">Długimi dniami go nasycę i ukażę mu moje zbawienie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="92">
				<verse number="1">Dobrą rzeczą jest wysławiać PANA i śpiewać twemu imieniu, o Najwyższy.</verse>
				<verse number="2">Głosić rankiem twoje miłosierdzie, a nocami twoją wierność;</verse>
				<verse number="3">Na instrumencie o dziesięciu strunach, na cytrze i na harfie ze śpiewaniem.</verse>
				<verse number="4">Ty bowiem rozradowałeś mnie, PANIE, twymi czynami; będę śpiewać o dziełach twoich rąk.</verse>
				<verse number="5">Jakże wielkie są twoje dzieła, PANIE; bardzo głębokie są twoje myśli.</verse>
				<verse number="6">Prostak nie zna, a głupi tego nie rozumie:</verse>
				<verse number="7">Gdy niegodziwi wyrastają jak ziele i kwitną wszyscy czyniący nieprawość, [to tylko po to], aby byli wykorzenieni aż na wieki;</verse>
				<verse number="8">Ty zaś, PANIE, jesteś Najwyższy na wieki.</verse>
				<verse number="9">Oto bowiem twoi wrogowie, PANIE, oto bowiem twoi wrogowie zginą, rozproszą się wszyscy czyniący nieprawość.</verse>
				<verse number="10">Ale mój róg wzniesiesz jak u jednorożca, będę namaszczony świeżym olejem.</verse>
				<verse number="11">I moje oko zobaczy [nieszczęście] tych, którzy na mnie czyhają; moje uszy usłyszą o [klęsce] złoczyńców, którzy powstają przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="12">Sprawiedliwy zakwitnie jak palma, rozrośnie się jak cedr na Libanie.</verse>
				<verse number="13">Zasadzeni w domu PANA rozkwitną na dziedzińcach naszego Boga.</verse>
				<verse number="14">Nawet w starości wydadzą owoc, pełni sił i kwitnący;</verse>
				<verse number="15">Aby opowiadać, że PAN jest prawy; [on jest] moją skałą i nie ma w nim żadnej nieprawości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="93">
				<verse number="1">PAN króluje, przyoblekł się w majestat, odział się PAN i przepasał potęgą; utwierdził też świat, że się nie zachwieje.</verse>
				<verse number="2">Twój tron jest utwierdzony od wieków, ty jesteś od wieczności.</verse>
				<verse number="3">Podniosły rzeki, PANIE, podniosły rzeki swój szum, podniosły rzeki swoje fale.</verse>
				<verse number="4">Nad szum wielkich wód, nad potężne fale morskie mocniejszy jest PAN na wysokości.</verse>
				<verse number="5">Twoje świadectwa są bardzo pewne; twemu domowi, PANIE, przystoi świętość na wieczne czasy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="94">
				<verse number="1">Boże zemsty, PANIE Boże zemsty, objaw się!</verse>
				<verse number="2">Powstań, Sędzio [całej] ziemi, odpłać pysznym.</verse>
				<verse number="3">Jak długo niegodziwi, PANIE, jak długo niegodziwi będą się radować?</verse>
				<verse number="4">[Jak długo] będą pleść, mówić zuchwale i chełpić się wszyscy czyniący nieprawość?</verse>
				<verse number="5">Depczą twój lud, PANIE, i gnębią twoje dziedzictwo.</verse>
				<verse number="6">Mordują wdowy i przybysza, zabijają sieroty.</verse>
				<verse number="7">I mówią: PAN tego nie widzi, nie dostrzega tego Bóg Jakuba.</verse>
				<verse number="8">Zrozumcie, nierozumni wśród ludu! A wy, głupcy, kiedy zmądrzejecie?</verse>
				<verse number="9">Czy ten, który wszczepił ucho, nie słyszy? Czy ten, który ukształtował oko, nie widzi?</verse>
				<verse number="10">Czy ten, który chłoszcze narody, nie będzie karał? [Ten], który uczy człowieka wiedzy, [czy nie wie]?</verse>
				<verse number="11">PAN zna myśli ludzkie; [wie], że są marnością.</verse>
				<verse number="12">Błogosławiony mąż, którego ty chłoszczesz, PANIE, i uczysz go twym prawem;</verse>
				<verse number="13">Aby dać mu odpocząć od złych dni, aż będzie wykopany dół dla niegodziwego.</verse>
				<verse number="14">PAN bowiem nie odrzuci swego ludu i nie opuści swego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="15">Ale sąd powróci do sprawiedliwości, a wszyscy serca prawego [pójdą] za nim.</verse>
				<verse number="16">Któż stanie przy mnie przeciwko złoczyńcom? Kto ujmie się za mną przeciwko czyniącym nieprawość?</verse>
				<verse number="17">Gdyby PAN nie przyszedł mi z pomocą, moja dusza przebywałaby w milczeniu.</verse>
				<verse number="18">Gdy powiedziałem: Moja noga się chwieje, twoje miłosierdzie, PANIE, mnie wsparło.</verse>
				<verse number="19">W niezliczonych myślach mego serca twoje pociechy rozweselają moją duszę.</verse>
				<verse number="20">Czy sprzymierzy się z tobą tron nieprawości, który wyrządza krzywdę pod pozorem prawa?</verse>
				<verse number="21">Zbierają się przeciw duszy sprawiedliwego i krew niewinną potępiają.</verse>
				<verse number="22">Lecz PAN jest moją twierdzą, mój Bóg – skałą mojej ucieczki.</verse>
				<verse number="23">On obróci przeciwko nim ich nieprawość i za ich zło ich wytraci; wytraci ich PAN, nasz Bóg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="95">
				<verse number="1">Chodźcie, śpiewajmy PANU, wykrzykujmy [radośnie] skale naszego zbawienia.</verse>
				<verse number="2">Przyjdźmy przed jego oblicze z chwałą, [radośnie] śpiewajmy mu psalmy.</verse>
				<verse number="3">PAN bowiem [jest] wielkim Bogiem i wielkim Królem nad wszystkimi bogami.</verse>
				<verse number="4">W jego rękach [są] głębiny ziemi i jego [są] szczyty gór.</verse>
				<verse number="5">Jego jest morze, bo on je uczynił, i jego ręce ukształtowały suchy ląd.</verse>
				<verse number="6">Chodźcie, oddajmy pokłon i padajmy przed nim; klęknijmy przed PANEM, naszym Stwórcą.</verse>
				<verse number="7">On bowiem jest naszym Bogiem, a my ludem jego pastwiska i owcami jego rąk. Dzisiaj, jeśli jego głos usłyszycie;</verse>
				<verse number="8">Nie zatwardzajcie waszych serc jak w Meriba, jak w czasie kuszenia na pustyni;</verse>
				<verse number="9">Kiedy mnie wystawiali na próbę wasi ojcowie, doświadczali mnie i widzieli moje dzieła.</verse>
				<verse number="10">Przez czterdzieści lat czułem odrazę do [tego] pokolenia i powiedziałem: Ten lud błądzi sercem i nie poznał moich dróg;</verse>
				<verse number="11">Przysiągłem im w gniewie, że nie wejdą do mego odpoczynku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="96">
				<verse number="1">Śpiewajcie PANU nową pieśń, śpiewaj PANU, cała ziemio!</verse>
				<verse number="2">Śpiewajcie PANU, błogosławcie jego imię, opowiadajcie o jego zbawieniu dzień po dniu.</verse>
				<verse number="3">Głoście wśród narodów jego chwałę, wśród wszystkich ludów jego cuda.</verse>
				<verse number="4">Wielki bowiem jest PAN i godny wszelkiej chwały, straszliwszy nad wszystkich bogów.</verse>
				<verse number="5">Gdyż wszyscy bogowie narodów [są] bożkami, a PAN uczynił niebiosa.</verse>
				<verse number="6">Cześć i majestat przed jego obliczem, moc i piękno w jego świątyni.</verse>
				<verse number="7">Oddajcie PANU, rodziny narodów, oddajcie PANU chwałę i moc.</verse>
				<verse number="8">Oddajcie PANU chwałę jego imienia, przynieście dary i wejdźcie do jego przedsionków.</verse>
				<verse number="9">Oddajcie PANU pokłon w ozdobie świętości, niech cała ziemia drży przed nim.</verse>
				<verse number="10">Mówcie wśród pogan: PAN króluje; świat będzie utwierdzony, aby się nie poruszył, i [on] będzie sądził ludzi sprawiedliwie.</verse>
				<verse number="11">Niech się weselą niebiosa i niech raduje się ziemia; niech zaszumi morze i to, co w nim jest.</verse>
				<verse number="12">Niech radują się pola i wszystko, co jest na nich, wtedy [radośnie] wykrzykną wszystkie drzewa leśne;</verse>
				<verse number="13">Przed obliczem PANA, bo idzie, zaprawdę idzie, aby sądzić ziemię. Będzie sądził świat w sprawiedliwości, a narody w swojej prawdzie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="97">
				<verse number="1">PAN króluje, raduj się, ziemio, i weselcie się, niezliczone wyspy!</verse>
				<verse number="2">Chmury i ciemność wokół niego, sprawiedliwość i sąd podstawą jego tronu.</verse>
				<verse number="3">Ogień idzie przed nim i pożera jego wrogów wokoło.</verse>
				<verse number="4">Jego błyskawice oświetlają świat, widzi to ziemia i drży.</verse>
				<verse number="5">Góry topią się jak wosk przed obliczem PANA, przed obliczem Pana całej ziemi.</verse>
				<verse number="6">Niebiosa opowiadają jego sprawiedliwość, a wszystkie narody widzą jego chwałę.</verse>
				<verse number="7">Niech będą zawstydzeni wszyscy, którzy służą posągom, którzy chlubią się bożkami; oddajcie mu pokłon, wszyscy bogowie.</verse>
				<verse number="8">Syjon to usłyszał i weseli się, a córki Judy będą się radować z powodu twoich sądów, PANIE!</verse>
				<verse number="9">Ty bowiem, PANIE, jesteś Najwyższy na całej ziemi, wywyższony ponad wszystkich bogów.</verse>
				<verse number="10">Wy, którzy miłujecie PANA, miejcie w nienawiści zło; on strzeże dusz swoich świętych, ocala ich z ręki niegodziwych.</verse>
				<verse number="11">Światło jest zasiane dla sprawiedliwego i radość dla tych, którzy są prawego serca.</verse>
				<verse number="12">Weselcie się w PANU, sprawiedliwi, i wysławiajcie [go], pamiętając o jego świętości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="98">
				<verse number="1">Śpiewajcie PANU nową pieśń, bo cudownych rzeczy dokonał, jego prawica i święte ramię przyniosły mu zwycięstwo.</verse>
				<verse number="2">PAN objawił swoje zbawienie, okazał swoją sprawiedliwość na oczach pogan.</verse>
				<verse number="3">Pamiętał o swoim miłosierdziu i swojej prawdzie wobec domu Izraela; wszystkie krańce ziemi ujrzały zbawienie naszego Boga.</verse>
				<verse number="4">[Radośnie] wykrzykuj PANU, cała ziemio; wykrzykujcie, weselcie się i śpiewajcie.</verse>
				<verse number="5">Grajcie PANU na harfie, na harfie, przy słowach pieśni.</verse>
				<verse number="6">Przy trąbach i dźwięku kornetów wykrzykujcie [radośnie] przed PANEM, Królem.</verse>
				<verse number="7">Niech zaszumi morze i to, co w nim jest, świat i jego mieszkańcy.</verse>
				<verse number="8">Niech rzeki klaszczą w dłonie, niech góry radują się wspólnie;</verse>
				<verse number="9">Przed PANEM, bo przychodzi, by sądzić ziemię. Będzie sądził świat sprawiedliwie i narody według słuszności.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="99">
				<verse number="1">PAN króluje, niech drżą narody; siedzi między cherubinami, niech zachwieje się ziemia.</verse>
				<verse number="2">Wielki jest PAN na Syjonie i wywyższony nad wszystkie narody.</verse>
				<verse number="3">Niech wysławiają twoje wielkie i straszne imię, bo jest święte.</verse>
				<verse number="4">Moc króla miłuje sąd, ty ustanowiłeś słuszność, ty wykonujesz sąd i sprawiedliwość w Jakubie.</verse>
				<verse number="5">Wywyższajcie PANA, naszego Boga, i oddajcie pokłon u podnóżka jego stóp, [bo] on jest święty.</verse>
				<verse number="6">Mojżesz i Aaron wśród jego kapłanów, a Samuel wśród tych, którzy wzywają jego imienia; wołali do PANA, a on ich wysłuchał.</verse>
				<verse number="7">W słupie obłoku mówił do nich, [a] oni strzegli jego świadectw i praw, [które] im dał.</verse>
				<verse number="8">PANIE, nasz Boże, ty ich wysłuchiwałeś, byłeś dla nich Bogiem, który przebacza, choć karałeś ich za ich występki.</verse>
				<verse number="9">Wywyższajcie PANA, naszego Boga, i oddajcie pokłon na jego świętej górze, bo PAN, nasz Bóg, [jest] święty.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="100">
				<verse number="1">[Radośnie] wykrzykujcie PANU, wszystkie ziemie!</verse>
				<verse number="2">Służcie PANU z weselem, przychodźcie z radością przed jego oblicze.</verse>
				<verse number="3">Wiedzcie, że PAN jest Bogiem, to on nas uczynił, a nie my sami siebie; jesteśmy jego ludem i owcami jego pastwiska.</verse>
				<verse number="4">Wejdźcie w jego bramy z dziękczynieniem [i] do jego przedsionków z wychwalaniem; wysławiajcie go, błogosławcie jego imię;</verse>
				<verse number="5">PAN bowiem jest dobry, jego miłosierdzie trwa na wieki, a jego prawda z pokolenia na pokolenie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="101">
				<verse number="1">Będę śpiewał o miłosierdziu i sądzie; tobie, PANIE, będę śpiewać.</verse>
				<verse number="2">Kroczyć będę mądrze drogą prawą. Kiedy przyjdziesz do mnie? Będę postępował w swoim domu w prawości serca.</verse>
				<verse number="3">Nie będę stawiał przed oczami niegodziwej rzeczy; nienawidzę czynów ludzi występnych, nie przylgną one do mnie.</verse>
				<verse number="4">Serce przewrotne odstąpi ode mnie, nie chcę znać złego.</verse>
				<verse number="5">Zgładzę tego, który potajemnie oczernia swego bliźniego, nie zniosę wyniosłych oczu i nadętego serca.</verse>
				<verse number="6">Moje oczy [zwrócone będą] na wiernych tej ziemi, aby mieszkali ze mną; kto chodzi drogą prawą, ten będzie mi służyć.</verse>
				<verse number="7">Nie zamieszka w moim domu oszust, kłamca nie ostoi się przed mymi oczyma.</verse>
				<verse number="8">Każdego ranka będę tępić wszystkich niegodziwych na ziemi, aby tak wykorzenić z miasta PANA wszystkich złoczyńców.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="102">
				<verse number="1">PANIE, wysłuchaj mojej modlitwy i niech przyjdzie do ciebie moje wołanie.</verse>
				<verse number="2">Nie ukrywaj przede mną swego oblicza, w dniu mego ucisku nakłoń ku mnie swego ucha; w dniu, w którym cię wzywam, szybko mnie wysłuchaj.</verse>
				<verse number="3">Moje dni bowiem nikną jak dym, a moje kości są rozpalone jak ognisko.</verse>
				<verse number="4">Moje serce jest porażone i usycha jak trawa, [tak] że zapomniałem jeść chleb.</verse>
				<verse number="5">Od głosu mego wołania moje kości przylgnęły mi do ciała.</verse>
				<verse number="6">Jestem podobny do pelikana na pustyni, jestem jak sowa na pustkowiu.</verse>
				<verse number="7">Czuwam i jestem jak samotny wróbel na dachu.</verse>
				<verse number="8">Przez cały dzień znieważają mnie moi wrogowie i przeklinają mnie ci, którzy szaleją przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="9">Jadam bowiem popiół jak chleb, a mój napój mieszam ze łzami;</verse>
				<verse number="10">Z powodu twego gniewu i zapalczywości, bo podniosłeś mnie i strąciłeś.</verse>
				<verse number="11">Moje dni są jak chylący się cień, a ja usycham jak trawa.</verse>
				<verse number="12">Ale ty, PANIE, trwasz na wieki, a twoja pamięć z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="13">Powstaniesz i zmiłujesz się nad Syjonem, bo czas, byś się nad nim zlitował, gdyż nadszedł czas wyznaczony.</verse>
				<verse number="14">Twoi słudzy bowiem miłują jego kamienie i litują się nad jego prochem;</verse>
				<verse number="15">A poganie będą się bać imienia PANA i wszyscy królowie ziemi – twojej chwały;</verse>
				<verse number="16">Gdy PAN odbuduje Syjon i ukaże się w swojej chwale;</verse>
				<verse number="17">Przychyli się do modlitwy opuszczonych i nie pogardzi ich modlitwą.</verse>
				<verse number="18">Zapiszą to dla przyszłego pokolenia, a lud, który ma być stworzony, będzie chwalić PANA.</verse>
				<verse number="19">Spojrzał bowiem z wysokości swojej świątyni; PAN popatrzył z nieba na ziemię;</verse>
				<verse number="20">Aby wysłuchać jęku więźniów i uwolnić skazanych na śmierć;</verse>
				<verse number="21">Aby głosili na Syjonie imię PANA i jego chwałę w Jeruzalem;</verse>
				<verse number="22">Gdy się zgromadzą razem narody i królestwa, aby służyć PANU.</verse>
				<verse number="23">Osłabił w drodze moją siłę, skrócił moje dni.</verse>
				<verse number="24">Powiedziałem: Mój Boże, nie zabieraj mnie w połowie moich dni; twoje lata bowiem [trwają] z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="25">Ty dawno założyłeś [fundamenty] ziemi i niebiosa są dziełem twoich rąk.</verse>
				<verse number="26">One przeminą, ale ty pozostajesz; wszystkie jak szata się zestarzeją, zmienisz je jak płaszcz i będą odmienione.</verse>
				<verse number="27">Ale ty [zawsze jesteś] ten sam, a twoje lata nigdy się nie skończą.</verse>
				<verse number="28">Synowie twoich sług będą trwać [u ciebie], a ich potomstwo zostanie przed tobą utwierdzone.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="103">
				<verse number="1">Błogosław, moja duszo, PANA, i całe moje wnętrze – jego święte imię.</verse>
				<verse number="2">Błogosław, moja duszo, PANA, i nie zapominaj o wszystkich jego dobrodziejstwach.</verse>
				<verse number="3">On przebacza wszystkie twoje nieprawości, on uzdrawia wszystkie twoje choroby;</verse>
				<verse number="4">On wybawia twoje życie od zguby, on cię koronuje miłosierdziem i wielką litością.</verse>
				<verse number="5">On nasyca dobrem twoje usta i odnawia twoją młodość jak u orła.</verse>
				<verse number="6">PAN wymierza sprawiedliwość i sąd wszystkim uciśnionym.</verse>
				<verse number="7">Dał poznać swe drogi Mojżeszowi, a synom Izraela swoje dzieła.</verse>
				<verse number="8">Łaskawy i litościwy jest PAN, nieskory do gniewu i [pełen] wielkiego miłosierdzia.</verse>
				<verse number="9">Nie będzie się spierał bez końca ani wiecznie [gniewu] chował.</verse>
				<verse number="10">Nie postępuje z nami według naszych grzechów ani nie odpłaca nam według naszych nieprawości.</verse>
				<verse number="11">Jak wysoko bowiem są niebiosa nad ziemią, [tak] wielkie [jest] jego miłosierdzie nad tymi, którzy się go boją.</verse>
				<verse number="12">Jak daleko jest wschód od zachodu, [tak] daleko oddalił od nas nasze występki.</verse>
				<verse number="13">Jak ojciec ma litość nad dziećmi, tak PAN ma litość nad tymi, którzy się go boją.</verse>
				<verse number="14">On bowiem wie, z czego jesteśmy ulepieni; pamięta, że jesteśmy prochem.</verse>
				<verse number="15">Dni człowieka są jak trawa, kwitnie jak kwiat polny.</verse>
				<verse number="16">Wiatr na niego powieje, a już go nie ma i nie pozna go już jego miejsce.</verse>
				<verse number="17">Ale miłosierdzie PANA od wieków na wieki nad tymi, którzy się go boją, a jego sprawiedliwość nad synami synów;</verse>
				<verse number="18">[Nad tymi], którzy strzegą jego przymierza i pamiętają, aby wypełnić jego przykazania.</verse>
				<verse number="19">PAN na niebiosach ustanowił [swój] tron, a jego królestwo panuje nad wszystkimi.</verse>
				<verse number="20">Błogosławcie PANA, jego aniołowie, potężni siłą, którzy wypełniacie jego rozkazy, będąc posłuszni głosowi jego słowa.</verse>
				<verse number="21">Błogosławcie PANA, wszystkie jego zastępy, jego słudzy, którzy spełniacie jego wolę.</verse>
				<verse number="22">Błogosławcie PANA, wszystkie jego dzieła, we wszystkich miejscach jego panowania. Błogosław, moja duszo, PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="104">
				<verse number="1">Błogosław, moja duszo, PANA. PANIE, mój Boże, jesteś bardzo wielki; odziałeś się w chwałę i majestat.</verse>
				<verse number="2">Okryłeś się światłością jak szatą, rozciągnąłeś niebiosa jak zasłonę.</verse>
				<verse number="3">Zbudowałeś na wodach swoje komnaty, czynisz obłoki swym rydwanem, chodzisz na skrzydłach wiatru.</verse>
				<verse number="4">Czynisz swoich aniołów duchami, swe sługi ogniem płonącym.</verse>
				<verse number="5">Założyłeś fundamenty ziemi, tak że się nigdy nie zachwieje.</verse>
				<verse number="6">Okryłeś ją głębią jak szatą, wody stanęły nad górami.</verse>
				<verse number="7">Na twoje zgromienie rozbiegły się, a na głos twego grzmotu szybko pouciekały.</verse>
				<verse number="8">Wzniosły się ponad góry, zniżyły się w doliny, na miejsce, które dla nich założyłeś.</verse>
				<verse number="9">Wyznaczyłeś [im] granicę, aby jej nie przekroczyły ani nie powróciły, by okryć ziemię.</verse>
				<verse number="10">Wypuszczasz źródła po dolinach, [aby] płynęły między górami;</verse>
				<verse number="11">I napoiły wszystkie zwierzęta polne, dzikie osły gaszą [w nich] swoje pragnienie.</verse>
				<verse number="12">Przy nich mieszka ptactwo niebieskie i śpiewa pośród gałęzi.</verse>
				<verse number="13">Nawadniasz góry ze swoich komnat, owocami twoich dzieł syci się ziemia.</verse>
				<verse number="14">Sprawiasz, że rośnie trawa dla bydła i zioła na użytek człowieka, żeby dobywał chleb z ziemi;</verse>
				<verse number="15">I wino, które rozwesela serce człowieka, i oliwę, od której rozjaśnia się twarz, i chleb, który krzepi serce ludzkie.</verse>
				<verse number="16">Nasycone są drzewa PANA, cedry Libanu, które zasadził;</verse>
				<verse number="17">Na których ptaki mają swe gniazda; jedliny, na których bocian [ma] swój dom.</verse>
				<verse number="18">Wysokie góry są dla górskich kozłów, a skały [są] schronieniem dla królików.</verse>
				<verse number="19">Uczynił księżyc, aby odmierzał czas; słońce zna swój zachód.</verse>
				<verse number="20">Sprowadzasz ciemność i nastaje noc, w której wychodzą wszystkie zwierzęta leśne.</verse>
				<verse number="21">Lwiątka ryczą za łupem i szukają swego pokarmu od Boga.</verse>
				<verse number="22">Słońce wstaje, schodzą się razem i kładą się w swoich jamach.</verse>
				<verse number="23">[Wtedy] wychodzi człowiek do swojej roboty i do swojej pracy aż do wieczora.</verse>
				<verse number="24">O, jak liczne są twoje dzieła, PANIE! Wszystkie je uczyniłeś mądrze, ziemia jest pełna twego bogactwa.</verse>
				<verse number="25">Oto morze wielkie i szerokie, w nim niezliczone istoty pełzające, zwierzęta małe i wielkie.</verse>
				<verse number="26">Po nim pływają okręty i Lewiatan, którego stworzyłeś, aby w nim igrał.</verse>
				<verse number="27">Wszystko to czeka na ciebie, abyś dał im pokarm we właściwym czasie.</verse>
				<verse number="28">[Gdy] dajesz im, zbierają; gdy otwierasz swą rękę, sycą się dobrami.</verse>
				<verse number="29">[Lecz gdy] ukrywasz swe oblicze, trwożą się; gdy odbierasz im ducha, giną i obracają się w proch.</verse>
				<verse number="30">[Gdy] wysyłasz twego ducha, zostają stworzone i odnawiasz oblicze ziemi.</verse>
				<verse number="31">Niech chwała PANA trwa na wieki, niech się raduje PAN swymi dziełami.</verse>
				<verse number="32">Patrzy na ziemię, a ona drży, dotyka gór, a dymią.</verse>
				<verse number="33">Będę śpiewał PANU, póki żyję; będę śpiewał memu Bogu, póki istnieję.</verse>
				<verse number="34">Moje rozmyślanie o nim wdzięczne będzie, rozraduję się w PANU.</verse>
				<verse number="35">Niech zostaną wytraceni z ziemi grzesznicy i niech nie będzie już niegodziwych! Błogosław, moja duszo, PANA. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="105">
				<verse number="1">Wysławiajcie PANA, wzywajcie jego imienia, opowiadajcie jego dzieła wśród narodów.</verse>
				<verse number="2">Śpiewajcie mu, śpiewajcie mu psalmy, rozmawiajcie o wszystkich jego cudach.</verse>
				<verse number="3">Chlubcie się jego świętym imieniem, niech się weseli serce szukających PANA.</verse>
				<verse number="4">Szukajcie PANA i jego mocy, szukajcie zawsze jego oblicza.</verse>
				<verse number="5">Przypominajcie sobie dzieła, które czynił; jego cuda i wyroki jego ust.</verse>
				<verse number="6">[Wy], potomkowie Abrahama, jego słudzy; [wy], synowie Jakuba, jego wybrańcy!</verse>
				<verse number="7">On jest PANEM, naszym Bogiem, jego sądy po całej ziemi.</verse>
				<verse number="8">Pamięta wiecznie o swoim przymierzu; o słowie, które nakazał po tysiąc pokoleń;</verse>
				<verse number="9">[O przymierzu], które zawarł z Abrahamem, i o przysiędze złożonej Izaakowi.</verse>
				<verse number="10">Ustanowił je jako prawo dla Jakuba, dla Izraela jako wieczne przymierze;</verse>
				<verse number="11">Mówiąc: Tobie dam ziemię Kanaan jako dział waszego dziedzictwa;</verse>
				<verse number="12">Kiedy ich było niewielu, nieliczni i obcy w niej.</verse>
				<verse number="13">I wędrowali od narodu do narodu, z [jednego] królestwa do innego ludu;</verse>
				<verse number="14">Nikomu nie pozwolił ich krzywdzić, nawet karcił królów z ich powodu, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="15">Nie dotykajcie moich pomazańców, a moim prorokom nie czyńcie [nic] złego.</verse>
				<verse number="16">Potem przywołał głód na ziemię i zniszczył cały zapas chleba.</verse>
				<verse number="17">Posłał przed nimi męża, Józefa, który został sprzedany jako niewolnik;</verse>
				<verse number="18">Którego nogi ranili pętami, a w żelazo zakuto jego ciało;</verse>
				<verse number="19">Aż do [tego] czasu, gdy jego słowo się spełniło, słowo PANA doświadczało go.</verse>
				<verse number="20">Posłał król i kazał go uwolnić, władca narodu wypuścił go na wolność.</verse>
				<verse number="21">Ustanowił go panem swego domu i władcą wszystkich swoich posiadłości;</verse>
				<verse number="22">Aby rządził jego dostojnikami według swego uznania i jego starszych nauczał mądrości.</verse>
				<verse number="23">Potem Izrael wszedł do Egiptu, a Jakub był gościem w ziemi Chama;</verse>
				<verse number="24">Gdzie [Bóg] bardzo rozmnożył swój lud i uczynił go potężniejszym od jego wrogów.</verse>
				<verse number="25">Odmienił ich serca, żeby znienawidzili jego lud i postępowali przebiegle wobec jego sług.</verse>
				<verse number="26">Posłał Mojżesza, swego sługę, i Aarona, którego wybrał;</verse>
				<verse number="27">Pokazali im jego znaki i cuda w ziemi Chama.</verse>
				<verse number="28">Zesłał ciemności i nastał mrok, i nie buntowali się przeciw jego słowu.</verse>
				<verse number="29">Zamienił ich wody w krew i pozabijał ich ryby.</verse>
				<verse number="30">Ich ziemia wydała mnóstwo żab, [były] nawet w komnatach królewskich.</verse>
				<verse number="31">Rozkazał i zjawiły się rozmaite muchy i wszy w całym ich kraju.</verse>
				<verse number="32">Zesłał grad zamiast deszczu, ogień płonący na ich ziemię.</verse>
				<verse number="33">Zniszczył ich winnice i figowce i połamał drzewa w ich kraju.</verse>
				<verse number="34">Rozkazał i zjawiła się szarańcza, niezliczone mnóstwo larw;</verse>
				<verse number="35">I pożarły całą zieleń w ich kraju, i zjadły płody ich ziemi.</verse>
				<verse number="36">Zabił też wszystko, co pierworodne w ich ziemi, pierwociny wszelkiej ich siły.</verse>
				<verse number="37">Wyprowadził ich ze srebrem i złotem i nie było słabego wśród ich plemion.</verse>
				<verse number="38">Egipt się radował, gdy wychodzili, bo ogarnął go strach przed nimi.</verse>
				<verse number="39">Rozpostarł obłok jak osłonę, a ogień, by świecił w nocy.</verse>
				<verse number="40">Na [ich] żądanie zesłał przepiórki i nasycił ich chlebem z nieba.</verse>
				<verse number="41">Otworzył skałę i trysnęły wody, popłynęły po suchych miejscach [jak] rzeka;</verse>
				<verse number="42">Pamiętał bowiem o swoim świętym słowie i o Abrahamie, swym słudze.</verse>
				<verse number="43">Wyprowadził swój lud wśród wesela, swoich wybranych wśród radości.</verse>
				<verse number="44">I dał im ziemię pogan, i zawładnęli dorobkiem narodów;</verse>
				<verse number="45">Aby zachowywali jego nakazy i przestrzegali jego praw. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="106">
				<verse number="1">Alleluja. Wysławiajcie PANA, bo [jest] dobry, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="2">Któż wypowie wielkie dzieła PANA i ogłosi całą jego chwałę?</verse>
				<verse number="3">Błogosławieni, którzy strzegą sądu i czynią sprawiedliwość w każdym czasie.</verse>
				<verse number="4">Pamiętaj o mnie, PANIE, przez miłość do swego ludu; nawiedź mnie swoim zbawieniem;</verse>
				<verse number="5">Abym widział szczęście twoich wybranych, cieszył się radością twego narodu i chlubił się razem z twoim dziedzictwem.</verse>
				<verse number="6">Zgrzeszyliśmy wraz z naszymi ojcami, popełniliśmy nieprawość i postąpiliśmy niegodziwie.</verse>
				<verse number="7">Nasi ojcowie w Egipcie nie zrozumieli twoich cudów, nie pamiętali wielkości twego miłosierdzia, lecz buntowali się nad Morzem Czerwonym.</verse>
				<verse number="8">A jednak ich wybawił przez wzgląd na swoje imię, aby okazać swą moc.</verse>
				<verse number="9">Zgromił Morze Czerwone i wyschło; i przeprowadził ich przez głębiny [jak] przez pustynię.</verse>
				<verse number="10">Tak wybawił ich z ręki tego, który ich nienawidził, i odkupił ich z ręki wroga.</verse>
				<verse number="11">Wody okryły ich ciemięzców, nie został ani jeden z nich.</verse>
				<verse number="12">Wtedy uwierzyli jego słowom i śpiewali na jego chwałę.</verse>
				<verse number="13">Szybko [jednak] zapomnieli o jego dziełach, nie czekali na jego rady.</verse>
				<verse number="14">Pałali żądzą na pustyni, na próbę wystawiali Boga na pustkowiu.</verse>
				<verse number="15">I dał im, czego żądali, lecz zesłał na ich dusze wycieńczenie.</verse>
				<verse number="16">Gdy w obozie zazdrościli Mojżeszowi i Aaronowi, świętemu PANA;</verse>
				<verse number="17">Otworzyła się ziemia i pochłonęła Datana, i zakryła zgromadzenie Abirama;</verse>
				<verse number="18">I zapłonął ogień w tym zgromadzeniu, płomień spalił niegodziwych.</verse>
				<verse number="19">Zrobili cielca na Horebie i odlanemu posągowi oddali pokłon;</verse>
				<verse number="20">I zamienili swą chwałę na podobieństwo wołu jedzącego trawę.</verse>
				<verse number="21">Zapomnieli o Bogu, swoim wybawcy, który dokonywał wielkich czynów w Egipcie;</verse>
				<verse number="22">Cudownych dzieł w ziemi Chama, rzeczy strasznych nad Morzem Czerwonym.</verse>
				<verse number="23">Dlatego powiedział, że wytraciłby ich, gdyby Mojżesz, jego wybrany, nie stanął w wyłomie przed nim, aby odwrócić jego gniew, by [ich] nie wytracił.</verse>
				<verse number="24">Wzgardzili też wspaniałą ziemią, nie wierząc jego słowu.</verse>
				<verse number="25">I szemrząc w swoich namiotach, nie byli posłuszni głosowi PANA.</verse>
				<verse number="26">Dlatego podniósł na nich swoją rękę, aby ich wytracić na pustyni;</verse>
				<verse number="27">Aby ich potomstwo rozrzucić wśród pogan i rozproszyć ich po ziemiach.</verse>
				<verse number="28">Przyłączyli się też do Baal-Peor i jedli ofiary [składane] umarłym.</verse>
				<verse number="29">Tak pobudzili [Boga] do gniewu swymi postępkami, że spadła na nich plaga;</verse>
				<verse number="30">Wtedy powstał Pinchas, dokonał sądu i plaga ustała.</verse>
				<verse number="31">Poczytano mu to za sprawiedliwość po wszystkie pokolenia, na wieki.</verse>
				<verse number="32">Rozgniewali go znowu u wód Meriba, [tak że] Mojżesz wiele ucierpiał z ich powodu;</verse>
				<verse number="33">Rozdrażnili bowiem jego ducha i mówił [nierozważnie] swymi ustami.</verse>
				<verse number="34">Nie wytępili narodów, jak im to PAN nakazał.</verse>
				<verse number="35">Lecz zmieszali się z tymi narodami i nauczyli się ich czynów;</verse>
				<verse number="36">I służyli ich bożkom, które stały się dla nich pułapką.</verse>
				<verse number="37">Ofiarowali bowiem demonom swoich synów i swoje córki;</verse>
				<verse number="38">I przelewali krew niewinną, krew swoich synów i córek, których ofiarowali bożkom Kanaanu, i ziemia została skalana rozlewem krwi.</verse>
				<verse number="39">Splamili się swymi czynami i cudzołożyli swymi postępkami.</verse>
				<verse number="40">Dlatego PAN zapłonął gniewem przeciw swemu ludowi, tak że obrzydził sobie swoje dziedzictwo.</verse>
				<verse number="41">I wydał ich w ręce pogan, i panowali nad nimi ci, którzy ich nienawidzili.</verse>
				<verse number="42">I uciskali ich wrogowie, ujarzmili ich swoją ręką.</verse>
				<verse number="43">Wielokrotnie ich ocalał, lecz oni rozgniewali go swymi zamysłami i zostali upokorzeni przez swoje nieprawości.</verse>
				<verse number="44">A jednak wejrzał na ich ucisk i usłyszał ich wołanie.</verse>
				<verse number="45">Przypomniał sobie bowiem o swoim przymierzu z nimi i pożałował według swej wielkiej litości.</verse>
				<verse number="46">Wzbudził też litość dla nich u wszystkich, którzy ich uprowadzili w niewolę.</verse>
				<verse number="47">Wybaw nas, PANIE, nasz Boże, i zgromadź nas spośród pogan, abyśmy wysławiali twoje święte imię i chlubili się twoją chwałą.</verse>
				<verse number="48">Błogosławiony PAN, Bóg Izraela, od wieków na wieki; niech cały lud powie: Amen. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="107">
				<verse number="1">Wysławiajcie PANA, bo [jest] dobry, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="2">Niech [to] mówią odkupieni przez PANA, ci, których odkupił z ręki wroga;</verse>
				<verse number="3">I zgromadził z ziem, ze wschodu i zachodu, z północy i południa.</verse>
				<verse number="4">Błądzili po pustyni, po bezdrożnym pustkowiu, nie znajdując miasta, gdzie mogliby zamieszkać.</verse>
				<verse number="5">[Byli] głodni i spragnieni, aż omdlewała w nich dusza.</verse>
				<verse number="6">A gdy zawołali do PANA w swoim utrapieniu, uwolnił ich z ucisku;</verse>
				<verse number="7">I prowadził ich prostą drogą, aby doszli do miasta, w którym mogliby zamieszkać.</verse>
				<verse number="8">Niech wysławiają PANA [za] jego miłosierdzie i cudowne dzieła [wobec] synów ludzkich;</verse>
				<verse number="9">Bo napoił spragnioną duszę, a głodną duszę napełnił dobrami.</verse>
				<verse number="10">Siedzieli w ciemności i w cieniu śmierci, spętani nędzą i żelazem;</verse>
				<verse number="11">Bo buntowali się przeciw słowom Boga i pogardzili radą Najwyższego.</verse>
				<verse number="12">Dlatego upokorzył ich serce trudem, upadli, a nie było nikogo, kto by im pomógł.</verse>
				<verse number="13">A [gdy] wołali do PANA w swoim utrapieniu, wybawił ich z ucisku;</verse>
				<verse number="14">Wyprowadził ich z ciemności i z cienia śmierci, a ich pęta rozerwał.</verse>
				<verse number="15">Niech wysławiają PANA [za] jego miłosierdzie i za cudowne dzieła [wobec] synów ludzkich.</verse>
				<verse number="16">Bo skruszył bramy spiżowe i połamał żelazne rygle.</verse>
				<verse number="17">Głupcy z powodu swej występnej drogi i nieprawości doznają utrapień.</verse>
				<verse number="18">Ich dusza brzydzi się wszelkim pokarmem i zbliżają się do bram śmierci.</verse>
				<verse number="19">A gdy wołają do PANA w swoim utrapieniu, wybawia ich z udręczeń.</verse>
				<verse number="20">Posłał swoje słowo i uzdrowił ich, i wybawił ich z grobu.</verse>
				<verse number="21">Niech wysławiają PANA [za] jego miłosierdzie i cudowne dzieła [wobec] synów ludzkich;</verse>
				<verse number="22">I niech składają ofiary dziękczynienia, i głoszą z radością jego dzieła.</verse>
				<verse number="23">Ci, którzy na statkach wyruszają w morze, handlujący na wielkich wodach;</verse>
				<verse number="24">Widzą dzieła PANA i jego cuda w głębinach.</verse>
				<verse number="25">Gdy daje rozkaz, powstaje wicher i podnoszą się fale morskie.</verse>
				<verse number="26">Oni wstępują aż [do] nieba i zstępują w głębiny, tak że ich dusza mdleje w niebezpieczeństwie.</verse>
				<verse number="27">Chwieją się i zataczają jak pijany, a cała ich mądrość zanika.</verse>
				<verse number="28">Gdy wołają do PANA w swoim utrapieniu, wybawia ich z udręczeń.</verse>
				<verse number="29">Zamienia burzę w ciszę, tak że uspokajają się jej fale.</verse>
				<verse number="30">Wtedy oni weselą się, że ucichły; i tak przyprowadza ich do upragnionego portu.</verse>
				<verse number="31">Niech wysławiają PANA [za] jego miłosierdzie i cudowne dzieła [wobec] synów ludzkich.</verse>
				<verse number="32">Niech go wywyższają w zgromadzeniu ludu i w radzie starszych niech go chwalą.</verse>
				<verse number="33">Zamienia rzeki w pustynię, a źródła wód w suchą ziemię;</verse>
				<verse number="34">Ziemię urodzajną [zamienia] w jałową z powodu niegodziwości tych, którzy w niej mieszkają.</verse>
				<verse number="35">Pustynię zamienia w jezioro, a suchą ziemię w źródła wód.</verse>
				<verse number="36">I osadza tam głodnych, aby zakładali miasta do zamieszkania;</verse>
				<verse number="37">I obsiewali pole, sadzili winnice i zbierali obfity plon.</verse>
				<verse number="38">Błogosławi im tak, że bardzo się rozmnażają, i nie zmniejsza [liczebności] ich bydła.</verse>
				<verse number="39">Ale potem maleje ich liczba i upokorzeni są uciskiem, nędzą i utrapieniem;</verse>
				<verse number="40">On wylewa wzgardę na władców i sprawia, że błądzą po bezdrożach pustkowia.</verse>
				<verse number="41">Lecz podnosi nędznego z utrapienia i rozmnaża [jego] rodzinę jak stado.</verse>
				<verse number="42">Widząc to, prawi rozweselą się, a wszelka nieprawość zamknie swe usta.</verse>
				<verse number="43">Kto jest tak mądry, aby tego upatrywał i rozumiał litość PANA?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="108">
				<verse number="1">Boże, moje serce jest gotowe; będę ci śpiewać i wysławiać cię, także i moja chwała.</verse>
				<verse number="2">Obudź się, cytro i harfo, gdy o świcie powstanę.</verse>
				<verse number="3">Będę cię wysławiać wśród ludu, PANIE, będę ci śpiewał wśród narodów.</verse>
				<verse number="4">Twoje miłosierdzie bowiem jest wielkie, [sięga] ponad niebiosa, a twoja prawda aż pod obłoki.</verse>
				<verse number="5">Bądź wywyższony ponad niebiosa, Boże, a twoja chwała ponad całą ziemię;</verse>
				<verse number="6">Aby twoi umiłowani byli ocaleni, wybaw ich swoją prawicą i wysłuchaj mnie.</verse>
				<verse number="7">Bóg przemówił w swej świętości: Będę się weselić, rozdzielę Sychem, a dolinę Sukkot wymierzę.</verse>
				<verse number="8">Mój [jest] Gilead, mój i Manasses, Efraim mocą mojej głowy, Juda moim prawodawcą.</verse>
				<verse number="9">Moab jest moją miednicą do mycia, na Edom rzucę moje obuwie, nad Filisteą zatriumfuję.</verse>
				<verse number="10">Kto mnie wprowadzi do miasta warownego? Kto mnie doprowadzi aż do Edomu?</verse>
				<verse number="11">Czy nie [ty], Boże, [który] nas odrzuciłeś? Czy nie wyruszysz, Boże, z naszymi wojskami?</verse>
				<verse number="12">Udziel nam pomocy w ucisku, bo próżna jest pomoc ludzka.</verse>
				<verse number="13">W Bogu będziemy mężni, on podepcze naszych wrogów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="109">
				<verse number="1">Boże mojej chwały, nie milcz;</verse>
				<verse number="2">Bo otworzyły się przeciwko mnie usta niegodziwego i usta podstępnego; mówili przeciwko mnie językiem kłamliwym;</verse>
				<verse number="3">Otoczyli mnie słowami nienawiści i walczą przeciwko mnie bez przyczyny.</verse>
				<verse number="4">Sprzeciwiają mi się w zamian za moją miłość, choć ja się [za nich] modliłem.</verse>
				<verse number="5">Odpłacają mi złem za dobro i nienawiścią za moją miłość.</verse>
				<verse number="6">Postaw nad nim niegodziwego, a szatan niech stoi po jego prawicy.</verse>
				<verse number="7">Gdy stanie przed sądem, niech wyjdzie potępiony, a jego modlitwa niech zamieni się w grzech.</verse>
				<verse number="8">Niech jego dni będą krótkie, a jego urząd niech przejmie inny.</verse>
				<verse number="9">Niech jego dzieci będą sierotami, a jego żona wdową.</verse>
				<verse number="10">Niech jego dzieci będą tułaczami i żebrzą, niech żebrzą [z dala] od swoich opustoszałych miejsc.</verse>
				<verse number="11">Niech lichwiarz przejmie wszystko, co ma, a obcy niech rozgrabią [owoc] jego pracy.</verse>
				<verse number="12">Niech nie będzie nikogo, kto by mu okazał miłosierdzie; niech nie będzie nikogo, kto by się zlitował nad jego sierotami.</verse>
				<verse number="13">Niech jego potomkowie zostaną wykorzenieni, niech ich imię zginie w drugim pokoleniu.</verse>
				<verse number="14">Niech PAN pamięta nieprawość jego przodków, a grzech jego matki niech nie będzie zgładzony.</verse>
				<verse number="15">Niech będą zawsze przed PANEM, aż wykorzeni z ziemi pamięć o nich;</verse>
				<verse number="16">Dlatego że nie pamiętał, by okazać miłosierdzie, ale prześladował człowieka nędznego i ubogiego, a strapionego w sercu chciał zabić.</verse>
				<verse number="17">Skoro umiłował przekleństwo, niech na niego spadnie; [skoro] nie chciał błogosławieństwa, niech się od niego oddali.</verse>
				<verse number="18">Ubierał się w przekleństwo jak w szatę, więc niech wejdzie jak woda do jego wnętrzności i jak oliwa do jego kości.</verse>
				<verse number="19">Niech mu będzie jak płaszcz, który go okrywa, i jak pas, który go zawsze opasuje.</verse>
				<verse number="20">Taka niech będzie zapłata od PANA dla moich przeciwników i tych, którzy źle mówią przeciwko mojej duszy.</verse>
				<verse number="21">Ale ty, BOŻE, Panie, ujmij się za mną przez wzgląd na twoje imię; ocal mnie, bo wielkie jest twoje miłosierdzie.</verse>
				<verse number="22">[Jestem] bowiem ubogi i nędzny, a moje serce we mnie jest zranione.</verse>
				<verse number="23">Niknę jak cień, który się chyli, strząsają mnie jak szarańczę.</verse>
				<verse number="24">Moje kolana słabną od postu, a moje ciało wychudło bez tłuszczu.</verse>
				<verse number="25">Stałem się też dla nich pośmiewiskiem; [gdy] mnie widzą, kiwają głowami.</verse>
				<verse number="26">Wspomóż mnie, PANIE, mój Boże; wybaw mnie według swego miłosierdzia;</verse>
				<verse number="27">Aby mogli poznać, że to twoja ręka; że ty, PANIE, to uczyniłeś.</verse>
				<verse number="28">Niech oni przeklinają, ale ty błogosław; [gdy] powstają, niech będą zawstydzeni, a twój sługa niech się weseli.</verse>
				<verse number="29">Niech moi przeciwnicy okryją się hańbą i niech się okryją własnym wstydem jak płaszczem.</verse>
				<verse number="30">Będę wielce wysławiał PANA swymi ustami i pośród tłumu będę go chwalić;</verse>
				<verse number="31">Bo staje po prawicy nędznego, aby go wybawić od tych, którzy osądzają jego duszę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="110">
				<verse number="1">Powiedział PAN do mego Pana: Usiądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek pod twoje stopy.</verse>
				<verse number="2">Laskę twojej mocy pośle PAN z Syjonu, [mówiąc]: Panuj pośród twoich wrogów.</verse>
				<verse number="3">Twój lud będzie ochoczy w dniu twej potęgi, w ozdobie świętości i z łona jutrzenki; twoja jest rosa młodości.</verse>
				<verse number="4">PAN przysiągł i nie będzie żałował: Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka.</verse>
				<verse number="5">Pan po twojej prawicy zetrze królów w dniu swego gniewu.</verse>
				<verse number="6">Będzie sądził narody i trupami napełni wszystko; roztrzaska głowy [panujące] nad wieloma ziemiami.</verse>
				<verse number="7">Ze strumienia będzie pił po drodze, dlatego podniesie głowę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="111">
				<verse number="1">Alleluja. Będę wysławiał PANA całym sercem w radzie prawych i w zgromadzeniu.</verse>
				<verse number="2">Wielkie [są] dzieła PANA, rozważane przez wszystkich, którzy je miłują.</verse>
				<verse number="3">Jego dzieło jest chwalebne i wspaniałe, a jego sprawiedliwość trwa na wieki.</verse>
				<verse number="4">Pamiętnymi uczynił swe cuda; miłosierny i litościwy [jest] PAN.</verse>
				<verse number="5">Dał pokarm tym, którzy się go boją, pamięta wiecznie o swoim przymierzu.</verse>
				<verse number="6">Okazał swemu ludowi potęgę swoich dzieł, dając mu dziedzictwo pogan.</verse>
				<verse number="7">Dzieła rąk jego to prawda i sąd, niezmienne [są] wszystkie jego przykazania;</verse>
				<verse number="8">Ustalone na wieki wieków, ustanowione w prawdzie i prawości.</verse>
				<verse number="9">Zesłał swemu ludowi odkupienie, ustanowił na wieki swoje przymierze; jego imię [jest] święte i straszne.</verse>
				<verse number="10">Bojaźń PANA [jest] początkiem mądrości; prawdziwego rozumu [nabywają] wszyscy, którzy wypełniają [jego przykazania]; jego chwała trwa na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="112">
				<verse number="1">Alleluja. Błogosławiony człowiek, który boi się PANA i ma upodobanie w jego przykazaniach.</verse>
				<verse number="2">Jego potomstwo będzie potężne na ziemi, pokolenie prawych będzie błogosławione.</verse>
				<verse number="3">Dobrobyt i bogactwo są w jego domu, a jego sprawiedliwość trwa na wieki.</verse>
				<verse number="4">Dla prawych wschodzi światłość w ciemności; [on jest] łaskawy, miłosierny i sprawiedliwy.</verse>
				<verse number="5">Dobry człowiek lituje się i pożycza, [i] prowadzi swoje sprawy rozważnie.</verse>
				<verse number="6">Na pewno nigdy się nie zachwieje, sprawiedliwy na wieki pozostanie w pamięci.</verse>
				<verse number="7">Nie będzie się bał złej nowiny, jego serce jest stateczne, ufa PANU.</verse>
				<verse number="8">Jego serce jest umocnione, nie będzie się bał, aż zobaczy [pomstę] nad swymi wrogami.</verse>
				<verse number="9">Rozrzucił i dał ubogim, jego sprawiedliwość trwa na wieki, jego róg będzie wywyższony w chwale.</verse>
				<verse number="10">Niegodziwy zobaczy to i rozgniewa się, zgrzytnie zębami i uschnie, pragnienie niegodziwych zginie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="113">
				<verse number="1">Alleluja. Chwalcie, słudzy PANA, chwalcie imię PANA.</verse>
				<verse number="2">Niech imię PANA będzie błogosławione, odtąd aż na wieki.</verse>
				<verse number="3">Od wschodu słońca aż do jego zachodu, niech imię PANA będzie pochwalone.</verse>
				<verse number="4">PAN jest wywyższony ponad wszystkie narody, jego chwała ponad niebiosa.</verse>
				<verse number="5">Któż jak PAN, nasz Bóg, który mieszka na wysokości;</verse>
				<verse number="6">Który zniża się, aby patrzeć na to, co jest na niebie i na ziemi?</verse>
				<verse number="7">Podnosi nędznego z prochu, a z gnoju podnosi ubogiego;</verse>
				<verse number="8">Aby go posadzić z książętami, z książętami swego ludu;</verse>
				<verse number="9">On sprawia, że niepłodna staje się matką domu, cieszącą się dziećmi. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="114">
				<verse number="1">Gdy Izrael wychodził z Egiptu, dom Jakuba spośród ludu obcego języka;</verse>
				<verse number="2">Juda stał się jego świątynią, Izrael jego panowaniem.</verse>
				<verse number="3">Morze to ujrzało i uciekło, Jordan wstecz się odwrócił.</verse>
				<verse number="4">Góry skakały jak barany, pagórki jak jagnięta.</verse>
				<verse number="5">Morze, cóż ci [się stało], żeś uciekło, a tobie, Jordanie, że wstecz się odwróciłeś?</verse>
				<verse number="6">Góry, [że] skakałyście jak barany, a wy, pagórki, jak jagnięta?</verse>
				<verse number="7">Zadrżyj, ziemio, przed obliczem Pana, przed obliczem Boga Jakuba;</verse>
				<verse number="8">Który zamienia skałę w jezioro, [a] krzemień w źródło wód.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="115">
				<verse number="1">Nie nam, PANIE, nie nam, ale twemu imieniu daj chwałę za twoje miłosierdzie [i] prawdę.</verse>
				<verse number="2">Czemu mają mówić poganie: Gdzież teraz [jest] ich Bóg?</verse>
				<verse number="3">A nasz Bóg [jest] w niebie, czyni wszystko, co zechce.</verse>
				<verse number="4">Ich bożki [to] srebro i złoto, dzieło rąk ludzkich.</verse>
				<verse number="5">Usta mają, ale nie mówią; mają oczy, ale nie widzą.</verse>
				<verse number="6">Uszy mają, ale nie słyszą; mają nozdrza, ale nie czują.</verse>
				<verse number="7">Ręce mają, ale nie dotykają; mają nogi, ale nie chodzą; ani gardłem swoim nie wydają głosu.</verse>
				<verse number="8">Niech będą do nich podobni ci, którzy je robią, [i] wszyscy, którzy im ufają.</verse>
				<verse number="9">Izraelu, ufaj PANU; on jest ich pomocą i tarczą.</verse>
				<verse number="10">Domu Aarona, ufaj PANU; on jest ich pomocą i tarczą.</verse>
				<verse number="11">Wy, którzy się boicie PANA, ufajcie PANU; on jest ich pomocą i tarczą.</verse>
				<verse number="12">PAN pamięta o nas, będzie błogosławił; będzie błogosławił domowi Izraela, będzie błogosławił domowi Aarona.</verse>
				<verse number="13">Będzie błogosławił tym, którzy boją się PANA, i małym, i wielkim.</verse>
				<verse number="14">Rozmnoży was PAN, was i waszych synów.</verse>
				<verse number="15">Błogosławieni jesteście przez PANA, który stworzył niebo i ziemię.</verse>
				<verse number="16">Niebiosa są niebiosami PANA, ale ziemię dał synom ludzkim.</verse>
				<verse number="17">Umarli nie będą chwalili PANA ani nikt z tych, którzy zstępują do [miejsca] milczenia.</verse>
				<verse number="18">Ale my będziemy błogosławili PANA, odtąd aż na wieki. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="116">
				<verse number="1">Miłuję PANA, bo usłyszał mój głos i moje prośby.</verse>
				<verse number="2">Nakłonił bowiem swego ucha ku mnie, dlatego będę go wzywał za moich dni.</verse>
				<verse number="3">Otoczyły mnie boleści śmierci, utrapienia piekła przeniknęły mnie; przyszły na mnie ucisk i boleść.</verse>
				<verse number="4">Wtedy wezwałem imienia PANA, [mówiąc]: PANIE, proszę, wybaw moją duszę.</verse>
				<verse number="5">Łaskawy jest PAN i sprawiedliwy, nasz Bóg jest miłosierny.</verse>
				<verse number="6">PAN strzeże ludzi prostych; byłem uciśniony, a wybawił mnie.</verse>
				<verse number="7">Powróć, moja duszo, do swego odpoczynku, bo PAN dobrze ci uczynił.</verse>
				<verse number="8">Wybawił bowiem moją duszę od śmierci, oczy moje od płaczu, moją nogę od upadku.</verse>
				<verse number="9">Będę chodził przed obliczem PANA w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="10">Uwierzyłem i dlatego przemówiłem; byłem bardzo strapiony.</verse>
				<verse number="11">Powiedziałem w zatrwożeniu: Każdy człowiek to kłamca.</verse>
				<verse number="12">Cóż oddam PANU za wszystkie jego dobrodziejstwa, które mi [wyświadczył]?</verse>
				<verse number="13">Wezmę kielich zbawienia i będę wzywać imienia PANA.</verse>
				<verse number="14">Moje śluby złożone PANU wypełnię teraz przed całym jego ludem.</verse>
				<verse number="15">Cenna jest w oczach PANA śmierć jego świętych.</verse>
				<verse number="16">O PANIE, jestem twoim sługą; jestem twoim sługą i synem twojej służącej; rozerwałeś moje więzy.</verse>
				<verse number="17">Tobie złożę ofiarę chwały i będę wzywać imienia PANA.</verse>
				<verse number="18">Moje śluby złożone PANU wypełnię teraz przed całym jego ludem;</verse>
				<verse number="19">W dziedzińcach domu PANA, pośrodku ciebie, Jeruzalem! Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="117">
				<verse number="1">Chwalcie PANA, wszystkie narody! Chwalcie go, wszyscy ludzie!</verse>
				<verse number="2">Wielkie jest bowiem jego miłosierdzie nad nami, a prawda PANA [trwa] na wieki. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="118">
				<verse number="1">Wysławiajcie PANA, bo jest dobry, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="2">Niech powie teraz Izrael, że jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="3">Niech powie teraz dom Aarona, że jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="4">Niech powiedzą teraz ci, którzy się boją PANA, że jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="5">Wzywałem PANA w ucisku; PAN mnie wysłuchał i postawił mnie na miejscu przestronnym.</verse>
				<verse number="6">PAN jest ze mną, nie będę się bał; cóż może mi uczynić człowiek?</verse>
				<verse number="7">PAN jest ze mną wśród tych, którzy mi pomagają, więc zobaczę [pomstę] nad tymi, którzy mnie nienawidzą.</verse>
				<verse number="8">Lepiej ufać PANU, niż polegać na człowieku.</verse>
				<verse number="9">Lepiej ufać PANU, niż polegać na władcach.</verse>
				<verse number="10">Wszystkie narody mnie otoczyły, ale w imię PANA wytępiłem je.</verse>
				<verse number="11">Otoczyły mnie, tak, otoczyły mnie, ale w imię PANA wytępiłem je.</verse>
				<verse number="12">Otoczyły mnie jak pszczoły, ale zgasły [jak] ogień z cierni, bo w imię PANA wytępiłem je.</verse>
				<verse number="13">Pchnąłeś mnie silnie, abym upadł, ale PAN mi pomógł.</verse>
				<verse number="14">PAN [jest] moją siłą i pieśnią, on stał się moim zbawieniem.</verse>
				<verse number="15">Głos radości i zbawienia w namiotach sprawiedliwych: Prawica PANA działa potężnie;</verse>
				<verse number="16">Prawica PANA jest wywyższona, prawica PANA działa potężnie.</verse>
				<verse number="17">Nie umrę, lecz będę żył i opowiadał dzieła PANA.</verse>
				<verse number="18">PAN ukarał mnie surowo, ale nie wydał mnie na śmierć.</verse>
				<verse number="19">Otwórzcie mi bramy sprawiedliwości, a wejdę w nie i będę wysławiał PANA.</verse>
				<verse number="20">To jest brama PANA, którą wchodzą sprawiedliwi.</verse>
				<verse number="21">Będę cię wysławiać, bo mnie wysłuchałeś i stałeś się moim zbawieniem.</verse>
				<verse number="22">Kamień, [który] odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym.</verse>
				<verse number="23">PAN to sprawił i jest to cudowne w naszych oczach.</verse>
				<verse number="24">Oto dzień, który PAN uczynił, weselmy się i radujmy się w nim.</verse>
				<verse number="25">Proszę, PANIE, wybaw teraz; proszę, PANIE, daj pomyślność.</verse>
				<verse number="26">Błogosławiony, który przychodzi w imię PANA; błogosławimy wam z domu PANA.</verse>
				<verse number="27">Bóg jest PANEM, on nas oświecił; przywiążcie baranki powrozami aż do rogów ołtarza.</verse>
				<verse number="28">Ty jesteś moim Bogiem, będę cię wysławiać; mój Boże, będę cię wywyższać.</verse>
				<verse number="29">Wysławiajcie PANA, bo [jest] dobry, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="119">
				<verse number="1">Błogosławieni ci, których droga jest nieskalana, którzy zgodnie z prawem PANA postępują.</verse>
				<verse number="2">Błogosławieni ci, którzy strzegą jego świadectw i szukają go całym sercem;</verse>
				<verse number="3">[Którzy] nie czynią nieprawości, [ale] chodzą jego drogami.</verse>
				<verse number="4">Ty rozkazałeś pilnie przestrzegać twoich nakazów.</verse>
				<verse number="5">Oby moje drogi były skierowane na przestrzeganie twoich praw!</verse>
				<verse number="6">Wtedy nie doznam wstydu, gdy będę zważał na wszystkie twoje przykazania.</verse>
				<verse number="7">Będę cię wysławiał w szczerości serca, gdy nauczę się twoich sprawiedliwych praw.</verse>
				<verse number="8">Będę przestrzegał twoich praw, nigdy mnie nie opuszczaj.</verse>
				<verse number="9">W jaki sposób oczyści młodzieniec swoją ścieżkę? Gdy zachowuje się według twego słowa.</verse>
				<verse number="10">Z całego serca cię szukam, nie pozwól mi zboczyć od twoich przykazań.</verse>
				<verse number="11">W swoim sercu zachowuję twoje słowa, aby nie zgrzeszyć przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="12">Błogosławiony jesteś, PANIE; naucz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="13">Swoimi wargami opowiadam wszystkie nakazy twoich ust.</verse>
				<verse number="14">Cieszę się drogą twoich świadectw bardziej niż z wszelkiego bogactwa.</verse>
				<verse number="15">Rozmyślam o twoich przykazaniach i przypatruję się twoim drogom.</verse>
				<verse number="16">Rozkoszuję się twoimi prawami i nie zapominam twoich słów.</verse>
				<verse number="17">Okaż dobroć swemu słudze, [abym] żył i przestrzegał twoich słów.</verse>
				<verse number="18">Otwórz moje oczy, abym ujrzał cuda twego prawa.</verse>
				<verse number="19">Jestem obcym na ziemi, nie ukrywaj przede mną twoich przykazań.</verse>
				<verse number="20">Moja dusza omdlewa, tęskniąc cały czas za twoimi sądami.</verse>
				<verse number="21">Zgromiłeś pysznych, przeklęci [są ci], którzy odstępują od twoich przykazań.</verse>
				<verse number="22">Oddal ode mnie hańbę i wzgardę, gdyż przestrzegam twoich świadectw.</verse>
				<verse number="23">Władcy też zasiadają i mówią przeciwko mnie, lecz twój sługa rozmyśla o twoich prawach.</verse>
				<verse number="24">Twoje świadectwa też są moją rozkoszą [i] moimi doradcami.</verse>
				<verse number="25">Moja dusza przylgnęła do prochu, ożyw mnie według twego słowa.</verse>
				<verse number="26">Opowiedziałem [ci] moje drogi i wysłuchałeś mnie; naucz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="27">Spraw, bym zrozumiał drogę twoich nakazów, a będę rozmyślał o twoich cudownych dziełach.</verse>
				<verse number="28">Dusza moja rozpływa się [we łzach] ze smutku, umocnij mnie według twego słowa.</verse>
				<verse number="29">Oddal ode mnie drogę kłamstwa, a obdarz mnie swoim prawem.</verse>
				<verse number="30">Wybrałem drogę prawdy, a twoje nakazy stawiam [przed sobą].</verse>
				<verse number="31">Przylgnąłem do twoich świadectw; PANIE, nie pozwól mi zaznać wstydu.</verse>
				<verse number="32">Pobiegnę drogą twoich przykazań, gdy rozszerzysz moje serce.</verse>
				<verse number="33">Naucz mnie, PANIE, drogi twoich praw, a będę jej strzegł [aż] do końca.</verse>
				<verse number="34">Daj mi rozum, abym zachował twoje prawo; żebym go przestrzegał z całego serca.</verse>
				<verse number="35">Spraw, bym chodził ścieżką twoich przykazań, gdyż w nich mam upodobanie.</verse>
				<verse number="36">Nakłoń moje serce do twoich świadectw, a nie do chciwości.</verse>
				<verse number="37">Odwróć moje oczy, aby nie patrzyły na marność, ożyw mnie na twojej drodze.</verse>
				<verse number="38">Utwierdź swoje słowo względem twego sługi, który się oddał twojej bojaźni.</verse>
				<verse number="39">Oddal ode mnie mą hańbę, której się boję, bo twoje sądy [są] dobre.</verse>
				<verse number="40">Oto pragnę twoich nakazów; ożyw mnie w swej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="41">Niech zstąpi na mnie twoja łaskawość, PANIE, twoje zbawienie według twego słowa;</verse>
				<verse number="42">Abym mógł dać odpowiedź temu, który mi urąga, bo ufam twojemu słowu.</verse>
				<verse number="43">I nie wyjmuj z moich ust słowa prawdy, bo twoich sądów oczekuję.</verse>
				<verse number="44">I będę zawsze strzegł twego prawa, na wieki wieków.</verse>
				<verse number="45">A będę chodził drogą przestronną, bo szukam twoich nakazów.</verse>
				<verse number="46">Owszem, będę mówił o twoich świadectwach przed królami i nie doznam wstydu.</verse>
				<verse number="47">Będę się rozkoszował twoimi przykazaniami, które umiłowałem.</verse>
				<verse number="48">Wznoszę też swoje ręce ku twoim przykazaniom, które miłuję, i będę rozmyślał o twoich prawach.</verse>
				<verse number="49">Pamiętaj o słowie danym twemu słudze, na którym [to słowie] kazałeś mi polegać.</verse>
				<verse number="50">To jest moja pociecha w utrapieniu, bo twoje słowo mnie ożywia.</verse>
				<verse number="51">Pyszni bardzo się ze mnie naśmiewają, lecz nie odstępuję od twego prawa.</verse>
				<verse number="52">Pamiętam o twoich wiecznych sądach, PANIE, i pocieszam się nimi.</verse>
				<verse number="53">Strach mnie ogarnął z powodu niegodziwych, którzy porzucają twoje prawo.</verse>
				<verse number="54">Twoje prawa są dla mnie pieśniami w domu mego pielgrzymowania.</verse>
				<verse number="55">Nocą wspominam twoje imię, PANIE, i strzegę twego prawa.</verse>
				<verse number="56">To mam, bo przestrzegam twoich przykazań.</verse>
				<verse number="57">PANIE, [ty jesteś] moim udziałem, przyrzekłem przestrzegać twoich słów.</verse>
				<verse number="58">Modliłem się przed twoim obliczem z całego serca, zlituj się nade mną według twego słowa.</verse>
				<verse number="59">Rozmyślałem nad moimi drogami i zwracałem kroki ku twoim świadectwom.</verse>
				<verse number="60">Spieszyłem się i nie zwlekałem z przestrzeganiem twoich przykazań.</verse>
				<verse number="61">Hufce niegodziwych złupiły mnie, [ale] nie zapominam twojego prawa.</verse>
				<verse number="62">O północy wstaję, aby wysławiać cię za twoje sprawiedliwe sądy.</verse>
				<verse number="63">Jestem przyjacielem wszystkich, którzy boją się ciebie, i tych, którzy przestrzegają twoich przykazań.</verse>
				<verse number="64">PANIE, ziemia jest pełna twego miłosierdzia; naucz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="65">Wyświadczyłeś dobro twemu słudze, PANIE, według twego słowa.</verse>
				<verse number="66">Naucz mnie trafnego sądu i wiedzy, bo uwierzyłem twoim przykazaniom.</verse>
				<verse number="67">Zanim doznałem utrapienia, błądziłem; lecz teraz przestrzegam twego słowa.</verse>
				<verse number="68">Jesteś dobry i czynisz dobro; naucz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="69">Zuchwali zmyślili przeciwko mnie kłamstwo, [ale] ja całym sercem strzegę twoich przykazań.</verse>
				<verse number="70">Serce ich utyło jak sadło, [ale] ja rozkoszuję się twoim prawem.</verse>
				<verse number="71">Dobrze to dla mnie, że zostałem uciśniony, abym się nauczył twoich praw.</verse>
				<verse number="72">Prawo twoich ust [jest] lepsze dla mnie niż tysiące [sztuk] złota i srebra.</verse>
				<verse number="73">Twoje ręce mnie uczyniły i ukształtowały; daj mi rozum, abym się nauczył twoich przykazań;</verse>
				<verse number="74">Bojący się ciebie, widząc mnie, będą się radować, że pokładam nadzieję w twoim słowie.</verse>
				<verse number="75">Wiem, PANIE, że twoje sądy [są] sprawiedliwe i [że] słusznie mnie trapiłeś.</verse>
				<verse number="76">Proszę cię, niech mnie ucieszy twoje miłosierdzie według twego słowa do twego sługi.</verse>
				<verse number="77">Niech przyjdzie na mnie twoje miłosierdzie, abym żył; bo twoje prawo jest moją rozkoszą.</verse>
				<verse number="78">Niech się zawstydzą zuchwali, bo niesłusznie znieważali mnie, ale ja będę rozmyślać o twoich przykazaniach.</verse>
				<verse number="79">Niech się zwrócą do mnie ci, którzy się boją ciebie, i ci, którzy znają twoje świadectwa.</verse>
				<verse number="80">Niech moje serce będzie nienaganne w twoich prawach, abym nie doznał wstydu.</verse>
				<verse number="81">Moja dusza tęskni do twego zbawienia, pokładam nadzieję w twoim słowie.</verse>
				<verse number="82">Moje oczy słabną, [czekając] na twoje słowo, gdy mówię: Kiedy mnie pocieszysz?</verse>
				<verse number="83">Chociaż jestem jak bukłak w dymie, [jednak] nie zapomniałem twoich praw.</verse>
				<verse number="84">Ile będzie dni twego sługi? Kiedy wykonasz wyrok na tych, którzy mnie prześladują?</verse>
				<verse number="85">Doły wykopali dla mnie zuchwali, którzy nie postępują według twego prawa.</verse>
				<verse number="86">Wszystkie twoje przykazania są prawdą; bez powodu mnie prześladują; pomóż mi.</verse>
				<verse number="87">Omal nie zgładzili mnie na ziemi; ja zaś nie porzuciłem twoich przykazań.</verse>
				<verse number="88">Według twego miłosierdzia ożyw mnie, abym strzegł świadectwa twoich ust.</verse>
				<verse number="89">Na wieki, o PANIE, twoje słowo trwa w niebie.</verse>
				<verse number="90">Z pokolenia na pokolenie twoja prawda; ugruntowałeś ziemię i trwa.</verse>
				<verse number="91">[Wszystko] trwa do dziś według twego rozporządzenia; to wszystko służy tobie.</verse>
				<verse number="92">Gdyby twoje prawo nie było moją rozkoszą, dawno zginąłbym w moim utrapieniu.</verse>
				<verse number="93">Nigdy nie zapomnę twoich przykazań, bo nimi mnie ożywiłeś.</verse>
				<verse number="94">Twoim jestem, wybaw mnie, bo szukam twoich przykazań.</verse>
				<verse number="95">Czyhają na mnie niegodziwi, aby mnie stracić, [ale ja] rozważam twoje świadectwa.</verse>
				<verse number="96">Widziałem koniec wszelkiej doskonałości, [ale] twoje przykazanie jest bezkresne.</verse>
				<verse number="97">O, jakże miłuję twoje prawo! Przez cały dzień o nim rozmyślam.</verse>
				<verse number="98">Czynisz mnie mądrzejszym od moich nieprzyjaciół dzięki twoim przykazaniom, bo mam je zawsze przed sobą.</verse>
				<verse number="99">Stałem się rozumniejszy od wszystkich moich nauczycieli, bo rozmyślam o twoich świadectwach.</verse>
				<verse number="100">Jestem roztropniejszy od starszych, bo przestrzegam twoich przykazań.</verse>
				<verse number="101">Powstrzymuję swoje nogi od wszelkiej drogi złej, abym strzegł twego słowa.</verse>
				<verse number="102">Nie odstępuję od twoich nakazów, bo ty mnie uczysz.</verse>
				<verse number="103">O, jakże słodkie są twoje słowa dla mego podniebienia! [Są słodsze] niż miód dla moich ust.</verse>
				<verse number="104">Dzięki twoim przykazaniom nabywam rozumu; dlatego nienawidzę wszelkiej ścieżki fałszywej.</verse>
				<verse number="105">Twoje słowo jest pochodnią dla moich nóg i światłością na mojej ścieżce.</verse>
				<verse number="106">Złożyłem przysięgę i wypełnię ją, będę przestrzegał twoich sprawiedliwych nakazów.</verse>
				<verse number="107">Jestem bardzo strapiony; PANIE, ożyw mnie według słowa twego.</verse>
				<verse number="108">PANIE, przyjmij dobrowolne ofiary moich ust i naucz mnie twoich nakazów.</verse>
				<verse number="109">Moja dusza jest stale w niebezpieczeństwie, ale nie zapominam twojego prawa.</verse>
				<verse number="110">Niegodziwi zastawili na mnie sidła, lecz [ja] nie odstępuję od twoich przykazań.</verse>
				<verse number="111">Wziąłem twoje świadectwa jako wieczne dziedzictwo, bo są radością mego serca.</verse>
				<verse number="112">Nakłoniłem moje serce, by zawsze wykonywać twoje prawa, aż do końca.</verse>
				<verse number="113">Nienawidzę [chwiejnych] myśli, ale miłuję twoje prawo.</verse>
				<verse number="114">Ty jesteś moją ucieczką i tarczą, pokładam nadzieję w twoim słowie.</verse>
				<verse number="115">Odstąpcie ode mnie, złoczyńcy, będę strzegł przykazania mojego Boga.</verse>
				<verse number="116">Wesprzyj mnie według słowa twego, abym żył, i niech nie doznam wstydu ze względu na moją nadzieję.</verse>
				<verse number="117">Podtrzymaj mnie, a będę wybawiony i będę rozmyślał zawsze o twoich prawach.</verse>
				<verse number="118">Podeptałeś wszystkich, którzy odstępują od twoich praw, bo ich zdrada to fałsz.</verse>
				<verse number="119">Odrzucasz [jak] żużel wszystkich niegodziwych ziemi; dlatego miłuję twoje świadectwa.</verse>
				<verse number="120">Moje ciało drży ze strachu przed tobą, bo lękam się twoich sądów.</verse>
				<verse number="121">Sprawowałem sąd i sprawiedliwość; nie wydawaj mnie moim ciemięzcom.</verse>
				<verse number="122">Bądź poręczycielem dla twego sługi ku dobremu, aby nie uciskali mnie zuchwalcy.</verse>
				<verse number="123">Moje oczy słabną, [czekając] na twoje zbawienie i na słowo twojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="124">Postąp ze swoim sługą według twego miłosierdzia i naucz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="125">Jestem twoim sługą, daj mi rozum, abym poznał twoje świadectwa.</verse>
				<verse number="126">Już czas, PANIE, abyś działał, [bo] naruszono twoje prawo.</verse>
				<verse number="127">Dlatego umiłowałem twoje przykazania nad złoto, nad szczere złoto.</verse>
				<verse number="128">Bo wszystkie [twoje] przykazania uznaję za prawdziwe, [a] nienawidzę wszelkiej fałszywej drogi.</verse>
				<verse number="129">Twoje świadectwa są przedziwne, dlatego moja dusza ich strzeże.</verse>
				<verse number="130">Początek twoich słów oświeca [i] daje rozum prostym.</verse>
				<verse number="131">Otwieram usta i wzdycham, bo pragnąłem twoich przykazań.</verse>
				<verse number="132">Spójrz na mnie i zmiłuj się nade mną, jak postępujesz z tymi, którzy miłują twoje imię.</verse>
				<verse number="133">Utwierdź moje kroki w twoim słowie, niech nie panuje nade mną żadna nieprawość.</verse>
				<verse number="134">Wybaw mnie z ludzkiego ucisku, abym strzegł twoich nakazów.</verse>
				<verse number="135">Rozjaśnij swe oblicze nad twoim sługą i naucz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="136">Strumienie wód płyną z mych oczu, bo nie strzegą twego prawa.</verse>
				<verse number="137">Sprawiedliwy jesteś, PANIE, i słuszne [są] twoje sądy.</verse>
				<verse number="138">Twoje świadectwa, które nadałeś, są sprawiedliwe i bardzo wierne.</verse>
				<verse number="139">Gorliwość pożarła mnie, bo moi nieprzyjaciele zapominają twoje słowa.</verse>
				<verse number="140">Twoje słowo jest w pełni wypróbowane, dlatego twój sługa je kocha.</verse>
				<verse number="141">Ja jestem mały i wzgardzony, [lecz] nie zapominam twoich przykazań.</verse>
				<verse number="142">Twoja sprawiedliwość jest sprawiedliwością wieczną, a twoje prawo jest prawdą.</verse>
				<verse number="143">Ucisk i utrapienie spadły na mnie, lecz twoje przykazania są moją rozkoszą.</verse>
				<verse number="144">Sprawiedliwość twoich świadectw [trwa] na wieki; daj mi rozum, a będę żył.</verse>
				<verse number="145">Wołam z całego serca, wysłuchaj mnie, o PANIE, a będę strzegł twoich praw.</verse>
				<verse number="146">Wołam do ciebie, wybaw mnie, a będę strzegł twoich świadectw.</verse>
				<verse number="147">Wstaję przed świtem i wołam, oczekuję na twoje słowo.</verse>
				<verse number="148">Moje oczy wyprzedzają straże nocne, abym mógł rozmyślać o twoim słowie.</verse>
				<verse number="149">PANIE, usłysz mój głos według twego miłosierdzia; ożyw mnie według twego wyroku.</verse>
				<verse number="150">Zbliżają się niegodziwi prześladowcy, są daleko od twego prawa.</verse>
				<verse number="151">Blisko [jesteś], PANIE, i wszystkie twoje przykazania [są] prawdą.</verse>
				<verse number="152">Od dawna wiem o twoich świadectwach, że ugruntowałeś je na wieki.</verse>
				<verse number="153">Wejrzyj na moje utrapienie i wyzwól mnie, bo nie zapomniałem twojego prawa.</verse>
				<verse number="154">Broń mojej sprawy i wybaw mnie; ożyw mnie według twego słowa.</verse>
				<verse number="155">Zbawienie [jest] daleko od niegodziwych, bo nie szukają twoich praw.</verse>
				<verse number="156">Wielka jest twoja litość, PANIE; ożyw mnie według twoich wyroków.</verse>
				<verse number="157">Liczni są moi prześladowcy i nieprzyjaciele; [lecz] nie uchylam się od twoich świadectw.</verse>
				<verse number="158">Widziałem przestępców i czułem odrazę, że nie przestrzegali twego słowa.</verse>
				<verse number="159">Patrz, jak miłuję twoje nakazy, PANIE; ożyw mnie według twego miłosierdzia.</verse>
				<verse number="160">Podstawą twego słowa [jest] prawda, a wszelki wyrok twojej sprawiedliwości [trwa] na wieki.</verse>
				<verse number="161">Władcy prześladują mnie bez przyczyny; moje serce zaś boi się twoich słów.</verse>
				<verse number="162">Raduję się z twego słowa jak ten, który znajduje wielki łup.</verse>
				<verse number="163">Nienawidzę kłamstwa i brzydzę się [nim, ale] miłuję twoje prawo.</verse>
				<verse number="164">Chwalę cię siedem razy dziennie za twoje sprawiedliwe sądy.</verse>
				<verse number="165">Wielki pokój dla tych, którzy miłują twoje prawo, a nie doznają żadnego zgorszenia.</verse>
				<verse number="166">PANIE, oczekuję na twoje zbawienie i zachowuję twoje przykazania.</verse>
				<verse number="167">Moja dusza przestrzega twoich świadectw, bo bardzo je miłuję.</verse>
				<verse number="168">Przestrzegam twoich przykazań i świadectw, bo wszystkie moje drogi są przed tobą.</verse>
				<verse number="169">PANIE, niech dotrze moje wołanie przed twoje oblicze, daj mi zrozumienie według słowa twego.</verse>
				<verse number="170">Niech dojdzie moja prośba przed twoje oblicze, ocal mnie według twojej obietnicy.</verse>
				<verse number="171">Moje wargi wygłoszą chwałę, gdy nauczysz mnie twoich praw.</verse>
				<verse number="172">Mój język będzie głosił twoje słowo, bo wszystkie twoje przykazania są sprawiedliwością.</verse>
				<verse number="173">Niech twoja ręka będzie mi pomocą, [bo] wybrałem twoje przykazania.</verse>
				<verse number="174">PANIE, pragnę twego zbawienia, a twoje prawo [jest] moją rozkoszą.</verse>
				<verse number="175">Pozwól mojej duszy żyć, a będzie cię chwalić; niech twoje nakazy będą dla mnie pomocą.</verse>
				<verse number="176">Błądzę jak zgubiona owca; szukaj twego sługi, bo nie zapominam twoich przykazań.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="120">
				<verse number="1">Wołałem do PANA w swoim utrapieniu i wysłuchał mnie.</verse>
				<verse number="2">Ocal, PANIE, moją duszę od warg kłamliwych [i] od zdradliwego języka.</verse>
				<verse number="3">Cóż będzie ci dane albo co się stanie z tobą, zdradliwy języku?</verse>
				<verse number="4">Ostre strzały mocarza i węgle z jałowca.</verse>
				<verse number="5">Biada mi, że przebywam w Meszek i mieszkam w namiotach Kedaru.</verse>
				<verse number="6">Moja dusza długo mieszka z tymi, którzy nienawidzą pokoju.</verse>
				<verse number="7">Ja [jestem za] pokojem, ale gdy [o tym] mówię, oni są za wojną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="121">
				<verse number="1">Oczy moje podnoszę ku górom, skąd przyjdzie mi pomoc.</verse>
				<verse number="2">Moja pomoc [jest] od PANA, który stworzył niebo i ziemię.</verse>
				<verse number="3">Nie pozwoli zachwiać się twojej nodze; twój stróż nie drzemie.</verse>
				<verse number="4">Oto ten, który strzeże Izraela, nie zdrzemnie się ani nie zaśnie.</verse>
				<verse number="5">PAN jest twoim stróżem, PAN [jest] cieniem twoim po twojej prawicy.</verse>
				<verse number="6">Słońce nie porazi cię za dnia ani księżyc w nocy.</verse>
				<verse number="7">PAN będzie cię strzegł od wszelkiego zła; on będzie strzegł twojej duszy.</verse>
				<verse number="8">PAN będzie strzegł twego wyjścia i przyjścia, odtąd aż na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="122">
				<verse number="1">Uradowałem się, gdy mi powiedziano: Pójdziemy do domu PANA.</verse>
				<verse number="2">Nasze nogi stanęły w twoich bramach, o Jeruzalem!</verse>
				<verse number="3">Jeruzalem, [pięknie] budowane jak miasto, w jedną całość zespolone;</verse>
				<verse number="4">Bo tam wstępują pokolenia, pokolenia PANA, [do] świadectwa Izraela, aby wysławiać imię PANA.</verse>
				<verse number="5">Tam bowiem są postawione trony sądu, trony domu Dawida.</verse>
				<verse number="6">Proście o pokój dla Jeruzalem: Niech się szczęści tym, którzy cię miłują.</verse>
				<verse number="7">Niech będzie pokój w twoich murach i spokój w twoich pałacach.</verse>
				<verse number="8">Ze względu na moich braci i dla moich przyjaciół będę teraz ci życzył pokoju.</verse>
				<verse number="9">Ze względu na dom PANA, naszego Boga, będę zabiegał o twoje dobro.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="123">
				<verse number="1">Do ciebie podnoszę moje oczy, który mieszkasz w niebie.</verse>
				<verse number="2">Oto jak oczy sług [są zwrócone] na ręce ich panów i jak oczy służącej na ręce jej pani, tak nasze oczy na PANA, Boga naszego, aż się zmiłuje nad nami.</verse>
				<verse number="3">Zmiłuj się nad nami, PANIE; zmiłuj się nad nami, bo jesteśmy nad miarę nasyceni wzgardą.</verse>
				<verse number="4">Nasza dusza jest nad miarę nasycona szyderstwem bezbożnych i wzgardą pysznych.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="124">
				<verse number="1">Gdyby PAN nie był z nami, niech powie teraz Izrael;</verse>
				<verse number="2">Gdyby PAN nie był z nami, gdy ludzie powstawali przeciwko nam;</verse>
				<verse number="3">Wtedy połknęliby nas żywcem, gdy płonęli gniewem przeciwko nam;</verse>
				<verse number="4">Wtedy wody zalałyby nas, [a] potok porwałby nasze dusze;</verse>
				<verse number="5">Wtedy gwałtowne wody porwałyby nasze dusze.</verse>
				<verse number="6">Błogosławiony PAN, który nas nie wydał na pastwę ich zębom.</verse>
				<verse number="7">Nasza dusza umknęła jak ptak z sideł ptaszników; sidła się podarły, a my uciekliśmy.</verse>
				<verse number="8">Nasza pomoc jest w imieniu PANA, który stworzył niebo i ziemię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="125">
				<verse number="1">Ci, którzy ufają PANU, są jak góra Syjon, która się nie porusza, [ale] trwa na wieki.</verse>
				<verse number="2">[Jak] góry otaczają Jeruzalem, [tak] PAN otacza swój lud, teraz i na wieki.</verse>
				<verse number="3">Nie zaciąży bowiem berło niegodziwych nad losem sprawiedliwych, by sprawiedliwi nie wyciągali swych rąk ku nieprawości.</verse>
				<verse number="4">Czyń dobrze, PANIE, dobrym i tym, którzy są prawego serca.</verse>
				<verse number="5">A tych, którzy zbaczają na kręte swe drogi, niech PAN odprawi wraz z czyniącymi nieprawość. Niech [będzie] pokój nad Izraelem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="126">
				<verse number="1">Gdy PAN odwrócił niewolę Syjonu, byliśmy jak we śnie.</verse>
				<verse number="2">Wtedy usta nasze napełniły się śmiechem, a nasz język radością; wtedy mówiono między narodami: PAN uczynił wielkie rzeczy dla nich.</verse>
				<verse number="3">PAN uczynił dla nas wielkie rzeczy i z tego się radujemy.</verse>
				<verse number="4">Odwróć, PANIE, naszą niewolę jak strumienie na południu.</verse>
				<verse number="5">Ci, którzy sieją we łzach, będą żąć z radością.</verse>
				<verse number="6">Kto wychodzi z płaczem, niosąc drogie ziarno, powróci z radością, przynosząc swoje snopy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="127">
				<verse number="1">Jeśli PAN nie zbuduje domu, na próżno trudzą się ci, którzy go wznoszą; jeśli PAN nie będzie strzegł miasta, na próżno czuwa strażnik.</verse>
				<verse number="2">Daremne jest dla was wstawać rano, wysiadywać do późna i jeść chleb boleści, bo to on daje sen swemu umiłowanemu.</verse>
				<verse number="3">Oto dzieci [są] dziedzictwem od PANA, a owoc łona nagrodą.</verse>
				<verse number="4">Jak strzały w ręku mocarza, tak [są] dzieci [zrodzone] za młodu.</verse>
				<verse number="5">Błogosławiony mąż, który napełnił nimi swój kołczan; nie doznają wstydu, gdy się w bramie będą rozprawiać z nieprzyjaciółmi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="128">
				<verse number="1">Błogosławiony każdy, kto się boi PANA; kto kroczy jego drogami.</verse>
				<verse number="2">Bo będziesz spożywać z pracy twoich rąk; będziesz błogosławionym [i będzie] ci się dobrze wiodło.</verse>
				<verse number="3">Twoja żona [będzie] jak płodna winorośl obok twego domu; twoje dzieci jak sadzonki oliwne dokoła twego stołu.</verse>
				<verse number="4">Oto tak będzie błogosławiony mąż, który się boi PANA.</verse>
				<verse number="5">Niech ci PAN błogosławi z Syjonu, abyś oglądał dobro Jeruzalem po wszystkie dni twego życia;</verse>
				<verse number="6">I abyś oglądał dzieci twoich synów i pokój nad Izraelem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="129">
				<verse number="1">Bardzo mnie uciskali od mojej młodości, niech powie teraz Izrael;</verse>
				<verse number="2">Bardzo mnie uciskali od mojej młodości, lecz mnie nie przemogli.</verse>
				<verse number="3">Zorali mój grzbiet oracze i długie bruzdy porobili.</verse>
				<verse number="4">[Ale] PAN jest sprawiedliwy; poprzecinał powrozy niegodziwych.</verse>
				<verse number="5">Niech się zawstydzą i cofną wszyscy, którzy nienawidzą Syjonu.</verse>
				<verse number="6">Będą jak trawa na dachu, która usycha, zanim zakwitnie;</verse>
				<verse number="7">Którą żniwiarz nie napełni swej garści ani swego naręcza ten, który wiąże snopy.</verse>
				<verse number="8">I nie powiedzą przechodnie: Niech będzie z wami błogosławieństwo PANA [albo]: Błogosławimy wam w imię PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="130">
				<verse number="1">Z głębokości wołam do ciebie, PANIE.</verse>
				<verse number="2">Panie, wysłuchaj mego głosu. Nakłoń swych uszu na głos mojego błagania.</verse>
				<verse number="3">PANIE, jeśli będziesz zważał na nieprawości, o Panie, któż się ostoi?</verse>
				<verse number="4">Ale u ciebie jest przebaczenie, aby się ciebie bano.</verse>
				<verse number="5">Oczekuję PANA, moja dusza oczekuje; i w jego słowie pokładam nadzieję.</verse>
				<verse number="6">Moja dusza [oczekuje] Pana bardziej niż strażnicy świtu, [bardziej niż] ci, którzy strzegą do poranka.</verse>
				<verse number="7">Niech Izrael oczekuje PANA; u PANA bowiem jest miłosierdzie i u niego obfite odkupienie.</verse>
				<verse number="8">On sam odkupi Izraela ze wszystkich jego nieprawości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="131">
				<verse number="1">PANIE, moje serce nie wywyższa się i moje oczy nie są wyniosłe ani nie ubiegam się o wielkie rzeczy albo zbyt cudowne dla mnie.</verse>
				<verse number="2">Doprawdy uciszyłem i uspokoiłem swoją duszę jak [dziecko] odstawione od [piersi] swej matki; moja dusza jest jak [dziecko] odstawione.</verse>
				<verse number="3">Niech Izrael pokłada nadzieję w PANU odtąd na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="132">
				<verse number="1">Pamiętaj, PANIE, Dawida [i] wszystkie jego utrapienia;</verse>
				<verse number="2">Jak przysiągł PANU [i] ślubował potężnemu [Bogu] Jakuba, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="3">Zaprawdę, nie wejdę do przybytku, do mego domu, i nie wstąpię na posłanie mego łoża;</verse>
				<verse number="4">I nie dam zasnąć swoim oczom ani drzemać swoim powiekom;</verse>
				<verse number="5">Póki nie znajdę miejsca dla PANA, mieszkania dla potężnego [Boga] Jakuba.</verse>
				<verse number="6">Oto usłyszeliśmy o niej w Efrata, znaleźliśmy ją na polach leśnych.</verse>
				<verse number="7">Wejdźmy do jego przybytków, oddajmy pokłon u podnóżka jego stóp.</verse>
				<verse number="8">Powstań, PANIE, i [wejdź] do miejsca twego odpoczynku, ty i arka twojej mocy.</verse>
				<verse number="9">Niech twoi kapłani ubiorą się w sprawiedliwość, a twoi święci niech się radują.</verse>
				<verse number="10">Ze względu na Dawida, twego sługę, nie odtrącaj oblicza twego pomazańca.</verse>
				<verse number="11">Przysiągł PAN Dawidowi prawdę i nie wycofa się z tego: Z owocu twoich bioder posadzę na twoim tronie.</verse>
				<verse number="12">Jeśli twoi synowie będą strzegli mojego przymierza i moich świadectw, których ich nauczę, to wtedy i ich synowie aż na wieki będą siedzieli na twoim tronie.</verse>
				<verse number="13">PAN bowiem wybrał Syjon i upodobał [go] sobie na mieszkanie:</verse>
				<verse number="14">To będzie mój odpoczynek aż na wieki; tu będę mieszkał, bo go sobie upodobałem.</verse>
				<verse number="15">Będę obficie błogosławił jego żywność, a jego ubogich nasycę chlebem.</verse>
				<verse number="16">Jego kapłanów przyodzieję zbawieniem, a jego święci będą wołać radośnie.</verse>
				<verse number="17">[Tam] sprawię, że zakwitnie róg Dawida; tam zgotuję pochodnię memu pomazańcowi.</verse>
				<verse number="18">Okryję jego nieprzyjaciół wstydem, ale nad nim rozkwitnie jego korona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="133">
				<verse number="1">Oto jak dobrze i jak miło, gdy bracia zgodnie mieszkają.</verse>
				<verse number="2">[Jest] to jak wyborny olejek na głowę, który spływa na brodę, na brodę Aarona; który spływa na brzeg jego szat;</verse>
				<verse number="3">Jak rosa Hermonu, która opada na góry Syjon; tam bowiem PAN daje błogosławieństwo i życie na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="134">
				<verse number="1">Oto błogosławcie PANA, wszyscy słudzy PANA, którzy nocami stoicie w domu PANA.</verse>
				<verse number="2">Wznieście wasze ręce ku świątyni i błogosławcie PANA.</verse>
				<verse number="3">Niech cię błogosławi z Syjonu PAN, który stworzył niebo i ziemię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="135">
				<verse number="1">Alleluja. Chwalcie imię PANA; chwalcie, słudzy PANA;</verse>
				<verse number="2">Którzy stoicie w domu PANA, w przedsionkach domu naszego Boga.</verse>
				<verse number="3">Chwalcie PANA, bo PAN jest dobry; śpiewajcie jego imieniu, bo [jest] wdzięczne.</verse>
				<verse number="4">PAN bowiem wybrał sobie Jakuba i Izraela na swoją szczególną własność.</verse>
				<verse number="5">Wiem, że wielki jest PAN, a nasz Pan jest ponad wszystkimi bogami.</verse>
				<verse number="6">Wszystko, co PAN chce, to czyni na niebie i na ziemi, w morzu i we wszystkich głębinach.</verse>
				<verse number="7">On sprawia, że mgły wznoszą się z krańców ziemi; wywołuje błyskawice i deszcz, wydobywa wiatr ze swoich skarbców;</verse>
				<verse number="8">Poraził pierworodnych w Egipcie, od człowieka aż do zwierzęcia.</verse>
				<verse number="9">Zesłał znaki i cuda pośród ciebie, Egipcie; na faraona i na wszystkie jego sługi.</verse>
				<verse number="10">Pobił wiele narodów i zgładził potężnych królów;</verse>
				<verse number="11">Sychona, króla Amorytów, i Oga, króla Baszanu, i wszystkie królestwa Kanaanu;</verse>
				<verse number="12">I dał ich ziemię w dziedzictwo, w dziedzictwo Izraelowi, swemu ludowi.</verse>
				<verse number="13">Twoje imię, PANIE, [trwa] na wieki; twoja pamięć, PANIE, z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="14">Bo PAN będzie sądzić swój lud i zmiłuje się nad swymi sługami.</verse>
				<verse number="15">Bożki pogan to srebro i złoto, dzieło ludzkich rąk.</verse>
				<verse number="16">Mają usta, ale nie mówią; mają oczy, ale nie widzą;</verse>
				<verse number="17">Mają uszy, ale nie słyszą, i nie ma oddechu w ich ustach.</verse>
				<verse number="18">Podobni są do nich ci, którzy je robią, i wszyscy, którzy w nich pokładają ufność.</verse>
				<verse number="19">Domu Izraela, błogosławcie PANA; domu Aarona, błogosławcie PANA.</verse>
				<verse number="20">Domu Lewiego, błogosławcie PANA; wy, którzy się boicie PANA, błogosławcie PANA.</verse>
				<verse number="21">Niech będzie błogosławiony z Syjonu PAN, który mieszka w Jeruzalem. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="136">
				<verse number="1">Wysławiajcie PANA, bo jest dobry; bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="2">Wysławiajcie Boga bogów, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="3">Wysławiajcie Pana panów, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="4">Tego, który sam czyni wielkie cuda, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="5">Tego, który w mądrości uczynił niebiosa, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="6">Tego, który rozpostarł ziemię nad wodami, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="7">Tego, który uczynił wielkie światła, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="8">Słońce, aby panowało we dnie, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="9">Księżyc i gwiazdy, aby panowały w nocy, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="10">Tego, który poraził Egipt w jego pierworodnych, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="11">Tego, który wyprowadził spośród niego Izraela, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="12">Mocną ręką i wyciągniętym ramieniem, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="13">Tego, który rozdzielił Morze Czerwone na części, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="14">I przeprowadził środkiem Izraela, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="15">I wrzucił faraona z jego wojskiem w Morze Czerwone, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="16">Tego, który prowadził swój lud przez pustynię, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="17">Tego, który pobił wielkich królów, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="18">I zgładził potężnych królów, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="19">Sychona, króla Amorytów, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="20">I Oga, króla Baszanu, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="21">I dał ich ziemię w dziedzictwo, bo na wieki jego miłosierdzie;</verse>
				<verse number="22">W dziedzictwo Izraelowi, swemu słudze, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="23">Tego, który w naszym poniżeniu pamiętał o nas, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="24">I wybawił nas od naszych nieprzyjaciół, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="25">Tego, który daje pokarm wszelkiemu ciału, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
				<verse number="26">Wysławiajcie Boga niebios, bo na wieki jego miłosierdzie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="137">
				<verse number="1">Nad rzekami Babilonu, tam siedzieliśmy i płakaliśmy, wspominając Syjon.</verse>
				<verse number="2">Na wierzbach tamtej krainy zawiesiliśmy nasze harfy;</verse>
				<verse number="3">Bo tam ci, którzy nas wzięli w niewolę, żądali od nas pieśni, a nasi ciemięzcy – radości, [mówiąc]: Śpiewajcie nam [którąś] z pieśni Syjonu.</verse>
				<verse number="4">Jakże możemy śpiewać pieśń PANA na obcej ziemi?</verse>
				<verse number="5">Jeśli zapomnę o tobie, Jeruzalem, niech sama o sobie zapomni moja prawica.</verse>
				<verse number="6">Niech mi język przylgnie do podniebienia, jeśli nie będę pamiętał o tobie, jeśli nie postawię Jeruzalem ponad największą moją radość.</verse>
				<verse number="7">Pamiętaj, PANIE, synów Edomu [i] dzień Jeruzalem, gdy mówili: Zburzcie, zburzcie [je] aż do jego fundamentu.</verse>
				<verse number="8">O córko Babilonu, i ty będziesz spustoszona. Błogosławiony, kto ci odpłaci [za] zło, jakie nam uczyniłaś.</verse>
				<verse number="9">Błogosławiony, kto schwyci i roztrzaska twe dzieci o skałę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="138">
				<verse number="1">Będę cię wysławiał, [PANIE], z całego mego serca; będę ci śpiewał wobec bogów.</verse>
				<verse number="2">Oddam ci pokłon ku twej świętej świątyni i będę wysławiał twoje imię za miłosierdzie twoje i prawdę; bo wywyższyłeś twoje imię i słowo ponad wszystko.</verse>
				<verse number="3">W dniu, gdy [cię] wzywałem, wysłuchałeś mnie i mocą posiliłeś moją duszę.</verse>
				<verse number="4">Wszyscy królowie będą cię wysławiali, PANIE, gdy usłyszą słowa twoich ust.</verse>
				<verse number="5">I będą śpiewali o drogach PANA, że wielka jest chwała PANA.</verse>
				<verse number="6">A [choć] wywyższony jest PAN, jednak ma wzgląd na pokornego, a wyniosłego poznaje z daleka.</verse>
				<verse number="7">Choćbym chodził pośród utrapienia, ożywisz mnie; wyciągniesz swoją rękę przeciw gniewowi moich nieprzyjaciół, a twoja prawica mnie wybawi.</verse>
				<verse number="8">PAN dokona [wszystkiego] za mnie. PANIE, twoje miłosierdzie [trwa] na wieki; nie opuszczaj dzieł twoich rąk.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="139">
				<verse number="1">PANIE, przeniknąłeś [mnie] i znasz mnie.</verse>
				<verse number="2">Wiesz, kiedy siedzę i wstaję, z daleka znasz moje myśli.</verse>
				<verse number="3">Otaczasz moją ścieżkę i spoczynek, wszystkie moje drogi są ci znane.</verse>
				<verse number="4">Zanim na [moim] języku pojawi się słowo, ty, PANIE, już je znasz.</verse>
				<verse number="5">Otaczasz mnie z tyłu i z przodu i położyłeś na mnie twoją rękę.</verse>
				<verse number="6">Zbyt cudowna jest dla mnie [twoja] wiedza; jest wzniosła, nie mogę jej pojąć.</verse>
				<verse number="7">Dokąd ujdę przed twoim duchem? Dokąd ucieknę przed twoim obliczem?</verse>
				<verse number="8">Jeśli wstąpię do nieba, [jesteś] tam; jeśli przygotuję sobie posłanie w piekle, tam też jesteś.</verse>
				<verse number="9">Gdybym wziął skrzydła zorzy porannej, aby zamieszkać na krańcu morza;</verse>
				<verse number="10">I tam twoja ręka prowadziłaby mnie i twoja prawica by mnie podtrzymała.</verse>
				<verse number="11">Jeśli powiem: Na pewno zakryją mnie ciemności, to i noc [będzie] dokoła mnie światłem.</verse>
				<verse number="12">Nawet ciemność [nic] przed tobą nie skryje, dla ciebie noc świeci jak dzień, ciemność jest jak światłość.</verse>
				<verse number="13">Ty bowiem panujesz nad moimi nerkami; okryłeś mnie w łonie mojej matki.</verse>
				<verse number="14">Wysławiam cię, bo zostałem stworzony w sposób zadziwiający i cudowny; przedziwne są twoje dzieła, a moja dusza zna [je] bardzo dobrze.</verse>
				<verse number="15">Żadna moja kość nie była zakryta przed tobą, gdy zostałem stworzony w skrytości i misternie złożony w głębiach ziemi.</verse>
				<verse number="16">Twoje oczy widziały niedoskonały płód mego [ciała]; w twojej księdze są zapisane wszystkie [moje] członki i dni, w [które] były kształtowane, gdy jeszcze żadnego z nich nie było.</verse>
				<verse number="17">Jak drogie są dla mnie twoje myśli, Boże! Jak wielka jest ich liczba!</verse>
				<verse number="18">Gdybym chciał je zliczyć, byłoby ich więcej niż piasku; gdy się budzę, jeszcze jestem z tobą.</verse>
				<verse number="19">Zgładzisz, Boże, niegodziwego; niech odstąpią ode mnie ludzie krwawi;</verse>
				<verse number="20">[Którzy] mówią obrzydliwości przeciwko tobie, twoi wrogowie nadaremnie biorą [twoje imię].</verse>
				<verse number="21">Czy nie nienawidzę tych, PANIE, którzy nienawidzą ciebie? I nie brzydzę się tymi, którzy przeciwko tobie powstają?</verse>
				<verse number="22">Nienawidzę ich pełnią nienawiści i mam [ich] za wrogów.</verse>
				<verse number="23">Przeniknij mnie, Boże, i poznaj moje serce; wypróbuj mnie i poznaj moje myśli;</verse>
				<verse number="24">I zobacz, czy [jest] we mnie droga nieprawości, a prowadź mnie drogą wieczną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="140">
				<verse number="1">Wybaw mnie, PANIE, od złego człowieka; strzeż mnie od okrutnika;</verse>
				<verse number="2">[Od tych], którzy knują w sercu złe rzeczy, każdego dnia zbierają się na wojnę.</verse>
				<verse number="3">Wyostrzają swe języki jak węże, jad żmii pod ich wargami. Sela.</verse>
				<verse number="4">Zachowaj mnie, PANIE, od rąk niegodziwego, strzeż mnie od okrutnika; [od tych], którzy postanowili zwalić mnie z nóg.</verse>
				<verse number="5">Pyszni zastawili na mnie sidła i [przygotowali] powrozy; rozciągnęli sieci przy ścieżce; zastawili na mnie pułapkę. Sela.</verse>
				<verse number="6">Powiedziałem PANU: Ty jesteś moim Bogiem; wysłuchaj, PANIE, głosu moich błagań.</verse>
				<verse number="7">Panie BOŻE, mocy mego zbawienia, który osłaniasz moją głowę w dniu bitwy;</verse>
				<verse number="8">Nie spełniaj, PANIE, pragnień niegodziwego; nie wspomagaj jego złych zamysłów, aby się nie podniósł. Sela.</verse>
				<verse number="9">Niech nieprawość ich [własnych] warg okryje wodza tych, którzy mnie otoczyli.</verse>
				<verse number="10">Niech na nich spadną rozżarzone węgle; niech będą wrzuceni do ognia [i] do głębokich dołów, by już nie powstali.</verse>
				<verse number="11">Niech oszczerca nie będzie utwierdzony na ziemi, a człowiek okrutny upadnie przygnieciony złem.</verse>
				<verse number="12">Wiem, że PAN ujmie się za strapionym i pomści krzywdę nędzarzy.</verse>
				<verse number="13">Zaprawdę sprawiedliwi będą wysławiać twoje imię, a prawi będą mieszkać przed twoim obliczem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="141">
				<verse number="1">PANIE, wołam do ciebie, pospiesz ku mnie; wysłuchaj mego głosu, gdy wołam do ciebie.</verse>
				<verse number="2">Niech moja modlitwa będzie przed tobą [jak] kadzidło, [a] podniesienie moich rąk [jak] wieczorna ofiara.</verse>
				<verse number="3">PANIE, postaw straż przy moich ustach; strzeż drzwi moich warg.</verse>
				<verse number="4">Nie skłaniaj mego serca ku złemu, abym nie popełniał czynów niegodziwych z ludźmi, którzy czynią nieprawość, i żebym się nie karmił ich rozkoszami.</verse>
				<verse number="5">Niech mnie bije sprawiedliwy, a [przyjmę to za] miłosierdzie; i niech mnie strofuje, a [będzie mi to] jak wyborny olejek, który nie zaszkodzi mojej głowie; bo jeszcze będę się modlił [w czasie] ich nieszczęścia.</verse>
				<verse number="6">Gdy ich sędziowie będą zrzuceni do miejsc skalistych, usłyszą moje słowa, bo są wdzięczne.</verse>
				<verse number="7">Jak [gdyby kto] rąbał i łupał [drwa] na ziemi, [tak] nasze kości są rozrzucone przy wejściu do grobu.</verse>
				<verse number="8">Ale [podnoszę] swoje oczy do ciebie, BOŻE, Panie; tobie ufam, nie porzucaj mojej duszy.</verse>
				<verse number="9">Strzeż mnie od sidła, [które] zastawili na mnie, i od pułapek czyniących nieprawość.</verse>
				<verse number="10">Niech niegodziwi wpadną w swoje sieci, podczas gdy ja ujdę cało.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="142">
				<verse number="1">Swoim głosem wołam do PANA; swoim głosem modlę się do PANA.</verse>
				<verse number="2">Wylewam przed nim swoją troskę i opowiadam mu swoje utrapienie.</verse>
				<verse number="3">Gdy mój duch jest we mnie zdruzgotany, ty znasz moją ścieżkę; na drodze, którą chodziłem, zastawili na mnie sidło.</verse>
				<verse number="4">Oglądałem się na prawo i spojrzałem, [ale] nie było nikogo, kto mnie znał; nie było dla mnie ucieczki, nikt się nie troszczył o moją duszę.</verse>
				<verse number="5">PANIE, wołam do ciebie, mówiąc: Ty jesteś moją nadzieją, [ty jesteś] moim udziałem w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="6">Wysłuchaj mego wołania, bo jestem bardzo udręczony; ocal mnie od moich prześladowców, bo są mocniejsi ode mnie.</verse>
				<verse number="7">Wyprowadź moją duszę z więzienia, abym chwalił twoje imię; sprawiedliwi otoczą mnie, gdy okażesz mi dobroć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="143">
				<verse number="1">PANIE, wysłuchaj mojej modlitwy [i] nadstaw ucha na moje prośby; wysłuchaj mnie w swojej wierności [i] sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="2">A nie stawiaj przed sądem swojego sługi, bo nikt z żyjących nie będzie usprawiedliwiony przed tobą.</verse>
				<verse number="3">Nieprzyjaciel bowiem prześladuje moją duszę, powalił na ziemię moje życie; sprawił, że muszę mieszkać w ciemności jak dawno umarły.</verse>
				<verse number="4">I mój duch jest zdruzgotany we mnie, serce we mnie niszczeje.</verse>
				<verse number="5">Wspominam dawne dni, rozmyślam o wszystkich twoich dziełach i rozważam czyny twoich rąk.</verse>
				<verse number="6">Wyciągam ku tobie swoje ręce; moja dusza [pragnie] ciebie jak sucha ziemia. Sela.</verse>
				<verse number="7">Wysłuchaj mnie prędko, PANIE; mój duch omdlewa; nie ukrywaj przede mną swego oblicza, bym się nie stał jak ci, którzy schodzą do dołu.</verse>
				<verse number="8">Spraw, abym rano słyszał o twoim miłosierdziu, bo tobie ufam; oznajmij mi drogę, którą mam chodzić, bo do ciebie wznoszę moją duszę.</verse>
				<verse number="9">Ocal mnie od moich wrogów, PANIE; do ciebie się uciekam.</verse>
				<verse number="10">Naucz mnie czynić twoją wolę, bo ty jesteś moim Bogiem; twój duch jest dobry; prowadź mnie do ziemi prawości.</verse>
				<verse number="11">Ożyw mnie, PANIE, dla twojego imienia; ze względu na twoją sprawiedliwość wyprowadź moją duszę z utrapienia.</verse>
				<verse number="12">W swoim miłosierdziu wytrać moich wrogów i zgładź wszystkich przeciwników mojej duszy, bo jestem twoim sługą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="144">
				<verse number="1">Błogosławiony PAN, moja skała, który zaprawia moje ręce do walki, a moje palce do wojny.</verse>
				<verse number="2">Moje miłosierdzie i moja twierdza, moja warownia, mój wybawiciel i moja tarcza; ten, któremu ufam, on mi poddaje mój lud.</verse>
				<verse number="3">PANIE, czym jest człowiek, że zwracasz na niego uwagę? [Albo] syn człowieczy, że go poważasz?</verse>
				<verse number="4">Człowiek jest podobny do marności; jego dni jak cień, który przemija.</verse>
				<verse number="5">PANIE, nachyl twoich niebios i zstąp; dotknij gór, a będą dymić.</verse>
				<verse number="6">Zabłyśnij błyskawicą i rozprosz ich; wypuść swoje strzały i poraź ich.</verse>
				<verse number="7">Wyciągnij swą rękę z wysokości; wybaw mnie i ocal z wielkich wód, z rąk cudzoziemców;</verse>
				<verse number="8">Których usta mówią kłamstwo, a ich prawica jest prawicą fałszywą.</verse>
				<verse number="9">Boże, zaśpiewam tobie nową pieśń; będę ci śpiewał przy [dźwiękach] lutni i harfy o dziesięciu strunach.</verse>
				<verse number="10">[Ty] dajesz królom zwycięstwo, [a] Dawida, swego sługę, wybawiasz od srogiego miecza.</verse>
				<verse number="11">Wybaw mnie i ocal z rąk cudzoziemców, których usta mówią kłamstwo, a ich prawica jest prawicą fałszywą;</verse>
				<verse number="12">Aby nasi synowie byli jak szczepy wyrosłe w swojej młodości, [a] nasze córki jak kamienie węgielne, wyrzeźbione na wzór pałacu;</verse>
				<verse number="13">[Aby] nasze spichlerze były pełne, obficie zaopatrzone we wszystko, nasze stada rodziły tysiące i dziesięć tysięcy w naszych zagrodach;</verse>
				<verse number="14">[Aby] nasze woły były tłuste, żeby nie było włamań ani ucieczek, ani narzekania na naszych ulicach.</verse>
				<verse number="15">Błogosławiony lud, któremu się tak dzieje. Błogosławiony lud, którego Bogiem jest PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="145">
				<verse number="1">Będę cię wywyższać, Boże mój, królu [mój], i będę błogosławić twe imię na wieki wieków.</verse>
				<verse number="2">Każdego dnia będę cię błogosławić i chwalić twoje imię na wieki wieków.</verse>
				<verse number="3">Wielki jest PAN i godzien wielkiej chwały, a jego wielkość jest niezbadana.</verse>
				<verse number="4">Pokolenie pokoleniu będzie wychwalać twoje dzieła i opowiadać o twoich potężnych czynach.</verse>
				<verse number="5">Będę wysławiać wspaniałość chwały twojego majestatu i twoje cudowne dzieła.</verse>
				<verse number="6">I będą mówić o mocy twoich straszliwych [czynów], a [ja] będę opowiadać twoją wielkość.</verse>
				<verse number="7">Będą wysławiać pamięć twojej wielkiej dobroci i śpiewać o twojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="8">Łaskawy jest PAN i litościwy, nieskory do gniewu i bardzo miłosierny.</verse>
				<verse number="9">Dobry jest PAN dla wszystkich, a jego miłosierdzie nad wszystkimi jego dziełami.</verse>
				<verse number="10">Twoje dzieła będą cię wysławiać, PANIE, a twoi święci będą ci błogosławić.</verse>
				<verse number="11">Będą opowiadać o chwale twego królestwa i mówić o twojej potędze;</verse>
				<verse number="12">Aby oznajmić synom ludzkim jego potężne czyny [i] wspaniałą chwałę jego królestwa.</verse>
				<verse number="13">Twoje królestwo [jest] królestwem wiecznym, a twoje panowanie [trwa] przez wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="14">PAN podtrzymuje wszystkich, którzy upadają, i podnosi wszystkich przygnębionych.</verse>
				<verse number="15">Oczy wszystkich oczekują ciebie, a ty im dajesz pokarm we właściwym czasie.</verse>
				<verse number="16">Otwierasz swoją rękę i nasycasz do woli wszystko, co żyje.</verse>
				<verse number="17">Sprawiedliwy [jest] PAN we wszystkich swoich drogach i miłosierny we wszystkich swoich dziełach.</verse>
				<verse number="18">Bliski [jest] PAN wszystkim, którzy go wzywają; wszystkim, którzy go wzywają w prawdzie.</verse>
				<verse number="19">Spełni pragnienia tych, którzy się go boją; usłyszy ich wołanie i wybawi ich.</verse>
				<verse number="20">PAN strzeże wszystkich, którzy go miłują; a wytraci wszystkich niegodziwych.</verse>
				<verse number="21">Moje usta będą głosić chwałę PANA i niech wszelkie ciało błogosławi jego święte imię na wieki wieków.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="146">
				<verse number="1">Alleluja. Chwal, duszo moja, PANA.</verse>
				<verse number="2">Będę chwalić PANA, póki żyję; będę śpiewał memu Bogu, póki będę istniał.</verse>
				<verse number="3">Nie pokładajcie ufności we władcach [ani w żadnym] synu ludzkim, u którego nie ma wybawienia.</verse>
				<verse number="4">Opuszcza go duch i wraca do swojej ziemi; w tymże dniu zginą [wszystkie] jego myśli.</verse>
				<verse number="5">Błogosławiony ten, kogo pomocą jest Bóg Jakuba, kto nadzieję pokłada w PANU, jego Bogu;</verse>
				<verse number="6">Który uczynił niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich [jest]; który dochowuje prawdy na wieki;</verse>
				<verse number="7">Który oddaje sprawiedliwość pokrzywdzonym [i] daje chleb głodnym; PAN uwalnia więźniów.</verse>
				<verse number="8">PAN otwiera [oczy] ślepych; PAN podnosi przygnębionych; PAN miłuje sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="9">PAN strzeże przychodniów, wspomaga sierotę i wdowę, ale krzyżuje drogę niegodziwych.</verse>
				<verse number="10">PAN będzie królował na wieki, twój Bóg, o Syjonie, z pokolenia na pokolenie. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="147">
				<verse number="1">Chwalcie PANA, bo dobrze [jest] śpiewać naszemu Bogu; jest [to] bowiem miłe i piękna jest chwała.</verse>
				<verse number="2">PAN buduje Jeruzalem [i] gromadzi rozproszonych Izraela.</verse>
				<verse number="3">On uzdrawia skruszonych w sercu i opatruje ich rany.</verse>
				<verse number="4">On liczy gwiazdy, nazywa każdą z nich po imieniu.</verse>
				<verse number="5">Wielki [jest] nasz Pan i zasobny w moc; jego mądrość jest niezmierzona.</verse>
				<verse number="6">PAN podnosi pokornych, [a] niegodziwych poniża aż do ziemi.</verse>
				<verse number="7">Śpiewajcie PANU z dziękczynieniem; śpiewajcie naszemu Bogu przy dźwiękach harfy;</verse>
				<verse number="8">Który okrywa niebiosa obłokami [i] przygotowuje deszcz dla ziemi; który sprawia, że trawa rośnie na górach;</verse>
				<verse number="9">Który daje pokarm bydłu i młodym krukom wołającym [do niego].</verse>
				<verse number="10">Nie lubuje się w mocy konia ani nie ma upodobania w goleniach mężczyzny.</verse>
				<verse number="11">PAN ma upodobanie w tych, którzy się go boją, którzy ufają jego miłosierdziu.</verse>
				<verse number="12">Chwal PANA, Jeruzalem; chwal swego Boga, Syjonie.</verse>
				<verse number="13">On bowiem umacnia zasuwy twoich bram i błogosławi synów twoich pośród ciebie.</verse>
				<verse number="14">Zapewnia pokój w twoich granicach i syci cię najwyborniejszą pszenicą.</verse>
				<verse number="15">On wysyła swój rozkaz na ziemię; szybko biegnie jego słowo.</verse>
				<verse number="16">On daje śnieg jak wełnę, rozsypuje szron jak popiół.</verse>
				<verse number="17">Rzuca swój lód jak okruchy; któż ostoi się przed jego zimnem?</verse>
				<verse number="18">Posyła swoje słowo i [lody] topnieją; wionie swym wiatrem i wody spływają.</verse>
				<verse number="19">Oznajmia swe słowo Jakubowi, swe prawa i sądy Izraelowi.</verse>
				<verse number="20">Nie uczynił tak żadnemu narodowi, nie poznali jego sądów. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="148">
				<verse number="1">Alleluja. Chwalcie PANA z niebios, chwalcie go na wysokościach.</verse>
				<verse number="2">Chwalcie go, wszyscy jego aniołowie; chwalcie go, wszystkie jego zastępy.</verse>
				<verse number="3">Chwalcie go, słońce i księżycu; chwalcie go, wszystkie gwiazdy świecące.</verse>
				<verse number="4">Chwalcie go, niebiosa nad niebiosami i wody, które są nad niebiosami.</verse>
				<verse number="5">Niech chwalą imię PANA, on bowiem rozkazał i zostały stworzone.</verse>
				<verse number="6">I ustanowił je na wieki wieków; dał prawo, które nie przeminie.</verse>
				<verse number="7">Chwalcie PANA z ziemi, smoki i wszystkie głębiny.</verse>
				<verse number="8">Ogniu i gradzie, śniegu i paro, wietrze gwałtowny, wykonujący jego rozkaz;</verse>
				<verse number="9">Góry i wszystkie pagórki, drzewa owocowe i wszystkie cedry;</verse>
				<verse number="10">Zwierzęta i wszelkie bydło, istoty pełzające i ptactwo skrzydlate.</verse>
				<verse number="11">Królowie ziemscy i wszystkie narody; władcy i wszyscy sędziowie ziemi;</verse>
				<verse number="12">Młodzieńcy, a także dziewice, starzy i dzieci;</verse>
				<verse number="13">Niech chwalą imię PANA, bo tylko jego imię jest wzniosłe, [a] jego chwała nad ziemią i niebem.</verse>
				<verse number="14">I wywyższył róg swego ludu, chwałę wszystkich jego świętych, [zwłaszcza] synów Izraela, ludu mu bliskiego. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="149">
				<verse number="1">Alleluja. Śpiewajcie PANU nową pieśń; niech jego chwała zabrzmi w zgromadzeniu świętych.</verse>
				<verse number="2">Niech Izrael cieszy się swoim Stwórcą; niech synowie Syjonu radują się swoim Królem.</verse>
				<verse number="3">Niech chwalą jego imię tańcem; niech grają mu na bębnie i na harfie.</verse>
				<verse number="4">PAN bowiem swój lud upodobał sobie; zdobi pokornych zbawieniem.</verse>
				<verse number="5">Niech święci się radują w chwale [Bożej], niech śpiewają na swych posłaniach.</verse>
				<verse number="6">Niech chwała Boża będzie na ich ustach, a miecz obosieczny w ich rękach;</verse>
				<verse number="7">Aby dokonali zemsty na poganach i ukarali narody;</verse>
				<verse number="8">Aby zakuli ich królów w kajdany, a ich dostojników w żelazne okowy;</verse>
				<verse number="9">Aby wykonali na nich zapisany wyrok. Taka jest chwała wszystkich jego świętych. Alleluja.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="150">
				<verse number="1">Alleluja. Chwalcie Boga w jego świątyni; chwalcie go na firmamencie jego mocy.</verse>
				<verse number="2">Chwalcie go za jego potężne dzieła; chwalcie go za jego wielką dostojność.</verse>
				<verse number="3">Chwalcie go na głośnych trąbach; chwalcie go na cytrze i na harfie.</verse>
				<verse number="4">Chwalcie go bębnem i tańcem; chwalcie go na strunach i na fletach.</verse>
				<verse number="5">Chwalcie go na głośnych cymbałach; chwalcie go na cymbałach brzęczących.</verse>
				<verse number="6">Niech wszystko, co oddycha, chwali PANA. Alleluja.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="20">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Przysłowia Salomona, syna Dawida, króla Izraela;</verse>
				<verse number="2">Do poznania mądrości i karności, do zrozumienia słów roztropnych;</verse>
				<verse number="3">Do zdobycia pouczenia w mądrości, w sprawiedliwości, w sądzie i w prawości;</verse>
				<verse number="4">Do udzielenia prostym rozwagi, a młodemu – wiedzy i roztropności.</verse>
				<verse number="5">Mądry posłucha i przybędzie mu wiedzy, a rozumny nabędzie rad;</verse>
				<verse number="6">Aby rozumieć przysłowia i [ich] wykładnię, słowa mądrych i ich zagadki.</verse>
				<verse number="7">Bojaźń PANA jest początkiem wiedzy, ale głupcy gardzą mądrością i karnością.</verse>
				<verse number="8">Synu mój, słuchaj pouczenia swego ojca i nie odrzucaj nauki swojej matki;</verse>
				<verse number="9">Bo one będą wdzięczną ozdobą na twojej głowie i [kosztownym] łańcuchem na szyi.</verse>
				<verse number="10">Synu mój, jeśli grzesznicy cię namawiają, nie pozwalaj.</verse>
				<verse number="11">Jeśli mówią: Chodź z nami, czyhajmy na krew, zaczajmy się na niewinnego bez powodu;</verse>
				<verse number="12">Pożremy ich żywcem jak grób, całych, jak zstępujących do dołu;</verse>
				<verse number="13">Znajdziemy wszelkie kosztowności, napełnimy swoje domy łupem;</verse>
				<verse number="14">Dziel z nami swój los; miejmy wszyscy jedną sakiewkę.</verse>
				<verse number="15">Synu mój, nie wyruszaj z nimi w drogę; powstrzymaj swoją nogę od ich ścieżki.</verse>
				<verse number="16">Ich nogi bowiem biegną do zła i spieszą się do przelania krwi.</verse>
				<verse number="17">Na próżno zastawia się sieci na oczach wszelkiego ptactwa.</verse>
				<verse number="18">Oni też czyhają na własną krew, czają się na własne życie.</verse>
				<verse number="19">Takie są ścieżki każdego, który jest chciwy zysku; swojemu właścicielowi [taki zysk] odbiera życie.</verse>
				<verse number="20">Mądrość woła na dworze, podnosi swój głos na ulicach.</verse>
				<verse number="21">Woła w największym zgiełku, u wrót bram, w mieście wygłasza swoje słowa:</verse>
				<verse number="22">Jak długo, prości, będziecie kochać głupotę, szydercy – lubować się w swoim szyderstwie, a głupi – nienawidzić wiedzy?</verse>
				<verse number="23">Nawróćcie się na moje upomnienie; oto wyleję na was mojego ducha, oznajmię wam moje słowa.</verse>
				<verse number="24">Ponieważ wołałam, a odmawialiście; wyciągałam rękę, a nikt nie zważał;</verse>
				<verse number="25">Owszem, odrzuciliście całą moją radę i nie chcieliście [przyjąć] mojego upomnienia;</verse>
				<verse number="26">Dlatego będę się śmiać z waszego nieszczęścia, będę szydzić z was, gdy przyjdzie to, czego się boicie.</verse>
				<verse number="27">Gdy nadejdzie jak spustoszenie to, czego się boicie, i [gdy] wasze nieszczęście nadciągnie jak wicher, gdy nadejdzie na was ucisk i cierpienie;</verse>
				<verse number="28">Wtedy będą mnie wzywać, a nie wysłucham; będą mnie szukać pilnie, lecz mnie nie znajdą.</verse>
				<verse number="29">Bo znienawidzili wiedzę i nie wybrali bojaźni PANA;</verse>
				<verse number="30">Ani nie chcieli mojej rady, [ale] gardzili każdym moim upomnieniem.</verse>
				<verse number="31">Dlatego spożyją owoc swoich dróg i będą nasyceni swymi radami.</verse>
				<verse number="32">Bo odstępstwo prostych zabije ich i szczęście głupich zgubi ich.</verse>
				<verse number="33">[Ale] kto mnie słucha, będzie mieszkać bezpiecznie i będzie wolny od strachu przed złem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Synu mój, jeśli przyjmiesz moje słowa i zachowasz u siebie moje przykazania;</verse>
				<verse number="2">Nadstawiając swego ucha na mądrość i nakłaniając swe serce ku rozumowi;</verse>
				<verse number="3">Tak, jeśli przywołasz roztropność i swoim głosem wezwiesz rozum;</verse>
				<verse number="4">Jeśli będziesz jej szukać jak srebra i poszukiwać jej jak ukrytych skarbów;</verse>
				<verse number="5">Wtedy zrozumiesz bojaźń PANA i dojdziesz do poznania Boga.</verse>
				<verse number="6">PAN bowiem daje mądrość, z jego ust [pochodzi] wiedza i rozum.</verse>
				<verse number="7">On [zachowuje] prawdziwą mądrość dla prawych; [on jest] tarczą dla tych, którzy postępują uczciwie;</verse>
				<verse number="8">Strzeże ścieżek sądu i chroni drogę swoich świętych.</verse>
				<verse number="9">Wtedy zrozumiesz sprawiedliwość, sąd, prawość i wszelką dobrą ścieżkę.</verse>
				<verse number="10">Gdy mądrość wejdzie do twojego serca i wiedza będzie miła twojej duszy;</verse>
				<verse number="11">[Wtedy] rozwaga będzie cię strzegła i rozum cię zachowa.</verse>
				<verse number="12">By uwolnić cię od złej drogi [i] od człowieka, który mówi przewrotnie;</verse>
				<verse number="13">[Od tych], którzy opuszczają ścieżki prawości, żeby chodzić drogami ciemności;</verse>
				<verse number="14">[Którzy] się radują, gdy czynią zło, a cieszą się w złośliwej przewrotności;</verse>
				<verse number="15">Których ścieżki są kręte i [sami] są przewrotni na swoich drogach;</verse>
				<verse number="16">Aby cię uwolnić od cudzej kobiety, od obcej, która pochlebia łagodnymi słowami;</verse>
				<verse number="17">Która opuszcza przewodnika swojej młodości i zapomina o przymierzu swojego Boga;</verse>
				<verse number="18">Bo jej dom chyli się ku śmierci, a jej ścieżki ku umarłym;</verse>
				<verse number="19">Nikt z tych, którzy do niej wchodzą, nie wraca ani nie trafia na ścieżkę życia;</verse>
				<verse number="20">Abyś chodził drogą dobrych i przestrzegał ścieżek sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="21">Prawi bowiem będą mieszkali na ziemi i nienaganni na niej pozostaną;</verse>
				<verse number="22">Ale niegodziwi będą wykorzenieni z ziemi i przewrotni będą z niej wyrwani.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Synu mój, nie zapominaj mego prawa, a niech twoje serce strzeże moich przykazań;</verse>
				<verse number="2">Bo przyniosą ci długie dni i lata życia oraz pokoju.</verse>
				<verse number="3">Niech cię nie opuszczają miłosierdzie i prawda, przywiąż je do swojej szyi, wypisz je na tablicy swojego serca.</verse>
				<verse number="4">Wtedy znajdziesz łaskę i uznanie w oczach Boga i ludzi.</verse>
				<verse number="5">Ufaj PANU z całego swego serca i nie polegaj na swoim rozumie.</verse>
				<verse number="6">Zważaj na niego we wszystkich swoich drogach, a on będzie prostować twoje ścieżki.</verse>
				<verse number="7">Nie bądź mądrym we własnych oczach, [ale] bój się PANA i odstąp od zła.</verse>
				<verse number="8">[To] da twemu ciału zdrowie i pokrzepienie twoim kościom.</verse>
				<verse number="9">Czcij PANA swoim majątkiem i pierwocinami wszystkich twoich dochodów.</verse>
				<verse number="10">A twoje spichrze będą napełnione dostatkiem i twoje prasy będą przelewać się od nowego wina.</verse>
				<verse number="11">Synu mój, nie gardź karceniem PANA i nie zniechęcaj się jego upomnieniem.</verse>
				<verse number="12">Bo kogo PAN miłuje, tego karze, jak ojciec syna, [którego] kocha.</verse>
				<verse number="13">Błogosławiony człowiek, który znajduje mądrość, i człowiek, który nabiera rozumu;</verse>
				<verse number="14">Gdyż jego nabycie jest lepsze niż nabycie srebra, jego zdobycie [bardziej pożyteczne] niż złoto.</verse>
				<verse number="15">Jest droższa nad perły i żadna rzecz, której pragniesz, nie dorówna jej.</verse>
				<verse number="16">Długie dni są w jej prawej ręce, a w lewej bogactwa i chwała.</verse>
				<verse number="17">Jej drogi są drogami rozkoszy i wszystkie jej ścieżki spokojne.</verse>
				<verse number="18">Jest drzewem życia dla tych, którzy się jej chwycą; a ci, którzy się jej trzymają, są błogosławieni.</verse>
				<verse number="19">PAN ugruntował ziemię mądrością, a niebiosa umocnił rozumem.</verse>
				<verse number="20">Dzięki jego wiedzy rozstąpiły się głębiny, a obłoki spuszczają rosę.</verse>
				<verse number="21">Synu mój, niech [one] ci [z] oczu nie schodzą; strzeż prawdziwej mądrości i roztropności;</verse>
				<verse number="22">A będą życiem twojej duszy i ozdobą twojej szyi.</verse>
				<verse number="23">Wtedy będziesz bezpiecznie chodził swoją drogą, a noga twoja się nie potknie.</verse>
				<verse number="24">Gdy się położysz, nie będziesz się lękał; a gdy zaśniesz, twój sen będzie przyjemny.</verse>
				<verse number="25">Nie lękaj się nagłego strachu ani spustoszenia niegodziwych, gdy przyjdzie.</verse>
				<verse number="26">PAN bowiem będzie twoją ufnością i twojej nogi będzie strzegł od sideł.</verse>
				<verse number="27">Nie wzbraniaj się dobrze czynić potrzebującemu, gdy stać cię na to, aby [dobrze] czynić.</verse>
				<verse number="28">Nie mów bliźniemu: Idź i przyjdź znowu, dam ci jutro, gdy masz to u siebie.</verse>
				<verse number="29">Nie knuj zła przeciwko swemu bliźniemu, gdy spokojnie mieszka obok ciebie.</verse>
				<verse number="30">Nie spieraj się z człowiekiem bez przyczyny, jeśli ci nic złego nie wyrządził.</verse>
				<verse number="31">Nie zazdrość ciemięzcy i nie wybieraj żadnej z jego dróg.</verse>
				<verse number="32">Przewrotny bowiem budzi w PANU odrazę, ale jego tajemnica [jest] z prawymi.</verse>
				<verse number="33">Przekleństwo PANA [jest] w domu niegodziwego, lecz [PAN] błogosławi mieszkanie sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="34">On szydzi z szyderców, ale daje łaskę pokornym.</verse>
				<verse number="35">Mądrzy odziedziczą chwałę, a głupi poniosą hańbę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Słuchajcie, synowie, pouczenia ojca i zważajcie na to, abyście poznali roztropność;</verse>
				<verse number="2">Bo daję wam dobrą naukę, nie porzucajcie mego prawa.</verse>
				<verse number="3">Byłem bowiem synem mego ojca i [miłym] jedynakiem w oczach mojej matki.</verse>
				<verse number="4">On mnie uczył, mówiąc mi: Niech twoje serce zachowa moje słowa; strzeż moich przykazań, a będziesz żył.</verse>
				<verse number="5">Zdobywaj mądrość, zdobywaj roztropność; nie zapominaj i nie odstępuj od słów moich ust.</verse>
				<verse number="6">Nie opuszczaj jej, a będzie cię strzegła; ukochaj ją, a zachowa cię.</verse>
				<verse number="7">Podstawą [wszystkiego jest] mądrość; zdobywaj mądrość i za cały swój majątek zdobywaj roztropność.</verse>
				<verse number="8">Wywyższaj ją, a ona wywyższy ciebie, rozsławi cię, gdy ją przyjmiesz.</verse>
				<verse number="9">Wdzięczną ozdobę włoży ci na głowę, obdarzy cię koroną chwały.</verse>
				<verse number="10">Słuchaj, synu mój, i przyjmij moje słowa, a pomnożą się lata twojego życia.</verse>
				<verse number="11">Nauczyłem cię drogi mądrości, po ścieżkach prawości cię wiodłem;</verse>
				<verse number="12">Gdy [nimi] pójdziesz, twoje kroki nie będą skrępowane; a jeśli pobiegniesz, nie potkniesz się.</verse>
				<verse number="13">Trzymaj się karności, nie opuszczaj [jej], strzeż jej, bo ona jest twoim życiem.</verse>
				<verse number="14">Nie chodź ścieżką niegodziwych i nie wchodź na drogę złych ludzi.</verse>
				<verse number="15">Unikaj jej, nie chodź po niej; odwróć się od niej i omiń [ją];</verse>
				<verse number="16">Bo [oni] nie zasną, dopóki nie zrobią czegoś złego; sen ich odleci, aż przywiodą [kogoś] do upadku;</verse>
				<verse number="17">Jedzą bowiem chleb nieprawości i piją wino przemocy.</verse>
				<verse number="18">Ale ścieżka sprawiedliwych [jest] jak jasne światło, które świeci coraz jaśniej aż do dnia doskonałego.</verse>
				<verse number="19">Droga niegodziwych [jest] jak ciemność; nie wiedzą, o co mogą się potknąć.</verse>
				<verse number="20">Synu mój, zważaj na moje słowa; ku moim naukom nakłoń swe ucho.</verse>
				<verse number="21">Niech nie schodzą ci z oczu, zachowaj je w głębi twego serca.</verse>
				<verse number="22">[Są] bowiem życiem dla tych, którzy je znajdują, i lekarstwem dla całego ich ciała.</verse>
				<verse number="23">Strzeż twego serca z całą pilnością, bo z niego tryska życie.</verse>
				<verse number="24">Odsuń od siebie przewrotność ust, oddal od siebie złośliwe wargi.</verse>
				<verse number="25">Niech twoje oczy patrzą na wprost, a twoje powieki niech będą zwrócone przed siebie.</verse>
				<verse number="26">Uważaj na ścieżkę twoich nóg, aby wszystkie twoje drogi były pewne.</verse>
				<verse number="27">Nie zbaczaj ani na prawo, ani na lewo; odwróć twoją nogę od zła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Synu mój, zważaj na moją mądrość i nakłoń twego ucha ku mojemu rozumowi;</verse>
				<verse number="2">Abyś zachował rozwagę i [aby] twoje wargi strzegły wiedzy.</verse>
				<verse number="3">Bo wargi obcej kobiety ociekają miodem, a jej usta gładsze są niż oliwa;</verse>
				<verse number="4">Lecz jej koniec jest gorzki jak piołun, ostry jak miecz obosieczny.</verse>
				<verse number="5">Jej nogi zstępują do śmierci, jej kroki prowadzą do piekła.</verse>
				<verse number="6">Abyś nie rozważał ścieżki życia, jej drogi są [tak] niestałe, [że] nie poznasz [ich].</verse>
				<verse number="7">Teraz więc, synowie, słuchajcie mnie i nie odstępujcie od słów moich ust.</verse>
				<verse number="8">Oddal od niej swą drogę i nie zbliżaj się do drzwi jej domu;</verse>
				<verse number="9">Abyś nie oddał obcym twojej sławy, a twoich lat okrutnikowi;</verse>
				<verse number="10">Aby obcy nie nasycili się twoim dobytkiem, a twój dorobek [nie został] w cudzym domu;</verse>
				<verse number="11">I abyś nie jęczał u kresu swych dni, gdy twoja skóra i ciało będą zniszczone;</verse>
				<verse number="12">I nie musiał powiedzieć: O, jakże nienawidziłem karności i moje serce gardziło upomnieniem!</verse>
				<verse number="13">Nie słuchałem głosu moich wychowawców i nie nakłaniałem ucha ku tym, którzy mnie nauczali!</verse>
				<verse number="14">O mało co nie wpadłem we wszelkie nieszczęście wśród zebrania i zgromadzenia.</verse>
				<verse number="15">Pij wodę z własnego zdroju i wody płynące z twojego źródła!</verse>
				<verse number="16">Niech rozproszą się twoje źródła, a po ulicach strumienie wód.</verse>
				<verse number="17">Niech należą tylko do ciebie, a nie do obcych wraz z tobą.</verse>
				<verse number="18">Niech twój zdrój będzie błogosławiony i ciesz się żoną twojej młodości.</verse>
				<verse number="19">[Niech będzie jak] wdzięczna łania i rozkoszna sarna; niech jej piersi zawsze cię nasycają, nieustannie zachwycaj się jej miłością.</verse>
				<verse number="20">Dlaczego, synu mój, masz zachwycać się obcą kobietą i obejmować piersi cudzej?</verse>
				<verse number="21">Gdyż drogi człowieka są przed oczami PANA [i] waży [on] wszystkie jego ścieżki.</verse>
				<verse number="22">Niegodziwego schwytają jego własne nieprawości i uwikła się w powrozy swego grzechu.</verse>
				<verse number="23">Umrze z braku karności i będzie błądził z powodu swojej wielkiej głupoty.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Synu mój, jeśli poręczyłeś za swego bliźniego i dałeś porękę za obcego;</verse>
				<verse number="2">Związałeś się słowami ust twoich, schwytany jesteś mową twoich ust.</verse>
				<verse number="3">Uczyń więc tak, synu mój, uwolnij się, gdy wpadłeś w ręce swego bliźniego; idź, upokórz się i nalegaj na twego bliźniego.</verse>
				<verse number="4">Nie daj snu swoim oczom i nie pozwól powiekom drzemać.</verse>
				<verse number="5">Uwolnij się jak sarna z rąk [myśliwego] i jak ptak z ręki ptasznika.</verse>
				<verse number="6">Idź do mrówki, leniwcze, przypatrz się jej drogom i bądź mądry;</verse>
				<verse number="7">Chociaż nie ma ona wodza ani przełożonego, ani pana;</verse>
				<verse number="8">To w lecie przygotowuje swój pokarm i gromadzi w żniwa swą żywność.</verse>
				<verse number="9">Jak długo będziesz leżał, leniwcze? Kiedy wstaniesz ze swego snu?</verse>
				<verse number="10">Jeszcze trochę snu, trochę drzemania, trochę założenia rąk, aby zasnąć;</verse>
				<verse number="11">A twoje ubóstwo przyjdzie jak podróżny i twój niedostatek jak mąż uzbrojony.</verse>
				<verse number="12">Człowiek nikczemny i niegodziwy chodzi z przewrotnością na ustach;</verse>
				<verse number="13">Mruga swymi oczyma, mówi swymi nogami, wskazuje swymi palcami;</verse>
				<verse number="14">Przewrotność [jest] w jego sercu, stale knuje zło [i] sieje niezgodę.</verse>
				<verse number="15">Dlatego nagle spadnie na niego nieszczęście; nagle zostanie złamany i pozbawiony ratunku.</verse>
				<verse number="16">Jest sześć rzeczy, których nienawidzi PAN, siedem budzi w nim odrazę:</verse>
				<verse number="17">Wyniosłe oczy, kłamliwy język i ręce, które przelewają krew niewinną;</verse>
				<verse number="18">Serce, które knuje złe myśli; nogi, które spiesznie biegną do zła;</verse>
				<verse number="19">Fałszywy świadek, który mówi kłamstwa, i ten, który sieje niezgodę między braćmi.</verse>
				<verse number="20">Synu mój, strzeż przykazania twego ojca i nie odrzucaj prawa twojej matki.</verse>
				<verse number="21">Przywiąż je na zawsze do serca twego i zawieś je sobie na szyi.</verse>
				<verse number="22">Gdy będziesz chodził, poprowadzi cię; gdy zaśniesz, strzec cię będzie, a gdy się obudzisz, będzie mówić do ciebie;</verse>
				<verse number="23">Bo przykazanie [jest] pochodnią, prawo światłością, a upomnienia do karności są drogą życia;</verse>
				<verse number="24">Aby cię strzegły przed złą kobietą [i] przed gładkim językiem obcej kobiety.</verse>
				<verse number="25">Nie pożądaj w twoim sercu jej piękności i niech cię nie łowi swymi powiekami.</verse>
				<verse number="26">Bo dla kobiety nierządnej [zubożeje człowiek] o kawałek chleba, a żona cudzołożna czyha na cenne życie.</verse>
				<verse number="27">Czy może ktoś wziąć ogień w zanadrze, a jego szaty się nie spalą?</verse>
				<verse number="28">Czy może ktoś chodzić po rozżarzonych węglach, a jego nogi się nie poparzą?</verse>
				<verse number="29">Tak ten, kto wchodzi do żony swego bliźniego; ktokolwiek ją dotknie, nie będzie bez winy.</verse>
				<verse number="30">Nie pogardza się złodziejem, jeśli kradnie, by nasycić swoją duszę, będąc głodnym;</verse>
				<verse number="31">Ale [jeśli] go złapią, zwróci siedmiokrotnie [albo] odda cały dobytek swego domu.</verse>
				<verse number="32">Lecz kto cudzołoży z kobietą, jest pozbawiony rozsądku; kto tak robi, gubi swoją duszę.</verse>
				<verse number="33">Znajdzie chłostę i wstyd, a jego hańba nie będzie zmazana.</verse>
				<verse number="34">Bo zazdrość rozpala gniew mężczyzny i nie będzie pobłażał w dniu zemsty.</verse>
				<verse number="35">Nie będzie miał względu na żaden okup i nie przyjmie darów, choćbyś najwięcej mu dawał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Synu mój, strzeż moich słów i przechowuj u siebie moje przykazania.</verse>
				<verse number="2">Strzeż moich przykazań, a będziesz żył; [strzeż] mojego prawa jak źrenicy swych oczu.</verse>
				<verse number="3">Przywiąż je do swoich palców, wypisz je na tablicy twego serca.</verse>
				<verse number="4">Mów do mądrości: Jesteś moją siostrą, a roztropność nazywaj przyjaciółką;</verse>
				<verse number="5">Aby cię strzegły przed cudzą żoną i przed obcą, [która] mówi gładkie słowa.</verse>
				<verse number="6">Bo z okna swego domu wyglądałem przez kratę;</verse>
				<verse number="7">I zobaczyłem wśród prostych, zauważyłem wśród chłopców nierozumnego młodzieńca;</verse>
				<verse number="8">Który przechodził ulicą blisko jej narożnika, idąc drogą do jej domu.</verse>
				<verse number="9">O zmierzchu, pod wieczór, w ciemności nocnej i w mroku.</verse>
				<verse number="10">A oto spotkała go kobieta w stroju nierządnicy, chytrego serca;</verse>
				<verse number="11">Wrzaskliwa i nieopanowana, której nogi nie mogą pozostać w domu:</verse>
				<verse number="12">Raz na dworze, raz na ulicach i czyha na każdym rogu.</verse>
				<verse number="13">Chwyciła go i pocałowała, z bezczelną miną powiedziała do niego:</verse>
				<verse number="14">U mnie są ofiary pojednawcze; spełniłam dzisiaj swoje śluby.</verse>
				<verse number="15">Dlatego wyszłam ci naprzeciw, szukałam pilnie twojej twarzy i znalazłam cię.</verse>
				<verse number="16">Obiłam kobiercami swoje łoże, [przystrojone] rzeźbieniem i prześcieradłami z Egiptu.</verse>
				<verse number="17">Skropiłam swoje posłanie mirrą, aloesem i cynamonem.</verse>
				<verse number="18">Chodź, upójmy się miłością aż do rana, nacieszmy się miłością.</verse>
				<verse number="19">Bo [mojego] męża nie ma w domu; pojechał w daleką drogę.</verse>
				<verse number="20">Wziął ze sobą worek pieniędzy; umówionego dnia wróci do domu.</verse>
				<verse number="21">Nakłoniła go mnóstwem swoich słów i zniewoliła go pochlebstwem swoich warg.</verse>
				<verse number="22">Wnet poszedł za nią jak wół prowadzony na rzeź i jak głupi na karę pęt.</verse>
				<verse number="23">Aż strzała przebije mu wątrobę; spieszy jak ptak w sidła, nie wiedząc, że [chodzi] o jego życie.</verse>
				<verse number="24">Więc teraz słuchajcie mnie, synowie, i zważajcie na słowa moich ust.</verse>
				<verse number="25">Niech twoje serce nie zbacza na jej drogi i nie tułaj się po jej ścieżkach.</verse>
				<verse number="26">Bo wielu zranionych strąciła i wielu mocarzy pozabijała.</verse>
				<verse number="27">Jej dom [jest] drogą do piekła, która wiedzie do komnat śmierci.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Czy mądrość nie woła i rozum nie wydaje swego głosu?</verse>
				<verse number="2">Stoi na szczycie wysokich miejsc, przy drodze, na rozstajach dróg.</verse>
				<verse number="3">Przy bramach, przy wjeździe do miasta, przy wejściu, u drzwi woła:</verse>
				<verse number="4">Do was wołam, o mężowie, mój głos [kieruję] do synów ludzkich.</verse>
				<verse number="5">Prości, uczcie się rozwagi, a wy, głupi, bądźcie rozumnego serca.</verse>
				<verse number="6">Słuchajcie, bo będę mówił o rzeczach wzniosłych, a wargi moje otworzą się, aby [głosić] prawość.</verse>
				<verse number="7">Moje usta bowiem mówią prawdę, a niegodziwością brzydzą się moje wargi.</verse>
				<verse number="8">Sprawiedliwe są wszystkie słowa moich ust; nie ma w nich nic fałszywego ani przewrotnego.</verse>
				<verse number="9">Wszystkie są jasne dla rozumnego i prawe dla tych, którzy znajdują wiedzę.</verse>
				<verse number="10">Przyjmijcie moje pouczenie zamiast srebra i wiedzę [raczej] niż wyborne złoto.</verse>
				<verse number="11">Lepsza bowiem jest mądrość niż perły i żadna rzecz, której pragniesz, nie dorówna jej.</verse>
				<verse number="12">Ja, mądrość, mieszkam z rozwagą i odkrywam wiedzę roztropności.</verse>
				<verse number="13">Bojaźń PANA to nienawidzić zła. Ja nienawidzę pychy, wyniosłości, złej drogi i ust przewrotnych.</verse>
				<verse number="14">Moja [jest] rada i prawdziwa mądrość, ja [jestem] roztropnością i moja jest moc.</verse>
				<verse number="15">Dzięki mnie królowie rządzą i władcy stanowią sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="16">Dzięki mnie panują władcy i dostojnicy, wszyscy sędziowie ziemi.</verse>
				<verse number="17">Miłuję tych, którzy mnie miłują, a ci, którzy szukają mnie pilnie, znajdą mnie.</verse>
				<verse number="18">Przy mnie [jest] bogactwo i chwała, trwałe bogactwo i sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="19">Mój owoc [jest] lepszy niż złoto, nawet najczystsze złoto, a moje plony [lepsze] niż wyborne srebro.</verse>
				<verse number="20">Prowadzę ścieżką sprawiedliwości, pośród ścieżek sądu;</verse>
				<verse number="21">Aby tym, którzy mnie miłują, dać w dziedzictwo majątek wieczny i napełnić ich skarbce.</verse>
				<verse number="22">PAN posiadł mnie na początku swej drogi, przed swymi dziełami, przed wszystkimi czasy.</verse>
				<verse number="23">Przed wiekami zostałam ustanowiona, od początku; zanim powstała ziemia;</verse>
				<verse number="24">Gdy jeszcze nie było głębin, zostałam zrodzona, kiedy jeszcze nie było źródeł obfitujących w wody.</verse>
				<verse number="25">Zanim góry zostały założone, nim były pagórki, zostałam zrodzona.</verse>
				<verse number="26">Gdy jeszcze nie stworzył ziemi ani pól, ani początku prochu okręgu ziemskiego;</verse>
				<verse number="27">Kiedy przygotowywał niebiosa, byłam tam; gdy odmierzał okrąg nad powierzchnią głębi;</verse>
				<verse number="28">Gdy w górze utwierdzał obłoki i umacniał źródła głębin;</verse>
				<verse number="29">Gdy wyznaczał morzu jego granice, by wody nie przekraczały jego rozkazu, kiedy ustalał fundamenty ziemi;</verse>
				<verse number="30">Byłam wtedy przy nim [jak] wychowanka i byłam [jego] radością każdego dnia, ciesząc się zawsze przed nim;</verse>
				<verse number="31">Radując się na okręgu jego ziemi, rozkoszując się synami ludzkimi.</verse>
				<verse number="32">Teraz więc, synowie, słuchajcie mnie, bo błogosławieni są ci, którzy strzegą moich dróg.</verse>
				<verse number="33">Słuchajcie pouczeń, nabądźcie mądrości i nie odrzucajcie jej.</verse>
				<verse number="34">Błogosławiony człowiek, który mnie słucha, czuwając u moich wrót każdego dnia i strzegąc odrzwi moich bram.</verse>
				<verse number="35">Bo kto mnie znajduje, znajduje życie i otrzyma łaskę od PANA.</verse>
				<verse number="36">Ale kto grzeszy przeciwko mnie, wyrządza krzywdę swojej duszy; wszyscy, którzy mnie nienawidzą, miłują śmierć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Mądrość zbudowała sobie dom [i] wyciosała siedem słupów;</verse>
				<verse number="2">Zabiła swoje bydło, zmieszała wino i zastawiła stół;</verse>
				<verse number="3">Rozesłała swoje służące, woła na szczytach najwyższych miejsc miasta:</verse>
				<verse number="4">Ktokolwiek jest prostym, niech wstąpi; [a] do nierozumnego mówi:</verse>
				<verse number="5">Chodźcie, jedzcie mój chleb i pijcie wino, które zmieszałam.</verse>
				<verse number="6">Porzućcie głupotę, a będziecie żyli, i chodźcie drogą roztropności.</verse>
				<verse number="7">Kto upomina szydercę, ściąga na siebie hańbę, a kto strofuje niegodziwego, ten się plami.</verse>
				<verse number="8">Nie strofuj szydercy, aby cię nie znienawidził; strofuj mądrego, a będzie cię miłował.</verse>
				<verse number="9">Upomnij mądrego, a będzie mądrzejszy; poucz sprawiedliwego, a pomnoży swą wiedzę.</verse>
				<verse number="10">Początkiem mądrości [jest] bojaźń PANA, a wiedza o tym, co święte, to rozum.</verse>
				<verse number="11">Bo dzięki mnie rozmnożą się twoje dni i przedłużą się lata [twojego] życia.</verse>
				<verse number="12">Jeśli będziesz mądry, tobie samemu będzie [służyła] twoja mądrość; a jeśli szydercą, sam poniesiesz szkodę.</verse>
				<verse number="13">Głupia kobieta [jest] wrzaskliwa, prosta i nic nie rozumie;</verse>
				<verse number="14">Siedzi u drzwi swego domu, na krześle, na wysokich miejscach w mieście;</verse>
				<verse number="15">Aby wołać na przechodzących, którzy idą prosto swoimi ścieżkami:</verse>
				<verse number="16">Ktokolwiek jest prosty, niech wstąpi; a do nierozumnego mówi:</verse>
				<verse number="17">Kradzione wody są słodkie, a chleb jedzony pokątnie smaczny.</verse>
				<verse number="18">Ale [on] nie wie, że tam są umarli, że jej zaproszeni [są] w głębinach piekła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Przysłowia Salomona. Mądry syn sprawia ojcu radość, a głupi syn [jest] zgryzotą swojej matki.</verse>
				<verse number="2">Skarby niegodziwości nie przynoszą pożytku, lecz sprawiedliwość uwalnia od śmierci.</verse>
				<verse number="3">PAN nie pozwoli, by dusza sprawiedliwego cierpiała głód, a rozproszy majątek niegodziwych.</verse>
				<verse number="4">Leniwa ręka prowadzi do nędzy, a ręka pracowita ubogaca.</verse>
				<verse number="5">Kto zbiera w lecie, jest synem roztropnym; syn, który śpi w czasie żniwa, przynosi hańbę.</verse>
				<verse number="6">Błogosławieństwa [są] na głowie sprawiedliwego, a usta niegodziwych kryją nieprawość.</verse>
				<verse number="7">Pamięć sprawiedliwego jest błogosławiona, a imię niegodziwych zgnije.</verse>
				<verse number="8">[Człowiek] mądrego serca przyjmuje przykazania, a gadatliwy głupiec upadnie.</verse>
				<verse number="9">Kto postępuje uczciwie, postępuje bezpiecznie, a kto jest przewrotny w swoich drogach, zostanie ujawniony.</verse>
				<verse number="10">Kto mruga okiem, przynosi cierpienie, a gadatliwy głupiec upadnie.</verse>
				<verse number="11">Usta sprawiedliwego są źródłem życia, a usta niegodziwych kryją nieprawość.</verse>
				<verse number="12">Nienawiść wznieca kłótnie, a miłość zakrywa wszystkie grzechy.</verse>
				<verse number="13">Na wargach rozumnego znajduje się mądrość, a kij na grzbiecie nierozumnego.</verse>
				<verse number="14">Mądrzy gromadzą wiedzę, a usta głupiego grożą zniszczeniem.</verse>
				<verse number="15">Majątek bogacza [jest] jego warownym miastem, a zniszczeniem ubogich jest ich nędza.</verse>
				<verse number="16">Praca sprawiedliwego [prowadzi] do życia, a dochód niegodziwych do grzechu.</verse>
				<verse number="17">Kto przestrzega karności, [idzie] ścieżką życia, a kto gardzi upomnieniem, błądzi.</verse>
				<verse number="18">Kto kryje nienawiść kłamliwymi wargami i kto rozgłasza oszczerstwo, jest głupcem.</verse>
				<verse number="19">Wielomówność nie bywa bez grzechu, a kto powściąga swoje wargi, jest roztropny.</verse>
				<verse number="20">Język sprawiedliwego jest wybornym srebrem, [a] serce niegodziwych jest mało warte.</verse>
				<verse number="21">Wargi sprawiedliwego żywią wielu, a głupi umierają przez brak rozumu.</verse>
				<verse number="22">Błogosławieństwo PANA wzbogaca i nie przynosi z sobą zmartwień.</verse>
				<verse number="23">Dla głupiego popełnić haniebny czyn to zabawa, a człowiek roztropny [trzyma się] mądrości.</verse>
				<verse number="24">Niegodziwego spotka to, czego się boi, a sprawiedliwym [Bóg] daje to, czego pragną.</verse>
				<verse number="25">Jak wicher przemija, [tak] niegodziwy [nie przetrwa], a sprawiedliwy [ma] wieczny fundament.</verse>
				<verse number="26">Czym ocet dla zębów i dym dla oczu, tym [jest] leniwy dla tych, którzy go posyłają.</verse>
				<verse number="27">Bojaźń PANA przedłuża dni, a lata niegodziwego będą skrócone.</verse>
				<verse number="28">Oczekiwanie sprawiedliwych przynosi radość, a nadzieja niegodziwych zginie.</verse>
				<verse number="29">Droga PANA jest mocą dla prawego, a zgubą dla czyniących nieprawość.</verse>
				<verse number="30">Sprawiedliwy nigdy się nie zachwieje, a niegodziwi nie będą mieszkać na ziemi.</verse>
				<verse number="31">Usta sprawiedliwego wydają mądrość, a język przewrotny będzie wycięty.</verse>
				<verse number="32">Wargi sprawiedliwego wiedzą, co wypada, a usta niegodziwych są przewrotne.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Fałszywa waga budzi odrazę w PANU, ale podobają mu się uczciwe odważniki.</verse>
				<verse number="2">Za pychą przychodzi hańba, a u pokornych jest mądrość.</verse>
				<verse number="3">Uczciwość prawych poprowadzi ich, lecz grzeszników zgubi ich przewrotność.</verse>
				<verse number="4">Bogactwa nie pomogą w dniu gniewu, ale sprawiedliwość ocala od śmierci.</verse>
				<verse number="5">Sprawiedliwość nienagannego toruje mu drogę, a niegodziwy upadnie przez swoją niegodziwość.</verse>
				<verse number="6">Sprawiedliwość prawych ocali ich, a przewrotni będą schwytani w swojej przewrotności.</verse>
				<verse number="7">Gdy umiera niegodziwy, ginie [jego] nadzieja, a oczekiwanie niesprawiedliwych znika.</verse>
				<verse number="8">Sprawiedliwy bywa wybawiony z ucisku, a na jego miejsce przychodzi niegodziwy.</verse>
				<verse number="9">Obłudnik ustami niszczy swego bliźniego, a sprawiedliwi bywają wybawieni dzięki wiedzy.</verse>
				<verse number="10">Gdy sprawiedliwym się powodzi, miasto się cieszy, a gdy giną niegodziwi, panuje radość.</verse>
				<verse number="11">Dzięki błogosławieństwu prawych wznosi się miasto, a usta niegodziwych je burzą.</verse>
				<verse number="12">Nierozumny gardzi swym bliźnim, a człowiek roztropny milczy.</verse>
				<verse number="13">Plotkarz wyjawia tajemnice, ale człowiek wiernego serca ukrywa [powierzoną] sprawę.</verse>
				<verse number="14">Gdzie nie ma dobrej rady, lud upada, a gdzie wielu radców, tam jest wybawienie.</verse>
				<verse number="15">Bardzo sobie szkodzi, kto ręczy za obcego, a kto nienawidzi poręki, jest bezpieczny.</verse>
				<verse number="16">Miła kobieta dostępuje chwały, a mocarze zdobywają bogactwa.</verse>
				<verse number="17">Człowiek miłosierny czyni dobrze swej duszy, a okrutnik dręczy własne ciało.</verse>
				<verse number="18">Niegodziwy czyni zwodnicze dzieło, a kto sieje sprawiedliwość, [ma] zapłatę pewną.</verse>
				<verse number="19">Jak sprawiedliwość [prowadzi] do życia, tak do śmierci [zmierza] ten, kto naśladuje zło.</verse>
				<verse number="20">Ludzie przewrotnego serca budzą odrazę w PANU, a podobają mu się ci, których droga jest prawa.</verse>
				<verse number="21">Zły nie uniknie kary, choćby [innych] wezwał na pomoc, a potomstwo sprawiedliwych będzie ocalone.</verse>
				<verse number="22">[Czym] złoty kolczyk w ryju świni, [tym] piękna kobieta pozbawiona roztropności.</verse>
				<verse number="23">Pragnieniem sprawiedliwych jest tylko dobro, oczekiwaniem zaś niegodziwych – gniew.</verse>
				<verse number="24">Jeden hojnie rozdaje, a jednak mu przybywa, [drugi] nad miarę skąpi, a ubożeje.</verse>
				<verse number="25">Człowiek szczodry będzie bogatszy, a kto [innych] syci, sam też będzie nasycony.</verse>
				<verse number="26">Kto zatrzymuje zboże, tego lud przeklnie, a błogosławieństwo [będzie] nad głową tego, który je sprzedaje.</verse>
				<verse number="27">Kto pilnie szuka dobrego, zdobędzie przychylność, lecz kto szuka zła, przyjdzie ono na niego.</verse>
				<verse number="28">Kto ufność pokłada w swych bogactwach, ten upadnie, a sprawiedliwi będą zielenić się jak latorośl.</verse>
				<verse number="29">Kto niepokoi swój dom, odziedziczy wiatr, a głupi będzie sługą mądrego.</verse>
				<verse number="30">Owoc sprawiedliwego [jest] drzewem życia; a kto zyskuje dusze, jest mądry.</verse>
				<verse number="31">[Jeśli] sprawiedliwy otrzyma zapłatę na ziemi, to tym bardziej niegodziwy i grzesznik.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Kto kocha karność, kocha wiedzę, a kto nienawidzi upomnienia, jest głupi.</verse>
				<verse number="2">Dobry [człowiek] zdobędzie łaskę PANA, ale [PAN] potępi podstępnego.</verse>
				<verse number="3">Człowiek nie umocni się niegodziwością, lecz korzeń sprawiedliwych nie będzie poruszony.</verse>
				<verse number="4">Żona cnotliwa [jest] koroną swego męża, ale ta, która go hańbi, [jest] jak zgnilizna w jego kościach.</verse>
				<verse number="5">Myśli sprawiedliwych są prawe, a rady niegodziwych zdradliwe.</verse>
				<verse number="6">Słowa niegodziwych czyhają na krew, lecz usta prawych ocalą ich.</verse>
				<verse number="7">Niegodziwi zostają powaleni i już ich nie ma, a dom sprawiedliwych się ostoi.</verse>
				<verse number="8">Człowiek będzie chwalony za jego mądrość, a kto jest przewrotnego serca, zostanie wzgardzony.</verse>
				<verse number="9">Lepszy [jest człowiek] wzgardzony, który ma sługę, niż ten, kto się chwali, a któremu brak chleba.</verse>
				<verse number="10">Sprawiedliwy dba o życie swego bydła, a serce niegodziwych jest okrutne.</verse>
				<verse number="11">Kto uprawia swoją ziemię, nasyci się chlebem, a kto naśladuje próżnujących, jest nierozumny.</verse>
				<verse number="12">Niegodziwy pragnie sieci złych, a korzeń sprawiedliwych wydaje [owoc].</verse>
				<verse number="13">Zły zostaje usidlony przez grzech swoich warg, a sprawiedliwy wyjdzie z ucisku.</verse>
				<verse number="14">Człowiek nasyci się dobrem z owocu swoich ust, a za [dzieła] swoich rąk otrzyma zapłatę.</verse>
				<verse number="15">Droga głupiego [wydaje się] słuszna w jego oczach, ale kto słucha rady, jest mądry.</verse>
				<verse number="16">Gniew głupiego objawia się od razu, a roztropny skrywa hańbę.</verse>
				<verse number="17">Kto mówi prawdę, wyraża sprawiedliwość, ale fałszywy świadek – oszustwo.</verse>
				<verse number="18">Znajdzie się taki, którego [słowa] są jak miecz przeszywający, lecz język mądrych [jest] lekarstwem.</verse>
				<verse number="19">Prawdomówne wargi będą trwać na wieki, ale język kłamliwy [trwa] króciutko.</verse>
				<verse number="20">Podstęp [jest] w sercu tych, którzy knują zło, lecz u doradzających pokój [jest] radość.</verse>
				<verse number="21">Sprawiedliwego nie spotka żadne zło, ale niegodziwi będą pełni nieszczęścia.</verse>
				<verse number="22">Wargi kłamliwe budzą odrazę w PANU, a ci, którzy postępują w prawdzie, podobają mu się.</verse>
				<verse number="23">Człowiek roztropny ukrywa wiedzę, a serce głupich rozgłasza głupotę.</verse>
				<verse number="24">Ręka pracowitych będzie panowała, a leniwa będzie płaciła daninę.</verse>
				<verse number="25">Troska w sercu człowieka przygnębia je, a dobre słowo je rozwesela.</verse>
				<verse number="26">Sprawiedliwy jest zacniejszy od swego bliźniego, a droga niegodziwych prowadzi ich na manowce.</verse>
				<verse number="27">Leniwy nie upiecze tego, co upolował, ale mienie człowieka pracowitego [jest] cenne.</verse>
				<verse number="28">Na ścieżce sprawiedliwości jest życie, na jej drodze nie ma śmierci.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Mądry syn [przyjmuje] pouczenie ojca, a szyderca nie słucha strofowania.</verse>
				<verse number="2">Człowiek będzie spożywać dobro z owocu swoich ust, a dusza przewrotnych [będzie spożywać] przemoc.</verse>
				<verse number="3">Kto strzeże swych ust, strzeże swojej duszy; kto [szeroko] otwiera swe wargi, będzie zniszczony.</verse>
				<verse number="4">Dusza leniwego pragnie, a nic nie ma, a dusza pracowitych zostanie obficie nasycona.</verse>
				<verse number="5">Sprawiedliwy nienawidzi kłamliwego słowa, a niegodziwy staje się obrzydliwy i zhańbiony.</verse>
				<verse number="6">Sprawiedliwość strzeże tego, który postępuje uczciwie, a niegodziwość powala grzesznika.</verse>
				<verse number="7">Znajduje się taki, który czyni siebie bogatym, a nie ma nic; inny czyni siebie ubogim, choć ma wiele bogactw.</verse>
				<verse number="8">Okupem za życie człowieka jest jego bogactwo, a ubogi nie słucha strofowania.</verse>
				<verse number="9">Radośnie błyszczy światło sprawiedliwych, a pochodnia niegodziwych zgaśnie.</verse>
				<verse number="10">Spór powstaje tylko dzięki pysze, a mądrość jest przy tych, co przyjmują radę.</verse>
				<verse number="11">Łatwo zdobyte bogactwo zmniejsza się, a kto je gromadzi [swą] ręką, pomnaża je.</verse>
				<verse number="12">Przedłużająca się nadzieja sprawia ból sercu, a spełnione pragnienie [jest] drzewem życia.</verse>
				<verse number="13">Kto gardzi słowem [Bożym], ten zginie, a kto się boi przykazania, dostanie nagrodę.</verse>
				<verse number="14">Prawo mądrego jest źródłem życia, by uniknąć sideł śmierci.</verse>
				<verse number="15">Prawdziwy rozum daje łaskę, a droga przewrotnych jest ciężka.</verse>
				<verse number="16">Każdy roztropny postępuje rozważnie, a głupi ujawnia głupotę.</verse>
				<verse number="17">Niegodziwy posłaniec popada w zło, a wierny wysłannik jest lekarstwem.</verse>
				<verse number="18">Ubóstwo i hańba [spadną na] tego, który odrzuca karność, a kto szanuje upomnienia, dozna czci.</verse>
				<verse number="19">Spełnione pragnienie jest słodkie dla duszy, a odwrócenie się od zła budzi odrazę w głupcach.</verse>
				<verse number="20">Kto przestaje z mądrymi, będzie mądry, a towarzysz głupców będzie zniszczony.</verse>
				<verse number="21">Nieszczęście ściga grzeszników, a sprawiedliwych [Bóg] nagrodzi dobrem.</verse>
				<verse number="22">Dobry [człowiek] zostawia dziedzictwo dzieciom [swoich] dzieci, a majątek grzesznika jest zachowany dla sprawiedliwego.</verse>
				<verse number="23">Obfita żywność jest na roli ubogich, lecz i ta może niszczeć przez nieroztropność.</verse>
				<verse number="24">Kto oszczędza swą rózgę, nienawidzi swego syna, a kto go kocha, karze w porę.</verse>
				<verse number="25">Sprawiedliwy je i syci swoją duszę, a żołądek niegodziwych cierpi niedostatek.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Mądra kobieta buduje swój dom, a głupia burzy go własnymi rękami.</verse>
				<verse number="2">Kto postępuje w sposób prawy, boi się PANA, a przewrotny na swoich drogach gardzi nim.</verse>
				<verse number="3">W ustach głupiego jest rózga pychy, a mądrych strzegą ich wargi.</verse>
				<verse number="4">Gdzie nie ma wołów, żłób jest pusty, lecz dzięki sile wołów mnoży się obfitość zboża.</verse>
				<verse number="5">Wierny świadek nie kłamie, a fałszywy świadek mówi kłamstwa.</verse>
				<verse number="6">Szyderca szuka mądrości, a nie [znajduje], lecz rozumnemu wiedza [przychodzi] łatwo.</verse>
				<verse number="7">Odsuń się od głupiego, gdyż nie znajdziesz [u niego] warg rozumnych.</verse>
				<verse number="8">Mądrość roztropnego [to] poznanie swojej drogi, a głupotą głupich [jest] oszustwo.</verse>
				<verse number="9">Głupcy szydzą z grzechu, a u prawych [jest] przychylność.</verse>
				<verse number="10">Serce zna własną gorycz, a obcy nie wtrąca się w jego radość.</verse>
				<verse number="11">Dom niegodziwych będzie zgładzony, a mieszkanie prawych zakwitnie.</verse>
				<verse number="12">Jest droga, która człowiekowi wydaje się słuszna, lecz końcem jej jest droga do śmierci.</verse>
				<verse number="13">Nawet w śmiechu serce boleje, a końcem [takiej] wesołości [jest] smutek.</verse>
				<verse number="14">Serce odstępcy nasyci się jego drogami, a dobry człowiek – swoimi.</verse>
				<verse number="15">Prosty wierzy każdemu słowu, a roztropny zważa na swoje kroki.</verse>
				<verse number="16">Mądry boi się i odwraca się od zła, ale głupi w swym szaleństwie jest pewny siebie.</verse>
				<verse number="17">[Człowiek] porywczy popełnia głupstwa, a podstępny jest znienawidzony.</verse>
				<verse number="18">Prości ludzie dziedziczą głupotę, a roztropni są koronowani wiedzą.</verse>
				<verse number="19">Źli kłaniają się przed dobrymi, a niegodziwi u bram sprawiedliwego.</verse>
				<verse number="20">Ubogi jest znienawidzony nawet przez swego bliźniego, a bogaty ma wielu przyjaciół.</verse>
				<verse number="21">Kto gardzi swym bliźnim, ten grzeszy, a kto lituje się nad ubogimi, jest błogosławiony.</verse>
				<verse number="22">Czyż nie błądzą ci, którzy obmyślają zło? Ale miłosierdzie i prawda są z tymi, którzy obmyślają dobro.</verse>
				<verse number="23">Każda praca [przynosi] pożytek, a [puste] słowa [prowadzą] do nędzy.</verse>
				<verse number="24">Koroną mądrych [jest ich] bogactwo, ale głupota głupich [pozostaje] głupotą.</verse>
				<verse number="25">Prawdomówny świadek ocala dusze, a fałszywy mówi kłamstwa.</verse>
				<verse number="26">W bojaźni PANA jest mocne zaufanie, a jego synowie będą mieć ucieczkę.</verse>
				<verse number="27">Bojaźń PANA jest źródłem życia, by uniknąć sideł śmierci.</verse>
				<verse number="28">Liczny lud to chwała króla, a brak ludu to zguba władcy.</verse>
				<verse number="29">Nieskory do gniewu jest bardzo roztropny, lecz porywczy wywyższa głupotę.</verse>
				<verse number="30">Zdrowe serce jest życiem ciała, a zazdrość jest zgnilizną kości.</verse>
				<verse number="31">Kto gnębi ubogiego, uwłacza jego Stwórcy, a czci go ten, kto lituje się nad ubogim.</verse>
				<verse number="32">Niegodziwy zostaje wygnany z powodu swojego zła, a sprawiedliwy ma nadzieję [nawet] w [czasie] swojej śmierci.</verse>
				<verse number="33">Mądrość spoczywa w sercu rozumnego, a [co jest] w sercu głupich, wychodzi na jaw.</verse>
				<verse number="34">Sprawiedliwość wywyższa naród, a grzech jest hańbą narodów.</verse>
				<verse number="35">Król jest przychylny dla roztropnego sługi, lecz gniewa się [na tego], który [przynosi] hańbę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Łagodna odpowiedź uśmierza zapalczywość, a przykre słowa wzniecają gniew.</verse>
				<verse number="2">Język mądrych zdobi wiedzę, ale usta głupich tryskają głupotą.</verse>
				<verse number="3">Oczy PANA są na każdym miejscu, upatrują złych i dobrych.</verse>
				<verse number="4">Zdrowy język [jest] drzewem życia, a jego przewrotność [jest] zniszczeniem dla ducha.</verse>
				<verse number="5">Głupi gardzi pouczeniem swego ojca, a kto przyjmuje upomnienia, jest roztropny.</verse>
				<verse number="6">W domu sprawiedliwego [jest] wielki dostatek, a w dochodach niegodziwego jest zamieszanie.</verse>
				<verse number="7">Wargi mądrych szerzą wiedzę, a serce głupich nie.</verse>
				<verse number="8">Ofiara niegodziwych budzi odrazę w PANU, [a] modlitwa prawych mu się podoba.</verse>
				<verse number="9">Droga niegodziwego wzbudza odrazę w PANU, a miłuje on tego, kto podąża za sprawiedliwością.</verse>
				<verse number="10">Sroga kara [należy się] temu, kto zbacza z drogi, a kto nienawidzi upomnień, umrze.</verse>
				<verse number="11">Piekło i zatracenie [są] przed PANEM; o ileż bardziej serca synów ludzkich.</verse>
				<verse number="12">Szyderca nie miłuje tego, który go strofuje, ani nie pójdzie do mądrych.</verse>
				<verse number="13">Radosne serce rozwesela twarz, [ale] gdy smutek w sercu, duch jest przygnębiony.</verse>
				<verse number="14">Serce rozumne szuka wiedzy, a usta głupich karmią się głupotą.</verse>
				<verse number="15">Wszystkie dni strapionego [są] złe, ale kto jest wesołego serca, ma nieustanną ucztę.</verse>
				<verse number="16">Lepiej [mieć] mało z bojaźnią PANA niż wielki skarb z kłopotem.</verse>
				<verse number="17">Lepsza jest potrawa z jarzyn, gdzie miłość, niż tuczny wół, gdzie panuje nienawiść.</verse>
				<verse number="18">Człowiek gniewny wszczyna kłótnie, a nieskory do gniewu łagodzi spory.</verse>
				<verse number="19">Droga leniwego jest jak płot cierniowy, a ścieżka prawych jest wyrównana.</verse>
				<verse number="20">Mądry syn jest radością ojca, a człowiek głupi gardzi własną matką.</verse>
				<verse number="21">Głupota [jest] radością dla nierozumnego, a człowiek roztropny postępuje uczciwie.</verse>
				<verse number="22">Gdzie nie ma rady, nie udają się zamysły; powiodą się zaś przy mnóstwie doradców.</verse>
				<verse number="23">Człowiek cieszy się z odpowiedzi swoich ust, a słowo powiedziane we właściwym czasie jakże jest dobre!</verse>
				<verse number="24">Droga życia dla mądrego [jest] w górze, aby uniknął głębokiego piekła.</verse>
				<verse number="25">PAN zniszczy dom pysznych, a utwierdzi granicę wdowy.</verse>
				<verse number="26">Myśli złego budzą odrazę w PANU, a słowa czystych [są] przyjemne.</verse>
				<verse number="27">Kto jest chciwy zysku, ściąga kłopoty na własny dom, a kto nienawidzi darów, będzie żył.</verse>
				<verse number="28">Serce sprawiedliwego rozmyśla nad odpowiedzią, a usta niegodziwych tryskają złymi rzeczami.</verse>
				<verse number="29">PAN jest daleko od niegodziwych, ale wysłuchuje modlitwy sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="30">Światło oczu rozwesela serce, a dobra wieść tuczy kości.</verse>
				<verse number="31">Ucho, które słucha upomnienia życia, będzie mieszkać pośród mądrych.</verse>
				<verse number="32">Kto odrzuca karność, gardzi własną duszą, a kto przyjmuje upomnienie, nabiera rozumu.</verse>
				<verse number="33">Bojaźń PANA [jest] pouczeniem w mądrości, a pokora poprzedza chwałę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">W człowieku są zamysły serca, ale odpowiedź języka jest od PANA.</verse>
				<verse number="2">Wszystkie drogi człowieka są czyste w jego oczach, ale PAN waży duchy.</verse>
				<verse number="3">Powierz PANU swe dzieła, a twoje zamysły będą utwierdzone.</verse>
				<verse number="4">PAN uczynił wszystko dla samego siebie, nawet niegodziwego na dzień zła.</verse>
				<verse number="5">Każdy, który jest wyniosłego serca, budzi odrazę w PANU; choć weźmie innych do pomocy, nie uniknie kary.</verse>
				<verse number="6">Dzięki miłosierdziu i prawdzie oczyszcza się nieprawość, a w bojaźni PANA oddalamy się od zła.</verse>
				<verse number="7">Gdy drogi człowieka podobają się PANU, to godzi z nim nawet jego nieprzyjaciół.</verse>
				<verse number="8">Lepiej mieć mało ze sprawiedliwością niż wiele dochodów nieprawnych.</verse>
				<verse number="9">Serce człowieka obmyśla swe drogi, ale PAN kieruje jego krokami.</verse>
				<verse number="10">Wyrok Boży [jest] na wargach króla; jego usta nie błądzą w sądzie.</verse>
				<verse number="11">Sprawiedliwa waga i szale [należą do] PANA i wszystkie odważniki w worku są jego dziełem.</verse>
				<verse number="12">Popełnienie niegodziwości budzi odrazę w królach, bo sprawiedliwością tron jest umocniony.</verse>
				<verse number="13">Wargi sprawiedliwe są rozkoszą królów, kochają oni tego, który mówi to, co słuszne.</verse>
				<verse number="14">Gniew króla jest posłańcem śmierci, ale mądry człowiek przebłaga go.</verse>
				<verse number="15">W jasności twarzy króla [jest] życie, a jego przychylność jest jak obłok z późnym deszczem.</verse>
				<verse number="16">O wiele lepiej jest nabyć mądrość niż złoto; a nabyć rozum lepiej niż srebro.</verse>
				<verse number="17">Droga prawych [to] odstąpić od zła; kto strzeże swojej drogi, strzeże swej duszy.</verse>
				<verse number="18">Pycha poprzedza zgubę, a wyniosły duch – upadek.</verse>
				<verse number="19">Lepiej być uniżonego ducha z pokornymi, niż dzielić łup z pysznymi.</verse>
				<verse number="20">Kto zważa na słowo, znajdzie dobro, a kto ufa PANU, [jest] błogosławiony.</verse>
				<verse number="21">Kto [jest] mądrego serca, zwie się rozumnym, a słodycz warg pomnaża wiedzę.</verse>
				<verse number="22">Rozum [jest] zdrojem życia dla tych, którzy go mają, a pouczenie głupich jest głupotą.</verse>
				<verse number="23">Serce mądrego czyni jego usta roztropnymi i dodaje nauki jego wargom.</verse>
				<verse number="24">Miłe słowa są [jak] plaster miodu, słodycz dla duszy i lekarstwo dla kości.</verse>
				<verse number="25">Jest droga, która [wydaje się] człowiekowi słuszna, ale jej końcem jest droga do śmierci.</verse>
				<verse number="26">Robotnik pracuje dla siebie, bo usta pobudzają go [do tego].</verse>
				<verse number="27">Człowiek nikczemny wykopuje zło, a na jego wargach jakby ogień płonący.</verse>
				<verse number="28">Człowiek przewrotny rozsiewa spory, a plotkarz rozdziela przyjaciół.</verse>
				<verse number="29">Człowiek gwałtowny zwabia swego bliźniego i wprowadza go na drogę niedobrą.</verse>
				<verse number="30">Mruga swymi oczami, by knuć podstępy; rusza wargami i popełnia zło.</verse>
				<verse number="31">Siwa głowa [jest] koroną chwały, zdobywa się ją na drodze sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="32">Lepszy jest nieskory do gniewu niż mocarz, a kto panuje nad swym duchem, [jest lepszy] niż ten, kto zdobywa miasto.</verse>
				<verse number="33">Losy wrzuca się w zanadrze, ale całe rozstrzygnięcie ich zależy od PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Lepszy [jest] kęs suchego [chleba], a przy tym spokój, niż dom pełen bydła ofiarnego z kłótnią.</verse>
				<verse number="2">Sługa roztropny będzie panował nad synem, który przynosi hańbę, i wraz z [jego] braćmi będzie miał udział w dziedzictwie.</verse>
				<verse number="3">Tygiel dla srebra, piec dla złota, ale serca bada PAN.</verse>
				<verse number="4">Zły zważa na wargi fałszywe, a kłamca słucha przewrotnego języka.</verse>
				<verse number="5">Kto naśmiewa się z ubogiego, uwłacza jego Stwórcy, a kto się cieszy z nieszczęścia, nie uniknie kary.</verse>
				<verse number="6">Koroną starców są synowie synów, a chlubą synów są ich ojcowie.</verse>
				<verse number="7">Poważna mowa nie przystoi głupiemu, tym mniej kłamliwe usta dostojnikowi.</verse>
				<verse number="8">Dar jest [jak] drogocenny kamień w oczach tego, kto go posiada; gdziekolwiek [z nim] zmierza, ma powodzenie.</verse>
				<verse number="9">Kto kryje grzech, szuka miłości, a kto wyjawia sprawę, rozdziela przyjaciół.</verse>
				<verse number="10">Nagana lepiej działa na rozumnego niż sto razów na głupiego.</verse>
				<verse number="11">Zły szuka jedynie buntu; dlatego zostanie wysłany przeciw niemu okrutny posłaniec.</verse>
				<verse number="12">[Lepiej] człowiekowi spotkać się z niedźwiedzicą, której zabrano młode, niż z głupim w jego głupocie.</verse>
				<verse number="13">Kto odpłaca złem za dobro, temu zło z domu nie ustąpi.</verse>
				<verse number="14">Kto zaczyna kłótnię, [jest jak] ten, co puszcza wodę; [dlatego] zaniechaj sporu, zanim wybuchnie.</verse>
				<verse number="15">Kto usprawiedliwia niegodziwego i kto potępia sprawiedliwego, obaj budzą odrazę w PANU.</verse>
				<verse number="16">Na cóż w ręku głupiego pieniądze, by zdobyć mądrość, [skoro] nie ma rozumu?</verse>
				<verse number="17">Przyjaciel kocha w każdym czasie, a brat rodzi się w nieszczęściu.</verse>
				<verse number="18">Nierozumny człowiek daje porękę i ręczy na oczach przyjaciela.</verse>
				<verse number="19">Kto kocha grzech, kocha spór, a kto podwyższa swoją bramę, szuka zagłady.</verse>
				<verse number="20">Przewrotny w sercu nie znajduje dobra, a kto ma przewrotny język, wpadnie w zło.</verse>
				<verse number="21">Kto spłodzi głupca, [zrobi to] na swój smutek, a ojciec głupiego nie doznaje radości.</verse>
				<verse number="22">Wesołe serce działa dobrze [jak] lekarstwo, a przygnębiony duch wysusza kości.</verse>
				<verse number="23">Niegodziwy bierze dar z zanadrza, aby wypaczać ścieżki sądu.</verse>
				<verse number="24">Mądrość [jest] przed obliczem rozumnego, a oczy głupca są aż na krańcu ziemi.</verse>
				<verse number="25">Głupi syn jest zmartwieniem dla ojca i goryczą dla rodzicielki.</verse>
				<verse number="26">Zaprawdę to niedobrze wymierzyć karę sprawiedliwemu ani bić władców za prawość.</verse>
				<verse number="27">Kto ma wiedzę, powściąga swoje słowa, człowiek roztropny [jest] zacnego ducha.</verse>
				<verse number="28">Nawet głupi, gdy milczy, uchodzi za mądrego, [a] kto zamyka swoje wargi – za rozumnego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Samolub szuka tego, co mu się podoba, i wtrąca się w każdą sprawę.</verse>
				<verse number="2">Głupi nie ma upodobania w rozumie, lecz w tym, co serce mu objawia.</verse>
				<verse number="3">Gdy przychodzi niegodziwy, przychodzi też pogarda, a z hańbą urąganie.</verse>
				<verse number="4">Słowa ust człowieka są jak głębokie wody, a źródło mądrości jak płynący potok.</verse>
				<verse number="5">Niedobrze przez wzgląd na osobę niegodziwą krzywdzić sprawiedliwego w sądzie.</verse>
				<verse number="6">Wargi głupiego wchodzą w spór, a jego usta wołają o razy.</verse>
				<verse number="7">Usta głupiego [są] jego zgubą, a jego wargi sidłem jego duszy.</verse>
				<verse number="8">Słowa plotkarza są jak rany i przenikają do głębi wnętrzności.</verse>
				<verse number="9">Kto jest niedbały w pracy, jest bratem marnotrawcy.</verse>
				<verse number="10">Imię PANA [jest] potężną wieżą, sprawiedliwy ucieka do niej i jest bezpieczny.</verse>
				<verse number="11">Zamożność bogacza [jest] jego warownym miastem i jak wysoki mur w jego wyobrażeniu.</verse>
				<verse number="12">Przed upadkiem serce człowieka jest wyniosłe, a chwałę poprzedza pokora.</verse>
				<verse number="13">Kto odpowiada, zanim wysłucha, [ujawnia] głupotę i [ściąga na] siebie hańbę.</verse>
				<verse number="14">Duch człowieka zniesie jego chorobę, ale któż zniesie strapionego ducha?</verse>
				<verse number="15">Serce rozumnego zdobywa wiedzę, a ucho mądrych szuka wiedzy.</verse>
				<verse number="16">Dar człowieka toruje mu drogę i prowadzi go przed wielkich.</verse>
				<verse number="17">Ten, który jest pierwszy w swojej sprawie, [zdaje się] sprawiedliwy, ale przychodzi jego bliźni i sprawdza go.</verse>
				<verse number="18">Los kładzie kres sporom i rozstrzyga między możnymi.</verse>
				<verse number="19">Brat obrażony [trudniejszy do zdobycia] niż warowne miasto, a spory są jak rygle w zamku.</verse>
				<verse number="20">Owocem swoich ust nasyci człowiek swoje wnętrze, nasyci się plonem swych warg.</verse>
				<verse number="21">Śmierć i życie są w mocy języka, a kto go miłuje, spożyje jego owoc.</verse>
				<verse number="22">Kto znalazł żonę, znalazł coś dobrego i dostąpił łaski od PANA.</verse>
				<verse number="23">Ubogi prosi pokornie, ale bogaty odpowiada surowo.</verse>
				<verse number="24">Człowiek, który ma przyjaciół, musi obchodzić się z nimi po przyjacielsku, a jest przyjaciel, który przylgnie bardziej niż brat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Lepszy jest ubogi, który postępuje uczciwie, niż człowiek o przewrotnych wargach, który jest głupcem.</verse>
				<verse number="2">Nie jest też dobrze, by dusza nie miała wiedzy, a kto jest prędkich nóg, grzeszy.</verse>
				<verse number="3">Głupota człowieka wypacza jego drogę, a jego serce zapala się gniewem przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="4">Bogactwo przyciąga wielu przyjaciół, ale ubogi zostaje odłączony od przyjaciela.</verse>
				<verse number="5">Fałszywy świadek nie uniknie kary, a [kto] mówi kłamstwa, nie ujdzie.</verse>
				<verse number="6">Wielu uprasza o przychylność dostojnika i każdy jest przyjacielem człowieka hojnego.</verse>
				<verse number="7">Wszyscy bracia ubogiego nienawidzą go, tym bardziej oddalają się od niego [jego] przyjaciele; ściga ich słowami, ale ich nie ma.</verse>
				<verse number="8">Kto zdobywa rozum, miłuje swoją duszę, a [kto] strzeże roztropności, znajdzie dobro.</verse>
				<verse number="9">Fałszywy świadek nie uniknie kary, a kto mówi kłamstwa, zginie.</verse>
				<verse number="10">Głupiemu nie przystoi życie w rozkoszach, tym mniej słudze panować nad książętami.</verse>
				<verse number="11">Roztropność człowieka powściąga jego gniew, a jego chwałą [jest] darować wykroczenie.</verse>
				<verse number="12">Gniew króla jest jak ryk lwa, a jego przychylność jak rosa na trawie.</verse>
				<verse number="13">Głupi syn jest utrapieniem dla swego ojca, a kłótliwa żona jest jak nieustanne kapanie z dachu.</verse>
				<verse number="14">Dom i bogactwo [są] dziedzictwem po ojcach, ale roztropna żona jest od PANA.</verse>
				<verse number="15">Lenistwo pogrąża w twardym śnie, a leniwa dusza będzie cierpieć głód.</verse>
				<verse number="16">Kto przestrzega przykazania, zachowuje swoją duszę, [ale] kto gardzi swymi drogami, zginie.</verse>
				<verse number="17">Kto lituje się nad ubogim, pożycza PANU, a on mu odpłaci za jego dobrodziejstwo.</verse>
				<verse number="18">Karz swego syna, dopóki jest nadzieja, i niech twoja dusza mu nie pobłaża z powodu jego płaczu.</verse>
				<verse number="19">[Człowiek] wielkiego gniewu poniesie karę, a jeśli [go] uwolnisz, znowu będziesz musiał [to zrobić].</verse>
				<verse number="20">Posłuchaj rady i przyjmij pouczenie, abyś był mądry u kresu swych dni.</verse>
				<verse number="21">Wiele jest zamysłów w sercu człowieka, ale rada PANA się ostoi.</verse>
				<verse number="22">Pragnienie człowieka to jego dobroczynność i lepszy jest ubogi niż kłamca.</verse>
				<verse number="23">Bojaźń PANA [prowadzi] do życia, a kto ją ma, spocznie syty i nie nawiedzi go zło.</verse>
				<verse number="24">Leniwy kryje swą rękę pod pachę i do ust jej nie podnosi.</verse>
				<verse number="25">Uderz szydercę, a prosty będzie roztropniejszy; strofuj rozumnego, a pojmie wiedzę.</verse>
				<verse number="26">Kto trwoni [dobra] ojca i wypędza matkę, ten jest synem, który przynosi wstyd i hańbę.</verse>
				<verse number="27">Synu mój, przestań słuchać pouczeń, które cię odwodzą od słów rozumnych.</verse>
				<verse number="28">Nikczemny świadek naśmiewa się z sądu, a usta niegodziwych pożerają nieprawość.</verse>
				<verse number="29">Sądy są przygotowane dla szyderców, a razy na grzbiet głupców.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Wino [jest] szydercą, mocny trunek – wrzaskliwy, a każdy, kto zostaje zwiedziony przez nie, jest niemądry.</verse>
				<verse number="2">Strach, [który budzi] król, jest jak ryk lwa; kto go rozgniewa, grzeszy przeciwko swojej duszy.</verse>
				<verse number="3">Zaprzestać sporu jest zaszczytem dla człowieka, ale [każdy] głupiec się w niego wdaje.</verse>
				<verse number="4">Leniwy nie orze z powodu zimna; dlatego będzie żebrać we żniwa, ale nic nie [otrzyma].</verse>
				<verse number="5">Rada w sercu człowieka jest jak głęboka woda, lecz człowiek roztropny zaczerpnie jej.</verse>
				<verse number="6">Większość ludzi przechwala się swoją dobrocią, ale wiernego człowieka któż znajdzie?</verse>
				<verse number="7">Sprawiedliwy postępuje uczciwie, błogosławione [są] po nim jego dzieci.</verse>
				<verse number="8">Król siedzący na swoim sędziowskim tronie rozprasza swoimi oczami wszelkie zło.</verse>
				<verse number="9">Któż może powiedzieć: Oczyściłem swoje serce, jestem czysty od swego grzechu?</verse>
				<verse number="10">Dwojakie odważniki i dwojaka miara – obydwa budzą odrazę w PANU.</verse>
				<verse number="11">Nawet dziecko poznaje się po uczynkach, czy jego czyn jest czysty i prawy.</verse>
				<verse number="12">Ucho, które słyszy, i oko, które widzi, oba uczynił PAN.</verse>
				<verse number="13">Nie kochaj spania, byś nie zubożał; otwórz oczy, a nasycisz się chlebem.</verse>
				<verse number="14">[To] liche, [to] liche, mówi kupujący, ale chwali się, gdy odchodzi.</verse>
				<verse number="15">Istnieje złoto i obfitość pereł, ale wargi rozumne są kosztownym klejnotem.</verse>
				<verse number="16">Zabierz szatę tego, [który ręczył] za obcego, a od tego, [który ręczył] za cudzą kobietę, zabierz zastaw.</verse>
				<verse number="17">Chleb oszustwa smakuje człowiekowi, ale potem jego usta będą napełnione piaskiem.</verse>
				<verse number="18">Zamysły są utwierdzone dzięki radzie, a wojnę prowadź z rozwagą.</verse>
				<verse number="19">Plotkarz zdradza tajemnice; dlatego nie zadawaj się z tym, który pochlebia wargami.</verse>
				<verse number="20">Kto złorzeczy swemu ojcu albo matce, tego pochodnia zgaśnie w gęstych ciemnościach.</verse>
				<verse number="21">Dziedzictwo prędko nabyte na początku nie będzie błogosławione na końcu.</verse>
				<verse number="22">Nie mów: Odpłacę złem. Czekaj na PANA, a wybawi cię.</verse>
				<verse number="23">Dwojakie odważniki budzą odrazę w PANU, a fałszywa waga nie jest dobra.</verse>
				<verse number="24">Od PANA pochodzą drogi człowieka; jakże może człowiek zrozumieć własną drogę?</verse>
				<verse number="25">Sidłem dla człowieka jest pożreć to, co święte, i zastanowić się dopiero po złożeniu ślubów.</verse>
				<verse number="26">Mądry król rozprasza niegodziwych i wywiera na nich zemstę.</verse>
				<verse number="27">Duch człowieka [jest] pochodnią PANA, [która] bada wszystkie skrytości wnętrza.</verse>
				<verse number="28">Miłosierdzie i prawda strzegą króla, a jego tron oparty jest na miłosierdziu.</verse>
				<verse number="29">Chlubą młodzieńców jest ich siła, a ozdobą starców – sędziwość.</verse>
				<verse number="30">Siność ran oczyszcza zło, a razy – głębię wnętrza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Serce króla [jest] w ręku PANA [jak] potoki wód; kieruje je, dokąd chce.</verse>
				<verse number="2">Wszelka droga człowieka jest słuszna w jego oczach, ale PAN waży serca.</verse>
				<verse number="3">Czynienie sprawiedliwości i sądu bardziej się podobają PANU niż ofiara.</verse>
				<verse number="4">Wyniosłe oczy, pyszne serce [i] praca niegodziwych są grzechem.</verse>
				<verse number="5">Myśli pracowitego [przynoszą] pewny dostatek, a [myśli] każdego spieszącego się – niedostatek.</verse>
				<verse number="6">Gromadzenie skarbów kłamliwym językiem jest przemijającą marnością tych, którzy szukają śmierci.</verse>
				<verse number="7">Grabież niegodziwych zniszczy ich, bo nie chcą czynić tego, co sprawiedliwe.</verse>
				<verse number="8">Droga człowieka jest przewrotna i obca, ale dzieło czystego jest prawe.</verse>
				<verse number="9">Lepiej mieszkać w kącie dachu niż z kłótliwą żoną w przestronnym domu.</verse>
				<verse number="10">Dusza niegodziwego pragnie zła, a jego bliźni nie znajduje łaski w jego oczach.</verse>
				<verse number="11">Gdy się karze szydercę, prosty mądrzeje, a gdy uczą mądrego, przyjmuje wiedzę.</verse>
				<verse number="12">Sprawiedliwy zważa na dom niegodziwego, ale [Bóg] powala niegodziwych za [ich] nieprawość.</verse>
				<verse number="13">Kto zatyka swe ucho na wołanie ubogiego, ten sam będzie wołał, a nie zostanie wysłuchany.</verse>
				<verse number="14">[Potajemny] dar łagodzi zapalczywość i upominek w zanadrzu uspokaja wielki gniew.</verse>
				<verse number="15">Radością jest dla sprawiedliwego czynić sąd, a na czyniących nieprawość przyjdzie zniszczenie.</verse>
				<verse number="16">Człowiek, który zbacza z drogi mądrości, odpocznie w zgromadzeniu umarłych.</verse>
				<verse number="17">Kto kocha zabawę, zubożeje, a kto kocha wino i olejek, nie wzbogaci się.</verse>
				<verse number="18">Niegodziwy [będzie] okupem za sprawiedliwego, a przewrotny – za prawych.</verse>
				<verse number="19">Lepiej mieszkać na pustyni niż z kłótliwą i gniewliwą żoną.</verse>
				<verse number="20">Pożądany skarb i olej [są] w mieszkaniu mądrego, ale głupiec je trwoni.</verse>
				<verse number="21">Kto podąża za sprawiedliwością i miłosierdziem, znajduje życie, sprawiedliwość i chwałę.</verse>
				<verse number="22">Mądry wdziera się do miasta mocarzy i burzy potęgę ich ufności.</verse>
				<verse number="23">Kto strzeże swoich ust i języka, strzeże swojej duszy przed utrapieniem.</verse>
				<verse number="24">Hardy i pyszny szyderca – oto imię tego, kto działa w pysznym gniewie.</verse>
				<verse number="25">Pragnienie leniwego zabija [go], bo jego ręce nie chcą pracować.</verse>
				<verse number="26">Przez cały dzień pożąda on zachłannie, a sprawiedliwy daje i nie szczędzi.</verse>
				<verse number="27">Ofiara niegodziwych budzi odrazę, a cóż dopiero, gdy ją w niegodziwości ofiarują.</verse>
				<verse number="28">Fałszywy świadek zginie, lecz kto słucha, będzie mówił nieustannie.</verse>
				<verse number="29">Niegodziwy ma upór na twarzy, ale prawy wytycza swoją drogę.</verse>
				<verse number="30">Nie ma mądrości ani rozumu, ani rady przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="31">Konia przygotowują na dzień bitwy, ale wybawienie zależy od PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Cenniejsze [jest] dobre imię niż wielkie bogactwa, a przychylność lepsza niż srebro i złoto.</verse>
				<verse number="2">Bogaty i ubogi spotykają się, PAN jest stwórcą obydwu.</verse>
				<verse number="3">Roztropny dostrzega zło i ukrywa się, ale prości idą dalej i ponoszą karę.</verse>
				<verse number="4">Owocem pokory i bojaźni PANA jest bogactwo, chwała i życie.</verse>
				<verse number="5">Ciernie i sidła [są] na drodze przewrotnego; kto strzeże swej duszy, trzyma się z dala od nich.</verse>
				<verse number="6">Pouczaj dziecko w drodze, którą ma iść, a gdy się zestarzeje, nie odstąpi od niej.</verse>
				<verse number="7">Bogaty panuje nad ubogimi, a ten, co pożycza, jest sługą tego, który mu pożycza.</verse>
				<verse number="8">Kto sieje nieprawość, będzie żąć cierpienie, a rózga jego gniewu przepadnie.</verse>
				<verse number="9">Kto ma dobrotliwe oko, będzie błogosławiony, bo dzieli się swym chlebem z ubogim.</verse>
				<verse number="10">Wyrzuć szydercę, a ustanie spór, owszem, zakończy się kłótnia i zniewaga.</verse>
				<verse number="11">Kto kocha czystość serca, tego wdzięk warg sprawi, że król [będzie] jego przyjacielem.</verse>
				<verse number="12">Oczy PANA strzegą wiedzy, a on obala słowa przewrotnego.</verse>
				<verse number="13">Leniwy mówi: Lew jest na dworze, będę zabity na środku ulicy.</verse>
				<verse number="14">Usta obcych [kobiet są] głębokim dołem; wpadnie tam ten, na kogo PAN się gniewa.</verse>
				<verse number="15">Głupota jest przywiązana do serca dziecka, ale rózga karności wypędzi ją z niego.</verse>
				<verse number="16">Kto ciemięży ubogiego, aby przysporzyć sobie [bogactwa, i] kto daje bogatemu, pewnie zubożeje.</verse>
				<verse number="17">Nadstaw ucha i słuchaj słów mędrców, i skłoń swe serce do mojej wiedzy;</verse>
				<verse number="18">Bo to miło, jeśli zachowasz je w swoim sercu, będą razem ułożone na wargach.</verse>
				<verse number="19">Oznajmiłem to dzisiaj właśnie tobie, abyś pokładał ufność w PANU.</verse>
				<verse number="20">Czy nie napisałem ci znamienitych rzeczy zawierających rady i wiedzę;</verse>
				<verse number="21">Aby dać ci poznać pewność słów prawdy; abyś umiał odpowiedzieć słowami prawdy tym, którzy do ciebie posyłają?</verse>
				<verse number="22">Nie okradaj nędzarza, ponieważ jest ubogi, ani nie uciskaj w bramie biednego.</verse>
				<verse number="23">PAN bowiem będzie bronił ich sprawy i wydrze duszę tym, którzy im wydzierają.</verse>
				<verse number="24">Nie przyjaźnij się z człowiekiem gniewliwym i nie obcuj z człowiekiem porywczym.</verse>
				<verse number="25">Byś nie przywykł do jego dróg i nie zastawił sideł na swą duszę.</verse>
				<verse number="26">Nie bądź z tych, którzy dają porękę, ani z tych, którzy ręczą za długi;</verse>
				<verse number="27">Jeśli nie masz czym zapłacić, dlaczego miałby ktoś zabrać spod ciebie posłanie?</verse>
				<verse number="28">Nie przesuwaj dawnej granicy, którą ustalili twoi ojcowie.</verse>
				<verse number="29">Widzisz człowieka pilnego w swoich sprawach? On będzie stał przed królami, nie będzie stał przed podłymi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Gdy usiądziesz do posiłku z władcą, zważaj pilnie, co jest przed tobą;</verse>
				<verse number="2">I przyłóż nóż do gardła, jeśli jesteś łakomy.</verse>
				<verse number="3">Nie pragnij jego przysmaków, bo to pokarm zwodniczy.</verse>
				<verse number="4">Nie zabiegaj o bogactwo, porzuć swoją mądrość.</verse>
				<verse number="5">Czy obrócisz swoje oczy na to, co jest niczym? Bo bogactwa robią sobie skrzydła i ulatują do nieba jak orzeł.</verse>
				<verse number="6">Nie jedz chleba człowieka, który ma złe oko, ani nie pożądaj jego przysmaków.</verse>
				<verse number="7">Bo jak myśli w swym sercu, taki [on jest]. Jedz i pij – mówi do ciebie, ale jego serce nie jest z tobą.</verse>
				<verse number="8">Kęs, który zjadłeś, zwrócisz i utracisz swoje wdzięczne słowa.</verse>
				<verse number="9">Nie mów do uszu głupca, bo wzgardzi mądrością twoich słów.</verse>
				<verse number="10">Nie przesuwaj dawnej granicy i nie wchodź na pole sierot.</verse>
				<verse number="11">Bo ich obrońca jest mocny, przeprowadzi ich sprawę przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="12">Nakłoń swoje serce na pouczenie, a swe uszy na słowa rozumne.</verse>
				<verse number="13">Nie szczędź dziecku karcenia, [bo] jeśli je bijesz rózgą, nie umrze.</verse>
				<verse number="14">Będziesz je bił rózgą, a jego duszę ocalisz od piekła.</verse>
				<verse number="15">Synu mój, jeśli twoje serce będzie mądre, moje serce będzie się radowało, właśnie moje;</verse>
				<verse number="16">I moje nerki będą się weselić, gdy twoje usta będą mówiły to, co jest prawe.</verse>
				<verse number="17">Niech twoje serce nie zazdrości grzesznikom, lecz każdego dnia [postępuj] w bojaźni PANA;</verse>
				<verse number="18">Bo koniec jest pewny i twoja nadzieja nie będzie zawiedziona.</verse>
				<verse number="19">Słuchaj, synu mój, i bądź mądry, i skieruj swoje serce na drogę.</verse>
				<verse number="20">Nie bywaj wśród pijaków ani wśród obżerających się mięsem;</verse>
				<verse number="21">Bo pijak i żarłok zubożeją, a ospały będzie chodził w łachmanach.</verse>
				<verse number="22">Słuchaj ojca, który cię spłodził, a nie gardź matką, gdy się zestarzeje.</verse>
				<verse number="23">Kupuj prawdę i nie sprzedawaj [jej]; [kupuj] mądrość, karność i rozum.</verse>
				<verse number="24">Ojciec sprawiedliwego będzie się wielce radował, a kto spłodzi mądrego, będzie się z niego cieszył.</verse>
				<verse number="25">Niech się weseli twój ojciec i matka i niech się raduje ta, która cię rodziła.</verse>
				<verse number="26">Synu mój, daj mi swoje serce, a niech twoje oczy strzegą moich dróg.</verse>
				<verse number="27">Bo nierządnica [jest] głębokim dołem, a cudza [kobieta jest] ciasną studnią.</verse>
				<verse number="28">Ona też czyha jak zbój i pomnaża przewrotnych wśród ludzi.</verse>
				<verse number="29">U kogo biada? U kogo żal? U kogo kłótnie? U kogo szemranie? Kto ma rany bez powodu? Kto ma zaczerwienione oczy?</verse>
				<verse number="30">Ci, którzy przesiadują przy winie; ci, którzy idą szukać zmieszanego wina.</verse>
				<verse number="31">Nie patrz na wino, gdy się czerwieni; gdy wydaje łunę swą w kielichu, a samo się przesuwa.</verse>
				<verse number="32">Na koniec ugryzie jak wąż i ukąsi jak żmija;</verse>
				<verse number="33">Twoje oczy będą patrzeć na cudze kobiety, a twoje serce będzie mówiło rzeczy przewrotne;</verse>
				<verse number="34">I będziesz jak ten, który leży na środku morza, i jak ten, który śpi na szczycie masztu;</verse>
				<verse number="35">[Powiesz]: Bili mnie, a nie bolało, uderzyli mnie, a [nic] nie czułem. Gdy się obudzę, znów go poszukam.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Nie zazdrość złym ludziom ani nie pragnij z nimi przebywać;</verse>
				<verse number="2">Ich serce bowiem obmyśla przemoc, a ich wargi mówią o krzywdzie.</verse>
				<verse number="3">Dom buduje się mądrością, a umacnia się rozumem.</verse>
				<verse number="4">Dzięki wiedzy komory będą napełnione wszelkimi kosztownymi i przyjemnymi bogactwami.</verse>
				<verse number="5">Mądry człowiek jest silny, a mąż, który ma wiedzę, dodaje siły.</verse>
				<verse number="6">Bo dzięki mądrej radzie poprowadzisz wojnę, a mnóstwo doradców [da ci] wybawienie.</verse>
				<verse number="7">Mądrość jest dla głupca zbyt wzniosła; nie otwiera ust swoich w bramie.</verse>
				<verse number="8">Kto knuje zło, będzie zwany złośliwym.</verse>
				<verse number="9">Obmyślanie głupoty [jest] grzechem, a szyderca budzi odrazę w ludziach.</verse>
				<verse number="10">Jeśli w dniu ucisku ustaniesz, twoja siła jest słaba.</verse>
				<verse number="11">[Jeśli] odmówisz ratunku prowadzonym na śmierć i tym, którzy idą na stracenie;</verse>
				<verse number="12">Jeśli powiesz: Nie wiedzieliśmy o tym; czy ten, który waży serca, nie rozumie? A ten, który strzeże twojej duszy, nie pozna? I czy nie odda człowiekowi według jego uczynków?</verse>
				<verse number="13">Synu mój, jedz miód, bo jest dobry, i plaster miodu słodki dla twojego podniebienia.</verse>
				<verse number="14">Tak [będzie] poznanie mądrości dla twojej duszy; jeśli ją znajdziesz, będzie nagroda, a twoja nadzieja nie będzie zawiedziona.</verse>
				<verse number="15">Nie czyhaj, niegodziwcze, przed mieszkaniem sprawiedliwego, nie burz miejsca jego odpoczynku;</verse>
				<verse number="16">Bo sprawiedliwy upada siedem razy, jednak znowu powstaje; a niegodziwi popadną w nieszczęście.</verse>
				<verse number="17">Nie ciesz się, gdy twój nieprzyjaciel upadnie, i niech twoje serce się nie raduje, gdy się potknie;</verse>
				<verse number="18">Aby PAN tego nie widział i nie uznał za zło, i nie odwrócił od niego swojego gniewu.</verse>
				<verse number="19">Nie gniewaj się z powodu złoczyńców ani nie zazdrość niegodziwym;</verse>
				<verse number="20">Bo zły nie otrzyma nagrody, pochodnia niegodziwych zostanie zgaszona.</verse>
				<verse number="21">Synu mój, bój się PANA i króla, a nie przestawaj z chwiejnymi;</verse>
				<verse number="22">Bo ich nieszczęście nastąpi nagle, a któż zna upadek obydwóch?</verse>
				<verse number="23">I to też [należy] do mądrych. Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę w sądzie.</verse>
				<verse number="24">Kto mówi niegodziwemu: Jesteś sprawiedliwy, tego będą ludzie przeklinać, a narody będą się nim brzydzić.</verse>
				<verse number="25">A ci, którzy [go] strofują, będą szczęśliwi i przyjdzie na nich obfite błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="26">Pocałują wargi tego, który daje słuszną odpowiedź.</verse>
				<verse number="27">Przygotuj swoją pracę na zewnątrz, a wykonuj ją na swoim polu, a potem buduj swój dom.</verse>
				<verse number="28">Nie bądź bez powodu świadkiem przeciw swemu bliźniemu ani nie oszukuj swymi wargami.</verse>
				<verse number="29">Nie mów: Zrobię mu, jak on mi zrobił, oddam temu człowiekowi według jego uczynku.</verse>
				<verse number="30">Szedłem koło pola leniwego i koło winnicy nierozumnego;</verse>
				<verse number="31">A oto wszystko zarosło cierniem, pokrzywy pokryły wszystko, a kamienny mur był zburzony.</verse>
				<verse number="32">Spojrzałem i rozważałem w sercu; obejrzałem i wyciągnąłem naukę.</verse>
				<verse number="33">Trochę snu, trochę drzemania, trochę założenia rąk, by odpocząć;</verse>
				<verse number="34">A twoje ubóstwo przyjdzie jak podróżny, a niedostatek – jak mąż uzbrojony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">To również są przysłowia Salomona, które przepisali mężowie Ezechiasza, króla Judy.</verse>
				<verse number="2">Chwałą Boga jest sprawę taić, ale chwałą królów – dociekać sprawy.</verse>
				<verse number="3">Wysokość niebios i głębia ziemi, i serca królów są niezbadane.</verse>
				<verse number="4">Usuń żużel ze srebra, a wyjdzie naczynie dla złotnika.</verse>
				<verse number="5">Usuń niegodziwego sprzed króla, a jego tron umocni się w sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="6">Nie wywyższaj się przed królem i nie stawaj na miejscu wielkich;</verse>
				<verse number="7">Bo lepiej, żeby ci powiedziano: Podejdź tu, niż żeby cię poniżono przed księciem, którego twoje oczy widziały.</verse>
				<verse number="8">Nie spiesz się do kłótni, bo na końcu [nie będziesz wiedział], co zrobić, gdy cię zawstydzi twój bliźni.</verse>
				<verse number="9">Załatw sprawę ze swoim bliźnim i nie zdradzaj tajemnicy drugiemu;</verse>
				<verse number="10">By ten, który słucha, nie zawstydził cię, a twoja niesława nie przylgnęła do ciebie.</verse>
				<verse number="11">Odpowiednio wypowiedziane słowo [jest jak] złote jabłko w srebrnych rzeźbach.</verse>
				<verse number="12">Jak złoty kolczyk i klejnot ze szczerego złota tak jest dla uszu posłusznego ten, który mądrze strofuje.</verse>
				<verse number="13">Czym chłód śniegu w czasie żniwa, [tym] wierny posłaniec dla tych, którzy go posyłają, bo pokrzepia dusze swych panów.</verse>
				<verse number="14">Człowiek, który się chlubi zmyślonym darem, jest jak chmury i wiatr bez deszczu.</verse>
				<verse number="15">Cierpliwością można przekonać władcę, a łagodny język łamie kości.</verse>
				<verse number="16">Czy znalazłeś miód? Zjedz tyle, ile trzeba, byś objadłszy się, nie zwrócił go.</verse>
				<verse number="17">Oddal nogę od domu bliźniego, by nie miał cię dość i cię nie znienawidził.</verse>
				<verse number="18">Kto mówi fałszywe świadectwo przeciw swemu bliźniemu, [jest] młotem i mieczem, i ostrą strzałą.</verse>
				<verse number="19">Ufność w człowieka niewiernego w dniu ucisku jest [jak] złamany ząb i zwichnięta noga.</verse>
				<verse number="20">[Jak] ten, kto zabiera odzienie w czasie zimy i jak ocet na saletrze taki [jest ten], kto śpiewa pieśni smutnemu sercu.</verse>
				<verse number="21">Jeśli twój nieprzyjaciel jest głodny, nakarm go chlebem, a jeśli jest spragniony, napój go wodą;</verse>
				<verse number="22">Bo zgarniesz rozżarzone węgle na jego głowę, a PAN cię nagrodzi.</verse>
				<verse number="23">[Jak] północny wiatr przepędza deszcz, tak gniewna twarz [przepędza] plotkarski język.</verse>
				<verse number="24">Lepiej mieszkać w kącie pod dachem niż z kłótliwą żoną w przestronnym domu.</verse>
				<verse number="25">[Jak] zimna woda dla pragnącej duszy, [tak] dobra wieść z dalekiej ziemi.</verse>
				<verse number="26">[Jak] zmącone źródło i zepsuty zdrój, [tak] sprawiedliwy, który upada przed niegodziwym.</verse>
				<verse number="27">Niedobrze jest jeść za dużo miodu, a szukanie własnej chwały nie jest chwałą.</verse>
				<verse number="28">Człowiek, który nie panuje nad swoim duchem, jest [jak] miasto zburzone [i] bez muru.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Jak śnieg w lecie i jak deszcz we żniwa, tak głupiemu nie przystoi chwała.</verse>
				<verse number="2">Jak ptak się tuła [i] jak jaskółka lata, tak nie przyjdzie niezasłużone przekleństwo.</verse>
				<verse number="3">Bicz na konia, wędzidło na osła, a kij na grzbiet głupiego.</verse>
				<verse number="4">Nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty, abyś i ty nie był do niego podobny.</verse>
				<verse number="5">Odpowiedz głupiemu według jego głupoty, aby nie był mądry we własnych oczach.</verse>
				<verse number="6">Kto powierza głupiemu posłannictwo, odcina sobie nogi i pije na własną szkodę.</verse>
				<verse number="7">[Jak] nierówne są nogi chromego, tak przysłowie w ustach głupich.</verse>
				<verse number="8">Jaki jest ten, kto przywiązuje kamień do procy, taki ten, kto oddaje cześć głupiemu.</verse>
				<verse number="9">Jak cierń wbija się w rękę pijaka, tak przysłowie w ustach głupców.</verse>
				<verse number="10">Wielki [Bóg] stworzył wszystko i odpłaca głupiemu, odpłaca również przestępcom.</verse>
				<verse number="11">[Jak] pies powraca do swoich wymiocin, tak głupi powtarza swoją głupotę.</verse>
				<verse number="12">Widzisz człowieka, co mądry w swoich oczach? Więcej nadziei dla głupca niż dla niego.</verse>
				<verse number="13">Leniwy mówi: Lew na drodze, lew na ulicach.</verse>
				<verse number="14">Jak drzwi się obracają na swoich zawiasach, tak leniwy na swoim łóżku.</verse>
				<verse number="15">Leniwy kryje rękę pod pachę, a ciężko mu ją podnosić do ust.</verse>
				<verse number="16">Leniwy uważa się za mądrzejszego niż siedmiu odpowiadających rozsądnie.</verse>
				<verse number="17">Kto przechodzi i wtrąca się w cudzy spór, jest jak ten, który łapie psa za uszy.</verse>
				<verse number="18">Jak szalony wypuszcza iskry, strzały i śmierć;</verse>
				<verse number="19">Taki jest każdy, kto zwodzi swego bliźniego i mówi: Czy nie żartowałem?</verse>
				<verse number="20">Gdy nie ma drew, ogień gaśnie; tak gdy nie ma plotkarza, ustaje spór.</verse>
				<verse number="21">Jak węgiel dla żaru i drwa do ognia, tak kłótliwy człowiek do wzniecenia sporu.</verse>
				<verse number="22">Słowa plotkarzy są [jak] rany; przenikają do głębi wnętrzności.</verse>
				<verse number="23">Palące wargi i złe serce [są jak] gliniana skorupa pokryta żużlem srebrnym.</verse>
				<verse number="24">Ten, kto nienawidzi, udaje wargami, lecz w sercu knuje podstęp.</verse>
				<verse number="25">Gdy mówi miłym głosem, nie wierz mu, bo siedem obrzydliwości ma w swoim sercu.</verse>
				<verse number="26">Nienawiść [człowieka] bywa pokryta podstępem, [ale] jego niegodziwość będzie odkryta na zgromadzeniu.</verse>
				<verse number="27">Kto kopie dół, wpadnie w niego; kto kamień toczy, na niego się on obróci.</verse>
				<verse number="28">Kłamliwy język nienawidzi [tych, których] uciska, a usta pochlebcze prowadzą do zguby.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Nie chlub się dniem jutrzejszym, bo nie wiesz, co dzień przyniesie.</verse>
				<verse number="2">Niech inny cię chwali, a nie twoje usta; ktoś obcy, a nie twoje wargi.</verse>
				<verse number="3">Ciężki jest kamień i piasek waży, ale gniew głupca cięższy od obu.</verse>
				<verse number="4">Okrutny jest gniew i straszliwa zapalczywość, lecz któż się ostoi przed zazdrością?</verse>
				<verse number="5">Lepsza jest jawna nagana niż skryta miłość.</verse>
				<verse number="6">Rany przyjaciela [są] wierne, ale pocałunki wroga [są] zwodnicze.</verse>
				<verse number="7">Dusza nasycona podepcze plaster miodu, a dla głodnej duszy wszystko, co gorzkie, jest słodkie.</verse>
				<verse number="8">Jak ptak odlatuje od swego gniazda, tak człowiek odchodzi od swego miejsca.</verse>
				<verse number="9">Maść i kadzidło radują serce, tak słodycz przyjaciela dzięki radzie od serca.</verse>
				<verse number="10">Nie opuszczaj swego przyjaciela ani przyjaciela twego ojca, a w dniu twego nieszczęścia nie wchodź do domu twego brata, bo lepszy [jest] sąsiad bliski niż brat daleki.</verse>
				<verse number="11">Bądź mądrym, synu mój, rozwesel moje serce, abym mógł odpowiedzieć temu, który mi urąga.</verse>
				<verse number="12">Roztropny dostrzega zło i ukrywa się, a prości idą dalej i ponoszą karę.</verse>
				<verse number="13">Zabierz szatę temu, kto [ręczył za] obcego, i od tego, który ręczył za cudzą kobietę, weź zastaw.</verse>
				<verse number="14">Kto wczesnym rankiem błogosławi swemu przyjacielowi donośnym głosem, temu będzie to poczytane za przekleństwo.</verse>
				<verse number="15">Nieustające kapanie w dniu rzęsistego deszczu i kłótliwa żona są sobie podobne;</verse>
				<verse number="16">Kto ją ukrywa, ukrywa wiatr i w prawej ręce [wonny] olejek, który sam siebie wydaje.</verse>
				<verse number="17">Żelazo ostrzy się żelazem, tak człowiek zaostrza oblicze swego przyjaciela.</verse>
				<verse number="18">Kto strzeże drzewa figowego, spożyje jego owoc; tak kto posługuje swemu panu, dozna czci.</verse>
				<verse number="19">Jak w wodzie odbija się twarz, tak w sercu człowieka – człowiek.</verse>
				<verse number="20">Piekło i zatracenie są nienasycone, tak oczy człowieka są niesyte.</verse>
				<verse number="21">Czym dla srebra jest tygiel, a dla złota piec, tym dla człowieka pochwała.</verse>
				<verse number="22">Choćbyś zmiażdżył głupca w moździerzu tłuczkiem razem z ziarnami, nie opuści go głupota.</verse>
				<verse number="23">Doglądaj pilnie swego dobytku [i] troszcz się o [swe] stada.</verse>
				<verse number="24">Bo bogactwo nie [trwa] na wieki ani korona przez wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="25">Trawa wyrasta, pojawia się zieleń, z gór zioła zbierają.</verse>
				<verse number="26">Owce są na twoje szaty, a kozły [są] zapłatą za pole.</verse>
				<verse number="27">I dosyć mleka koziego na pokarm dla ciebie, na wyżywienie twego domu i na utrzymanie twoich służebnic.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Niegodziwi uciekają, choć nikt ich nie goni, ale sprawiedliwi są dzielni jak lew.</verse>
				<verse number="2">Z powodu grzechu ziemi wielu [jest] jej władców, ale dzięki człowiekowi roztropnemu i rozumnemu będzie trwała.</verse>
				<verse number="3">Ubogi człowiek, który gnębi biednych, [jest jak] gwałtowny deszcz, po którym nie ma chleba.</verse>
				<verse number="4">Ci, którzy odstępują od prawa, chwalą niegodziwych, lecz ci, którzy przestrzegają prawa, zwalczają ich.</verse>
				<verse number="5">Źli ludzie nie rozumieją sądu, ale ci, którzy szukają PANA, rozumieją wszystko.</verse>
				<verse number="6">Lepszy jest ubogi, który postępuje uczciwie, niż człowiek przewrotny w [swych] drogach, chociaż jest bogaty.</verse>
				<verse number="7">Kto przestrzega prawa, jest rozumnym synem, a towarzysz rozwiązłych hańbi swego ojca.</verse>
				<verse number="8">Kto pomnaża swój majątek lichwą i odsetkami, zbiera go dla tego, kto zlituje się nad ubogimi.</verse>
				<verse number="9">Kto odwraca swe ucho, aby nie słyszeć prawa, nawet jego modlitwa budzi odrazę.</verse>
				<verse number="10">Kto sprowadza prawych na złą drogę, sam wpadnie we własny dół, ale nienaganni odziedziczą dobro.</verse>
				<verse number="11">Bogacz jest mądry w swoich oczach, ale rozumny biedak go bada.</verse>
				<verse number="12">Gdy sprawiedliwi się radują, jest wielka chwała, a gdy niegodziwi powstają, człowiek się kryje.</verse>
				<verse number="13">Kto ukrywa swe grzechy, nie będzie miał szczęścia, ale kto [je] wyznaje i porzuca, dostąpi miłosierdzia.</verse>
				<verse number="14">Błogosławiony człowiek, który się zawsze boi, ale kto zatwardza swoje serce, wpada w nieszczęście.</verse>
				<verse number="15">Jak lew ryczący i zgłodniały niedźwiedź, tak niegodziwy władca panujący nad ubogim ludem.</verse>
				<verse number="16">Władca bezrozumny jest wielkim ciemięzcą, [a] kto nienawidzi chciwości, przedłuży swoje dni.</verse>
				<verse number="17">Człowiek, który przeleje krew ludzką, ucieknie aż do dołu; [niech] nikt go nie zatrzymuje.</verse>
				<verse number="18">Kto postępuje uczciwie, będzie wybawiony, a przewrotny na [swoich] drogach nagle upadnie.</verse>
				<verse number="19">Kto uprawia swoją ziemię, nasyci się chlebem, a kto naśladuje próżniaków, nasyci się nędzą.</verse>
				<verse number="20">Wierny człowiek będzie opływał w błogosławieństwa, a kto chce się szybko wzbogacić, nie będzie bez winy.</verse>
				<verse number="21">Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę, bo dla kęsa chleba niejeden popełni przestępstwo.</verse>
				<verse number="22">Kto chce szybko się wzbogacić, ma złe oko, a nie wie, że przyjdzie na niego bieda.</verse>
				<verse number="23">Kto strofuje człowieka, znajdzie potem [więcej] przychylności niż ten, który pochlebia językiem.</verse>
				<verse number="24">Kto kradnie ojcu lub matce i mówi: To nie grzech, jest towarzyszem zbójcy.</verse>
				<verse number="25">Człowiek wyniosły wszczyna spór, ale kto pokłada ufność w PANU, będzie nasycony.</verse>
				<verse number="26">Kto ufa własnemu sercu, jest głupi, a kto mądrze postępuje, będzie ocalony.</verse>
				<verse number="27">Kto daje ubogiemu, nie zazna braku, a [na tego], kto odwraca swe oczy [od niego], spadnie wiele przekleństw.</verse>
				<verse number="28">Gdy niegodziwi powstają, ludzie się kryją, ale gdy giną, sprawiedliwi się mnożą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Człowiek, który czyni twardym [swój] kark mimo częstych nagan, zostanie nagle zniszczony i pozbawiony ratunku.</verse>
				<verse number="2">Gdy sprawiedliwi są u władzy, lud się weseli, a gdy panują niegodziwi, lud wzdycha.</verse>
				<verse number="3">Kto miłuje mądrość, raduje swego ojca, a kto zadaje się z nierządnicami, trwoni majątek.</verse>
				<verse number="4">Król utwierdza ziemię sądem, ale kto przyjmuje dary, burzy ją.</verse>
				<verse number="5">Człowiek, który pochlebia swemu bliźniemu, rozciąga sieć przed jego nogami.</verse>
				<verse number="6">Grzech złego człowieka jest jego sidłem, ale sprawiedliwy śpiewa i weseli się.</verse>
				<verse number="7">Sprawiedliwy zważa na sprawę ubogich, [a] niegodziwemu nie zależy na jej poznawaniu.</verse>
				<verse number="8">Szydercy prowadzą miasto w sidła, ale mądrzy odwracają gniew.</verse>
				<verse number="9">Jeśli mądry człowiek spiera się z głupim, czy się gniewa, czy się śmieje, nie [ma] pokoju.</verse>
				<verse number="10">Krwiożercy nienawidzą prawego, ale sprawiedliwi szukają jego duszy.</verse>
				<verse number="11">Głupi ujawnia cały swój umysł, a mądry zachowuje go na później.</verse>
				<verse number="12">Jeśli władca słucha kłamstw, to wszyscy jego słudzy są niegodziwi.</verse>
				<verse number="13">Ubogi i zdzierca spotykają się, a PAN obu oświeca oczy.</verse>
				<verse number="14">Tron króla, który sądzi ubogich według prawdy, będzie umocniony na wieki.</verse>
				<verse number="15">Rózga i upomnienia dają mądrość, a samowolne dziecko przynosi wstyd swojej matce.</verse>
				<verse number="16">Gdy niegodziwi się mnożą, to mnoży się i przestępstwo, lecz sprawiedliwi ujrzą ich upadek.</verse>
				<verse number="17">Karć swego syna, a da ci odpocząć i przyniesie rozkosz twojej duszy.</verse>
				<verse number="18">Gdy nie ma proroctwa, lud ginie, a kto przestrzega prawa, jest błogosławiony.</verse>
				<verse number="19">Sługi nie poprawi się słowami, bo choć rozumie, jednak nie odpowiada.</verse>
				<verse number="20">Widzisz człowieka, który jest pochopny w swoich słowach? Więcej nadziei dla głupca niż dla niego.</verse>
				<verse number="21">Kto czule wychowuje sługę od młodości, na ostatek będzie go miał za syna.</verse>
				<verse number="22">Człowiek gniewliwy wszczyna spór, a człowiek porywczy mnoży grzechy.</verse>
				<verse number="23">Pycha człowieka poniża go, ale pokorny w duchu dostąpi chwały.</verse>
				<verse number="24">Wspólnik złodzieja nienawidzi swojej duszy; słyszy przekleństwa, a nie wydaje [go].</verse>
				<verse number="25">Strach przed człowiekiem zastawia sidła, ale kto ufa PANU, będzie bezpieczny.</verse>
				<verse number="26">Wielu zabiega o względy władcy, ale sąd każdego człowieka pochodzi od PANA.</verse>
				<verse number="27">Bezbożny budzi odrazę w sprawiedliwych, a kto postępuje uczciwie, budzi odrazę w niegodziwych.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Słowa Agura, syna Jake, proroctwo tego człowieka do Itiela, do Itiela i Ukala.</verse>
				<verse number="2">Zaprawdę jestem najgłupszym z ludzi i nie mam ludzkiego rozumu.</verse>
				<verse number="3">Ani nie nauczyłem się mądrości, ani nie mam wiedzy o tym, co święty.</verse>
				<verse number="4">Któż wstąpił do nieba i zstąpił? Któż zebrał wiatr w swoje garście? Któż zgarnął wody do [swej] szaty? Któż utwierdził wszystkie krańce ziemi? Jakie [jest] jego imię? A jakie [jest] imię jego syna? Czy wiesz?</verse>
				<verse number="5">Każde słowo Boga jest czyste; on [jest] tarczą dla tych, którzy mu ufają.</verse>
				<verse number="6">Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.</verse>
				<verse number="7">Proszę cię o dwie rzeczy; nie odmawiaj mi [ich], zanim umrę.</verse>
				<verse number="8">Oddal ode mnie marność i słowo kłamliwe; nie dawaj mi ani ubóstwa, ani bogactwa; żyw mnie odpowiednim dla mnie pokarmem;</verse>
				<verse number="9">Abym będąc syty, nie zaparł się [ciebie] i nie mówił: Kim jest PAN? Albo zubożawszy, nie kradł i nie brał imienia mego Boga [nadaremnie].</verse>
				<verse number="10">Nie oczerniaj sługi przed jego panem, aby ci nie złorzeczył i byś nie okazał się winny.</verse>
				<verse number="11">[Jest] pokolenie, które złorzeczy swemu ojcu i nie błogosławi swojej matce.</verse>
				<verse number="12">[Jest] pokolenie, które we własnych oczach jest czyste, lecz nie jest obmyte ze swego plugastwa.</verse>
				<verse number="13">[Jest] pokolenie, którego oczy są wyniosłe i powieki wzniesione.</verse>
				<verse number="14">[Jest] pokolenie, którego zęby [są jak] miecze, a zęby trzonowe [jak] noże, by pożreć ubogich na ziemi i nędzarzy spośród ludzi.</verse>
				<verse number="15">Pijawka ma dwie córki, [które mówią]: Daj, daj. Trzy są rzeczy, które nie mogą się nasycić; cztery, które nie mówią: Dość.</verse>
				<verse number="16">Grób, niepłodne łono, ziemia niesyta wody i ogień, [który] nie mówi: Dość.</verse>
				<verse number="17">Oko, [które] wyśmiewa ojca i gardzi posłuszeństwem matce, wydziobią kruki [nad] potokami i wyjedzą orlęta.</verse>
				<verse number="18">Trzy [są] rzeczy dla mnie zbyt zdumiewające, czterech nie znam:</verse>
				<verse number="19">Drogi orła w powietrzu, drogi węża na skale, drogi okrętu na środku morza i drogi mężczyzny z młodą kobietą.</verse>
				<verse number="20">Taka [jest] droga kobiety cudzołożnej: je i obciera swoje usta, i mówi: Nie zrobiłam nic złego.</verse>
				<verse number="21">Pod trzema rzeczami drży ziemia, czterech nie może znieść:</verse>
				<verse number="22">Sługi, kiedy panuje, głupca, kiedy syci się chlebem;</verse>
				<verse number="23">Obmierzłej [kobiety], kiedy wychodzi za mąż, [i] służącej, kiedy dziedziczy po swojej pani.</verse>
				<verse number="24">Cztery są rzeczy najmniejsze na ziemi, jednak mędrsze nad mędrców:</verse>
				<verse number="25">Mrówki, lud słaby, a jednak w lecie przygotowują pokarm;</verse>
				<verse number="26">Króliki, lud słaby, a jednak budują swój dom w skale;</verse>
				<verse number="27">Szarańcze nie mają króla, a jednak wszystkie wyruszają chmarą;</verse>
				<verse number="28">Pająk pracuje rękoma, a bywa w pałacach królewskich.</verse>
				<verse number="29">Trzy są rzeczy, które poruszają się wspaniale, cztery kroczą dostojnie:</verse>
				<verse number="30">Lew, najsilniejszy wśród zwierząt, który przed nikim nie ustępuje;</verse>
				<verse number="31">Chart i kozioł, i król, przeciw któremu nikt nie powstaje.</verse>
				<verse number="32">Jeśli głupio postąpiłeś, wynosząc się, albo jeśli pomyślałeś źle, [połóż] rękę na ustach.</verse>
				<verse number="33">Jak ubijanie mleka daje masło i wycieranie nosa wywołuje krew, tak kto wzbudza gniew, wszczyna kłótnię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Słowa króla Lemuela, proroctwo, którego nauczyła go jego matka.</verse>
				<verse number="2">Cóż, synu mój? Cóż, synu mojego łona? I cóż, synu moich ślubów?</verse>
				<verse number="3">Nie oddawaj kobietom swej siły ani twoich dróg temu, co [prowadzi] do zguby królów.</verse>
				<verse number="4">Nie królom, o Lemuelu, nie królom wypada pić wina i nie książętom bawić się mocnym napojem;</verse>
				<verse number="5">By pijąc, nie zapomnieli praw i nie wypaczyli sprawy wszystkich ludzi uciśnionych.</verse>
				<verse number="6">Dajcie mocny napój ginącym, a wino strapionym na duchu.</verse>
				<verse number="7">Niech się napiją i zapomną o swoim ubóstwie, i niech nie pamiętają więcej swego utrapienia.</verse>
				<verse number="8">Otwórz swe usta dla niemych w sprawie wszystkich osądzonych na śmierć.</verse>
				<verse number="9">Otwórz swe usta, sądź sprawiedliwie i broń sprawy ubogiego i nędzarza.</verse>
				<verse number="10">Któż znajdzie kobietę cnotliwą? Jej wartość przewyższa perły.</verse>
				<verse number="11">Serce męża jej ufa i zysku mu nie zabraknie.</verse>
				<verse number="12">Dobro mu będzie wyświadczać, a nie zło, po wszystkie dni swego życia.</verse>
				<verse number="13">Szuka wełny i lnu i chętnie pracuje swymi rękami.</verse>
				<verse number="14">Podobna jest do okrętów handlowych; przywozi żywność z daleka.</verse>
				<verse number="15">Wstaje, gdy jeszcze jest noc, i daje pokarm swoim domownikom i odpowiednią porcję swym służącym.</verse>
				<verse number="16">Myśli o polu i kupuje je; z zarobku swych rąk sadzi winnice.</verse>
				<verse number="17">Przepasuje swe biodra siłą i umacnia swoje ramiona.</verse>
				<verse number="18">Dostrzega, że jej dorobek jest dobry, a jej pochodnia w nocy nie gaśnie.</verse>
				<verse number="19">Wyciąga ręce po kądziel, a dłonią chwyta wrzeciono.</verse>
				<verse number="20">Otwiera dłoń przed ubogim i wyciąga swe ręce do nędzarza.</verse>
				<verse number="21">Nie boi się śniegu dla swych domowników, bo wszyscy jej domownicy są ubrani w szkarłat.</verse>
				<verse number="22">Robi sobie kobierce; jej ubiór jest z jedwabiu i purpury.</verse>
				<verse number="23">Jej mąż jest znany w bramach, gdy siedzi wśród starszyzny ziemi.</verse>
				<verse number="24">Wyrabia płótno i sprzedaje je, dostarcza pasy kupcowi.</verse>
				<verse number="25">Siła i godność są jej strojem; będzie się cieszyła jeszcze w przyszłości.</verse>
				<verse number="26">Otwiera swe usta mądrze i na jej języku [jest] prawo miłosierdzia.</verse>
				<verse number="27">Dogląda spraw swego domu i nie je chleba próżniactwa.</verse>
				<verse number="28">Jej dzieci powstają i błogosławią jej, mąż także ją chwali:</verse>
				<verse number="29">Wiele kobiet poczynało sobie cnotliwie, ale ty przewyższasz je wszystkie.</verse>
				<verse number="30">Wdzięk [jest] zwodniczy i piękność próżna, [lecz] kobieta, która się boi PANA, jest godna pochwały.</verse>
				<verse number="31">Dajcie jej z owocu jej rąk i niech jej czyny chwalą ją w bramach.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="21">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowa Kaznodziei, syna Dawida, króla w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Marność nad marnościami – mówi Kaznodzieja – marność nad marnościami. Wszystko jest marnością.</verse>
				<verse number="3">Jaki pożytek ma człowiek z całego swego trudu, który podejmuje pod słońcem?</verse>
				<verse number="4">Jedno pokolenie przemija, [drugie] pokolenie przychodzi, lecz ziemia trwa na wieki.</verse>
				<verse number="5">Słońce wschodzi i słońce zachodzi, i spieszy do swego miejsca, z którego znów wschodzi.</verse>
				<verse number="6">Wiatr idzie na południe i zawraca na północ, krąży nieustannie i znowu wraca na drogę swego krążenia.</verse>
				<verse number="7">Wszystkie rzeki płyną do morza, lecz morze się nie przepełnia; do miejsca, z którego rzeki płyną, [znowu] wracają.</verse>
				<verse number="8">Wszystkie rzeczy [są] pełne trudu, a człowiek nie zdoła tego wyrazić. Oko nie nasyci się patrzeniem ani ucho nie napełni się słuchaniem.</verse>
				<verse number="9">To, co było, jest tym, co będzie; a to, co się stało, jest tym, co się stanie. I nie ma nic nowego pod słońcem.</verse>
				<verse number="10">Czy jest coś, o czym można by powiedzieć: Patrz, to jest coś nowego? I to już było w dawnych czasach, które były przed nami.</verse>
				<verse number="11">Nie ma pamięci o dawnych rzeczach; także o tych, które będą, nie będzie pamięci u tych, którzy potem nastaną.</verse>
				<verse number="12">Ja, Kaznodzieja, byłem królem nad Izraelem w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="13">I przyłożyłem się w swoim sercu [do tego], aby mądrością szukać wszystkiego i wybadać wszystko, co się dzieje pod niebem. To uciążliwe zadanie Bóg dał synom ludzkim, aby się nim trudzili.</verse>
				<verse number="14">Widziałem wszystkie sprawy, jakie się dzieją pod słońcem, a oto wszystko jest marnością i utrapieniem ducha.</verse>
				<verse number="15">Tego, co krzywe, nie da się wyprostować, a tego, czego brak, nie da się policzyć.</verse>
				<verse number="16">Tak więc pomyślałem w swoim sercu: Oto wzbogaciłem się i dano mi więcej mądrości niż wszystkim, którzy byli przede mną w Jerozolimie. I moje serce doświadczyło wielkiej mądrości i wiedzy.</verse>
				<verse number="17">I przyłożyłem się w swoim sercu [do tego], aby poznać mądrość, a także by poznać szaleństwo i głupotę. [Ale] poznałem, że i to jest utrapieniem ducha.</verse>
				<verse number="18">Gdzie bowiem jest wiele mądrości, [tam] jest wiele smutku. A kto przysparza wiedzy, przysparza i cierpienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Powiedziałem w sercu: Niech teraz doświadczę cię w radości, zażywaj więc przyjemności. Lecz to także jest marnością.</verse>
				<verse number="2">O śmiechu powiedziałem: To szaleństwo, a o radości: Co to daje?</verse>
				<verse number="3">Postanowiłem w sercu, [że] poddam swoje ciało winu – serce jednak kierowałem mądrością – i że będę się trzymać głupoty, aż zobaczę, co dla synów ludzkich jest dobrem spośród tego, co mają czynić pod niebem, przez wszystkie dni ich życia.</verse>
				<verse number="4">Dokonałem wielkich dzieł, zbudowałem sobie domy, zasadziłem sobie winnice.</verse>
				<verse number="5">Założyłem sobie ogrody i sady i posadziłem w nich wszelkiego rodzaju drzewa owocowe.</verse>
				<verse number="6">Zbudowałem też sobie stawy na wodę, by nawadniać nią las rosnących drzew.</verse>
				<verse number="7">Nabyłem sługi i służące, miałem też sługi urodzone w swoim domu. Posiadałem również stada wołów i trzody owiec większe niż wszyscy, którzy byli przede mną w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="8">Zgromadziłem sobie srebro i złoto, i klejnoty królów i prowincji. Przygotowałem sobie śpiewaków i śpiewaczki, i [inne] rozkosze synów ludzkich oraz liczne instrumenty muzyczne.</verse>
				<verse number="9">I tak stałem się większy i możniejszy niż wszyscy, którzy byli przede mną w Jerozolimie. W dodatku moja mądrość pozostała przy mnie.</verse>
				<verse number="10">Nie wzbraniałem swoim oczom niczego, czego pragnęły, nie odmawiałem swemu sercu żadnej uciechy; moje serce bowiem radowało się z całego mojego trudu. A to był mój dział za cały mój trud.</verse>
				<verse number="11">Następnie przyjrzałem się wszystkim dziełom, jakich dokonały moje ręce, i trudowi, jaki podjąłem dla ich wykonania, a oto wszystko to marność i utrapienie ducha i nie ma żadnego pożytku pod słońcem.</verse>
				<verse number="12">Odwróciłem się więc, aby przyjrzeć się mądrości, szaleństwu i głupocie. Co bowiem może [uczynić] człowiek, który nastąpi po królu? To, co czynili już inni.</verse>
				<verse number="13">I zobaczyłem, że mądrość jest pożyteczniejsza od głupoty, tak jak światło jest pożyteczniejsze od ciemności.</verse>
				<verse number="14">Mądry ma oczy w swojej głowie, głupi zaś chodzi w ciemności. A poznałem, że ten sam los spotyka wszystkich.</verse>
				<verse number="15">Dlatego powiedziałem w sercu: Los, który spotyka głupiego, spotka również mnie. Po co więc przewyższyłem go mądrością? Wtedy powiedziałem w sercu, że to także jest marnością.</verse>
				<verse number="16">Nie ma bowiem pamięci zarówno o mądrym, jak i o głupcu na wieki, gdyż to, co jest teraz, w najbliższych dniach pójdzie w niepamięć. A jak umiera mądry? Tak jak głupi.</verse>
				<verse number="17">Dlatego obrzydło mi życie, gdyż przykre mi są wszystkie sprawy dokonane pod słońcem. Wszystko bowiem jest marnością i utrapieniem ducha.</verse>
				<verse number="18">Zbrzydł mi nawet cały mój trud, który podejmowałem pod słońcem, gdyż muszę go zostawić człowiekowi, który przyjdzie po mnie.</verse>
				<verse number="19">A kto wie, czy będzie mądry, czy głupi? A jednak będzie władać całą moją pracą, w którą włożyłem swój trud i mądrość pod słońcem. Także i to jest marnością.</verse>
				<verse number="20">Doszedłem więc do tego, że zwątpiłem w sercu w cały swój trud, jaki podjąłem pod słońcem.</verse>
				<verse number="21">Gdyż niejeden człowiek pracuje mądrze, umiejętnie i sprawiedliwie, a swój dział pozostawia innemu, który się nim nie trudził. Także i to jest marnością i wielkim złem.</verse>
				<verse number="22">Cóż bowiem ma człowiek z całej swojej pracy i z utrapienia swego serca, którymi się trudzi pod słońcem?</verse>
				<verse number="23">Bo wszystkie jego dni są cierpieniem, a jego zajęcie – smutkiem; nawet w nocy jego serce nie zaznaje spokoju. Także i to jest marnością.</verse>
				<verse number="24">Nie ma nic lepszego dla człowieka, niż aby jadł i pił, i czynił dobrze swojej duszy przy swojej pracy. Zobaczyłem też, że pochodzi to z ręki Boga.</verse>
				<verse number="25">Kto bowiem potrafi jeść i cieszyć się tym słuszniej niż ja?</verse>
				<verse number="26">Bo człowiekowi, który mu się podoba, daje mądrość, wiedzę i radość. Ale grzesznikowi zadaje trud, aby zbierał i gromadził, i potem zostawił to temu, który się Bogu podoba. Także i to jest marnością i utrapieniem ducha.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Jest pora na wszystko i czas na każdą sprawę pod niebem.</verse>
				<verse number="2">[Jest] czas rodzenia i czas umierania, czas sadzenia i czas wyrywania tego, co zasadzono;</verse>
				<verse number="3">Czas zabijania i czas leczenia, czas burzenia i czas budowania;</verse>
				<verse number="4">Czas płaczu i czas śmiechu, czas smutku i czas pląsów;</verse>
				<verse number="5">Czas rzucania kamieni i czas zbierania kamieni, czas uścisków i czas powstrzymywania się od uścisków;</verse>
				<verse number="6">Czas szukania i czas tracenia, czas zachowania i czas wyrzucania;</verse>
				<verse number="7">Czas rozdzierania i czas zszywania, czas milczenia i czas mówienia;</verse>
				<verse number="8">Czas miłowania i czas nienawiści, czas wojny i czas pokoju.</verse>
				<verse number="9">Jaki pożytek ma ten, kto pracuje, z całego swego trudu?</verse>
				<verse number="10">Widziałem pracę, którą Bóg dał synom ludzkim, aby się nią trudzili.</verse>
				<verse number="11">Wszystko dobrze uczynił w swoim czasie. Włożył także świat w ich serca, mimo że człowiek nie zdoła pojąć dzieła, którego Bóg dokonuje od początku do końca.</verse>
				<verse number="12">Dlatego wiem, że dla nich nie ma nic lepszego nad to, by się radowali i czynili dobrze za swego życia.</verse>
				<verse number="13">Również i to, gdy każdy człowiek je i pije, i cieszy się dobrem całego swego trudu, jest darem Boga.</verse>
				<verse number="14">Wiem i to, że cokolwiek czyni Bóg, będzie trwać na wieki. Nie można do tego nic dodać ani z tego odjąć, a Bóg czyni to, aby ludzie się go bali.</verse>
				<verse number="15">To, co było, jest teraz, a to, co będzie, już było. Bóg bowiem żąda tego, co przeminęło.</verse>
				<verse number="16">Widziałem jeszcze pod słońcem niegodziwość w miejscu sądu, a w miejscu sprawiedliwości – nieprawość.</verse>
				<verse number="17">I powiedziałem w sercu: Bóg osądzi zarówno sprawiedliwego, jak i niegodziwego, gdyż tam będzie czas na [osądzenie] każdego zamiaru i uczynku.</verse>
				<verse number="18">Powiedziałem w sercu o sprawie synów ludzkich: Oby Bóg im pokazał, aby wiedzieli, że są tylko zwierzętami.</verse>
				<verse number="19">Bo jednakowy jest los synów ludzkich i los zwierząt. Jak umiera ten, tak umiera i tamto. Wszyscy mają jednakowe tchnienie, a nie ma człowiek przewagi nad zwierzęciem, gdyż wszystko jest marnością.</verse>
				<verse number="20">Wszystko to idzie do jednego miejsca; wszystko jest z prochu i wszystko w proch się obraca.</verse>
				<verse number="21">A któż wie, że duch synów ludzkich idzie w górę, a duch zwierzęcia zstępuje do ziemi?</verse>
				<verse number="22">Dlatego zobaczyłem, że nie ma nic lepszego nad to, żeby człowiek się radował ze swoich dzieł, gdyż to jest jego dział. Któż bowiem doprowadzi go [do tego], aby poznał to, co ma być po nim?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Potem zwróciłem się w stronę wszystkich ucisków, jakie zdarzają się pod słońcem, i przyjrzałem się im. I oto [widziałem] łzy uciśnionych, a nie mieli pocieszyciela. Siła była w rękach ciemięzców, a tamci nie mieli pocieszyciela.</verse>
				<verse number="2">Dlatego chwaliłem umarłych, którzy już odeszli, bardziej niż żywych, którzy jeszcze żyją.</verse>
				<verse number="3">Nawet lepszy od nich obu jest ten, którego jeszcze nie było i który nie widział zła, jakie się dzieje pod słońcem.</verse>
				<verse number="4">Zobaczyłem też, że wszelka praca i każde dobre dzieło wywołują tylko zazdrość jednego wobec drugiego. Także i to jest marnością i utrapieniem ducha.</verse>
				<verse number="5">Głupi składa swoje ręce i zjada własne ciało.</verse>
				<verse number="6">Lepsza jest pełna garść z pokojem niż obie pełne garści z trudem i utrapieniem ducha.</verse>
				<verse number="7">Znowu obróciłem się i zobaczyłem [kolejną] marność pod słońcem.</verse>
				<verse number="8">Jest to człowiek samotny, bez towarzysza, nie ma ani syna, ani brata i nie ma końca wszelki jego trud, a jego oczy nie mogą nasycić się bogactwem. [Nie myśli]: Dla kogo ja pracuję i odmawiam dobra swojej duszy? Także i to jest marnością i ciężką udręką.</verse>
				<verse number="9">Lepiej jest dwom niż jednemu, gdyż mają dobry pożytek ze swojej pracy.</verse>
				<verse number="10">Jeśli bowiem jeden upadnie, drugi podniesie swego towarzysza. Lecz biada samotnemu, gdy upadnie, bo nie ma drugiego, który by go podniósł.</verse>
				<verse number="11">Także jeśli dwoje [ludzi] śpi [razem], grzeją się wzajemnie. Ale jeden jakże się ogrzeje?</verse>
				<verse number="12">A jeśli [kto] przemaga jednego, to dwaj stawią mu czoła, a potrójny sznur nie rozerwie się tak łatwo.</verse>
				<verse number="13">Lepszy jest chłopiec ubogi i mądry niż król stary i głupi, który nie potrafi już przyjmować napomnienia.</verse>
				<verse number="14">Bo [tamten] wychodzi z więzienia, aby królować, a ten urodzony w swoim królestwie zubożeje.</verse>
				<verse number="15">Widziałem, jak wszyscy żyjący, którzy chodzą pod słońcem, przestawali z chłopcem, potomkiem, który miał wstąpić na miejsce tamtego.</verse>
				<verse number="16">Niezliczony jest cały lud, jaki żył przed nimi. Lecz następni nie będą się z niego cieszyć. A tak i to jest marność i utrapienie ducha.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Pilnuj swoich kroków, gdy idziesz do domu Bożego, i bądź skłonny raczej ku temu, aby słuchać, niż dawać ofiarę głupich. Nie wiedzą oni bowiem, że źle czynią.</verse>
				<verse number="2">Nie mów pochopnie i niech twoje serce nie wypowiada pospiesznie słów przed Bogiem. Bóg bowiem [jest] w niebie, a ty na ziemi. Niech więc niewiele będzie twoich słów.</verse>
				<verse number="3">Bo z wielu zajęć przychodzi sen, a mowa głupca z wielu słów.</verse>
				<verse number="4">Gdy złożysz Bogu [jakiś] ślub, nie zwlekaj z jego wypełnieniem, gdyż w głupcach nie ma on upodobania. Cokolwiek ślubujesz, wypełnij.</verse>
				<verse number="5">Lepiej jest nie ślubować, niż ślubować i tego nie wypełnić.</verse>
				<verse number="6">Nie pozwól, by twoje usta przywiodły do grzechu twoje ciało i nie mów przed aniołem, że to był błąd. Dlaczego Bóg miałby się gniewać na twoje słowa i obrócić wniwecz dzieło twoich rąk?</verse>
				<verse number="7">Gdzie bowiem jest wiele snów, [tam] też wiele słów i marności. Ale [ty] bój się Boga.</verse>
				<verse number="8">Jeśli widzisz w prowincji ucisk ubogiego i wypaczanie sądu i sprawiedliwości, nie dziw się temu, gdyż [ten, który jest] wyższy od najwyższych, czuwa, a są wyżsi od nich.</verse>
				<verse number="9">Korzyści z ziemi służą wszystkim. Nawet królowi służy pole.</verse>
				<verse number="10">Kto kocha pieniądze, nie nasyci się pieniędzmi, a kto kocha bogactwa, nie będzie miał z nich pożytku. Także i to jest marnością.</verse>
				<verse number="11">Gdy dobra się mnożą, mnożą się też ci, którzy je zjadają. Cóż więc za pożytek ma z tego właściciel? Jedynie to, że patrzy na nie swoimi oczami.</verse>
				<verse number="12">Słodki [jest] sen robotnika, czy je mało, czy dużo, ale obfitość bogatego nie daje mu spać.</verse>
				<verse number="13">Jest ciężka bieda, [którą] widziałem pod słońcem: bogactwo przechowywane dla właściciela na jego własną szkodę.</verse>
				<verse number="14">Takie bogactwo bowiem przepada przez złe zajęcia. A syn, którego spłodzi, nie będzie miał nic w swoich rękach.</verse>
				<verse number="15">Jak wyszedł z łona swojej matki, tak też nagi wróci, jak przyszedł, i nie zabierze nic ze swojej pracy, co mógłby wziąć do ręki.</verse>
				<verse number="16">Także i to jest ciężką niedolą, że jak przyszedł, tak odejdzie. Cóż więc za pożytek, że trudził się na wiatr?</verse>
				<verse number="17">Po wszystkie swoje dni jadał w ciemności, smutku, chorobie i gniewie.</verse>
				<verse number="18">Oto co zobaczyłem: rzecz dobra i piękna to jeść i pić, i cieszyć się dobrem ze wszelkiego swego trudu, który człowiek podejmuje pod słońcem po wszystkie dni swego życia, jakie dał mu Bóg. To bowiem [jest] jego działem.</verse>
				<verse number="19">Dla każdego też człowieka, któremu Bóg dał majątek i bogactwo, i dał mu możliwość, by z nich korzystał i odbierał swój dział i radował się ze swojego trudu – to jest dar Boga.</verse>
				<verse number="20">Nie będzie bowiem wiele pamiętał o dniach swego życia, gdyż Bóg go wysłuchuje, [napełniając] jego serce radością.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Jest zło, które widziałem pod słońcem i które jest powszechne wśród ludzi:</verse>
				<verse number="2">Gdy jakiemuś człowiekowi Bóg dał bogactwo, majątek i sławę, tak że nie brakuje jego duszy nic z tego, czegokolwiek by pragnął, jednak Bóg nie daje mu możliwości spożywać tego, ale spożywa to obcy człowiek. Jest to marnością i ciężką niedolą.</verse>
				<verse number="3">Choćby ktoś spłodził stu [synów], żył wiele lat i dni jego lat się przedłużyły, a jego dusza nie była nasycona dobrem i nie miał nawet pogrzebu, powiadam: lepszy jest od niego martwy płód.</verse>
				<verse number="4">[Ten] bowiem przychodzi w marności i odchodzi w ciemności, a jego imię zostaje okryte ciemnością.</verse>
				<verse number="5">Nie widział nawet słońca i nic nie wie. Ma on większy spokój niż tamten.</verse>
				<verse number="6">Bo choćby nawet żył przez dwa tysiące lat, nie zaznałby żadnego dobra. Czy wszyscy nie idą do jednego miejsca?</verse>
				<verse number="7">Wszelki trud człowieka [jest] dla jego ust, a jednak jego dusza nie może się nasycić.</verse>
				<verse number="8">Czego więcej ma bowiem mądry od głupca? Albo czego [więcej ma] ubogi, który umie postępować wśród żyjących?</verse>
				<verse number="9">Lepsze jest to, co oczy widzą, niż ciągłe pragnienie. To również jest marnością i utrapieniem ducha.</verse>
				<verse number="10">Temu, kto jest, już nadano imię i wiadomo, że jest człowiekiem i że nie może się on spierać z mocniejszym od siebie.</verse>
				<verse number="11">Ponieważ wiele jest rzeczy, które pomnażają marność, jaką z nich [korzyść] ma człowiek?</verse>
				<verse number="12">Któż bowiem wie, co jest dobre dla człowieka w tym życiu po wszystkie dni jego marnego życia, które jak cień przemijają? Albo kto oznajmi człowiekowi, co po nim będzie pod słońcem?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Lepsze jest [dobre] imię niż wyborny olejek, a dzień śmierci niż dzień urodzenia.</verse>
				<verse number="2">Lepiej iść do domu żałoby niż do domu wesela, gdyż w tamtym [widzimy] koniec każdego człowieka, a człowiek żyjący weźmie to sobie do serca.</verse>
				<verse number="3">Lepszy jest smutek niż śmiech, bo przez smutek twarzy serce szlachetnieje.</verse>
				<verse number="4">Serce mądrych jest w domu żałoby, ale serce głupich w domu wesela.</verse>
				<verse number="5">Lepiej [jest] słuchać upomnień mądrego niż pieśni głupców.</verse>
				<verse number="6">Czym bowiem jest trzaskanie cierni pod kotłem, tym jest śmiech głupca. Także i to jest marnością.</verse>
				<verse number="7">Doprawdy, ucisk doprowadza mądrego do szaleństwa, a dar psuje serce.</verse>
				<verse number="8">Lepsze jest dokończenie sprawy niż jej początek. Lepszy jest człowiek cierpliwego ducha niż [człowiek] wyniosłego ducha.</verse>
				<verse number="9">Nie bądź w duchu skory do gniewu, gdyż gniew spoczywa w piersi głupich.</verse>
				<verse number="10">Nie mów: Jak to jest, że dawne dni były lepsze niż te obecne? Bo niemądrze byś o to pytał.</verse>
				<verse number="11">Dobra jest mądrość przy dziedzictwie i jest pożyteczna dla tych, którzy widzą słońce.</verse>
				<verse number="12">Mądrość bowiem jest osłoną, osłoną [są] też pieniądze; lecz korzyść z poznania jest taka: mądrość daje życie tym, którzy ją mają.</verse>
				<verse number="13">Przypatrz się dziełu Boga. Kto bowiem może wyprostować to, co on krzywym uczynił?</verse>
				<verse number="14">W dniu powodzenia raduj się, a w dniu nieszczęścia rozważaj: Bóg uczynił zarówno jedno, jak i drugie po to, aby człowiek nie dociekł tego, co po nim nastanie.</verse>
				<verse number="15">Wszystko widziałem za swych marnych dni: niejeden sprawiedliwy ginie w swojej sprawiedliwości, a niejeden niegodziwiec żyje długo w swojej niegodziwości.</verse>
				<verse number="16">Nie bądź przesadnie sprawiedliwy ani przesadnie mądry. Czemu miałbyś się sam do zguby prowadzić?</verse>
				<verse number="17">Nie bądź zbyt niegodziwy i nie bądź głupi. Czemu miałbyś umrzeć przed swoim czasem?</verse>
				<verse number="18">Dobrze będzie, jeśli będziesz się tego trzymał, ale i tamtego z rąk nie wypuszczaj. Kto bowiem boi się Boga, uniknie tego wszystkiego.</verse>
				<verse number="19">Mądrość daje mądremu [więcej] siły, niż [posiada ją] dziesięciu mocarzy, którzy są w mieście.</verse>
				<verse number="20">Doprawdy, nie ma człowieka sprawiedliwego na ziemi, który czyniłby dobrze i nie grzeszył.</verse>
				<verse number="21">Nie zwracaj też uwagi na wszystkie słowa, które wypowiadają [ludzie], byś nie usłyszał, jak ci złorzeczy twój sługa.</verse>
				<verse number="22">Wie bowiem twoje serce, że i ty wielokroć złorzeczyłeś innym.</verse>
				<verse number="23">Tego wszystkiego doświadczyłem mądrością [i] powiedziałem: Będę mądry. Ale mądrość oddaliła się ode mnie.</verse>
				<verse number="24">To, co jest dalekie, i to, co jest bardzo głębokie – któż to może zgłębić?</verse>
				<verse number="25">Zwróciłem swoje serce ku poznaniu, badaniu i szukaniu mądrości oraz rozeznaniu rzeczy, by poznać niegodziwość głupstwa, głupoty i szaleństwa.</verse>
				<verse number="26">I odkryłem, że bardziej gorzka niż śmierć jest kobieta, której serce jest jak sieć i sidło, a jej ręce jak pęta. Kto się Bogu podoba, uwolni się od niej, ale grzesznik będzie przez nią usidlony.</verse>
				<verse number="27">Oto co odkryłem – mówi Kaznodzieja – [badając] jedną po drugiej, aby dojść do istoty rzeczy;</verse>
				<verse number="28">Czego jeszcze szuka moja dusza, lecz nie znajduje: Jednego mężczyznę spośród tysiąca znalazłem, ale kobiety spośród wszystkich nie znalazłem.</verse>
				<verse number="29">Oto to tylko odkryłem: Bóg stworzył człowieka prawego, ale oni szukali rozlicznych wymysłów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Kto jest mądrym człowiekiem? Kto zna wyjaśnienie rzeczy? Mądrość człowieka rozjaśnia jego oblicze i odmienia srogość jego twarzy.</verse>
				<verse number="2">[Radzę ci], abyś przestrzegał rozkazu króla, a to ze względu na przysięgę Boga.</verse>
				<verse number="3">Nie spiesz się z odejściem sprzed jego oblicza ani nie upieraj się przy złej sprawie. Czyni bowiem wszystko tak, jak mu się podoba.</verse>
				<verse number="4">Gdzie słowo króla, tam i jego moc. Któż mu powie: Co czynisz?</verse>
				<verse number="5">Kto przestrzega przykazania, nie zazna niczego złego. A serce mądrego zna czas i sąd.</verse>
				<verse number="6">Na każdą sprawę jest czas i sąd, dlatego wielkie nieszczęście trzyma się człowieka.</verse>
				<verse number="7">Nie wie bowiem, co będzie. Kto mu oznajmi, kiedy [co] się przydarzy?</verse>
				<verse number="8">Nie ma człowieka, który miałby władzę nad duchem, żeby powstrzymać ducha, ani moc nad dniem śmierci. Nie ma też zwolnienia z tego boju, a niegodziwych nie wybawi ich niegodziwość.</verse>
				<verse number="9">To wszystko widziałem, gdy zwróciłem swoje serce do każdego dzieła, którego się dokonuje pod słońcem. [Bywa] czas, kiedy jeden człowiek panuje nad drugim ku jego krzywdzie.</verse>
				<verse number="10">Widziałem więc niegodziwych pogrzebanych, którzy przychodzili do miejsca świętego i odchodzili z niego, a zapomniano o nich w mieście, gdzie tak czynili. I to również jest marnością.</verse>
				<verse number="11">Ponieważ wyroku za zły czyn nie wykonuje się od razu, serce synów ludzkich jest w nich zawzięte [i gotowe] na to, aby popełniali zło.</verse>
				<verse number="12">I chociaż grzesznik po stokroć czyni zło i jego dni się przedłużą, to jednak wiem, że szczęści się tym, którzy boją się Boga, którzy się boją jego oblicza.</verse>
				<verse number="13">Ale niegodziwemu nie szczęści się i nie przedłuży on swoich dni, [przeminą bowiem] jak cień, ponieważ nie boi się Boga.</verse>
				<verse number="14">Jest też marność, która się dzieje na ziemi: są [ludzie] sprawiedliwi, którym się zdarza to, na co [zasługują] uczynki niegodziwych; są też [ludzie] niegodziwi, którym się zdarza to, na co [zasługują] uczynki sprawiedliwych. Powiedziałem, że i to jest marnością.</verse>
				<verse number="15">Chwaliłem więc radość, [gdyż] nie ma dla człowieka nic lepszego pod słońcem nad to, by jadł, pił i radował się. To bowiem zostanie mu z jego trudu po [wszystkie] dni jego życia, które pod słońcem dał mu Bóg.</verse>
				<verse number="16">Gdy zwróciłem swoje serce na to, aby poznać mądrość i rozważać sprawy, jakie się dzieją na ziemi, z powodu których oczy [człowieka] nie zaznają snu ani we dnie, ani w nocy;</verse>
				<verse number="17">Wówczas zobaczyłem całe dzieło Boga – [to], że człowiek nie potrafi zgłębić sprawy, która się dzieje pod słońcem. Choćby człowiek starał się do tego dojść, nie zgłębi tego; choćby nawet mądry [zamierzył to] poznać, nie zdoła tego zgłębić.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Zaprawdę, wszystko to rozważałem w swoim sercu po to, aby to wszystko wyjaśnić – że sprawiedliwi i mądrzy oraz ich dzieła [są] w rękach Boga. Człowiek nie zna ani miłości, ani nienawiści ze wszystkich rzeczy, które są przed nim.</verse>
				<verse number="2">Wszystkich [spotyka] to samo: ten sam los spotyka sprawiedliwego i niegodziwego, dobrego i czystego, i nieczystego, składającego ofiary i tego, który nie składa ofiar, zarówno dobrego, jak i grzesznika, przysięgającego i tego, kto boi się przysięgi.</verse>
				<verse number="3">Jest takie zło we wszystkim, co się dzieje pod słońcem: jeden los spotyka wszystkich. A przy tym serce synów ludzkich jest pełne zła, a głupota [znajduje się] w ich sercach, póki żyją, a potem [idą] do zmarłych.</verse>
				<verse number="4">Ktokolwiek bowiem jest złączony ze wszystkimi żyjącymi, ma nadzieję, gdyż lepszy jest żywy pies niż zdechły lew.</verse>
				<verse number="5">Żyjący bowiem wiedzą, że umrą, ale umarli o niczym nie wiedzą i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu.</verse>
				<verse number="6">Tak samo ich miłość, nienawiść i zazdrość już zginęły. I już nigdy więcej nie będą mieć działu we wszystkim, co się dzieje pod słońcem.</verse>
				<verse number="7">Idź więc, jedz z radością swój chleb i pij z wesołym sercem swe wino, gdyż Bóg już przyjął twoje dzieła.</verse>
				<verse number="8">Niech twoje szaty będą zawsze białe i niech nie zabraknie olejku na twoją głowę.</verse>
				<verse number="9">Ciesz się życiem z żoną, którą ukochałeś po wszystkie dni swego marnego życia, jakie dał ci [Bóg] pod słońcem, po wszystkie dni swojej marności. To jest bowiem twój dział w życiu i w trudzie, który podejmujesz pod słońcem.</verse>
				<verse number="10">Wszystko, cokolwiek twoja ręka postanowi czynić, czyń z całej swojej siły; [nie ma] bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz.</verse>
				<verse number="11">Potem obróciłem się i widziałem pod słońcem, że bieg nie [należy] do szybkich ani wojna do dzielnych, ani żywność do mądrych, ani bogactwo do roztropnych, ani łaska do zdolnych, lecz czas i przypadek spotyka wszystkich.</verse>
				<verse number="12">Człowiek bowiem nie zna swojego czasu, ale jak ryby, które się łowi szkodliwą siecią, i jak ptaki chwytane w sidła, tak synowie ludzcy są uwikłani w złej chwili, gdy ta nagle na nich spadnie.</verse>
				<verse number="13">Widziałem również tę mądrość pod słońcem, która wydała mi się wielka:</verse>
				<verse number="14">Było małe miasto, a w nim niewielu ludzi. I wyruszył przeciw niemu potężny król, obległ je i zbudował przeciwko niemu wielkie wały.</verse>
				<verse number="15">I znalazł się w nim człowiek ubogi i mądry, który wybawił to miasto przez swoją mądrość. Nikt jednak nie pamiętał tego ubogiego człowieka.</verse>
				<verse number="16">I powiedziałem: Lepsza jest mądrość niż siła. Lecz mądrość ubogiego bywa wzgardzona i jego słów nikt nie słucha.</verse>
				<verse number="17">Spokojnych słów ludzi mądrych należy słuchać bardziej niż krzyku tego, który panuje wśród głupców.</verse>
				<verse number="18">Lepsza jest mądrość niż oręż wojenny, ale jeden grzesznik niszczy wiele dobrego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Zdechłe muchy zasmradzają i psują olejek aptekarza. Tak samo odrobina głupstwa psuje [człowieka] poważanego z powodu jego mądrości i sławy.</verse>
				<verse number="2">Serce mądrego jest po jego prawicy, ale serce głupca po jego lewicy.</verse>
				<verse number="3">Nawet gdy głupiec idzie drogą, brakuje mu rozumu, i mówi wszystkim, że jest głupcem.</verse>
				<verse number="4">Jeśli duch władcy powstaje przeciwko tobie, nie opuszczaj swego miejsca, gdyż pokora zapobiega wielkim wykroczeniom.</verse>
				<verse number="5">Jest zło, które widziałem pod słońcem, to błąd, który pochodzi od władcy:</verse>
				<verse number="6">Głupota jest wywyższona do wielkiej godności, a bogaci [w mądrość] siedzą nisko.</verse>
				<verse number="7">Widziałem sługi na koniach, a książąt idących pieszo jak słudzy.</verse>
				<verse number="8">Kto kopie dół, [sam] w niego wpadnie, kto rozwala płot, tego ukąsi wąż.</verse>
				<verse number="9">Kto przenosi kamienie, porani się nimi, kto rąbie drwa, naraża się na niebezpieczeństwo.</verse>
				<verse number="10">Jeśli stępi się żelazo, a nie naostrzy się jego ostrza, wtedy trzeba wytężyć siły. Ale lepiej skutkuje mądrość.</verse>
				<verse number="11">Wąż ukąsi bez zaklęcia, a gaduła nie jest niczym lepszym.</verse>
				<verse number="12">Słowa z ust mądrego są łaskawe, ale wargi głupca pożerają jego samego.</verse>
				<verse number="13">Początek słów jego ust to głupota, a koniec jego mowy to wielkie szaleństwo.</verse>
				<verse number="14">Głupiec wiele mówi, [choć] człowiek nie wie, co nastąpi. Któż mu oznajmi, co po nim nastanie?</verse>
				<verse number="15">Głupi męczą się trudem, a nie wiedzą nawet, jak dojść do miasta.</verse>
				<verse number="16">Biada tobie, ziemio, gdy twoim królem dziecko, a twoi książęta z rana biesiadują.</verse>
				<verse number="17">Błogosławiona jesteś, ziemio, gdy twój król pochodzi ze szlachetnego rodu, a twoi książęta we właściwym czasie jadają, by się posilić, a nie dla pijaństwa.</verse>
				<verse number="18">Z powodu lenistwa chyli się dach, a wskutek opieszałości rąk przecieka dom.</verse>
				<verse number="19">Dla uciechy wyprawia się ucztę i wino rozwesela życie, ale pieniądze umożliwiają wszystko.</verse>
				<verse number="20">Nawet w swoich myślach nie złorzecz królowi ani w swojej sypialni nie przeklinaj bogatego, bo ptak niebieski zaniesie ten głos, a to, co skrzydlate, rozgłosi sprawę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Rzucaj swój chleb na wody, bo po wielu dniach odnajdziesz go.</verse>
				<verse number="2">Rozdaj dział siedmiu lub ośmiu, bo nie wiesz, co złego wydarzy się na ziemi.</verse>
				<verse number="3">Gdy chmury napełniają się deszczem, spuszczają go na ziemię. Gdy drzewo upada na południe lub na północ, w miejscu, gdzie upadnie to drzewo, tam zostanie.</verse>
				<verse number="4">Kto zważa na wiatr, [nigdy] nie będzie siał, a kto patrzy na chmury, nie będzie żąć.</verse>
				<verse number="5">Jak nie wiesz, jaka jest droga ducha, [i] jak [się kształtują] kości w łonie brzemiennej, tak nie znasz spraw Boga, który wszystko czyni.</verse>
				<verse number="6">Rano siej swoje ziarno, a wieczorem nie pozwól spocząć swojej ręce, gdyż nie wiesz, co się uda, czy to, czy tamto, czy też oboje będą równie dobre.</verse>
				<verse number="7">Doprawdy, światło jest słodkie i miła to rzecz dla oczu widzieć słońce.</verse>
				<verse number="8">A choćby człowiek żył przez wiele lat i radował się nimi wszystkimi, to niech pamięta o dniach ciemności, bo będzie ich wiele. Wszystko, co nastąpi, to tylko marność.</verse>
				<verse number="9">[Dlatego] raduj się, młodzieńcze, w swojej młodości, niech twoje serce cieszy cię za dni twojej młodości i krocz drogami swego serca oraz według zdania swoich oczu, ale wiedz, że za to wszystko Bóg przyprowadzi cię na sąd.</verse>
				<verse number="10">Usuń więc gniew ze swojego serca i odrzuć zło od swego ciała, gdyż dzieciństwo i młodość są marnością.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Pamiętaj więc o swoim Stwórcy w dniach swojej młodości, zanim nastaną złe dni i przyjdą lata, o których powiesz: Nie podobają mi się.</verse>
				<verse number="2">Zanim zaćmią się słońce, światło, księżyc i gwiazdy, a chmury powrócą po deszczu.</verse>
				<verse number="3">W dzień, w którym trząść się będą stróże domu i pochylą się silni mężczyźni, ustaną mielący, gdyż będzie ich mało, i zaćmią się patrzące przez okna;</verse>
				<verse number="4">I zamkną się drzwi na ulicę, gdy odgłos mielenia osłabnie, gdy będzie się wstawać na głos ptaków i przycichną wszystkie córki śpiewające.</verse>
				<verse number="5">Gdy też będą się bać wysokich miejsc i lękać na drodze, [gdy] zakwitnie drzewo migdałowe i szarańcza będzie ciężka i pragnienie ustanie, bo człowiek idzie do [swego] wiecznego domu, a płaczący będą chodzić po ulicach;</verse>
				<verse number="6">Zanim się zerwie srebrny sznur i stłucze złota czasza, nim rozbije się dzban u źródła i złamie się koło przy studni.</verse>
				<verse number="7">Wtedy proch powróci do ziemi, jak nią był, a duch powróci do Boga, który go dał.</verse>
				<verse number="8">Marność nad marnościami – mówi Kaznodzieja – wszystko to marność.</verse>
				<verse number="9">A poza tym, że Kaznodzieja był mądry, uczył lud wiedzy; rozważał, badał i ułożył wiele przysłów.</verse>
				<verse number="10">Kaznodzieja starał się znaleźć słowa przyjemne i napisał to, co jest dobre – słowa prawdy.</verse>
				<verse number="11">Słowa mądrych są jak ościenie i jak gwoździe wbite przez tych, którzy je złożyli, i pochodzą od jednego pasterza.</verse>
				<verse number="12">Ponadto, mój synu, przyjmij przestrogę z tych [słów]: Pisaniu wielu ksiąg nie ma końca, a wiele nauki męczy ciało.</verse>
				<verse number="13">Wysłuchaj podsumowania wszystkiego: Bój się Boga i przestrzegaj jego przykazań. Ponieważ to jest cały [obowiązek] człowieka.</verse>
				<verse number="14">Bóg przywiedzie bowiem każdy uczynek na sąd, nawet każdą rzecz utajoną, czy dobrą, czy złą.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="22">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Pieśń nad pieśniami Salomona.</verse>
				<verse number="2">Niech mnie pocałuje pocałunkami swoich ust. Twoja miłość bowiem jest lepsza od wina.</verse>
				<verse number="3">Z powodu wonności twoich olejków twoje imię [jest jak] rozlany olejek; dlatego miłują cię dziewice.</verse>
				<verse number="4">Pociągnij mnie, [a] pobiegniemy za tobą. Król wprowadził mnie [do] swoich komnat. Będziemy się cieszyć i radować tobą, będziemy pamiętać o twojej miłości bardziej niż o winie. Miłują cię prawi.</verse>
				<verse number="5">Czarna jestem, ale piękna, o córki Jerozolimy, jak namioty Kedaru, jak zasłony Salomona.</verse>
				<verse number="6">Nie patrzcie na mnie, że jestem czarna, gdyż słońce mnie opaliło. Synowie mojej matki rozgniewali się na mnie, postawili mnie na straży winnic; a mojej własnej winnicy nie ustrzegłam.</verse>
				<verse number="7">Powiedz mi [ty], którego miłuje moja dusza, gdzie wypasasz, gdzie dajesz swojej [trzodzie] odpocząć w południe. Czemu bowiem mam być jak błądząca przy trzodach twoich towarzyszy?</verse>
				<verse number="8">Jeśli nie wiesz, najpiękniejsza wśród kobiet, to idź śladem trzody i paś swoje koźlątka przy szałasach pasterzy.</verse>
				<verse number="9">Przyrównam cię, moja umiłowana, do zaprzęgu rydwanów faraona.</verse>
				<verse number="10">Twoje lica są piękne, ozdobione klejnotami, [a] twoja szyja – łańcuchami.</verse>
				<verse number="11">Uczynimy ci złote klejnoty nakrapiane srebrem.</verse>
				<verse number="12">Dopóki król jest przy [swoim] stole, mój nard rozsiewa swoją woń.</verse>
				<verse number="13">[Jak] wiązka mirry jest dla mnie mój miły, spoczywa na moich piersiach.</verse>
				<verse number="14">Mój miły jest dla mnie [jak] grono cyprysu pośród winnic w En-Gedi.</verse>
				<verse number="15">O jaka ty jesteś piękna, moja umiłowana! O jaka ty jesteś piękna! Twoje oczy są [jak oczy] gołębicy.</verse>
				<verse number="16">O jaki ty jesteś piękny, mój umiłowany, i jak miły! Łoże nasze się zieleni.</verse>
				<verse number="17">Belki naszego domu są cedrowe, a nasze stropy – cyprysowe.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Jestem różą Saronu i lilią dolin.</verse>
				<verse number="2">Jak lilia między cierniami, tak moja umiłowana między pannami.</verse>
				<verse number="3">Jak jabłoń między leśnymi drzewami, tak mój miły między młodzieńcami. Z wielkim pragnieniem usiadłam w jego cieniu, a jego owoc [jest] słodki memu podniebieniu.</verse>
				<verse number="4">Wprowadził mnie do komnaty biesiadnej, a jego chorągwią nade mną jest miłość.</verse>
				<verse number="5">Pokrzepcie mnie bukłakami, posilcie mnie jabłkami, bo jestem chora z miłości.</verse>
				<verse number="6">Jego lewa ręka pod moją głową, a jego prawa ręka mnie obejmuje.</verse>
				<verse number="7">Zaklinam was, córki Jerozolimy, na sarny i łanie polne: Nie budźcie mego umiłowanego i nie przerywajcie [jego] snu, dopóki nie zechce.</verse>
				<verse number="8">Głos mego umiłowanego! Oto idzie, skacząc po górach, a podskakując po pagórkach.</verse>
				<verse number="9">Mój umiłowany podobny jest do sarny albo młodego jelenia. Oto stoi za naszym murem, zagląda przez okna, patrzy przez kraty.</verse>
				<verse number="10">Mój umiłowany odezwał się i powiedział mi: Wstań, moja umiłowana, moja piękna, i chodź!</verse>
				<verse number="11">Oto bowiem minęła zima, deszcz ustał i przeszedł.</verse>
				<verse number="12">Kwiatki pokazały się na ziemi, nadszedł czas śpiewania i głos synogarlicy słychać w naszej ziemi.</verse>
				<verse number="13">Drzewo figowe już wypuściło swoje niedojrzałe figi, a kwitnąca winorośl wydaje swoją woń. Wstań, moja umiłowana, moja piękna, i chodź!</verse>
				<verse number="14">Moja gołębico, [mieszkająca] w skalnych szczelinach, w stromych kryjówkach, ukaż mi swoją twarz, daj mi usłyszeć swój głos, gdyż twój głos jest słodki i twoja twarz piękna.</verse>
				<verse number="15">Schwytajcie nam lisy, małe lisy, które psują winnice, ponieważ nasze winnice kwitną.</verse>
				<verse number="16">Mój umiłowany [jest] mój, a ja jestem jego. Pasie on wśród lilii.</verse>
				<verse number="17">Nim zaświta dzień i znikną cienie, zawróć, mój umiłowany, bądź jak sarna albo młode jelenie na górach Beter.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Na swoim łożu wśród nocy szukałam tego, którego miłuje moja dusza. Szukałam go, ale go nie znalazłam.</verse>
				<verse number="2">Wstanę więc już i obiegnę miasto, po ulicach i placach będę szukać tego, którego miłuje moja dusza. Szukałam go, ale nie znalazłam.</verse>
				<verse number="3">Znaleźli mnie strażnicy, którzy obchodzili miasto, i [spytałam]: Widzieliście tego, którego miłuje moja dusza?</verse>
				<verse number="4">A gdy ledwie od nich odeszłam, zaraz znalazłam tego, którego miłuje moja dusza. Uchwyciłam go i nie puszczę, aż go wprowadzę do domu mojej matki, do pokoju mojej rodzicielki.</verse>
				<verse number="5">Zaklinam was, córki Jerozolimy, na sarny i łanie polne: Nie budźcie mego umiłowanego i nie przerywajcie [jego] snu, dopóki nie zechce.</verse>
				<verse number="6">Kim jest ta, która wyłania się z pustyni jak słupy dymu, owiana wonią mirry i kadzidła oraz wszelkim wonnym proszkiem od kupca?</verse>
				<verse number="7">Oto łoże Salomona, dokoła którego [stoi] sześćdziesięciu dzielnych wojowników spośród dzielnych Izraela.</verse>
				<verse number="8">Wszyscy trzymają miecz, wyćwiczeni w boju. Każdy z nich ma swój miecz u boku przez wzgląd na strach nocny.</verse>
				<verse number="9">Król Salomon uczynił sobie lektykę z drzewa Libanu.</verse>
				<verse number="10">Jej słupki uczynił ze srebra, jej pokład ze złota, podniebienie z purpury, a wnętrze wyścielone miłością córek Jerozolimy.</verse>
				<verse number="11">Wyjdźcie, córki Syjonu, i popatrzcie na króla Salomona w koronie, którą ukoronowała go jego matka w dniu jego zaręczyn i w dniu radości jego serca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">O jaka ty jesteś piękna, moja umiłowana! O jaka ty jesteś piękna! Twoje oczy między twymi kędziorkami są [jak oczy] gołębicy; twoje włosy są jak stado kóz, które widać na górze Gileadu.</verse>
				<verse number="2">Twoje zęby są jak stado strzyżonych [owiec], gdy wychodzą z kąpieli; wszystkie mają bliźnięta i nie ma żadnej niepłodnej wśród nich.</verse>
				<verse number="3">Twoje wargi [są] jak nić purpurowa, a twoja wymowa pełna wdzięku. Twoje skronie [są] jak połówki granatu między twymi kędziorkami.</verse>
				<verse number="4">Twoja szyja [jest] jak wieża Dawida, zbudowana na zbrojownię, na której tysiąc puklerzy zawieszono, wszystko to tarcze dzielnych wojowników.</verse>
				<verse number="5">Twoje piersi są jak dwoje bliźniaczych sarniąt, które pasą się między liliami.</verse>
				<verse number="6">Nim zaświta dzień i znikną cienie, wejdę na górę mirry i na pagórek kadzidła.</verse>
				<verse number="7">Cała [jesteś] piękna, moja umiłowana, i nie ma w tobie żadnej skazy.</verse>
				<verse number="8">Przyjdź ze mną z Libanu, [moja] oblubienico, [przyjdź] ze mną z Libanu. Spójrz ze szczytu [góry] Amana, ze szczytu [góry] Senir i Hermon, z jaskiń lwów i z gór lampartów.</verse>
				<verse number="9">Zachwyciłaś moje serce, moja siostro, [moja] oblubienico! Zachwyciłaś moje serce jednym twoim okiem i jednym łańcuszkiem na twojej szyi.</verse>
				<verse number="10">Jakże piękna jest twoja miłość, moja siostro, [moja] oblubienico! Jak daleko lepsza jest twoja miłość od wina, a woń twoich olejków od wszystkich innych wonności!</verse>
				<verse number="11">Z twoich warg ocieka miód [jak] z plastrów, [moja] oblubienico! Miód i mleko pod twoim językiem, a woń twoich szat jest jak woń Libanu.</verse>
				<verse number="12">[Jesteś] zamkniętym ogrodem, moja siostro, [moja] oblubienico; źródłem zamkniętym, zdrojem zapieczętowanym.</verse>
				<verse number="13">Twoje pędy to sad [drzew] granatu z wybornym owocem cyprysu i nardu;</verse>
				<verse number="14">Nard i szafran, tatarak i cynamon, ze wszelkimi drzewami, kadzidło, mirra i aloes, ze wszelkimi wybornymi wonnościami.</verse>
				<verse number="15">Źródło ogrodów, zdrój żywych wód, które płyną z Libanu!</verse>
				<verse number="16">Powstań, wietrze północny, i przyjdź, wietrze z południa, powiej przez mój ogród, by się rozpłynęły jego wonności. Niech przyjdzie mój umiłowany do swego ogrodu i niech je swoje rozkoszne owoce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Wszedłem do mojego ogrodu, moja siostro, [moja] oblubienico. Zbierałem moją mirrę z moimi wonnościami; zjadłem mój plaster z moim miodem, piję moje wino z moim mlekiem. Jedzcie, przyjaciele, pijcie, a pijcie obficie, moi mili.</verse>
				<verse number="2">Ja śpię, ale moje serce czuwa. [Oto] głos mego umiłowanego, który puka i [mówi]: Otwórz mi, moja siostro, moja umiłowana, moja gołębico, moja nieskalana. Moja głowa bowiem jest pełna rosy, moje kędziory – kropli nocy.</verse>
				<verse number="3">Zdjęłam już swoją suknię, jakże mam ją wkładać? Umyłam swoje nogi, jakże mam je pobrudzić?</verse>
				<verse number="4">Mój umiłowany wsunął swoją rękę przez otwór, a moje wnętrze poruszyło się we mnie.</verse>
				<verse number="5">Wstałam, aby otworzyć mojemu umiłowanemu, a oto z moich rąk kapała mirra, z moich palców mirra spływała na uchwyt zasuwy.</verse>
				<verse number="6">Otworzyłam mojemu umiłowanemu, lecz mój umiłowany [już] odszedł i zniknął. Moja dusza zasłabła na jego głos. Szukałam go, ale nie znalazłam, wołałam go, ale mi nie odpowiedział.</verse>
				<verse number="7">Znaleźli mnie strażnicy, którzy obchodzili miasto; pobili mnie i zranili, strażnicy murów zabrali mi zasłonę.</verse>
				<verse number="8">Zaklinam was, córki Jerozolimy: Jeśli znajdziecie mojego umiłowanego, to powiedzcie mu, że jestem chora z miłości.</verse>
				<verse number="9">Czym przewyższa twój umiłowany [innych] umiłowanych, o najpiękniejsza wśród kobiet? Czym przewyższa twój umiłowany [innych] umiłowanych, że tak nas zaklinasz?</verse>
				<verse number="10">Mój umiłowany jest biały i rumiany, i najznakomitszy spośród dziesięciu tysięcy.</verse>
				<verse number="11">Jego głowa jest [jak] najczystsze złoto; jego kędziory faliste, czarne jak kruk.</verse>
				<verse number="12">Jego oczy są jak gołębice nad strumieniami wody, [jakby] umyte w mleku, osadzone w swej oprawie.</verse>
				<verse number="13">Jego policzki jak grządka wonności, [jak] pachnące kwiatki; jego wargi jak lilie ociekające wyborną mirrą.</verse>
				<verse number="14">Jego ręce [jak] złote pierścienie wysadzone berylem; jego tors [jak] jasna kość słoniowa pokryta szafirem.</verse>
				<verse number="15">Jego nogi [jak] słupy z marmuru, postawione na szczerozłotych podstawkach; jego oblicze [jak] Liban, wyborne jak cedry.</verse>
				<verse number="16">Jego usta przesłodkie i jest on cały przepiękny. Taki jest mój umiłowany i taki jest mój przyjaciel, córki Jerozolimy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Dokąd poszedł twój umiłowany, o najpiękniejsza wśród kobiet? Dokąd się zwrócił twój umiłowany, abyśmy szukali go wraz z tobą?</verse>
				<verse number="2">Mój umiłowany zstąpił do swojego ogrodu między grządki wonności, aby paść w ogrodach i zbierać lilie.</verse>
				<verse number="3">Ja należę do mego umiłowanego, a mój umiłowany [należy] do mnie; pasie on wśród lilii.</verse>
				<verse number="4">Piękna jesteś, moja umiłowana, jak Tirsa; urodziwa jak Jerozolima; groźna jak wojsko [z] chorągwiami.</verse>
				<verse number="5">Odwróć ode mnie swoje oczy, gdyż one mnie urzekają. Twoje włosy są jak stado kóz, które schodzą z Gileadu.</verse>
				<verse number="6">Twoje zęby są jak stado owiec, które wychodzą z kąpieli, wszystkie mają bliźnięta, a nie ma żadnej niepłodnej wśród nich.</verse>
				<verse number="7">Twoje skronie między twoimi kędziorkami są jak połówki granatu.</verse>
				<verse number="8">Sześćdziesiąt jest królowych i osiemdziesiąt nałożnic, a dziewic bez liku.</verse>
				<verse number="9">[Lecz] moja gołębica, moja nieskalana, jest jedna; jedynaczka u swojej matki, bez skazy u swojej rodzicielki. Widziały ją córki i nazwały ją błogosławioną, także królowe i nałożnice, i chwaliły ją, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="10">Kim jest ta, która pokazuje się jak zorza poranna, piękna jak księżyc, czysta jak słońce, groźna jak uszykowane wojsko z chorągwiami?</verse>
				<verse number="11">Zeszłam do ogrodu orzechów, aby patrzeć na owoce [rosnące] w dolinach, by zobaczyć, czy winorośl kwitnie i czy granaty wypuszczają pączki.</verse>
				<verse number="12">Nim się zorientowałam, moja dusza wsadziła mnie jakby w rydwany książąt mego ludu.</verse>
				<verse number="13">Zawróć, zawróć, Szulamitko; zawróć, zawróć, abyśmy mogli na ciebie patrzeć. Cóż widzicie w Szulamitce? [Widzimy] jakby oddziały wojenne.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Jak piękne są twoje nogi w sandałach, córko książęca! Linia twoich bioder jest jak klejnot, jak dzieło rąk rzemieślnika.</verse>
				<verse number="2">Twój pępek jest [jak] okrągła czasza, której nie brakuje napoju. Twój brzuch jest [jak] stóg pszenicy okolony liliami.</verse>
				<verse number="3">Twoje piersi są jak dwoje sarniąt, bliźniąt.</verse>
				<verse number="4">Twoja szyja jest jak wieża z kości słoniowej; twoje oczy jak sadzawki Cheszbonu przy bramie Bat-Rabbim; twój nos jak wieża Libanu zwrócona w stronę Damaszku.</verse>
				<verse number="5">Twoja głowa na tobie jak Karmel, a włosy twojej głowy jak purpura. Król [na twój widok] jest [jakby] przywiązany w [swoich] krużgankach.</verse>
				<verse number="6">Jakże piękna jesteś i jak miła, o miłości przerozkoszna!</verse>
				<verse number="7">Twój wzrost jest podobny do palmy, a twoje piersi do kiści [winogron].</verse>
				<verse number="8">Powiedziałem: Wejdę na palmę i uchwycę się jej gałęzi. Niech twoje piersi będą jak kiście winorośli, a woń twojego oddechu jak [zapach] jabłek;</verse>
				<verse number="9">Twoje usta jak wyborne wino, które mile spływa po podniebieniu i sprawia, że wargi śpiących mówią.</verse>
				<verse number="10">Ja [należę] do mojego umiłowanego i do mnie [zwraca się] jego pożądanie.</verse>
				<verse number="11">Chodź, mój umiłowany, wyjdźmy w pole [i] przenocujemy we wsiach.</verse>
				<verse number="12">Rankiem wstaniemy [i pójdziemy] do winnic, zobaczymy, czy kwitnie winorośl, czy otworzyły się już pączki, czy już kwitną granaty. Tam cię obdarzę swoją miłością.</verse>
				<verse number="13">Mandragory wydają [swoją] woń, a przed naszymi drzwiami są wszelkie wyborne owoce, nowe i stare, które przechowałam dla ciebie, mój umiłowany.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">O gdybyś był dla mnie jak brat, który ssał piersi mojej matki! Wtedy spotykałabym cię na dworze, całowałabym cię, a nie byłabym wzgardzona.</verse>
				<verse number="2">Powiodłabym cię i wprowadziła do domu swojej matki, gdzie byś mnie uczył. A ja dałabym ci do picia wino korzenne, moszcz ze swoich granatów.</verse>
				<verse number="3">Jego lewa ręka byłaby pod moją głową, a prawa ręka objęłaby mnie.</verse>
				<verse number="4">Zaklinam was, córki Jerozolimy: Nie budźcie mego umiłowanego ani nie przerywajcie [jego snu], dopóki on nie zechce.</verse>
				<verse number="5">Kim jest ta, która wyłania się z pustyni, wsparta na swym umiłowanym? Pod jabłonią cię wzbudziłam. Tam cię urodziła twoja matka, tam cię urodziła twoja rodzicielka.</verse>
				<verse number="6">Przyłóż mnie do swego serca jak pieczęć, jak pieczęć na swoim ramieniu. Miłość bowiem jest silna jak śmierć, zawiść twarda jak grób. Jej żar [jak] żar ognia i [jak] żarliwy płomień.</verse>
				<verse number="7">Wielkie wody nie zdołają zagasić miłości ani rzeki jej zatopić. Choćby ktoś oddał cały majątek swego domu za taką miłość, byłby z pewnością wzgardzony.</verse>
				<verse number="8">Mamy małą siostrę, która jeszcze nie ma piersi. Cóż uczynimy z naszą siostrą w dniu, w którym będą o nią zabiegać?</verse>
				<verse number="9">Jeśli jest murem, zbudujemy na niej srebrny pałac; a jeśli drzwiami, oprawimy ją deskami z cedru.</verse>
				<verse number="10">Ja [jestem] murem, a moje piersi jak wieże. Odtąd byłam w jego oczach jak ta, która znalazła pokój.</verse>
				<verse number="11">Salomon miał winnicę w Baal-Hamon, [którą] najął stróżom; każdy miał przynosić za jej owoc tysiąc srebrników.</verse>
				<verse number="12">Ale moja winnica, którą mam, [jest] przede mną. Miej ty sobie tysiąc srebrników, Salomonie, a dwieście [niech wezmą] ci, którzy strzegą jej owocu.</verse>
				<verse number="13">O ty, która mieszkasz w ogrodach, przyjaciele słuchają twego głosu; daj mi go usłyszeć.</verse>
				<verse number="14">Pospiesz się, mój umiłowany, i bądź podobny do sarny albo młodego jelenia na górach wonności.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="23">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy, które miał za dni Uzjasza, Jotama, Achaza i Ezechiasza – królów Judy.</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie, niebiosa, a ty, ziemio, nakłoń ucha. PAN bowiem przemówił: Wychowałem i wywyższyłem synów, ale oni zbuntowali się przeciw mnie.</verse>
				<verse number="3">Wół zna swojego gospodarza i osioł żłób swego pana, [lecz] Izrael [mnie] nie zna, mój lud się nie zastanawia.</verse>
				<verse number="4">Biada narodowi grzesznemu, ludowi obciążonemu nieprawością, potomstwu złoczyńców, synom powodującym zepsucie! Opuścili PANA, pobudzili do gniewu Świętego Izraela, odwrócili się od niego.</verse>
				<verse number="5">Po co was jeszcze bić, skoro mnożycie przestępstwa? Cała głowa chora, całe serce omdlałe.</verse>
				<verse number="6">Od stopy aż do głowy nie ma w nim nic zdrowego; same rany i sińce, i gnijące rany; nieopatrzone ani nieprzewiązane, ani niezmiękczone olejkiem.</verse>
				<verse number="7">Wasza ziemia [jest] spustoszona, wasze miasta – spalone ogniem. Waszą ziemię pożerają na waszych oczach cudzoziemcy i pustoszą, jak [to] zwykli [czynić] obcy.</verse>
				<verse number="8">I córka Syjonu została jak szałas w winnicy, jak budka w ogrodzie ogórkowym, jak miasto oblężone.</verse>
				<verse number="9">Gdyby PAN zastępów nie zostawił nam malutkiej resztki, bylibyśmy jak Sodoma, stalibyśmy się podobni do Gomory.</verse>
				<verse number="10">Słuchajcie słowa PANA, przywódcy Sodomy! Nakłońcie ucha ku prawu naszego Boga, ludzie Gomory!</verse>
				<verse number="11">Co mi po mnóstwie waszych ofiar? – mówi PAN. Jestem syty całopaleń baranów i tłuszczu tuczonych zwierząt; nie pragnę krwi cielców, jagniąt i kozłów.</verse>
				<verse number="12">Gdy przychodzicie, by stanąć przede mną, kto od waszych rąk żądał tego, abyście deptali po moich dziedzińcach?</verse>
				<verse number="13">Nie składajcie już więcej daremnych ofiar. Kadzidło wzbudza we mnie odrazę; nowiów i szabatów, zgromadzeń nie mogę [znieść] – bo to nieprawość, ani uroczystości.</verse>
				<verse number="14">Waszych nowiów i świąt nienawidzi moja dusza. Stały się dla mnie ciężarem; znużyło mnie ich znoszenie.</verse>
				<verse number="15">Gdy wyciągniecie swoje ręce, skryję swoje oczy przed wami. A gdy będziecie mnożyć modlitwy, nie wysłucham, [gdyż] wasze ręce są pełne krwi.</verse>
				<verse number="16">Obmyjcie się i oczyśćcie; usuńcie sprzed moich oczu zło waszych uczynków; przestańcie źle czynić.</verse>
				<verse number="17">Uczcie się czynić dobrze; szukajcie tego, co sprawiedliwe, wspomagajcie uciśnionego, brońcie sieroty, wstawiajcie się za wdową.</verse>
				<verse number="18">Chodźcie teraz, a rozsądźmy, mówi PAN: Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby były czerwone jak karmazyn, staną się [białe] jak wełna.</verse>
				<verse number="19">Jeśli będziecie ulegli i posłuszni, będziecie zażywali dóbr ziemi.</verse>
				<verse number="20">Lecz jeśli będziecie nieposłuszni i uparci, miecz was pożre. Tak bowiem wyrzekły usta PANA.</verse>
				<verse number="21">Jakże to wierne miasto stało się nierządnicą! Niegdyś pełne sądu; mieszkała w nim sprawiedliwość, lecz teraz – mordercy.</verse>
				<verse number="22">Twoje srebro zamieniło się w żużel, twoje wino zmieszane z wodą.</verse>
				<verse number="23">Twoi książęta są buntownikami i wspólnikami złodziei. Każdy z nich kocha dary, goni za nagrodą; sierocie nie wymierzają sprawiedliwości, a sprawa wdowy do nich nie dociera.</verse>
				<verse number="24">Dlatego mówi Pan, PAN zastępów, Mocarz Izraela: Biada! Ulżę sobie od swoich przeciwników i zemszczę się na moich wrogach.</verse>
				<verse number="25">I zwrócę moją rękę przeciwko tobie, wypalę twój żużel i usunę całą twoją cynę.</verse>
				<verse number="26">I przywrócę twoich sędziów, tak jak dawniej, i twoich doradców, jak na początku. Potem nazwą cię Miastem Sprawiedliwości, Miastem Wiernym.</verse>
				<verse number="27">Syjon zostanie odkupiony przez sąd, a jego nawróceni – przez sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="28">Ale przestępcy i grzesznicy będą razem starci, a ci, którzy opuścili PANA, zginą.</verse>
				<verse number="29">Będziecie bowiem zawstydzeni z powodu dębów, których pożądaliście, i zarumienicie się z powodu ogrodów, które [sobie] wybraliście.</verse>
				<verse number="30">Staniecie się bowiem jak dąb, którego liście zwiędły, i jak ogród, w którym nie ma wody.</verse>
				<verse number="31">I mocarz będzie jak paździerz, a ten, który go uczynił – jak iskra; i zapłoną obaj razem, a nie będzie nikogo, kto by [ich] ugasił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Słowo, które widział Izajasz, syn Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">Stanie się w dniach ostatecznych, że góra domu PANA będzie utwierdzona na szczycie gór i wywyższona ponad pagórki; i wszystkie narody popłyną do niej.</verse>
				<verse number="3">I pójdzie wiele ludów, i powie: Chodźcie, wstąpmy na górę PANA, do domu Boga Jakuba; on będzie nas uczył swoich dróg, a my będziemy kroczyli jego ścieżkami. Z Syjonu bowiem wyjdzie prawo, a słowo PANA z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="4">On będzie sądził wśród narodów i karcił wielu ludzi. I przekują swe miecze na lemiesze, a swoje włócznie na sierpy. Naród przeciw narodowi nie podniesie już miecza i nie będą się już ćwiczyć do wojny.</verse>
				<verse number="5">Domu Jakuba, chodźcie, postępujmy w światłości PANA.</verse>
				<verse number="6">Ale ty opuściłeś swój lud, dom Jakuba, gdyż pełen jest [obrzydliwości] wschodu i [są oni] wróżbitami jak Filistyni, a kochają się w cudzych synach.</verse>
				<verse number="7">Ich ziemia jest pełna srebra i złota i nie ma końca ich skarbom. Ich ziemia jest pełna koni i nie ma końca ich rydwanom.</verse>
				<verse number="8">Ich ziemia jest pełna bożków, [oni] oddają pokłon dziełom własnych rąk, które wykonały ich palce.</verse>
				<verse number="9">Kłania się [przed nimi] prosty człowiek, poniża się też wielki; nie przebaczaj im.</verse>
				<verse number="10">Wejdź w skałę i ukryj się w prochu ze strachu przed PANEM i przed chwałą jego majestatu.</verse>
				<verse number="11">Wyniosłe oczy człowieka ukorzą się, ludzka pycha będzie poniżona, a sam tylko PAN zostanie wywyższony w tym dniu.</verse>
				<verse number="12">[Przyjdzie] bowiem dzień PANA zastępów przeciwko każdemu pysznemu i wyniosłemu, i przeciwko każdemu wywyższonemu, a [każdy] zostanie poniżony;</verse>
				<verse number="13">Przeciwko wszystkim cedrom Libanu, które są wysokie a wyniosłe, i przeciwko wszystkim dębom Baszanu;</verse>
				<verse number="14">Przeciwko wszystkim wysokim górom i przeciwko wszystkim wyniosłym pagórkom;</verse>
				<verse number="15">Przeciwko każdej wysokiej wieży i przeciwko każdemu murowi obronnemu;</verse>
				<verse number="16">Przeciwko wszystkim okrętom Tarszisz i przeciwko wszelkiemu pięknemu malarstwu.</verse>
				<verse number="17">I wyniosłość człowieka będzie ugięta i pycha ludzka będzie poniżona, a sam tylko PAN zostanie wywyższony w tym dniu.</verse>
				<verse number="18">A bożki zniszczy doszczętnie.</verse>
				<verse number="19">Wtedy wejdą do jaskiń skalnych i do jam podziemnych ze strachu przed PANEM i przed chwałą jego majestatu, gdy powstanie, by przerazić ziemię.</verse>
				<verse number="20">W tym dniu człowiek wrzuci kretom i nietoperzom swoje bożki srebrne i złote, które uczynił, aby oddawać im pokłon;</verse>
				<verse number="21">I wejdzie w szczeliny skalne i na szczyty opok ze strachu przed PANEM i przed chwałą jego majestatu, gdy powstanie, aby przerazić ziemię.</verse>
				<verse number="22">Przestańcie [polegać] na człowieku, którego tchnienie [jest] w jego nozdrzach. Za co bowiem ma być uznany?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Oto bowiem Pan, PAN zastępów, odbierze Jerozolimie i Judzie podporę i laskę, wszelką podporę w chlebie i wszelką podporę w wodzie.</verse>
				<verse number="2">Mocarza i męża walecznego, sędziego i proroka, mędrca i starca;</verse>
				<verse number="3">Dowódcę pięćdziesiątki i dostojnika, doradcę, wybitnego rzemieślnika i krasomówcę.</verse>
				<verse number="4">Książętami ustanowię chłopców, dzieci będą panować nad nimi.</verse>
				<verse number="5">Ludzie będą gnębić jeden drugiego, każdy swego bliźniego. Dziecko powstanie przeciwko starcowi, a podły przeciwko dostojnikowi.</verse>
				<verse number="6">Gdy człowiek uchwyci się swego brata z domu swego ojca i [powie]: Masz ubranie, bądź naszym wodzem, niech te ruiny będą pod twoją ręką;</verse>
				<verse number="7">Ten przysięgnie w tym dniu, mówiąc: Nie będę opatrywał [tych ran]; w moim domu bowiem nie ma chleba ani ubrania; nie czyńcie mnie wodzem ludu.</verse>
				<verse number="8">Bo Jerozolima upada, a Juda się wali, gdyż ich język i czyny są przeciwko PANU, aby pobudzić do gniewu oczy jego majestatu.</verse>
				<verse number="9">Wyraz ich twarzy świadczy przeciwko nim; jak Sodoma ogłaszają swój grzech, nie kryją [go]. Biada ich duszy! Gdyż sami na siebie sprowadzają zło.</verse>
				<verse number="10">Powiedzcie sprawiedliwemu, że będzie mu dobrze, bo będzie spożywać owoc swoich rąk.</verse>
				<verse number="11">Biada niegodziwemu! Będzie mu źle, odpłacą [mu] bowiem według [czynów] jego rąk.</verse>
				<verse number="12">Ciemięzcami mego ludu są dzieci i kobiety nim rządzą. O ludu mój! Twoi wodzowie cię zwodzą i niszczą drogę twoich ścieżek.</verse>
				<verse number="13">PAN powstał, aby się rozprawić, stoi, aby sądzić lud.</verse>
				<verse number="14">PAN stawi na sąd starszych swego ludu i ich książąt: Wy spustoszyliście [moją] winnicę, w waszych domach znajduje się łup ubogich.</verse>
				<verse number="15">Po co miażdżycie mój lud i uciskacie oblicza ubogich? – mówi Pan BÓG zastępów.</verse>
				<verse number="16">PAN powiedział: Ponieważ wynoszą się córki Syjonu i chodzą z wyciągniętą szyją, uwodzą oczami, a chodząc, drepczą i pobrzękują swoimi nogami;</verse>
				<verse number="17">Dlatego Pan ogoli wierzch głowy córek Syjonu i PAN obnaży ich nagość.</verse>
				<verse number="18">W tym dniu Pan odejmie ozdobne brzękadła [od ich stóp], ich czepce i księżyce;</verse>
				<verse number="19">Łańcuszki, bransolety i welony;</verse>
				<verse number="20">Czapeczki, ozdoby u nóg, opaski, naszyjniki i kolczyki;</verse>
				<verse number="21">Pierścionki i wisiorki na czołach;</verse>
				<verse number="22">Odświętne szaty, płaszcze, szale i torebki;</verse>
				<verse number="23">Zwierciadełka, bisior, turbany i narzutki.</verse>
				<verse number="24">I wtedy zamiast wonności będzie smród, zamiast pasa będzie rozdarcie, zamiast upiętych włosów będzie łysina, zamiast szerokiej szaty będzie przepasanie worem i zamiast piękna będzie oparzenie.</verse>
				<verse number="25">Twoi mężczyźni polegną od miecza i twoi mocarze – na wojnie.</verse>
				<verse number="26">Jej bramy zasmucą się i zapłaczą, a [ona], spustoszona, usiądzie na ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">W tym dniu siedem kobiet uchwyci się jednego mężczyzny, mówiąc: Będziemy jadły swój chleb i ubierały się we własne ubranie, tylko niech zwiemy się twoim imieniem, odejmij od nas hańbę.</verse>
				<verse number="2">W ten dzień latorośl PANA będzie piękna i chwalebna, a owoc ziemi wyborny i wspaniały dla ocalałych spośród Izraela.</verse>
				<verse number="3">I stanie się tak, że ten, kto zostanie na Syjonie, i ten, kto pozostanie w Jerozolimie, będą nazwani świętymi – każdy, kto jest zapisany wśród żywych w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="4">Gdy PAN obmyje brud córek Syjonu i oczyści duchem sądu i duchem wypalenia krew Jerozolimy z jej wnętrza.</verse>
				<verse number="5">I PAN stworzy nad każdym miejscem zamieszkania góry Syjon i nad każdym jej zgromadzeniem obłok i dym za dnia, a blask płonącego ognia w nocy. Nad całą chwałą bowiem będzie osłona.</verse>
				<verse number="6">I będzie namiot, by za dnia [dawać] cień w upale; na schronienie i ukrycie przed burzą i deszczem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Zaśpiewam teraz mojemu umiłowanemu pieśń mego ukochanego o jego winnicy. Mój umiłowany ma winnicę na urodzajnym pagórku.</verse>
				<verse number="2">Ogrodził ją, oczyścił z kamieni, zasadził szlachetną winorośl, zbudował pośrodku niej wieżę i sporządził w niej tłocznię. I oczekiwał, że wyda winogrona, ale [ona] wydała dzikie winogrona.</verse>
				<verse number="3">Teraz więc, mieszkańcy Jerozolimy i mężczyźni Judy, rozsądźcie, proszę, między mną a moją winnicą.</verse>
				<verse number="4">Co jeszcze należało uczynić dla mojej winnicy, czego dla niej nie uczyniłem? Dlaczego gdy oczekiwałem, że wyda winogrona, wydała ona dzikie winogrona?</verse>
				<verse number="5">Oto oznajmię wam, co uczynię dla mojej winnicy: rozbiorę jej płot i będzie spustoszona, zniszczę jej ogrodzenie i będzie zdeptana.</verse>
				<verse number="6">I uczynię z niej pustkowie. Nie będzie przycinana ani okopywana, ale porośnie cierniem i ostem; chmurom także nakażę, aby nie spuszczały na nią deszczu.</verse>
				<verse number="7">Otóż winnicą PANA zastępów jest dom Izraela, a lud Judy jego rozkosznym szczepem. Oczekiwał sądu, a oto ucisk; [oczekiwał] sprawiedliwości, a oto krzyk.</verse>
				<verse number="8">Biada tym, którzy przyłączają dom do domu i pole dodają do pola, tak że nie ma już wolnego miejsca, tak jakby mieli sami mieszkać na ziemi!</verse>
				<verse number="9">Do moich uszu mówił PAN zastępów: Zaprawdę wiele domów spustoszeje, a wielkie i piękne [domy] będą bez mieszkańca.</verse>
				<verse number="10">Do tego dziesięć morgów winnicy wyda jeden bat, a [jeden] chomer ziarna wyda jedną efę.</verse>
				<verse number="11">Biada tym, którzy od wczesnego ranka wstają, by gonić za mocnym trunkiem, a tak trwają do wieczora, [aż] wino ich rozpala!</verse>
				<verse number="12">Na ich biesiadach [jest] harfa, lutnia, bęben, flet i wino. Lecz sprawy PANA nic ich nie obchodzą ani nie zważają na dzieła jego rąk.</verse>
				<verse number="13">Mój lud pójdzie więc w niewolę, bo nie ma poznania, a jego dostojnicy [będą] głodni i jego pospólstwo wyschnie z pragnienia.</verse>
				<verse number="14">Dlatego piekło rozszerzyło swą gardziel, rozwarło swoją paszczę bez miary. I do niego zstąpi jego szlachta i pospólstwo, jego zgiełk i weselący się.</verse>
				<verse number="15">W ten sposób zostanie upokorzony [prosty] człowiek, wielki człowiek [zostanie] poniżony i oczy wyniosłych zostaną poniżone.</verse>
				<verse number="16">Ale PAN zastępów będzie wywyższony przez [swój] sąd, a Święty Bóg okaże się święty w sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="17">Baranki będą się paść według swego zwyczaju, a obcy pożywią się na opuszczonych polach bogaczy.</verse>
				<verse number="18">Biada tym, którzy ciągną nieprawość sznurami marności, a grzech – jakby powrozem wozu!</verse>
				<verse number="19">Tym, którzy mówią: Niech się pospieszy i niech przyspieszy swoje dzieło, abyśmy je widzieli, niech się przybliży i przyjdzie zamysł Świętego Izraela, abyśmy go poznali.</verse>
				<verse number="20">Biada tym, którzy zło nazywają dobrem, a dobro złem; którzy ciemność uważają za światłość, a światłość za ciemność; którzy gorycz uważają za słodycz, a słodycz za gorycz!</verse>
				<verse number="21">Biada tym, którzy we własnych oczach uchodzą za mądrych i uważają się za roztropnych!</verse>
				<verse number="22">Biada tym, którzy są mocni w piciu wina i dzielni w mieszaniu mocnego napoju!</verse>
				<verse number="23">Tym, którzy za podarek usprawiedliwiają niegodziwego, a odejmują sprawiedliwym ich sprawiedliwość!</verse>
				<verse number="24">Dlatego jak ogień pożera ściernisko i jak płomień trawi plewy, [tak] ich korzeń będzie jak zgnilizna, a ich kwiat ku górze uleci jak proch. Odrzucili bowiem prawo PANA zastępów i wzgardzili słowem Świętego Izraela.</verse>
				<verse number="25">Zapłonął więc gniew PANA na jego lud, wyciągnął na niego swą rękę i uderzył go, aż góry zadrżały i trupy leżały jak gnój [rozrzucony] po ulicach. Mimo tego wszystkiego jego gniew nie ustał, ale jego ręka jest jeszcze wyciągnięta.</verse>
				<verse number="26">I wzniesie on sztandar dla narodów z daleka, i zaświszcze na nie z krańców ziemi, a oto śpiesznie i prędko przybędą.</verse>
				<verse number="27">Nie [będzie] wśród nich ani spracowanego, ani potykającego; nie będzie drzemiącego ani śpiącego, nikomu nie rozluźni się pas na biodrach ani nie pęknie rzemyk u sandałów.</verse>
				<verse number="28">Ich strzały są ostre i wszystkie ich łuki napięte; kopyta ich koni są jak krzemień, a ich koła jak wicher.</verse>
				<verse number="29">Ich ryk jak ryk lwicy, będą ryczeć jak lwiątka. Będą zgrzytać i porywać łup, [z którym] uciekną i nikt im tego nie wyrwie.</verse>
				<verse number="30">W tym dniu będą ryczeć na nich jak szum morza. Gdy spojrzy się na ziemię, oto ciemność i ucisk, a na niebie przyćmi się światło.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">W roku, w którym umarł król Uzjasz, widziałem Pana siedzącego na wysokim i wyniosłym tronie, a tren jego szaty wypełnił świątynię.</verse>
				<verse number="2">Serafiny stały ponad nim, a każdy z nich miał po sześć skrzydeł: dwoma zakrywał swoją twarz, dwoma przykrywał swoje nogi, a dwoma latał.</verse>
				<verse number="3">I wołał jeden do drugiego: Święty, święty, święty, PAN zastępów. Cała ziemia jest pełna jego chwały.</verse>
				<verse number="4">I filary drzwi poruszyły się od głosu wołającego, a dom napełnił się dymem.</verse>
				<verse number="5">I powiedziałem: Biada mi! Już zginąłem; jestem bowiem człowiekiem o nieczystych wargach i mieszkam wśród ludu o nieczystych wargach, a moje oczy widziały Króla, PANA zastępów.</verse>
				<verse number="6">Wówczas przyleciał do mnie jeden z serafinów, mając w ręku rozżarzony węgiel, który wziął kleszczami z ołtarza;</verse>
				<verse number="7">I dotknął [nim] moich ust, i powiedział: Oto ten [węgiel] dotknął twoich warg; twoja nieprawość jest usunięta, a twój grzech zgładzony.</verse>
				<verse number="8">Potem usłyszałem głos Pana mówiącego: Kogo poślę i kto nam pójdzie? Wtedy odpowiedziałem: Oto jestem, poślij mnie.</verse>
				<verse number="9">A on powiedział: Idź i powiedz temu ludowi: Słuchajcie uważnie, ale nie rozumiejcie, patrzcie uważnie, ale nie poznawajcie.</verse>
				<verse number="10">Zatwardź serce tego ludu, uczyń jego uszy ciężkimi [do słuchania] i zaślep jego oczy, aby nie widział swoimi oczami, nie słyszał swoimi uszami i nie zrozumiał swoim sercem, aby nie nawrócił się i nie był uzdrowiony.</verse>
				<verse number="11">Wtedy zapytałem: Jak długo, Panie? A on odpowiedział: Aż miasta zostaną spustoszone i bez mieszkańca, domy bez ludzi, a ziemia zostanie doszczętnie spustoszona;</verse>
				<verse number="12">Aż PAN zapędzi ludzi daleko i będzie wielkie spustoszenie pośród ziemi.</verse>
				<verse number="13">Lecz zostanie w niej dziesiąta część, która powróci i ulegnie zniszczeniu. A jak po ścięciu terebintu lub dębu zostaje pień, [tak] samo będzie ze świętym potomstwem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Za czasów Achaza, syna Jotama, syna Uzjasza, króla Judy, wyruszył Resin, król Syrii, wraz z Pekachem, synem Remaliasza, królem Izraela, przeciw Jerozolimie, aby z nią walczyć, lecz nie mógł jej zdobyć.</verse>
				<verse number="2">I doniesiono domowi Dawida: Syria zmówiła się z Efraimem. Wtedy zadrżało jego serce i serce jego ludu, jak drżą od wiatru drzewa w lesie.</verse>
				<verse number="3">Wtedy PAN powiedział do Izajasza: Wyjdź teraz naprzeciw Achaza, ty i Szear-Jaszub, twój syn, na koniec kanału górnej sadzawki przy drodze pola folusznika;</verse>
				<verse number="4">I powiedz mu: Uważaj i bądź spokojny; nie bój się i niech twoje serce nie lęka się z powodu dwóch niedopałków dymiących głowni, z powodu zapalczywego gniewu Resina z Syrią oraz syna Remaliasza.</verse>
				<verse number="5">A ponieważ Syria, Efraim i syn Remaliasza uknuli przeciwko tobie zło, mówiąc:</verse>
				<verse number="6">Wyruszmy przeciw Judzie i nastraszmy ją, zróbmy sobie w niej wyłom i ustanówmy w niej królem syna Tabeela;</verse>
				<verse number="7">Tak mówi Pan BÓG: Nie stanie się to i nie dojdzie do tego.</verse>
				<verse number="8">Głową Syrii bowiem [jest] Damaszek, a głową Damaszku Resin; a po sześćdziesięciu pięciu latach Efraim będzie tak rozbity, że [już] nie będzie ludem.</verse>
				<verse number="9">A głową Efraima [jest] Samaria, głową zaś Samarii – syn Remaliasza. Jeśli nie uwierzycie, na pewno się nie ostoicie.</verse>
				<verse number="10">Ponadto PAN powiedział do Achaza:</verse>
				<verse number="11">Proś dla siebie o znak od PANA, twego Boga, czy to z głębin, czy wysoko w górze.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Achaz odpowiedział: Nie będę prosił PANA ani wystawiał go na próbę.</verse>
				<verse number="13">A on powiedział: Posłuchaj teraz, domu Dawida! Czy mało wam naprzykrzać się ludziom, że naprzykrzacie się także mojemu Bogu?</verse>
				<verse number="14">Dlatego sam Pan da wam znak. Oto dziewica pocznie i urodzi syna, i nazwie go Emmanuel.</verse>
				<verse number="15">Będzie on jadł masło i miód, aż będzie umiał odrzucać zło, a wybierać dobro.</verse>
				<verse number="16">Zanim bowiem to dziecko będzie umiało odrzucać zło i wybierać dobro, ziemia, którą się brzydzisz, zostanie opuszczona przez dwóch swoich królów.</verse>
				<verse number="17">PAN sprowadzi na ciebie, na twój lud i na dom twego ojca dni, jakich nie było od dnia, w którym Efraim odstąpił od Judy – za sprawą króla Asyrii.</verse>
				<verse number="18">I stanie się w tym dniu, że PAN zaświszcze na muchy, które są na krańcach rzek Egiptu, i na pszczoły, które są w ziemi Asyrii.</verse>
				<verse number="19">I przybędą, i wszystkie obsiądą puste doliny i rozpadliny skalne, wszelkie krzaki kolczaste i wszelkie krzewy.</verse>
				<verse number="20">W tym dniu Pan ogoli wynajętą brzytwą – tymi, którzy są za rzeką, [czyli] królem Asyrii – głowę i włosy na nogach, także i brodę obetnie.</verse>
				<verse number="21">I stanie się w tym dniu, że człowiek będzie hodował jedną krowę i dwie owce.</verse>
				<verse number="22">A dzięki obfitemu udojowi mleka będzie jadł masło. Każdy bowiem, kto pozostanie w ziemi, będzie jadł masło i miód.</verse>
				<verse number="23">Stanie się też w tym dniu, że każde miejsce, gdzie rosło tysiąc winorośli wartości tysiąca srebrników, zarośnie ostem i cierniem.</verse>
				<verse number="24">Wtedy ze strzałami i z łukiem będą tam chodzić, bo cała ziemia zarośnie ostem i cierniem.</verse>
				<verse number="25">A na wszystkie góry, które uprawiano motyką, nie dojdzie strach przed ostem i cierniem. Ale będą [przeznaczone] na pastwisko dla wołów i do deptania przez trzodę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">I PAN powiedział do mnie: Weź sobie wielką księgę i napisz w niej ludzkim pismem: Maherszalalchaszbaz.</verse>
				<verse number="2">Wziąłem sobie wtedy za wiernych świadków Uriasza, kapłana, i Zachariasza, syna Jeberechiasza.</verse>
				<verse number="3">Potem zbliżyłem się do prorokini, a ona poczęła i urodziła syna. I PAN powiedział do mnie: Nazwij go: Maherszalalchaszbaz.</verse>
				<verse number="4">Zanim bowiem to dziecko nauczy się wołać: Mój ojcze i moja matko, bogactwa Damaszku i łupy Samarii zostaną wywiezione przed króla Asyrii.</verse>
				<verse number="5">Ponadto PAN powiedział do mnie:</verse>
				<verse number="6">Ponieważ ten lud wzgardził wodami Siloe, które płyną łagodnie, a chlubi się Resinem i synem Remaliasza;</verse>
				<verse number="7">Oto Pan sprowadzi na niego wody rzeki, gwałtowne i obfite – króla Asyrii i całą jego chwałę. Wystąpi ze wszystkich swoich strumieni i wyleje ze wszystkich swoich brzegów.</verse>
				<verse number="8">Wedrze się do Judy, zaleje i rozejdzie się, aż dosięgnie szyi; a jego rozpostarte skrzydła napełnią szerokość twojej ziemi, Emmanuelu!</verse>
				<verse number="9">Zbierajcie się, ludy, a zostaniecie zgniecione, nakłońcie ucha, wszyscy z dalekich ziem: Przepaszcie się, a zostaniecie zmiażdżeni; przepaszcie się, a zostaniecie zmiażdżeni.</verse>
				<verse number="10">Obmyślajcie plan, a będzie udaremniony; wypowiedzcie słowo, a nie ostoi się, bo Bóg jest z nami.</verse>
				<verse number="11">Tak bowiem PAN powiedział do mnie, gdy chwycił mnie za rękę, i przestrzegł mnie, abym nie kroczył drogą tego ludu:</verse>
				<verse number="12">Nie mówcie: sprzysiężenie, kiedy ten lud mówi: sprzysiężenie; nie bójcie się tego, czego on się boi, ani się nie lękajcie.</verse>
				<verse number="13">PANA zastępów – jego uświęcajcie; [niech] on [będzie] waszą bojaźnią i on waszą trwogą.</verse>
				<verse number="14">On będzie [dla was] świątynią, ale kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia dla obu domów Izraela, pułapką i sidłem dla mieszkańców Jerozolimy.</verse>
				<verse number="15">I wielu z nich się potknie, upadnie i rozbije, będą usidleni i pojmani.</verse>
				<verse number="16">Zawiąż to świadectwo, zapieczętuj prawo wśród moich uczniów.</verse>
				<verse number="17">I będę czekał na PANA, który ukrył swoje oblicze przed domem Jakuba, i będę go oczekiwać.</verse>
				<verse number="18">Oto ja i dzieci, które PAN mi dał, jesteśmy znakami i cudami w Izraelu od PANA zastępów, który mieszka na górze Syjon.</verse>
				<verse number="19">A gdy będą wam mówić: Radźcie się czarowników i wróżbitów, którzy szepcą i mruczą, [powiedzcie]: [Czyż] lud nie powinien [radzić się] swego Boga? [Czy ma się radzić] umarłych w sprawie żywych?</verse>
				<verse number="20">Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.</verse>
				<verse number="21">A będą się tułali [po ziemi], uciskani i wygłodzeni; a cierpiąc głód, będą się złościć i złorzeczyć swemu królowi oraz swemu Bogu, spoglądając ku górze.</verse>
				<verse number="22">I spojrzą na ziemię, a oto ucisk i ciemność, mrok i cierpienie, i będą zapędzeni w ciemności.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Mrok jednak nie będzie taki, jak [był] w czasie jej ucisku, gdy [Bóg] dotknął ziemię Zebulona i ziemię Neftalego, ani [jak] potem, [gdy] trapił ją przy drodze morskiej za Jordanem, w Galilei pogan.</verse>
				<verse number="2">Lud, który chodził w ciemności, ujrzał wielką światłość, a mieszkającym w ziemi cienia śmierci zajaśniała światłość.</verse>
				<verse number="3">Rozmnożyłeś ten naród, ale nie zwiększyłeś radości. Będą się jednak radować przed tobą, jak się radują w czasie żniwa, jak się radują przy podziale łupów;</verse>
				<verse number="4">Gdyż złamałeś jarzmo jego ciężaru i laskę jego ramienia, pręt jego ciemięzcy, jak za dni Midianitów.</verse>
				<verse number="5">Każdej bitwie wojowników towarzyszą trzask i szaty zbroczone krwią, lecz tej – spalenie i ogień.</verse>
				<verse number="6">Dziecko bowiem narodziło się nam, syn został nam dany. Na jego ramieniu spocznie władza, a nazwą go imieniem: Cudowny, Doradca, Bóg Mocny, Ojciec Wieczności, Książę Pokoju;</verse>
				<verse number="7">A rozszerzeniu jego władzy i pokoju nie będzie końca, [zasiądzie] na tronie Dawida i nad jego królestwem, aż je ustanowi i utwierdzi sądem i sprawiedliwością, odtąd i na wieki. Dokona tego gorliwość PANA zastępów.</verse>
				<verse number="8">Pan posłał słowo do Jakuba i spadło na Izraela.</verse>
				<verse number="9">Pozna je cały lud, Efraim i mieszkańcy Samarii, którzy mówią w pysze i wyniosłości serca:</verse>
				<verse number="10">Cegły rozsypały się, ale [my] będziemy budować ciosanym kamieniem. Wycięto sykomory, ale [my] zastąpimy [je] cedrami.</verse>
				<verse number="11">PAN wywyższy wrogów Resina przeciwko niemu i zjednoczy jego nieprzyjaciół;</verse>
				<verse number="12">Syryjczyków z przodu i Filistynów z tyłu; i pożrą Izraela całą paszczą. Mimo tego wszystkiego jego gniew nie ustał, ale jego ręka jest jeszcze wyciągnięta.</verse>
				<verse number="13">Lud bowiem nie nawraca się do tego, który go bije, ani nie szuka PANA zastępów;</verse>
				<verse number="14">Dlatego PAN odetnie Izraelowi głowę i ogon, gałąź i sitowie, w jednym dniu.</verse>
				<verse number="15">Starzec i dostojnik – to głowa, a prorok, który uczy kłamstwa – to ogon.</verse>
				<verse number="16">Przywódcy tego ludu stali się bowiem zwodzicielami, a ci, którym przewodzą, giną.</verse>
				<verse number="17">Dlatego Pan nie ucieszy się z jego młodzieńców i nie zlituje się nad jego sierotami i wdowami. Wszyscy bowiem są obłudni i niegodziwi, a każde usta mówią sprośności. Mimo tego wszystkiego jego gniew nie ustał, ale jego ręka jest jeszcze wyciągnięta.</verse>
				<verse number="18">Niegodziwość bowiem płonie jak ogień, pożre głogi i ciernie, potem zapali się w gęstwinach lasu, skąd jak dym unoszą się.</verse>
				<verse number="19">Od gniewu PANA zastępów zaćmi się ziemia, a ten lud będzie jak strawa dla ognia. Nikt nie oszczędzi swego brata.</verse>
				<verse number="20">A porwie, co [znajduje się] po prawej stronie, ale nadal będzie głodny; zje, co z lewej, ale nie nasyci się. Każdy z nich będzie pożerać ciało swego ramienia;</verse>
				<verse number="21">Manasses – Efraima, a Efraim – Manassesa, a obaj razem [będą] przeciwko Judzie. Mimo tego wszystkiego jego gniew nie ustał, ale jego ręka [jest] jeszcze wyciągnięta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Biada tym, którzy wydają niesprawiedliwe ustawy, i tym, którzy wypisują dekrety ucisku;</verse>
				<verse number="2">Aby odepchnąć ubogiego od sądu i pozbawić sprawiedliwości ubogich mego ludu, aby wdowy stały się ich łupem i aby mogli ograbiać sieroty.</verse>
				<verse number="3">A co uczynicie w dniu nawiedzenia i spustoszenia, który przyjdzie z daleka? Do kogo będziecie uciekać się o pomoc? I gdzie zostawicie swoją chwałę?</verse>
				<verse number="4">Beze mnie skulą się wśród więźniów, upadną wśród zabitych. Mimo tego wszystkiego jego gniew nie ustał, ale jego ręka jest jeszcze wyciągnięta.</verse>
				<verse number="5">Ach, Asyryjczyk, rózga mego gniewu; w jego ręku jest kij mojego oburzenia.</verse>
				<verse number="6">Wyślę go przeciw obłudnemu narodowi, przeciw ludowi mojego gniewu przykażę mu, aby zebrał łup i zdobycz, aby zdeptał go, jak błoto na ulicach.</verse>
				<verse number="7">Lecz on nie tak będzie mniemał i jego serce nie będzie tak myślało, ponieważ w swoim sercu umyślił wytracić i wytępić niemało narodów.</verse>
				<verse number="8">Mówi bowiem: Czyż moi książęta nie są królami?</verse>
				<verse number="9">Czy Kalno nie jest jak Karkemisz? Czy Chamat nie jest jak Arpad? Czy Samaria nie jest jak Damaszek?</verse>
				<verse number="10">Jak moja ręka dosięgła królestw bożków, chociaż ich bożki [przewyższały] te w Jerozolimie i Samarii;</verse>
				<verse number="11">Czyż nie uczynię z Jerozolimą i jej bożkami tak, jak uczyniłem z Samarią i jej bożkami?</verse>
				<verse number="12">I stanie się, że gdy Pan dokona całego swojego dzieła nad górą Syjonu i nad Jerozolimą, ukarzę owoc wyniosłego serca króla Asyrii i pychę jego zuchwałych oczu.</verse>
				<verse number="13">Mówi bowiem: Dokonałem [tego] mocą swojej ręki i własną mądrością, bo jestem mądry. Zniosłem granice narodów, zabrałem ich skarby i powaliłem mieszkańców jak mocarz.</verse>
				<verse number="14">Moja ręka sięgnęła po bogactwo narodów jak do gniazda. A jak się zbiera porzucone jajka, tak ja zgarnąłem całą ziemię; i nikt nawet skrzydłem nie poruszył, nie otworzył dzioba ani nie pisnął.</verse>
				<verse number="15">Czy chełpi się siekiera wobec tego, który nią rąbie? Czy wynosi się piła nad tego, który nią piłuje? Jak gdyby rózga wywijała tym, który ją podnosi, jak gdyby kij podnosił się, jakby nie był drewnem.</verse>
				<verse number="16">Dlatego Pan, PAN zastępów, ześle wycieńczenie na jego opasłych, a pod jego chwałą rozpali ogień, jakby płonący ogień.</verse>
				<verse number="17">A Światłość Izraela będzie ogniem, a jego Święty – płomieniem, który spali i strawi jego ciernie i osty w jednym dniu.</verse>
				<verse number="18">Strawi także wspaniałość jego lasu i urodzajnych pól, od duszy aż do ciała, i stanie się tak jak [wtedy], gdy chorąży ucieka ze strachu.</verse>
				<verse number="19">A pozostałych drzew jego lasu będzie tak niewiele, że nawet dziecko będzie mogło je spisać.</verse>
				<verse number="20">I w tym dniu stanie się, że resztka Izraela i ci, którzy ocaleli z domu Jakuba, nie będą już polegać na tym, który ich bije, lecz będą prawdziwie polegać na PANU, Świętym Izraela.</verse>
				<verse number="21">Resztka zawróci, resztka Jakuba, do Boga mocnego.</verse>
				<verse number="22">Bo choćby twój lud, Izraelu, był jak piasek morski, [tylko] resztka z niego powróci. Postanowione wytracenie będzie opływało w sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="23">Pan BÓG zastępów dokona bowiem postanowionego wytracenia pośród całej tej ziemi.</verse>
				<verse number="24">Dlatego tak mówi Pan BÓG zastępów: Mój ludu, który mieszkasz na Syjonie, nie bój się Asyryjczyka. Uderzy cię rózgą i swą laskę podniesie na ciebie, [tak jak] Egipt.</verse>
				<verse number="25">Jeszcze chwila bowiem, a skończy się mój gniew i moja zapalczywość – ku ich zniszczeniu.</verse>
				<verse number="26">I PAN zastępów wzbudzi bicz na niego, jak podczas porażki Midianitów przy skale Oreba, i podniesie swą laskę tak, jak ją [podniósł] nad morzem, w Egipcie.</verse>
				<verse number="27">I stanie się w tym dniu, że jego brzemię zostanie zdjęte z twoich ramion i jego jarzmo z twojej szyi, a to jarzmo zostanie zniszczone z powodu namaszczenia.</verse>
				<verse number="28">Przybył do Ajjat, przeszedł przez Migron, w Mikmas zostawił swój oręż.</verse>
				<verse number="29">Przeszyli przełęcz, w Geba zanocowali; zlękła się Rama, uciekła Gibea Saula.</verse>
				<verse number="30">Podnieś swój głos, córko Gallim! Niech słyszą w Laisz, biedny Anatot!</verse>
				<verse number="31">Madmena ustąpiła, mieszkańcy Gabim szykują się [do ucieczki].</verse>
				<verse number="32">Jeszcze przez dzień zostanie w Nob, potrząśnie swoją ręką przeciwko córce Syjonu, wzgórzu Jerozolimy.</verse>
				<verse number="33">Oto Pan, PAN zastępów odetnie latorośle gwałtownie. Wznoszące się wysoko zostaną ścięte, a wyniosłe będą poniżone.</verse>
				<verse number="34">Wytnie także gęstwiny lasu siekierą, a Liban upadnie od wielmożnego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">I wyjdzie gałązka z pnia Jessego, a latorośl z jego korzenia wyrośnie.</verse>
				<verse number="2">I spocznie na nim Duch PANA, duch mądrości i rozumu, duch rady i mocy, duch poznania i bojaźni PANA.</verse>
				<verse number="3">I będzie czujny w bojaźni PANA, nie będzie sądził według tego, co oczy widzą, ani karał według tego, co uszy słyszą.</verse>
				<verse number="4">Ale w sprawiedliwości będzie sądził ubogich, a w prawości będzie rozstrzygał sprawy cichych na ziemi. Uderzy ziemię rózgą swoich ust, a tchnieniem swoich warg zabije niegodziwego.</verse>
				<verse number="5">Sprawiedliwość będzie pasem jego bioder, a prawda pasem jego lędźwi.</verse>
				<verse number="6">I wilk będzie przebywał z barankiem, a lampart będzie leżał przy koźlęciu; także cielę i młody lew, i tuczne bydło będą razem; a małe dziecko będzie je prowadziło.</verse>
				<verse number="7">Krowa i niedźwiedzica razem będą się pasły, ich młode będą leżały razem, a lew, jak wół, będzie jeść słomę.</verse>
				<verse number="8">Niemowlę będzie się bawić nad jamą żmii; a dziecko włoży swą rękę do nory jadowitego węża.</verse>
				<verse number="9">Nie będą wyrządzać krzywdy ani zabijać na całej mojej świętej górze, bo ziemia będzie napełniona poznaniem PANA, tak jak wody okrywają morze.</verse>
				<verse number="10">W tym dniu korzeń Jessego będzie stać jako sztandar dla narodów. Poganie będą się do niego zwracać, a jego odpoczynek będzie cudowny.</verse>
				<verse number="11">Stanie się też w tym dniu, że Pan ponownie wyciągnie swą rękę, aby wykupić resztkę swego ludu, który pozostanie, z Asyrii i Egiptu, z Patros i Chus, z Elamu i Szinearu, i z Chamat, i wysp morskich.</verse>
				<verse number="12">I podniesie sztandar dla narodów, i zgromadzi wygnańców z Izraela, a rozproszonych z Judy zbierze z czterech krańców ziemi.</verse>
				<verse number="13">Ustanie zazdrość Efraima, a nieprzyjaciele Judy zostaną wytraceni. Efraim nie będzie zazdrościł Judzie, a Juda nie będzie trapił Efraima;</verse>
				<verse number="14">Ale polecą na ramionach Filistynów ku zachodowi, razem złupią narody na wschodzie; na Edomitów i Moabitów położą swą rękę, a synowie Amona będą im posłuszni.</verse>
				<verse number="15">I PAN zniszczy odnogę morza Egiptu i swoim potężnym wiatrem potrząśnie swoją ręką nad rzeką, uderzy jej siedem strumieni i sprawi, że będą przez nią przechodzić w obuwiu.</verse>
				<verse number="16">Tak powstanie droga dla resztki jego ludu, który pozostanie z Asyrii, jak powstała dla Izraela w tym dniu, kiedy wychodził z ziemi Egiptu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">I w tym dniu powiesz: Wysławiać cię będę, PANIE, bo choć gniewałeś się na mnie, odwróciłeś swój gniew i pocieszyłeś mnie.</verse>
				<verse number="2">Oto Bóg jest moim zbawieniem, zaufam i nie będę się lękał, gdyż JEHOWA BÓG jest moją mocą i [moją] pieśnią; i on stał się moim zbawieniem.</verse>
				<verse number="3">Z radością więc będziecie czerpać wodę ze zdrojów zbawienia.</verse>
				<verse number="4">W tym dniu powiecie: Wysławiajcie PANA, wzywajcie jego imienia, rozgłaszajcie wśród ludów jego dzieła, przypominajcie, że jego imię jest wywyższone.</verse>
				<verse number="5">Śpiewajcie PANU, gdyż uczynił wielkie rzeczy. Niech będzie o tym wiadomo w całej ziemi.</verse>
				<verse number="6">Wykrzykuj i śpiewaj, mieszkanko Syjonu! Wielki bowiem [jest] pośród ciebie Święty Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Brzemię Babilonu, które widział Izajasz, syn Amosa.</verse>
				<verse number="2">Na wysokiej górze wznieście sztandar, podnieście na nich głos, machajcie ręką, aby weszli w bramy książąt.</verse>
				<verse number="3">Ja nakazałem swoim poświęconym, wezwałem też swoich mocarzy [do okazywania] mojego gniewu, tych, którzy radują się z mojego majestatu.</verse>
				<verse number="4">Odgłosy zgrai na górach jakby licznego ludu, odgłosy zgiełku królestw, zgromadzonych narodów. PAN zastępów gromadzi wojsko na wojnę.</verse>
				<verse number="5">Przybywają z dalekiej ziemi, z krańców nieba, PAN i narzędzia jego zapalczywości, aby spustoszyć całą ziemię.</verse>
				<verse number="6">Zawódźcie, bo bliski jest dzień PANA; przyjdzie jak spustoszenie od Wszechmocnego.</verse>
				<verse number="7">Dlatego wszelkie ręce opadną, a każde serce człowieka struchleje.</verse>
				<verse number="8">I będą przerażeni: ogarną ich skurcze i boleści, będą wić się z bólu jak rodząca kobieta. Jeden na drugiego spojrzy z osłupieniem, ich twarze będą podobne do płomieni.</verse>
				<verse number="9">Oto dzień PANA nadchodzi, okrutny, w zapalczywości i srogim gniewie, aby zamienić tę ziemię w pustynię i wytępić z niej grzeszników.</verse>
				<verse number="10">Gwiazdy nieba bowiem i ich konstelacje nie będą jaśniały swoim światłem. Słońce się zaćmi, gdy tylko wzejdzie, a księżyc nie zabłyśnie swoim światłem.</verse>
				<verse number="11">I ukarzę świat za jego zło i niegodziwych za ich nieprawość; położę kres pysze zuchwałych i poniżę wyniosłość okrutników.</verse>
				<verse number="12">Uczynię człowieka droższym niż czyste złoto, a nawet droższym niż złoto z Ofiru.</verse>
				<verse number="13">Dlatego zatrząsnę niebem, a ziemia ruszy się ze swego miejsca pod zapalczywością PANA zastępów i w dniu jego srogiego gniewu.</verse>
				<verse number="14">I będzie jak spłoszona sarna i jak trzoda, której nikt nie gromadzi: każdy powróci do swego ludu i każdy ucieknie do swojej ziemi.</verse>
				<verse number="15">Każdy, kogo znajdą, zostanie przebity; a każdy, kto się do nich przyłączy, polegnie od miecza.</verse>
				<verse number="16">Ich dzieci będą roztrzaskane na ich oczach, ich domy będą splądrowane, a ich żony – zgwałcone.</verse>
				<verse number="17">Oto pobudzę przeciwko nim Medów, którzy o srebro nie będą dbać, a w złocie nie będą się lubować.</verse>
				<verse number="18">Ich łuki roztrzaskają młodzieńców, nie zlitują się nad płodem łona, ich oko nie przepuści dzieciom.</verse>
				<verse number="19">I Babilon, ozdoba królestw i chluba majestatu Chaldejczyków, stanie się jak Sodoma i Gomora, kiedy Bóg je zniszczył.</verse>
				<verse number="20">Nie będzie nigdy więcej zamieszkany ani zasiedlony z pokolenia na pokolenie; Arab nie rozbije tam namiotu ani pasterze nie odpoczną tam [z trzodami].</verse>
				<verse number="21">Ale dziki zwierz pustyni będzie tam odpoczywać, a ich domy będą pełne wyjących bestii; zamieszkają tam sowy, a kozice będą tam podskakiwać.</verse>
				<verse number="22">Straszne bestie wysp będą wyć w ich opuszczonych domach, a smoki w ich wspaniałych pałacach. Jego czas jest bliski, jego dni nie będą przedłużone.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">PAN bowiem zlituje się nad Jakubem i znowu wybierze Izraela, i osadzi ich w ich własnej ziemi. Cudzoziemcy przyłączą się do nich i przystaną do domu Jakuba.</verse>
				<verse number="2">Wezmą ich narody i przyprowadzą do ich miejsca. A dom Izraela weźmie ich w posiadanie w ziemi PANA jako sługi i służące. I będą trzymać w niewoli tych, u których byli w niewoli, i będą panować nad swoimi ciemięzcami.</verse>
				<verse number="3">W tym dniu, kiedy PAN da ci odpoczynek po twojej udręce, po twoim strachu i po twojej ciężkiej niewoli, w którą zostałeś podbity;</verse>
				<verse number="4">Podejmiesz tę przypowieść przeciw królowi Babilonu i powiesz: O jakże ustał ciemięzca! Jakże ustało złote miasto!</verse>
				<verse number="5">PAN złamał kij niegodziwych i berło panujących;</verse>
				<verse number="6">Tego, który smagał ludzi z wściekłością nieustannymi ciosami, który panował w gniewie [nad] narodami i dręczył bez litości.</verse>
				<verse number="7">[Teraz] cała ziemia odpoczywa i jest spokojna, [wszyscy] głośno śpiewają;</verse>
				<verse number="8">Nawet cyprysy radują się z powodu ciebie, a także cedry Libanu, [mówiąc]: [Odkąd] ległeś, żaden drwal nie powstał przeciwko nam.</verse>
				<verse number="9">Piekło w dole poruszyło się przez ciebie, by wyjść ci na spotkanie; dla ciebie obudziło umarłych, wszystkich książąt ziemi; rozkazało wszystkim królom narodów powstać ze swoich tronów.</verse>
				<verse number="10">Ci wszyscy odezwą się i powiedzą ci: Czyż zasłabłeś jak i my? Czy stałeś się podobny do nas?</verse>
				<verse number="11">Strącono do piekła twój przepych i dźwięk twojej lutni. Twoim posłaniem jest robactwo, robactwo też jest twoim przykryciem.</verse>
				<verse number="12">O jakże spadłeś z nieba, Lucyferze, synu jutrzenki! Powalony jesteś aż na ziemię, ty, który osłabiałeś narody!</verse>
				<verse number="13">Ty bowiem mówiłeś w swoim sercu: Wstąpię do nieba, ponad gwiazdy Boga wywyższę swój tron. Zasiądę na górze zgromadzenia, na krańcach północy;</verse>
				<verse number="14">Wzniosę się nad szczyty obłoków, będę równy Najwyższemu.</verse>
				<verse number="15">Lecz zostaniesz strącony aż do piekła, do krańców dołu.</verse>
				<verse number="16">Ci, którzy cię ujrzą, będą patrzeć na ciebie i zastanawiać się nad tobą, [mówiąc]: Czy to ten, który wprawił w drżenie ziemię i trząsł królestwami?</verse>
				<verse number="17">Ten, który świat zamienił w pustynię i zniszczył jego miasta, a swoich więźniów nie wypuścił z ciemnicy?</verse>
				<verse number="18">Wszyscy królowie narodów, wszyscy oni spoczywają w chwale, każdy w swoim domu.</verse>
				<verse number="19">Ale ty zostałeś wyrzucony ze swego grobu jak obrzydła latorośl, [jak] szata zabitych, których przeszyto mieczem, którzy zstępują do kamiennego dołu, zdeptani jak padlina.</verse>
				<verse number="20">Nie będziesz uczestniczył wraz z nimi w pogrzebie, bo zniszczyłeś swoją ziemię i wymordowałeś swój lud. Potomstwo złoczyńców nie będzie wspominane na wieki.</verse>
				<verse number="21">Przygotujcie rzeź dla jego synów z powodu nieprawości ich ojców, aby nie powstali ani nie odziedziczyli ziemi, ani nie pokryli powierzchni ziemi miastami.</verse>
				<verse number="22">Powstanę bowiem przeciwko nim, mówi PAN zastępów, a zniszczę z Babilonu imię, resztkę, syna i wnuka, mówi PAN;</verse>
				<verse number="23">I uczynię go siedliskiem bąków i stawami wodnymi. I wymiotę go miotłą spustoszenia, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="24">Przysiągł PAN zastępów, mówiąc: Zaprawdę, jak obmyśliłem, tak będzie, a jak postanowiłem, tak się stanie;</verse>
				<verse number="25">Złamię Asyryjczyka w mojej ziemi i na moich górach zdepczę go. Wtedy spadnie z nich jego jarzmo i jego brzemię spadnie z ich ramion.</verse>
				<verse number="26">To jest powzięty zamiar co do całej ziemi i to jest ręka wyciągnięta nad wszystkie narody.</verse>
				<verse number="27">Skoro PAN zastępów postanowił, któż to udaremni? Jego ręka jest wyciągnięta, któż ją odwróci?</verse>
				<verse number="28">W roku, w którym umarł król Achaz, stało się takie [oto] proroctwo:</verse>
				<verse number="29">Nie raduj się, cała ziemio Filisteo, z tego, że został złamany kij tego, który cię bił, bo z korzenia węża wyjdzie żmija, jego płodem [będzie] ognisty smok latający.</verse>
				<verse number="30">Pierworodni nędzarzy będą się paść, a ubodzy odpoczną bezpiecznie. Lecz twój korzeń wytępię głodem, a zabiję twoją resztkę.</verse>
				<verse number="31">Zawódź, bramo! Krzycz, miasto! Ty, cała Filisteo, już się rozpłynęłaś. Od północy bowiem nadciąga dym i nikt nie będzie stronił od jego szeregów.</verse>
				<verse number="32">I cóż odpowiedzieć posłom narodu? [To], że PAN ugruntował Syjon i w nim będą się chronić ubodzy jego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Brzemię Moabu. Ponieważ w nocy Ar-Moab został zburzony i spustoszony, ponieważ w nocy Kir-Moab został zburzony i spustoszony;</verse>
				<verse number="2">Wstąpił do Bajit i do Dibonu, na wyżyny, by płakać. Moab będzie lamentować nad Nebo i Medebą; wszystkie ich głowy będą ogolone, a każda broda będzie obcięta.</verse>
				<verse number="3">Na jego ulicach przepasują się worem; na jego dachach i placach każdy będzie zawodził, rozpływając się we łzach.</verse>
				<verse number="4">Cheszbon i Eleale będą krzyczeć, a ich głos będzie słychać aż w Jahaza. Dlatego uzbrojeni wojownicy Moabu będą biadać, a dusza każdego rozrzewni się w sobie.</verse>
				<verse number="5">Moje serce jęczy [nad] Moabem, jego uchodźcy [uciekną] aż do Zoar [jak] jałowica trzyletnia; bo drogą pod górę do Luchit pójdą z płaczem, a na drodze do Choronaim podniosą krzyk [z powodu] klęski.</verse>
				<verse number="6">Wody Nimrim staną się bowiem pustkowiem, bo trawa uschła, zieleń zwiędła, nie ma nic zielonego.</verse>
				<verse number="7">Dlatego swój majątek i to, co zgromadzili, przenoszą nad Potok Wierzbowy.</verse>
				<verse number="8">Bo krzyk obiega granicę Moabu, aż do Eglaim jego lament i aż do Beer-Elim jego zawodzenie;</verse>
				<verse number="9">Ponieważ wody Dimonu będą pełne krwi, gdyż sprowadzę na Dimon jeszcze więcej – lwy na tych, którzy uszli z Moabu i na resztkę tej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Poślijcie baranki, władcy ziemi, od Sela aż do pustyni, do góry córki Syjonu.</verse>
				<verse number="2">Bo inaczej jak ptak wędrowny i z gniazda wypłoszony będą córki Moabu przy brodach Arnonu.</verse>
				<verse number="3">Naradź się, rozstrzygnij sprawę; rozłóż swój cień w pełne południe jak w nocy; ukryj wygnańców, nie wydawaj tułacza.</verse>
				<verse number="4">Niech mieszkają u ciebie moi wygnańcy, Moabie; bądź ich schronieniem przed grabieżcą. Ustanie bowiem gnębiciel, przeminie grabieżca, a ciemięzca zostanie zgładzony z ziemi.</verse>
				<verse number="5">I tron będzie utwierdzony dzięki miłosierdziu; zasiądzie na nim w prawdzie, w przybytku Dawida, ten, który będzie sądził i dbał o prawo, i niezwłocznie wymierzy sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="6">Słyszeliśmy o pysze Moabu, że jest bardzo pyszny, o jego zuchwałości, wyniosłości i gniewie. [Lecz] jego zamiary nie dojdą do skutku.</verse>
				<verse number="7">Dlatego Moab będzie zawodzić nad Moabem, wszyscy będą zawodzić. Nad gruntami [miasta] Kir-Chareset będą wzdychać, mówiąc: Już są zniszczone.</verse>
				<verse number="8">Spustoszone są bowiem pola Cheszbonu i winorośl Sibmy. Władcy narodów stratowali najwyborniejsze jej latorośle, które sięgały aż do Jazer, a szerzyły się na pustyni; jej latorośle rozłożyły się i przeszły morze.</verse>
				<verse number="9">Dlatego jak opłakuję Jazer, będę opłakiwał winorośl Sibmy. Zroszę cię swymi łzami, Cheszbonie i Eleale, bo na twój letni owoc i na twoje żniwo padł okrzyk wojenny.</verse>
				<verse number="10">Znikło wesele i znikła radość z urodzajnego pola; w winnicach nie będzie śpiewania ani okrzyku. Nie będzie się tłoczyć wina w tłoczniach; powstrzymałem okrzyki.</verse>
				<verse number="11">Dlatego moje wnętrze będzie jęczeć nad Moabem jak harfa, a moje serce nad Kir-Chares.</verse>
				<verse number="12">I stanie się, gdy się okaże, że Moab się męczył na wyżynie, że wejdzie [on] do swojej świątyni, aby się modlić, ale nie przemoże.</verse>
				<verse number="13">To jest słowo, które PAN niegdyś powiedział o Moabie.</verse>
				<verse number="14">Ale teraz PAN powiedział: Po trzech latach, liczonych jak lata najemnika, chwała Moabu zostanie wzgardzona wraz z całym [jego] wielkim tłumem, a [jego] resztka [będzie] bardzo mała i bezsilna.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Brzemię Damaszku. Oto Damaszek przestanie być miastem, a stanie się rumowiskiem.</verse>
				<verse number="2">Miasta Aroeru [będą] opuszczone. Będą dla trzód, by się [tam] kładły, a nikt [ich] nie spłoszy.</verse>
				<verse number="3">Nastąpi koniec twierdzy Efraima i królestwa Damaszku. A z resztką Syrii będzie jak z chwałą synów Izraela, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="4">I stanie się w tym dniu tak, [że] chwała Jakuba zmaleje, a jego tłuste ciało schudnie.</verse>
				<verse number="5">I będzie tak jak [wtedy], gdy żniwiarz zbiera zboże, a jego ramię ścina kłosy; będzie jak ten, co zbiera kłosy w dolinie Refaim.</verse>
				<verse number="6">Pozostanie na nim jednak pokłosie, jak przy otrząsaniu drzewa oliwnego: dwie lub trzy oliwki [zostaną] na samym wierzchołku drzewa, a cztery lub pięć na urodzajnych gałęziach, mówi PAN, Bóg Izraela.</verse>
				<verse number="7">W tym dniu człowiek spojrzy na swego Stwórcę i jego oczy będą spoglądać na Świętego Izraela.</verse>
				<verse number="8">A nie popatrzy [więcej] na ołtarze, dzieło swoich rąk, ani nie będzie patrzeć [na to], co uczyniły jego palce ani na gaje, ani na posągi.</verse>
				<verse number="9">W tym dniu jego miasta warowne będą jak porzucony konar i sucha gałąź, które opuścili przed synami Izraela – i będzie spustoszenie.</verse>
				<verse number="10">A ponieważ zapomniałeś o Bogu twojego zbawienia i nie pamiętałeś o skale twojej mocy, to [choć] zasadzasz rozkoszne sadzonki i sadzisz obce winorośle;</verse>
				<verse number="11">I w dniu sprawiasz, że sadzonka rośnie, i rano doprowadzasz swój siew do rozkwitu, w dniu żniwa będziesz żąć mnóstwo smutku i nieuleczalnej rozpaczy.</verse>
				<verse number="12">Biada tłumom licznych ludów, [które] huczą jak rozhukane morze, i zgiełkowi narodów, które szumią jak szum wód gwałtownych!</verse>
				<verse number="13">Narody szumią jak szum wielkich wód, ale PAN je zgromi i uciekną daleko gnane wiatrem jak plewy na górach i jak biegacz stepowy przed wichurą.</verse>
				<verse number="14">Oto w porze wieczornej trwoga, a nim nadejdzie poranek, już go nie [ma]. Taki jest dział tych, którzy nas łupią, i los tych, którzy nas plądrują.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Biada ziemi, którą zacieniają skrzydła, [ziemi] leżącej za rzekami Etiopii;</verse>
				<verse number="2">Która wysyła posłów przez morze w łodziach z sitowia po wodach, mówiąc: Idźcie, prędcy posłańcy, do narodu rozszarpanego i splądrowanego, do ludu, który budzi grozę, odkąd istnieje, do narodu zdeptanego do szczętu, którego ziemię rozrywają rzeki.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy mieszkańcy świata i osiedleńcy ziemi, zobaczycie, jak sztandar zostanie wzniesiony na górach, i usłyszycie, gdy zadmą w trąby.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem mówi PAN do mnie: Będę spokojny i będę przypatrywać się z mojego przybytku – jak pogodne ciepło po deszczu, jak obłok rosy w upalne żniwo.</verse>
				<verse number="5">Bo przed żniwem, gdy puszczą pączki, a kwiat wyda dojrzewające cierpkie grono, wtedy obetnie gałązki nożami i gałęzie usunie i obetnie.</verse>
				<verse number="6">I będą pozostawione wszystkie razem ptakom górskim i zwierzętom polnym. Ptaki spędzą na nich lato, a wszystkie zwierzęta polne na nich przezimują.</verse>
				<verse number="7">W tym czasie będzie przyniesiony dar PANU zastępów od ludu rozszarpanego i splądrowanego, od ludu budzącego grozę, odkąd istnieje aż do dziś, od narodu do szczętu zdeptanego, którego ziemię rozrywały rzeki, na miejsce imienia PANA zastępów, na górę Syjon.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Brzemię Egiptu. Oto PAN jedzie na lekkim obłoku i przybędzie do Egiptu. Zadrżą przed nim bożki Egiptu, a serce Egiptu stopnieje w jego wnętrzu.</verse>
				<verse number="2">Podburzę Egipcjan przeciw Egipcjanom, tak że każdy będzie walczyć przeciwko swemu bratu i każdy przeciwko swemu bliźniemu, miasto przeciwko miastu, królestwo przeciwko królestwu.</verse>
				<verse number="3">I osłabnie duch Egiptu, a jego zamiar obrócę wniwecz. I będą się radzić bożków i zaklinaczy, czarowników i wróżbitów.</verse>
				<verse number="4">I wydam Egipcjan w ręce okrutnego pana, a srogi król będzie panować nad nimi, mówi Pan, PAN zastępów.</verse>
				<verse number="5">I zginą wody z morza, a rzeka opadnie i wyschnie.</verse>
				<verse number="6">Ustaną rzeki, opadną i powysychają potoki ujęte groblami, a trzcina i sitowie powiędną.</verse>
				<verse number="7">Trawa przy brzegach potoków i przy ich ujściu oraz wszelki zasiew przy potokach wyschną i wyginą, i już ich nie będzie.</verse>
				<verse number="8">Rybacy będą się smucić, będą lamentować wszyscy, którzy w rzece zarzucają wędkę, i ci, którzy rozciągają sieci na wodzie, będą rozpaczać.</verse>
				<verse number="9">Zawiedzeni będą też ci, którzy uprawiają wyborny len, i ci, którzy tkają sieci.</verse>
				<verse number="10">Będą przygnębieni swoim losem wszyscy, którzy robią stawy do hodowli ryb.</verse>
				<verse number="11">Doprawdy, książęta Soanu są głupcami, zgłupiała rada mądrych doradców faraona. Jak możecie mówić do faraona: Jestem synem mędrców, synem starożytnych królów?</verse>
				<verse number="12">Gdzie teraz są twoi mędrcy? Niech ci teraz oznajmią, jeśli wiedzą, co PAN zastępów postanowił wobec Egiptu.</verse>
				<verse number="13">Zgłupieli książęta Soanu, zwiedzeni są książęta Nof; zwiedli Egipt naczelnicy jego rodów.</verse>
				<verse number="14">PAN umieścił pośród nich wypaczonego ducha, a oni sprawili, że Egipt zbłądził w każdej swojej sprawie, tak jak błądzi wymiotujący pijak.</verse>
				<verse number="15">I nie będzie żadnego dzieła w Egipcie, którego będą mogły dokonać głowa lub ogon, gałąź lub sitowie.</verse>
				<verse number="16">W tym dniu Egipt będzie podobny do kobiet, bo będzie się lękać i drżeć przed ręką PANA zastępów, którą podniesie przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="17">Ziemia Judy stanie się postrachem dla Egiptu. Każdy, kto o niej wspomni, będzie się lękał z powodu zamiaru, który powziął przeciwko niemu PAN zastępów.</verse>
				<verse number="18">W tym dniu w ziemi Egiptu będzie pięć miast mówiących językiem Kanaanu i przysięgających na PANA zastępów, a jedno z nich będzie nazwane Miastem Spustoszenia.</verse>
				<verse number="19">W tym dniu będzie ołtarz dla PANA pośród ziemi Egiptu i słup dla PANA przy jego granicy.</verse>
				<verse number="20">I będzie to znakiem i świadectwem dla PANA zastępów w ziemi Egiptu. A gdy zawołają do PANA z powodu ciemięzców, pośle im zbawiciela i księcia, który ich wybawi.</verse>
				<verse number="21">I PAN będzie znany w Egipcie, gdyż Egipcjanie tego dnia poznają PANA i będą składać mu ofiary i dary, będą składać PANU śluby i wypełnią je.</verse>
				<verse number="22">A PAN uderzy Egipt, uderzy go i uzdrowi. Oni nawrócą się do PANA, a on da się im ubłagać i uzdrowi ich.</verse>
				<verse number="23">W tym dniu będzie droga z Egiptu do Asyrii i Asyryjczyk będzie chodzić do Egiptu, a Egipcjanin do Asyrii, i Egipcjanie będą służyć z Asyryjczykami.</verse>
				<verse number="24">W tym dniu Izrael będzie jako trzeci wraz z Egiptem i Asyrią, będzie błogosławieństwem pośrodku ziemi.</verse>
				<verse number="25">PAN zastępów bowiem będzie im błogosławił: Niech będzie błogosławiony mój lud Egipt i Asyria, dzieło moich rąk, oraz Izrael, moje dziedzictwo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">W roku, w którym Tartan przybył do Aszdodu, wysłany tam przez Sargona, króla Asyrii, walczył przeciw Aszdodu i go zdobył;</verse>
				<verse number="2">W tym czasie PAN powiedział przez Izajasza, syna Amosa: Idź, zdejmij wór ze swych bioder i obuwie ze swoich nóg. I uczynił tak, chodząc nago i boso.</verse>
				<verse number="3">I PAN powiedział: Jak mój sługa Izajasz chodzi nago i boso przez trzy lata jako znak i cud dla Egiptu i Etiopii;</verse>
				<verse number="4">Tak król Asyrii uprowadzi więźniów Egiptu i jeńców Etiopii, młodych i starych, nagich i bosych, z obnażonymi pośladkami, na pohańbienie Egiptu.</verse>
				<verse number="5">I przestraszą się, i zawstydzą z powodu Etiopii, ich nadziei, i z powodu Egiptu, ich chluby.</verse>
				<verse number="6">Tego dnia mieszkaniec tej wyspy powie: Oto co się stało z naszą nadzieją, do której uciekliśmy się o pomoc, abyśmy zostali wyzwoleni od króla Asyrii. A teraz jak zdołamy ujść cało?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Brzemię pustynnego morza. Jak wicher na południe nadciąga, tak przyjdzie z pustyni, ze strasznej ziemi.</verse>
				<verse number="2">Srogie widzenie jest mi pokazane. Zdrajca zdradza, niszczyciel niszczy. Nadciągnij, Elamie! Oblegaj, Medio! Położę kres wszelkiemu wzdychaniu.</verse>
				<verse number="3">Dlatego moje biodra są wypełnione bólem, ogarnęły mnie skurcze jak skurcze rodzącej. Wstrząśnięty jestem tym, co słyszę, przerażony tym, co widzę.</verse>
				<verse number="4">Zlękło się moje serce, strach mnie ogarnął. Noc moich rozkoszy zamieniła się w postrach.</verse>
				<verse number="5">Przygotuj stół, niech strażnik trzyma straż; jedz, pij. Wstańcie, książęta, namaszczajcie tarcze.</verse>
				<verse number="6">Tak bowiem powiedział mi Pan: Idź, postaw strażnika, niech mówi, co widzi.</verse>
				<verse number="7">I zobaczył rydwan z dwoma jeźdźcami, który ciągnęły osły, i rydwan, który ciągnęły wielbłądy; i przypatrywał się im z wielką uwagą.</verse>
				<verse number="8">Wtedy zawołał [jak] lew: Panie mój! Stoję ciągle za dnia na wieży strażniczej; stoję na warcie całymi nocami.</verse>
				<verse number="9">A oto nadciągają mężczyźni na rydwanie z dwoma jeźdźcami. I zawołał: Upadł, upadł Babilon i wszystkie rzeźbione posągi jego bogów roztrzaskane zostały o ziemię.</verse>
				<verse number="10">O moi wymłóceni i zboże mego klepiska! Co usłyszałem od PANA zastępów, Boga Izraela, to wam oznajmiłem.</verse>
				<verse number="11">Brzemię Dumy. Z Seiru ktoś woła do mnie: Strażniku, co [się stało] w nocy? Strażniku, co [się stało] w nocy?</verse>
				<verse number="12">Strażnik odpowiedział: Nadchodzi poranek, a także noc. Jeśli chcecie dopytywać, dopytujcie, nawróćcie się, przyjdźcie.</verse>
				<verse number="13">Brzemię na Arabię. W lasach Arabii będziecie nocować, wy, karawany Dedanitów.</verse>
				<verse number="14">Niech mieszkańcy Tema wyjdą z wodą naprzeciw spragnionych, ze swoim chlebem niech wyjdą na spotkanie uciekającym.</verse>
				<verse number="15">Będą bowiem uciekali przed mieczami, przed dobytym mieczem, przed napiętym łukiem, przed ciężką bitwą.</verse>
				<verse number="16">Gdyż tak Pan powiedział do mnie: Za rok, liczony jak rok najemnika, ustanie cała chwała Kedaru.</verse>
				<verse number="17">A reszta spośród łuczników, dzielni wojownicy spośród synów Kedaru, będzie zmniejszona. Tak bowiem powiedział PAN, Bóg Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Brzemię Doliny Widzenia. Co ci się stało, że cała wystąpiłaś na dachy?</verse>
				<verse number="2">Miasto pełne wrzasku i zgiełku, miasto wesołe! Twoi zabici nie padli od miecza ani nie zginęli w bitwie.</verse>
				<verse number="3">Wszyscy twoi dowódcy pierzchli razem, związani przez łuczników. Zostali związani razem ci, których znaleziono u ciebie, ci, którzy uciekli z daleka.</verse>
				<verse number="4">Dlatego powiedziałem: Odwróćcie swój wzrok ode mnie, abym gorzko zapłakał; nie próbujcie mnie pocieszać z powodu spustoszenia córki mojego ludu.</verse>
				<verse number="5">To jest bowiem dzień ucisku, deptania i zamieszania od Pana, BOGA zastępów, w Dolinie Widzenia, [dzień] burzenia murów i wołania na góry.</verse>
				<verse number="6">Elam wziął kołczan z rydwanami ludu wojennego, a Kir odsłonił swoją tarczę.</verse>
				<verse number="7">I stało się tak, że najpiękniejsze doliny były pełne rydwanów, a jeźdźcy ustawili się potężnie przy bramie.</verse>
				<verse number="8">I odkryto osłonę Judy, i w tym dniu spoglądałeś na zbrojownię w Domu Lasu.</verse>
				<verse number="9">I spoglądaliście na wyłomy miasta Dawida – na to, że były liczne, i zgromadziliście wody Dolnej Sadzawki.</verse>
				<verse number="10">Policzyliście domy w Jerozolimie i burzyliście domy, aby wzmocnić mur.</verse>
				<verse number="11">Zrobiliście też zbiornik między dwoma murami na wodę Starej Sadzawki, ale nie spoglądaliście na jej twórcę ani nie widzieliście tego, który od dawna ją ukształtował.</verse>
				<verse number="12">W tym dniu Pan, BÓG zastępów, wzywał do płaczu i do żałoby, do ostrzyżenia się i do przepasania się worem.</verse>
				<verse number="13">A oto radość i wesele, zabijanie wołów i owiec, spożywanie mięsa i picie wina: Jedzmy, pijmy, bo jutro umrzemy.</verse>
				<verse number="14">Ale PAN zastępów objawił mi to, [mówiąc] do [mych] uszu: Na pewno ta nieprawość nie będzie wam przebaczona aż do śmierci, mówi Pan, BÓG zastępów.</verse>
				<verse number="15">Tak mówi Pan, BÓG zastępów: Idź, udaj się do tego skarbnika, do Szebny, przełożonego domu, i powiedz:</verse>
				<verse number="16">Co ty tu masz i kogo tu masz, że wykułeś sobie w tym miejscu grób? Wykułeś sobie grób wysoko, wydrążyłeś sobie w skale swoje mieszkanie.</verse>
				<verse number="17">Oto PAN, który cię przykrył jak zacnego człowieka i który cię kosztownie przyoblekł;</verse>
				<verse number="18">Tocząc cię, zwinie i rzuci jak kulę w przestronną ziemię. Tam umrzesz, tam też rydwany twojej chwały będą hańbą domu twego pana.</verse>
				<verse number="19">Wypędzę cię z twego stanowiska, z twego urzędu ściągnę cię.</verse>
				<verse number="20">W tym dniu powołam swego sługę Eliakima, syna Chilkiasza.</verse>
				<verse number="21">I ubiorę go w twoją szatę, i przepaszę go twoim pasem, i oddam w jego ręce twoją władzę; i będzie on ojcem dla mieszkańców Jerozolimy i domu Judy.</verse>
				<verse number="22">I położę klucz domu Dawida na jego ramieniu; gdy on otworzy, nikt nie zamknie, a gdy zamknie, nikt nie otworzy.</verse>
				<verse number="23">I wbiję go jak gwóźdź na miejscu pewnym, a będzie tronem chwały dla domu swego ojca.</verse>
				<verse number="24">I zawieszą na nim całą chwałę domu jego ojca, synowie i córki, wszelkie drobne naczynia, od kubków do wszelkich dzbanów.</verse>
				<verse number="25">W tym dniu, mówi PAN zastępów, gwóźdź, który był wbity w miejscu pewnym, zostanie wyjęty i przycięty, i spadnie; a brzemię, które wisiało na nim, zostanie odcięte. Tak bowiem PAN to powiedział.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Brzemię Tyru. Zawódźcie, okręty Tarszisz, bo został zburzony tak, że nie ma ani domu, ani żadnego portu; oznajmiono im z ziemi Kittim.</verse>
				<verse number="2">Zamilczcie, mieszkańcy wyspy; którą napełnili kupcy Sydonu, przepływając przez morze.</verse>
				<verse number="3">I ziarno Szichoru, [sprowadzane] przez wielkie wody, żniwo rzeki, było jego dochodem; był też rynkiem narodów.</verse>
				<verse number="4">Wstydź się, Sydonie. Przemówiło bowiem morze, przemówiła twierdza morska: Nie wiję się w bólu ani nie rodzę, nie wychowuję młodzieńców ani nie odchowuję dziewic.</verse>
				<verse number="5">Jak na wieść o Egipcie tak będą się wić na wieść o Tyrze.</verse>
				<verse number="6">Przeprawcie się do Tarszisz, zawódźcie, mieszkańcy wyspy!</verse>
				<verse number="7">Czy to jest wasze wesołe miasto, którego historia sięga dawnych dni? Jego własne nogi zawiodą je na daleką wędrówkę.</verse>
				<verse number="8">Kto powziął takie postanowienie przeciw Tyrowi, który rozdawał korony, którego kupcy są książętami, a jego handlarze – szanowanymi ziemi?</verse>
				<verse number="9">PAN zastępów to postanowił, aby poniżyć pychę całej jego chwały i aby znieważyć wszystkich szanowanych ziemi.</verse>
				<verse number="10">Przeprawcie się przez swoją ziemię jak rzeka, o córko Tarszisz. Nie ma już siły.</verse>
				<verse number="11">Wyciągnął swoją rękę nad morze, zatrząsnął królestwami. PAN wydał rozkaz przeciwko Kanaanowi, aby zburzyć jego twierdze;</verse>
				<verse number="12">I powiedział: Już nie będziesz się weselić, ty zhańbiona dziewico, córko Sydonu. Powstań, przepraw się do Kittim; lecz i tam nie będziesz miała odpoczynku.</verse>
				<verse number="13">Oto ziemia Chaldejczyków – ten lud nie był [ludem]. Asyryjczyk założył ją dla mieszkańców pustyni. Wznieśli jej wieże, pobudowali jej pałace, ale on obrócił ją w gruzy.</verse>
				<verse number="14">Zawódźcie, okręty Tarszisz, gdyż wasza twierdza jest zburzona.</verse>
				<verse number="15">I stanie się w tym dniu, że Tyr pójdzie w zapomnienie na siedemdziesiąt lat, na okres dni jednego króla. A po upływie siedemdziesięciu lat Tyr będzie śpiewał jak nierządnica.</verse>
				<verse number="16">Weź harfę, obejdź miasto, zapomniana nierządnico! Graj ładnie, śpiewaj dużo, by przypomniano sobie ciebie.</verse>
				<verse number="17">I stanie się po upływie siedemdziesięciu lat, że PAN nawiedzi Tyr, a ten wróci do czerpania korzyści ze swego nierządu i będzie go uprawiał ze wszystkimi królestwami świata na powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="18">Lecz jego dochody i jego zysk będą poświęcone PANU. Nie będzie ich odkładać i gromadzić. Jego dochody będą dla tych, którzy przebywają przed PANEM, aby mogli jeść do syta i mieć dobre ubranie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Oto PAN opróżni ziemię i spustoszy ją, odmieni jej oblicze i rozproszy jej mieszkańców.</verse>
				<verse number="2">I będzie z ludem jak z kapłanem, ze sługą jak z jego panem, ze służącą jak z jej panią, z kupującym jak ze sprzedającym, z udzielającym pożyczki jak z biorącym ją, z lichwiarzem jak z płacącym lichwę.</verse>
				<verse number="3">Ziemia zostanie całkowicie opróżniona i doszczętnie ograbiona, bo PAN wypowiedział to słowo.</verse>
				<verse number="4">Ziemia płacze i więdnie, świat marnieje i niszczeje, marnieją wyniosłe ludy ziemi.</verse>
				<verse number="5">Ziemia jest splugawiona pod swoimi mieszkańcami; przekroczyli bowiem prawa, zmienili ustawy, złamali wieczne przymierze.</verse>
				<verse number="6">Dlatego przekleństwo pożre ziemię, a jej mieszkańcy zniszczeją. Dlatego mieszkańcy ziemi są przypaleni, a zostało mało ludzi.</verse>
				<verse number="7">Młode wino smuci się, winorośl marnieje, wzdychają wszyscy [ludzie] wesołego serca.</verse>
				<verse number="8">Ustała wesołość bębnów, skończył się krzyk weselących się, ucichł radosny [dźwięk] harfy.</verse>
				<verse number="9">Nie będą pić wina wśród pieśni; zgorzknieje mocny napój tym, którzy go piją.</verse>
				<verse number="10">Zburzone jest miasto bezładu. Zamknięty jest każdy dom, tak że wejść nie można.</verse>
				<verse number="11">Na ulicach wołanie o wino; zgasła wszelka radość, a wesołość ziemi odeszła.</verse>
				<verse number="12">W mieście pozostało spustoszenie, a bramy zburzone.</verse>
				<verse number="13">Tak bowiem będzie pośród ziemi, pośród ludu, jak przy otrząsaniu drzewa oliwnego, jak ostatki winogron po winobraniu.</verse>
				<verse number="14">Tamci podniosą swój głos, będą śpiewać dla majestatu PANA, wykrzykną od strony morza.</verse>
				<verse number="15">Dlatego wysławiajcie PANA w dolinach, na wyspach morskich – imię PANA, Boga Izraela.</verse>
				<verse number="16">Od krańców ziemi słyszeliśmy pieśni o chwale sprawiedliwego. Ale ja powiedziałem: Jestem wynędzniały, jestem wynędzniały, biada mi! Zdrajcy zdradzili, tak, bardzo zdradzili zdrajcy.</verse>
				<verse number="17">Strach, dół i sidła na ciebie, mieszkańcu ziemi!</verse>
				<verse number="18">I stanie się, że kto ucieknie przed głosem strachu, wpadnie w dół, a kto wyjdzie z dołu, będzie złapany w sidłach. Otworzą się bowiem upusty w górze i zadrżą fundamenty ziemi.</verse>
				<verse number="19">Ziemia rozpadła się całkowicie, ziemia rozpłynęła się doszczętnie; jest wielce wstrząśnięta.</verse>
				<verse number="20">Ziemia będzie się słaniać jak pijany, będzie chwiać się jak lepianka. Zaciąży na niej jej nieprawość i upadnie, a już nie powstanie.</verse>
				<verse number="21">W tym dniu PAN nawiedzi zastęp wysokich na wysokości, także i królów ziemskich na ziemi.</verse>
				<verse number="22">I będą zgromadzeni jak więźniowie zebrani w ciemnicy, i będą zamknięci w więzieniu, a po wielu dniach zostaną nawiedzeni.</verse>
				<verse number="23">Wtedy księżyc zarumieni się i słońce się zawstydzi, gdy PAN zastępów będzie królować na górze Syjon, w Jerozolimie, i wobec swoich starszych w swej wielkiej chwale.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">PANIE, ty jesteś moim Bogiem; będę cię wywyższać i wysławiać twoje imię, bo uczyniłeś cudowne rzeczy; twoje postanowienia, z dawna powzięte, są wiernością i prawdą.</verse>
				<verse number="2">Bo obróciłeś miasto w rumowisko, miasto obronne w ruiny. Pałac cudzoziemców przestał być miastem, nigdy nie będzie odbudowany.</verse>
				<verse number="3">Dlatego będzie cię wielbić lud mocny; miasto okrutnych narodów będzie się ciebie bać.</verse>
				<verse number="4">Ty bowiem jesteś twierdzą dla ubogiego, twierdzą dla nędzarza w jego ucisku, ucieczką przed powodzią, zasłoną przed upałem, gdy wściekłość okrutników jest jak powódź bijąca w ścianę.</verse>
				<verse number="5">Wrzawę cudzoziemców stłumisz jak upał na wysuszonej ziemi, jak upał – cieniem obłoku. Okrucieństwo okrutników będzie poniżone.</verse>
				<verse number="6">Na tej górze PAN zastępów wyprawi wszystkim ludom ucztę z tłustych potraw, ucztę z wystałego wina, z tłustych potraw ze szpikiem, z wina wystałego i czystego.</verse>
				<verse number="7">I zniszczy na tej górze zasłonę rozpostartą nad wszystkimi ludźmi i przykrycie rozciągnięte nad wszystkimi narodami.</verse>
				<verse number="8">Połknie śmierć w zwycięstwie, a Pan BÓG otrze łzy z każdego oblicza i zdejmie z całej ziemi hańbę swego ludu, bo tak PAN powiedział.</verse>
				<verse number="9">I w tym dniu będzie się mówić: Oto nasz Bóg, jego oczekiwaliśmy i on nas wybawi. To jest PAN, jego oczekiwaliśmy; będziemy się weselić i radować z jego zbawienia.</verse>
				<verse number="10">Na tej górze bowiem spocznie ręka PANA, a Moab będzie zdeptany przez niego, jak depcze się słomę na gnojowisku.</verse>
				<verse number="11">I rozciągnie swoje ręce pośrodku niego, jak je rozciąga pływak, by pływać, i poniży jego wyniosłość wraz z wysiłkami jego rąk.</verse>
				<verse number="12">A twoje wysokie mury obronne obali, zburzy i zrzuci na ziemię – [obróci je] w proch.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">W tym dniu śpiewana będzie taka pieśń w ziemi Judy: Mamy miasto obronne, [Bóg] zaopatrzy je w zbawienie jako mur i wały obronne.</verse>
				<verse number="2">Otwórzcie bramy, niech wejdzie naród sprawiedliwy, który strzeże prawdy.</verse>
				<verse number="3">Człowieka polegającego [na tobie] zachowujesz w doskonałym pokoju, bo tobie ufa.</verse>
				<verse number="4">Pokładajcie nadzieję w PANU na wieki, bo JEHOWA BÓG jest wieczną skałą.</verse>
				<verse number="5">On bowiem poniża tych, którzy mieszkają wysoko; burzy miasto wyniosłe, burzy je aż do ziemi, i strąca aż do prochu.</verse>
				<verse number="6">Depcze je noga; nogi ubogiego, stopy nędzarzy.</verse>
				<verse number="7">Ścieżka sprawiedliwego jest prosta; wyrównujesz prostą drogę sprawiedliwego.</verse>
				<verse number="8">Na drodze twoich sądów, o PANIE, oczekujemy cię; pragnieniem naszej duszy jest twoje imię i wspominanie ciebie.</verse>
				<verse number="9">Moja dusza pragnie cię w nocy; swoim duchem, który jest we mnie, szukam cię nawet rano. Gdy bowiem twoje sądy odbywają się na ziemi, mieszkańcy świata uczą się sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="10">Choć niegodziwemu okaże się łaskę, nie nauczy się sprawiedliwości. W ziemi prawości będzie czynić nieprawość i nie będzie zważać na majestat PANA.</verse>
				<verse number="11">PANIE, choć twoja ręka jest wywyższona, oni jednak tego nie widzą. Ale ujrzą i będą zawstydzeni z powodu ich zazdrości wobec twego ludu; ponadto ogień twoich wrogów pożre ich.</verse>
				<verse number="12">PANIE, zaprowadzisz nam pokój, bo wszystko, co się działo przy nas, czyniłeś ku naszemu [dobru].</verse>
				<verse number="13">PANIE, nasz Boże, panowali nad nami inni panowie niż ty, ale my, [ufając] tylko tobie, wspominamy twoje imię.</verse>
				<verse number="14">Umarli oni i nie ożyją, są martwi i nie powstaną, ponieważ nawiedziłeś ich i wytępiłeś, i zgładziłeś wszelką pamięć o nich.</verse>
				<verse number="15">Rozmnożyłeś naród, PANIE, rozmnożyłeś naród. Jesteś uwielbiony, choć go wypędziłeś na wszystkie krańce ziemi.</verse>
				<verse number="16">PANIE, w ucisku ciebie szukali; gdy ich karałeś, wylewali swoje modlitwy.</verse>
				<verse number="17">Jak brzemienna, gdy zbliża się poród, odczuwa ból i woła w boleściach, takimi byliśmy przed tobą, PANIE.</verse>
				<verse number="18">Poczęliśmy, wiliśmy się z bólu, ale zrodziliśmy jakby tylko wiatr; żadnego wybawienia nie dokonaliśmy na ziemi i nie upadli mieszkańcy świata.</verse>
				<verse number="19">Twoi umarli ożyją, wraz z moim trupem powstaną. Ocućcie się i śpiewajcie, wy, którzy spoczywacie w prochu! Twoja rosa bowiem będzie jak rosa na ziołach, a ziemia wyda umarłych.</verse>
				<verse number="20">Chodź, mój ludu! Wejdź do swoich komnat i zamknij swoje drzwi za sobą. Skryj się na krótką chwilę, aż gniew przeminie.</verse>
				<verse number="21">Oto bowiem PAN wychodzi ze swojego miejsca, aby nawiedzić nieprawość mieszkańców ziemi. Wtedy ziemia ujawni swoją krew i nie będzie już ukrywać swoich zabitych.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">W tym dniu PAN ukarze swoim mieczem srogim, wielkim i mocnym Lewiatana, węża długiego, Lewiatana, węża skręconego, i zabije smoka, który jest w morzu.</verse>
				<verse number="2">Tego dnia śpiewajcie o winnicy wybornego wina.</verse>
				<verse number="3">Ja, PAN, który jej strzeże, co chwila będę ją podlewać i żeby nikt jej nie zniszczył, będę jej strzegł nocą i dniem.</verse>
				<verse number="4">Nie ma we mnie [żadnej] zapalczywości. Kto wystawi osty i ciernie do walki ze mną, abym z nimi walczył? Spaliłbym je do szczętu.</verse>
				<verse number="5">Niech raczej uchwyci moją siłę, aby zawrzeć ze mną pokój, a pokój ze mną uczyni.</verse>
				<verse number="6">Przyjdzie dzień, gdy Jakub się rozkorzeni, Izrael zakwitnie, puści pędy i napełni powierzchnię ziemi owocem.</verse>
				<verse number="7">Czy uderzył go, jak uderzył jego wroga? Czy zabito go, jak inni zostali zabici przez niego?</verse>
				<verse number="8">Z umiarem go ukarze, bo gdy ten wypuści [gałązki], zabierze go swoim gwałtownym wiatrem w dniu wschodniego wichru.</verse>
				<verse number="9">Dlatego w ten sposób będzie oczyszczona nieprawość Jakuba; a taki będzie wszelki owoc usunięcia jego grzechu: rozrzuci wszystkie kamienie ołtarza, jak rozbija się kamienie wapienne, a nie będą już stać gaje i posągi słoneczne.</verse>
				<verse number="10">Gdyż miasto obronne opustoszeje, a będzie mieszkaniem porzuconym i opuszczonym jak pustynia. Tam cielec będzie się paść, tam będzie leżeć i ogryzać jego gałązki.</verse>
				<verse number="11">Gdy jego gałązki uschną, będą się odłamywać; przyjdą kobiety i spalą je. Ten lud bowiem nie ma żadnego rozumu; dlatego ten, który go uczynił, nie zlituje się nad nim, a ten, który go stworzył, nie okaże mu żadnej łaski.</verse>
				<verse number="12">Tego dnia PAN będzie młócił od koryta rzeki do potoku Egiptu; i wy, synowie Izraela, będziecie zbierani jeden po drugim.</verse>
				<verse number="13">I stanie się też w tym dniu, że zadmą w wielką trąbę i przyjdą zaginieni w ziemi Asyrii oraz ci, którzy byli wygnani do ziemi Egiptu; i będą oddawać pokłon PANU na świętej górze w Jerozolimie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Biada koronie pychy, pijakom Efraima, których wspaniała ozdoba jest więdnącym kwiatem rosnącym na szczycie urodzajnych dolin odurzonych winem!</verse>
				<verse number="2">Oto ktoś od Pana, mocny i silny, jak burza gradowa, jak niszcząca nawałnica, jak ulewa gwałtownych rwących wód, rzuci [ją] na ziemię swoją ręką.</verse>
				<verse number="3">Zostanie zdeptana nogami korona pychy, pijacy Efraima.</verse>
				<verse number="4">A wspaniała ozdoba, która jest na szczycie urodzajnej doliny, będzie więdnącym kwiatem jak przed latem wczesny owoc; kto go tylko zobaczy, weźmie do ręki i zje.</verse>
				<verse number="5">W tym dniu PAN zastępów będzie koroną chwały i diademem ozdoby dla resztki swojego ludu;</verse>
				<verse number="6">Duchem sądu dla zasiadającego w sądzie i mocą dla tych, którzy odpierają atak aż do bramy.</verse>
				<verse number="7">Ale również ci od wina błądzą i od mocnego napoju zataczają się. Kapłan i prorok błądzą od mocnego napoju, utonęli w winie, zataczają się od mocnego napoju, błądzą w widzeniach, potykają się w sądzie.</verse>
				<verse number="8">Wszystkie ich stoły bowiem są pełne wymiotów i plugastwa, tak że nie ma [czystego] miejsca.</verse>
				<verse number="9">Kogo ma uczyć poznania? Komu ma wyjaśnić naukę? Czyż odstawionym od mleka i odłożonym od piersi?</verse>
				<verse number="10">Ponieważ podaje się przykazanie za przykazaniem, przykazanie za przykazaniem, przepis za przepisem, przepis za przepisem, trochę tu, trochę tam.</verse>
				<verse number="11">Bo wargami jąkających się i obcym językiem będę mówił do tego ludu.</verse>
				<verse number="12">A gdy im powiedział: To jest odpoczynek, dajcie odpocząć spracowanemu; to jest wytchnienie. Ale oni nie chcieli słuchać.</verse>
				<verse number="13">I słowo PANA będzie im: przykazanie za przykazaniem, przykazanie za przykazaniem, przepis za przepisem, przepis za przepisem, trochę tu, trochę tam, po to, aby szli, padli na wznak i rozbili się, aby zostali uwikłani i pojmani.</verse>
				<verse number="14">Dlatego słuchajcie słowa PANA, wy, mężowie szyderczy, panujący nad tym ludem, który jest w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="15">Ponieważ mówicie: Zawarliśmy przymierze ze śmiercią i z piekłem mamy układ; gdy przejdzie bicz gwałtowny, nie dosięgnie nas, gdyż kłamstwo uczyniliśmy naszą ucieczką i skryliśmy się za fałszem;</verse>
				<verse number="16">Dlatego tak powiedział Pan BÓG: Oto kładę jako grunt na Syjonie kamień, kamień wypróbowany, węgielny, drogocenny, utwierdzony fundament. Kto uwierzy, nie pospieszy się.</verse>
				<verse number="17">A wykonam sąd według sznura, a sprawiedliwość według pionu. I grad zmiecie schronienie kłamstw, a wody zaleją kryjówkę.</verse>
				<verse number="18">Wasze przymierze ze śmiercią zostanie zerwane, a wasz układ z piekłem nie ostoi się; gdy ten bicz gwałtowny przejdzie, zostaniecie przez niego zdeptani.</verse>
				<verse number="19">Jak tylko zacznie przechodzić, pochwyci was, bo każdego poranka będzie przechodzić, dniem i nocą. Sam tylko postrach zaprowadzi was do zrozumienia tego, co słyszeliście;</verse>
				<verse number="20">Bo łóżko będzie za krótkie, aby się na nim rozciągnąć, przykrycie zbyt wąskie, by się nim owinąć.</verse>
				<verse number="21">PAN bowiem powstanie jak na górze Perazym i rozgniewa się jak w dolinie Gibeon, aby dokonać swego dzieła, swego niezwykłego dzieła, aby dokończyć swoje zadanie, swoje niezwykłe zadanie.</verse>
				<verse number="22">Teraz więc nie naśmiewajcie się, aby wasze węzły nie zacisnęły się mocniej, gdyż słyszałem od Pana, BOGA zastępów, że postanowione jest zniszczenie na całej ziemi.</verse>
				<verse number="23">Nadstawcie uszu, posłuchajcie mego głosu; bądźcie uważni, słuchajcie mojej mowy.</verse>
				<verse number="24">Czyż oracz codziennie orze, aby siać? [Czy] robi bruzdy i bronuje swoją rolę?</verse>
				<verse number="25">Czyż gdy wyrówna jej powierzchnię, nie rozsiewa czarnuszki, nie rozsiewa kminu i nie obsiewa pszenicą wyborną, jęczmieniem przednim i orkiszem w odpowiednich miejscach?</verse>
				<verse number="26">Jego Bóg uczy go roztropności i poucza go.</verse>
				<verse number="27">Czarnuszki bowiem nie młóci się saniami młockarskimi ani nie przetacza się koła wozu po kminku; ale kijem wybija się czarnuszkę, a kminek – laską.</verse>
				<verse number="28">Pszenicę młóci się, ale nie bez końca, i nie pociera jej kołem wozu ani jej nie kruszy zaprzęgiem.</verse>
				<verse number="29">I to także pochodzi od PANA zastępów, który jest cudowny w radzie i wielki w działaniu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">Biada Arielu, Arielu, miasto, w którym mieszkał Dawid. Dodawajcie rok do roku, niech zarzynają barany.</verse>
				<verse number="2">Ześlę jednak ucisk na Ariela i nastanie smutek i lament, i będzie mi jak Ariel.</verse>
				<verse number="3">Rozbiję obóz przeciwko tobie dokoła, otoczę cię wałami i wzniosę przeciwko tobie baszty.</verse>
				<verse number="4">Wtedy poniżony będziesz mówił z ziemi, z prochu ledwie wyjdzie twoja mowa i twój głos będzie mówił z ziemi jak głos czarownika, a twoja mowa z prochu jak szept.</verse>
				<verse number="5">Mnóstwo twoich wrogów będzie jak drobny pył, a zgraja okrutników jak rozwiane plewy. A stanie się to nagle, w okamgnieniu.</verse>
				<verse number="6">Zostaniesz nawiedzony od PANA zastępów grzmotem, trzęsieniem ziemi i wielkim hukiem, wichurą, burzą i płomieniem trawiącego ognia.</verse>
				<verse number="7">Jak sen nocnego widzenia będzie zgraja wszystkich narodów walczących przeciwko Arielowi i wszystkich, którzy walczą przeciwko niemu i jego twierdzom, oraz tych, którzy go uciskają.</verse>
				<verse number="8">Będzie tak jak [wtedy], gdy śni się głodnemu, że je, ale gdy się obudzi, ma pusty żołądek; i jak [wtedy], gdy śni się spragnionemu, że pije, a gdy się obudzi, nadal jest słaby i jego dusza jest spragniona. Tak będzie ze zgrają wszystkich narodów walczących przeciwko górze Syjon.</verse>
				<verse number="9">Zatrzymujcie się i zdumiewajcie; rozkoszujcie, choćbyście mieli wołać na pomoc. Upili się, ale nie winem; zataczają się, ale nie od mocnego napoju.</verse>
				<verse number="10">PAN bowiem wylał na was ducha twardego snu i zamknął wasze oczy. [Oczy] waszych proroków i książąt, widzących, zasłonił.</verse>
				<verse number="11">Dlatego całe to widzenie stało się dla was jak słowa zapieczętowanej księgi, którą podaje się temu, kto umie czytać, mówiąc: Przeczytaj to, proszę, na co odpowiada: Nie mogę, bo jest zapieczętowana.</verse>
				<verse number="12">A jeśli podaje się księgę temu, kto nie umie czytać, mówiąc: Czytaj to, proszę, [ten] wtedy odpowiada: Nie umiem czytać.</verse>
				<verse number="13">Mówi więc PAN: Ponieważ ten lud zbliża się do mnie swymi ustami i czci mnie swymi wargami, a jego serce jest daleko ode mnie i jego bojaźń wobec mnie jest wyuczoną przez nakazy ludzi;</verse>
				<verse number="14">Dlatego ja będę postępował przedziwnie z tym ludem, przedziwnie i cudownie; zginie mądrość jego mądrych, a rozum jego roztropnych się skryje.</verse>
				<verse number="15">Biada tym, którzy głęboko przed PANEM ukrywają swój zamysł, których czyny są popełnione w ciemności i mówią: Kto nas widzi? Kto o nas wie?</verse>
				<verse number="16">Wasze przewrotne myśli są jak glina garncarska. Czyż glina powie o tym, co ją uczynił: Nie uczynił mnie? Czyż to, co ulepione, powie o tym, co je ulepił: Nie miał rozumu?</verse>
				<verse number="17">Czyż nie w bardzo krótkim czasie Liban obróci się w pole, a pole będzie uważane za las?</verse>
				<verse number="18">Tego dnia głusi usłyszą słowa księgi, a oczy ślepych przejrzą z mroku i ciemności.</verse>
				<verse number="19">Cisi jeszcze bardziej się rozweselą w PANU, a ubodzy spośród ludzi rozradują się w Świętym Izraela.</verse>
				<verse number="20">Gdyż nastanie kres dla okrutnika, zniszczeje szyderca i zostaną wytępieni wszyscy, którzy czyhają na nieprawość;</verse>
				<verse number="21">Którzy obwiniają człowieka za słowo, zastawiają sidło na tego, który ich strofuje w bramie, i bez powodu doprowadzają sprawiedliwego do upadku.</verse>
				<verse number="22">Dlatego tak mówi PAN, który odkupił Abrahama, o domu Jakuba: Jakub już więcej nie zazna wstydu ani jego twarz już nie zblednie.</verse>
				<verse number="23">Gdy bowiem ujrzy pośród siebie swoich synów, dzieło moich rąk, poświęcą moje imię, poświęcą Świętego Jakuba, i będą się bać Boga Izraela.</verse>
				<verse number="24">Ci, którzy błądzili duchem, nabiorą rozumu, ci, którzy szemrali, przyjmą naukę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Biada upartym synom, mówi PAN, którzy naradzają się, ale nie ze mną, i zasłaniają nakryciem, ale nie z mojego ducha, aby dodawać grzech do grzechu;</verse>
				<verse number="2">Którzy wyruszają, by zejść do Egiptu, nie radząc się moich ust, aby umocnić się siłą faraona i schronić się w cieniu Egiptu.</verse>
				<verse number="3">Dlatego siła faraona będzie dla was zawstydzeniem, a schronienie w cieniu Egiptu waszą hańbą.</verse>
				<verse number="4">Jego książęta bowiem byli w Soan i jego posłowie dotarli do Chanes.</verse>
				<verse number="5">Wszyscy zawstydzili się przez lud, który nie był dla nich użyteczny ani pomocny i nie [przynosił żadnych] korzyści, lecz tylko wstyd i hańbę.</verse>
				<verse number="6">Brzemię zwierząt południa. Do ziemi ucisku i utrapienia, skąd pochodzi lew i lwiątko, żmija i ognisty smok latający, zaniosą swoje bogactwa na grzbietach osłów i swe skarby na garbach wielbłądów do ludu, który im nic nie pomoże;</verse>
				<verse number="7">Bo pomoc Egipcjan będzie daremna i próżna. Dlatego ogłaszam, że ich siłą jest siedzieć w pokoju.</verse>
				<verse number="8">Teraz idź, napisz to na tablicy przy nich i utrwal w księdze, aby zostało to zachowane na przyszłość i aż na wieki wieków:</verse>
				<verse number="9">Że ten lud jest uparty, że to synowie kłamliwi, synowie, którzy nie chcą słuchać prawa PANA;</verse>
				<verse number="10">Którzy mówią do widzących: Nie miejcie widzenia; a prorokom: Nie prorokujcie nam, co jest prawe; mówcie nam rzeczy przyjemne, prorokujcie oszustwa;</verse>
				<verse number="11">Zejdźcie z drogi, zejdźcie ze ścieżki, zabierzcie sprzed nas Świętego Izraela.</verse>
				<verse number="12">Dlatego tak mówi Święty Izraela: Ponieważ gardzicie tym słowem, a pokładacie ufność w krzywdzie i przewrotności i na nich polegacie;</verse>
				<verse number="13">Dlatego ta nieprawość będzie dla was jak pęknięcie grożące zawaleniem i jak wygięcie na wysokim murze, który zawala się nagle, w mgnieniu oka;</verse>
				<verse number="14">I rozbije ją, jak rozbija się gliniane naczynie stłuczone tak bezlitośnie, że nie znajdzie się wśród jego odłamków skorupki, aby nabrać ognia z ogniska lub zaczerpnąć wody ze zbiornika.</verse>
				<verse number="15">Tak bowiem mówi Pan BÓG, Święty Izraela: W nawróceniu i spokoju będziecie zbawieni; w ciszy i ufności będzie wasza siła. Ale nie chcieliście;</verse>
				<verse number="16">Przeciwnie, powiedzieliście: Nie tak, ale na koniach uciekniemy! Dlatego będziecie uciekać. Na szybkich koniach pojedziemy! Dlatego będą szybsi ci, którzy będą was ścigać.</verse>
				<verse number="17">Tysiąc was ucieknie przed groźbą jednego, a przed groźbą pięciu wszyscy uciekniecie, aż zostaniecie jak maszt na szczycie góry i jak sztandar na pagórku.</verse>
				<verse number="18">I dlatego PAN będzie czekać, aby okazać wam łaskę, i dlatego będzie wywyższony, aby się zlitować nad wami. PAN bowiem jest Bogiem sądu. Błogosławieni wszyscy, którzy na niego czekają.</verse>
				<verse number="19">Lud bowiem będzie mieszkał na Syjonie, w Jerozolimie, nie będziesz już płakał. Na pewno zlituje się nad tobą na głos twego wołania, a gdy tylko [cię] usłyszy, odezwie się.</verse>
				<verse number="20">A choć Pan dał wam chleb niedoli i wodę ucisku, to jednak twoi nauczyciele nie będą już usunięci, ale twoje oczy zobaczą twoich nauczycieli;</verse>
				<verse number="21">Twoje uszy usłyszą słowo wołające za tobą: To jest droga, chodźcie nią – gdybyście zboczyli na prawo lub na lewo.</verse>
				<verse number="22">Wtedy uznasz za nieczyste obicie swoich rzeźbionych posągów ze srebra i odzienie swoich odlanych posągów ze złota. Wyrzucisz je jako nieczystość miesiączkującej kobiety i powiesz im: Precz stąd.</verse>
				<verse number="23">Bóg ześle deszcz na twój siew, którym obsiewasz ziemię, i chleb z plonów ziemi będzie syty i obfity. W tym dniu twoje bydło będzie się pasło na rozległych pastwiskach.</verse>
				<verse number="24">Także woły i osły uprawiające ziemię będą się karmić czystą paszą, która została przesiana wiejadłem i szuflą.</verse>
				<verse number="25">Na każdej wysokiej górze i na każdym wyniosłym pagórku będą strumienie i potoki wód, w dniu wielkiej rzezi, gdy wieże upadną.</verse>
				<verse number="26">Światło księżyca będzie jak światło słońca, światło słońca będzie siedmiokrotnie [jaśniejsze], jakby światło siedmiu dni – w dniu, kiedy PAN obwiąże złamanie swego ludu i uleczy zadaną mu ranę.</verse>
				<verse number="27">Oto imię PANA przybywa z daleka, jego gniew płonie, jego brzemię ciężkie. Jego wargi są pełne gniewu, a jego język jak trawiący ogień.</verse>
				<verse number="28">A jego tchnienie jest jak wezbrana rzeka, która aż po gardła sięga, aby przesiewać narody rzeszotem zniszczenia i włożyć na szczęki narodów zwodnicze wędzidło.</verse>
				<verse number="29">Wtedy zaśpiewacie jak w noc, gdy obchodzi się uroczyste święto, a rozweselicie się w sercu jak ten, który idzie wśród [dźwięków] fletu na górę PANA, do Skały Izraela;</verse>
				<verse number="30">Gdy PAN da usłyszeć swój wspaniały głos i pokaże swoje wyciągnięte ramię w zapalczywości swego gniewu, w płomieniu trawiącego ognia, z rozproszeniem, wśród nawałnic i gradu.</verse>
				<verse number="31">Bo głosem PANA zostanie starty Asyryjczyk, który bił kijem.</verse>
				<verse number="32">I każde uderzenie utwierdzoną rózgą, którą go PAN uderzy, [zadane] będzie z bębnami i harfami. A w srogich bitwach będzie walczyć z nim.</verse>
				<verse number="33">Od dawna bowiem przygotowane jest piekło, także dla samego króla jest przygotowane; uczynił je głębokim i szerokim, jego stos to ogień i wiele drew. Tchnienie PANA, jak strumień siarki, rozpala je.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Biada tym, którzy zstępują do Egiptu po pomoc, polegają na koniach i ufają rydwanom, bo jest ich wiele, i jeźdźcom, bo są bardzo silni, a nie patrzą na Świętego Izraela i nie szukają PANA!</verse>
				<verse number="2">Ale on też jest mądry, dlatego sprowadzi zło, a swoich słów nie cofnie. Lecz powstanie przeciw domowi złoczyńców i przeciwko pomocy tych, którzy czynią nieprawość.</verse>
				<verse number="3">Przecież Egipcjanie są ludźmi, a nie Bogiem, ich konie są ciałem, a nie duchem. Gdy więc PAN wyciągnie swą rękę, padnie i ten, co pomaga, padnie i ten, któremu on pomaga, i tak wszyscy razem zginą.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem PAN powiedział do mnie: Jak ryczy lew lub lwiątko nad swym łupem, choć zwoła się przeciwko niemu gromadę pasterzy i nie lęka się ich wrzasku ani nie kuli się przed ich hałasem, tak zstąpi PAN zastępów, aby walczyć o górę Syjon i o jej pagórek.</verse>
				<verse number="5">Jak ptaki latają [koło swego gniazda], tak PAN zastępów obroni Jerozolimę; [owszem], obroni i wybawi, a przechodząc, zachowa.</verse>
				<verse number="6">Nawróćcie się do tego, od którego synowie Izraela mocno odstąpili.</verse>
				<verse number="7">Tego dnia bowiem każdy porzuci swoje bożki ze srebra i swoje bożki ze złota, które wasze ręce uczyniły wam na grzech.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Asyryjczyk padnie od miecza, lecz nie [człowieka] walecznego, a miecz nieludzki pochłonie go. I ucieknie przed mieczem, a jego młodzieńcy będą podbici.</verse>
				<verse number="9">Swoją twierdzę ominie ze strachu, a jego książęta ulękną się sztandaru, mówi PAN, którego ogień jest na Syjonie, a jego piec – w Jerozolimie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">Oto król będzie panował w sprawiedliwości, a książęta będą rządzić w prawości.</verse>
				<verse number="2">I ten mężczyzna będzie jak zasłona przed wiatrem i jak schronienie przed burzą; jak strumienie wód w suchym miejscu, jak cień wielkiej skały w spragnionej ziemi.</verse>
				<verse number="3">Oczy patrzących nie będą zaćmione i uszy słuchających będą uważnie słuchać.</verse>
				<verse number="4">Serce pochopnych zrozumie wiedzę, a język jąkających się będzie mówić pewnie i wyraźnie.</verse>
				<verse number="5">Nieszlachetnego nie będą już nazywać szlachetnym ani o skąpym nie powie się, że [jest] szczodry;</verse>
				<verse number="6">Nieszlachetny bowiem mówi nikczemnie i jego serce obmyśla nieprawość, aby postępował obłudnie i mówił przeciwko PANU przewrotnie, by wyniszczył duszę głodnego i spragnionego pozbawił napoju.</verse>
				<verse number="7">Zamierzenia skąpego są złe, bo chytrze obmyśla, jak zniszczyć biednych słowami kłamstwa i mówić przeciwko ubogim przed sądem.</verse>
				<verse number="8">Ale szczodry ma szczodrobliwe myśli i będzie obstawać przy swojej szczodrobliwości.</verse>
				<verse number="9">Kobiety beztroskie, powstańcie, słuchajcie mego głosu; córki pewne siebie, nakłońcie ucha na moją mowę.</verse>
				<verse number="10">Przez wiele dni i lat będziecie zatrwożone, wy pewne siebie! Ustanie bowiem winobranie, zbioru nie będzie.</verse>
				<verse number="11">Zatrwóżcie się, wy beztroskie, ulęknijcie się, pewne siebie! Rozbierzcie się i obnażcie się, a przepaszcie [worem] biodra.</verse>
				<verse number="12">Nastanie lament nad piersiami, nad rozkosznymi polami i nad urodzajną winoroślą.</verse>
				<verse number="13">Na ziemi mojego ludu wyrosną ciernie i osty – tak, we wszystkich wesołych domach w rozbawionym mieście.</verse>
				<verse number="14">Pałace bowiem zostaną opuszczone, ustanie wrzawa miasta, zamek i baszty staną się jaskiniami na zawsze, miejscem uciechy dla dzikich osłów, pastwiskiem dla stad;</verse>
				<verse number="15">Aż zostanie wylany na nas duch z wysoka, pustynia obróci się w urodzajne pole, a urodzajne pole będzie uważane za las.</verse>
				<verse number="16">Sąd zamieszka na pustyni, sprawiedliwość osiądzie na urodzajnym polu.</verse>
				<verse number="17">Dziełem sprawiedliwości będzie pokój, owocem sprawiedliwości odpoczynek i bezpieczeństwo na wieki.</verse>
				<verse number="18">Mój lud bowiem będzie mieszkał w przybytku pokoju, w bezpiecznych mieszkaniach i w spokojnych miejscach odpoczynku;</verse>
				<verse number="19">Gdy spadnie na las grad, a miasto będzie bardzo poniżone.</verse>
				<verse number="20">Błogosławieni jesteście, wy, którzy siejecie na wszelkich urodzajnych miejscach, puszczając tam wolno woły i osły.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">Biada tobie, który łupisz, chociaż sam nie byłeś złupiony, i który zdradzasz, chociaż sam nie byłeś zdradzony! Gdy przestaniesz łupić, też zostaniesz złupiony; gdy przestaniesz zdradzać, też będą cię zdradzać.</verse>
				<verse number="2">PANIE, zlituj się nad nami, ciebie oczekujemy. Bądź ramieniem dla swoich każdego poranka i naszym zbawieniem w czasie ucisku.</verse>
				<verse number="3">Na głos wrzawy rozpierzchną się narody; gdy się podniesiesz, rozproszą się poganie.</verse>
				<verse number="4">I wasze łupy będą zebrane, jak się zbiera robactwo; a jak rzuca się szarańcza, tak on przypadnie na nie.</verse>
				<verse number="5">PAN jest wywyższony, bo mieszka na wysokości. Napełni Syjon sądem i sprawiedliwością.</verse>
				<verse number="6">Mądrość i wiedza będą utwierdzeniem twych czasów, siłą i twoim obfitym zbawieniem, a bojaźń PANA to jego skarb.</verse>
				<verse number="7">Oto ich mocarze wołają na dworze, posłowie pokoju gorzko płaczą.</verse>
				<verse number="8">Opustoszały drogi, przechodzień przestał podążać ścieżką. Zerwał przymierze, znieważył miasta, a z człowiekiem się nie liczy.</verse>
				<verse number="9">Ziemia płacze i marnieje; Liban jest zawstydzony i usycha; Szaron stał się niczym pustynia, a Baszan i Karmel [są] ogołocone.</verse>
				<verse number="10">Teraz powstanę – mówi PAN – teraz się wywyższę, teraz się podniosę.</verse>
				<verse number="11">Poczniecie słomę i zrodzicie ściernisko; wasze tchnienie pożre was jak ogień.</verse>
				<verse number="12">I narody będą jak wypalone wapno; jak ścięte ciernie będą spalone ogniem.</verse>
				<verse number="13">Słuchajcie, wy, którzy jesteście daleko, co uczyniłem, a wy, bliscy, poznajcie moją moc.</verse>
				<verse number="14">Grzesznicy na Syjonie zlękli się, strach ogarnął obłudników: Kto z nas może przebywać przy trawiącym ogniu? Kto z nas może przebywać przy wiecznym płomieniu?</verse>
				<verse number="15">Ten, kto postępuje w sprawiedliwości i mówi to, co prawe; ten, kto brzydzi się zyskiem niesprawiedliwym, kto otrząsa swe ręce, by nie brać darów, kto zatyka uszy, by nie słuchać o rozlewie krwi, i zamyka oczy, by nie patrzeć na zło;</verse>
				<verse number="16">Ten będzie mieszkać na wysokościach, zamki na skałach będą jego ucieczką; będzie mu dany chleb i wody mu nie zabraknie.</verse>
				<verse number="17">Twoje oczy ujrzą króla w jego pięknie, ujrzą ziemię daleką.</verse>
				<verse number="18">Twoje serce będzie wspominać grozę: Gdzie jest pisarz? Gdzie jest poborca? Gdzie jest ten, co liczył wieże?</verse>
				<verse number="19">Nie zobaczysz już okrutnego ludu, ludu o ciemnej, niewyraźnej mowie, o bełkotliwym i niezrozumiałym języku.</verse>
				<verse number="20">Spójrz na Syjon, miasto naszych uroczystych świąt. Twoje oczy zobaczą Jerozolimę, spokojne miejsce zamieszkania, namiot, który nie będzie przeniesiony; jego kołki nigdy nie zostaną wyciągnięte i żaden z jego sznurów nie będzie zerwany.</verse>
				<verse number="21">Wielmożny PAN sam będzie dla nas miejscem szerokich rzek i strumieni, po których nie popłynie okręt wiosłowy ani [przez które] okazały statek się nie przeprawi.</verse>
				<verse number="22">PAN bowiem jest naszym sędzią, PAN naszym prawodawcą, PAN naszym królem. On nas zbawi.</verse>
				<verse number="23">Osłabły twoje liny, nie będą mogli utrzymać twego masztu ani rozciągnąć żagla. Wtedy zostanie rozdzielony ogromny łup, chromi pochwycą zdobycz.</verse>
				<verse number="24">I żaden z mieszkańców nie powie: Zachorowałem. Ludowi, który mieszka w nim, zostanie przebaczona nieprawość.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Zbliżcie się, narody, aby słuchać, i wy, ludy, słuchajcie uważnie! Niech słucha ziemia i to, co ją napełnia, świat i wszystko, co się na nim rodzi.</verse>
				<verse number="2">Bo oburzenie PANA spadło na wszystkie narody, jego zapalczywość – na wszystkie ich wojska. Wytracił je doszczętnie, wydał je na rzeź.</verse>
				<verse number="3">Ich zabici będą porzuceni, a z ich trupów będzie unosił się smród i ich krew z gór popłynie.</verse>
				<verse number="4">Cały zastęp niebios stopnieje, a niebiosa jak zwój zostaną zwinięte, całe ich zastępy opadną, jak opada liść z winorośli i jak opada niedojrzały owoc z drzewa figowego.</verse>
				<verse number="5">Mój miecz bowiem nasyci się na niebie. Oto spadnie na Edom i na lud, który przekląłem, na sąd.</verse>
				<verse number="6">Miecz PANA jest pełny krwi, pokrył się tłuszczem i krwią baranków i kozłów, tłuszczem nerek baranich, bo ofiara PANA dokonuje się w Bosra, a wielka rzeź w ziemi Edom.</verse>
				<verse number="7">Zstąpią z nimi jednorożce i byki z wołami, ich ziemia nasiąknie krwią, a ich proch nasyci się tłuszczem.</verse>
				<verse number="8">To jest bowiem dzień pomsty PANA i rok odpłaty za spór z Syjonem.</verse>
				<verse number="9">Potoki obrócą się w smołę, a proch w siarkę, jego ziemia stanie się smołą płonącą.</verse>
				<verse number="10">Nie zagaśnie ani w nocy, ani w dzień, jej dym będzie się unosił na wieki. Z pokolenia na pokolenie będzie pustkowiem; na wieki wieków nikt przez nią nie przejdzie.</verse>
				<verse number="11">Ale pelikan i bąk ją posiądą, a sowa i kruk w niej zamieszkają. Rozciągnie on nad nią sznur spustoszenia i próżne wagi.</verse>
				<verse number="12">Wezwą jej szlachtę na królestwo, ale nie będzie tam żadnego, a wszyscy jej książęta obrócą się wniwecz.</verse>
				<verse number="13">W ich pałacach wyrosną ciernie, w ich zamkach – pokrzywy i osty. Będzie siedliskiem smoków i dziedzińcem dla strusiów.</verse>
				<verse number="14">Tam będą się spotykać dzikie zwierzęta pustyni ze strasznymi bestiami wysp, a kozice będą się nawoływać; tam leżeć będzie płomykówka i znajdzie dla siebie odpoczynek.</verse>
				<verse number="15">Tam sowa się zagnieździ, zniesie jajka, wyleży [młode] i zbierze je w swoim cieniu. Tam też zlecą się sępy, jeden z drugim.</verse>
				<verse number="16">Szukajcie w księdze PANA i czytajcie. Ani jedno z nich nie przepadnie, żadne z nich nie będzie bez drugiego, bo usta PANA to rozkazały, a jego Duch je zgromadził.</verse>
				<verse number="17">On też rzucił dla nich los i jego ręka wydzieliła im [to] sznurem mierniczym. Posiadać ją będą na wieki, będą w niej mieszkać z pokolenia na pokolenie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Będzie się weselić z tego pustkowie i spieczona ziemia, pustynia rozraduje się i zakwitnie jak róża.</verse>
				<verse number="2">Bujnie zakwitnie i rozweseli się w radości i wśród okrzyków. Chwała Libanu będzie jej dana, ozdoba Karmelu i Szaronu. Ujrzą chwałę PANA i wspaniałość naszego Boga.</verse>
				<verse number="3">Wzmacniajcie osłabłe ręce i posilcie omdlałe kolana.</verse>
				<verse number="4">Mówcie do zatrwożonych w sercu: Bądźcie mocni, nie bójcie się. Oto wasz Bóg przyjdzie z pomstą, z odpłatą przyjdzie sam Bóg i zbawi was.</verse>
				<verse number="5">Wtedy otworzą się oczy ślepych i otworzą się uszy głuchych.</verse>
				<verse number="6">Wtedy chromy podskoczy jak jeleń i język niemych będzie śpiewać. Wytrysną bowiem wody na pustkowiu i potoki na pustyni.</verse>
				<verse number="7">Sucha ziemia stanie się jeziorem i spieczona ziemia – źródłami wód. W kryjówkach smoków, gdzie odpoczywały, urośnie trawa, trzcina i sitowie.</verse>
				<verse number="8">I będzie tam ścieżka i droga, którą nazwą Drogą Świętą. Nie będzie po niej chodził nieczysty, ale będzie ona dla nich. Ci, którzy tą drogą będą chodzić, nawet głupcy, nie zbłądzą.</verse>
				<verse number="9">Nie będzie tam lwa i żaden drapieżny zwierz po niej nie będzie chodził ani się tam nie znajdzie, ale będą chodzić po niej wybawieni.</verse>
				<verse number="10">Odkupieni PANA powrócą i przyjdą na Syjon ze śpiewem, a wieczna radość będzie na ich głowach. Dostąpią radości i wesela, a smutek i wzdychanie znikną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">W czternastym roku królowania Ezechiasza Sennacheryb, król Asyrii, wyruszył przeciwko wszystkim warownym miastom Judy i zdobył je.</verse>
				<verse number="2">I król Asyrii posłał Rabszaka z Lakisz do Jerozolimy, do króla Ezechiasza, z wielkim wojskiem. Ten stanął przy kanale górnej sadzawki przy drodze pola folusznika.</verse>
				<verse number="3">Wtedy wyszli do niego Eliakim, syn Chilkiasza, przełożony domu, i Szebna, pisarz, oraz Joach, syn Asafa, kronikarz.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Rabszak powiedział do nich: Proszę, powiedzcie Ezechiaszowi: Tak mówi wielki król, król Asyrii: Co to za ufność, na której polegasz?</verse>
				<verse number="5">[Mówisz] – ale to słowa daremne – mam dość dużo rad i siły do wojny. Teraz więc w kim pokładasz ufność, że zbuntowałeś się przeciwko mnie?</verse>
				<verse number="6">Oto opierasz się na tej nadłamanej lasce trzcinowej – na Egipcie – która, gdy ktoś się oprze na niej, wbija mu się w dłoń i przebija ją. Taki jest faraon, król Egiptu, dla wszystkich, którzy mu ufają.</verse>
				<verse number="7">A jeśli mi powiesz: Ufamy PANU, naszemu Bogu, czy on nie jest tym, którego wyżyny i ołtarze zniósł Ezechiasz i nakazał Judzie i Jerozolimie: Przed tym ołtarzem będziecie oddawać pokłon?</verse>
				<verse number="8">Dlatego teraz proszę, daj zastaw memu panu, królowi Asyrii, a ja dam ci dwa tysiące koni, jeśli zdołasz posadzić na nich jeźdźców.</verse>
				<verse number="9">Jakże więc stawisz opór jednemu dowódcy z najmniejszych sług mego pana, a pokładasz nadzieję w Egipcie, że [otrzymasz] rydwany i jeźdźców?</verse>
				<verse number="10">Poza tym czy bez woli PANA wyruszyłem przeciw tej ziemi, aby ją zniszczyć? PAN powiedział do mnie: Wyrusz przeciwko tej ziemi i spustosz ją.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Eliakim, Szebna i Joach powiedzieli do Rabszaka: Proszę, mów do swoich sług po syryjsku, bo rozumiemy, a nie mów do nas po hebrajsku wobec ludu, który jest na murze.</verse>
				<verse number="12">Lecz Rabszak odpowiedział: Czy do twego pana i do ciebie posłał mnie mój pan, abym mówił te słowa? Czyż nie do tych mężczyzn siedzących na murze, aby jedli swój kał i pili swój mocz razem z wami?</verse>
				<verse number="13">Stał więc Rabszak i zawołał donośnym głosem po hebrajsku tymi słowami: Słuchajcie słów wielkiego króla, króla Asyrii.</verse>
				<verse number="14">Tak mówi król: Niech was nie zwodzi Ezechiasz, bo nie będzie mógł was wybawić.</verse>
				<verse number="15">A nie dajcie się przekonać Ezechiaszowi, by zaufać PANU, gdy mówi: Na pewno PAN nas wybawi i to miasto nie będzie wydane w ręce króla Asyrii.</verse>
				<verse number="16">Nie słuchajcie Ezechiasza. Tak bowiem powiedział król Asyrii: Zawrzyjcie ze mną przymierze i wyjdźcie do mnie, a każdy będzie jeść ze swojej winorośli i ze swego drzewa figowego i każdy będzie pić wodę ze swojej studni;</verse>
				<verse number="17">Aż przyjdę i zabiorę was do ziemi podobnej do waszej ziemi, do ziemi zboża i wina, do ziemi chleba i winnic.</verse>
				<verse number="18">Niech Ezechiasz nie zwodzi was, mówiąc: PAN nas wybawi. Czy bogowie [innych] narodów mogli wybawić swoją ziemię z ręki króla Asyrii?</verse>
				<verse number="19">Gdzie są bogowie Chamatu i Arpadu? Gdzie są bogowie Sefarwaim? Czy wybawili Samarię z mojej ręki?</verse>
				<verse number="20">Którzy spośród wszystkich bogów tych ziem wybawili swoją ziemię z mojej ręki, żeby PAN miał wybawić Jerozolimę z mojej ręki?</verse>
				<verse number="21">Lecz lud milczał i nie odpowiedział mu ani słowa, bo taki był rozkaz króla: Nie odpowiadajcie mu.</verse>
				<verse number="22">Wtedy przełożony domu Eliakim, syn Chilkiasza, pisarz Szebna i kronikarz Joach, syn Asafa, przyszli do Ezechiasza z rozdartymi szatami i oznajmili mu słowa Rabszaka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">A gdy król Ezechiasz to usłyszał, rozdarł swoje szaty, oblekł się w wór i wszedł do domu PANA.</verse>
				<verse number="2">I posłał Eliakima, przełożonego swego domu, pisarza Szebnę i starszych spośród kapłanów, obleczonych w wory, do proroka Izajasza, syna Amosa.</verse>
				<verse number="3">I powiedzieli mu: Tak mówi Ezechiasz: Ten dzień jest dniem utrapienia, upomnienia i bluźnierstwa. Nadszedł bowiem czas porodu dzieci, a nie ma siły, aby je urodzić.</verse>
				<verse number="4">Może PAN, twój Bóg, usłyszy słowa Rabszaka, którego przysłał król Asyrii, jego pan, aby znieważać Boga żywego, i pomści słowa, które usłyszał PAN, twój Bóg. Zanieś więc modlitwę za resztkę, która pozostaje.</verse>
				<verse number="5">Tak to słudzy króla Ezechiasza przyszli do Izajasza.</verse>
				<verse number="6">A Izajasz im odpowiedział: Tak powiedzcie waszemu panu: Tak mówi PAN: Nie bój się tych słów, które słyszałeś, którymi bluźnili mi słudzy króla Asyrii.</verse>
				<verse number="7">Oto ześlę na niego ducha i usłyszy [pewną] wieść, [a potem] wróci do swojej ziemi i sprawię, że padnie od miecza w swojej ziemi.</verse>
				<verse number="8">Wrócił więc Rabszak i zastał króla Asyrii walczącego przeciwko Libnie. Usłyszał bowiem, że odstąpił od Lakisz.</verse>
				<verse number="9">A dotarło do niego, że mówiono o Tirhace, królu Etiopii: Oto wyruszył na wojnę przeciwko tobie. Gdy to usłyszał, wysłał posłańców do Ezechiasza z tymi słowami:</verse>
				<verse number="10">Tak powiedzcie Ezechiaszowi, królowi Judy: Niech cię nie zwodzi twój Bóg, któremu ufasz, mówiąc: Jerozolima nie zostanie wydana w ręce króla Asyrii.</verse>
				<verse number="11">Oto słyszałeś, co uczynili królowie Asyrii wszystkim ziemiom, niszcząc je. A ty miałbyś zostać wybawiony?</verse>
				<verse number="12">Czy bogowie narodów wybawili tych, których moi ojcowie wygubili: Gozan, Charan, Resef i synów Edenu, którzy byli w Telassar?</verse>
				<verse number="13">Gdzie jest król Chamatu, król Arpadu i król miasta Sefarwaim, Heny i Iwwy?</verse>
				<verse number="14">Gdy Ezechiasz wziął list z rąk posłów, przeczytał go, wszedł do domu PANA i rozwinął go przed PANEM.</verse>
				<verse number="15">I Ezechiasz modlił się do PANA, mówiąc:</verse>
				<verse number="16">PANIE zastępów, Boże Izraela, który zasiadasz pomiędzy cherubinami, ty, ty jedynie jesteś Bogiem wszystkich królestw ziemi, ty stworzyłeś niebo i ziemię.</verse>
				<verse number="17">Nakłoń swego ucha, PANIE, i słuchaj. Otwórz swe oczy, PANIE, i spójrz. Słuchaj wszystkich słów Sennacheryba, które przesłał, aby znieważać Boga żywego.</verse>
				<verse number="18">To prawda, PANIE, że królowie Asyrii spustoszyli wszystkie narody i ich ziemie;</verse>
				<verse number="19">I powrzucali ich bogów do ognia. Nie byli bowiem bogami, ale dziełem rąk ludzkich, drewnem i kamieniem. Dlatego ich zniszczyli.</verse>
				<verse number="20">Teraz więc, PANIE, nasz Boże, wybaw nas z jego ręki, aby wszystkie królestwa ziemi poznały, że jedynie ty jesteś PANEM.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Izajasz, syn Amosa, posłał [wiadomość] do Ezechiasza: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Ponieważ modliłeś się do mnie w sprawie Sennacheryba, króla Asyrii;</verse>
				<verse number="22">Oto słowo, które PAN o nim wypowiedział: Dziewica, córka Syjonu, wzgardziła tobą i śmiała się z ciebie. Córka Jerozolimy kiwała głową za tobą.</verse>
				<verse number="23">Kogo znieważyłeś i komu bluźniłeś? Przeciwko komu podniosłeś swój głos i wysoko podniosłeś swoje oczy? Przeciwko Świętemu Izraela.</verse>
				<verse number="24">Przez swoje sługi znieważyłeś Pana i powiedziałeś: Z mnóstwem swoich rydwanów wyszedłem na wysokie góry i zbocza Libanu. Wytnę jego wysokie cedry i jego wyborowe cyprysy i przyjdę aż do najwyższego jego szczytu, do lasów i do lasu jego pola.</verse>
				<verse number="25">Ja wykopałem studnie i piłem wody, swoimi stopami wysuszyłem wszystkie rzeki oblężonych miejsc.</verse>
				<verse number="26">Czy nie słyszałeś, że ja dawno to uczyniłem i za dawnych dni to sprawiłem? A teraz wypełniam, gdy obracasz warowne miasta w stosy gruzów.</verse>
				<verse number="27">Ich mieszkańcy, bezsilni, przestraszyli się i zawstydzili. Byli jak trawa polna, jak świeża zieleń, jak trawa na dachach, jak [zboże], które uschło, zanim dojrzało.</verse>
				<verse number="28">Znam twoje miejsce pobytu, twoje wyjście i twoje wejście, a także twoją wściekłość przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="29">Ponieważ twoja wściekłość na mnie i twoja zuchwałość doszły do moich uszu, włożę moje kółko w twoje nozdrza i moje wędzidło na twoje wargi i zawrócę cię tą drogą, którą przyszedłeś.</verse>
				<verse number="30">A to będzie znakiem dla ciebie: Tego roku będziesz jadł zboże samorodne, w drugim roku także zboże samorodne, w trzecim roku zaś siejcie i zbierajcie żniwo, sadźcie winnice i jedzcie ich owoce.</verse>
				<verse number="31">Resztka ocalonych z domu Judy ponownie zapuści korzenie w głąb i wyda owoc w górze.</verse>
				<verse number="32">Z Jerozolimy wyjdą bowiem resztka i ci, którzy ocaleli z góry Syjon. Sprawi to gorliwość PANA zastępów.</verse>
				<verse number="33">Dlatego tak mówi PAN o królu Asyrii: Nie wejdzie do tego miasta ani nie wypuści tam strzały, nie wyruszy przeciw niemu z tarczą ani nie usypie szańców przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="34">Drogą, którą przyszedł, powróci, a do tego miasta nie wejdzie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="35">Będę bowiem bronił tego miasta i ocalę je ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę.</verse>
				<verse number="36">Wtedy wyszedł Anioł PANA i zabił w obozie Asyrii sto osiemdziesiąt pięć tysięcy [osób]. A gdy wstali wcześnie rano, oto wszędzie [było] pełno trupów.</verse>
				<verse number="37">Sennacheryb, król Asyrii, wycofał się więc i wyruszył. Wrócił i zamieszkał w Niniwie.</verse>
				<verse number="38">A gdy oddawał pokłon w domu swego boga Nisroka, jego synowie – Adramelek i Sareser – zabili go mieczem. Potem uciekli do ziemi Ararat. I Asarchaddon, jego syn, królował w jego miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">W tych dniach Ezechiasz śmiertelnie zachorował. Przyszedł do niego prorok Izajasz, syn Amosa, i powiedział do niego: Tak mówi PAN: Uporządkuj swój dom, bo umrzesz i nie będziesz żył.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Ezechiasz odwrócił swoją twarz do ściany i modlił się do PANA;</verse>
				<verse number="3">I powiedział: O PANIE, proszę cię, wspomnij teraz, że postępowałem wobec ciebie w prawdzie i z doskonałym sercem, czyniąc to, co dobre w twoich oczach. I Ezechiasz płakał bardzo rzewnie.</verse>
				<verse number="4">Wtedy doszło do Izajasza słowo PANA:</verse>
				<verse number="5">Idź i powiedz Ezechiaszowi: Tak mówi PAN, Bóg Dawida, twego ojca: Wysłuchałem twojej modlitwy, widziałem twoje łzy. Oto dodam do twoich dni piętnaście lat;</verse>
				<verse number="6">Wybawię cię i to miasto z ręki króla Asyrii i będę bronić tego miasta.</verse>
				<verse number="7">A taki będzie znak dla ciebie od PANA, że PAN uczyni to, o czym mówił:</verse>
				<verse number="8">Oto cofnę cień o dziesięć stopni w stopniach, po których przesunął się na zegarze słonecznym Achaza. I cofnęło się słońce o dziesięć stopni w tych stopniach, po których przesunęło się.</verse>
				<verse number="9">(Oto pismo Ezechiasza, króla Judy, gdy zachorował i wyzdrowiał:</verse>
				<verse number="10">Mówiłem, gdy skrócono moje dni: Zejdę do bram grobu, zostanę pozbawiony reszty swoich lat.</verse>
				<verse number="11">Powiedziałem: Nie ujrzę PANA, PANA w ziemi żyjących. Już nie zobaczę człowieka pośród mieszkańców świata.</verse>
				<verse number="12">Moje życie przeminęło i przenoszone jest ode mnie jak namiot pasterski. Odciąłem swoje życie jak tkacz, on mnie odetnie od krosien. Dziś, zanim noc nadejdzie, zakończysz mnie.</verse>
				<verse number="13">Rozmyślałem sobie o poranku, że jak lew on zmiażdży wszystkie moje kości. Dziś, zanim noc nadejdzie, wykończysz mnie.</verse>
				<verse number="14">Jak żuraw i jaskółka kwiliłem, gruchałem jak gołąb. Moje oczy słabną, patrzą w górę. PANIE, cierpię w udręce, przedłuż mi życie.</verse>
				<verse number="15">Cóż powiem? On przemówił do mnie i sam to uczynił. Będę kroczyć przez wszystkie swoje lata z goryczą w swojej duszy.</verse>
				<verse number="16">Panie, przez te rzeczy [ludzie] żyją i w nich wszystkich jest życie mego ducha. Przecież przywróciłeś mi zdrowie i zachowałeś mnie przy życiu.</verse>
				<verse number="17">Oto w czasie pokoju zaznałem ciężkiej goryczy, ale z miłości do mojej duszy wyrwałeś ją z dołu zniszczenia, gdyż rzuciłeś za siebie wszystkie moje grzechy.</verse>
				<verse number="18">Grób bowiem nie wysławia cię ani śmierć cię nie chwali. Ci, którzy w dół zstępują, nie oczekują twojej prawdy.</verse>
				<verse number="19">Żywy, żywy będzie cię wysławiać jak ja dzisiaj. Ojciec oznajmi dzieciom twoją prawdę.</verse>
				<verse number="20">PAN [zechciał] mnie wybawić. Dlatego będziemy śpiewać moje pieśni [przy dźwiękach strun] po wszystkie dni naszego życia w domu PANA).</verse>
				<verse number="21">Izajasz bowiem powiedział: Niech wezmą bryłę suchych fig i przyłożą na wrzód, a będzie uzdrowiony.</verse>
				<verse number="22">Ezechiasz zaś powiedział: Jaki jest znak, że wejdę do domu PANA?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">W tym czasie Merodak-Baladan, syn Baladana, król Babilonu, posłał listy i dar do Ezechiasza. Usłyszał bowiem, że chorował, a potem wyzdrowiał.</verse>
				<verse number="2">I Ezechiasz ucieszył się z tego, i pokazał im cały skarbiec swoich kosztowności: srebro i złoto, wonności, drogocenne olejki oraz swoją zbrojownię, a także wszystko, co się znajdowało w jego skarbcach. Nie było niczego, czego Ezechiasz by im nie pokazał w swoim domu i w całym swoim państwie.</verse>
				<verse number="3">Wtedy prorok Izajasz przyszedł do króla Ezechiasza i zapytał go: Co powiedzieli ci mężczyźni i skąd przyszli do ciebie? Ezechiasz odpowiedział: Przybyli do mnie z dalekiej ziemi, z Babilonu.</verse>
				<verse number="4">Znowu zapytał: Co widzieli w twoim domu? Ezechiasz odpowiedział: Widzieli wszystko, co jest w moim domu. Nie było niczego, czego bym im nie pokazał w swoich skarbcach.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Izajasz powiedział do Ezechiasza: Słuchaj słowa PANA zastępów:</verse>
				<verse number="6">Oto przyjdą dni, gdy zabiorą do Babilonu wszystko, co jest w twoim domu i co twoi ojcowie zgromadzili aż do tego dnia, mówi PAN.</verse>
				<verse number="7">A z twoich synów, którzy będą pochodzić od ciebie i których spłodzisz, zabiorą [niektórych] i będą eunuchami w pałacu króla Babilonu.</verse>
				<verse number="8">Wtedy Ezechiasz powiedział do Izajasza: Dobre jest słowo PANA, które wypowiedziałeś. I dodał: Będzie bowiem pokój i prawda za moich dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">Pocieszajcie, pocieszajcie mój lud, mówi wasz Bóg.</verse>
				<verse number="2">Przemawiajcie do serca Jerozolimy, wołajcie do niej, że dopełnił się jej postanowiony czas, że została przebaczona jej nieprawość, bo otrzymała z ręki PANA w dwójnasób za wszystkie swoje grzechy.</verse>
				<verse number="3">Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę PANA, prostujcie na pustyni ścieżkę naszego Boga.</verse>
				<verse number="4">Każda dolina niech będzie podniesiona, a każda góra i każdy pagórek – obniżone. To, co krzywe, niech się wyprostuje, a wyboiste miejsca niech będą równiną.</verse>
				<verse number="5">Wtedy objawi się chwała PANA i ujrzy to razem wszelkie ciało. Tak bowiem mówiły usta PANA.</verse>
				<verse number="6">Głos przemówił: Wołaj. I zapytano: Co mam wołać? Wszelkie ciało jest trawą, a cały jego wdzięk jak kwiat polny.</verse>
				<verse number="7">Trawa usycha, kwiat więdnie, gdy wiatr PANA powieje na nie. Zaprawdę ludzie są trawą.</verse>
				<verse number="8">Trawa usycha, kwiat więdnie, ale słowo naszego Boga trwa na wieki.</verse>
				<verse number="9">Wstąp na wysoką górę, Syjonie, który opowiadasz dobre wieści. Podnieś mocno swój głos, Jerozolimo, która opowiadasz dobre wieści; podnieś [go], nie bój się, powiedz miastom Judy: Oto wasz Bóg.</verse>
				<verse number="10">Oto Pan BÓG przyjdzie z mocą, jego ramię będzie panować. Oto jego zapłata z nim, a jego dzieło przed nim.</verse>
				<verse number="11">Jak pasterz będzie pasł swoją trzodę, swoim ramieniem zgromadzi baranki, na swoim łonie będzie je nosił, a ciężarne poprowadzi ostrożnie.</verse>
				<verse number="12">Kto zmierzył wody swoją garścią, a niebiosa piędzią wymierzył? Kto miarą odmierzył proch ziemi? Kto zważył góry na wadze, a pagórki na szalach?</verse>
				<verse number="13">Kto kierował Duchem PANA, a kto był jego doradcą, aby go pouczać?</verse>
				<verse number="14">Kogo się radził, aby nabyć rozumu? Kto pouczył go o ścieżkach sądu? Kto nauczył go wiedzy i wskazał mu drogę roztropności?</verse>
				<verse number="15">Oto narody są jak kropla w wiadrze, znaczą tyle, co pyłek na wadze. Oto porywa wyspy jak bardzo małą rzecz.</verse>
				<verse number="16">I Libanu nie wystarczy na ogień ani jego zwierzyny nie wystarczy na całopalenie.</verse>
				<verse number="17">Wszystkie narody przed nim są niczym; uważa je za nicość i marność.</verse>
				<verse number="18">Do kogo więc przyrównacie Boga? A jaką podobiznę z nim porównacie?</verse>
				<verse number="19">Rzemieślnik odlewa posąg, a złotnik powleka go złotem i odlewa do niego srebrne łańcuszki.</verse>
				<verse number="20">Kogo z powodu ubóstwa nie stać na ofiarę, wybiera drzewo, które nie próchnieje; wyszukuje zdolnego rzemieślnika, aby przygotował rzeźbiony posąg, który się nie chwieje.</verse>
				<verse number="21">Czy nie wiecie? Czy nie słyszeliście? Czy wam nie opowiadano od początku? Czy nie zrozumieliście [tego] od założenia fundamentów ziemi?</verse>
				<verse number="22">[To] ten, który zasiada nad okręgiem ziemi – jej mieszkańcy są jak szarańcza; ten, który rozpostarł niebiosa jak zasłonę i rozciągnął je jak namiot mieszkalny;</verse>
				<verse number="23">Ten, który książąt obraca wniwecz, sędziów ziemi czyni nicością.</verse>
				<verse number="24">Nie będą wszczepieni ani posiani ani ich pień nie zakorzeni się w ziemi; powieje na nich, wnet usychają, a wicher unosi ich jak ściernisko.</verse>
				<verse number="25">Do kogo więc mnie przyrównacie, abym był do niego podobny? – mówi Święty.</verse>
				<verse number="26">Podnieście w górę swoje oczy i patrzcie: Kto stworzył te rzeczy? Ten, kto wyprowadza ich zastępy według liczby i to wszystko po imieniu nazywa, według ogromu jego siły i wielkiej potęgi, tak że ani jedna z nich nie zginie?</verse>
				<verse number="27">Czemu więc mówisz, Jakubie, i twierdzisz, Izraelu: Zakryta jest moja droga przed PANEM, a moja sprawa nie dociera do mego Boga?</verse>
				<verse number="28">Czy nie wiesz? Czy nie słyszałeś, że wieczny Bóg, PAN, Stwórca krańców ziemi, nie ustaje ani się nie męczy i że jego mądrość jest niezgłębiona?</verse>
				<verse number="29">On dodaje siły spracowanemu i przymnaża mocy temu, który nie ma żadnej siły.</verse>
				<verse number="30">Młodzież ustaje i mdleje, a młodzieńcy potykają się i padają;</verse>
				<verse number="31">Ale ci, którzy oczekują PANA, nabiorą nowych sił; wzbiją się na skrzydłach jak orły, będą biec, a się nie zmęczą, będą chodzić, a nie ustaną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="41">
				<verse number="1">Zamilczcie przede mną, wyspy, a niech narody nabiorą sił. Niech się zbliżą, wtedy niech mówią: Zbliżmy się razem do sądu.</verse>
				<verse number="2">Kto wzbudził ze wschodu tego sprawiedliwego i wezwał go, aby go naśladował? Kto mu podbił narody, aby nad królami panował? Podał je jak proch pod jego miecz i jak rozproszone ściernisko pod jego łuk.</verse>
				<verse number="3">Ścigał ich, przeszedł spokojnie ścieżkę, po której swoimi nogami nie chodził.</verse>
				<verse number="4">Kto to sprawił i uczynił? Kto wzywał pokolenia od początku? Ja, PAN – pierwszy i ostatni – ja sam.</verse>
				<verse number="5">Widziały wyspy i zlękły się; krańce ziemi przestraszyły się, zgromadziły się i zeszły.</verse>
				<verse number="6">Jeden drugiemu pomagał i mówił do swego brata: Bądź odważny!</verse>
				<verse number="7">Tak więc stolarz zachęcał złotnika, a ten, co młotem blachę wygładza – kującego na kowadle, mówiąc: Jest gotowe do lutowania. Potem to przytwierdził gwoździami, aby się nie chwiało.</verse>
				<verse number="8">Ale ty, Izraelu, mój sługo, ty, Jakubie, którego wybrałem, potomku Abrahama, mojego przyjaciela!</verse>
				<verse number="9">Ty, którego pochwyciłem z krańców ziemi, a pomijając znamienitych, powołałem cię i powiedziałem ci: Jesteś moim sługą, wybrałem cię i nie odrzuciłem.</verse>
				<verse number="10">Nie bój się, bo ja jestem z tobą. Nie lękaj się, bo ja jestem twoim Bogiem. Umocnię cię, wspomogę cię i podeprę cię prawicą swojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="11">Oto zawstydzą się i będą pohańbieni wszyscy, którzy płoną gniewem przeciwko tobie. Będą jak nicość i zginą ci, którzy tobie się sprzeciwiają.</verse>
				<verse number="12">Będziesz ich szukał, a nie znajdziesz ich; ci, którzy się tobie sprzeciwiają, będą jak nicość, a ci, którzy walczą z tobą, zostaną wniwecz obróceni.</verse>
				<verse number="13">Ja bowiem, PAN, twój Bóg, trzymam cię za twoją prawicę i mówię: Nie bój się, ja cię wspomogę.</verse>
				<verse number="14">Nie bój się, robaczku, Jakubie, garstko ludu Izraela; ja cię wspomogę, mówi PAN i twój Odkupiciel, Święty Izraela.</verse>
				<verse number="15">Oto uczynię z ciebie sanie młockarskie, nowe, z zębami po obu stronach. Będziesz młócił góry i zetrzesz je, a pagórki zamienisz w plewy.</verse>
				<verse number="16">Przewiejesz je, a wiatr je porwie i wicher je rozproszy. A ty się rozradujesz w PANU, będziesz się chlubił w Świętym Izraela.</verse>
				<verse number="17">Gdy ubodzy i nędzarze szukają wody, a jej nie ma, a ich język usycha z pragnienia, ja, PAN, wysłucham ich, ja, Bóg Izraela, nie opuszczę ich.</verse>
				<verse number="18">Otworzę rzeki w miejscach wysokich, a źródła pośrodku dolin. Zamienię pustynię w jeziora wód, a suchą ziemię w strumienie wód.</verse>
				<verse number="19">Posadzę na pustkowiu cedry, akacje, mirty i drzewa oliwne; posadzę na pustyni razem cyprys, wiąz i bukszpan;</verse>
				<verse number="20">Aby widzieli i poznali, rozważali i zrozumieli, że ręka PANA to uczyniła i Święty Izraela to stworzył.</verse>
				<verse number="21">Przedstawcie swoją sprawę, mówi PAN; pokażcie swoje mocne dowody, mówi Król Jakuba.</verse>
				<verse number="22">Niech przystąpią i niech nam oznajmią to, co ma się stać. Powiedzcie o dawnych rzeczach, które już były, abyśmy rozważyli [to] w swoim sercu i poznali ich koniec albo przynajmniej oznajmijcie nam przyszłe rzeczy.</verse>
				<verse number="23">Oznajmijcie, co nastąpi w przyszłości, a poznamy, że jesteście bogami. Tak, zróbcie coś dobrego lub złego, abyśmy się zdumiewali i razem [to] oglądali.</verse>
				<verse number="24">Oto wy jesteście niczym, a wasze dzieła też są niczym. Obrzydliwy jest ten, kto was sobie wybiera.</verse>
				<verse number="25">Wzbudziłem [lud] od północy, który nadciągnie, i od wschodu, który będzie wzywać mego imienia. Rozdepcze książąt jak błoto, jak garncarz depcze glinę.</verse>
				<verse number="26">Kto oznajmił [to] od początku, abyśmy wiedzieli od dawnych czasów, abyśmy powiedzieli: On jest sprawiedliwy? Nie ma nikogo, kto [to] oznajmił, nie ma nikogo, kto by [to] ogłosił ani kto by słyszał wasze słowa.</verse>
				<verse number="27">Ja pierwszy powiem Syjonowi: Oto, oto są. A Jerozolimie dam zwiastuna dobrych wieści.</verse>
				<verse number="28">Spojrzałem bowiem, a nie było nikogo, nie było wśród nich doradcy, który by na moje pytania mógł odpowiedzieć słowo.</verse>
				<verse number="29">Oto ci wszyscy są marnością, ich uczynki są niczym. Ich odlewane posągi są wiatrem i pustką.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="42">
				<verse number="1">Oto mój sługa, którego wspieram, mój wybrany, którego sobie upodobała moja dusza. Dałem mu swojego Ducha, on przyniesie narodom sąd.</verse>
				<verse number="2">Nie będzie wołał ani się wywyższał, nie będzie słychać jego głosu na ulicy.</verse>
				<verse number="3">Trzciny nadłamanej nie złamie, a knota tlącego się nie zagasi. Wyda sąd według prawdy.</verse>
				<verse number="4">Nie ustanie ani się nie zniechęci, dopóki nie utrwali sądu na ziemi, a jego prawa będą oczekiwać wyspy.</verse>
				<verse number="5">Tak mówi Bóg, PAN, który stworzył niebiosa i je rozpostarł; który rozszerzył ziemię i to, co się z niej rodzi; który daje tchnienie ludziom mieszkającym na niej i ducha tym, co po niej chodzą.</verse>
				<verse number="6">Ja, PAN, wezwałem cię w sprawiedliwości i ująłem cię za rękę, będę cię strzegł i dam cię jako przymierze dla ludu, jako światłość dla narodów;</verse>
				<verse number="7">Abyś otwierał oczy ślepym, wyprowadził więźniów z ciemnicy i z więzienia tych, co siedzą w ciemności.</verse>
				<verse number="8">Ja, PAN, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.</verse>
				<verse number="9">Oto nastąpiły pierwsze rzeczy, a ja ogłaszam nowe; zanim się zaczną, dam wam o nich słyszeć.</verse>
				<verse number="10">Śpiewajcie PANU nową pieśń, jego chwałę od krańców ziemi, wy, którzy się w morzu pławicie, i wszystko, co w nim jest, wyspy i ich mieszkańcy.</verse>
				<verse number="11">Niech podniosą głos pustynia i jej miasta oraz wsie, w których mieszka Kedar. Niech wykrzykują mieszkańcy skały, niech wołają ze szczytu gór.</verse>
				<verse number="12">Oddajcie cześć PANU i głoście jego chwałę na wyspach.</verse>
				<verse number="13">PAN wyruszy jak mocarz, jak mąż waleczny wzbudzi swoją gorliwość. Zawoła, nawet zagrzmi i odniesie zwycięstwo nad swoimi wrogami;</verse>
				<verse number="14">[Mówiąc]: Milczałem dość długo, w spokoju wstrzymywałem się; ale teraz będę krzyczeć jak rodząca, spustoszę i pożrę wszystkich razem.</verse>
				<verse number="15">Góry i pagórki zamienię w pustynię i całą ich zieleń wysuszę. Zamienię rzeki w wyspy, a jeziora wysuszę.</verse>
				<verse number="16">Powiodę ślepych drogą, której nie znali, poprowadzę ich ścieżkami, o których nie wiedzieli. Ciemność zamienię w światłość przed nimi, a miejsca nierówne – w równinę. To są rzeczy, które dla nich uczynię, a nie opuszczę ich.</verse>
				<verse number="17">Cofną się i bardzo zawstydzą się ci, którzy ufają rzeźbionym posągom, którzy mówią odlanym posągom: Wy jesteście naszymi bogami.</verse>
				<verse number="18">O głusi, słuchajcie! Wy, ślepi, przejrzyjcie, abyście widzieli.</verse>
				<verse number="19">Kto jest ślepy, jeśli nie mój sługa, i głuchy, jeśli nie mój posłaniec, którego posłałem? Kto jest tak ślepy jak [ten, który jest] doskonały, [kto] tak ślepy jak sługa PANA?</verse>
				<verse number="20">Widzi wiele rzeczy, lecz nie zważa [na nie]; otwarte ma uszy, ale nie słucha.</verse>
				<verse number="21">PAN go sobie upodobał ze względu na swoją sprawiedliwość; wywyższy prawo i uczyni je sławnym.</verse>
				<verse number="22">Ale ten lud jest złupiony i ograbiony, wszyscy spętani [są] w ciemnicach; wydani są na łup, a nie ma nikogo, kto by ich wybawił; wydani są na rabunek, a nikt nie mówi: Oddaj.</verse>
				<verse number="23">Kto z was nakłoni na to ucha? Kto usłyszy i posłucha na przyszły czas?</verse>
				<verse number="24">Kto wydał Jakuba na rabunek, a Izraela łupieżcom? Czy nie PAN, przeciwko któremu zgrzeszyliśmy? Nie chcieli bowiem kroczyć jego drogami ani słuchać jego prawa.</verse>
				<verse number="25">Dlatego PAN wylał na niego zapalczywość swego gniewu i gwałtowną wojnę. Rozgorzała wokół niego, lecz on tego nie poznał, paliła go, ale nie wziął tego do serca.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="43">
				<verse number="1">Ale teraz tak mówi PAN, który cię stworzył, Jakubie, i który cię ukształtował, Izraelu: Nie bój się, bo cię odkupiłem i wezwałem cię po imieniu; jesteś mój.</verse>
				<verse number="2">Gdy pójdziesz przez wody, będę z tobą, jeśli przez rzeki, one cię nie zaleją. Gdy pójdziesz przez ogień, nie spłoniesz i płomień cię nie spali.</verse>
				<verse number="3">Ja bowiem jestem PANEM, twoim Bogiem, Świętym Izraela, twoim Zbawicielem. Dałem Egipt na okup za ciebie, Etiopię i Sabę zamiast ciebie.</verse>
				<verse number="4">Ponieważ jesteś w moich oczach drogi, jesteś uwielbiony, a ja cię umiłowałem – dlatego dałem ludzi za ciebie i narody za twoje życie.</verse>
				<verse number="5">Nie bój się, bo ja jestem z tobą; ze wschodu przyprowadzę twoje potomstwo i z zachodu cię zgromadzę.</verse>
				<verse number="6">Powiem północy: Oddaj; a południu: Nie zatrzymuj. Przyprowadź moich synów z daleka i moje córki z krańców ziemi;</verse>
				<verse number="7">Każdego, kto nazywany jest moim imieniem i którego dla swojej chwały stworzyłem, ukształtowałem i uczyniłem.</verse>
				<verse number="8">Wyprowadź lud ślepy, który już ma oczy, i głuchy, który już ma uszy.</verse>
				<verse number="9">Niech wszystkie narody zbiorą się razem i niech się zgromadzą ludy. Kto spośród nich może ogłosić i oznajmić nam przeszłe rzeczy? Niech postawią swoich świadków, a będą usprawiedliwieni; albo niech słyszą i powiedzą: To jest prawda!</verse>
				<verse number="10">Wy jesteście moimi świadkami, mówi PAN, i moim sługą, którego wybrałem, abyście poznali mnie i wierzyli mi, i zrozumieli, że to ja jestem. Przede mną nie został stworzony żaden Bóg ani po mnie nie będzie.</verse>
				<verse number="11">Ja, ja jestem PANEM i oprócz mnie nie ma zbawiciela.</verse>
				<verse number="12">Ja ogłaszałem, wybawiałem i opowiadałem, gdy nie było wśród was żadnego obcego [boga]. Wy jesteście moimi świadkami, mówi PAN, że ja jestem Bogiem.</verse>
				<verse number="13">Zanim powstał dzień, ja jestem, a nie ma nikogo, kto by wyrwał [cokolwiek] z mojej ręki. Gdy coś uczynię, któż to odwróci?</verse>
				<verse number="14">Tak mówi PAN, wasz Odkupiciel, Święty Izraela: Ze względu na was posłałem do Babilonu i zerwałem wszystkie rygle, i [powaliłem] Chaldejczyków, którzy się chlubią w swoich okrętach.</verse>
				<verse number="15">Ja jestem PANEM, waszym Świętym, Stwórcą Izraela, waszym Królem.</verse>
				<verse number="16">Tak mówi PAN, który toruje drogę przez morze i ścieżkę przez potężne wody;</verse>
				<verse number="17">Który wyprowadza rydwany i konie, wojsko i siły; upadli razem, a nie powstaną: zgaśli, dotlili się jak knot.</verse>
				<verse number="18">Nie wspominajcie przeszłych rzeczy, na starodawne nie zważajcie.</verse>
				<verse number="19">Oto ja czynię nową rzecz i zaraz się pojawi. Czy nie poznacie tego? Utoruję drogę na pustkowiu i [uczynię] rzeki na pustyni.</verse>
				<verse number="20">Chwalić mnie będą zwierzęta polne, smoki i sowy, gdyż dostarczę wodę na pustkowie i [uczynię] rzeki na pustyni, aby napoić swój lud, swój lud wybrany.</verse>
				<verse number="21">Ten lud, który dla siebie stworzyłem, będzie opowiadać moją chwałę.</verse>
				<verse number="22">A jednak ty nie wzywałeś mnie, Jakubie, lecz męczyłeś się mną, Izraelu.</verse>
				<verse number="23">Nie przyniosłeś mi baranka na swoje całopalenie, nie czciłeś mnie swymi ofiarami. Nie zmuszałem cię do służenia [mi] ofiarami i nie obciążałem cię ofiarą kadzidła;</verse>
				<verse number="24">Nie kupiłeś mi za pieniądze wonności ani mnie nie nasyciłeś tłuszczem swoich ofiar. Ale obciążyłeś mnie swoimi grzechami i utrudziłeś mnie swoimi nieprawościami.</verse>
				<verse number="25">Ja, właśnie ja, zmazuję twoje przestępstwa ze względu na siebie, a twoich grzechów nie wspomnę.</verse>
				<verse number="26">Przypomnij mi, rozprawmy się ze sobą, powiedz, co masz na swoje usprawiedliwienie.</verse>
				<verse number="27">Twój pierwszy ojciec zgrzeszył, a twoi nauczyciele wykroczyli przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="28">Dlatego zhańbiłem książąt świątyni i wydałem Jakuba klątwie, a Izraela zniewagom.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="44">
				<verse number="1">A teraz słuchaj, Jakubie, mój sługo, i ty, Izraelu, którego wybrałem.</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN, który cię uczynił i który cię ukształtował już od łona matki, i który cię wspomaga: Nie bój się, Jakubie, mój sługo, i Jeszurunie, którego wybrałem.</verse>
				<verse number="3">Wyleję bowiem wody na spragnionego, a potoki na suchą ziemię. Wyleję mego Ducha na twoje potomstwo i moje błogosławieństwo na twoich potomków.</verse>
				<verse number="4">I rozkrzewią się tak jakby pomiędzy trawą i jak wierzby nad potokami wód.</verse>
				<verse number="5">Jeden powie: Ja należę do PANA, drugi nazwie się imieniem Jakuba, a inny napisze swoją ręką: PANU, i będzie się nazywał imieniem Izraela.</verse>
				<verse number="6">Tak mówi PAN, Król Izraela i jego Odkupiciel, PAN zastępów: Ja jestem pierwszy i ja jestem ostatni, a oprócz mnie nie ma Boga.</verse>
				<verse number="7">Czy od czasów, gdy ustanowiłem pierwszy lud na świecie, znalazł się ktoś, kto jak ja jest w stanie ogłosić i opowiedzieć rzeczy przyszłe? Jeśli tak – niech więc powie, co ma nastąpić.</verse>
				<verse number="8">Nie bójcie się i nie lękajcie. Czy od dawna nie oznajmiałem wam [wszystkiego] i nie opowiadałem? Wy sami jesteście moimi świadkami. Czy jest Bóg oprócz mnie? Nie ma innej Skały; nie znam żadnej.</verse>
				<verse number="9">Wytwórcy rzeźbionych posągów są niczym, a ich piękne dzieła nic im nie pomogą; oni sami sobie są świadkami, że nic nie widzą ani nie rozumieją – ku swemu zawstydzeniu.</verse>
				<verse number="10">Kto utworzył boga i odlewał posąg, który nie przynosi żadnego pożytku?</verse>
				<verse number="11">Oto wszyscy jego towarzysze będą zawstydzeni. Rzemieślnicy są tylko ludźmi. Niech się zbiorą wszyscy i niech staną. Przelęknąć się muszą i razem będą zawstydzeni.</verse>
				<verse number="12">Kowal kleszczami pracuje przy węglu, młotami kształtuje posąg i wykonuje go siłą swoich ramion, aż z głodu jego siły opadają, wody nie pije i omdlewa.</verse>
				<verse number="13">Cieśla zaś rozciąga sznur, wyznacza farbowanym sznurem, ciosa toporem, zaznacza go cyrklem i wykonuje go na podobieństwo człowieka, na podobieństwo pięknego człowieka, aby pozostawał w domu.</verse>
				<verse number="14">Narąbie sobie cedrów i bierze cyprys i dąb lub to, co jest najsilniejsze spośród drzew leśnych, wsadzi jesion, który rośnie dzięki deszczom.</verse>
				<verse number="15">Wtedy służy to człowiekowi na opał: bierze z tego, aby się ogrzać, także roznieca ogień, aby upiec chleb, ponadto robi sobie boga i oddaje mu pokłon, czyni z tego posąg i pada przed nim.</verse>
				<verse number="16">Część tego spala w ogniu, przy drugiej części je mięso – przyrządza pieczeń i syci się. Także grzeje się i mówi: Ach, jak mi ciepło, widziałem ogień.</verse>
				<verse number="17">A z reszty tego czyni boga, swój posąg. Pada przed nim, oddaje mu pokłon i modli się do niego, mówiąc: Ratuj mnie, bo ty jesteś moim bogiem.</verse>
				<verse number="18">Nie wiedzą ani nie rozumieją, bo [Bóg] zaślepił ich oczy, aby nie widzieli, i ich serca, aby nie rozumieli.</verse>
				<verse number="19">I nie rozważają tego w swoim sercu, nie mają wiedzy ani rozumu, by powiedzieć: Część tego spaliłem w ogniu, a na węglu z tego wypiekłem chleb, upiekłem mięso i najadłem się. Czyż z reszty tego mam uczynić coś obrzydliwego? Czyż mam padać przed klocem drzewa?</verse>
				<verse number="20">Taki się karmi popiołem, jego zwiedzione serce wprowadziło go w błąd, tak że nie może wybawić swojej duszy ani powiedzieć: Czyż nie jest fałszem to, co znajduje się w mojej prawicy?</verse>
				<verse number="21">Pamiętaj o tym, Jakubie i Izraelu, gdyż jesteś moim sługą. Stworzyłem cię, jesteś moim sługą. O Izraelu, nie zapomnę o tobie.</verse>
				<verse number="22">Zmazałem twoje nieprawości jak obłok, a twoje grzechy jak mgłę. Nawróć się do mnie, bo cię odkupiłem.</verse>
				<verse number="23">Śpiewajcie, niebiosa, bo PAN to uczynił. Wykrzykujcie, głębiny ziemi. Rozbrzmiewajcie śpiewaniem góry, lesie wraz ze wszystkimi drzewami; PAN bowiem odkupił Jakuba, a w Izraelu okrył się chwałą.</verse>
				<verse number="24">Tak mówi PAN, twój Odkupiciel, który cię stworzył już od łona matki: Ja, PAN, wszystko czynię: sam rozciągam niebiosa, rozpościeram ziemię swoją mocą;</verse>
				<verse number="25">Wniwecz obracam znaki kłamców i z wróżbitów czynię szaleńców; mędrców zmuszam do odwrotu, a ich wiedzę czynię głupstwem.</verse>
				<verse number="26">Potwierdzam słowa swego sługi i spełniam radę swoich posłańców. Ja mówię do Jerozolimy: Będziesz zamieszkana, do miast Judy: Będziecie odbudowane, bo podniosę jej ruiny;</verse>
				<verse number="27">To ja mówię głębinie: Wysychaj, ja wysuszę twoje potoki;</verse>
				<verse number="28">I o Cyrusie mówię: On jest moim pasterzem, bo wypełni całą moją wolę; i mówię do Jerozolimy: Będziesz odbudowana, a do świątyni: Będziesz założona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="45">
				<verse number="1">Tak mówi PAN do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.</verse>
				<verse number="2">Ja pójdę przed tobą, a krzywe drogi wyprostuję, skruszę spiżowe wrota, a połamię żelazne rygle.</verse>
				<verse number="3">I dam ci ukryte skarby i bogactwa schowane, abyś poznał, że ja jestem PANEM, Bogiem Izraela, który cię wzywa po imieniu.</verse>
				<verse number="4">Ze względu na swego sługę Jakuba i Izraela, swego wybrańca, nazwałem cię twoim imieniem, nadałem ci zaszczytny tytuł, chociaż mnie nie znałeś.</verse>
				<verse number="5">Ja jestem PANEM i nie ma żadnego innego, oprócz mnie nie ma żadnego Boga. Przepasałem cię, chociaż mnie nie znałeś;</verse>
				<verse number="6">Aby poznali od wschodu i od zachodu, że nie ma nikogo oprócz mnie. Ja jestem PANEM i nie ma żadnego innego;</verse>
				<verse number="7">Ja tworzę światłość i stwarzam ciemność. Czynię pokój i stwarzam nieszczęście. Ja, PAN, czynię to wszystko.</verse>
				<verse number="8">Niebiosa, spuśćcie rosę z góry i niech obłoki wylewają sprawiedliwość. Niech ziemia się otworzy i niech wyrośnie zbawienie, a razem z nim niech zakwitnie sprawiedliwość. Ja, PAN, to stworzyłem.</verse>
				<verse number="9">Biada temu, który się spiera ze swoim Stwórcą, będąc skorupą jak inne skorupy gliniane. Czy glina powie swemu garncarzowi: Cóż czynisz? A twoje dzieło: On nie ma rąk?</verse>
				<verse number="10">Biada temu, który mówi ojcu: Cóż spłodziłeś? A do kobiety: Cóż urodziłaś?</verse>
				<verse number="11">Tak mówi PAN, Święty Izraela i jego Stwórca: Pytajcie mnie o przyszłe rzeczy moich synów i sprawę moich rąk pozostawcie mnie.</verse>
				<verse number="12">Ja uczyniłem ziemię i stworzyłem na niej człowieka. To ja – moje ręce rozciągnęły niebiosa i całemu ich zastępowi rozkazuję.</verse>
				<verse number="13">Ja go wzbudziłem w sprawiedliwości i wyprostuję wszystkie jego drogi. On odbuduje moje miasto i wypuści moich więźniów, nie za okup ani za dar, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="14">Tak mówi PAN: Dorobek Egiptu i kupiectwo Etiopii i Sabejczyków, wysocy mężczyźni, przyjdą do ciebie i będą twoi. Pójdą za tobą; przyjdą w pętach, upadną przed tobą i będą błagać, mówiąc: Tylko u ciebie jest Bóg, a nie ma żadnego innego oprócz tego Boga.</verse>
				<verse number="15">Zaprawdę ty jesteś Bogiem ukrytym, Boże Izraela, Zbawicielu.</verse>
				<verse number="16">Wszyscy oni się zawstydzą i będą zhańbieni. Razem odejdą w hańbie wytwórcy bożków.</verse>
				<verse number="17">Ale Izrael będzie zbawiony przez PANA zbawieniem wiecznym. Nie zawstydzicie się ani nie będziecie zhańbieni aż na wieki wieków.</verse>
				<verse number="18">Bo tak mówi PAN, który stworzył niebiosa, Bóg, który stworzył ziemię i uczynił ją, który ją utwierdził, nie na próżno stworzył ją, [lecz] na mieszkanie ją utworzył: Ja jestem PANEM i nie ma żadnego innego.</verse>
				<verse number="19">Nie mówiłem potajemnie, w ciemnym miejscu na ziemi, nie mówiłem do potomstwa Jakuba: Na próżno mnie szukajcie. Ja, PAN, mówię sprawiedliwość i zwiastuję to, co słuszne.</verse>
				<verse number="20">Zgromadźcie się i przyjdźcie; zbliżcie się razem, wy, którzy ocaleliście spośród narodów. Nic nie wiedzą ci, którzy noszą swoje drewniane bożki i modlą się do boga, który nie może zbawić.</verse>
				<verse number="21">Oznajmijcie i przyprowadźcie ich, niech naradzają się razem: Kto to od dawna przepowiadał? Kto od tamtego czasu to ogłaszał? Czy nie ja, PAN? A nie ma żadnego innego Boga oprócz mnie. Nie ma Boga sprawiedliwego ani innego Zbawiciela oprócz mnie.</verse>
				<verse number="22">Spójrzcie na mnie, abyście byli zbawieni, wszystkie krańce ziemi, gdyż ja jestem Bogiem i nie ma żadnego innego.</verse>
				<verse number="23">Przysiągłem na siebie, z moich ust wyszło słowo sprawiedliwe, które jest nieodwołalne: Przede mną będzie się zginać każde kolano, będzie przysięgać każdy język;</verse>
				<verse number="24">Mówiąc: Tylko w PANU mam wszelką sprawiedliwość i siłę. Ci do niego przyjdą, ale będą zhańbieni wszyscy, którzy płoną gniewem przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="25">W PANU będzie usprawiedliwione i będzie się chlubić całe potomstwo Izraela.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="46">
				<verse number="1">Ugiął się Bel, chyli się Nebo. Ich posągi włożono na zwierzęta i bydło, które będąc obciążone, zmęczyły się pod brzemieniem.</verse>
				<verse number="2">Pochyliły się i ugięły się razem; nie mogły ratować brzemion, ale one same poszły w niewolę.</verse>
				<verse number="3">Słuchajcie mnie, domu Jakuba i cała resztko domu Izraela, których noszę od łona, których piastuję od urodzenia:</verse>
				<verse number="4">Aż do waszej starości ja jestem ten sam i aż do siwizny będę was nosić. Ja was uczyniłem, ja też nosić będę; ja mówię, będę was nosił i was wybawię.</verse>
				<verse number="5">Do kogo mnie porównacie i z kim mnie zestawicie albo do kogo uczynicie [mnie] podobnym, abyśmy byli sobie równi?</verse>
				<verse number="6">Wysypują złoto z worka i odważają srebro na szalach, najmują złotnika, aby uczynił z nich bożka, przed którym padają i [któremu] oddają pokłon.</verse>
				<verse number="7">Noszą go na ramieniu, dźwigają go i stawiają go na swoim miejscu. I stoi, nie ruszy się ze swego miejsca. Jeśli ktoś zawoła do niego, nie odzywa się ani go nie wybawia z jego utrapienia.</verse>
				<verse number="8">Pamiętajcie o tym i wstydźcie się, weźcie to sobie do serca, przestępcy!</verse>
				<verse number="9">Wspomnijcie rzeczy dawne i odwieczne, bo ja jestem Bogiem, nie ma żadnego innego, [jestem] Bogiem i nie ma nikogo [podobnego] do mnie;</verse>
				<verse number="10">Zapowiadam od początku rzeczy ostatnie i od dawna to, czego jeszcze nie było. Mówię: Mój zamiar się spełni i wykonam całą swoją wolę.</verse>
				<verse number="11">Przywołuję ze wschodu ptaka drapieżnego, z dalekiej ziemi mężczyznę, który wykonuje moją radę. Powiedziałem i wykonam to, postanowiłem i uczynię to.</verse>
				<verse number="12">Słuchajcie mnie, wy, twardego serca, którzy jesteście dalecy od sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="13">Zbliżę moją sprawiedliwość, nie będzie [ona] daleko, a moje zbawienie nie odwlecze się. I położę w Syjonie zbawienie, a w Izraelu moją chwałę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="47">
				<verse number="1">Zstąp i usiądź w prochu, dziewico, córko Babilonu! Siądź na ziemi, a nie na tronie, córko chaldejska, gdyż już cię nie będą nazywać delikatną i rozkoszną.</verse>
				<verse number="2">Weź żarna i miel mąkę, odkryj swoje warkocze, obnaż nogi, odkryj uda, brnij przez rzeki.</verse>
				<verse number="3">Twoja nagość będzie odkryta i twoja hańba będzie widoczna. Dokonam pomsty, żaden człowiek mnie nie powstrzyma.</verse>
				<verse number="4">[Tak mówi] nasz Odkupiciel, jego imię [to] PAN zastępów, Święty Izraela.</verse>
				<verse number="5">Usiądź w milczeniu i wejdź w ciemności, córko chaldejska, bo już nie będą cię nazywali panią królestw.</verse>
				<verse number="6">Rozgniewałem się na mój lud, splugawiłem moje dziedzictwo i oddałem je w twoje ręce, ale ty nie okazałaś im miłosierdzia i starców niezmiernie obciążyłaś swoim jarzmem.</verse>
				<verse number="7">I powiedziałaś: Będę panią na wieki. I nie wzięłaś sobie tego do serca ani nie pamiętałaś o tym, jakie będzie tego zakończenie.</verse>
				<verse number="8">Dlatego słuchaj teraz, rozkosznico, która mieszkasz bezpiecznie i mówisz w swoim sercu: Ja jestem i nie ma oprócz mnie żadnej innej, nie będę wdową ani nie zaznam bezdzietności!</verse>
				<verse number="9">Lecz obie te rzeczy spadną na ciebie nagle, w jednym dniu: bezdzietność i wdowieństwo. W pełni spadną na ciebie z powodu mnóstwa twoich guseł i z powodu twoich licznych czarów.</verse>
				<verse number="10">Zaufałaś bowiem swojej niegodziwości i mówiłaś: Nikt mnie nie widzi. Twoja mądrość i twoja wiedza uczyniły cię przewrotną i mówiłaś w swoim sercu: Ja jestem i nie ma oprócz mnie żadnej innej.</verse>
				<verse number="11">Dlatego przyjdzie na ciebie zło, ale nie poznasz, skąd pochodzi, spadnie na ciebie nieszczęście, którego nie będziesz mogła się pozbyć, i przyjdzie na ciebie nagle spustoszenie, którego nie spostrzeżesz.</verse>
				<verse number="12">Pozostań przy swoich czarach i mnóstwie swych guseł, którymi się trudziłaś od młodości; może zdołasz sobie pomóc, może się umocnisz.</verse>
				<verse number="13">Jesteś zmęczona mnóstwem swoich rad. Niech teraz staną astrolodzy, ci, którzy przypatrują się gwiazdom, ci, którzy przepowiadają co miesiąc, co ma się wydarzyć, i niech cię wybawią z tego, co ma przyjść na ciebie.</verse>
				<verse number="14">Oto są oni jak ściernisko, ogień ich spali i nie wybawią swojej duszy z mocy płomienia. Nie zostanie węgla do ogrzania się ani ognia, aby przy nim posiedzieć.</verse>
				<verse number="15">Tacy będą dla ciebie handlarze, z którymi się zadawałaś od młodości: każdy z nich uda się w swoją stronę, nie będzie nikogo, kto by cię ocalił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="48">
				<verse number="1">Słuchajcie tego, domu Jakuba, którzy jesteście nazywani imieniem Izraela i pochodzicie z wód Judy, którzy przysięgacie na imię PANA i wspominacie Boga Izraela, ale nie w prawdzie ani w sprawiedliwości;</verse>
				<verse number="2">Nazywacie się od miasta świętego i opieracie się na Bogu Izraela, jego imię to PAN zastępów.</verse>
				<verse number="3">Rzeczy przeszłe zapowiadałem od dawna, z moich ust wyszły i ogłaszałem je, wykonywałem je od razu i nastąpiły.</verse>
				<verse number="4">Ponieważ wiedziałem, że jesteś uparty i że twoja szyja jest ścięgnem żelaznym, a twoje czoło – miedziane;</verse>
				<verse number="5">Oznajmiałem ci od dawna, ogłosiłem to, zanim nastąpiło, abyś nie powiedział: Mój bożek to uczynił, mój rzeźbiony posąg i mój odlewany posąg to nakazał.</verse>
				<verse number="6">Słyszałeś o tym, spójrz na to wszystko. Czy wy tego nie opowiecie? Teraz już ogłaszam nowe i tajemne rzeczy, o których nie wiedziałeś.</verse>
				<verse number="7">Teraz są stworzone, a nie od dawna, [rzeczy], o których przed tym dniem nic nie słyszałeś, byś nie powiedział: Oto wiedziałem o tym.</verse>
				<verse number="8">Ani nie słyszałeś, ani nie wiedziałeś, ani twoje ucho nie było otwarte w tym czasie, bo wiedziałem, że postąpisz przewrotnie i że nazwano cię przestępcą od łona matki.</verse>
				<verse number="9">Ze względu na moje imię powściągam swój gniew i ze względu na moją chwałę powstrzymam swój gniew na ciebie, aby cię nie wytępić.</verse>
				<verse number="10">Oto wytapiałem cię, ale nie jak srebro; wybrałem cię w piecu utrapienia.</verse>
				<verse number="11">Ze względu na siebie, na siebie samego, to uczynię, bo jakże miałoby być splugawione [moje imię]? Przecież mojej chwały nie oddam innemu.</verse>
				<verse number="12">Słuchaj mnie, Jakubie i Izraelu, mój wezwany: Ja jestem, ja jestem pierwszy i ja jestem ostatni.</verse>
				<verse number="13">To moja ręka założyła ziemię i moja prawica zmierzyła niebiosa. Gdy na nie zawołam, zaraz staną.</verse>
				<verse number="14">Zbierzcie się wszyscy i słuchajcie. Któż spośród nich to opowiedział? PAN go umiłował, on wykona jego wolę na Babilonie i jego ramię [będzie] przeciw Chaldejczykom.</verse>
				<verse number="15">Ja, ja mówiłem i ja go wezwałem; przyprowadziłem go i powiedzie mu się jego droga.</verse>
				<verse number="16">Zbliżcie się do mnie i słuchajcie tego; od początku nie mówiłem w skrytości; ale od tego czasu, kiedy to się działo, tam byłem. A teraz Pan BÓG posłał mnie, i jego Duch.</verse>
				<verse number="17">Tak mówi PAN, twój Odkupiciel, Święty Izraela: Ja jestem PANEM, twoim Bogiem, który cię uczy tego, co jest pożyteczne, i prowadzi cię drogą, którą masz chodzić.</verse>
				<verse number="18">O gdybyś zważał na moje przykazania, twój pokój byłby jak rzeka i twoja sprawiedliwość jak fale morskie.</verse>
				<verse number="19">Twoje potomstwo byłoby jak piasek i płód twego łona jak jego ziarnko; jego imię nie zostałoby wytępione ani zgładzone sprzed mego oblicza.</verse>
				<verse number="20">Wyjdźcie z Babilonu, uciekajcie od Chaldejczyków. Głosem śpiewu to obwieszczajcie, rozgłaszajcie to, zwiastujcie to aż do krańców ziemi; mówcie: PAN odkupił swego sługę Jakuba.</verse>
				<verse number="21">Nie zaznali pragnienia, gdy ich prowadził przez pustynię. Sprawił, że wody trysnęły dla nich ze skał. Rozszczepił skałę i wypłynęły wody.</verse>
				<verse number="22">Nie ma pokoju dla niegodziwych, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="49">
				<verse number="1">Słuchajcie mnie, wyspy, a narody dalekie, uważajcie! PAN wezwał mnie od łona, od łona mojej matki wspominał moje imię.</verse>
				<verse number="2">I uczynił moje usta jak ostry miecz, w cieniu swej ręki ukrył mnie i uczynił mnie wyostrzoną strzałą; w swoim kołczanie schował mnie;</verse>
				<verse number="3">I powiedział mi: Jesteś moim sługą, Izraelu, w tobie się rozsławię.</verse>
				<verse number="4">A ja powiedziałem: Na darmo się trudziłem, na próżno i daremnie zużyłem swoją siłę. A jednak mój sąd jest u PANA i moje dzieło – u mojego Boga.</verse>
				<verse number="5">A teraz mówi PAN, który stworzył mnie na swego sługę już od łona, abym przyprowadził do niego Jakuba, a choćby Izrael nie był zebrany, będę jednak wysławiony w oczach PANA, a mój Bóg będzie moją siłą.</verse>
				<verse number="6">I powiedział: To za mało, że jesteś moim sługą, aby podźwignąć pokolenia Jakuba i przywrócić ocalonych z Izraela. Dlatego ustanowię cię światłością dla pogan, abyś był moim zbawieniem aż do krańców ziemi.</verse>
				<verse number="7">Tak mówi PAN, Odkupiciel Izraela, jego Święty, do tego, którym każdy gardzi i którym brzydzą się narody, do sługi władców: Królowie zobaczą cię i powstaną, książęta oddadzą ci pokłon przez wzgląd na PANA, który jest wierny, przez wzgląd na Świętego Izraela, który cię wybrał.</verse>
				<verse number="8">Tak mówi PAN: W czasie pomyślnym wysłuchałem cię, a w dniu zbawienia przyszedłem ci z pomocą. Będę cię strzegł i ustanowię cię przymierzem dla ludu, abyś utwierdził ziemię i rozdzielił opustoszałe dziedzictwa;</verse>
				<verse number="9">Abyś mówił więźniom: Wyjdźcie; a tym, którzy są w ciemności: Pokażcie się. Będą się paśli przy drogach i na wszystkich miejscach wysokich będą ich pastwiska.</verse>
				<verse number="10">Nie zaznają głodu ani pragnienia i nie porazi ich upał ani słońce, bo ten, który lituje się nad nimi, poprowadzi ich, poprowadzi ich do źródeł wód.</verse>
				<verse number="11">Na wszystkich moich górach utoruję drogę, a moje gościńce będą wyżej wzniesione.</verse>
				<verse number="12">Oto ci przyjdą z daleka, drudzy z północy i od strony morza, a jeszcze inni z ziemi Sinim.</verse>
				<verse number="13">Śpiewajcie, niebiosa, rozraduj się, ziemio, głośno zabrzmijcie, góry! PAN bowiem pocieszył swój lud i zlitował się nad swoimi ubogimi.</verse>
				<verse number="14">Ale Syjon powiedział: PAN mnie opuścił, PAN o mnie zapomniał.</verse>
				<verse number="15">Czy kobieta może zapomnieć o swoim niemowlęciu i nie zlitować się nad płodem swego łona? A choćby też i one zapomniały, ja jednak o tobie nie zapomnę.</verse>
				<verse number="16">Oto na swoich dłoniach wyryłem cię; twoje mury są zawsze przede mną.</verse>
				<verse number="17">Pospieszą się twoi synowie, a ci, którzy cię burzyli i pustoszyli, odejdą od ciebie.</verse>
				<verse number="18">Podnieś wokoło swoje oczy i zobacz: oni wszyscy się gromadzą i przychodzą do ciebie. Jak żyję ja, mówi PAN, przyozdobisz się nimi jak klejnotem i przepaszesz się nimi jak oblubienica;</verse>
				<verse number="19">Bo twoje ruiny, twoje opustoszałe miejsca i zniszczona ziemia będą zbyt ciasne dla mieszkańców, oddalą się ci, którzy cię pożerali.</verse>
				<verse number="20">A synowie, których będziesz miała po utraceniu pierwszych, powiedzą ci do uszu: To miejsce jest zbyt ciasne; daj mi miejsce, abym mógł mieszkać.</verse>
				<verse number="21">I powiesz w swoim sercu: Kto mi tych spłodził? Przecież byłam osierocona i samotna, wygnana i tułałam się. Kto więc tych wychował? Oto ja sama pozostałam, gdzie więc oni byli?</verse>
				<verse number="22">Tak mówi Pan BÓG: Oto wzniosę rękę ku narodom, podniosę swój sztandar ku ludom. I przyniosą twoich synów na rękach, i twoje córki będą nieść na ramionach.</verse>
				<verse number="23">I królowie będą twoimi piastunami, a ich księżne – twoimi mamkami. Z twarzą ku ziemi będą się tobie kłaniać i pył twoich nóg będą lizać. Wtedy poznasz, że ja jestem PANEM i że nie bywają zawstydzeni ci, którzy mnie oczekują.</verse>
				<verse number="24">Czy można odebrać mocarzowi zdobycz? Czy słusznie pojmany lud będzie wybawiony?</verse>
				<verse number="25">Ale tak mówi PAN: Pojmany lud zostanie odebrany mocarzowi i zdobycz okrutnika zostanie wybawiona. Ja bowiem sprzeciwię się twemu przeciwnikowi i ocalę twoich synów.</verse>
				<verse number="26">I tych, którzy cię gnębią, nakarmię ich własnym ciałem, a własną krwią się upiją jak moszczem. I wszelkie ciało pozna, że ja jestem PANEM, twoim Zbawicielem i twoim Odkupicielem, Mocarzem Jakuba.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="50">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Gdzie jest list rozwodowy waszej matki, którym ją oddaliłem? Albo któremu ze swoich wierzycieli was sprzedałem? Oto z powodu waszych nieprawości sami siebie sprzedaliście, a z powodu waszych przestępstw wasza matka została oddalona.</verse>
				<verse number="2">Dlaczego gdy przyszedłem, nie było nikogo? A gdy wołałem, nikt się nie odezwał? Czy moja ręka jest zbyt krótka, aby odkupić? Czy nie ma we mnie mocy, aby wybawić? Oto swoją groźbą osuszam morze, zamieniam rzeki w pustynię, tak że ich ryby śmierdzą z braku wody i zdychają z pragnienia.</verse>
				<verse number="3">Powlekam niebiosa ciemnością i wór im daję za osłonę.</verse>
				<verse number="4">Pan BÓG dał mi język uczonych, abym umiał znużonemu mówić słowo w odpowiednim czasie. Budzi mnie każdego ranka, pobudza moje uszy, abym słuchał tak jak uczeni.</verse>
				<verse number="5">Pan BÓG otworzył mi uszy, a ja się nie sprzeciwiłem ani się nie cofnąłem.</verse>
				<verse number="6">Podałem moje plecy bijącym, a moje policzki rwącym mi brodę. Nie zakrywałem mojej twarzy przed zniewagami i pluciem.</verse>
				<verse number="7">Bo Pan BÓG wspomoże mnie, dlatego nie będę zhańbiony. Dlatego uczyniłem swoją twarz jak krzemień i wiem, że nie będę zawstydzony.</verse>
				<verse number="8">Blisko jest ten, który mnie usprawiedliwia. Kto będzie się spierać ze mną? Stańmy razem. Kto chce prawować się ze mną, niech przystąpi do mnie.</verse>
				<verse number="9">Oto Pan BÓG pomoże mi; któż mnie potępi? Oto wszyscy jak szata się zestarzeją, a mól ich pożre.</verse>
				<verse number="10">Kto wśród was boi się PANA? Kto słucha głosu jego sługi? Kto chodzi w ciemności i nie ma światłości? Niech zaufa imieniu PANA i polega na swoim Bogu.</verse>
				<verse number="11">Oto wy wszyscy, którzy rozniecacie ogień i przepasujecie się iskrami, chodźcie w światłości waszego ognia i w iskrach, które rozpaliliście. Spotka was to z mojej ręki, że będziecie leżeć w boleści.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="51">
				<verse number="1">Słuchajcie mnie, wy, którzy podążacie za sprawiedliwością, którzy szukacie PANA. Spójrzcie na skałę, z której was wyciosano i na głębokość dołu, skąd was wykopano.</verse>
				<verse number="2">Spójrzcie na Abrahama, waszego ojca, i na Sarę, która was porodziła, gdyż jego jednego wezwałem, pobłogosławiłem i rozmnożyłem.</verse>
				<verse number="3">PAN bowiem pocieszy Syjon, pocieszy wszystkie jego ruiny i uczyni jego pustkowia jak Eden, a jego pustynię jak ogród PANA. Znajdzie się w nim radość i wesele, dziękczynienie i głos śpiewania.</verse>
				<verse number="4">Słuchaj mnie, mój ludu, nadstaw ucha, mój narodzie. Ode mnie bowiem wyjdzie prawo, a wystawię mój sąd jako światłość dla narodów.</verse>
				<verse number="5">Bliska jest moja sprawiedliwość, wyszło moje zbawienie, a moje ramiona będą sądzić narody. Wyspy będą mnie oczekiwać i w moim ramieniu będą pokładać nadzieję.</verse>
				<verse number="6">Podnieście ku niebu swoje oczy i spójrzcie na dół, na ziemię: Niebiosa jak dym się rozwieją i ziemia jak szata się zestarzeje, a jej mieszkańcy zginą jak one. Ale moje zbawienie będzie trwać na wieki i moja sprawiedliwość nie ustanie.</verse>
				<verse number="7">Słuchajcie mnie, wy, którzy znacie sprawiedliwość, ludu, w którego sercu jest moje prawo! Nie bójcie się urągania ludzi i nie lękajcie się ich lżenia.</verse>
				<verse number="8">Mól bowiem pożre ich jak szatę, a robak pogryzie ich jak wełnę. Ale moja sprawiedliwość będzie trwać na wieki i moje zbawienie – z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="9">Zbudź się, zbudź się, przyoblecz się w siłę, ramię PANA! Zbudź się jak za dawnych dni i jak za pokoleń minionych! Czyś to nie ty porąbało Egipt i zraniło smoka?</verse>
				<verse number="10">Czyś to nie ty wysuszyło morze, wody wielkiej głębi, i zamieniło głębiny morskie w drogę, aby przeszli odkupieni?</verse>
				<verse number="11">Powrócą więc odkupieni przez PANA i przyjdą do Syjonu ze śpiewaniem, a wieczna radość będzie nad ich głową. Dostąpią wesela i radości i ucieknie smutek i wzdychanie.</verse>
				<verse number="12">Ja, to ja jestem waszym pocieszycielem. Kim jesteś, że się boisz człowieka śmiertelnego i syna człowieczego, który jest jak trawa;</verse>
				<verse number="13">I zapominasz o PANU, swoim Stwórcy, który rozciągnął niebiosa i założył ziemię; że lękasz się nieustannie każdego dnia z powodu wściekłości ciemięzcy, gdy zmierza do tego, aby zniszczyć? Ale gdzie jest ta wściekłość ciemięzcy?</verse>
				<verse number="14">Jeniec spieszy się, aby zostać uwolniony, bo nie chce umrzeć w dole ani z braku chleba.</verse>
				<verse number="15">Doprawdy ja jestem PANEM, twoim Bogiem, który rozdziela morze tak, że szumią jego fale. PAN zastępów to moje imię.</verse>
				<verse number="16">Ja włożyłem swoje słowa w twoje usta i w cieniu swojej ręki cię zakryłem, aby osadzić niebiosa i założyć ziemię, i powiedzieć Syjonowi: Ty jesteś moim ludem.</verse>
				<verse number="17">Zbudź się, zbudź się, powstań Jerozolimo, która piłaś z ręki PANA kubek jego gniewu; wypiłaś męty z kubka odurzenia i [je] wysączyłaś.</verse>
				<verse number="18">Nikt jej nie prowadzi spośród wszystkich synów, których urodziła, i nikt jej za rękę nie trzyma ze wszystkich synów, których wychowała.</verse>
				<verse number="19">Dwie rzeczy cię spotkały, któż się użali nad tobą? Spustoszenie i zniszczenie, głód i miecz; któż cię pocieszy?</verse>
				<verse number="20">Twoi synowie leżeli omdlali na rogach wszystkich ulic, jak dziki wół w sieci. Są pełni gniewu PANA, upomnienia twego Boga.</verse>
				<verse number="21">Dlatego teraz słuchaj tego, utrapiona i pijana, lecz nie winem:</verse>
				<verse number="22">Tak mówi twój PAN i twój Bóg, który wstawia się za swoim ludem: Oto zabieram z twojej ręki kubek odurzenia, męty kubka swojej wściekłości. Nie będziesz już pić z niego;</verse>
				<verse number="23">Ale podam go w rękę tych, którzy cię trapią, którzy mówili twojej duszy: Nachyl się, abyśmy przeszli przez ciebie. A ty uczyniłaś swoje plecy jakby ziemią i jakby ulicą dla przechodzących.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="52">
				<verse number="1">Obudź się, obudź się; przyoblecz się w swoją siłę, Syjonie! Przyoblecz się w swą wspaniałą szatę, Jerozolimo, miasto święte! Już bowiem nie wtargnie do ciebie nieobrzezany ani nieczysty.</verse>
				<verse number="2">Otrząśnij się z prochu, powstań i usiądź, Jerozolimo! Uwolnij się z okowów swojej szyi, pojmana córko Syjonu!</verse>
				<verse number="3">Tak bowiem mówi PAN: Za darmo sprzedaliście się i bez pieniędzy zostaniecie odkupieni.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Mój lud niegdyś wstąpił do Egiptu, aby tam przebywać; ale Asyryjczyk bez przyczyny go trapił.</verse>
				<verse number="5">A teraz co mam czynić, mówi PAN, skoro mój lud został zabrany bez powodu, a ci, którzy panują nad nim, doprowadzają go do płaczu, mówi PAN, natomiast moje imię nieustannie każdego dnia jest bluźnione?</verse>
				<verse number="6">Dlatego mój lud pozna moje imię. Dlatego pozna w tym dniu, że ja jestem tym, który mówi. Oto ja.</verse>
				<verse number="7">O jak piękne są na górach nogi tego, kto zwiastuje dobre wieści i ogłasza pokój; tego, kto zwiastuje dobro i ogłasza zbawienie, kto mówi do Syjonu: Twój Bóg króluje!</verse>
				<verse number="8">Twoi stróże podnoszą głos, tym głosem wspólnie wznoszą okrzyki, bo oko w oko ujrzą, jak PAN przywróci Syjon.</verse>
				<verse number="9">Wykrzykujcie i śpiewajcie razem, ruiny Jerozolimy! PAN bowiem pocieszył swój lud, odkupił Jerozolimę.</verse>
				<verse number="10">PAN obnażył swoje święte ramię na oczach wszystkich narodów i wszystkie krańce ziemi zobaczą zbawienie naszego Boga.</verse>
				<verse number="11">Odstąpcie, odstąpcie, wyjdźcie stamtąd, nieczystego nie dotykajcie; wyjdźcie spośród niego; oczyśćcie się, wy, którzy nosicie naczynia PANA.</verse>
				<verse number="12">Nie wyjdziecie bowiem w pośpiechu ani nie będziecie uciekać, gdyż PAN pójdzie przed wami, a Bóg Izraela będzie za wami.</verse>
				<verse number="13">Oto się szczęśliwie powiedzie memu słudze. Będzie on wywyższony, wyniesiony i wielce uwielbiony.</verse>
				<verse number="14">Jak wielu przeraziło się z jego powodu, że zeszpecono jego wygląd bardziej niż innych ludzi, a jego postać – bardziej niż synów ludzkich;</verse>
				<verse number="15">Tak też pokropi wiele narodów, królowie zamkną przed nim swoje usta, dlatego że ujrzą to, czego im nie powiedziano, i zrozumieją to, o czym nie słyszeli.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="53">
				<verse number="1">Któż uwierzył naszemu głoszeniu, a komu jest objawione ramię PANA?</verse>
				<verse number="2">Wyrósł bowiem przed nim jak latorośl i jak korzeń z suchej ziemi. Nie miał kształtu ani urody; i gdy widzieliśmy go, nie było wyglądu, który by się nam podobał.</verse>
				<verse number="3">Wzgardzony i odrzucony przez ludzi; mąż boleści i doświadczony cierpieniem. I przed nim ukrywaliśmy jakby swoją twarz; wzgardzony tak, że mieliśmy go za nic.</verse>
				<verse number="4">Zaprawdę on wziął na siebie nasze cierpienia i nosił naszą boleść. A my uważaliśmy, że jest zraniony, uderzony przez Boga i utrapiony.</verse>
				<verse number="5">Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni.</verse>
				<verse number="6">Wszyscy jak owce zbłądziliśmy, każdy z nas zboczył na swą drogę, a PAN włożył na niego nieprawość nas wszystkich.</verse>
				<verse number="7">Uciśniony i gnębiony, ale nie otworzył swoich ust. Jak baranek na rzeź prowadzony i jak owca przed tymi, którzy ją strzygą, zamilkł i nie otworzył swoich ust.</verse>
				<verse number="8">Został zabrany z więzienia i z sądu. Kto wypowie jego pokolenie? Został bowiem wyrwany z ziemi żyjących i zraniony za przestępstwo mojego ludu.</verse>
				<verse number="9">I wyznaczono mu grób z niegodziwcami, a z bogaczami była jego śmierć, choć nieprawości nie uczynił ani nie znaleziono fałszu w jego ustach.</verse>
				<verse number="10">Lecz spodobało się PANU zetrzeć go i zgnębić. A po złożeniu swojej duszy na ofiarę za grzech, ujrzy swoje potomstwo, przedłuży swoje dni i to, co się podoba PANU, przez jego rękę szczęśliwie się spełni.</verse>
				<verse number="11">Z udręki swojej duszy ujrzy [owoc] i nasyci się. Mój sprawiedliwy sługa swoim poznaniem usprawiedliwi wielu, bo sam poniesie ich nieprawości.</verse>
				<verse number="12">Dlatego dam mu dział wśród wielkich, aby dzielił się zdobyczami z mocarzami, ponieważ wylał swoją duszę na śmierć. Został zaliczony do przestępców, sam poniósł grzech wielu i wstawił się za przestępcami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="54">
				<verse number="1">Śpiewaj, niepłodna, która nie rodziłaś, śpiewaj głośno i krzycz, która nie zaznałaś bólów rodzenia. Więcej bowiem jest synów opuszczonej niż synów zamężnej, mówi PAN.</verse>
				<verse number="2">Rozszerz miejsce swego namiotu, a niech rozciągają zasłony twoich mieszkań; nie oszczędzaj, wydłuż swoje powrozy i wzmocnij swoje kołki.</verse>
				<verse number="3">Rozprzestrzenisz się bowiem na prawo i lewo, a twoje potomstwo odziedziczy narody i zaludni spustoszone miasta.</verse>
				<verse number="4">Nie bój się, bo nie zostaniesz zawstydzona, nie rumień się, bo nie doznasz hańby, gdyż zapomnisz o wstydzie swojej młodości i o niesławie swego wdowieństwa już więcej nie wspomnisz.</verse>
				<verse number="5">Bo twoim małżonkiem jest twój Stwórca, PAN zastępów – to jego imię, a twoim Odkupicielem jest Święty Izraela – będzie nazywany Bogiem całej ziemi.</verse>
				<verse number="6">PAN bowiem powołał cię jak żonę opuszczoną i przygnębioną na duchu, jak młodą żonę, gdy była porzucona, mówi twój Bóg.</verse>
				<verse number="7">Na krótką chwilę cię opuściłem, ale w wielkim miłosierdziu przygarniam cię.</verse>
				<verse number="8">W niewielkim gniewie ukryłem na chwilę swoją twarz przed tobą, ale zlituję się nad tobą w wiecznym miłosierdziu, mówi PAN, twój Odkupiciel.</verse>
				<verse number="9">Jest to bowiem dla mnie tak, jak [było] przy potopie Noego: jak przysięgałem, że wody Noego już więcej nie będą rozlewać się po ziemi, tak [też] przysięgałem, że nie rozgniewam się na ciebie ani nie będę cię gromić.</verse>
				<verse number="10">A choćby i góry się poruszyły i pagórki się zachwiały, moje miłosierdzie nie odstąpi od ciebie, a przymierze mojego pokoju nie zachwieje się, mówi PAN, który lituje się nad tobą.</verse>
				<verse number="11">O utrapiona, smagana wichrem, niepocieszona! Oto położę twoje kamienie na błyszczących kamieniach, a twoje fundamenty na szafirach.</verse>
				<verse number="12">I uczynię twoje okna z kryształu, twoje bramy z kamienia rubinowego i wszystkie twoje [mury] graniczne z drogich kamieni.</verse>
				<verse number="13">A wszystkie twoje dzieci będą wyuczone przez PANA, wielki będzie pokój twoich dzieci.</verse>
				<verse number="14">W sprawiedliwości będziesz utwierdzona, będziesz daleka od ucisku, bo nie będziesz się go bać; i od trwogi, bo nie zbliży się do ciebie.</verse>
				<verse number="15">Oto zbiorą się razem, ale nie przeze mnie. Ktokolwiek zbierze się przeciwko tobie, upadnie ze względu na ciebie.</verse>
				<verse number="16">Oto stworzyłem kowala, który dmie na węgiel w ogniu i wyciąga narzędzia do obróbki. Ja stworzyłem też burzyciela, aby niszczył.</verse>
				<verse number="17">Żadna broń przeciw tobie sporządzona nie będzie skuteczna, a każdy język, który w sądzie występuje przeciw tobie, potępisz. To jest dziedzictwo sług PANA, a ich sprawiedliwość [pochodzi] ode mnie, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="55">
				<verse number="1">O wszyscy spragnieni, przyjdźcie do wód, i wy, którzy nie macie pieniędzy, przyjdźcie, kupujcie i jedzcie; tak, przyjdźcie, kupujcie bez pieniędzy i bez zapłaty wino i mleko.</verse>
				<verse number="2">Czemu wydajecie pieniądze nie na chleb, swoją pracę na to, co nie nasyci? Słuchajcie mnie uważnie, a jedzcie to, co jest dobre, i niech wasza dusza rozkoszuje się tłuszczem.</verse>
				<verse number="3">Nakłońcie swego ucha i przyjdźcie do mnie, słuchajcie, a wasza dusza będzie żyć. I zawrę z wami wieczne przymierze, pewne miłosierdzia Dawida.</verse>
				<verse number="4">Oto ustanowiłem go świadkiem dla narodów, wodzem i dowódcą dla narodów.</verse>
				<verse number="5">Oto przywołasz naród, którego nie znałeś, a narody, które cię nie znały, zbiegną się do ciebie ze względu na PANA, twego Boga, i Świętego Izraela, bo [on] cię uwielbił.</verse>
				<verse number="6">Szukajcie PANA, póki może być znaleziony; wzywajcie go, póki jest blisko.</verse>
				<verse number="7">Niech bezbożny opuści swoją drogę, a człowiek nieprawy swoje myśli i niech wróci do PANA, a on się zlituje; [niech wróci] do naszego Boga, gdyż jest on hojny w przebaczeniu.</verse>
				<verse number="8">Moje myśli bowiem nie są waszymi myślami ani wasze drogi nie są moimi drogami, mówi PAN;</verse>
				<verse number="9">Ale jak niebiosa są wyższe niż ziemia, tak moje drogi przewyższają wasze drogi, a moje myśli – wasze myśli.</verse>
				<verse number="10">Bo jak spada deszcz i śnieg z nieba i już tam nie wraca, ale nawadnia ziemię i czyni ją płodną, czyni ją też urodzajną, tak że wydaje siewcy nasienie, a chleb jedzącym;</verse>
				<verse number="11">Tak będzie z moim słowem, które wyjdzie z moich ust: nie wróci do mnie na próżno, ale uczyni to, co mi się podoba, i poszczęści mu się w tym, do czego je poślę.</verse>
				<verse number="12">Dlatego wyjdziecie z radością i w pokoju poprowadzą was. Góry i pagórki będą śpiewać głośno przed wami i wszystkie drzewa polne będą klaskać w dłonie.</verse>
				<verse number="13">Zamiast cierni wyrośnie cyprys, zamiast pokrzywy wyrośnie mirt. I będzie to dla PANA na chwałę, na wieczny znak, który nigdy nie będzie wymazany.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="56">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Strzeżcie sądu i czyńcie sprawiedliwość, bo bliskie jest nadejście mojego zbawienia i objawienie się mojej sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="2">Błogosławiony człowiek, który to czyni, i syn człowieczy, który się tego trzyma, który przestrzega szabatu, aby go nie bezcześcić, który strzeże swej ręki, aby nie czyniła nic złego.</verse>
				<verse number="3">Niech więc nie mówi cudzoziemiec, który przyłączył się do PANA: PAN na pewno odłączył mnie od swego ludu. Niech też eunuch nie mówi: Oto jestem suchym drzewem.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem mówi PAN o eunuchach, którzy przestrzegają moich szabatów i wybierają to, co mi się podoba, i trzymają się mojego przymierza:</verse>
				<verse number="5">Dam im miejsce w swoim domu i w swoich murach oraz imię lepsze od synów i córek; dam im imię wieczne, które nie będzie zgładzone.</verse>
				<verse number="6">A cudzoziemców, którzy przyłączyli się do PANA, aby mu służyć, miłować imię PANA i być jego sługami, wszystkich przestrzegających szabatu, by go nie bezcześcić, i trzymających się mojego przymierza;</verse>
				<verse number="7">Tych przyprowadzę na swoją świętą górę i rozraduję ich w swoim domu modlitwy. Ich całopalenia i ofiary będą przyjęte na moim ołtarzu, bo mój dom będzie nazywany domem modlitwy dla wszystkich narodów.</verse>
				<verse number="8">Tak mówi Pan BÓG, który gromadzi rozproszonych z Izraela: Jeszcze [innych] zgromadzę do niego i do jego zgromadzonych.</verse>
				<verse number="9">Wszystkie zwierzęta polne, przyjdźcie na żer, i [wy], wszystkie zwierzęta leśne.</verse>
				<verse number="10">Jego stróżowie są ślepi wszyscy, nic nie wiedzą, wszyscy są niemymi psami, nie mogą szczekać; są ospali, leżą, kochają drzemać.</verse>
				<verse number="11">A są to psy żarłoczne i nienasycone; są to pasterze niezdolni do zrozumienia. Wszyscy udali się w swoją drogę, każdy w swoim miejscu [szuka] własnego zysku, mówiąc:</verse>
				<verse number="12">Przyjdźcie, wezmę wino i upijemy się mocnym napojem; jutro będzie tak jak dziś i jeszcze bardziej obficie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="57">
				<verse number="1">Sprawiedliwy ginie, a nikt nie bierze sobie tego do serca. Ludzie pobożni odchodzą, a nikt nie zważa na to, że sprawiedliwy jest zabierany przed nadejściem zła.</verse>
				<verse number="2">Dostąpi pokoju i odpocznie na swoim łożu każdy, kto postępuje uczciwie.</verse>
				<verse number="3">Ale wy zbliżcie się tutaj, synowie czarownicy, potomstwo cudzołożnika i nierządnicy.</verse>
				<verse number="4">Z kogo się naigrawacie? Na kogo rozdziawiacie usta i wywieszacie język? Czy nie jesteście synami nierządu, potomstwem fałszu;</verse>
				<verse number="5">[Wy], którzy uprawiacie nierząd z posągami pod każdym zielonym drzewem, zabijając swoje dzieci przy potokach, pod wysokimi skałami?</verse>
				<verse number="6">Wśród gładkich kamieni potoku jest twój dział. Właśnie one są twoim losem, na nie wylewasz ofiarę z płynów i ofiarowujesz ofiarę z pokarmów. Czyż w tym miałbym mieć upodobanie?</verse>
				<verse number="7">Na górze wysokiej i wyniosłej postawiłaś swoje łoże i tam wstępowałaś, aby składać ofiary.</verse>
				<verse number="8">A za drzwiami i za odrzwiami postawiłaś swoją pamiątkę, gdyż odchodząc ode mnie, odkrywałaś się [innym], wstąpiłaś i rozszerzyłaś swoje łoże, czyniąc z nimi przymierze; kochałaś ich łoże w każdym miejscu, gdzie [je] widziałaś.</verse>
				<verse number="9">Chodziłaś także do króla z olejkiem i mnożyłaś swoje wonności; posłałaś daleko swoich posłańców, a poniżałaś się aż do grobu.</verse>
				<verse number="10">Zmęczyłaś się licznymi swymi drogami, ale nie powiedziałaś: Na próżno. Znalazłaś pomoc w swojej ręce, dlatego nie osłabłaś.</verse>
				<verse number="11">Kogo się bałaś i lękałaś, że skłamałaś, i nie pamiętałaś o mnie ani nie wzięłaś sobie tego do serca? Czy ja nie milczałem, i to od dawna, a ty mnie się nie boisz?</verse>
				<verse number="12">Opowiem twoją sprawiedliwość i twoje uczynki, które nic ci nie pomogą.</verse>
				<verse number="13">Gdy zawołasz, niech wybawi cię twoja zgraja; ale wszystkich ich wiatr rozniesie i pochwyci marność. Lecz ten, który mi zaufa, odziedziczy ziemię i posiądzie moją świętą górę.</verse>
				<verse number="14">I powiedzą: Wyrównajcie, wyrównajcie, przygotujcie drogę, usuńcie przeszkody z drogi mojego ludu.</verse>
				<verse number="15">Tak bowiem mówi Wysoki i Wyniosły, który zamieszkuje wieczność, którego imię to Święty: Ja, który mieszkam na wysokościach, na miejscu świętym, mieszkam i z tym, który jest skruszony i uniżony w duchu, aby ożywić ducha pokornych i ożywić serce skruszonych.</verse>
				<verse number="16">Nie będę się spierał na wieki ani nie będę wiecznie się gniewał, bo zemdlałby przede mną duch i dusze, które uczyniłem.</verse>
				<verse number="17">Z powodu jego niegodziwej chciwości rozgniewałem się i uderzyłem go. Ukryłem się i rozgniewałem, on jednak był uparty i poszedł drogą swego serca.</verse>
				<verse number="18">Widziałem jego drogi, lecz uzdrowię go. Poprowadzę go i przywrócę mu pociechę, również tym, którzy z nim płaczą.</verse>
				<verse number="19">Stworzę owoc warg: Pokój, pokój dalekiemu i bliskiemu, mówi PAN; i tak uzdrowię go.</verse>
				<verse number="20">Lecz bezbożni będą jak wzburzone morze niemogące się uspokoić, którego wody wyrzucają muł i błoto.</verse>
				<verse number="21">Nie ma pokoju dla bezbożnych, mówi mój Bóg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="58">
				<verse number="1">Wołaj donośnie, nie wstrzymuj się, podnoś swój głos jak trąba i oznajmij mojemu ludowi ich przestępstwa, a domowi Jakuba ich grzechy.</verse>
				<verse number="2">Mimo że szukają mnie każdego dnia i chcą poznać moje drogi, niczym naród, który czyni sprawiedliwość i nie opuszcza sądu swego Boga. Pytają mnie o sądy sprawiedliwości i pragną zbliżyć się do Boga, mówiąc:</verse>
				<verse number="3">Czemu pościmy, a tego nie widzisz? Czemu trapimy nasze dusze, a [tego] nie zauważasz? Oto w dzień waszego postu wykonujecie swoją wolę i żądacie wykonywania wszystkich prac.</verse>
				<verse number="4">Oto pościcie dla kłótni i sporów i aby bić niegodziwą pięścią. Nie pośćcie tak, jak [robicie] dzisiaj, aby wasz głos był słyszany w górze.</verse>
				<verse number="5">Czy to jest ten post, który wybrałem, dzień, w którym człowiek trapi swoją duszę, żeby zwiesić swoją głowę jak sitowie i słać sobie posłanie z wora i popiołu? Czyż to nazwiesz postem i dniem przyjemnym dla PANA?</verse>
				<verse number="6">Czy nie to jest tym postem, który wybrałem: rozerwać więzy niegodziwości, rozwiązać ciężkie brzemiona, puścić wolno uciśnionych i połamać wszelkie jarzmo;</verse>
				<verse number="7">Dzielić swój chleb z głodnym i ubogich wygnańców wprowadzić do swego domu, a widząc nagiego, przyodziać go i nie ukrywać się przed nikim, kto jest twoim ciałem?</verse>
				<verse number="8">Wtedy twoje światło zabłyśnie jak poranna zorza i twoje zdrowie szybko zakwitnie. Twoja sprawiedliwość pójdzie przed tobą i chwała PANA będzie za tobą.</verse>
				<verse number="9">Wtedy będziesz wzywał, a PAN wysłucha; zawołasz, a odpowie: Oto jestem. Jeśli usuniesz spośród siebie jarzmo, przestaniesz wytykać palcem i mówić nieprawości;</verse>
				<verse number="10">Jeśli otworzysz swoją duszę głodnemu i nasycisz duszę utrapioną, wtedy twoje światło wzejdzie wśród ciemności, a twój zmierzch będzie jak południe.</verse>
				<verse number="11">I PAN nieustannie będzie cię prowadził i nasyci twoją duszę w czasie suszy, i utuczy twoje kości. I będziesz jak nawodniony ogród i jak źródło wody, którego wody nie ustają.</verse>
				<verse number="12">Twoi potomni odbudują starodawne ruiny, wzniesiesz fundamenty wielu pokoleń i nazwą cię naprawcą wyłomów i odnowicielem ścieżek na zamieszkanie.</verse>
				<verse number="13">Jeśli powstrzymasz swoją nogę od przekraczania szabatu, aby nie wykonać swojej woli w moim świętym dniu; jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, [dzień] święty PANA – szanownym; jeśli go uczcisz, nie czyniąc swoich spraw ani nie wykonując swojej woli, ani nie mówiąc słowa próżnego;</verse>
				<verse number="14">Wtedy będziesz rozkoszował się PANEM, a wprowadzę cię na wysokie miejsca ziemi i nakarmię cię dziedzictwem Jakuba, twego ojca. Tak bowiem powiedziały usta PANA.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="59">
				<verse number="1">Oto ręka PANA nie jest skrócona, aby nie mogła zbawić, ani jego ucho nie jest przytępione, aby nie mogło wysłuchać.</verse>
				<verse number="2">Ale wasze nieprawości uczyniły przepaść między wami a waszym Bogiem i wasze grzechy sprawiły, że ukrył twarz przed wami, tak że nie słyszy.</verse>
				<verse number="3">Wasze ręce bowiem są splamione krwią, a wasze palce – nieprawością. Wasze wargi mówią kłamstwa, a wasz język szepce przewrotności.</verse>
				<verse number="4">Nikt nie woła o sprawiedliwość i nikt się nie spiera o prawdę. Ufają marności i mówią kłamstwa, wyrządzają krzywdę i rodzą nieprawość.</verse>
				<verse number="5">Wylęgają jaja węża i tkają pajęczynę. Kto spożywa ich jaja, umiera, a jeśli je stłucze, wykluwa się żmija.</verse>
				<verse number="6">Ich pajęczyny nie nadają się na szatę ani nie okryją się swoimi uczynkami. Ich uczynki to uczynki nieprawości i w ich rękach są czyny przemocy.</verse>
				<verse number="7">Ich nogi biegną do zła i spieszą się do przelewania niewinnej krwi. Ich myśli są myślami nieprawości, spustoszenie i zniszczenie na ich drogach.</verse>
				<verse number="8">Drogi pokoju nie znają i nie ma na ich drogach sprawiedliwości. Uczynili sobie kręte ścieżki; ten, kto po nich chodzi, nie zazna pokoju.</verse>
				<verse number="9">Dlatego sąd jest daleki od nas i nie dociera do nas sprawiedliwość. Czekamy na światłość – a oto ciemność, na jasność – ale kroczymy w mrokach.</verse>
				<verse number="10">Macamy ściany jak ślepi, macamy, jakbyśmy oczu nie mieli. Potykamy się w południe jak o zmierzchu; w miejscach opustoszałych – jak umarli.</verse>
				<verse number="11">Ryczymy wszyscy jak niedźwiedzie, jak gołębie ciągle wzdychamy; oczekujemy sądu, ale go nie ma; [oczekujemy] na wybawienie, ale jest od nas daleko.</verse>
				<verse number="12">Rozmnożyły się bowiem nasze przestępstwa przed tobą i nasze grzechy świadczą przeciwko nam, ponieważ nasze nieprawości są przy nas i uznajemy swoje przestępstwa;</verse>
				<verse number="13">Zgrzeszyliśmy i kłamaliśmy przeciw PANU i odwróciliśmy się od naszego Boga, aby nie chodzić za nim; mówiliśmy o ucisku i buncie, obmyślaliśmy i wypowiadaliśmy słowa kłamliwe ze swego serca.</verse>
				<verse number="14">Dlatego sąd został wycofany i sprawiedliwość stoi z daleka, bo prawda runęła na ulicy, a prawość nie może tam wejść.</verse>
				<verse number="15">Tak, prawda zginęła, a ten, kto odstępuje od zła, pada ofiarą łupu. PAN to widział i nie podobało mu się, że nie ma sądu.</verse>
				<verse number="16">Widział, że nie ma żadnego człowieka i zdziwił się, że nie ma nikogo, kto by się wstawił. Dlatego jego ramię przyniosło mu zbawienie i jego własna sprawiedliwość była jego podporą.</verse>
				<verse number="17">Przyodział się bowiem w sprawiedliwość jak w pancerz i włożył hełm zbawienia na swą głowę. Przyoblekł się w odzienie pomsty jak w szatę i okrył się gorliwością jak płaszczem.</verse>
				<verse number="18">Według uczynków, stosownie do nich, odpłaci gniewem swoim przeciwnikom, odwetem swoim wrogom; wyspom odpłaci odwetem.</verse>
				<verse number="19">I ci, którzy są na zachodzie, będą się bali imienia PANA, i ci, którzy na wschodzie – jego chwały. Gdy wróg przyjdzie jak rzeka, Duch PANA przepędzi go.</verse>
				<verse number="20">Przyjdzie bowiem Odkupiciel do Syjonu i do tych spośród Jakuba, którzy odwracają się od występków, mówi PAN.</verse>
				<verse number="21">A to będzie moje przymierze z nimi, mówi PAN: Mój Duch, który jest w tobie, i moje słowa, które włożyłem w twoje usta, nie odstąpią od twoich ust ani od ust twego potomstwa, ani od ust potomków twego potomstwa, mówi PAN, odtąd aż na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="60">
				<verse number="1">Powstań, zajaśniej, ponieważ przyszła twoja światłość i chwała PANA wzeszła nad tobą.</verse>
				<verse number="2">Oto bowiem ciemność okryje ziemię i mrok – ludy, ale nad tobą wzejdzie PAN i jego chwała pojawi się nad tobą.</verse>
				<verse number="3">I pójdą narody do twojej światłości, a królowie do blasku twojego wschodu.</verse>
				<verse number="4">Podnieś wokoło swe oczy i spójrz: ci wszyscy, którzy się zgromadzili, przyjdą do ciebie. Twoi synowie przyjdą z daleka i twoje córki będą wychowane przy twoim boku.</verse>
				<verse number="5">Wtedy zobaczysz i rozweselisz się, twoje serce zadrży i rozszerzy się, gdyż nawróci się do ciebie tłum morski, a siły narodów przyjdą do ciebie.</verse>
				<verse number="6">Okryje cię mnóstwo wielbłądów, dromadery z Midianu i Efy. Przyjdą wszyscy z Szeby, przyniosą złoto i kadzidło i będą głosić chwałę PANA.</verse>
				<verse number="7">Wszystkie stada Kedaru zgromadzą się u ciebie, barany Nebajotu będą ci służyć: wstąpią na mój ołtarz, gdzie będą przyjęte; i tak ozdobię dom mego majestatu.</verse>
				<verse number="8">I powiesz: Kim są ci, co nadciągają jak obłoki i jak gołębie do swoich okien?</verse>
				<verse number="9">Zaprawdę wyspy oczekują mnie, a na czele okręty Tarszisz, aby przyprowadzić twoich synów z daleka, a z nimi ich srebro i złoto, do imienia PANA, twego Boga, i do Świętego Izraela, bo cię uwielbił.</verse>
				<verse number="10">Synowie cudzoziemców odbudują twoje mury i ich królowie będą ci służyć, gdyż w moim gniewie uderzyłem cię, a w mojej łaskawości zlitowałem się nad tobą.</verse>
				<verse number="11">I twoje bramy będą nieustannie otwarte, nie będą zamknięte ani w dzień, ani w nocy, aby można było przyprowadzić do ciebie siły narodów, i aby ich królowie byli przyprowadzeni.</verse>
				<verse number="12">Ten naród i królestwo, które nie będą ci służyć, zginą. Takie narody właśnie zostaną do szczętu spustoszone.</verse>
				<verse number="13">Chwała Libanu przyjdzie do ciebie: razem cyprys, sosna oraz bukszpan, na ozdobę miejsca mojej świątyni. I wsławię miejsce moich nóg.</verse>
				<verse number="14">Przyjdą też do ciebie w pokorze synowie tych, którzy cię trapili, i będą się kłaniać do twoich stóp wszyscy ci, którzy tobą wzgardzili. I nazwą cię Miastem PANA, Syjonem Świętego Izraela.</verse>
				<verse number="15">Za to, że byłaś opuszczona i znienawidzona tak, że nie było nikogo, kto by przez ciebie przechodził, uczynię cię wiecznym dostojeństwem, radością z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="16">Będziesz ssać mleko narodów i piersiami królów będziesz karmiona. I poznasz, że ja jestem PANEM, twoim Zbawicielem i twoim Odkupicielem, Mocarzem Jakuba.</verse>
				<verse number="17">Zamiast miedzi naniosę złota, a zamiast żelaza naniosę srebra, zamiast drewna – miedzi, a zamiast kamieni – żelazo. Ustanowię nad tobą spokojnych zwierzchników i urzędników sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="18">Nie będzie więcej słychać o przemocy w twojej ziemi ani o spustoszeniu i zniszczeniu w twoich granicach; ale nazwiesz swoje mury Zbawieniem, a twoje bramy – Chwałą.</verse>
				<verse number="19">Słońce nie będzie już twoją światłością za dnia ani księżyc już nie zaświeci ci swoim blaskiem; ale PAN będzie twoją wieczną światłością, a twój Bóg – twoją chwałą.</verse>
				<verse number="20">Nie zajdzie już więcej twoje słońce, a twój księżyc nie ukryje się, bo PAN będzie twoją wieczną światłością i skończą się dni twojej żałoby.</verse>
				<verse number="21">Cały twój lud będzie sprawiedliwy. Odziedziczy ziemię na wieki, będzie latoroślą mego szczepu, dziełem moich rąk, abym był uwielbiony.</verse>
				<verse number="22">Najmniejszy rozmnoży się tysiąckrotnie, a malutki – w naród potężny. Ja, PAN, dokonam tego rychło, w swoim czasie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="61">
				<verse number="1">Duch Pana BOGA jest nade mną, bo PAN mnie namaścił, abym głosił dobrą nowinę cichym, posłał mnie, abym opatrzył rany skruszonym w sercu, abym zwiastował uwięzionym wyzwolenie, a związanym otworzenie więzienia;</verse>
				<verse number="2">Abym ogłosił miłościwy rok PANA i dzień pomsty naszego Boga; abym pocieszył wszystkich płaczących;</verse>
				<verse number="3">Abym sprawił radość płaczącym w Syjonie i dał im ozdobę zamiast popiołu, olejek radości zamiast smutku, szatę chwały zamiast ducha przygnębienia; i będą nazwani drzewami sprawiedliwości, szczepem PANA, aby był uwielbiony.</verse>
				<verse number="4">I odbudują starodawne ruiny, naprawią dawne spustoszenia i odnowią zniszczone miasta, opustoszałe od wielu pokoleń.</verse>
				<verse number="5">I stawią się cudzoziemcy, i będą paść wasze stada, a synowie cudzoziemców będą waszymi oraczami i winogrodnikami.</verse>
				<verse number="6">Ale wy będziecie nazwani kapłanami PANA, będą was nazywać sługami naszego Boga. Będziecie korzystać z bogactwa narodów i będziecie się chlubić ich chwałą.</verse>
				<verse number="7">Za waszą hańbę [wynagrodzę] wam podwójnie, a zamiast wstydzić się, będziecie śpiewać; dlatego posiądziecie podwójne dziedzictwo z ich działu i w ich ziemi. I będziecie mieć wieczną radość.</verse>
				<verse number="8">Ja bowiem, PAN, miłuję sąd i nienawidzę grabieży dla całopalenia; dlatego sprawię, by wykonali swoje dzieła w prawdzie i zawrę z nimi wieczne przymierze.</verse>
				<verse number="9">Ich potomstwo będzie znane wśród pogan, a ich potomkowie pośród ludów; wszyscy, którzy ich zobaczą, poznają, że są potomstwem błogosławionym przez PANA.</verse>
				<verse number="10">Będę się wielce radować w PANU i moja dusza rozraduje się w moim Bogu, bo przyoblekł mnie w szaty zbawienia i przyodział mnie w płaszcz sprawiedliwości, jak przyozdobionego oblubieńca i jak oblubienicę ozdobioną swoimi klejnotami.</verse>
				<verse number="11">Jak ziemia bowiem wydaje swe plony i jak ogród wydaje nasienie, tak Pan BÓG sprawi, że wzejdzie sprawiedliwość i chwała przed wszystkimi narodami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="62">
				<verse number="1">Ze względu na Syjon nie będę milczeć, ze względu na Jerozolimę nie spocznę, dopóki jego sprawiedliwość nie wzejdzie jak blask i jego zbawienie nie zapłonie jak pochodnia.</verse>
				<verse number="2">I ujrzą narody twoją sprawiedliwość i wszyscy królowie – twoją chwałę. I nazwą cię nowym imieniem, które usta PANA ustalą.</verse>
				<verse number="3">I będziesz koroną chwały w ręku PANA i królewskim diademem w ręce twego Boga.</verse>
				<verse number="4">Nie będą cię więcej zwać Opuszczoną ani twoja ziemia nie będzie więcej nazwana Spustoszoną. Ale ty będziesz nazywana Chefsiba, a twoja ziemia Beula, bo PAN ma w tobie upodobanie i twoja ziemia będzie poślubiona.</verse>
				<verse number="5">Jak bowiem młodzieniec poślubia dziewicę, tak twoi synowie cię poślubią. I jak oblubieniec raduje się z oblubienicy, tak twój Bóg będzie się radować z ciebie.</verse>
				<verse number="6">Na twoich murach, Jerozolimo, postawiłem stróżów, którzy przez cały dzień i całą noc nigdy nie zamilkną. Wy, którzy wspominacie PANA, nie milczcie;</verse>
				<verse number="7">I nie dajcie mu odpoczynku, dopóki nie utwierdzi i dopóki nie uczyni Jerozolimy chwałą na ziemi.</verse>
				<verse number="8">PAN przysiągł na swoją prawicę i na ramię swojej mocy: Nie wydam już twojej pszenicy na pokarm twoim wrogom, a synowie cudzoziemców nie będą pić twego wina, przy którym się trudziłaś.</verse>
				<verse number="9">Ale ci, którzy je zgromadzą, będą je spożywać i chwalić PANA; a ci, którzy je zbierają, będą je pić w dziedzińcach mojej świątyni.</verse>
				<verse number="10">Przechodźcie, przechodźcie przez bramy! Torujcie drogę ludowi; wyrównajcie, wyrównajcie gościńce; usuwajcie kamienie, podnieście sztandar dla narodów.</verse>
				<verse number="11">Oto PAN rozkaże wołać aż po krańce ziemi: Powiedzcie córce Syjonu: Oto nadchodzi twój Zbawiciel, oto jego zapłata z nim, a jego dzieło przed nim.</verse>
				<verse number="12">Twoich synów nazwą Ludem Świętym, Odkupionymi PANA, a ciebie nazwą Poszukiwaną, Miastem Nieopuszczonym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="63">
				<verse number="1">Kim jest ten, który przybywa z Edomu, w farbowanych szatach z Bosry? Ten wspaniały w swoich szatach, kroczący w swojej wielkiej mocy? To ja jestem, który mówię w sprawiedliwości, potężny w wybawieniu.</verse>
				<verse number="2">Dlaczego twoja odzież jest czerwona? A twoje szaty jak u tego, który tłoczy w prasie?</verse>
				<verse number="3">Sam jeden tłoczyłem prasę i spośród ludu nie było ze mną nikogo. Tłoczyłem go w swoim gniewie i deptałem go w swojej zapalczywości, aż pryskała jego krew na moje szaty, poplamiłem całą swą odzież.</verse>
				<verse number="4">Dzień pomsty był bowiem w moim sercu, a rok moich odkupionych nadszedł.</verse>
				<verse number="5">Rozglądałem się, ale nie było pomocnika, zdumiałem się, że nikogo nie było, kto by mnie podparł. Dlatego moje ramię przyniosło mi zbawienie, a moja zapalczywość – ona mnie podparła.</verse>
				<verse number="6">Zdeptałem narody w swoim gniewie, upoiłem je w swojej zapalczywości i uderzyłem o ziemię ich mocarzy.</verse>
				<verse number="7">Będę wspominać miłosierdzie PANA i chwałę PANA za wszystko, co nam PAN wyświadczył, i za wielką dobroć, którą okazał domowi Izraela według swego miłosierdzia i według swojej wielkiej łaskawości.</verse>
				<verse number="8">Powiedział bowiem: Na pewno są moim ludem, synami, którzy mi się nie sprzeniewierzą. I tak stał się ich Zbawicielem.</verse>
				<verse number="9">We wszelkim ich ucisku i on był uciśniony, a Anioł jego oblicza zbawił ich. W swojej miłości i litości on ich odkupił. Troszczył się o nich i nosił ich przez wszystkie dni wieków.</verse>
				<verse number="10">Ale oni się zbuntowali i zasmucili jego Świętego Ducha. Dlatego zamienił się w ich wroga i walczył przeciwko nim.</verse>
				<verse number="11">Wówczas wspomniał dawne dni, Mojżesza i jego lud, mówiąc: Gdzież jest ten, który ich wyprowadził z morza, z pasterzem swojej trzody? Gdzież jest ten, który włożył w jego wnętrze swego Świętego Ducha?</verse>
				<verse number="12">Który prowadził ich prawicą Mojżesza dzięki swemu chwalebnemu ramieniu i rozdzielił wody przed nimi, aby uczynić sobie wieczne imię?</verse>
				<verse number="13">Który ich przeprowadził przez głębiny, jak konia na pustyni, tak że się nie potknęli?</verse>
				<verse number="14">Jak bydło schodzące w dolinę tak Duch PANA spokojnie ich prowadził. Tak prowadziłeś swój lud, aby uczynić sobie chwalebne imię.</verse>
				<verse number="15">Spójrz z nieba i popatrz z przybytku swojej świętości i chwały. Gdzie twoja gorliwość i twoja wielka siła? Gdzie poruszenie twoich uczuć i litości przede mną? Czy powstrzymałeś [je]?</verse>
				<verse number="16">Przecież ty jesteś naszym ojcem, bo Abraham nas nie zna, a Izrael nas nie uznaje. Ty, PANIE, jesteś naszym ojcem, naszym Odkupicielem; twoje imię jest od wieków.</verse>
				<verse number="17">Czemu, PANIE, pozwoliłeś nam zboczyć z twoich dróg i zatwardziłeś nasze serce, abyśmy się ciebie nie bali? Odwróć się ze względu na twoje sługi, pokolenia twego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="18">Lud posiadł [ją] na krótki [czas], nasi wrogowie zaś zdeptali twoją świątynię.</verse>
				<verse number="19">My jesteśmy twoi. Nad nimi nigdy nie panowałeś ani nie byli nazywani twoimi imieniem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="64">
				<verse number="1">Obyś rozdarł niebiosa i zstąpił, aby góry rozpłynęły się przed tobą;</verse>
				<verse number="2">Jak płonie ogień rozżarzony, ogień, który doprowadza wodę do wrzenia, abyś oznajmił swoje imię twoim wrogom, tak by narody zadrżały przed tobą;</verse>
				<verse number="3">Jak kiedyś, gdy czyniłeś rzeczy przedziwne, których się nie spodziewaliśmy; zstąpiłeś, a góry rozpływały się przed tobą!</verse>
				<verse number="4">Czego od początku świata nie słyszano ani do uszu nie dochodziło, ani oko nie widziało oprócz ciebie samego, Boże, który by tak uczynił dla tego, który go oczekuje.</verse>
				<verse number="5">Wychodzisz naprzeciw radosnego i czyniącego sprawiedliwość, i tych, którzy krocząc po twoich drogach pamiętają o tobie. Oto się rozgniewałeś, gdyż grzeszyliśmy ustawicznie, [nie krocząc] po tych [drogach], lecz będziemy zbawieni.</verse>
				<verse number="6">My wszyscy jednak jesteśmy jak nieczyści, a wszystkie nasze sprawiedliwości są jak szata splugawiona; wszyscy opadliśmy jak liść, a nasze nieprawości uniosły nas jak wiatr.</verse>
				<verse number="7">I nie ma nikogo, kto by wzywał twego imienia i zbudził się, aby się ciebie chwycić. Zakryłeś bowiem swoje oblicze przed nami i sprawiłeś, że niszczejemy z powodu naszych nieprawości.</verse>
				<verse number="8">Ale teraz, PANIE, ty jesteś naszym ojcem, my jesteśmy gliną, a ty jesteś naszym garncarzem; i jesteśmy wszyscy dziełem twojej ręki.</verse>
				<verse number="9">Nie gniewaj się, PANIE, tak bardzo i nie pamiętaj o naszych nieprawościach na wieki. Oto spójrz, prosimy, my wszyscy jesteśmy twoim ludem.</verse>
				<verse number="10">Twoje święte miasta zostały obrócone w pustynię, Syjon jest pustynią, Jerozolima stała się spustoszeniem.</verse>
				<verse number="11">Nasz dom, święty i wspaniały, w którym cię chwalili nasi ojcowie, został spalony w ogniu, i wszystkie nasze najkosztowniejsze rzeczy leżą w gruzach.</verse>
				<verse number="12">Czy wobec tego powstrzymasz się, PANIE? Czy będziesz milczeć i tak bardzo nas trapić?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="65">
				<verse number="1">Objawiłem się tym, którzy o mnie nie pytali, zostałem znaleziony przez tych, którzy mnie nie szukali. Do narodu, który się nie nazywał moim imieniem, mówiłem: Oto jestem, oto jestem.</verse>
				<verse number="2">Cały dzień wyciągałem swoje ręce do ludu buntowniczego, który kroczy drogą niedobrą, za własnymi myślami;</verse>
				<verse number="3">Do ludu, który stale i zuchwale pobudza mnie do gniewu, składając ofiary w ogrodach i paląc kadzidło na cegłach;</verse>
				<verse number="4">Który przesiaduje na grobach i nocuje przy swoich bożkach, który je mięso wieprzowe, a obrzydliwa polewka [jest] w jego naczyniach;</verse>
				<verse number="5">I mówi: Odsuń się, nie zbliżaj się do mnie, bo jestem świętszy od ciebie. On jest dymem w moich nozdrzach i ogniem płonącym przez cały dzień.</verse>
				<verse number="6">Oto zapisano to przede mną. Nie zamilknę, ale oddam i odpłacę im w zanadrzu;</verse>
				<verse number="7">Za wasze nieprawości i nieprawości waszych ojców, mówi PAN, którzy palili kadzidło na górach i hańbili mnie na pagórkach; dlatego wymierzę im w zanadrze za ich dawne czyny.</verse>
				<verse number="8">Tak mówi PAN: Jak wtedy, gdy znajduje się wino w kiści i mówi się: Nie psuj go, bo w nim jest błogosławieństwo, tak i ja uczynię przez wzgląd na moje sługi – nie zniszczę ich wszystkich.</verse>
				<verse number="9">Bo wywiodę z Jakuba potomstwo, a z Judy dziedzica moich gór. Moi wybrani posiądą je i moi słudzy będą tam mieszkać.</verse>
				<verse number="10">A Szaron stanie się pastwiskiem dla owiec, a dolina Akor legowiskiem dla wołów – to dla mojego ludu, który mnie szukał.</verse>
				<verse number="11">Ale was, którzy opuściliście PANA, którzy zapominacie o mojej świętej górze, którzy zastawiacie stół dla tego wojska i składacie ofiary z płynów temu mnóstwu;</verse>
				<verse number="12">Was przeznaczę pod miecz i wy wszyscy schylicie się na rzeź, ponieważ wołałem, a nie odezwaliście się, mówiłem, a nie słyszeliście, ale czyniliście to, co złe w moich oczach, i wybraliście to, co mi się nie podobało.</verse>
				<verse number="13">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto moi słudzy będą jeść, a wy będziecie głodni. Oto moi słudzy będą pić, a wy będziecie spragnieni. Oto moi słudzy będą się radować, a wy będziecie zawstydzeni.</verse>
				<verse number="14">Oto moi słudzy będą śpiewać z radości serca, a wy będziecie krzyczeć z boleści serca i zawodzić z powodu zrozpaczonego ducha.</verse>
				<verse number="15">I zostawicie swoje imię moim wybranym na przekleństwo, gdyż Pan BÓG zabije was, a swoje sługi nazwie innym imieniem.</verse>
				<verse number="16">Ten, który będzie sobie błogosławił na ziemi, będzie sobie błogosławił w Bogu prawdziwym, a kto będzie przysięgał na ziemi, będzie przysięgał na Boga prawdziwego, bo dawne uciski pójdą w zapomnienie i będą zakryte przed moimi oczami.</verse>
				<verse number="17">Oto bowiem stworzę nowe niebiosa i nową ziemię i nie będą wspominane pierwsze rzeczy ani nie przyjdą na myśl.</verse>
				<verse number="18">Lecz weselcie się i radujcie na wieki wieków z tego, co ja stworzę, bo oto stworzę Jerozolimę radością i jej lud weselem.</verse>
				<verse number="19">I będę się radować z powodu Jerozolimy i weselić z powodu mojego ludu, a nie będzie już słychać w nim głosu płaczu ani narzekania.</verse>
				<verse number="20">Nie będzie tam już ani niemowlęcia [żyjącego] tylko kilka dni, ani starca, który by nie dożył swoich dni, bo dziecko umrze jako stuletni, ale grzesznik, choćby miał i sto lat, będzie przeklęty.</verse>
				<verse number="21">Pobudują też domy i będą w nich mieszkać, zasadzą winnice i będą jeść z nich owoce.</verse>
				<verse number="22">Nie będą budować, by ktoś inny tam mieszkał, nie będą sadzić, by ktoś inny jadł, bo dni mojego ludu będą jak dni drzewa i moi wybrani długo będą korzystać z dzieła swoich rąk.</verse>
				<verse number="23">Nie będą trudzić się na próżno ani rodzić, aby się bać, gdyż są potomstwem błogosławionym przez PANA, oni i ich potomkowie wraz z nimi.</verse>
				<verse number="24">I będzie tak, że zanim zawołają, ja się odezwę, gdy jeszcze będą mówić, ja wysłucham.</verse>
				<verse number="25">Wilk z barankiem paść się będą razem, lew jak wół będzie jeść słomę i proch będzie pokarmem węża. Nie będą szkodzić ani niszczyć na całej mojej świętej górze, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="66">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Niebo jest moim tronem, a ziemia podnóżkiem moich stóp. Gdzie więc będzie ten dom, który mi zbudujecie? Gdzie będzie miejsce mego odpoczynku?</verse>
				<verse number="2">Bo to wszystko moja ręka uczyniła i dzięki niej powstało to wszystko, mówi PAN. Lecz ja patrzę na tego, który jest ubogi i skruszony w duchu i który drży na moje słowo.</verse>
				<verse number="3">Ten, kto zabija wołu [na] ofiarę, to jakby zabił człowieka; kto zabija na ofiarę barana, to jakby ściął psu [głowę]; kto przynosi ofiarę, to jakby ofiarował krew świni; kto pali kadzidło, to jakby błogosławił bożkowi. Lecz jak oni wybrali sobie swoje drogi i ich dusza ma upodobanie w obrzydliwościach;</verse>
				<verse number="4">Tak i ja wybiorę ich zmyślenia i sprowadzę na nich to, czego się boją, ponieważ gdy wołałem, nikt się nie odezwał, gdy mówiłem, nie słuchali, ale czynili to, co złe w moich oczach, i wybrali to, co mi się nie podobało.</verse>
				<verse number="5">Słuchajcie słowa PANA, wy, którzy drżycie na jego słowo. Wasi bracia, którzy was nienawidzą, którzy wypędzają was ze względu na moje imię, mówią: Niech PAN pokaże swoją chwałę. Ukaże się jednak dla waszej radości, a oni będą zawstydzeni.</verse>
				<verse number="6">Odgłos zgiełku z miasta, głos ze świątyni, głos PANA oddającego zapłatę swoim wrogom.</verse>
				<verse number="7">Zanim odczuła bóle porodu, urodziła, zanim ogarnął ją ból, urodziła chłopca.</verse>
				<verse number="8">Kto słyszał o czymś takim? Kto widział coś podobnego? Czy ziemia może urodzić w jednym dniu? Czy naród rodzi się od razu? Ale Syjon ledwie zaczął odczuwać bóle, a już urodził swoich synów.</verse>
				<verse number="9">Czyżbym ja, który otwieram łono, nie doprowadził do rodzenia? – mówi PAN. Czyżbym ja, który doprowadzam do rodzenia, zamknął [łono]? – mówi twój Bóg.</verse>
				<verse number="10">Weselcie się z Jerozolimą i radujcie się z nią wszyscy, którzy ją miłujecie. Cieszcie się z nią wielce wszyscy, którzy nad nią płaczecie;</verse>
				<verse number="11">Aby ssać do syta z piersi jej pociech; abyście ssali i rozkoszowali się pełnią jej chwały.</verse>
				<verse number="12">Tak bowiem mówi PAN: Oto skieruję do niej pokój jak rzekę i chwałę narodów jak strumień wezbrany. Wtedy będziecie ssać, będziecie noszeni na rękach i pieszczeni na kolanach.</verse>
				<verse number="13">Jak tego, którego pociesza matka, tak ja was będę pocieszał; i tak w Jerozolimie doznacie pociechy.</verse>
				<verse number="14">Ujrzycie to i rozraduje się wasze serce, a wasze kości zakwitną jak trawa. I będzie rozpoznana ręka PANA wobec jego sług, a jego gniew – wobec jego wrogów.</verse>
				<verse number="15">Oto bowiem PAN przyjdzie w ogniu, a jego rydwany będą jak wicher, by wylać zapalczywość swego gniewu i [ukazać] swoją grozę w płomieniu ognia;</verse>
				<verse number="16">Gdyż PAN będzie sądził ogniem i mieczem wszelkie ciało, a wielu będzie pobitych przez PANA.</verse>
				<verse number="17">I ci, którzy się uświęcają i oczyszczają w środku ogrodów, jeden za drugim, którzy jedzą mięso wieprzowe oraz inną obrzydliwość, a także myszy, wszyscy razem zginą – mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">Ja znam bowiem ich uczynki i myśli. I przyjdzie czas, że zgromadzę wszystkie narody i języki, a one przyjdą i ujrzą moją chwałę.</verse>
				<verse number="19">I ustanowię wśród nich znak i wyślę ocalałych spośród nich do narodów do Tarszisz, Pul i Lud, a tych, którzy naciągają łuk – do Tubala i Jawan, do wysp dalekich, które nic o mnie nie słyszały i nie widziały mojej chwały; i będą głosić moją chwałę wśród narodów.</verse>
				<verse number="20">I przyprowadzą wszystkich waszych braci jako dar dla PANA ze wszystkich narodów, na koniach, na rydwanach, w lektykach, na mułach i na wielbłądach, na moją świętą górę, do Jerozolimy, mówi PAN, tak jak synowie Izraela przynoszą dar w czystym naczyniu do domu PANA.</verse>
				<verse number="21">I z nich także wezmę sobie kapłanów i Lewitów, mówi PAN.</verse>
				<verse number="22">Jak bowiem to nowe niebo i ta nowa ziemia, które ja uczynię, będą trwać przede mną, mówi PAN, tak będzie trwać wasze potomstwo i wasze imię.</verse>
				<verse number="23">I stanie się tak, że od nowiu do nowiu księżyca i od szabatu do szabatu przychodzić będzie wszelkie ciało, aby oddać pokłon przede mną, mówi PAN.</verse>
				<verse number="24">I gdy wyjdą, zobaczą trupy ludzi, którzy wystąpili przeciwko mnie. Ich robak bowiem nie zdechnie i ich ogień nie zgaśnie, i będą obrzydliwością dla wszelkiego ciała.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="24">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowa Jeremiasza, syna Chilkiasza, z [rodu] kapłanów, którzy [byli] w Anatot, w ziemi Beniamina;</verse>
				<verse number="2">Do którego doszło słowo PANA za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy, w trzynastym roku jego panowania.</verse>
				<verse number="3">Doszło także za dni Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, aż do końca jedenastego roku Sedekiasza, syna Jozjasza, króla Judy, aż do uprowadzenia do niewoli [mieszkańców] Jerozolimy w piątym miesiącu;</verse>
				<verse number="4">Doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="5">Zanim ukształtowałem cię w łonie, znałem cię, zanim wyszedłeś z łona, uświęciłem cię i ustanowiłem prorokiem dla narodów.</verse>
				<verse number="6">Wtedy powiedziałem: Ach, Panie BOŻE! Oto nie umiem mówić, bo jestem dzieckiem.</verse>
				<verse number="7">Ale PAN powiedział do mnie: Nie mów: Jestem dzieckiem. Pójdziesz bowiem, do kogokolwiek cię poślę, i będziesz mówił, cokolwiek ci rozkażę.</verse>
				<verse number="8">Nie bój się ich twarzy, bo ja [jestem] z tobą, aby cię wybawić, mówi PAN.</verse>
				<verse number="9">Wtedy PAN wyciągnął swoją rękę i dotknął moich ust. I powiedział do mnie PAN: Oto wkładam moje słowa do twoich ust.</verse>
				<verse number="10">Patrz, dziś ustanawiam cię nad narodami i królestwami, abyś wykorzeniał, burzył, wytracał i niszczył, byś budował i sadził.</verse>
				<verse number="11">Potem doszło do mnie słowo PANA mówiące: Co widzisz, Jeremiaszu? I odpowiedziałem: Widzę gałązkę migdałowca.</verse>
				<verse number="12">I PAN powiedział do mnie: Dobrze widzisz. Ja bowiem przyspieszam swoje słowo, aby je wykonać.</verse>
				<verse number="13">Ponownie doszło do mnie słowo PANA mówiące: Co widzisz? Odpowiedziałem: Widzę wrzący kocioł, a jego przednia strona [skierowana jest] ku północy.</verse>
				<verse number="14">I PAN powiedział do mnie: Od północy spadnie nieszczęście na wszystkich mieszkańców tej ziemi;</verse>
				<verse number="15">Bo oto zwołam wszystkie rody z królestw północnych, mówi PAN, i przyjdą, a każdy z nich ustawi swój tron u wejścia do bram Jerozolimy, przeciw wszystkim jej murom i przeciw miastom Judy.</verse>
				<verse number="16">I ogłoszę przeciwko nim moje sądy za całą ich niegodziwość: [przeciwko] tym, którzy mnie opuścili, palili kadzidło innym bogom i oddali pokłon dziełom swoich rąk.</verse>
				<verse number="17">Dlatego ty przepasz swoje biodra, wstań i mów do nich wszystko, co ci nakazuję. Nie bój się ich twarzy, bym cię nie napełnił lękiem przed nimi.</verse>
				<verse number="18">Oto bowiem ustanawiam cię dziś miastem obronnym, żelazną kolumną i murem spiżowym przeciwko całej tej ziemi, przeciwko królom Judy, ich książętom, ich kapłanom i ludowi tej ziemi.</verse>
				<verse number="19">I będą walczyć przeciwko tobie, ale cię nie przemogą, bo ja jestem z tobą, mówi PAN, aby cię wybawić.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Idź i wołaj do uszu Jerozolimy tymi słowy: Tak mówi PAN: Wspominam cię, życzliwość twojej młodości [i] miłość twojego narzeczeństwa, gdy chodziłaś za mną na pustyni, w ziemi nieobsiewanej.</verse>
				<verse number="3">Izrael [był] świętością dla PANA [i] pierwocinami jego plonu. Wszyscy, którzy go pożerali, ściągali na siebie winę, spadało na nich nieszczęście, mówi PAN.</verse>
				<verse number="4">Słuchajcie słowa PANA, domu Jakuba, i wszystkie rody domu Izraela!</verse>
				<verse number="5">Tak mówi PAN: Jaką nieprawość znaleźli we mnie wasi ojcowie, że oddalili się ode mnie, poszli za marnością i stali się próżni?</verse>
				<verse number="6">I nie pytali: Gdzie [jest] PAN, który nas wyprowadził z ziemi Egiptu, który nas prowadził przez pustkowie, przez ziemię pustą i pełną rozpadlin, przez ziemię suszy i cienia śmierci, przez ziemię, po której nikt nie chodził i gdzie żaden człowiek nie mieszkał?</verse>
				<verse number="7">Ja was wprowadziłem do ziemi obfitej, abyście spożywali jej owoce i dobra, lecz gdy weszliście, splugawiliście moją ziemię i moje dziedzictwo uczyniliście obrzydliwością.</verse>
				<verse number="8">Kapłani nie pytali: Gdzie [jest] PAN? Ci, którzy zajmowali się prawem, nie poznali mnie. Pasterze odstąpili ode mnie i prorocy prorokowali przez Baala, i chodzili za bezużytecznymi rzeczami.</verse>
				<verse number="9">Dlatego będę wiódł spór z wami, mówi PAN, i z synami waszych synów będę się spierać.</verse>
				<verse number="10">Przejdźcie bowiem na wyspy Kittim i zobaczcie; poślijcie do Kedaru i rozważcie dokładnie, przypatrzcie się, czy zdarzyło się coś podobnego:</verse>
				<verse number="11">Czy [jakiś] naród zmienił [swoich] bogów, choć ci nie [są] bogami? Ale mój lud zamienił swoją chwałę na to, co jest nieużyteczne.</verse>
				<verse number="12">Zdumiejcie się nad tym, niebiosa, ulęknijcie i bardzo się zatrwóżcie, mówi PAN;</verse>
				<verse number="13">Bo mój lud popełnił podwójne zło: opuścił mnie, źródło żywych wód, i wykopał sobie cysterny, cysterny popękane, które nie mogą utrzymać wody.</verse>
				<verse number="14">Czy Izrael [jest] sługą lub [niewolnikiem] z urodzenia? Czemu więc stał się łupem?</verse>
				<verse number="15">Lwięta ryczą na niego i wydają swój głos, i zamieniają jego ziemię w pustynię; jego miasta są spalone, pozbawione mieszkańców.</verse>
				<verse number="16">Ponadto synowie Nof i Tachpanes starli czubek twojej głowy.</verse>
				<verse number="17">Czy nie sprawiłeś tego sam sobie, opuszczając PANA, swego Boga, kiedy prowadził cię drogą?</verse>
				<verse number="18">A teraz, po co ci drogi Egiptu – by pić wodę z Nilu? Albo po co ci drogi Asyrii – by pić wodę z [jej] rzeki?</verse>
				<verse number="19">Twoja niegodziwość ukarze cię i twoje odstępstwo cię skarci. Dlatego poznaj i zobacz, że rzeczą złą i gorzką jest to, że opuściłeś PANA, swego Boga, i że nie ma w tobie mojej bojaźni, mówi Pan, BÓG zastępów.</verse>
				<verse number="20">Dawno bowiem złamałem twoje jarzmo i rozerwałem twoje więzy, i mówiłaś: Nie będę służyła [bożkom]; a przecież tułałaś się na każdym wysokim pagórku i pod każdym zielonym drzewem jak nierządnica!</verse>
				<verse number="21">A ja cię zasadziłem [jako] wyborną winorośl, nasienie zupełnie prawdziwe. Jakże więc zmieniłaś mi się w zwyrodniałe pędy dzikiej winorośli?</verse>
				<verse number="22">Bo choćbyś mocno się obmyła, [i] saletrą, i mydłem, to [jednak] twoja nieprawość pozostanie widoczna przede mną, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="23">Jak możesz mówić: Nie jestem splugawiona, za Baalami nie chodziłam? Spójrz na swą drogę w tej dolinie, zobacz, co uczyniłaś, chyża wielbłądzico wikłająca swoje drogi;</verse>
				<verse number="24">Dzika oślico, przywykła do pustyni, która łapczywie chwytasz powietrze w swej namiętności. Któż powstrzyma jej żądzę? Wszyscy, którzy jej szukają, nie będą się trudzić, znajdą ją w jej miesiącu.</verse>
				<verse number="25">Uważaj na swoją nogę, aby nie była bosa, i swoje gardło – by nie pragnęło. Lecz ty mówisz: Na próżno; nie uczynię [tego], bo rozkochałam się w obcych i pójdę za nimi.</verse>
				<verse number="26">Jak złodziej wstydzi się, kiedy go schwytają, tak wstydzi się dom Izraela, jego królowie i książęta, jego kapłani i prorocy;</verse>
				<verse number="27">Którzy mówią do drewna: Ty jesteś moim ojcem, a do kamienia: Ty mnie zrodziłeś. Obrócili się bowiem do mnie plecami, a nie twarzą. Ale w czasie swojej niedoli powiedzą: Powstań i wybaw nas!</verse>
				<verse number="28">A gdzie są twoi bogowie, których sobie uczyniłaś? Niech powstaną, jeśli cię mogą wybawić w czasie twojej niedoli, bo ile twoich miast, tyle jest twoich bogów, Judo!</verse>
				<verse number="29">Czemu chcecie się ze mną spierać? Wy wszyscy odstąpiliście ode mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="30">Na próżno biłem waszych synów, nie przyjęli pouczenia. Wasz własny miecz pożarł waszych proroków, jak niszczący lew.</verse>
				<verse number="31">Pokolenie, rozważaj słowa PANA. Czy byłem pustynią dla Izraela albo ziemią ciemności? Czemu mój lud mówi: My panujemy, już nie przyjdziemy do ciebie?</verse>
				<verse number="32">Czy panna zapomina o swoich ozdobach albo oblubienica o swoich klejnotach? Ale mój lud zapomniał o mnie od dni niezliczonych.</verse>
				<verse number="33">Czemu przyozdabiasz swoją drogę w poszukiwaniu miłości? Przecież nauczyłaś inne nierządnice swoich złych dróg.</verse>
				<verse number="34">Ponadto na brzegach twoich [szat] znajduje się krew dusz ubogich [i] niewinnych. Nie znalazłem tego z trudnością, lecz widać na wszystkich twoich [brzegach].</verse>
				<verse number="35">Lecz mówisz: Ponieważ jestem niewinna, na pewno jego gniew odwróci się ode mnie. Oto będę cię sądził za to, że mówisz: Nie zgrzeszyłam.</verse>
				<verse number="36">Czemu tak ganiasz, zmieniając swoje drogi? Będziesz pohańbiona przez Egipt, jak byłaś pohańbiona przez Asyrię.</verse>
				<verse number="37">I stamtąd wyjdziesz z rękami na głowie, bo PAN odrzucił tych, którym zaufałaś, a nie powiedzie ci się z nimi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Jest powiedziane: Jeśli mąż oddali swoją żonę, a ona odejdzie od niego i stanie się [żoną] innego – czy on jeszcze do niej wróci? Czy ta ziemia nie byłaby wielce splugawiona? Ale ty uprawiałaś nierząd z wieloma kochankami. Powróć jednak do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="2">Podnieś swoje oczy na wyżyny i sprawdź, czy jest miejsce, gdzie nie uprawiałaś nierządu. Przy drogach siadałaś dla nich, jak Arab na pustyni, i splugawiłaś ziemię swoim nierządem i swą niegodziwością.</verse>
				<verse number="3">I dlatego deszcze jesienne zostały wstrzymane, i nie było deszczu wiosennego, lecz nadal masz czoło nierządnicy i nie chcesz się wstydzić.</verse>
				<verse number="4">Czy teraz nie będziesz wołać do mnie: Mój ojcze! Ty jesteś wodzem mojej młodości?</verse>
				<verse number="5">Czy [Bóg] będzie się gniewał na wieki? Czy zachowa [gniew] na zawsze? [Tak] oto mówiłaś i czyniłaś zło, ile [tylko] mogłaś.</verse>
				<verse number="6">Wtedy PAN powiedział do mnie za dni króla Jozjasza: Czy widziałeś, co uczyniła odstępczyni Izrael? Chodziła na każdą wysoką górę i pod każde zielone drzewo i tam uprawiała nierząd.</verse>
				<verse number="7">I powiedziałem po tym wszystkim, co uczyniła: Powróć do mnie. Lecz nie powróciła. A widziała to jej zdradliwa siostra Juda.</verse>
				<verse number="8">I widziałem, gdy z powodu nierządu odstępczyni Izrael oddaliłem ją i dałem jej list rozwodowy, jednak jej zdradliwa siostra Juda nie ulękła się, lecz poszła i również uprawiała nierząd.</verse>
				<verse number="9">I przez swój haniebny nierząd zbezcześciła ziemię, i cudzołożyła z kamieniem i drewnem.</verse>
				<verse number="10">Mimo tego wszystkiego jej zdradliwa siostra Juda nie powróciła do mnie całym sercem, lecz pozornie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="11">Dlatego PAN powiedział do mnie: Odstępczyni Izrael okazała się sprawiedliwsza niż zdradliwa Juda.</verse>
				<verse number="12">Idź i głoś te słowa ku północy, i mów: Wróć, odstępczyni Izrael, mówi PAN, [a] nie wybuchnie na was mój gniew. Ja bowiem jestem miłosierny, mówi PAN, i nie chowam [gniewu] na wieki.</verse>
				<verse number="13">Tylko uznaj swoją nieprawość, że odstąpiłaś od PANA, swego Boga, i biegałaś swoimi drogami do obcych pod każde zielone drzewo, a mojego głosu nie słuchaliście, mówi PAN.</verse>
				<verse number="14">Nawróćcie się, synowie odstępczy, mówi PAN, bo ja jestem waszym małżonkiem i przyjmę was po jednym z miasta i po dwóch z każdego rodu i zaprowadzę was do Syjonu;</verse>
				<verse number="15">I dam wam pasterzy według mego serca, i będą was paść umiejętnie i roztropnie.</verse>
				<verse number="16">A gdy się rozmnożycie i rozplenicie w tej ziemi w tych dniach, mówi PAN, już nie będą mówić: Arka przymierza PANA. Nikomu nie przyjdzie [to] na myśl. Nie wspomną o niej ani nie odwiedzą jej, ani już nie uczynią jej nową.</verse>
				<verse number="17">W tym czasie Jerozolima będzie nazwana tronem PANA, a wszystkie narody zgromadzą się u niej, u imienia PANA, w Jerozolimie, i już nie będą postępować według uporu swego złego serca.</verse>
				<verse number="18">W te dni dom Judy będzie chodził z domem Izraela i przybędą razem z ziemi północnej do ziemi, którą dałem w dziedzictwo waszym ojcom.</verse>
				<verse number="19">Ja zaś powiedziałem [sobie]: Jakże miałbym cię zaliczyć do synów i dać ci ziemię rozkoszną, piękne dziedzictwo zastępów narodów? Chyba że będziesz do mnie wołał: Mój ojcze! I nie odwrócisz się ode mnie.</verse>
				<verse number="20">Ponieważ [jak] żona sprzeniewierza się swemu mężowi, tak mi się sprzeniewierzyłeś, domu Izraela, mówi PAN.</verse>
				<verse number="21">Głos się rozlega na wyżynach, błagalny płacz synów Izraela, bo wypaczyli swe drogi i zapomnieli o PANU, swym Bogu.</verse>
				<verse number="22">Nawróćcie się, odstępczy synowie, [a] uleczę wasze odstępstwa. Oto przychodzimy do ciebie, bo ty jesteś PANEM, naszym Bogiem.</verse>
				<verse number="23">Zaprawdę złudna jest [nadzieja] w pagórkach i mnóstwie gór. Zaprawdę w PANU, naszym Bogu, [jest] zbawienie Izraela.</verse>
				<verse number="24">Od naszej młodości bowiem ta hańba pożerała pracę naszych ojców, ich trzody i stada, ich synów i córki.</verse>
				<verse number="25">Leżymy w swojej hańbie i nasz wstyd nas przykrywa, bo grzeszyliśmy przeciwko PANU, swemu Bogu, my i nasi ojcowie, od swojej młodości aż do dziś, i nie usłuchaliśmy głosu PANA, naszego Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Jeśli chcesz powrócić, Izraelu, mówi PAN, to wróć do mnie. A jeśli usuniesz swoje obrzydliwości sprzed mego oblicza, to już nie będziesz się tułał.</verse>
				<verse number="2">I przysięgniesz: Jak żyje PAN w prawdzie, w sądzie i w sprawiedliwości. Wtedy narody będą sobie błogosławić w nim i w nim będą się chlubić.</verse>
				<verse number="3">Tak bowiem mówi PAN do mężczyzn z Judy i Jerozolimy: Przeorzcie swoje ugory, a nie siejcie między ciernie;</verse>
				<verse number="4">Obrzeżcie się dla PANA i usuńcie napletki waszych serc, Judejczycy i mieszkańcy Jerozolimy, aby moja zapalczywość nie wybuchła jak ogień i nie paliła się tak, że nikt nie zdoła jej zgasić z powodu zła waszych uczynków.</verse>
				<verse number="5">Opowiadajcie w Judzie, ogłaszajcie w Jerozolimie i mówcie: Dmijcie w trąbę w [całej] ziemi; wołajcie, zgromadźcie się i mówcie: Zbierzcie się i wejdźmy do miast warownych.</verse>
				<verse number="6">Podnieście sztandar w kierunku Syjonu, uciekajcie, nie zastanawiajcie się. Sprowadzam bowiem nieszczęście od północy i wielkie zniszczenie.</verse>
				<verse number="7">Lew wyszedł ze swojej jaskini, niszczyciel narodów wyruszył, wyszedł ze swego miejsca, aby zamienić twoją ziemię w pustkowie, a twoje miasta zostaną zburzone i pozbawione mieszkańców.</verse>
				<verse number="8">Dlatego przepaszcie się worami, lamentujcie i zawódźcie, bo nie odwróciła się od nas zapalczywość gniewu PANA.</verse>
				<verse number="9">I stanie się w owym dniu, mówi PAN, że zginie serce króla i serce książąt, a zdumieją się kapłani i prorocy dziwić się będą.</verse>
				<verse number="10">I powiedziałem: Ach, Panie BOŻE! Naprawdę bardzo zawiodłeś ten lud i Jerozolimę, mówiąc: Będziecie mieć pokój! A tymczasem miecz przeniknął nas aż do duszy.</verse>
				<verse number="11">W owym czasie będzie się mówić do tego ludu i do Jerozolimy: Gorący wiatr wyżynny z pustyni [idzie] prosto na mój lud, [lecz] nie po to, by go przewiać czy oczyścić.</verse>
				<verse number="12">Wiatr silniejszy niż oni przyjdzie do mnie; teraz ja też wydam na nich wyrok.</verse>
				<verse number="13">Oto nadciągnie jak obłoki, a jego rydwany jak wicher, jego konie są szybsze niż orły. Biada nam, bo jesteśmy spustoszeni.</verse>
				<verse number="14">Obmyj z nieprawości swoje serce, Jerozolimo, abyś została wybawiona. Jak długo będą trwać w tobie twoje niegodziwe myśli?</verse>
				<verse number="15">Głos bowiem opowiada od strony Dan i z góry Efraim ogłasza klęskę.</verse>
				<verse number="16">Przypominajcie narodom: Oto ogłaszajcie Jerozolimie, że stróże nadciągają z dalekiej ziemi i wznoszą swój głos przeciwko miastom Judy.</verse>
				<verse number="17">Jak stróże pól otoczą ją dokoła, bo zbuntowała się przeciwko mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">Twoja droga i twoje uczynki sprowadziły to na ciebie; twoja niegodziwość [sprawia], że jest to gorzkie [i] że przenika aż do twego serca.</verse>
				<verse number="19">O moje wnętrze, moje wnętrze! Cierpię z boleści do samego serca! Trwoży się we mnie moje serce, nie mogę milczeć, bo usłyszałaś, moja duszo, głos trąby [i] okrzyk wojenny.</verse>
				<verse number="20">Klęska za klęską ogłasza się, bo cała ziemia jest spustoszona. Nagle zniszczone zostały moje namioty, w okamgnieniu – moje zasłony.</verse>
				<verse number="21">Jak długo mam patrzeć na sztandar i słyszeć dźwięk trąby?</verse>
				<verse number="22">Bo mój lud jest głupi, nie zna mnie; to są dzieci niemądre i nierozumne. Są mądre w czynieniu zła, lecz dobrze czynić nie umieją.</verse>
				<verse number="23">Spojrzałem na ziemię, a oto bezkształtna i pusta; na niebo, a nie było na nim światła.</verse>
				<verse number="24">Spojrzałem na góry, a oto się trzęsły i wszystkie pagórki się chwiały.</verse>
				<verse number="25">Spojrzałem, a oto nie było człowieka i wszelkie ptactwo niebieskie odleciało.</verse>
				<verse number="26">Spojrzałem, a oto pole urodzajne stało się pustynią, a wszystkie jego miasta zostały zburzone przed PANEM [i] przez zapalczywość jego gniewu.</verse>
				<verse number="27">Bo tak mówi PAN: Cała ziemia zostanie spustoszona, lecz całkowicie jej nie zniszczę.</verse>
				<verse number="28">Nad tym ziemia będzie lamentować, a niebiosa w górze zaćmią się, gdyż powiedziałem i postanowiłem, a nie będę żałował ani nie odwrócę się od tego.</verse>
				<verse number="29">Przed wrzawą jeźdźców i łuczników ucieknie całe miasto; wejdą w gęstwiny i wstąpią na skały. Wszystkie miasta będą opuszczone i nie będzie w nich żadnego mieszkańca.</verse>
				<verse number="30">A ty, spustoszona, cóż uczynisz? Choćbyś się ubrała w szkarłat, choćbyś się przystroiła w złote ozdoby, choćbyś też przyozdobiła swoją twarz kolorem, na próżno się stroisz; [twoi] kochankowie pogardzą tobą, będą czyhać na twoje życie.</verse>
				<verse number="31">Słyszałem bowiem głos jakby rodzącej kobiety, udrękę jakby rodzącej po raz pierwszy, głos córki Syjonu, która lamentuje i wyciąga swe ręce, [mówiąc]: Biada mi teraz, bo moja dusza omdlewa z powodu morderców.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Przebiegnijcie ulice Jerozolimy, wypatrujcie teraz i zobaczcie, szukajcie po jej ulicach, czy znajdziecie człowieka, kogoś, kto by wymierzał [sprawiedliwy] sąd [i] szukał prawdy, a przebaczę jej.</verse>
				<verse number="2">Ale choć mówią: Jak żyje PAN, to [przecież] przysięgają fałszywie.</verse>
				<verse number="3">PANIE, czy twoje oczy nie [są zwrócone] ku prawdzie? Biłeś ich, ale oni nie czują bólu; obróciłeś ich wniwecz, [ale] nie chcą przyjąć pouczenia. Uczynili swe twarze twardszymi od skały, nie chcą się nawrócić.</verse>
				<verse number="4">Wtedy powiedziałem: Naprawdę oni są nędzni i głupio postępują. Nie znają bowiem drogi PANA ani sądu swego Boga.</verse>
				<verse number="5">Pójdę do wielkich i będę mówił do nich, bo oni znają drogę PANA i sąd swego Boga. Lecz oni również złamali jarzmo, zerwali więzy.</verse>
				<verse number="6">Dlatego zabije ich lew z lasu, wilk wieczorny wygubi ich, lampart będzie czyhać przy ich miastach. Ktokolwiek z nich wyjdzie, zostanie rozszarpany. Rozmnożyły się bowiem ich przestępstwa i wzmogły ich odstępstwa.</verse>
				<verse number="7">Dlaczego miałbym ci to przebaczyć? Twoi synowie opuścili mnie i przysięgają na tych, którzy nie są bogami. Jak tylko ich nakarmiłem, zaraz cudzołożyli i tłumnie zbierali się w domu nierządnicy.</verse>
				<verse number="8">Gdy wstają rano, są jak konie wypasione, każdy z nich rży do żony swego bliźniego.</verse>
				<verse number="9">Czyż za to nie powinienem ich nawiedzić? – mówi PAN. Czy nad takim narodem moja dusza ma się nie zemścić?</verse>
				<verse number="10">Wstąpcie na jej mury i niszczcie, lecz nie niszczcie doszczętnie. Usuńcie filary jej murów, gdyż nie są od PANA.</verse>
				<verse number="11">Bo dom Izraela i dom Judy zupełnie mi się sprzeniewierzyły, mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Zaparły się PANA i powiedziały: Nie tak, nie spadnie na nas nic złego, nie doznamy miecza ani głodu.</verse>
				<verse number="13">A prorocy przeminą z wiatrem, nie ma w nich żadnego słowa [Bożego]. Tak im się właśnie stanie.</verse>
				<verse number="14">Dlatego tak mówi PAN, Bóg zastępów: Ponieważ tak mówiliście, oto uczynię moje słowa w twoich ustach ogniem, a ten lud drewnem i pożre ich.</verse>
				<verse number="15">Oto sprowadzę na was, domu Izraela, naród z daleka, mówi PAN. Naród mocny, naród starożytny, naród, którego języka nie znasz ani nie rozumiesz, co mówi.</verse>
				<verse number="16">Jego kołczan jest jak grób otwarty, wszyscy są wojownikami.</verse>
				<verse number="17">Pochłoną twój plon i twój chleb, pochłoną twoich synów i twoje córki. Pochłoną twoje trzody i stada, pochłoną twoją winorośl i twoje drzewa figowe, a twoje miasta warowne, w których pokładasz ufność, zniszczą mieczem.</verse>
				<verse number="18">Lecz w tych dniach, mówi PAN, nie zniszczę was doszczętnie.</verse>
				<verse number="19">Gdy bowiem powiecie: Za co PAN, nasz Bóg, uczynił nam to wszystko? Wtedy im odpowiesz: Jak wy mnie opuściliście i służyliście obcym bogom w swojej ziemi, tak będziecie służyć cudzoziemcom w nie swojej ziemi.</verse>
				<verse number="20">Głoście to w domu Jakuba, a rozgłaszajcie to w Judzie, mówiąc:</verse>
				<verse number="21">Słuchaj tego teraz, ludu głupi i bezrozumny, wy, którzy macie oczy, a nie widzicie, którzy macie uszy, a nie słyszycie.</verse>
				<verse number="22">Czy mnie nie będziecie się bać? – mówi PAN. Czy nie będziecie się lękać mnie, który położyłem piasek jako granicę morza mocą wieczystej ustawy, a ono jej nie przekroczy. Choćby fale się burzyły, jednak nie przemogą; choćby huczały, jednak nie przeskoczą go.</verse>
				<verse number="23">Ale ten lud ma serce krnąbrne i buntownicze; odstąpił [ode mnie] i odszedł.</verse>
				<verse number="24">I nie powiedzieli w swoim sercu: Bójmy się PANA, naszego Boga, który daje deszcz jesienny i wiosenny w swoim czasie; [który] zapewnia nam ustalone tygodnie żniwa.</verse>
				<verse number="25">[Ale] to wasze nieprawości to odwróciły, a wasze grzechy wstrzymały wam to dobro.</verse>
				<verse number="26">Wśród mego ludu bowiem znajdują się niegodziwcy, [którzy] czyhają jak [łowcy], rozciągają sieci, zastawiają sidła, łapią ludzi.</verse>
				<verse number="27">Jak klatka pełna jest ptaków, tak ich domy pełne są zdrady. Dlatego stali się wielcy i bogaci.</verse>
				<verse number="28">Otyli i rozjaśnili się, [innych] przewyższają swoją nieprawością. Nie sądzą sprawy, nawet sprawy sierot; jednak powodzi się im, chociaż nie bronią sprawy ubogiego.</verse>
				<verse number="29">Czyż za to nie powinienem [ich] nawiedzić? – mówi PAN. Czy nad takim narodem moja dusza ma się nie mścić?</verse>
				<verse number="30">Rzecz przedziwna i straszna dzieje się w tej ziemi:</verse>
				<verse number="31">Prorocy kłamliwie prorokują i kapłani panują przez ich ręce, a mój lud to kocha. Cóż uczynicie, kiedy nadejdzie koniec?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Synowie Beniamina, zgromadźcie się, by uciekać z Jerozolimy, zadmijcie w trąbę w Tekoa, wznieście znak nad Bet-Kerem. Z północy bowiem nadchodzi nieszczęście i wielkie zniszczenie.</verse>
				<verse number="2">Przyrównałem córkę Syjonu do pięknej, rozkosznej [panny];</verse>
				<verse number="3">Do niej przyjdą pasterze wraz ze swymi trzodami; rozbiją naprzeciwko niej namioty dokoła, każdy będzie paść w swoim miejscu.</verse>
				<verse number="4">Ogłoście przeciwko niej wojnę, wstańcie, wyruszymy w południe. Biada nam, bo dzień się kończy, bo wydłużają się cienie wieczorne!</verse>
				<verse number="5">Wstańcie, wtargniemy w nocy i zburzmy jej pałace.</verse>
				<verse number="6">Tak bowiem mówi PAN zastępów: Narąbcie drzewa i usypcie wał przeciw Jerozolimie. Jest to miasto, które ma być ukarane; pośrodku niej [jest] całkowity ucisk.</verse>
				<verse number="7">Jak źródło wylewa swe wody, tak ona wylewa swoją niegodziwość. Słychać w niej ucisk i spustoszenie, [mam] przed sobą nieustannie cierpienie i bicie.</verse>
				<verse number="8">Przyjmij upomnienie, Jerozolimo, aby moja dusza nie odstąpiła od ciebie, bym cię nie zamienił w pustkowie, ziemię bezludną.</verse>
				<verse number="9">Tak mówi PAN zastępów: Wyzbierają resztkę Izraela aż do grona, jak winorośl. Sięgaj swoją ręką do kosza, jak zbieracz.</verse>
				<verse number="10">Do kogo będę mówić i kogo ostrzegę, aby słyszeli? Oto ich uszy są nieobrzezane, tak że nie mogą słuchać. Oto słowo PANA uważają za hańbę i nie mają w nim upodobania.</verse>
				<verse number="11">Dlatego jestem pełen zapalczywości PANA, zamęczam się, aby [ją] powstrzymać. Wyleję ją zarówno na dzieci na ulicy, [jak] i na gromadę młodzieńców, gdyż będą pojmani – mąż z żoną, starzec z podeszłym w wieku.</verse>
				<verse number="12">Ich domy przypadną innym, także ich pola i żony, gdyż wyciągnę swoją rękę na mieszkańców tej ziemi, mówi PAN;</verse>
				<verse number="13">Gdyż od najmniejszego z nich aż do największego – wszyscy oddani są chciwości i od proroka aż do kapłana – wszyscy popełniają oszustwo.</verse>
				<verse number="14">I leczą rany córki mego ludu [tylko] powierzchownie, mówiąc: Pokój, pokój! Ale nie ma pokoju.</verse>
				<verse number="15">Czy zawstydzili się, że popełnili obrzydliwość? Bynajmniej, wcale nie wstydzili się ani nie potrafili rumienić. Dlatego upadną wśród tych, którzy mają upaść. W czasie gdy ich nawiedzę, upadną, mówi PAN.</verse>
				<verse number="16">Tak mówi PAN: Stańcie na drogach, spójrzcie i pytajcie o stare ścieżki, gdzie jest ta dobra droga – i idźcie nią, a znajdziecie odpoczynek dla waszej duszy. Lecz powiedzieli: Nie pójdziemy.</verse>
				<verse number="17">I ustanowiłem nad wami stróżów, [mówiąc]: Słuchajcie głosu trąby! Wtedy powiedzieli: Nie będziemy słuchać.</verse>
				<verse number="18">Dlatego słuchajcie, narody; poznaj, o zgromadzenie, co się wśród nich dzieje.</verse>
				<verse number="19">Słuchaj, ziemio! Oto sprowadzę nieszczęście na ten lud – owoc jego myśli, gdyż nie słuchał moich słów ani mego prawa, ale je odrzucił.</verse>
				<verse number="20">Na cóż mi kadzidło z Szeby i cynamon wonny i wyborny z dalekiej ziemi? Wasze całopalenia nie są [dla mnie] przyjemne i wasze ofiary nie podobają mi się.</verse>
				<verse number="21">Dlatego tak mówi PAN: Oto kładę przed tym ludem przeszkody, o które potykać się będą ojcowie wraz z synami; sąsiad i jego przyjaciel zginą.</verse>
				<verse number="22">Tak mówi PAN: Oto nadciągnie lud z ziemi północnej, wielki naród powstanie z krańców ziemi.</verse>
				<verse number="23">Łuk i włócznię trzymają, są okrutni i bezlitośni. Ich głos huczy jak morze i na koniach jeżdżą, gotowi jak jeden mąż do walki przeciwko tobie, o córko Syjonu!</verse>
				<verse number="24">Gdy usłyszeliśmy wieść o nich, nasze ręce osłabły, ogarnęły nas trwoga i ból, jak u rodzącej.</verse>
				<verse number="25">Nie wychodźcie na pole i nie idźcie po drodze, bo miecz wroga [i] strach dokoła.</verse>
				<verse number="26">Córko mojego ludu, przepasz się worem i tarzaj się w popiele. Urządź sobie żałobę [jak po] jedynaku, gorzką żałobę, bo nagle spadnie na nas niszczyciel.</verse>
				<verse number="27">Ustanowiłem cię basztą i wieżą wśród mego ludu, abyś poznał i zbadał jego drogi.</verse>
				<verse number="28">Wszyscy są ogromnie krnąbrni, postępują jak oszczercy. [Są jak] miedź i żelazo; wszyscy są skażeni.</verse>
				<verse number="29">Miech uległ zużyciu, ołów od ognia niszczeje; na próżno przetapia [go] hutnik, bo źli nie zostali oddaleni.</verse>
				<verse number="30">Będą nazwani srebrem odrzuconym, bo PAN ich odrzucił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Słowo, które doszło od PANA do Jeremiasza, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Stań w bramie domu PANA i głoś tam to słowo, i mów: Słuchajcie słowa PANA, wy wszyscy z Judy, którzy wchodzicie do tych bram, aby oddać PANU pokłon.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Poprawcie swoje drogi i czyny, a sprawię, że będziecie mieszkać w tym miejscu.</verse>
				<verse number="4">Nie pokładajcie swojej nadziei w słowach kłamliwych, mówiąc: Świątynia PANA, Świątynia PANA, to jest Świątynia PANA!</verse>
				<verse number="5">Ale jeśli naprawdę poprawiacie swoje drogi i czyny, jeśli będziecie sprawiedliwie sprawować sąd pomiędzy człowiekiem a jego bliźnim;</verse>
				<verse number="6">Jeśli nie będziecie uciskać przybysza, sieroty i wdowy, nie rozlejecie krwi niewinnej w tym miejscu i za innymi bogami nie pójdziecie na swoje nieszczęście;</verse>
				<verse number="7">Wtedy sprawię, że będziecie mieszkać w tym miejscu, w ziemi, którą dałem waszym ojcom na wieki wieków.</verse>
				<verse number="8">Oto pokładacie swoją nadzieję w słowach kłamliwych, które nie pomogą.</verse>
				<verse number="9">Czy będziecie kraść, zabijać, cudzołożyć, przysięgać fałszywie, palić kadzidło Baalowi, iść za innymi bogami, których nie znacie;</verse>
				<verse number="10">A potem – przychodzić i stawać przede mną w tym domu, który nazwany jest moim imieniem, i mówić: Zostaliśmy wybawieni, aby popełniać te wszystkie obrzydliwości?</verse>
				<verse number="11">Czy ten dom, który jest nazwany moim imieniem, jest w waszych oczach jaskinią zbójców? Oto ja to widzę, mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Ale idźcie teraz do mojego miejsca, które było w Szilo, gdzie kiedyś ustanowiłem przybytek dla mego imienia, i zobaczcie, co z nim zrobiłem ze względu na niegodziwość mego ludu Izraela.</verse>
				<verse number="13">A teraz, ponieważ popełniliście te wszystkie czyny, mówi PAN, a ja nieustannie mówiłem do was z wczesnym wstawaniem, a wy nie słuchaliście; wołałem do was, a nie odpowiadaliście;</verse>
				<verse number="14">Uczynię temu domowi, który jest nazwany moim imieniem, w którym wy pokładacie ufność, oraz [temu] miejscu, które dałem wam i waszym ojcom, jak uczyniłem Szilo.</verse>
				<verse number="15">I odrzucę was sprzed swego oblicza, jak odrzuciłem waszych braci – całe potomstwo Efraima.</verse>
				<verse number="16">Ty więc nie módl się o ten lud i nie zanoś za niego ani wołania, ani modlitwy i nie nalegaj na mnie, bo cię nie wysłucham.</verse>
				<verse number="17">Czyż sam nie widzisz, co robią w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy?</verse>
				<verse number="18">Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a [ich] żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.</verse>
				<verse number="19">Czy to [jest] przeciwko mnie, [że mnie] do gniewu pobudzają? – mówi PAN. Czy nie raczej przeciwko nim, ku ich własnemu pohańbieniu?</verse>
				<verse number="20">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto mój gniew i moja zapalczywość zostaną wylane na to miejsce, na ludzi i na zwierzęta, na drzewa polne i na owoce ziemi; rozpalą się i nie zgasną.</verse>
				<verse number="21">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Dodajcie swoje całopalenia do swoich ofiar i jedzcie mięso.</verse>
				<verse number="22">Bo nie mówiłem waszym ojcom ani niczego im nie nakazałem o całopaleniach i ofiarach w dniu, kiedy wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu;</verse>
				<verse number="23">Ale to [jedno] im nakazałem, mówiąc: Słuchajcie mojego głosu i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem; idźcie każdą drogą, którą wam nakazałem, aby się wam dobrze działo.</verse>
				<verse number="24">Lecz oni nie posłuchali ani nie nakłonili swego ucha, ale szli za radą i według uporu swego złego serca. I odwrócili się plecami, a nie twarzą.</verse>
				<verse number="25">Od dnia, kiedy wasi ojcowie wyszli z ziemi Egiptu, aż do dziś, posyłałem do was wszystkie moje sługi, proroków z wczesnym wstawaniem i przesłaniem.</verse>
				<verse number="26">Oni jednak nie słuchali mnie i nie nakłonili swego ucha, ale zatwardzili swój kark i gorzej czynili niż ich ojcowie.</verse>
				<verse number="27">Będziesz im mówił wszystkie te słowa, ale cię nie usłuchają; będziesz wołać do nich, ale nie odpowiedzą ci.</verse>
				<verse number="28">Dlatego mów do nich: To jest naród, który nie słucha głosu PANA, swego Boga, ani nie przyjmuje pouczenia. Zginęła prawda, została starta z ich ust.</verse>
				<verse number="29">Ostrzyż swoje włosy, [Jerozolimo], i odrzuć [je], podnieś lament na wyżynach, bo PAN odrzucił i opuścił to pokolenie, na które bardzo się gniewa.</verse>
				<verse number="30">Synowie Judy bowiem czynili zło przed moimi oczami, mówi PAN; ustawili swoje obrzydliwości w tym domu, który jest nazwany moim imieniem, aby go zbezcześcić.</verse>
				<verse number="31">Ponadto zbudowali wyżyny Tofet, która jest w dolinie syna Hinnom, aby palić swoich synów i swoje córki w ogniu, czego nie nakazałem i co nie przyszło mi nawet na myśl.</verse>
				<verse number="32">Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, gdy to już nie będzie nazywać się Tofet ani Doliną Syna Hinnom, lecz Doliną Rzezi; i będą grzebać [zmarłych] w Tofet, [bo] nie będzie [innego] miejsca.</verse>
				<verse number="33">I trupy tego ludu będą pokarmem dla ptactwa na niebie i zwierząt na ziemi, a nikt ich nie spłoszy.</verse>
				<verse number="34">I sprawię, że w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy ustanie głos radości, głos wesela, głos oblubieńca i głos oblubienicy, bo ziemia zostanie spustoszona.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">W tym czasie, mówi PAN, wydobędą z ich grobów kości królów Judy, kości ich książąt, kości kapłanów, kości proroków i kości mieszkańców Jerozolimy;</verse>
				<verse number="2">I rozrzucą je przed słońcem, przed księżycem i przed całym zastępem nieba, które oni kochali, którym służyli, za którymi szli, których szukali i którym oddawali pokłon. Nie będą zebrane ani pogrzebane, [lecz] staną się nawozem na powierzchni ziemi.</verse>
				<verse number="3">I cała reszta ocalałych z tego przewrotnego rodu będzie wybierać [raczej] śmierć niż życie we wszystkich miejscach, gdzie zostali, kiedy ich wygnałem, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="4">Dlatego powiesz do nich: Tak mówi PAN: Czy nie powstaje ten, który upadł? Czy nie zawraca ten, który zbłądził?</verse>
				<verse number="5">Czemu więc odwrócił się ten lud Jerozolimy wiecznym odstępstwem? Trzymają się kłamstwa, nie chcą wrócić.</verse>
				<verse number="6">Uważałem i słyszałem: nie mówią właściwie, nikt nie żałuje swej niegodziwości, mówiąc: Cóż uczyniłem? Każdy biegnie swoją drogą, jak koń pędzący do bitwy.</verse>
				<verse number="7">Nawet bocian na niebiosach zna swoje ustalone pory; synogarlica, żuraw i jaskółka przestrzegają czasu swego przylotu. Lecz mój lud nie zna sądu PANA.</verse>
				<verse number="8">Jakże [możecie] mówić: My jesteśmy mądrzy, a prawo PANA [jest] przy nas? Oto zaprawdę na próżno uczynił je; daremne jest pióro pisarzy.</verse>
				<verse number="9">Mędrcy się zawstydzili. Są przestraszeni i pojmani. Oto odrzucają słowo PANA, jaką więc mają mądrość?</verse>
				<verse number="10">Dlatego ich żony dam innym, ich pola tym, którzy ich zdobędą, bo od najmniejszego aż do największego – wszyscy są oddani chciwości, od proroka aż do kapłana – wszyscy działają podstępnie.</verse>
				<verse number="11">I leczą rany córki mego ludu [tylko] powierzchownie, mówiąc: Pokój, pokój! Ale nie ma pokoju.</verse>
				<verse number="12">Czy zawstydzili się, że popełnili obrzydliwość? Bynajmniej, wcale się nie zawstydzili ani nie potrafili rumienić. Dlatego upadną wśród tych, co mają upaść. W czasie gdy ich nawiedzę, upadną, mówi PAN.</verse>
				<verse number="13">Doszczętnie ich wykorzenię, mówi PAN. Nie będzie winogron na winorośli ani żadnych fig na drzewie figowym, nawet liść opadnie, a to, co im dałem, zostanie im zabrane.</verse>
				<verse number="14">Czemu [tu] siedzimy? Zbierzcie się, wejdźmy do miast warownych i tam będziemy milczeć. PAN bowiem, nasz Bóg, każe nam milczeć i daje nam do picia wodę żółci, gdyż zgrzeszyliśmy przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="15">Oczekiwaliśmy pokoju, ale nic dobrego [nie przyszło]; czasu uzdrowienia – a oto strach.</verse>
				<verse number="16">Od Dan słychać parskanie jego koni, na odgłos rżenia jego mocarzy zadrżała cała ziemia. Nadciągają, aby pożreć ziemię i wszystko, co jest na niej, miasto i jego mieszkańców.</verse>
				<verse number="17">Oto bowiem poślę na was najbardziej jadowite węże, których nie można zaklinać, i będą was kąsać, mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">Moje serce, które miało mnie posilać w smutku, mdleje we mnie.</verse>
				<verse number="19">Oto głos krzyku córki mego ludu z dalekiej ziemi: Czy nie ma PANA na Syjonie? Czy nie ma na nim jego króla? Czemu pobudzili mnie do gniewu swoimi bożkami i obcymi próżnościami? – [odpowiada PAN].</verse>
				<verse number="20">Przeminęło żniwo, skończyło się lato, a my nie jesteśmy wybawieni.</verse>
				<verse number="21">Z powodu rany córki mojego ludu jestem ranny, pogrążony w żałobie, ogarnęło mnie przerażenie.</verse>
				<verse number="22">Czy nie ma balsamu w Gileadzie? Czy nie ma tam lekarza? Czemu więc nie jest uleczona córka mojego ludu?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Oby moja głowa była wodą, a moje oczy źródłem łez, abym dniem i nocą opłakiwał pomordowanych córki mego ludu!</verse>
				<verse number="2">Obym miał na pustyni schronisko dla podróżnych, abym mógł opuścić swój lud i oddalić się od nich! Wszyscy bowiem są cudzołożnikami, zgrają zdrajców;</verse>
				<verse number="3">I [jak] łuk napinają swój język do kłamstwa. Nie wzmocnili się prawdą na ziemi, bo od zła do zła przechodzą, a mnie nie znają, mówi PAN.</verse>
				<verse number="4">Niech się każdy strzeże swego bliźniego, a bratu nie ufa, bo każdy brat oszukuje podstępnie i każdy bliźni postępuje jak oszczerca.</verse>
				<verse number="5">Każdy też oszukuje swego bliźniego i nie mówi prawdy. Przyuczyli swój język do mówienia kłamstwa, męczą się, aby popełnić nieprawość.</verse>
				<verse number="6">Twoje mieszkanie jest pośród ludu podstępnego; z powodu podstępu nie chcą mnie poznać, mówi PAN.</verse>
				<verse number="7">Dlatego tak mówi PAN zastępów: Oto przetopię ich i wypróbuję; jak bowiem mam postąpić z córką mego ludu?</verse>
				<verse number="8">Ich język [jest] śmiercionośną strzałą, wypowiada oszustwa. [Jeden] mówi ustami o pokoju ze swym przyjacielem, ale w sercu zastawia [na niego] sidła.</verse>
				<verse number="9">Czyż za to nie [powinienem] ich nawiedzić? – mówi PAN. Czyż nad takim narodem moja dusza nie powinna się zemścić?</verse>
				<verse number="10">Z powodu tych gór podniosę płacz i lament, z powodu pastwisk na pustkowiu – pieśń żałobną. Są bowiem spalone tak, że nikt tamtędy nie przechodzi ani odgłosu bydła nie słychać; ptactwo niebieskie i zwierzęta rozbiegły się i odeszły.</verse>
				<verse number="11">I zamienię Jerozolimę w gruzy, w legowisko smoków, a miasta Judy – w pustkowie, [zostaną] bez mieszkańca.</verse>
				<verse number="12">Któż jest tak mądry, aby [mógł] to zrozumieć? A do kogo mówiły usta PANA, aby [mógł] ogłosić, dlaczego ziemia ginie [i] jest spalona jak pustynia, tak że przez nią nikt nie przechodzi?</verse>
				<verse number="13">PAN bowiem mówi: Dlatego że porzucili moje prawo, które im przedłożyłem, a nie słuchali mojego głosu ani nie szli za nim;</verse>
				<verse number="14">Ale postępowali według uporu swego serca i [szli] za Baalami, jak ich nauczyli ich ojcowie;</verse>
				<verse number="15">Dlatego tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto nakarmię ich, ten lud, piołunem i napoję ich wodą żółci.</verse>
				<verse number="16">Rozproszę ich między narodami, których nie znali oni ani ich ojcowie, i poślę za nimi miecz, aż ich doszczętnie wytracę.</verse>
				<verse number="17">Tak mówi PAN zastępów: Zastanówcie się i wezwijcie płaczki, i niech przyjdą; poślijcie po te, które są wyćwiczone w tym, i niech przyjdą.</verse>
				<verse number="18">Niech się pospieszą, niech podniosą nad nami lament, aby łzami spływały nam oczy i powieki ociekały wodą.</verse>
				<verse number="19">Głos lamentu bowiem słychać z Syjonu: Jakże jesteśmy spustoszeni! Jesteśmy bardzo zawstydzeni, bo opuściliśmy ziemię, zburzono nasze mieszkania.</verse>
				<verse number="20">Słuchajcie więc, kobiety, słowa PANA, niech wasze ucho przyjmie wyrok jego ust, abyście uczyły wasze córki lamentu, a jedna drugą – pieśni żałobnej.</verse>
				<verse number="21">Śmierć bowiem wtargnęła przez nasze okna, weszła do naszych pałaców, aby wytracić dzieci na rynku i młodzieńców na ulicach.</verse>
				<verse number="22">Mów: Tak mówi PAN: Nawet trupy ludzkie padną jak gnój na polu i jak snopy za żniwiarzem, a nikt ich nie zbierze.</verse>
				<verse number="23">Tak mówi PAN: Niech się nie chlubi mądry swoją mądrością, niech się nie chlubi mocarz swoją siłą i niech się nie chlubi bogaty swoim bogactwem;</verse>
				<verse number="24">Ale kto chce się chlubić, niech się chlubi tym, że rozumie i zna mnie, [wie], że ja [jestem] PAN, który okazuje miłosierdzie, sąd i sprawiedliwość na ziemi. To bowiem [mi] się podoba, mówi PAN.</verse>
				<verse number="25">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, w których nawiedzę każdego obrzezanego i nieobrzezanego;</verse>
				<verse number="26">Egipt, Judę, Edom, Ammonitów, Moabitów i wszystkich, którzy są w najdalszych zakątkach i mieszkają na pustyni. Wszystkie te narody bowiem [są] nieobrzezane, a cały dom Izraela ma nieobrzezane serce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Słuchajcie słowa, które PAN mówi do was, domu Izraela!</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN: Nie uczcie się drogi pogan i nie bójcie się znaków na niebie, bo to poganie ich się boją.</verse>
				<verse number="3">Zwyczaje tych narodów są bowiem marnością, gdyż drzewo ścinają w lesie siekierą, dzieło rąk rzemieślnika;</verse>
				<verse number="4">Przyozdabiają je srebrem i złotem, przytwierdzają je gwoździami i młotkiem, aby się nie chwiało.</verse>
				<verse number="5">Stoją prosto jak palma, ale nie mówią. Trzeba je nosić, bo nie mogą chodzić. Nie bójcie się ich, bo nie mogą czynić nic złego ani nic dobrego.</verse>
				<verse number="6">Nie ma nikogo jak ty, PANIE! Ty jesteś wielki i wielkie jest w mocy twoje imię.</verse>
				<verse number="7">Któż by się ciebie nie bał, Królu narodów? Tobie bowiem to się należy, ponieważ pośród wszystkich mędrców narodów i we wszystkich ich królestwach nie ma nikogo jak ty.</verse>
				<verse number="8">Wszyscy razem są głupi i nierozumni; czerpanie nauki z drewna to całkowita marność.</verse>
				<verse number="9">Srebro sklepane, przywiezione z Tarszisz, a złoto z Ufas – dzieło rzemieślnika i rąk złotnika. Ich szaty z błękitu i purpury, wszystko to jest dziełem uzdolnionych rzemieślników.</verse>
				<verse number="10">Ale PAN jest prawdziwym Bogiem, jest Bogiem żywym i królem wiecznym. Od jego gniewu drży ziemia, a narody nie mogą znieść jego oburzenia.</verse>
				<verse number="11">Tak więc im powiecie: Ci bogowie, którzy nie stworzyli nieba i ziemi, znikną z ziemi i spod nieba.</verse>
				<verse number="12">On uczynił ziemię swoją mocą, utwierdził okrąg świata swoją mądrością i swoją roztropnością rozpostarł niebiosa.</verse>
				<verse number="13">Gdy on wydaje głos, huczą wody w niebiosach, on sprawia, że chmury wznoszą się z krańców ziemi; czyni błyskawice z deszczem i wyprowadza wiatr ze swoich skarbców.</verse>
				<verse number="14">Każdy człowiek jest głupcem i nie wie, że każdy złotnik jest okryty hańbą z powodu posągu, bo jego odlany posąg jest fałszem i nie ma w nich ducha.</verse>
				<verse number="15">Są marnością i dziełem błędów; w czasie swego nawiedzenia zginą.</verse>
				<verse number="16">Nie takim jak one jest dział Jakuba, bo on jest Stwórcą wszystkiego, a Izrael jest szczepem jego dziedzictwa. PAN zastępów – to jego imię.</verse>
				<verse number="17">Pozbieraj z ziemi swoje towary, ty, która mieszkasz w miejscu warownym.</verse>
				<verse number="18">Tak bowiem mówi PAN: Oto ja tym razem [jak] z procy cisnę w mieszkańców tej ziemi i udręczę ich, aby tego doznali.</verse>
				<verse number="19">Biada mi z powodu mego zniszczenia, moja rana jest bolesna, ale mówiłem: Właśnie to jest moje cierpienie, muszę je znieść.</verse>
				<verse number="20">Mój namiot został zburzony i wszystkie moje powrozy są zerwane. Moi synowie odeszli ode mnie i nie ma ich. Nie ma już nikogo, kto by rozbił mój namiot i rozciągnął moje zasłony.</verse>
				<verse number="21">Pasterze bowiem stali się głupi i nie szukali PANA. Dlatego im się nie powiedzie, a cała ich trzoda zostanie rozproszona.</verse>
				<verse number="22">Oto nadchodzi wieść i wielka wrzawa z ziemi północnej, aby miasta Judy zamienić w pustkowie i w siedlisko smoków.</verse>
				<verse number="23">Wiem, PANIE, że droga człowieka nie zależy od niego ani nie [leży w mocy] człowieka kierować swoimi krokami, gdy chodzi.</verse>
				<verse number="24">Karć mnie, PANIE, ale według słusznej miary, nie w swym gniewie, abyś mnie nie zniszczył.</verse>
				<verse number="25">Wylej swoją zapalczywość na te narody, które cię nie znają, i na rody, które nie wzywają twego imienia. Pochłonęły bowiem Jakuba i pożarły go, strawiły go, a jego mieszkanie zamieniły w pustkowie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie słów tego przymierza i mówcie do mężczyzn Judy i do mieszkańców Jerozolimy;</verse>
				<verse number="3">Powiedz do nich: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Przeklęty ten człowiek, który nie posłucha słów tego przymierza;</verse>
				<verse number="4">Które nakazałem waszym ojcom w dniu, kiedy wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu, z pieca do topienia żelaza, mówiąc: Słuchajcie mojego głosu i czyńcie to wszystko, co wam nakazuję; i będziecie moim ludem, a ja będę waszym Bogiem;</verse>
				<verse number="5">Abym mógł wypełnić przysięgę, którą złożyłem waszym ojcom, że dam im ziemię opływającą mlekiem i miodem, jak to jest dzisiaj. A ja odpowiedziałem: Amen, PANIE!</verse>
				<verse number="6">I PAN powiedział do mnie: Głoś wszystkie te słowa w miastach Judy i po ulicach Jerozolimy, mówiąc: Słuchajcie słów tego przymierza i wypełniajcie je.</verse>
				<verse number="7">Usilnie bowiem ostrzegałem waszych ojców od dnia, kiedy wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu, aż do dziś, z wczesnym wstawaniem i ostrzeganiem, mówiąc: Słuchajcie mego głosu.</verse>
				<verse number="8">Oni jednak nie usłuchali ani nie nakłonili swego ucha, ale każdy postępował według uporu swego złego serca. Dlatego sprowadziłem na nich wszystkie słowa tego przymierza, które nakazałem im wypełniać, a nie wypełnili.</verse>
				<verse number="9">I PAN powiedział do mnie: Znalazł się spisek wśród mężczyzn Judy i mieszkańców Jerozolimy.</verse>
				<verse number="10">Wrócili do nieprawości swoich przodków, którzy nie chcieli słuchać moich słów; poszli i oni za innymi bogami, aby im służyć. Dom Izraela i dom Judy złamały moje przymierze, które zawarłem z ich ojcami.</verse>
				<verse number="11">Dlatego tak mówi PAN: Oto sprowadzę na nich nieszczęście, z którego nie będą mogli się wydostać; a choćby wołali do mnie, nie wysłucham ich.</verse>
				<verse number="12">I pójdą miasta Judy i mieszkańcy Jerozolimy i będą wołać do bogów, którym palą kadzidło, lecz oni wcale ich nie wybawią w czasie ich utrapienia.</verse>
				<verse number="13">Ile bowiem [jest] twoich miast, [tylu] twoich bogów, Judo! Ile ulic w Jerozolimie, tyle wznieśliście ołtarzy obrzydliwości, ołtarzy do palenia kadzidła Baalowi.</verse>
				<verse number="14">Dlatego ty się nie módl za ten lud i nie zanoś za niego wołania ani modlitwy, bo ja go nie wysłucham, gdy do mnie będzie wołać w czasie swego utrapienia.</verse>
				<verse number="15">Cóż chce moja umiłowana w moim domu, skoro bez wstydu dopuściła się sprośności z wieloma, a ofiary święte odeszły od ciebie? Radujesz się, gdy czynisz zło.</verse>
				<verse number="16">PAN nazwał cię zielonym drzewem oliwnym, pięknym, [dającym] piękny owoc, [ale] wśród huku wielkiej burzy rozpalił nad nim ogień, połamane są jego gałęzie.</verse>
				<verse number="17">PAN zastępów bowiem, który cię zasadził, zapowiedział przeciwko tobie to nieszczęście z powodu niegodziwości domu Izraela i domu Judy, którą popełniły na własną szkodę, aby mnie pobudzać do gniewu, paląc kadzidło Baalowi.</verse>
				<verse number="18">A PAN oznajmił mi to i zrozumiałem; wtedy ukazałeś mi ich uczynki.</verse>
				<verse number="19">Ja zaś byłem jak baranek [i] wół prowadzony na rzeź, bo nie wiedziałem, że przeciwko mnie knuli zamysły, [mówiąc]: Zniszczmy drzewo wraz z jego owocem i wykorzeńmy go z ziemi żyjących, aby jego imię już nie było wspominane.</verse>
				<verse number="20">Lecz, PANIE zastępów, który sądzisz sprawiedliwie i badasz nerki i serca, niech zobaczę twoją pomstę nad nimi. Wyjawiłem ci bowiem swoją sprawę.</verse>
				<verse number="21">Dlatego tak mówi PAN o mężczyznach z Anatot, którzy nastają na twoje życie i mówią: Nie prorokuj w imię PANA, abyś nie zginął z naszej ręki.</verse>
				<verse number="22">Dlatego tak mówi PAN zastępów: Oto nawiedzę ich; [ich] młodzieńcy zginą od miecza, ich synowie i córki umrą z głodu.</verse>
				<verse number="23">I nikt z nich nie zostanie, bo sprowadzę nieszczęście na ludzi z Anatot w roku ich nawiedzenia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Sprawiedliwy jesteś, PANIE, choćbym się z tobą spierał. Ja jednak będę rozmawiać z tobą o [twoich] sądach. Czemu szczęści się droga bezbożnych? [Czemu] spokojnie żyją wszyscy, którzy postępują bardzo zdradliwie?</verse>
				<verse number="2">Zasadziłeś ich, zapuścili też korzenie; rosną i nawet wydają owoc. Bliski jesteś ich ust, ale daleki od ich nerek.</verse>
				<verse number="3">Ale ty, PANIE, znasz mnie, wypatrujesz mnie i doświadczyłeś moje serce, [i wiesz], że jest z tobą. Odłącz ich jak owce na rzeź i przygotuj ich na dzień zabicia.</verse>
				<verse number="4">Jak długo ziemia będzie płakać, a trawa na wszystkich polach będzie usychać z powodu niegodziwości jej mieszkańców? Giną wszystkie zwierzęta i ptactwo, bo mówią: Nie widzi naszego końca.</verse>
				<verse number="5">Jeśli biegłeś z pieszymi i zmęczyłeś się, to jak zmierzysz się z końmi? A jeśli [zmęczyłeś się] w spokojnej ziemi, w której pokładałeś nadzieję, co zrobisz przy wezbraniu Jordanu?</verse>
				<verse number="6">Nawet twoi bracia i dom twego ojca sprzeniewierzyli się tobie, oni też głośno wołają za tobą. Ale nie wierz im, choćby mówili do ciebie piękne słowa.</verse>
				<verse number="7">Opuściłem swój dom, porzuciłem swoje dziedzictwo; umiłowaną mojej duszy wydałem w ręce jej wrogów.</verse>
				<verse number="8">Moje dziedzictwo stało się dla mnie jak lew w lesie; podnosi przeciwko mnie swój głos, dlatego je znienawidziłem.</verse>
				<verse number="9">Moje dziedzictwo jest pstrym ptakiem, ptaki dokoła będą przeciwko niemu. Chodźcie, zbierzcie wszystkie zwierzęta polne, zejdźcie się na żer.</verse>
				<verse number="10">Wielu pasterzy zniszczyło moją winnicę, zdeptało mój dział; mój rozkoszny dział zamienili w opustoszałe pustkowie.</verse>
				<verse number="11">Zamienili go w pustkowie; a spustoszony leży w żałobie przede mną; cała ziemia pustoszeje, bo nikt tego nie bierze [sobie] do serca.</verse>
				<verse number="12">Na wszystkie pustynne wzniesienia przyjdą niszczyciele, bo miecz PANA pożre [wszystko] od jednego krańca do drugiego krańca ziemi. Żadne ciało nie będzie miało pokoju.</verse>
				<verse number="13">Posiali pszenicę, ale będą zbierać ciernie; natrudzili się, ale nic nie osiągną. Zawstydzą się ze swoich plonów z powodu zapalczywego gniewu PANA.</verse>
				<verse number="14">Tak mówi PAN o wszystkich moich złych sąsiadach dotykających mojego dziedzictwa, które dałem w dziedzictwo memu ludowi Izraelowi: Oto wykorzenię ich z ich ziemi, a dom Judy wyrwę spośród nich.</verse>
				<verse number="15">A gdy ich wyrwę, wrócę, zlituję się nad nimi i znowu przyprowadzę każdego z nich do jego dziedzictwa i każdego z nich do jego ziemi.</verse>
				<verse number="16">I jeśli dokładnie się nauczą dróg mojego ludu, [i] będą przysięgać na moje imię, [mówiąc]: PAN żyje, podobnie jak nauczali mój lud przysięgać na Baala, wtedy zostaną zbudowani wśród mego ludu.</verse>
				<verse number="17">Ale jeśli nie usłuchają, wtedy wykorzenię ten naród, wyrwę i wytracę go, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Tak powiedział PAN do mnie: Idź i kup sobie lniany pas, przepasz nim swoje biodra, ale nie kładź go do wody.</verse>
				<verse number="2">Kupiłem więc pas według rozkazu PANA i przepasałem [nim] swoje biodra.</verse>
				<verse number="3">Potem ponownie doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="4">Weź ten pas, który kupiłeś i który jest na twoich biodrach, i wstań, idź nad Eufrat i ukryj go tam w szczelinie skalnej.</verse>
				<verse number="5">Poszedłem więc i ukryłem go nad Eufratem, jak mi PAN rozkazał.</verse>
				<verse number="6">A po upływie wielu dni PAN powiedział do mnie: Wstań, idź nad Eufrat i weź stamtąd pas, który ci rozkazałem tam ukryć.</verse>
				<verse number="7">Poszedłem wtedy nad Eufrat, wykopałem i wziąłem pas z miejsca, gdzie go ukryłem, a oto pas był zbutwiały tak, że do niczego się nie nadawał.</verse>
				<verse number="8">Potem doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="9">Tak mówi PAN: Tak zniszczę pychę Judy i wielką pychę Jerozolimy.</verse>
				<verse number="10">Ten zły lud, który się wzbrania słuchać moich słów, który postępuje według uporu swego serca i idzie za innymi bogami, aby im służyć i dać im pokłon, stanie się jak ten pas, który się do niczego nie nadaje.</verse>
				<verse number="11">Jak bowiem pas przylega do bioder mężczyzny, tak sprawiłem, że przylgnął do mnie cały dom Izraela i cały dom Judy, mówi PAN, aby był moim ludem, moją sławą, chwałą i ozdobą. Lecz nie posłuchali.</verse>
				<verse number="12">Dlatego powiedz im to słowo: Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Każdy dzban zostanie napełniony winem; a gdy powiedzą: Czyż nie wiemy, że wszelki dzban zostanie napełniony winem?</verse>
				<verse number="13">Wtedy im odpowiesz: Tak mówi PAN: Oto napełnię pijaństwem wszystkich mieszkańców tej ziemi i królów, którzy siedzą na tronie Dawida, i kapłanów oraz proroków, a także wszystkich mieszkańców Jerozolimy;</verse>
				<verse number="14">I roztrzaskam jednych o drugich, zarówno ojców, jak i synów, mówi PAN. Nie pożałuję i nie oszczędzę nikogo ani nie zlituję się, lecz zniszczę ich.</verse>
				<verse number="15">Słuchajcie i nakłońcie ucha, nie wynoście się, bo PAN przemawia.</verse>
				<verse number="16">Oddajcie chwałę PANU, swemu Bogu, zanim sprowadzi ciemność i zanim potkną się wasze nogi w mrocznych górach; gdy będziecie czekać na światłość, oto [Bóg] zamieni je w cień śmierci [i] przemieni w mrok.</verse>
				<verse number="17">A jeśli tego nie usłuchacie, moja dusza będzie płakać w skrytości z powodu [waszej] pychy, a moje oko będzie nieustannie płakało i roniło łzy, bo trzoda PANA zostanie pojmana.</verse>
				<verse number="18">Powiedz królowi i królowej: Ukorzcie się i usiądźcie [na ziemi], bo spadła z waszej głowy korona waszej chwały.</verse>
				<verse number="19">Miasta południa będą zamknięte i nikt ich nie otworzy. Cała Juda zostanie uprowadzona do niewoli, zostanie całkowicie uprowadzona.</verse>
				<verse number="20">Podnieście swoje oczy i patrzcie na tych, którzy przybywają z północy. Gdzie jest ta trzoda, którą ci powierzono, twoja wspaniała trzoda?</verse>
				<verse number="21">Co powiesz, gdy on cię nawiedzi? Ty bowiem nauczyłaś ich, [aby byli] wodzami i zwierzchnikami nad tobą. Czy nie ogarną cię bóle jak rodzącą kobietę?</verse>
				<verse number="22">A jeśli powiesz w swoim sercu: Dlaczego to mnie spotkało? Z powodu ogromu twojej nieprawości poły twojej [szaty] zostały odkryte i twoje pięty będą gwałtownie obnażone.</verse>
				<verse number="23">Czy Etiopczyk może zmienić swoją skórę albo lampart swoje pręgi? Podobnie wy, czy możecie czynić dobrze, skoro przywykliście czynić źle?</verse>
				<verse number="24">Dlatego rozproszę ich jak plewy unoszone przez wiatr pustynny.</verse>
				<verse number="25">Taki będzie twój los [i] dział wymierzony ci przeze mnie, mówi PAN, [za to], że o mnie zapomniałaś i zaufałaś kłamstwu.</verse>
				<verse number="26">Tak więc odkryję poły twojej [szaty] aż do twarzy, aby była widoczna twoja sromota.</verse>
				<verse number="27">Widziałem twoje cudzołóstwa i twoje rżenie, hańbę twojego nierządu i twoje obrzydliwości na pagórkach i na polach. Biada tobie, Jerozolimo! Czy się nie oczyścisz? Jak długo jeszcze?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do Jeremiasza w związku z suszą:</verse>
				<verse number="2">Ziemia Judy płacze, a jej bramy osłabły, w szacie żałobnej siedzą na ziemi, a krzyk Jerozolimy się podnosi.</verse>
				<verse number="3">Ich szlachetni posyłają swoje sługi po wodę. A gdy przyszli do cystern, nie znaleźli wody i powrócili z pustymi naczyniami. Zapłonęli i zawstydzili się, i zakryli swoje głowy.</verse>
				<verse number="4">Z powodu spękanej ziemi – bo nie było deszczu na ziemi – oracze ze wstydu zakryli swoje głowy.</verse>
				<verse number="5">Nawet łania rodząca na polu porzuciła [młode], bo nie było trawy.</verse>
				<verse number="6">A dzikie osły, stojąc na wysokich miejscach, chwyciły wiatr jak smoki; ich oczy osłabły, bo nie było trawy.</verse>
				<verse number="7">PANIE, chociaż nasze nieprawości świadczą przeciwko nam, działaj przez wzgląd na twoje imię. Liczne są bowiem nasze odstępstwa, zgrzeszyliśmy przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="8">Nadziejo Izraela, jego Zbawicielu w czasie utrapienia, czemu jesteś jak przybysz w tej ziemi, jak podróżny, który zatrzymuje się na nocleg?</verse>
				<verse number="9">Czemu jesteś jak człowiek osłupiały [albo] jak mocarz, który nie może wybawić? Ty jednak jesteś pośród nas, PANIE, i twoje imię jest wzywane nad nami. Nie opuszczaj nas.</verse>
				<verse number="10">Tak mówi PAN o tym ludzie: Tak kochają błądzić, swoich nóg nie powstrzymają; dlatego PAN nie ma w nich upodobania, teraz wspomina ich nieprawość i nawiedza ich [za ich] grzechy.</verse>
				<verse number="11">Potem PAN powiedział do mnie: Nie módl się o dobro tego ludu.</verse>
				<verse number="12">Gdy będą pościć, nie wysłucham ich wołania, a gdy będą składać całopalenia i ofiarę z pokarmów, nie przyjmę tego, ale wytracę ich mieczem, głodem i zarazą.</verse>
				<verse number="13">Wtedy powiedziałem: Ach, Panie BOŻE! Oto prorocy mówią im: Nie zobaczycie miecza ani nie dotknie was głód, ale dam wam trwały pokój na tym miejscu.</verse>
				<verse number="14">I PAN powiedział do mnie: Ci prorocy fałszywie prorokują w moje imię. Nie posłałem ich ani im [niczego] nie nakazywałem, ani nie mówiłem do nich. Prorokują wam kłamliwe widzenie i wróżbę, marność i urojenie swego serca.</verse>
				<verse number="15">Dlatego tak mówi PAN o prorokach, którzy prorokują w moje imię, chociaż ich nie posłałem, i którzy mówią: Miecza i głodu nie będzie w tej ziemi. Ci sami prorocy od miecza i głodu zginą.</verse>
				<verse number="16">A ten lud, któremu oni prorokują, będzie wyrzucony na ulice Jerozolimy z powodu głodu i miecza i nie będzie nikogo, kto by pogrzebał ich samych ani ich żon, ani ich synów i córek. Tak wyleję na nich ich niegodziwość.</verse>
				<verse number="17">Dlatego powiesz im to słowo: Moje oczy wylewają łzy w nocy i we dnie, bez przerwy, bo dziewicza córka mego ludu została dotknięta wielką klęską, ciosem bardzo bolesnym.</verse>
				<verse number="18">Jeśli wychodzę na pole – oto pobici mieczem, jeśli wchodzę do miasta – oto ginący od głodu. Tak, zarówno prorok, jak i kapłan kupczą ziemią, a [ludzie] tego nie zauważają.</verse>
				<verse number="19">Czy całkowicie odrzucasz Judę? Czy twoja dusza obrzydziła sobie Syjon? Czemu nas bijesz, tak że już nie ma dla nas uzdrowienia? Oczekiwaliśmy pokoju, ale nie [ma] nic dobrego; [oczekiwaliśmy] czasu uleczenia, a oto trwoga.</verse>
				<verse number="20">Uznajemy, PANIE, swoją niegodziwość i nieprawość naszych ojców, bo zgrzeszyliśmy przeciw tobie.</verse>
				<verse number="21">Nie odrzucaj [nas] przez wzgląd na twoje imię, nie dopuść do znieważenia tronu swojej chwały. Pamiętaj o swoim przymierzu i nie zrywaj go z nami.</verse>
				<verse number="22">Czy wśród marności pogan są takie, co spuszczają deszcz? Czy niebiosa mogą [same] dawać deszcze? Czy to nie ty, PANIE, nasz Boże? Dlatego oczekujemy ciebie, bo ty czynisz to wszystko.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wtedy PAN powiedział do mnie: Choćby Mojżesz i Samuel stanęli przede mną, nie miałbym serca do tego ludu. Wypędź ich sprzed mego oblicza i niech idą precz.</verse>
				<verse number="2">A jeśli zapytają: Dokąd pójdziemy? Wtedy im powiesz: Tak mówi PAN: Kto [przeznaczony] na śmierć, [pójdzie] na śmierć; kto pod miecz – pod miecz, kto na głód – na głód, a kto na niewolę – w niewolę.</verse>
				<verse number="3">I nawiedzę ich czterema rodzajami [kar], mówi PAN: Mieczem, aby zabijał, psami, aby rozszarpywały, ptactwem nieba i zwierzętami ziemi, aby pożerały i niszczyły.</verse>
				<verse number="4">I sprawię, że zostaną wysiedleni do wszystkich królestw ziemi z powodu Manassesa, syna Ezechiasza, króla Judy, za to, co uczynił w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="5">Któż bowiem zlituje się nad tobą, Jerozolimo? Któż się użali nad tobą? Któż zboczy z drogi, aby zapytać, jak ci się powodzi?</verse>
				<verse number="6">Ty mnie opuściłaś, mówi PAN, odwróciłaś się [ode mnie]. Dlatego wyciągnę na ciebie moją rękę, aby cię wytracić; zmęczyłem się żałowaniem.</verse>
				<verse number="7">Rozwieję ich wiejadłem w bramach [tej] ziemi, osierocę [i] wygubię mój lud, [bo] nie zawrócili ze swoich dróg.</verse>
				<verse number="8">Ich wdów więcej mi się namnożyło niż nadmorskich piasków. Sprowadziłem na nich, na matki młodzieńców, niszczyciela w południe. Sprawię, że nagle napadnie na to miasto, a [jego mieszkańcy] będą przestraszeni.</verse>
				<verse number="9">Mdleje ta, która urodziła siedmioro, wyzionęła ducha; jeszcze za dnia zaszło jej słońce. Zapłonęła i zawstydziła się. A ich resztkę wydam na pastwę miecza przed ich wrogami, mówi PAN.</verse>
				<verse number="10">Biada mi, moja matko, że urodziłaś mnie, mężczyznę kłótni i sporu na całej ziemi. Nie pożyczyłem [im] na lichwę ani oni na lichwę mnie nie pożyczali, a jednak każdy mi złorzeczy.</verse>
				<verse number="11">I PAN powiedział: Zapewniam, że będzie dobrze tym, którzy pozostaną. Sprawię, że wróg zatroszczy się o ciebie w czasie utrapienia i ucisku.</verse>
				<verse number="12">Czy [zwykłe] żelazo pokruszy żelazo z północy i stal?</verse>
				<verse number="13">Twoje bogactwo, Judo, i twoje skarby wydam na łup, bez opłaty, za wszystkie twoje grzechy we wszystkich twoich granicach.</verse>
				<verse number="14">I sprawię, że pójdziesz ze swymi wrogami do ziemi, której nie znasz. Rozpalił się bowiem ogień mojego gniewu i będzie płonąć nad wami.</verse>
				<verse number="15">Ty [mnie] znasz, PANIE, wspomnij i wejrzyj na mnie, a pomścij mnie wobec moich prześladowców. Nie porywaj mnie w swojej pobłażliwości [wobec nich]. Wiedz, że dla ciebie znoszę hańbę.</verse>
				<verse number="16">Gdy się znalazły twoje słowa, zjadłem je, a twoje słowo było dla mnie weselem i radością mego serca. Nazywam się bowiem twoim imieniem, PANIE, Boże zastępów!</verse>
				<verse number="17">Nie zasiadałem w radzie naśmiewców ani się [z nimi] nie radowałem; [ale] zasiadałem samotnie z powodu twojej surowej ręki, bo napełniłeś mnie gniewem.</verse>
				<verse number="18">Czemu mój ból ma trwać wiecznie i moja rana ma być nieuleczalna, i nie chce się goić? Czy masz być dla mnie jak kłamca, [jak] wody zawodne?</verse>
				<verse number="19">Dlatego tak mówi PAN: Jeśli zawrócisz, wtedy zawrócę cię, abyś stał przede mną. I jeśli odłączysz to, co cenne, od tego, co nikczemne, będziesz jakby moimi ustami. Niech oni zawrócą do ciebie, ale ty nie zawracaj do nich.</verse>
				<verse number="20">A uczynię cię dla tego ludu warownym murem spiżowym. Będą walczyć przeciwko tobie, ale cię nie przemogą, bo ja jestem z tobą, aby cię wybawić i ocalić, mówi PAN.</verse>
				<verse number="21">Wyrwę cię z rąk niegodziwców i odkupię cię z rąk okrutników.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Nie pojmiesz sobie żony ani nie będziesz miał synów i córek na tym miejscu.</verse>
				<verse number="3">Tak bowiem mówi PAN o synach i córkach urodzonych na tym miejscu, o ich matkach, które ich urodzą, i o ich ojcach, którzy ich spłodzą w tej ziemi:</verse>
				<verse number="4">Pomrą od ciężkich śmiertelnych [chorób]; nie będą opłakiwani ani pogrzebani, [lecz] staną się nawozem na powierzchni ziemi. Wyginą od miecza i głodu, a ich trupy będą pokarmem dla ptactwa nieba i zwierząt ziemi.</verse>
				<verse number="5">Tak bowiem mówi PAN: Nie wchodź do domu żałoby i nie chodź opłakiwać ani żałować ich, bo odjąłem mój pokój od tego ludu, miłosierdzie i litość, mówi PAN.</verse>
				<verse number="6">Pomrą wielcy i mali w tej ziemi. Nie będą pogrzebani ani opłakiwani, nikt nie będzie dla nich się nacinał ani robił sobie łysiny;</verse>
				<verse number="7">Nikt nie będzie łamać [chleba] z tymi, którzy są w żałobie, aby ich pocieszyć po zmarłym, ani nie dadzą im pić z kubka pocieszenia za ich ojca lub matkę.</verse>
				<verse number="8">Nie wchodź do domu uczty, by zasiąść z nimi do jedzenia i picia.</verse>
				<verse number="9">Tak bowiem mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto sprawię, że na waszych oczach i za waszych dni ustanie na tym miejscu głos wesela i głos radości, głos oblubieńca i głos oblubienicy.</verse>
				<verse number="10">A gdy ogłosisz temu ludowi wszystkie te słowa, a zapytają cię: Czemu PAN zapowiedział przeciwko nam całe to wielkie nieszczęście? I jaka jest nasza nieprawość, i jaki nasz grzech, który popełniliśmy przeciwko PANU, naszemu Bogu?</verse>
				<verse number="11">Wtedy powiesz im: Dlatego, że wasi ojcowie opuścili mnie, mówi PAN, i poszli za innymi bogami, służyli im i oddawali im pokłon, mnie zaś opuścili i nie przestrzegali mojego prawa.</verse>
				<verse number="12">A wy czyniliście jeszcze gorzej niż wasi ojcowie, bo oto każdy [z was] postępuje według uporu swego złego serca, nie słuchając mnie;</verse>
				<verse number="13">Dlatego wyrzucę was z tej ziemi do ziemi, której nie znaliście, [ani] wy, ani wasi ojcowie, i tam będziecie służyć innym bogom dniem i nocą, gdzie nie okażę wam miłosierdzia.</verse>
				<verse number="14">Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, że już nie będą mówić: Jak żyje PAN, który wyprowadził synów Izraela z ziemi Egiptu;</verse>
				<verse number="15">Ale: Jak żyje PAN, który wyprowadził synów Izraela z ziemi północnej i ze wszystkich ziem, do których ich wygnał. I sprowadzę ich znowu do ich ziemi, którą dałem ich ojcom.</verse>
				<verse number="16">Oto poślę po wielu rybaków, mówi PAN, i ci ich wyłowią; potem poślę po wielu myśliwych, i ci ich upolują na każdej górze i na każdym pagórku, i w rozpadlinach skalnych.</verse>
				<verse number="17">Moje oczy bowiem patrzą na wszystkie ich drogi. Nie są ukryte przed moim obliczem ani ich nieprawość nie jest zakryta przed moimi oczami.</verse>
				<verse number="18">Najpierw odpłacę im podwójnie za ich nieprawości i za ich grzechy, za to, że zbezcześcili moją ziemię trupami swoich obrzydliwości i napełnili moje dziedzictwo swoimi ohydami.</verse>
				<verse number="19">PANIE, moja mocy i siło, moja ucieczko w dniu utrapienia! Do ciebie przyjdą poganie od krańców ziemi i powiedzą: Zaprawdę, nasi ojcowie odziedziczyli kłamstwa i marności, w których nie było żadnego pożytku.</verse>
				<verse number="20">Czy człowiek może uczynić sobie bogów? Przecież to nie są bogowie.</verse>
				<verse number="21">Dlatego oto ja sprawię, że poznają tym razem; sprawię, że poznają moją rękę i moc, i dowiedzą się, że moje imię to PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">Grzech Judy jest zapisany żelaznym rylcem, ostrzem diamentu jest wyryty na tablicy ich serca i na rogach waszych ołtarzy;</verse>
				<verse number="2">Gdy ich synowie wspominają ich ołtarze i gaje pod drzewami zielonymi, na wysokich pagórkach.</verse>
				<verse number="3">[Moja] góro na polu! Twoje bogactwo [i] wszystkie twoje skarby wydam na łup z powodu grzechu twoich wyżyn we wszystkich twoich granicach.</verse>
				<verse number="4">A [ty] opuścisz swoje dziedzictwo, które ci dałem. I sprawię, że będziesz służył swoim wrogom w ziemi, której nie znasz, bo rozpaliliście ogień mojej zapalczywości, [który] będzie płonąć na wieki.</verse>
				<verse number="5">Tak mówi PAN: Przeklęty człowiek, który ufa człowiekowi i który czyni ciało swoim ramieniem, a od PANA odstępuje jego serce.</verse>
				<verse number="6">Będzie bowiem jak wrzos na pustyni, który nie czuje, gdy przychodzi coś dobrego, ale wybiera suche miejsca na pustyni, w ziemi słonej i bezludnej.</verse>
				<verse number="7">Błogosławiony człowiek, który ufa PANU, a którego nadzieją jest PAN.</verse>
				<verse number="8">Będzie bowiem jak drzewo zasadzone nad wodami, które swoje korzenie zapuszcza nad strumieniem i nie zauważa, gdy upał przychodzi, ale jego liść pozostaje zielony. W roku suszy nie troszczy się i nie przestaje przynosić owocu.</verse>
				<verse number="9">Najzdradliwsze ponad wszystko [jest] serce i najbardziej przewrotne. Któż zdoła je poznać?</verse>
				<verse number="10">Ja, PAN, badam serca i doświadczam nerki, aby oddać każdemu według jego dróg i według owocu jego uczynków.</verse>
				<verse number="11">[Jak] kuropatwa gromadzi [swoje jajka], ale ich nie wysiaduje, [tak] kto zbiera bogactwa niesprawiedliwie, zostawi je w połowie swoich dni, a u swego kresu okaże się głupcem;</verse>
				<verse number="12">Wzniosłym tronem chwały od początku [jest] miejsce naszej świątyni.</verse>
				<verse number="13">PANIE, nadziejo Izraela! Wszyscy, którzy cię opuszczają, będą zawstydzeni; ci, którzy odstępują ode mnie, będą zapisani na ziemi, gdyż opuścili PANA, źródło żywych wód.</verse>
				<verse number="14">Uzdrów mnie, PANIE, a będę uzdrowiony; zbaw mnie, a będę zbawiony. Ty bowiem jesteś moją chwałą.</verse>
				<verse number="15">Oto oni mówią do mnie: Gdzie jest słowo PANA? Niech się już spełni!</verse>
				<verse number="16">Ale ja nie zabiegałem, aby być twoim pasterzem ani nie pragnąłem dnia boleści; ty wiesz: cokolwiek wyszło z moich ust, jest przed twoim obliczem.</verse>
				<verse number="17">Nie bądź dla mnie postrachem. Ty jesteś moją nadzieją w dniu utrapienia.</verse>
				<verse number="18">Niech będą zawstydzeni ci, którzy mnie prześladują, lecz niech ja nie będę zawstydzony. Niech się oni lękają, lecz niech ja się nie lękam. Sprowadź na nich dzień utrapienia i zniszcz ich podwójnym zniszczeniem.</verse>
				<verse number="19">Tak PAN powiedział do mnie: Idź i stań w bramie synów [tego] ludu, którą wchodzą i wychodzą królowie Judy, oraz we wszystkich bramach Jerozolimy;</verse>
				<verse number="20">I powiedz im: Słuchajcie słowa PANA, królowie Judy, cała Judo i wszyscy mieszkańcy Jerozolimy, którzy wchodzicie przez te bramy!</verse>
				<verse number="21">Tak mówi PAN: Strzeżcie pilnie waszych dusz i nie noście [żadnego] ciężaru w dzień szabatu ani nie wnoście [tego] przez bramy Jerozolimy;</verse>
				<verse number="22">Nie wynoście ciężarów z waszych domów w dzień szabatu ani nie wykonujcie żadnej pracy, ale święćcie dzień szabatu, jak nakazałem waszym ojcom.</verse>
				<verse number="23">Oni jednak nie usłuchali ani nie nakłonili swego ucha, lecz zatwardzili swój kark, aby nie słuchać i nie przyjąć pouczenia.</verse>
				<verse number="24">A jeśli będziecie mnie pilnie słuchać, mówi PAN, i nie wnosić ciężarów przez bramy tego miasta w dzień szabatu, ale będziecie święcić dzień szabatu, nie wykonując w nim żadnej pracy;</verse>
				<verse number="25">Wtedy przez bramy tego miasta będą wchodzić królowie i książęta zasiadający na tronie Dawida, będą wjeżdżać na rydwanach i na koniach, oni, ich książęta, Judejczycy i mieszkańcy Jerozolimy, a to miasto będzie trwać na wieki.</verse>
				<verse number="26">I zbiegną się z miast Judy, z okolic Jerozolimy i z ziemi Beniamina, z równin, z gór i z południa, przynosząc całopalenia, ofiary, dary i kadzidło i przynosząc także dziękczynienie do domu PANA.</verse>
				<verse number="27">Ale jeśli mnie nie usłuchacie, aby święcić dzień szabatu i nie nosić ciężaru, gdy wchodzicie przez bramy Jerozolimy w dzień szabatu, wtedy rozniecę ogień w jej bramach, który pochłonie pałace Jerozolimy i nie będzie ugaszony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Wstań i zejdź do domu garncarza, a tam sprawię, że usłyszysz moje słowa.</verse>
				<verse number="3">Zstąpiłem więc do domu garncarza, a oto on wykonywał pracę na kole.</verse>
				<verse number="4">A naczynie, które wykonywał z gliny, uległo zniekształceniu w ręce garncarza. Uczynił więc z niej inne naczynie, jak mu się podobało uczynić.</verse>
				<verse number="5">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="6">Czyż nie mogę z wami postąpić tak jak ten garncarz, domu Izraela? – mówi PAN. Oto jak glina w ręce garncarza tak wy jesteście w moim ręku, domu Izraela.</verse>
				<verse number="7">Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę;</verse>
				<verse number="8">A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać.</verse>
				<verse number="9">Gdy innym razem ogłoszę o narodzie i o królestwie, że je zbuduję i zasadzę;</verse>
				<verse number="10">Jeśli jednak uczyni to, co złe w moich oczach i nie usłucha mego głosu, ja będę żałował tego dobrodziejstwa, jakim obiecałem je obdarzyć.</verse>
				<verse number="11">Dlatego powiedz teraz do Judejczyków i do mieszkańców Jerozolimy: Tak mówi PAN: Oto przygotowuję na was nieszczęście i obmyślam zamysł przeciwko wam. Niech więc każdy zawróci ze swojej złej drogi; poprawcie wasze drogi i czyny.</verse>
				<verse number="12">Ale [oni] odpowiedzieli: Nic z tego. Pójdziemy raczej za własnymi zamysłami, każdy będzie postępował według uporu swego złego serca.</verse>
				<verse number="13">Dlatego tak mówi PAN: Zapytajcie teraz wśród pogan, czy ktoś słyszał coś takiego. Straszny czyn popełniła dziewica Izraela.</verse>
				<verse number="14">Czy [człowiek] opuści śnieg ze skalistych pól Libanu? Czy ktoś opuści zimne wody płynące z daleka?</verse>
				<verse number="15">Ale mój lud zapomniał o mnie, pali kadzidło marnościom, [które sprawiły, że] potyka się na swoich drogach, na starodawnych ścieżkach, by chodzić po ścieżkach, [po] drodze nieutorowanej;</verse>
				<verse number="16">Aby zamienić swoją ziemię w spustoszenie, w wieczne świstanie. Każdy, kto będzie przez nią przechodził, zdumieje się i będzie kiwał głową.</verse>
				<verse number="17">Jak wschodni wiatr rozproszę ich przed wrogiem. Pokażę im plecy, a nie twarz w dniu ich zatracenia.</verse>
				<verse number="18">I powiedzieli: Chodźcie, obmyślmy zamysły przeciwko Jeremiaszowi, bo nie zaginie prawo od kapłana, ani rada od mądrego, ani słowo od proroka. Chodźcie, uderzmy go językiem i nie zważajmy na żadne jego słowa.</verse>
				<verse number="19">Zważaj na mnie, PANIE, i słuchaj głosu tych, którzy się spierają ze mną.</verse>
				<verse number="20">Czy odpłaca się złem za dobro? Bo wykopali dół dla mojej duszy. Wspomnij, że stawałem przed tobą, aby mówić za nimi dla ich dobra i odwrócić od nich twój gniew.</verse>
				<verse number="21">Dlatego wydaj ich dzieci na głód i spraw, aby padli od mocy miecza; niech ich żony będą osierocone i owdowiałe, ich mężczyźni haniebnie uśmierceni, a ich młodzieńcy zabici mieczem na wojnie.</verse>
				<verse number="22">Niech będzie słychać krzyk z ich domów, gdy nagle sprowadzisz na nich wojsko. Wykopali bowiem dół, aby mnie schwytać, zastawili sidła na moje nogi.</verse>
				<verse number="23">Lecz ty, PANIE, znasz wszystkie ich plany przeciwko mnie, [chcą] mojej śmierci. Nie przebaczaj im ich nieprawości, a ich grzechu nie zmaż sprzed swego oblicza, ale niech upadną przed tobą. Postąp z nimi [tak] w czasie twojego gniewu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Idź i kup dzban gliniany od garncarza, [weź] ze sobą [kilka osób] spośród starszych ludu i starszych kapłanów;</verse>
				<verse number="2">Wyjdź do doliny syna Hinnom, która znajduje się przy wejściu do Bramy Wschodniej, [i] głoś tam słowa, które do ciebie będę mówić.</verse>
				<verse number="3">Powiedz: Słuchajcie słowa PANA, królowie Judy i mieszkańcy Jerozolimy! Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto sprowadzę nieszczęście na to miejsce, a każdemu, kto usłyszy, zaszumi w uszach.</verse>
				<verse number="4">Ponieważ mnie opuścili i zbezcześcili to miejsce, paląc w nim kadzidło innym bogom, których nie znali oni ani ich ojcowie oraz królowie Judy, i napełnili to miejsce krwią niewinnych;</verse>
				<verse number="5">I pobudowali wyżyny Baalowi, aby spalić swoich synów w ogniu jako całopalenia dla Baala, czego im nie nakazałem ani nie mówiłem i [co] nie przyszło mi nawet na myśl.</verse>
				<verse number="6">Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, w których to miejsce nie będzie już nazywane Tofet ani Doliną Syna Hinnom, ale Doliną Rzezi.</verse>
				<verse number="7">I wniwecz obrócę radę Judy i Jerozolimy na tym miejscu i sprawię, że padną od miecza przed swoimi wrogami i od ręki tych, którzy czyhają na ich życie. I wydam ich trupy na pożarcie ptactwu nieba i zwierzętom ziemi.</verse>
				<verse number="8">Wydam także to miasto na spustoszenie i na świstanie; każdy, kto będzie przechodził obok, zdumieje się i będzie świstać z powodu wszystkich jego plag.</verse>
				<verse number="9">I sprawię, że będą jeść ciała swoich synów i ciała swoich córek, a każdy [z nich] będzie jeść ciało swego bliźniego podczas oblężenia i w ucisku, którymi ścisną ich wrogowie i ci, którzy czyhają na ich życie.</verse>
				<verse number="10">Potem stłucz [ten] dzban na oczach tych mężczyzn, którzy pójdą z tobą;</verse>
				<verse number="11">I powiedz im: Tak mówi PAN zastępów: Tak samo rozbiję ten lud i to miasto, jak tłucze się naczynie garncarskie, którego nie można potem naprawić. I będą grzebać zmarłych w Tofet, bo nie będzie innego miejsca na grzebanie.</verse>
				<verse number="12">Tak uczynię temu miejscu, mówi PAN, i jego mieszkańcom, i postąpię z tym miastem tak jak z Tofet.</verse>
				<verse number="13">I domy Jerozolimy i domy królów Judy będą nieczyste jak to miejsce Tofet z powodu wszystkich domów, na których dachach palili kadzidło wszystkim zastępom nieba i wylewali ofiary z płynów innym bogom.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Jeremiasz wrócił z Tofet, dokąd wysłał go PAN, aby tam prorokował, stanął na dziedzińcu domu PANA i powiedział do całego ludu:</verse>
				<verse number="15">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto sprowadzę na to miasto i na wszystkie okoliczne miasta całe to nieszczęście, które zapowiedziałem przeciwko niemu, bo zatwardzili swój kark, aby nie słuchać moich słów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">A kapłan Paszchur, syn Immera, który był naczelnym przywódcą w domu PANA, usłyszał Jeremiasza prorokującego o tym;</verse>
				<verse number="2">I Paszchur uderzył proroka Jeremiasza, i zakuł go w dyby, które [były] w Górnej Bramie Beniamina, przy domu PANA.</verse>
				<verse number="3">A nazajutrz, gdy Paszchur uwolnił Jeremiasza z dybów, Jeremiasz powiedział do niego: PAN nie nazwał cię Paszchur, lecz Magormissabib.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem mówi PAN: Oto uczynię z ciebie postrach dla ciebie samego i dla wszystkich twoich przyjaciół. Padną od miecza swoich wrogów, a twoje oczy będą na to patrzeć. Całą Judę wydam w ręce króla Babilonu, który ich uprowadzi do niewoli do Babilonu i pozabija mieczem.</verse>
				<verse number="5">Wydam też wszystkie bogactwa tego miasta, cały jego dobytek, wszystkie jego kosztowności i wszystkie skarby królów Judy – wydam w ręce ich wrogów. Ci złupią je, zabiorą i wywiozą do Babilonu.</verse>
				<verse number="6">Ale ty, Paszchurze, i wszyscy, którzy mieszkają w twym domu, pójdziecie do niewoli. Przyjdziesz do Babilonu i tam umrzesz, i tam zostaniesz pogrzebany, ty i wszyscy twoi przyjaciele, którym kłamliwie prorokowałeś.</verse>
				<verse number="7">Namówiłeś mnie, PANIE, a dałem się namówić. Ty jesteś silniejszy ode mnie i mnie przemogłeś. Jestem wystawiony na pośmiewisko każdego dnia, każdy się ze mnie naśmiewa.</verse>
				<verse number="8">Odkąd bowiem zacząłem mówić, wołam; krzyczę o przemocy i spustoszeniu, bo słowo PANA stało się dla mnie pohańbieniem i pośmiewiskiem każdego dnia.</verse>
				<verse number="9">I powiedziałem: Nie będę go wspominał ani nie będę już mówił w jego imię. Ale [słowo Boże] jest w moim sercu jakby ogień płonący, zamknięty w moich kościach, i usiłowałem je wstrzymać, ale nie mogłem.</verse>
				<verse number="10">Słyszę bowiem oszczerstwo wielu, strach dokoła. [Mówią]: Donoście, a my o tym doniesiemy. Wszyscy moi przyjaciele czyhają na mój upadek, [mówiąc]: Może da się zwabić, potem przemożemy go i zemścimy się na nim.</verse>
				<verse number="11">Ale PAN jest ze mną jak straszliwy mocarz. Dlatego moi prześladowcy upadną i nie przemogą [mnie]. Będą bardzo zawstydzeni, że im się nie powiodło. Ich wieczna hańba nie będzie zapomniana.</verse>
				<verse number="12">Dlatego, PANIE zastępów, który doświadczasz sprawiedliwego, który widzisz nerki i serce, niech zobaczę twoją pomstę nad nimi. Tobie bowiem powierzyłem swoją sprawę.</verse>
				<verse number="13">Śpiewajcie PANU, chwalcie PANA, gdyż wybawił duszę ubogiego z ręki złoczyńców.</verse>
				<verse number="14">Przeklęty dzień, w którym się urodziłem. Niech dzień, w którym urodziła mnie moja matka, nie będzie błogosławiony.</verse>
				<verse number="15">Przeklęty człowiek, który oznajmił memu ojcu, mówiąc: Urodziło ci się dziecko, chłopiec, sprawiając mu wielką radość.</verse>
				<verse number="16">Niech ten człowiek będzie jak miasta, które PAN zniszczył bez żalu. Niech słyszy krzyk o poranku i wołanie w południe;</verse>
				<verse number="17">Za to, że mnie nie zabił zaraz od łona, by moja matka była moim grobem, a jej łono – wiecznie brzemienne!</verse>
				<verse number="18">Po co wyszedłem z łona – aby doznawać trudu i smutku, aby moje dni były strawione wśród hańby?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA, gdy król Sedekiasz posłał do niego Paszchura, syna Malkiasza, i Sofoniasza, syna Maasejasza, kapłana, aby powiedzieli:</verse>
				<verse number="2">Poradź się, proszę, PANA w naszej sprawie, bo Nabuchodonozor, król Babilonu, walczy przeciwko nam. Może PAN postąpi z nami zgodnie ze wszystkimi swoimi cudownymi dziełami, aby ten odstąpił od nas.</verse>
				<verse number="3">Jeremiasz odpowiedział im: Tak powiedzcie Sedekiaszowi:</verse>
				<verse number="4">Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Oto odwrócę sprzęt wojenny, który jest w waszych rękach, [i] którym walczycie przeciw królowi Babilonu i przeciwko Chaldejczykom, którzy was oblegli dokoła muru, i zgromadzę ich w środku tego miasta.</verse>
				<verse number="5">A ja [sam] będę walczył przeciwko wam wyciągniętą ręką i mocnym ramieniem, z gniewem, zawziętością i wielką zapalczywością.</verse>
				<verse number="6">I pobiję mieszkańców tego miasta, zarówno ludzi, jak i zwierzęta. Umrą od wielkiej zarazy.</verse>
				<verse number="7">A potem, mówi PAN, wydam Sedekiasza, króla Judy, jego sługi i lud oraz ocalałych w tym mieście od zarazy, od miecza i od głodu w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, w ręce ich wrogów i w ręce czyhających na ich życie. A on pobije ich ostrzem miecza, nie pożałuje ich ani nie oszczędzi, ani się nie zlituje.</verse>
				<verse number="8">A ludowi temu powiedz: Tak mówi PAN: Oto kładę przed wami drogę życia i drogę śmierci.</verse>
				<verse number="9">Ktokolwiek zostanie w tym mieście, zginie od miecza, z głodu i od zarazy. Kto zaś wyjdzie i podda się Chaldejczykom, którzy was oblegli, pozostanie żywy i jego życie będzie dla niego jak zdobycz.</verse>
				<verse number="10">Zwróciłem bowiem swoje oblicze przeciwko temu miastu na zło, a nie na dobro, mówi PAN. Będzie wydane w ręce króla Babilonu, a on spali je ogniem.</verse>
				<verse number="11">Ale do domu króla Judy [powiedz]: Słuchajcie słowa PANA.</verse>
				<verse number="12">Domu Dawida, tak mówi PAN: Sprawujcie sąd każdego poranka i wybawiajcie uciśnionego z ręki ciemięzcy, aby moja zapalczywość nie wybuchła jak ogień i nie płonął on tak, że nikt nie zdoła go zgasić z powodu zła waszych uczynków.</verse>
				<verse number="13">Oto ja jestem przeciwko tobie, mieszkanko doliny, skało równiny, mówi PAN – [przeciwko] wam, którzy mówicie: Któż nadciągnie na nas? Któż wejdzie do naszych mieszkań?</verse>
				<verse number="14">Lecz ja was nawiedzę według owocu waszych uczynków, mówi PAN. Rozniecę ogień w jej lesie, który pochłonie wszystko dokoła niego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Zejdź do domu króla Judy i mów tam to słowo;</verse>
				<verse number="2">Powiedz: Słuchaj słowa PANA, królu Judy, który zasiadasz na tronie Dawida, ty i twoi słudzy oraz twój lud, którzy wchodzicie przez te bramy.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi PAN: Wykonajcie sąd i sprawiedliwość i wybawiajcie uciśnionego z ręki ciemięzcy. Nie krzywdźcie ani nie uciskajcie obcego, sieroty i wdowy i nie przelewajcie krwi niewinnej na tym miejscu.</verse>
				<verse number="4">Jeśli bowiem rzeczywiście spełnicie to słowo, wtedy będą wchodzić przez bramy tego domu królowie zasiadający na tronie, jeżdżący na rydwanach i na koniach, [sam] król i jego słudzy, i jego lud.</verse>
				<verse number="5">Lecz jeśli nie posłuchacie tych słów, sam na siebie przysięgam, mówi PAN, że ten dom stanie się pustkowiem.</verse>
				<verse number="6">Tak bowiem mówi PAN o domu króla Judy: Ty jesteś mi Gileadem [i] szczytem Libanu, lecz naprawdę zamienię cię w pustynię [i] w miasta niezamieszkane.</verse>
				<verse number="7">I przygotuję przeciwko tobie niszczycieli, każdego ze swoim sprzętem. Wytną twoje wyborne cedry i wrzucą je w ogień.</verse>
				<verse number="8">I wiele narodów będzie przechodzić koło tego miasta, i powiedzą jeden do drugiego: Dlaczego PAN tak uczynił temu wielkiemu miastu?</verse>
				<verse number="9">Wtedy odpowiedzą: Dlatego że porzucili przymierze PANA, swego Boga, a oddawali pokłon innym bogom i służyli im.</verse>
				<verse number="10">Nie opłakujcie zmarłego ani nie żałujcie go, [lecz] nieustannie płaczcie nad tym, który odchodzi, bo już nigdy nie wróci ani nie zobaczy swojej rodzinnej ziemi.</verse>
				<verse number="11">Tak bowiem mówi PAN o Szallumie, synu Jozjasza, króla Judy, który królował w miejsce Jozjasza, swego ojca, który wyszedł z tego miejsca: Już nigdy nie wróci;</verse>
				<verse number="12">Ale umrze na tym miejscu, gdzie go przeniosą, i już nie zobaczy tej ziemi.</verse>
				<verse number="13">Biada temu, kto buduje swój dom na niesprawiedliwości, a swoje komnaty na krzywdzie; kto swemu bliźniemu każe pracować za darmo i nie daje mu jego zapłaty;</verse>
				<verse number="14">Który mówi: Zbuduję sobie wielki dom i przestronne komnaty; wybija sobie okna, wykłada jego wnętrze drzewem cedrowym i maluje cynobrem.</verse>
				<verse number="15">Czy będziesz królował dlatego, że otaczasz się cedrem? Czyż twój ojciec nie jadał i nie pijał? A kiedy wykonywał sąd i sprawiedliwość, wtedy było mu dobrze.</verse>
				<verse number="16">Gdy sądził sprawę ubogiego i nędznego, wtedy było mu dobrze. Czy nie [na tym polega] poznanie mnie? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="17">Lecz twoje oczy i serce pragną jedynie własnej korzyści, przelania niewinnej krwi, wywierania ucisku oraz przemocy.</verse>
				<verse number="18">Dlatego tak mówi PAN o Joakimie, synu Jozjasza, króla Judy: Nie będą go opłakiwać [ani mówić]: Ach, mój bracie! Albo: Ach, siostro! Nie będą go opłakiwać [ani mówić]: Ach, panie! Albo: Ach, jego majestat!</verse>
				<verse number="19">Będzie pogrzebany jak osioł, wywloką go i wyrzucą poza bramy Jerozolimy.</verse>
				<verse number="20">Wejdź na Liban i wołaj, na Baszanie podnieś swój głos, wołaj też z przełęczy, gdyż wszyscy twoi kochankowie zostali zniszczeni.</verse>
				<verse number="21">Przemówiłem do ciebie w czasie twojej pomyślności, [ale] powiedziałaś: Nie posłucham. Taka jest twoja droga od twej młodości, nie usłuchałaś mojego głosu.</verse>
				<verse number="22">Wiatr rozproszy wszystkich twoich pasterzy i twoi kochankowie pójdą w niewolę. Wtedy będziesz się rumienić i wstydzić z powodu całej twojej niegodziwości.</verse>
				<verse number="23">Ty, która mieszkasz na Libanie, która robisz sobie gniazdo wśród cedrów, jakże będziesz pełna wdzięku, gdy ogarną cię boleści jak bóle rodzącej!</verse>
				<verse number="24">Jak żyję ja, mówi PAN, choćby Choniasz, syn Joakima, króla Judy, był sygnetem na mojej prawej ręce, zerwałbym cię stamtąd;</verse>
				<verse number="25">I wydam cię w ręce tych, którzy czyhają na twoje życie, i w ręce tych, których twarzy ty się lękasz, to jest, w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, i w ręce Chaldejczyków;</verse>
				<verse number="26">Wyrzucę ciebie i twoją matkę, która cię urodziła, do obcej ziemi, w której się nie urodziliście, i tam pomrzecie.</verse>
				<verse number="27">Lecz do ziemi, za którą będą tęsknić, aby tam wrócić, nie wrócą.</verse>
				<verse number="28">Czy ten człowiek, Choniasz, jest posągiem wzgardzonym i zdruzgotanym? Albo naczyniem, w którym nie ma żadnego piękna? Czemu zostali odrzuceni on i jego potomstwo i wyrzuceni do ziemi, której nie znają?</verse>
				<verse number="29">Ziemio, ziemio, ziemio! Słuchaj słowa PANA.</verse>
				<verse number="30">Tak mówi PAN: Zapiszcie tego człowieka jako bezpotomnego i że mu się nie poszczęści za jego dni. Nie poszczęści się nikomu z jego potomstwa, by zasiąść na tronie Dawida i panować jeszcze w Judzie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Biada pasterzom, którzy gubią i rozpraszają trzodę mego pastwiska! – mówi PAN.</verse>
				<verse number="2">Dlatego tak mówi PAN, Bóg Izraela, do pasterzy, którzy pasą mój lud: Wy rozpraszacie moje owce i rozganiacie [je], a nie nawiedzaliście ich. Oto nawiedzę was za zło waszych uczynków, mówi PAN.</verse>
				<verse number="3">I zgromadzę resztkę moich owiec ze wszystkich krajów, do których je rozpędziłem, i sprowadzę je do ich owczarni; będą płodne i rozmnożą się.</verse>
				<verse number="4">Ustanowię nad nimi pasterzy, którzy będą je paść, aby już się nie lękały i nie trwożyły, i aby żadna z nich nie zginęła, mówi PAN.</verse>
				<verse number="5">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, w których wzbudzę Dawidowi sprawiedliwą Latorośl i będzie panować Król, i będzie mu się szczęściło; będzie wykonywał sąd i sprawiedliwość na ziemi.</verse>
				<verse number="6">Za jego dni Juda będzie zbawiona, a Izrael będzie mieszkał bezpiecznie. A to jest jego imię, którym będą go nazywać: PAN NASZĄ SPRAWIEDLIWOŚCIĄ.</verse>
				<verse number="7">Dlatego oto nadejdą dni, mówi PAN, że nie będą mówić już: Jak żyje PAN, który wyprowadził synów Izraela z ziemi Egiptu;</verse>
				<verse number="8">Ale: Jak żyje PAN, który wyprowadził i który sprowadził potomstwo domu Izraela z kraju północnego i ze wszystkich krajów, do których rozpędziłem ich, i będą mieszkać w swojej ziemi.</verse>
				<verse number="9">Moje serce pęka we mnie z powodu proroków, wszystkie moje kości drżą; jestem jak człowiek pijany, jak człowiek, którego zmogło wino, z powodu PANA i z powodu słów jego świętości.</verse>
				<verse number="10">Ziemia bowiem jest pełna cudzołożników i płacze z powodu przekleństwa; pastwiska na pustkowiu wyschły; ich dążenia są niegodziwe, a ich siła jest niewłaściwa.</verse>
				<verse number="11">Bo zarówno prorok, jak i kapłan są obłudnikami, nawet w moim domu znajduje się ich niegodziwość, mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Dlatego ich droga stanie się dla nich jak ślizgawica w ciemności, na którą będą popędzeni i upadną, gdy sprowadzę na nich nieszczęście w roku, kiedy ich nawiedzę, mówi PAN.</verse>
				<verse number="13">Widziałem u proroków Samarii głupstwo: prorokowali w imię Baala i zwodzili mój lud Izraela.</verse>
				<verse number="14">A u proroków Jerozolimy widziałem okropność: cudzołożą i postępują kłamliwie, utwierdzają też ręce złoczyńców, tak że żaden z nich nie odwraca się od swojej niegodziwości. Wszyscy stali się dla mnie jak Sodoma, a jego mieszkańcy jak Gomora.</verse>
				<verse number="15">Dlatego tak mówi PAN zastępów o tych prorokach: Oto nakarmię ich piołunem i napoję ich wodą żółci, bo od proroków Jerozolimy rozeszła się niegodziwość na całą tę ziemię.</verse>
				<verse number="16">Tak mówi PAN zastępów: Nie słuchajcie słów tych proroków, którzy wam prorokują. Oni was zwodzą, zwiastują wam widzenie własnego serca, [a] nie z ust PANA.</verse>
				<verse number="17">Nieustannie mówią tym, którzy mną gardzą: PAN mówił: Będziecie mieć pokój. A każdemu, który postępuje według uporu swego serca, mówią: Nie spotka was nic złego.</verse>
				<verse number="18">Któż bowiem stał w radzie PANA, widział i słyszał jego słowo? Kto rozważył jego słowa i usłyszał je?</verse>
				<verse number="19">Oto wicher PANA wyjdzie z zapalczywością, wicher ciężki spadnie na głowę bezbożnych;</verse>
				<verse number="20">Nie odwróci się gniew PANA, aż spełni i wykona [on] myśli swego serca. W ostatecznych czasach dokładnie to zrozumiecie.</verse>
				<verse number="21">Nie posłałem tych proroków, a oni jednak pobiegli. Nie mówiłem do nich, oni jednak prorokowali.</verse>
				<verse number="22">Lecz gdyby stali w mojej radzie i głosili mojemu ludowi moje słowa, odwróciliby go od jego złej drogi i od zła jego uczynków.</verse>
				<verse number="23">Czy jestem [tylko] Bogiem z bliska? – mówi PAN, a nie Bogiem [także] z daleka?</verse>
				<verse number="24">Czy może się kto schować w ukryciu, abym go nie widział? – mówi PAN. Czy nie wypełniam nieba i ziemi? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="25">Słyszałem, co mówią prorocy, którzy prorokują kłamstwa w moje imię, mówiąc: Miałem sen, miałem sen.</verse>
				<verse number="26">Jak długo [to będzie] w sercu tych proroków, którzy prorokują kłamstwa? Są przecież prorokami złudy własnego serca;</verse>
				<verse number="27">Którzy zamierzają sprawić, aby mój lud zapomniał moje imię przez swoje sny, które każdy opowiada swemu bliźniemu, jak ich ojcowie zapomnieli o moim imieniu dla Baala.</verse>
				<verse number="28">Prorok, który ma sen, niech ten sen opowiada, ale ten, który ma moje słowo, niech wiernie mówi moje słowo. Cóż plewie do pszenicy? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="29">Czy moje słowo nie jest jak ogień? – mówi PAN – i jak młot, który kruszy skałę?</verse>
				<verse number="30">Dlatego oto [powstaję] przeciwko tym prorokom, mówi PAN, którzy kradną moje słowa, każdy [kradnie je] swojemu bliźniemu.</verse>
				<verse number="31">Oto [powstaję] przeciwko tym prorokom, mówi PAN, którzy używają swego języka, aby mówić: [PAN] mówi.</verse>
				<verse number="32">Oto [powstaję], mówi PAN, przeciwko tym, którzy prorokują sny kłamliwe, opowiadają je i zwodzą mój lud swymi kłamstwami i plotkami, chociaż ja ich nie posłałem ani im [niczego] nie rozkazałem. Dlatego nic nie pomagają temu ludowi, mówi PAN.</verse>
				<verse number="33">A gdy ten lud albo prorok lub kapłan zapytają cię: Jakie [jest] brzemię PANA? – wtedy odpowiesz: Jakie brzemię? – właśnie takie: Opuszczę was, mówi PAN.</verse>
				<verse number="34">A proroka i kapłana oraz ten lud, którzy powiedzą: Brzemię PANA, naprawdę nawiedzę [karą] – ich i ich dom.</verse>
				<verse number="35">[Ale] tak mówcie każdy do swego bliźniego i każdy do swego brata: Cóż odpowiedział PAN? albo: Cóż mówił PAN?</verse>
				<verse number="36">I nie wspomnicie już brzemienia PANA, bo brzemieniem stanie się dla każdego jego słowo, gdyż wy wypaczyliście słowa Boga żywego, PANA zastępów, naszego Boga.</verse>
				<verse number="37">Tak [więc] powiesz do proroka: Cóż ci odpowiedział PAN? albo: Co mówił PAN?</verse>
				<verse number="38">Ale ponieważ mówicie: Brzemię PANA, to wtedy tak mówi PAN: Ponieważ mówicie to słowo: Brzemię PANA, chociaż nakazałem wam, mówiąc: Nie mówcie: Brzemię PANA;</verse>
				<verse number="39">Oto ja zapomnę o was całkowicie i odrzucę sprzed mego oblicza was i to miasto, które dałem wam i waszym ojcom.</verse>
				<verse number="40">I okryję was wieczną wzgardą i wieczną hańbą, która nigdy nie pójdzie w zapomnienie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">PAN ukazał mi [widzenie], a oto dwa kosze fig [były] postawione przed świątynią PANA, gdy Nabuchodonozor, król Babilonu, uprowadził do niewoli Jechoniasza, syna Joakima, króla Judy, oraz książąt Judy, cieśli i kowali z Jerozolimy, i przyprowadził ich do Babilonu.</verse>
				<verse number="2">Jeden kosz zawierał bardzo dobre figi, jakimi [są] figi dojrzałe, a drugi kosz zawierał bardzo złe figi, tak złe, że nie można było ich jeść.</verse>
				<verse number="3">I PAN zapytał mnie: Co widzisz, Jeremiaszu? Odpowiedziałem: Figi. Dobre figi [są] bardzo dobre, a złe [są] bardzo złe, tak złe, że nie można było ich jeść.</verse>
				<verse number="4">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="5">Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Jak [na] te dobre figi, tak spojrzę łaskawie na tych z Judy, którzy zostali uprowadzeni do niewoli, których wysłałem z tego miejsca do ziemi Chaldejczyków, dla ich dobra.</verse>
				<verse number="6">I zwrócę na nich swoje oko dla [ich] dobra i przyprowadzę ich do tej ziemi, gdzie ich odbuduję, a nie zburzę, i zasadzę, a nie wykorzenię.</verse>
				<verse number="7">Dam im bowiem serce, aby mnie poznali, że ja jestem PAN. Oni będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem, gdyż nawrócą się do mnie całym swoim sercem.</verse>
				<verse number="8">A jak te złe figi, których nie można jeść, bo są tak złe, tak mówi PAN: Tak samo postąpię z Sedekiaszem, królem Judy, z jego książętami, z resztką Jerozolimy, która pozostała w tej ziemi, oraz z tymi, którzy mieszkają w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="9">Wydam ich na wysiedlenie i na ucisk we wszystkich królestwach ziemi, na pohańbienie i na przysłowie, na pośmiewisko i na przekleństwo we wszystkich miejscach, do których ich wypędzę.</verse>
				<verse number="10">I będę posyłał na nich miecz, głód i zarazę, aż będą wytraceni z ziemi, którą dałem im oraz ich ojcom.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza o całym ludzie Judy w czwartym roku Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, a był to pierwszy rok Nabuchodonozora, króla Babilonu;</verse>
				<verse number="2">Które wypowiedział prorok Jeremiasz do całego ludu Judy i do wszystkich mieszkańców Jerozolimy, mówiąc:</verse>
				<verse number="3">Od trzynastego roku Jozjasza, syna Amona, króla Judy, aż do dziś, to [znaczy] już [przez] dwadzieścia trzy lata, dochodziło do mnie słowo PANA i przemawiałem do was z wczesnym wstawaniem i mówieniem, ale nie słuchaliście.</verse>
				<verse number="4">PAN też posyłał do was wszystkie swoje sługi, proroków, z wczesnym wstawaniem i przesłaniem, ale nie usłuchaliście ani nie nakłoniliście swego ucha, aby usłyszeć.</verse>
				<verse number="5">Oni mówili: Niech teraz każdy z was się odwróci od swojej złej drogi i od zła swoich uczynków, a będziecie mieszkać w tej ziemi, którą PAN dał wam i waszym ojcom na wieki wieków.</verse>
				<verse number="6">Nie chodźcie za innymi bogami, aby im służyć i oddawać im pokłon, i nie pobudzajcie mnie do gniewu uczynkami waszych rąk, a [ja] nie uczynię wam nic złego.</verse>
				<verse number="7">Ale nie usłuchaliście mnie, mówi PAN, pobudzając mnie do gniewu uczynkami swoich rąk na własne nieszczęście.</verse>
				<verse number="8">Dlatego tak mówi PAN zastępów: Ponieważ nie usłuchaliście moich słów;</verse>
				<verse number="9">Oto poślę po wszystkie rody północne i zbiorę [je], mówi PAN, i Nabuchodonozora, króla Babilonu, swego sługę, i sprowadzę ich na tę ziemię, na jej mieszkańców i na te wszystkie okoliczne narody, a doszczętnie zniszczę ich i uczynię ich [przedmiotem] zdumienia i świstania, i wiecznym spustoszeniem.</verse>
				<verse number="10">I sprawię, że zaniknie głos wesela i głos radości, głos oblubieńca i głos oblubienicy, odgłos żaren i światło pochodni.</verse>
				<verse number="11">I cała ta ziemia stanie się spustoszeniem i zdumieniem, a te narody będą służyć królowi Babilonu przez siedemdziesiąt lat.</verse>
				<verse number="12">A gdy się dopełni siedemdziesiąt lat, ukarzę króla Babilonu i ten naród, mówi PAN, za ich nieprawość, oraz ziemię Chaldejczyków, i zamienię ją w wieczne spustoszenie.</verse>
				<verse number="13">I sprowadzę na tę ziemię wszystkie moje słowa, które wypowiedziałem przeciw niej, [mianowicie] to wszystko, co jest napisane w tej księdze, co prorokował Jeremiasz przeciw wszystkim narodom.</verse>
				<verse number="14">Gdyż i one będą podbite i wzięte do niewoli przez liczne narody i wielkich królów. Odpłacę im według ich czynów i według uczynków ich rąk.</verse>
				<verse number="15">Tak bowiem powiedział do mnie PAN, Bóg Izraela: Weź z mojej ręki kubek wina tej zapalczywości i daj z niego pić wszystkim narodom, do których cię posyłam.</verse>
				<verse number="16">Będą pić i zataczać się, a nawet szaleć przed ostrzem miecza, który posyłam między nie.</verse>
				<verse number="17">Wziąłem więc kubek z ręki PANA i napoiłem wszystkie narody, do których PAN mnie posłał:</verse>
				<verse number="18">Jerozolimę i miasta ziemi Judy, jej królów i książąt, aby uczynić ich [przedmiotem] spustoszenia, zdumienia, świstania i przekleństwa, jak [to jest] dzisiaj;</verse>
				<verse number="19">Faraona, króla Egiptu, jego sługi i książąt, oraz cały jego lud;</verse>
				<verse number="20">Całą różnorodną ludność, wszystkich królów ziemi Uz, wszystkich królów ziemi Filistynów oraz Aszkelon, Gazę, Ekron i resztkę Aszdodu;</verse>
				<verse number="21">Edom, Moab i synów Ammona;</verse>
				<verse number="22">Wszystkich królów Tyru, wszystkich królów Sydonu oraz królów zamorskich wysp;</verse>
				<verse number="23">Dedan, Temę, Buzę i wszystkich [mieszkańców] w najdalszych zakątkach:</verse>
				<verse number="24">Wszystkich królów Arabii i wszystkich królów różnorodnej ludności mieszkającej na pustyni;</verse>
				<verse number="25">Wszystkich królów Zimri, wszystkich królów Elamu i wszystkich królów Medii;</verse>
				<verse number="26">I wszystkich królów Północy, bliskich i dalekich, jednego po drugim; wszystkie królestwa ziemi, jakie są na powierzchni ziemi. A król Szeszak będzie po nich pił.</verse>
				<verse number="27">I powiesz im: Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Pijcie i upijacie się, wymiotujcie i padajcie, aby już nie powstać z powodu miecza, który ja poślę między was.</verse>
				<verse number="28">A jeśli nie zechcą wziąć kubka z twojej ręki, aby pić, wtedy im powiesz: Tak mówi PAN zastępów: Koniecznie będziecie pić.</verse>
				<verse number="29">Oto bowiem na to miasto, nad którym jest wzywane moje imię, zaczynam sprowadzać nieszczęście, a wy mielibyście pozostać nieukarani? Nie ujdziecie karze, bo ja przyzywam miecz na wszystkich mieszkańców tej ziemi, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="30">Dlatego ty prorokuj przeciwko nim wszystkie te słowa i powiedz im: PAN zagrzmi z wysoka i ze swego Świętego Przybytku wyda swój głos; zagrzmi nad swoim miejscem zamieszkania; wzniesie okrzyk jak tłoczący winogrona przeciwko wszystkim mieszkańcom tej ziemi.</verse>
				<verse number="31">I dojdzie wrzawa aż do krańców ziemi, bo PAN prowadzi spór z tymi narodami, sprawuje sąd nad wszelkim ciałem, bezbożnych wyda pod miecz, mówi PAN.</verse>
				<verse number="32">Tak mówi PAN zastępów: Oto nieszczęście przejdzie z narodu na naród, a wielki wicher zerwie się od krańców ziemi.</verse>
				<verse number="33">I pobici przez PANA w tym dniu leżeć będą od krańca ziemi aż po kraniec ziemi; nie będą ich opłakiwać ani zbierać, ani grzebać, będą jak nawóz na polu.</verse>
				<verse number="34">Zawódźcie, pasterze, i wołajcie, tarzajcie się w popiele, wy, przewodnicy tej trzody! Dopełniły się bowiem dni waszej rzezi i rozproszenia i padniecie jak drogie naczynie.</verse>
				<verse number="35">Nie będzie ucieczki dla pasterzy ani ocalenia dla przewodników tej trzody.</verse>
				<verse number="36">[Będzie słychać] głos wołania pasterzy i zawodzenie przewodników tej trzody, bo PAN spustoszy ich pastwiska.</verse>
				<verse number="37">I będą zniszczone spokojne łąki z powodu zapalczywości gniewu PANA.</verse>
				<verse number="38">Opuścił jak lew swoją jaskinię, bo ich ziemia jest spustoszona z powodu zapalczywości niszczyciela i zapalczywości jego gniewu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Na początku królowania Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, doszło to słowo od PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN: Stań na dziedzińcu domu PANA i mów do wszystkich miast Judy, do tych, którzy przychodzą oddać pokłon w domu PANA, wszystkie słowa, które nakazuję ci mówić do nich; nie ujmuj [ani] słowa.</verse>
				<verse number="3">Może usłuchają i odwrócą się, każdy od swojej złej drogi, abym żałował nieszczęścia, które zamierzałem im uczynić z powodu zła ich uczynków.</verse>
				<verse number="4">I powiesz im: Tak mówi PAN: Jeśli mnie nie usłuchacie, by postępować według mojego prawa, które wam przedłożyłem;</verse>
				<verse number="5">By słuchać słów moich sług, proroków, których posłałem do was, z wczesnym wstawaniem i przesłaniem, a przecież nie usłuchaliście;</verse>
				<verse number="6">Wtedy postąpię z tym domem tak jak z Szilo, a to miasto uczynię przekleństwem dla wszystkich narodów ziemi.</verse>
				<verse number="7">A kapłani i prorocy oraz cały lud słyszeli Jeremiasza mówiącego te słowa w domu PANA.</verse>
				<verse number="8">A gdy Jeremiasz skończył mówić wszystko, co PAN mu nakazał powiedzieć całemu ludowi, pojmali go ci kapłani i prorocy oraz cały lud, mówiąc: Musisz umrzeć.</verse>
				<verse number="9">Czemu prorokowałeś w imię PANA, głosząc: Z tym domem stanie się jak z Szilo, a to miasto tak spustoszeje, że nie będzie w nim mieszkańca? I zgromadził się cały lud przeciwko Jeremiaszowi w domu PANA.</verse>
				<verse number="10">Gdy książęta Judy usłyszeli te rzeczy, przyszli z domu królewskiego do domu PANA i zasiedli u wejścia nowej bramy PANA.</verse>
				<verse number="11">Wtedy kapłani i prorocy powiedzieli do książąt i do całego ludu: Ten człowiek zasługuje na śmierć, bo prorokował przeciwko temu miastu, jak to słyszeliście na własne uszy.</verse>
				<verse number="12">Jeremiasz zaś odezwał się do wszystkich książąt i do całego ludu, mówiąc: PAN mnie posłał, abym prorokował przeciw temu domowi i przeciw temu miastu to wszystko, co słyszeliście.</verse>
				<verse number="13">Dlatego teraz poprawcie swoje drogi i swoje uczynki i usłuchajcie głosu PANA, swego Boga, a pożałuje PAN tego nieszczęścia, jakie zapowiedział przeciwko wam.</verse>
				<verse number="14">Co do mnie, ja jestem w waszych rękach, czyńcie ze mną to, co dobre i sprawiedliwe w waszych oczach.</verse>
				<verse number="15">Wiedzcie jednak na pewno – jeśli mnie zabijecie, ściągniecie krew niewinną na siebie, na to miasto i na jego mieszkańców. Naprawdę bowiem PAN posłał mnie do was, abym mówił te wszystkie słowa do waszych uszu.</verse>
				<verse number="16">Wtedy książęta i cały lud powiedzieli do kapłanów i do proroków: Ten człowiek nie zasługuje na śmierć, ponieważ przemawiał do nas w imię PANA, naszego Boga.</verse>
				<verse number="17">Powstali też niektórzy ze starszych tej ziemi i powiedzieli do całego zgromadzenia ludu:</verse>
				<verse number="18">Micheasz z Moreszet prorokował za dni Ezechiasza, króla Judy, i mówił do całego ludu Judy: Tak mówi PAN zastępów: Syjon będzie zaorany jak pole, Jerozolima stanie się rumowiskiem, a góra tego domu – jak zalesione wzgórze.</verse>
				<verse number="19">Czy zabił go Ezechiasz, król Judy, i Juda? Czy nie ulękli się PANA i nie modlili się do PANA tak, że PAN żałował tego nieszczęścia, jakie zapowiedział przeciwko nim? Przecież ściągniemy na nasze dusze wielkie nieszczęście.</verse>
				<verse number="20">Był także człowiek, który prorokował w imię PANA, Uriasz, syn Szemajasza, z Kiriat-Jearim. Prorokował on przeciwko temu miastu i przeciwko tej ziemi zgodnie ze wszystkimi słowami Jeremiasza.</verse>
				<verse number="21">A gdy król Joakim, wszyscy jego wojownicy i wszyscy książęta usłyszeli jego słowa, król usiłował go zabić. Lecz gdy Uriasz o tym usłyszał, zląkł się, uciekł i przybył do Egiptu.</verse>
				<verse number="22">Ale król Joakim posłał ludzi do Egiptu: Elnatana, syna Akbora, i innych razem z nim do Egiptu.</verse>
				<verse number="23">Ci sprowadzili Uriasza z Egiptu i przyprowadzili go do króla Joakima, a ten zabił go mieczem i wrzucił jego zwłoki do grobów pospólstwa.</verse>
				<verse number="24">Natomiast ręka Achikama, syna Szafana, była przy Jeremiaszu, aby nie został wydany w ręce ludu i nie został zabity.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">Na początku królowania Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, doszło to słowo do Jeremiasza od PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi do mnie PAN: Sporządź sobie więzy i jarzma i nałóż je na swoją szyję;</verse>
				<verse number="3">Potem poślij je do króla Edomu, do króla Moabu, do króla Ammonitów, do króla Tyru i do króla Sydonu przez posłańców, którzy przyjdą do Jerozolimy, do Sedekiasza, króla Judy;</verse>
				<verse number="4">I rozkaż im, aby swym panom powiedzieli: Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela. Tak powiecie swym panom:</verse>
				<verse number="5">Ja uczyniłem ziemię, człowieka i zwierzęta, które są na powierzchni ziemi, swoją wielką mocą i wyciągniętym ramieniem, i daję temu, który w moich oczach ma upodobanie.</verse>
				<verse number="6">A teraz dałem te wszystkie ziemie do rąk Nabuchodonozora, króla Babilonu, mego sługi; oddałem mu nawet zwierzęta polne, aby mu służyły.</verse>
				<verse number="7">Dlatego będą mu służyły te wszystkie narody, jego synowi i synowi jego syna, aż nadejdzie czas na jego ziemię. Wtedy ujarzmią go liczne narody i wielcy królowie.</verse>
				<verse number="8">A ten naród i to królestwo, które nie będzie służyło Nabuchodonozorowi, królowi Babilonu, i które nie podda swego karku pod jarzmo króla Babilonu, taki naród nawiedzę mieczem, głodem i zarazą, mówi PAN, aż wytracę je jego ręką.</verse>
				<verse number="9">Dlatego nie słuchajcie swoich proroków, wróżbitów ani tych, co mają sny, ani swoich wróżbiarzy, ani swoich czarowników, którzy wam mówią: Nie będziecie służyć królowi Babilonu.</verse>
				<verse number="10">Oni bowiem prorokują wam kłamstwo, aby was oddalić od waszej ziemi, abym was wygnał i abyście poginęli.</verse>
				<verse number="11">A naród, który podda swój kark pod jarzmo króla Babilonu i będzie mu służył, ten pozostawię w jego ziemi, mówi PAN, aby ją uprawiał i mieszkał w niej.</verse>
				<verse number="12">A do Sedekiasza, króla Judy, powiedziałem zgodnie ze wszystkimi tymi słowami: Poddajcie swoje karki pod jarzmo króla Babilonu i służcie mu i jego ludowi, a będziecie żyć.</verse>
				<verse number="13">Czemu macie zginąć, ty i twój lud, od miecza, od głodu i od zarazy, jak mówił PAN o narodzie, który nie chce służyć królowi Babilonu?</verse>
				<verse number="14">Nie słuchajcie więc słów tych proroków, którzy mówią do was: Nie będziecie służyć królowi Babilonu. Oni bowiem prorokują wam kłamstwo.</verse>
				<verse number="15">Nie posłałem ich, mówi PAN, a jednak oni prorokują kłamliwie w moje imię, abym was wypędził i abyście zginęli, wy i prorocy, którzy wam prorokują.</verse>
				<verse number="16">Także do kapłanów i do całego ludu powiedziałem: Tak mówi PAN: Nie słuchajcie słów swoich proroków, którzy prorokują wam, mówiąc: Oto naczynia domu PANA zostaną już wkrótce przywrócone z Babilonu. Oni bowiem prorokują wam kłamstwo.</verse>
				<verse number="17">Nie słuchajcie ich, służcie królowi Babilonu, a będziecie żyć. Czemu to miasto miałoby stać się ruiną?</verse>
				<verse number="18">A jeśli oni są prorokami i jeśli słowo PANA jest u nich, proszę, niech wstawią się u PANA zastępów, aby te naczynia, które pozostały w domu PANA, w domu króla Judy i w Jerozolimie, nie dostały się do Babilonu.</verse>
				<verse number="19">Tak bowiem mówi PAN zastępów o tych kolumnach, o morzu, o podstawkach i reszcie naczyń, które pozostały w tym mieście;</verse>
				<verse number="20">Których nie zabrał Nabuchodonozor, król Babilonu, gdy uprowadził do niewoli Jechoniasza, syna Joakima, króla Judy, z Jerozolimy do Babilonu, oraz wszystkich dostojników z Judy i Jerozolimy.</verse>
				<verse number="21">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela, o tych naczyniach, które pozostały w domu PANA, w domu króla Judy i w Jerozolimie:</verse>
				<verse number="22">Zostaną zawiezione do Babilonu i będą tam aż do dnia, w którym upomnę się o nie, mówi PAN. Wtedy sprowadzę je i przywrócę na to miejsce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">W tym samym roku, na początku królowania Sedekiasza, króla Judy, w piątym miesiącu czwartego roku, Chananiasz, syn Azzura, prorok, który [był] z Gibeonu, powiedział do mnie w domu PANA przed kapłanami i przed całym ludem:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Złamałem jarzmo króla Babilonu.</verse>
				<verse number="3">W ciągu dwóch lat sprowadzę z powrotem na to miejsce wszystkie naczynia domu PANA, które Nabuchodonozor, król Babilonu, zabrał z tego miejsca i zawiózł je do Babilonu.</verse>
				<verse number="4">Także Jechoniasza, syna Joakima, króla Judy, i wszystkich uprowadzonych z Judy, którzy dostali się do Babilonu, ja sprowadzę z powrotem na to miejsce, mówi PAN. Skruszę bowiem jarzmo króla Babilonu.</verse>
				<verse number="5">Wtedy prorok Jeremiasz powiedział do proroka Chananiasza wobec kapłanów i wobec całego ludu, który stał w domu PANA;</verse>
				<verse number="6">Prorok Jeremiasz powiedział: Amen, niech PAN tak uczyni! Niech PAN utwierdzi twoje słowa, które prorokowałeś, że sprowadzi z Babilonu na to miejsce naczynia domu PANA i wszystkich, którzy zostali uprowadzeni do niewoli.</verse>
				<verse number="7">Posłuchaj jednak teraz tego słowa, które ja mówię do twoich uszu i do uszu całego tego ludu:</verse>
				<verse number="8">Prorocy, którzy byli przede mną i przed tobą od dawna, prorokowali przeciwko wielu ziemiom i przeciwko wielkim królestwom o wojnie, o nieszczęściu i o zarazie.</verse>
				<verse number="9">Ten prorok, który prorokuje o pokoju, [dopiero] będzie uznany za proroka, którego PAN posłał, gdy spełni się jego słowo.</verse>
				<verse number="10">Wtedy prorok Chananiasz zdjął jarzmo z szyi proroka Jeremiasza i złamał je.</verse>
				<verse number="11">I Chananiasz powiedział wobec całego ludu: Tak mówi PAN: Tak złamię jarzmo Nabuchodonozora, króla Babilonu, znad szyi wszystkich narodów w ciągu dwóch lat. I prorok Jeremiasz poszedł swoją drogą.</verse>
				<verse number="12">Po jakimś czasie od złamania jarzma na szyi proroka Jeremiasza przez proroka Chananiasza doszło do Jeremiasza słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="13">Idź i powiedz Chananiaszowi: Tak mówi PAN: Złamałeś jarzma drewniane, ale sporządzisz zamiast nich jarzma żelazne.</verse>
				<verse number="14">Tak bowiem mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Włożę jarzmo żelazne na szyję wszystkich tych narodów, aby służyły Nabuchodonozorowi, królowi Babilonu; i będą mu służyły. Poddałem mu nawet zwierzęta polne.</verse>
				<verse number="15">Potem prorok Jeremiasz powiedział do proroka Chananiasza: Posłuchaj teraz, Chananiaszu! PAN cię nie posłał, a sprawiasz, że ludzie ufają kłamstwu.</verse>
				<verse number="16">Dlatego tak mówi PAN: Oto usunę cię z powierzchni ziemi. Umrzesz w tym roku, bo głosiłeś bunt przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="17">I umarł prorok Chananiasz w tym roku, w miesiącu siódmym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">A to [są] słowa listu, który prorok Jeremiasz posłał z Jerozolimy do pozostałych starszych, którzy byli na wygnaniu, i do kapłanów, do proroków i do całego ludu – których Nabuchodonozor uprowadził z Jerozolimy do Babilonu.</verse>
				<verse number="2">[Było to] po wyjściu z Jerozolimy króla Jechoniasza, królowej, dworzan, książąt Judy i Jerozolimy oraz cieśli i kowali.</verse>
				<verse number="3">[List] w [ysłał] przez Elasę, syna Szafana, i Gemariasza, syna Chilkiasza, których Sedekiasz, król Judy, posłał do Babilonu do Nabuchodonozora, króla Babilonu; [był on] tej treści:</verse>
				<verse number="4">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela, do wszystkich wygnańców, których uprowadziłem z Jerozolimy do Babilonu:</verse>
				<verse number="5">Budujcie domy i mieszkajcie [w nich]; zakładajcie ogrody i spożywajcie ich owoce;</verse>
				<verse number="6">Pojmujcie żony i płodźcie synów i córki; wybierajcie żony dla waszych synów i wydawajcie swoje córki za mąż, aby rodziły synów i córki. Rozmnażajcie się tam i niech was nie ubywa.</verse>
				<verse number="7">Zabiegajcie o pokój dla tego miasta, do którego was uprowadziłem, i módlcie się za nie do PANA, bo od jego pokoju zależy wasz pokój.</verse>
				<verse number="8">Tak bowiem mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Niech was nie zwodzą wasi prorocy i wróżbici, którzy [są] wśród was, i nie zwracajcie uwagi na wasze sny, które się wam śnią.</verse>
				<verse number="9">Bo oni prorokują wam kłamliwie w moje imię. Nie posłałem ich, mówi PAN.</verse>
				<verse number="10">Tak bowiem mówi PAN: Gdy wypełni się dla Babilonu siedemdziesiąt lat, nawiedzę was i spełnię wobec was swoje dobre słowo, by was sprowadzić z powrotem na to miejsce.</verse>
				<verse number="11">Gdyż ja znam myśli, które mam o was, mówi PAN: myśli o pokoju, a nie o utrapieniu, aby zapewnić wam koniec, jakiego oczekujecie.</verse>
				<verse number="12">Wtedy będziecie mnie wzywać, pójdziecie i będziecie modlić się do mnie, a ja was wysłucham;</verse>
				<verse number="13">Będziecie mnie szukać i znajdziecie [mnie], gdy będziecie szukać całym swym sercem.</verse>
				<verse number="14">I dam wam się znaleźć, mówi PAN, i odwrócę waszą niewolę, i zgromadzę was ze wszystkich narodów i ze wszystkich miejsc, do których was wygnałem, mówi PAN. I przyprowadzę was na [to] miejsce, z którego was uprowadziłem.</verse>
				<verse number="15">A ponieważ mówicie: PAN wzbudził nam proroków w Babilonie;</verse>
				<verse number="16">Tak mówi PAN o królu, który zasiada na tronie Dawida, i o całym ludzie, który mieszka w tym mieście, o waszych braciach, którzy nie poszli z wami do niewoli;</verse>
				<verse number="17">Tak mówi PAN zastępów: Oto poślę na nich miecz, głód i zarazę i uczynię z nimi jak ze złymi figami, których nie można jeść, bo są tak złe.</verse>
				<verse number="18">Będę ich bowiem prześladować mieczem, głodem i zarazą i sprawię, że zostaną wysiedleni do wszystkich królestw ziemi, uczynię ich [przedmiotem] przekleństwa, zdumienia, poświstania i hańby wśród wszystkich narodów, do których ich wypędziłem;</verse>
				<verse number="19">Za to, że nie słuchali moich słów, mówi PAN, które posłałem do nich przez swoje sługi, proroków, z wczesnym wstawaniem i przesłaniem. Ale nie słuchaliście, mówi PAN.</verse>
				<verse number="20">Dlatego słuchajcie słowa PANA, wy, wszyscy wygnańcy, których wysłałem z Jerozolimy do Babilonu.</verse>
				<verse number="21">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela, o Achabie, synu Kolajasza, i o Sedekiaszu, synu Maasejasza, którzy prorokują wam kłamstwo w moje imię: Oto wydam ich w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, a ten zabije ich na waszych oczach.</verse>
				<verse number="22">Od nich będzie wzięte przekleństwo przez wszystkich wygnańców z Judy, którzy są w Babilonie, [wyrażone] w słowach: Niech PAN ci uczyni jak z Sedekiaszem i jak z Achabem, których król Babilonu usmażył w ogniu;</verse>
				<verse number="23">Za to, że popełniali nikczemność w Izraelu, cudzołożyli z żonami swoich bliźnich i mówili słowa kłamliwe w moje imię, czego im nie nakazałem. Ja o tym wiem i [jestem tego] świadkiem, mówi PAN.</verse>
				<verse number="24">A do Szemajasza Nechalamity powiesz:</verse>
				<verse number="25">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Ponieważ we własnym imieniu posłałeś listy do całego ludu, który [jest] w Jerozolimie, i do Sofoniasza, syna Maasejasza, kapłana, i do wszystkich kapłanów, tej treści:</verse>
				<verse number="26">PAN ustanowił cię kapłanem w miejsce kapłana Jehojady i abyście mieli nadzór w domu PANA nad każdym szaleńcem udającym proroka, abyś osadzał takiego w więzieniu i zakuwał w dyby.</verse>
				<verse number="27">Dlaczego więc nie skarciłeś Jeremiasza z Anatot, który wam prorokuje?</verse>
				<verse number="28">Posłał bowiem do nas do Babilonu słowo: Będzie to trwało długo. Budujcie domy i mieszkajcie [w nich], zakładajcie ogrody i spożywajcie ich owoce.</verse>
				<verse number="29">A kapłan Sofoniasz odczytał ten list do uszu proroka Jeremiasza.</verse>
				<verse number="30">I doszło słowo PANA do Jeremiasza mówiące:</verse>
				<verse number="31">Poślij do wszystkich uprowadzonych do niewoli takie słowa: Tak mówi PAN o Szemajaszu Nechalamicie: Ponieważ Szemajasz prorokował wam, chociaż ja go nie posłałem, a wywołuje w was ufność w kłamstwo;</verse>
				<verse number="32">Dlatego tak mówi PAN: Oto nawiedzę Szemajasza Nechalamitę i jego potomstwo. Nie będzie miał nikogo, kto by mieszkał pośród [tego] ludu, ani nie ujrzy tego dobra, które uczynię swemu ludowi, mówi PAN, bo głosił bunt przeciwko PANU.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Napisz sobie w księdze wszystkie słowa, które powiedziałem do ciebie.</verse>
				<verse number="3">Oto bowiem nadchodzą dni, mówi PAN, gdy odwrócę niewolę swego ludu Izraela i Judy, mówi PAN, i sprowadzę ich do ziemi, którą dałem ich ojcom, i posiądą ją.</verse>
				<verse number="4">A to są słowa, które PAN mówił o Izraelu i o Judzie:</verse>
				<verse number="5">Tak mówi PAN: Słyszeliśmy głos strachu i lęku, a nie pokoju.</verse>
				<verse number="6">Pytajcie teraz i zobaczcie: Czy mężczyzna może rodzić? Czemu więc widzę, że każdy mężczyzna trzyma ręce na biodrach – jak u rodzącej – i że ich twarze stały się blade?</verse>
				<verse number="7">Biada! Bo wielki jest ten dzień, że nie będzie mu równego. To jest czas utrapienia Jakuba, ale będzie z niego wybawiony.</verse>
				<verse number="8">W tym dniu bowiem, mówi PAN zastępów, złamię jego jarzmo znad twojej szyi i rozerwę twoje więzy, i cudzoziemcy już nie będą go ujarzmiać;</verse>
				<verse number="9">Ale będą służyć PANU, swemu Bogu, i Dawidowi, swemu królowi, którego im wzbudzę.</verse>
				<verse number="10">Dlatego nie bój się, mój sługo, Jakubie, mówi PAN, nie lękaj się, Izraelu! Oto bowiem wybawię cię z daleka, twoje potomstwo z ziemi jego niewoli. Powróci Jakub, aby zaznać odpoczynku i spokoju i nikt nie będzie [go] straszył.</verse>
				<verse number="11">Ja bowiem jestem z tobą, mówi PAN, aby cię wybawić. A chociaż położę kres wszystkim narodom, wśród których cię rozproszyłem, tobie jednak nie położę kresu, ale ukarzę cię sprawiedliwie, nie zostawię cię całkiem bez kary.</verse>
				<verse number="12">Tak mówi PAN: Twoje zranienie jest nieuleczalne, bardzo bolesna twoja rana.</verse>
				<verse number="13">Nie ma nikogo, kto by bronił twojej sprawy, abyś była uleczona. Nie masz lekarstwa na gojenie [ran].</verse>
				<verse number="14">Wszyscy twoi kochankowie zapomnieli o tobie, nie szukają cię, gdyż zraniłem cię ciosem wroga i okrutnym karaniem z powodu mnóstwa twoich nieprawości i twoich niezliczonych grzechów.</verse>
				<verse number="15">Czemu wołasz z powodu swej rany i ciężkiej boleści? Za ogrom twoich nieprawości i twoje niezliczone grzechy uczyniłem ci to.</verse>
				<verse number="16">Wszyscy jednak, co cię pożerają, zostaną pożarci; wszyscy, którzy cię uciskają, pójdą w niewolę; ci, którzy cię ograbiają, zostaną ograbieni; a wszystkich, którzy cię łupią, wydam na łup.</verse>
				<verse number="17">Przywrócę ci bowiem zdrowie i uleczę cię z twoich ran, mówi PAN, gdyż nazwali cię Odrzuconą, [mówiąc]: To jest Syjon, o który nikt się nie troszczy.</verse>
				<verse number="18">Tak mówi PAN: Oto odwrócę niewolę namiotów Jakuba i zlituję się nad jego mieszkaniem, i miasto [zostanie] odbudowane na swoim wzgórzu, a pałac wystawiony według swego porządku.</verse>
				<verse number="19">I rozlegnie się stamtąd dziękczynienie i głos weselących się. Rozmnożę ich i nie będzie ich ubywało, uwielbię ich i nie będą poniżeni.</verse>
				<verse number="20">Jego synowie będą tak jak dawniej i jego zgromadzenie będzie utwierdzone przede mną, ale ukarzę wszystkich, którzy ich trapią.</verse>
				<verse number="21">I z niego powstanie jego władca, panujący nad nim spośród niego wyjdzie; każę mu się zbliżyć, a przystąpi do mnie. Kim bowiem jest ten, co odważyłby się w sercu zbliżyć do mnie? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="22">I będziecie moim ludem, a ja będę waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="23">Oto wicher PANA zrywa się w zapalczywości, trwający wicher spadnie nad głowy bezbożnych.</verse>
				<verse number="24">Zapalczywość gniewu PANA nie odwróci się, aż on to uczyni i wykona zamysły swego serca. W dniach ostatecznych to zrozumiecie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">W tym czasie, mówi PAN, będę Bogiem wszystkich rodów Izraela, a one będą moim ludem.</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN: Lud, który ocalał od miecza, znalazł łaskę na pustyni, gdy kroczyłem przed nim, aby dać odpoczynek Izraelowi.</verse>
				<verse number="3">[Powiedz]: Dawno PAN mi się ukazał, [mówiąc]: Owszem, umiłowałem cię wieczną miłością, dlatego przyciągam cię swoim miłosierdziem.</verse>
				<verse number="4">Odbuduję cię znowu i będziesz odbudowana, dziewico Izraela! Znowu przyozdobisz się w swe bębenki i wystąpisz wśród tańców pełnych wesela.</verse>
				<verse number="5">Znów będziesz sadziła winnice na górach Samarii; siewcy będą sadzić i spożywać [z tego].</verse>
				<verse number="6">Nastanie bowiem dzień, kiedy stróże będą wołać na górze Efraim: Wstańcie, wejdźmy na Syjon do PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="7">Tak bowiem mówi PAN: Śpiewajcie radośnie dla Jakuba i wykrzykujcie przed przodującym wśród narodów. Głoście, wychwalajcie i mówcie: PANIE, wybaw resztkę twego ludu Izraela.</verse>
				<verse number="8">Oto przyprowadzę ich z ziemi północnej i zgromadzę ich z krańców ziemi; wśród nich będą ślepi i chromi, brzemienne i rodzące. Powrócą tu wielką gromadą.</verse>
				<verse number="9">Przyjdą z płaczem i przyprowadzę ich wśród modlitw, a poprowadzę ich nad strumienie wód prostą drogą, na której się nie potkną. Jestem bowiem ojcem dla Izraela, a Efraim jest moim pierworodnym.</verse>
				<verse number="10">Słuchajcie słowa PANA, o narody, głoście [je] na dalekich wyspach i mówcie: Ten, który rozproszył Izraela, zgromadzi go i będzie go strzec jak pasterz swoich trzód.</verse>
				<verse number="11">PAN bowiem wykupił Jakuba i wybawił go z ręki silniejszego od niego.</verse>
				<verse number="12">Przyjdą więc i będą śpiewać na wyżynie Syjonu, i zbiegną się do dobroci PANA za zboże, za wino i za oliwę, za jagnięta i za cielęta, a ich dusza będzie jak nawodniony ogród i już nie będą się smucić.</verse>
				<verse number="13">Wtedy dziewica będzie radować się wśród pląsów, także młodzieńcy i starcy razem. Zamienię bowiem ich żałobę w radość, pocieszę ich i rozraduję po ich smutku.</verse>
				<verse number="14">I nasycę duszę ich kapłanów tłuszczem, a mój lud nasyci się moją dobrocią, mówi PAN.</verse>
				<verse number="15">Tak mówi PAN: W Rama słychać głos, lament i gorzki płacz: Rachel opłakuje swoich synów, nie daje się pocieszyć po [stracie] swoich synów, bo ich już nie ma.</verse>
				<verse number="16">Tak mówi PAN: Powstrzymaj swój głos od płaczu, a swe oczy od łez, bo otrzymasz zapłatę za swoją pracę, mówi PAN. Powrócą z ziemi wroga.</verse>
				<verse number="17">Jest nadzieja na twój kres – mówi PAN – [twoi] synowie powrócą do swojej krainy.</verse>
				<verse number="18">Zaprawdę, usłyszałem jak Efraim się użala: Karciłeś mnie i poniosłem karę jak nieokiełznane cielę. Nawróć mnie, a będę nawrócony, bo ty jesteś PANEM, moim Bogiem.</verse>
				<verse number="19">Bo po moim nawróceniu pokutowałem; gdy poznałem samego siebie, uderzyłem się w biodro; wstydzę się i rumienię, gdyż noszę hańbę swej młodości.</verse>
				<verse number="20">Czyż Efraim nie jest moim drogim synem? Czyż nie [jest] rozkoszny? Ilekroć bowiem mówię przeciwko niemu, nieustannie go wspominam. Dlatego wzrusza się moje wnętrze z jego powodu; na pewno zlituję się nad nim, mówi PAN.</verse>
				<verse number="21">Postaw sobie drogowskazy, połóż sobie stosy kamieni. Zwróć swoje serce na gościniec, na drogę, [którą] chodziłaś. Powróć, dziewico Izraela! Powróć do tych swoich miast.</verse>
				<verse number="22">Jak długo będziesz się błąkać, córko uparta? PAN bowiem stworzył nową rzecz na ziemi: kobieta ogarnie mężczyznę.</verse>
				<verse number="23">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Jeszcze będą mówić to słowo w ziemi Judy i w jej miastach, gdy odwrócę ich niewolę: Niech PAN cię błogosławi, mieszkanie sprawiedliwości, góro świętości!</verse>
				<verse number="24">Zamieszkają bowiem w ziemi Judy i we wszystkich jego miastach razem rolnicy i ci, którzy chodzą za stadem.</verse>
				<verse number="25">Napoiłem spragnioną duszę i nasyciłem wszelką smutną duszę.</verse>
				<verse number="26">Wtedy się obudziłem i spojrzałem, a mój sen był dla mnie przyjemny.</verse>
				<verse number="27">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, w których zasieję dom Izraela i dom Judy nasieniem ludzi i nasieniem zwierząt.</verse>
				<verse number="28">A jak się starałem ich wykorzeniać, burzyć, obalać, niszczyć i trapić, tak będę nad nimi czuwał, by ich budować i sadzić, mówi PAN.</verse>
				<verse number="29">W tych dniach już nie będą mówić: Ojcowie jedli cierpkie winogrona, a synom ścierpły zęby;</verse>
				<verse number="30">Lecz każdy umrze za swoją nieprawość. Każdemu człowiekowi, który zje cierpkie winogrona, ścierpną zęby.</verse>
				<verse number="31">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, kiedy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze;</verse>
				<verse number="32">Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, kiedy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Oni bowiem złamali moje przymierze, chociaż ja byłem ich mężem, mówi PAN.</verse>
				<verse number="33">Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi PAN: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.</verse>
				<verse number="34">I nikt nie będzie już uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj PANA, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich, mówi PAN. Przebaczę bowiem ich nieprawość, a ich grzechów nigdy więcej nie wspomnę.</verse>
				<verse number="35">Tak mówi PAN, który daje słońce na światłość w dzień, prawa księżyca i gwiazd na światłość w nocy; który rozdziela morze tak, że huczą jego fale; PAN zastępów – to jego imię.</verse>
				<verse number="36">Gdyby te prawa ustały przede mną, mówi PAN, wtedy [i] potomstwo Izraela przestanie być narodem przede mną na wieki.</verse>
				<verse number="37">Tak mówi PAN: Jeśli można zmierzyć niebiosa w górze i zbadać fundamenty ziemi w dole, wtedy i ja odrzucę całe potomstwo Izraela za to wszystko, co uczynili, mówi PAN.</verse>
				<verse number="38">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, w których to miasto zostanie odbudowane PANU od Wieży Chananeela aż do Bramy Narożnej;</verse>
				<verse number="39">I będzie się ciągnął dalej sznur mierniczy na wprost ku wzgórzu Gareb, a potem zwróci się ku Goa.</verse>
				<verse number="40">I cała dolina trupów i popiołu, wszystkie pola aż do potoku Cedron i narożnika Bramy Końskiej ku wschodowi będą poświęcone PANU. Nie zostaną już wykorzenione ani zburzone na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA w dziesiątym roku Sedekiasza, króla Judy, a [był] to osiemnasty rok Nabuchodonozora.</verse>
				<verse number="2">W tym czasie wojsko króla Babilonu obległo Jerozolimę, a prorok Jeremiasz był zamknięty na dziedzińcu więzienia, które [znajdowało się] w domu króla Judy.</verse>
				<verse number="3">Uwięził go bowiem Sedekiasz, król Judy, mówiąc: Czemu prorokujesz tymi słowami: Tak mówi PAN: Oto wydam to miasto w ręce króla Babilonu, a on je zdobędzie;</verse>
				<verse number="4">Sedekiasz zaś, król Judy, nie ujdzie z rąk Chaldejczyków, ale na pewno będzie wydany w ręce króla Babilonu i będzie z nim rozmawiał z ust do ust, i zobaczy go oko w oko;</verse>
				<verse number="5">I uprowadzi Sedekiasza do Babilonu, i będzie tam, aż go nawiedzę, mówi PAN. A jeśli będziecie walczyć z Chaldejczykami, nie poszczęści się wam.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Jeremiasz odpowiedział: Doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="7">Oto Chanameel, syn Szalluma, twego stryja, przyjdzie do ciebie i powie: Kup sobie moje pole, które [jest] w Anatot, bo do ciebie należy prawo wykupu, aby [je] nabyć.</verse>
				<verse number="8">I Chanameel, syn mego stryja, przyszedł do mnie na dziedziniec więzienia zgodnie ze słowem PANA, i powiedział do mnie: Proszę, kup moje pole, które [jest] w Anatot, w ziemi Beniamina, bo do ciebie [należy] prawo dziedzictwa i wykupu; kup [je] sobie. Wtedy zrozumiałem, że [było to] słowo PANA.</verse>
				<verse number="9">I kupiłem od Chanameela, syna mego stryja, pole, które było w Anatot, i odważyłem mu pieniądze – siedemnaście syklów srebra.</verse>
				<verse number="10">Spisałem akt, zapieczętowałem go, ujawniłem wobec świadków i odważyłem pieniądze na wadze.</verse>
				<verse number="11">Potem wziąłem akt kupna, zarówno ten zapieczętowany zgodnie z prawem i przepisami, jak i ten otwarty;</verse>
				<verse number="12">I oddałem ten akt kupna Baruchowi, synowi Neriasza, syna Machsejasza, na oczach Chanameela, [syna] mego stryja, i na oczach świadków, którzy podpisali ten akt kupna, i na oczach wszystkich Żydów, którzy siedzieli na dziedzińcu więzienia.</verse>
				<verse number="13">I nakazałem Baruchowi w ich obecności, mówiąc:</verse>
				<verse number="14">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Weź te akty, zarówno zapieczętowany akt kupna, jak [i] ten otwarty, i włóż je do naczynia glinianego, aby przetrwały wiele lat.</verse>
				<verse number="15">Tak bowiem mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Znowu będzie się kupowało domy, pola i winnice w tej ziemi.</verse>
				<verse number="16">A po przekazaniu aktu kupna Baruchowi, synowi Neriasza, modliłem się do PANA tymi słowami:</verse>
				<verse number="17">Ach, Panie BOŻE! Oto uczyniłeś niebo i ziemię swoją wielką mocą i wyciągniętym ramieniem i nie ma dla ciebie rzeczy zbyt trudnej.</verse>
				<verse number="18">Okazujesz miłosierdzie tysiącom i odpłacasz nieprawość ojców w zanadrze ich synów po nich. Bóg wielki i potężny, PAN zastępów – to twoje imię;</verse>
				<verse number="19">Wielki w radzie i potężny w dziele, ponieważ twoje oczy są otwarte na wszystkie drogi synów ludzkich, by oddać każdemu według jego dróg i według owoców jego uczynków.</verse>
				<verse number="20">Czyniłeś znaki i cuda w ziemi Egiptu aż do dziś, zarówno w Izraelu, jak i [wśród] innych ludzi, i uczyniłeś sobie imię, jak to [jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="21">Wyprowadziłeś swój lud Izraela z ziemi Egiptu wśród znaków i cudów potężną ręką i wyciągniętym ramieniem, i wśród wielkiego strachu;</verse>
				<verse number="22">I dałeś im tę ziemię, którą przysiągłeś dać ich ojcom, ziemię opływającą mlekiem i miodem.</verse>
				<verse number="23">A gdy weszli i posiedli ją, nie usłuchali twojego głosu i nie postępowali według twojego prawa; nie wypełnili nic z tego wszystkiego, co im rozkazałeś wypełnić. Dlatego sprawiłeś, że spotkało ich to całe nieszczęście.</verse>
				<verse number="24">Oto wały usypano przeciwko miastu, aby je zdobyć, miasto jest wydane w ręce Chaldejczyków, którzy walczą przeciw niemu, przez miecz, głód i zarazę. Stało się, jak powiedziałeś, sam to widzisz.</verse>
				<verse number="25">Ty jednak, Panie BOŻE, powiedziałeś mi: Kup sobie to pole za pieniądze i ujawnij to wobec świadków, choć miasto jest już wydane w ręce Chaldejczyków.</verse>
				<verse number="26">I doszło słowo PANA do Jeremiasza mówiące:</verse>
				<verse number="27">Oto jestem PANEM, Bogiem wszelkiego ciała. Czy jakakolwiek rzecz jest dla mnie zbyt trudna?</verse>
				<verse number="28">Dlatego tak mówi PAN: Oto wydaję to miasto w ręce Chaldejczyków i w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, i on je zdobędzie.</verse>
				<verse number="29">A Chaldejczycy, którzy walczą przeciwko temu miastu, wejdą i podłożą ogień pod to miasto, i spalą je wraz z domami, na których dachach palili kadzidło Baalowi i wylewali ofiary z płynów innym bogom, aby mnie pobudzić do gniewu.</verse>
				<verse number="30">Synowie Izraela bowiem i synowie Judy od swojej młodości czynią tylko to, co jest złe w moich oczach. Tak, synowie Izraela tylko drażnili mnie dziełami swoich rąk, mówi PAN.</verse>
				<verse number="31">To miasto bowiem jest powodem mojej zapalczywości i gniewu od dnia, kiedy je zbudowali, aż do dzisiaj, tak że usunę je sprzed mego oblicza;</verse>
				<verse number="32">Z powodu wszelkiego zła synów Izraela i synów Judy, które popełniali, by pobudzić mnie do gniewu, oni, ich królowie i książęta, ich kapłani i prorocy, Judejczycy i mieszkańcy Jerozolimy.</verse>
				<verse number="33">Obrócili się do mnie tyłem, a nie twarzą, i chociaż ich nauczałem z wczesnym wstawaniem i nauczaniem, oni jednak nie słuchali, aby przyjąć pouczenie.</verse>
				<verse number="34">Umieścili swoje obrzydliwości w domu, nad którym jest nazwane moje imię, by go zbezcześcić.</verse>
				<verse number="35">Zbudowali wyżyny Baala w dolinie syna Hinnom, by przeprowadzić swoich synów i swoje córki [przez ogień] ku [czci] Molocha, czego im nie nakazałem, nie przyszło mi nawet na myśl, by czynić tę obrzydliwość i Judę przywodzić do grzechu.</verse>
				<verse number="36">Dlatego teraz tak mówi PAN, Bóg Izraela, o tym mieście, o którym wy mówicie: Zostanie wydane w ręce króla Babilonu przez miecz, głód i zarazę:</verse>
				<verse number="37">Oto zgromadzę ich ze wszystkich ziem, do których ich wygnałem w swoim gniewie, w swoim oburzeniu i w wielkiej zapalczywości i przyprowadzę ich z powrotem na to miejsce, i sprawię, że będą mieszkać bezpiecznie.</verse>
				<verse number="38">I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem.</verse>
				<verse number="39">I dam im jedno serce i jedną drogę, aby bali się mnie przez wszystkie dni, dla dobra ich samych i ich dzieci po nich.</verse>
				<verse number="40">I zawrę z nimi wieczne przymierze, że się od nich nie odwrócę i nie przestanę im dobrze czynić, lecz włożę w ich serca moją bojaźń, aby nie odstępowali ode mnie.</verse>
				<verse number="41">I będę się radował z nich, aby wyświadczyć im dobro, i osadzę ich z pewnością w tej ziemi z całego swego serca i całą swoją duszą.</verse>
				<verse number="42">Tak bowiem mówi PAN: Jak sprowadziłem na ten lud całe to nieszczęście, tak sprowadzę na niego całe dobro, które mu obiecałem.</verse>
				<verse number="43">Wtedy będzie się kupować pola w tej ziemi, o której mówicie: Jest tak spustoszona, że nie ma w niej ani człowieka, ani zwierzęcia, jest wydana w ręce Chaldejczyków.</verse>
				<verse number="44">Będą kupować pola za pieniądze i spisywać akty, zapieczętowywać je [i] ujawniać wobec świadków w ziemi Beniamina, w okolicach Jerozolimy, w miastach Judy, w miastach górskich, w miastach dolin i w miastach na południu. Odwrócę bowiem ich niewolę, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">I słowo PANA doszło do Jeremiasza po raz drugi, gdy ten był jeszcze zamknięty na dziedzińcu więzienia, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN, Sprawca tego: PAN, który to ukształtował i utwierdził; PAN to jego imię.</verse>
				<verse number="3">Wołaj do mnie, a odpowiem ci i oznajmię ci rzeczy wielkie i ukryte, których nie znasz.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem mówi PAN, Bóg Izraela, o domach tego miasta i o domach królów Judy, które są zburzone dzięki taranom i mieczom:</verse>
				<verse number="5">Idą, aby walczyć z Chaldejczykami, ale napełnią te [domy] trupami ludzi, których pobiłem w swoim gniewie i w swojej zapalczywości i zakryłem swoje oblicze przed tym miastem z powodu całej ich niegodziwości.</verse>
				<verse number="6">Oto dam mu zdrowie i uleczenie, i uzdrowię ich oraz objawię im obfitość pokoju i prawdy.</verse>
				<verse number="7">Odwrócę bowiem niewolę Judy i niewolę Izraela i odbuduję ich jak przedtem.</verse>
				<verse number="8">Oczyszczę ich z wszelkiej nieprawości, którą zgrzeszyli [przeciwko] mnie, i przebaczę im wszystkie winy, jakimi zgrzeszyli przeciwko mnie i jakimi wykroczyli przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="9">A będzie dla mnie przyczyną radości, chwałą i ozdobą wśród wszystkich narodów ziemi, które usłyszą o wszelkim dobru, jakie im wyświadczam. Zlękną się i zadrżą z powodu całej tej dobroci i pomyślności, które im przygotowuję.</verse>
				<verse number="10">Tak mówi PAN: Na tym miejscu, o którym wy mówicie: Zostanie spustoszone, pozbawione człowieka i zwierzęcia, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy, spustoszonych, bezludnych i pozbawionych mieszkańców i zwierząt, znów będzie słychać;</verse>
				<verse number="11">Głos radości i głos wesela, głos oblubieńca i głos oblubienicy, głos tych, którzy mówią: Wysławiajcie PANA zastępów, bo PAN jest dobry, bo jego miłosierdzie [trwa] na wieki; [to głos] przynoszących ofiarę chwały do domu PANA. Odwrócę bowiem niewolę tej ziemi, jak na początku, mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Tak mówi PAN zastępów: Znowu na tym spustoszonym miejscu bez ludzi i zwierząt i we wszystkich jego miastach będzie schronisko dla pasterzy, dających trzodom odpoczynek.</verse>
				<verse number="13">W miastach górskich, w miastach na równinach i w miastach na południe, w ziemi Beniamina i w okolicach Jerozolimy oraz w miastach Judy znowu będą przechodzić trzody pod ręką tego, który je liczy, mówi PAN.</verse>
				<verse number="14">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, kiedy utwierdzę to dobre słowo, które zapowiedziałem domowi Izraela i domowi Judy.</verse>
				<verse number="15">W tych dniach i w tym czasie sprawię, że wyrośnie Dawidowi Latorośl sprawiedliwa. Będzie on sprawował sąd i [wymierzał] sprawiedliwość na ziemi.</verse>
				<verse number="16">W tych dniach Juda będzie zbawiona, a Jerozolima będzie mieszkać bezpiecznie. [A takie jest] imię, którym będą [ją] nazywać: PAN naszą sprawiedliwością.</verse>
				<verse number="17">Tak bowiem mówi PAN: Nie zabraknie Dawidowi potomka zasiadającego na tronie domu Izraela.</verse>
				<verse number="18">Kapłanom Lewitom też nie zabraknie przede mną człowieka, by składał całopalenia, spalał ofiary z pokarmów i składał ofiary przez wszystkie dni.</verse>
				<verse number="19">Następnie do Jeremiasza doszło słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="20">Tak mówi PAN: Jeśli będziecie mogli złamać moje przymierze z dniem i moje przymierze z nocą, aby nie było dnia ani nocy w swoim czasie;</verse>
				<verse number="21">[Wtedy] też będzie złamane moje przymierze z Dawidem, moim sługą, aby nie miał syna, który by królował na jego tronie, i z Lewitami kapłanami, moimi sługami.</verse>
				<verse number="22">Jak niezliczone są zastępy niebios i niezmierzony piasek morski tak rozmnożę potomstwo Dawida, mojego sługi, i Lewitów, którzy mi służą.</verse>
				<verse number="23">Ponownie do Jeremiasza doszło słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="24">Czyż nie widzisz, co ten lud mówi: Dwa rody, które PAN wybrał, już odrzucił! Tak więc gardzą moim ludem, [jakby] już nie był narodem w ich oczach.</verse>
				<verse number="25">Tak mówi PAN: Jeśli nie istnieje moje przymierze z dniem i nocą i [jeśli] nie ustaliłem praw dla niebios i ziemi;</verse>
				<verse number="26">Wtedy potomstwo Jakuba i Dawida, mego sługi, odrzucę, aby nie brać z jego rodu tych, którzy mieliby panować nad potomstwem Abrahama, Izaaka i Jakuba. Odwrócę bowiem ich niewolę i zlituję się nad nimi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA, gdy Nabuchodonozor, król Babilonu, całe jego wojsko, wszystkie królestwa ziemi [podległe] jego władzy oraz wszystkie ludy walczyli przeciwko Jerozolimie i przeciwko wszystkim jej miastom, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Idź i przemów do Sedekiasza, króla Judy, i powiedz mu: Tak mówi PAN: Oto wydam to miasto w ręce króla Babilonu, a on spali je ogniem;</verse>
				<verse number="3">Ty też nie ujdziesz jego ręki, lecz na pewno zostaniesz pojmany i wydany w jego ręce; twoje oczy zobaczą oczy króla Babilonu i on będzie z tobą rozmawiał z ust do ust, a ty pójdziesz do Babilonu.</verse>
				<verse number="4">Posłuchaj jednak słowa PANA, Sedekiaszu, królu Judy: Tak mówi PAN o tobie: Nie umrzesz od miecza.</verse>
				<verse number="5">Umrzesz w pokoju i podobnie jak palono [wonności] dla twoich ojców, dawniejszych królów, którzy byli przed tobą, tak będą palić dla ciebie; i będą cię opłakiwać, [mówiąc]: Ach, panie! Ja bowiem wyrzekłem [to] słowo, mówi PAN.</verse>
				<verse number="6">Wtedy prorok Jeremiasz powiedział wszystkie te słowa do Sedekiasza, króla Judy, w Jerozolimie;</verse>
				<verse number="7">Gdy wojsko króla Babilonu walczyło przeciwko Jerozolimie i przeciwko wszystkim pozostałym miastom Judy: przeciwko Lakisz i przeciw Azece. [Tylko] bowiem te warowne miasta pozostały z miast Judy.</verse>
				<verse number="8">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA, gdy król Sedekiasz zawarł przymierze z całym ludem, który był w Jerozolimie, dla ogłoszenia mu wolności;</verse>
				<verse number="9">Że każdy puści wolno swego niewolnika Hebrajczyka i niewolnicę Hebrajkę, aby nikt nie trzymał w niewoli Żyda, swego brata.</verse>
				<verse number="10">Wszyscy książęta i cały lud, którzy zawarli przymierze o tym, aby każdy wypuścił wolno swego niewolnika i swą niewolnicę, by ich już nie trzymano w niewoli, usłuchali i puścili [ich] wolno.</verse>
				<verse number="11">Lecz potem rozmyślili się i z powrotem ściągnęli niewolników i niewolnice, których puścili wolno, i zmusili ich do służby jako niewolników i niewolnice.</verse>
				<verse number="12">Dlatego od PANA doszło do Jeremiasza słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="13">Tak mówi PAN, Bóg Izraela: Ja zawarłem przymierze z waszymi ojcami w dniu, w którym wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu, z domu niewoli, mówiąc:</verse>
				<verse number="14">Po upływie siedmiu lat niech każdy puści wolno swego brata Hebrajczyka, który się tobie zaprzedał; będzie ci służył przez sześć lat, [po czym] puścisz go wolno od siebie. Ale wasi ojcowie nie słuchali mnie ani nie nakłonili swego ucha.</verse>
				<verse number="15">Wy zaś nawróciliście się dziś i uczyniliście to, co jest dobre w moich oczach, ogłaszając wolność – każdy swemu bliźniemu, i zawarliście przymierze przede mną w domu nazywanym moim imieniem.</verse>
				<verse number="16">Lecz cofnęliście się i splugawiliście moje imię, bo każdy z powrotem ściągnął swego niewolnika i swą niewolnicę, których poprzednio puścił wolno według życzenia, i zmusił ich do służby jako niewolników i niewolnice.</verse>
				<verse number="17">Dlatego tak mówi PAN: Nie posłuchaliście mnie, aby każdy ogłosił wolność swemu bratu i bliźniemu. Oto ogłaszam wam, mówi PAN, wolność pod miecz, na zarazę i głód, i wydam was na wysiedlenie do wszystkich królestw ziemi.</verse>
				<verse number="18">Wydam tych ludzi, którzy przekroczyli moje przymierze i nie dotrzymali słów tego przymierza, jakie wypowiedzieli przede mną, gdy rozcięli cielca na dwoje i przeszli pomiędzy jego częściami;</verse>
				<verse number="19">[To jest] książąt Judy i książąt Jerozolimy, dworzan i kapłanów oraz cały lud tej ziemi, tych, którzy przeszli pomiędzy częściami tego cielca;</verse>
				<verse number="20">Właśnie ich wydam w ręce ich wrogów i w ręce czyhających na ich życie, i ich trupy będą żerem dla ptactwa nieba i zwierząt ziemi.</verse>
				<verse number="21">Również Sedekiasza, króla Judy, i jego książąt wydam w ręce ich wrogów i w ręce czyhających na ich życie, w ręce wojska króla Babilonu, które odstąpiło od was.</verse>
				<verse number="22">Oto wydam rozkaz, mówi PAN, i sprowadzę ich z powrotem do tego miasta, i będą walczyć przeciwko niemu, zdobędą je i spalą ogniem. Miasta Judy zamienię w pustkowie, bez mieszkańców.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza od PANA za dni Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Idź do domu Rekabitów, porozmawiaj z nimi i wprowadź ich do domu PANA, do jednej z komnat, i daj im wino do picia.</verse>
				<verse number="3">Zabrałem więc ze sobą Jaazaniasza, syna Jeremiasza, syna Chabasiniasza, jego braci, wszystkich jego synów i cały dom Rekabitów;</verse>
				<verse number="4">I wprowadziłem ich do domu PANA, do komnaty synów Chanana, syna Jigdaliasza, męża Bożego, która [była] obok komnaty książęcej nad komnatą Maasejasza, syna Szalluma, stróża progu.</verse>
				<verse number="5">Potem postawiłem przed synami domu Rekabitów czasze pełne wina i kubki i powiedziałem do nich: Pijcie wino.</verse>
				<verse number="6">Lecz oni odpowiedzieli: Nie pijemy wina, bo Jonadab, syn Rekaba, nasz ojciec, nakazał nam, mówiąc: Nie pijcie wina, ani wy, ani wasi synowie, aż na wieki.</verse>
				<verse number="7">Nie budujcie też domów ani nie obsiewajcie nasieniem, nie sadźcie winnic ani nie posiadajcie [żadnej], ale mieszkajcie w namiotach przez wszystkie wasze dni, abyście żyli przez wiele dni na powierzchni ziemi, w której jesteście przybyszami.</verse>
				<verse number="8">Byliśmy więc posłuszni głosowi Jonadaba, syna Rekaba, naszego ojca, we wszystkim, co nam nakazał: nie piliśmy wina przez wszystkie nasze dni, my, nasze żony, nasi synowie i nasze córki;</verse>
				<verse number="9">I nie budowaliśmy sobie domów do zamieszkania ani nie mieliśmy winnicy ani pola, ani siewu.</verse>
				<verse number="10">Ale mieszkamy w namiotach; byliśmy posłuszni i postępujemy zgodnie ze wszystkim, co nam nakazał Jonadab, nasz ojciec.</verse>
				<verse number="11">A gdy Nabuchodonozor, król Babilonu, nadciągnął do [naszej] ziemi, powiedzieliśmy: Chodźcie, wejdźmy do Jerozolimy przed wojskiem Chaldejczyków i przed wojskiem Syryjczyków. Zostaliśmy więc w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="12">Wówczas doszło słowo PANA do Jeremiasza mówiące:</verse>
				<verse number="13">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Idź i powiedz Judejczykom i mieszkańcom Jerozolimy: Czy nie przyjmiecie pouczenia, by słuchać moich słów? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="14">Wypełniane są słowa Jonadaba, syna Rekaba, które przykazał swoim synom, aby nie pili wina. Nie piją go bowiem aż do dziś, bo są posłuszni przykazaniu swego ojca. Ja jednak mówiłem do was, z wczesnym wstawaniem i mówieniem, lecz nie słuchaliście mnie.</verse>
				<verse number="15">Posłałem też do was wszystkie swe sługi, proroków, z wczesnym wstawaniem i przesłaniem, mówiąc: Niech każdy zawróci już ze swej złej drogi i poprawi swoje uczynki, nie chodźcie za innymi bogami ani im nie służcie, a będziecie mieszkać w tej ziemi, którą dałem wam i waszym ojcom. Ale nie nakłoniliście swego ucha ani mnie nie usłuchaliście.</verse>
				<verse number="16">I chociaż synowie Jonadaba, syna Rekaba, wypełnili nakaz swego ojca, który im przekazał, to jednak ten lud nie był mi posłuszny.</verse>
				<verse number="17">Dlatego tak mówi PAN, Bóg zastępów, Bóg Izraela: Oto sprowadzę na Judę i na wszystkich mieszkańców Jerozolimy całe nieszczęście, które wypowiedziałem przeciwko nim, gdyż mówiłem do nich, a nie słuchali, wołałem ich, a nie odpowiedzieli.</verse>
				<verse number="18">Domowi Rekabitów Jeremiasz zaś powiedział: Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Ponieważ byliście posłuszni nakazowi Jonadaba, waszego ojca, i przestrzegaliście wszystkich jego przykazań, i postępowaliście zgodnie ze wszystkim, co wam nakazał;</verse>
				<verse number="19">Dlatego tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Nie zabraknie Jonadabowi, synowi Rekaba, potomka, który by stał przede mną po wszystkie dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">W czwartym roku Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, doszło do Jeremiasza słowo od PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Weź sobie zwój księgi i napisz na nim wszystkie słowa, które wypowiadałem do ciebie przeciw Izraelowi, przeciw Judzie i przeciw wszystkim narodom od dnia, kiedy [zacząłem] mówić do ciebie, od dni Jozjasza aż do dziś.</verse>
				<verse number="3">Może [gdy] dom Judy usłyszy o całym tym nieszczęściu, które zamierzam im uczynić, odwróci się każdy od swojej złej drogi, abym przebaczył ich nieprawość i grzech.</verse>
				<verse number="4">Jeremiasz więc wezwał Barucha, syna Neriasza, a Baruch spisał z ust Jeremiasza na zwoju księgi wszystkie słowa PANA, które mówił do niego.</verse>
				<verse number="5">Potem Jeremiasz nakazał Baruchowi: Jestem powstrzymany i nie mogę wejść do domu PANA;</verse>
				<verse number="6">Dlatego ty idź i odczytaj z tego zwoju, co napisałeś z moich ust – słowa PANA – do uszu ludu w domu PANA, w dzień postu. Odczytaj [to] także do uszu wszystkich z Judy, którzy przychodzą ze swoich miast.</verse>
				<verse number="7">Może skierują swoje błaganie przed oblicze PANA i każdy odwróci się od swojej złej drogi. Wielkie są bowiem gniew i zapalczywość, które PAN wypowiedział przeciwko temu ludowi.</verse>
				<verse number="8">I postąpił Baruch, syn Neriasza, zgodnie ze wszystkim, co prorok Jeremiasz mu nakazał, odczytując z księgi słowa PANA w domu PANA.</verse>
				<verse number="9">W piątym roku Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, w dziewiątym miesiącu, zapowiedziano post przed PANEM całemu ludowi w Jerozolimie i całemu ludowi, który przybył z miast Judy do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="10">I Baruch odczytał z księgi słowa Jeremiasza w domu PANA, w komnacie Gemariasza, syna Szafana, pisarza, na górnym dziedzińcu, u wejścia do Bramy Nowej domu PANA, do uszu całego ludu.</verse>
				<verse number="11">A [gdy] Micheasz, syn Gemariasza, syna Szafana, usłyszał wszystkie słowa PANA z księgi;</verse>
				<verse number="12">Zszedł do domu króla, do komnaty pisarza, a oto siedzieli tam wszyscy książęta: Eliszama, pisarz, Delajasz, syn Szemajasza, Elnatan, syn Akbora, Gemariasz, syn Szafana, Sedekiasz, syn Chananiasza, i pozostali książęta.</verse>
				<verse number="13">I Micheasz powiedział im wszystkie słowa, które usłyszał, gdy Baruch czytał z księgi do uszu ludu.</verse>
				<verse number="14">Wtedy wszyscy książęta posłali do Barucha Jehudiego, syna Netaniasza, syna Szelemiasza, syna Kusziego, z poleceniem: Weź do ręki zwój, z którego czytałeś do uszu ludu, i przyjdź. Baruch więc, syn Neriasza, wziął zwój do ręki i przyszedł do nich.</verse>
				<verse number="15">I powiedzieli do niego: Usiądź proszę i odczytaj to do naszych uszu. Czytał więc Baruch do ich uszu.</verse>
				<verse number="16">A gdy usłyszeli wszystkie te słowa, [spojrzeli] przerażeni jeden na drugiego i powiedzieli do Barucha: Musimy powiadomić króla o tych wszystkich słowach.</verse>
				<verse number="17">I zapytali Barucha: Powiedz nam teraz, jak spisywałeś wszystkie te słowa z jego ust?</verse>
				<verse number="18">Baruch odpowiedział: Ustnie podawał mi wszystkie te słowa, a ja spisałem [je] atramentem w księdze.</verse>
				<verse number="19">Wtedy książęta powiedzieli do Barucha: Idź, ukryj się, ty i Jeremiasz, a niech nikt nie wie, gdzie jesteście.</verse>
				<verse number="20">Potem weszli do króla na dziedziniec, ale księgę ukryli w komnacie Eliszamy, pisarza, i opowiedzieli do uszu króla wszystkie [te] słowa.</verse>
				<verse number="21">Król więc posłał Jehudiego, aby wziął zwój, a ten zabrał go z komnaty Eliszamy, pisarza. I Jehudi odczytał go do uszu króla i wszystkich książąt, którzy stali przed królem.</verse>
				<verse number="22">A król siedział w domu zimowym, w dziewiątym miesiącu, i [ogień] płonął na palenisku przed nim.</verse>
				<verse number="23">Gdy Jehudi przeczytał trzy lub cztery karty, odcinał je nożem pisarskim i wrzucał do ognia, który [rozpalony był] na palenisku, aż cały zwój spłonął w ogniu na palenisku.</verse>
				<verse number="24">Ale nie przerazili się i nie rozdarli swoich szat ani król, ani jego słudzy, którzy słyszeli wszystkie te słowa.</verse>
				<verse number="25">Elnatan jednak, Delajasz i Gemariasz nalegali na króla, aby nie palił tego zwoju, ale ich nie usłuchał.</verse>
				<verse number="26">I król rozkazał Jerachmeelowi, synowi Meleka, Serajaszowi, synowi Azriela, i Szelemiaszowi, synowi Abdeela, aby pojmali Barucha, pisarza, i proroka Jeremiasza. Ale PAN ich ukrył.</verse>
				<verse number="27">I do Jeremiasza doszło słowo PANA po spaleniu przez króla zwoju i słowa, które Baruch spisał z ust Jeremiasza, mówiące:</verse>
				<verse number="28">Weź sobie jeszcze inny zwój i zapisz na nim wszystkie poprzednie słowa, które były na pierwszym zwoju, spalonym przez Joakima, króla Judy.</verse>
				<verse number="29">A do Joakima, króla Judy, powiedz: Tak mówi PAN: Ty spaliłeś ten zwój, mówiąc: Czemu napisałeś na nim: Na pewno król Babilonu nadciągnie, zniszczy tę ziemię i wytępi w niej człowieka i zwierzęta.</verse>
				<verse number="30">Dlatego tak mówi PAN o Joakimie, królu Judy: Nie będzie miał nikogo, kto zasiadłby na tronie Dawida, a jego zwłoki będą rzucone na upał we dnie i na mróz w nocy.</verse>
				<verse number="31">Nawiedzę go bowiem, jego potomstwo i jego sługi za ich nieprawość i sprowadzę na nich, na mieszkańców Jerozolimy i na Judejczyków całe to nieszczęście, które im zapowiedziałem, ale nie słuchali.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Jeremiasz wziął inny zwój i dał go Baruchowi, synowi Neriasza, pisarzowi, a ten spisał na nim z ust Jeremiasza wszystkie słowa [tamtego] zwoju, który spalił w ogniu Joakim, król Judy. Nadto zostało dodane do nich wiele podobnych słów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">Potem królował król Sedekiasz, syn Jozjasza, w miejsce Choniasza, syna Joakima, którego Nabuchodonozor, król Babilonu, ustanowił królem w ziemi Judy.</verse>
				<verse number="2">Lecz ani on, ani jego słudzy, ani lud tej ziemi nie słuchali słów PANA, które wypowiedział przez proroka Jeremiasza.</verse>
				<verse number="3">Król Sedekiasz jednak posłał Jehuchala, syna Szelemiasza, i Sofoniasza, syna Maasejasza, kapłana, do proroka Jeremiasza, aby powiedzieli: Módl się za nas do PANA, naszego Boga.</verse>
				<verse number="4">Jeremiasz zaś chodził swobodnie wśród ludu, gdyż jeszcze nie wtrącono go do więzienia.</verse>
				<verse number="5">Tymczasem wojsko faraona wyruszyło z Egiptu. A gdy usłyszeli tę wieść Chaldejczycy oblegający Jerozolimę, odstąpili od Jerozolimy.</verse>
				<verse number="6">I słowo PANA doszło do proroka Jeremiasza mówiące:</verse>
				<verse number="7">To mówi PAN, Bóg Izraela: Tak powiedzcie królowi Judy, który posłał was do mnie, abyście się mnie radzili: Oto wojsko faraona, które wyruszyło wam na pomoc, wróci do swojej ziemi, do Egiptu.</verse>
				<verse number="8">I Chaldejczycy powrócą, i będą walczyli przeciwko temu miastu, zdobędą je i spalą ogniem.</verse>
				<verse number="9">Tak mówi PAN: Nie zwódźcie samych siebie, mówiąc: Z pewnością Chaldejczycy odstąpią od nas. Bo nie odstąpią.</verse>
				<verse number="10">Choćbyście nawet pobili całe wojsko Chaldejczyków, którzy walczą z wami, i zostaliby z nich tylko ranni, to [ci] powstaliby ze swoich namiotów i ogniem spaliliby to miasto.</verse>
				<verse number="11">A gdy wojsko Chaldejczyków odstąpiło od Jerozolimy przed wojskiem faraona;</verse>
				<verse number="12">Jeremiasz wychodził z Jerozolimy, aby udać się do ziemi Beniamina, by tym sposobem ujść stamtąd pośród ludu.</verse>
				<verse number="13">A gdy był [już] w Bramie Beniamina, znajdował się tam dowódca straży, imieniem Jirijasz, syn Szelemiasza, syna Chananiasza; ten pojmał proroka Jeremiasza, mówiąc: Przechodzisz do Chaldejczyków!</verse>
				<verse number="14">Jeremiasz odpowiedział: Nieprawda, nie przechodzę do Chaldejczyków. Ale [tamten] nie chciał go słuchać. Jirijasz pojmał Jeremiasza i przyprowadził go do książąt.</verse>
				<verse number="15">Książęta rozgniewali się na Jeremiasza, bili go i wsadzili do więzienia w domu Jonatana, pisarza, bo ten zamieniono na więzienie.</verse>
				<verse number="16">A gdy Jeremiasz wszedł do tego lochu i do celi, i siedział tam Jeremiasz przez wiele dni;</verse>
				<verse number="17">Wtedy król Sedekiasz posłał, aby go przyprowadzono. I król wypytywał go potajemnie w swoim domu: Czy jest [jakieś] słowo od PANA? Jeremiasz odpowiedział: Jest. I dodał: Będziesz wydany w ręce króla Babilonu.</verse>
				<verse number="18">Nadto Jeremiasz powiedział do króla Sedekiasza: Czym zgrzeszyłem [przeciwko] tobie, twoim sługom lub twemu ludowi, że wsadziliście mnie do tego więzienia?</verse>
				<verse number="19">Gdzie są wasi prorocy, którzy wam prorokowali, mówiąc: Król Babilonu nie nadciągnie przeciwko wam ani przeciwko tej ziemi.</verse>
				<verse number="20">Teraz więc słuchaj, proszę, królu, mój panie. Niech moja prośba dotrze do ciebie: Nie odsyłaj mnie do domu Jonatana, pisarza, abym tam nie umarł.</verse>
				<verse number="21">Król Sedekiasz rozkazał więc oddać Jeremiasza pod straż na dziedzińcu więzienia i aby dawano mu bochenek chleba dziennie z ulicy Piekarzy, póki nie został wyczerpany cały chleb w mieście. A Jeremiasz pozostał na dziedzińcu więzienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">Wtedy Szefatiasz, syn Matana, Gedaliasz, syn Paszchura, Jukal, syn Szelemiasza, i Paszchur, syn Malkiasza, usłyszeli słowa, które Jeremiasz wypowiadał do całego ludu:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN: Kto zostanie w tym mieście, zginie od miecza, od głodu i od zarazy. Ale kto przejdzie do Chaldejczyków, będzie żyć; jego życie będzie dla niego jak zdobycz i pozostanie żywy.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi PAN: To miasto na pewno będzie wydane w ręce wojska króla Babilonu i on je zdobędzie.</verse>
				<verse number="4">Dlatego książęta powiedzieli do króla: Ten człowiek musi umrzeć, ponieważ osłabia on ręce wojowników, którzy pozostali w tym mieście, i ręce całego ludu, gdy mówi do nich takie słowa. Ten człowiek bowiem nie szuka pomyślności tego ludu, lecz jego nieszczęścia.</verse>
				<verse number="5">Wtedy król Sedekiasz powiedział: Oto jest w waszych rękach, bo król nic nie może czynić przeciwko wam.</verse>
				<verse number="6">Zabrali więc Jeremiasza i wrzucili go do lochu Malkiasza, syna Meleka, który [zbudowany] był na dziedzińcu więzienia; spuścili Jeremiasza na sznurach. A w tym lochu nie było żadnej wody, tylko [samo] błoto. I Jeremiasz ugrzązł w [tym] błocie.</verse>
				<verse number="7">A gdy Ebedmelek, Etiopczyk, eunuch w domu króla, usłyszał, że Jeremiasza wrzucono do lochu – a król siedział w Bramie Beniamina;</verse>
				<verse number="8">Ebedmelek wyszedł z domu króla i powiedział do króla:</verse>
				<verse number="9">Królu, mój panie! Ci ludzie postąpili źle we wszystkim, co uczynili wobec proroka Jeremiasza, którego wrzucili do tego lochu; umrze z głodu w tym miejscu, ponieważ już nie ma chleba w mieście.</verse>
				<verse number="10">Wtedy król rozkazał Ebedmelekowi, Etiopczykowi: Weź stąd ze sobą trzydziestu mężczyzn i wyciągnij proroka Jeremiasza z lochu, zanim umrze.</verse>
				<verse number="11">Wziął więc Ebedmelek tych mężczyzn ze sobą, wszedł do domu króla pod skarbnicę i zabrał stamtąd stare, podarte łachmany i zbutwiałe szmaty, które spuścił na sznurach do Jeremiasza, do lochu.</verse>
				<verse number="12">I Ebedmelek, Etiopczyk, powiedział do Jeremiasza: Podłóż te stare, podarte łachmany i zbutwiałe szmaty pod pachy swoich rąk, pod sznury. I Jeremiasz tak uczynił.</verse>
				<verse number="13">Wyciągnęli więc Jeremiasza sznurami i wydobyli go z lochu. Potem Jeremiasz siedział na dziedzińcu więzienia.</verse>
				<verse number="14">Następnie król Sedekiasz posłał i wziął proroka Jeremiasza do siebie, do trzeciego wejścia domu PANA. I król powiedział do Jeremiasza: Zapytam cię o jedną rzecz, nie taj niczego przede mną.</verse>
				<verse number="15">Jeremiasz odpowiedział Sedekiaszowi: Jeśli ci powiem, czy na pewno nie zabijesz mnie? Jeśli ci [coś] poradzę, nie posłuchasz mnie.</verse>
				<verse number="16">Wedy król Sedekiasz przysiągł Jeremiaszowi potajemnie: Jak żyje PAN, który stworzył nam dusze, nie zabiję cię ani nie wydam cię w ręce tych mężczyzn, którzy czyhają na twoje życie.</verse>
				<verse number="17">Jeremiasz powiedział do Sedekiasza: Tak mówi PAN, Bóg zastępów, Bóg Izraela: Jeśli dobrowolnie wyjdziesz do książąt króla Babilonu, wtedy twoja dusza będzie żyć, a to miasto nie zostanie spalone ogniem; pozostaniesz żywy ty i twój dom;</verse>
				<verse number="18">Ale jeśli nie wyjdziesz do książąt króla Babilonu, na pewno to miasto będzie wydane w ręce Chaldejczyków, którzy spalą je ogniem, a ty nie ujdziesz z ich rąk.</verse>
				<verse number="19">Król Sedekiasz powiedział do Jeremiasza: Bardzo się boję Żydów, którzy przeszli do Chaldejczyków, by czasem nie wydali mnie w ich ręce i nie szydzili ze mnie.</verse>
				<verse number="20">Jeremiasz odpowiedział: Nie wydadzą [cię]. Posłuchaj, proszę, głosu PANA, który ci przekazuję, a dobrze ci się powiedzie i twoja dusza będzie żyć.</verse>
				<verse number="21">Jeśli zaś będziesz wzbraniał się wyjść, takie jest słowo, które PAN mi pokazał:</verse>
				<verse number="22">Oto wszystkie kobiety, które pozostały w domu króla Judy, będą wyprowadzone do książąt króla Babilonu i tak one powiedzą: Twoi przyjaciele oszukali cię i przemogli, twoje nogi ugrzęzły w błocie, [a] oni się wycofali.</verse>
				<verse number="23">Wszystkie twoje żony i twoich synów wyprowadzą do Chaldejczyków, a i ty nie ujdziesz ich rękom, lecz będziesz pojmany ręką króla Babilonu, a to miasto spalą ogniem.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Sedekiasz powiedział do Jeremiasza: Niech nikt nie wie o tej rozmowie, a ty nie umrzesz;</verse>
				<verse number="25">A jeśli książęta usłyszą, że rozmawiałem z tobą, przyjdą do ciebie i powiedzą: Powiedz nam, proszę, co mówiłeś do króla; nie ukrywaj przed nami, a nie zabijemy cię; a co ci mówił król?</verse>
				<verse number="26">Wtedy im powiesz: Przedłożyłem królowi moją prośbę, aby mnie nie odsyłał do domu Jonatana, abym tam nie umarł.</verse>
				<verse number="27">I wszyscy książęta przyszli do Jeremiasza, i pytali go, a on odpowiedział im zgodnie z tym wszystkim, co król mu rozkazał. I odstąpili w milczeniu od niego, gdyż sprawa nie wyszła na jaw.</verse>
				<verse number="28">A Jeremiasz przebywał na dziedzińcu więzienia aż do tego dnia, kiedy zdobyto Jerozolimę. Był tam, gdy Jerozolima została zdobyta.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">W dziewiątym roku Sedekiasza, króla Judy, dziesiątego miesiąca, nadciągnął Nabuchodonozor, król Babilonu, z całym swoim wojskiem do Jerozolimy i obległ ją.</verse>
				<verse number="2">[A] w jedenastym roku Sedekiasza, czwartego miesiąca, dziewiątego [dnia tego] miesiąca, zrobiono wyłom [w murach] miasta.</verse>
				<verse number="3">I weszli do niego wszyscy książęta króla Babilonu, i zasiedli w Bramie Środkowej: Nergalsarezer, Samgarnebo, Sarsechim, Rabsaris, Nergalsarezer, Rabmag i pozostali książęta króla Babilonu.</verse>
				<verse number="4">Gdy zobaczył ich Sedekiasz, król Judy, i wszyscy wojownicy, uciekli, wychodząc nocą z miasta drogą ogrodu królewskiego, przez bramę między dwoma murami. [I król] szedł drogą w stronę równiny.</verse>
				<verse number="5">Lecz wojsko Chaldejczyków ścigało ich i doścignęło Sedekiasza na równinach Jerycha; pojmali go i przyprowadzili do Nabuchodonozora, króla Babilonu, do Ribla, w ziemi Chamat, gdzie [ten] wydał na niego wyrok.</verse>
				<verse number="6">Król Babilonu zabił synów Sedekiasza w Ribla na jego oczach. Król Babilonu zabił również wszystkich dostojników Judy.</verse>
				<verse number="7">Ale Sedekiaszowi wyłupił oczy i zakuł go w łańcuchy, aby go uprowadzić do Babilonu.</verse>
				<verse number="8">Chaldejczycy spalili ogniem dom króla i domy ludu, a mury Jerozolimy zburzyli.</verse>
				<verse number="9">Ale resztę ludu, który pozostał w mieście, i zbiegów, którzy przeszli do niego, oraz pozostałych ludzi Nebuzaradan, dowódca gwardii, uprowadził do niewoli do Babilonu.</verse>
				<verse number="10">Natomiast ubogich spośród ludu, którzy nic nie mieli, Nebuzaradan, dowódca gwardii, pozostawił w ziemi Judy i dał im równocześnie winnice i pola.</verse>
				<verse number="11">A co do Jeremiasza Nabuchodonozor, król Babilonu, nakazał Nebuzaradanowi, dowódcy gwardii:</verse>
				<verse number="12">Weź go, zajmij się nim i nie czyń mu nic złego, lecz postąp z nim tak, jak on ci powie.</verse>
				<verse number="13">Posłali więc Nebuzaradan, dowódca gwardii, oraz Nebuszasban, Rabsaris, Nergalsarezer, Rabmag i wszyscy dostojnicy króla Babilonu [po niego];</verse>
				<verse number="14">Oni wszyscy posłali po Jeremiasza i zabrali go z dziedzińca więzienia, i przekazali Gedaliaszowi, synowi Achikama, syna Szafana, aby go zaprowadził do domu. Zamieszkał więc pośród ludu.</verse>
				<verse number="15">I słowo PANA doszło do Jeremiasza, gdy ten [jeszcze] był zamknięty na dziedzińcu więzienia, mówiące:</verse>
				<verse number="16">Idź i powiedz Ebedmelekowi, Etiopczykowi: Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto spełnię swoje słowa [wypowiedziane] nad tym miastem ku złemu, a nie ku dobremu, i wypełnią się w owym dniu na twoich oczach.</verse>
				<verse number="17">Ale ciebie wybawię w tym dniu, mówi PAN, i nie będziesz wydany w ręce mężczyzn, których się boisz.</verse>
				<verse number="18">Na pewno bowiem cię wybawię i nie padniesz od miecza, ale twoje życie będzie dla ciebie jak zdobycz, gdyż złożyłeś ufność we mnie, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">Słowo, które doszło od PANA do Jeremiasza, po uwolnieniu go z Rama przez Nebuzaradana, dowódcę gwardii, gdy go zabrał związanego łańcuchami spośród wszystkich więźniów Jerozolimy i Judy, których uprowadzono do Babilonu.</verse>
				<verse number="2">Dowódca gwardii wziął Jeremiasza i powiedział do niego: PAN, twój Bóg, zapowiedział to nieszczęście przeciwko temu miejscu.</verse>
				<verse number="3">PAN więc sprowadził je i spełnił, jak powiedział. Zgrzeszyliście bowiem przeciwko PANU i nie słuchaliście jego głosu, dlatego was to spotkało.</verse>
				<verse number="4">Teraz oto uwalniam cię dziś z tych łańcuchów, które [są] na twoich rękach. Jeśli uważasz za słuszne pójść ze mną do Babilonu, chodź; ja zatroszczę się o ciebie. A jeśli uważasz za niesłuszne pójść ze mną do Babilonu, zaniechaj tego. Oto cała ziemia [jest] przed tobą. Gdzie uważasz, że dobrze i słusznie byłoby pójść, tam idź.</verse>
				<verse number="5">A gdy on jeszcze nie odchodził, [powiedział]: Udaj się do Gedaliasza, syna Achikama, syna Szafana, którego król Babilonu ustanowił namiestnikiem nad miastami Judy, i zamieszkaj z nim pośród ludu albo idź, gdziekolwiek uważasz za słuszne. I dowódca gwardii dał mu żywność i podarunek i odprawił go.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Jeremiasz udał się do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i mieszkał z nim wśród ludu, który pozostał w ziemi.</verse>
				<verse number="7">A [gdy] wszyscy dowódcy wojsk, którzy przebywali na polach, oni i ich ludzie, usłyszeli, że król Babilonu ustanowił Gedaliasza, syna Achikama, namiestnikiem w ziemi i że powierzył mu mężczyzn, kobiety, dzieci i ubogich tej ziemi, których nie uprowadzono do Babilonu;</verse>
				<verse number="8">Do Gedaliasza do Mispy przyszli: Izmael, syn Netaniasza, Jochanan i Jonatan, synowie Kareacha, Serajasz, syn Tanchumeta, synowie Efaja Netofatyty, oraz Jezaniasz, syn Maachatyty, oni i ich ludzie.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Gedaliasz, syn Achikama, syna Szafana, przysiągł im i ich ludziom: Nie bójcie się służyć Chaldejczykom. Pozostańcie w ziemi i służcie królowi Babilonu, a będzie wam dobrze.</verse>
				<verse number="10">Oto bowiem mieszkam w Mispie, aby służyć Chaldejczykom, którzy przyjdą do nas; a wy zbierajcie wino, letnie owoce i oliwę, gromadźcie w swoich naczyniach i mieszkajcie w swoich miastach, które zajmujecie.</verse>
				<verse number="11">Także i wszyscy Żydzi, którzy byli w Moabie, pośród synów Ammona, w Edomie i we wszystkich [innych] ziemiach, gdy usłyszeli, że król Babilonu pozostawił resztkę z Judy i że ustanowił nad nimi Gedaliasza, syna Achikama, syna Szafana;</verse>
				<verse number="12">Wrócili wszyscy ci Żydzi ze wszystkich miejsc, do których zostali wygnani, i przyszli do ziemi Judy, do Gedaliasza do Mispy, i nazbierali bardzo obficie wina i letnich owoców.</verse>
				<verse number="13">Ale Jochanan, syn Kareacha, i wszyscy dowódcy wojsk, którzy przebywali na polach, przyszli do Gedaliasza do Mispy;</verse>
				<verse number="14">I powiedzieli do niego: Czy wiesz o tym, że Baalis, król synów Ammona, posłał Izmaela, syna Netaniasza, aby cię zabić? Ale Gedaliasz, syn Achikama, nie uwierzył im.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Jochanan, syn Kareacha, powiedział potajemnie do Gedaliasza w Mispie: Pozwól mi pójść, proszę, i zabiję Izmaela, syna Netaniasza, a nikt się o tym nie dowie. Dlaczego ma cię zabić, aby zostali rozproszeni wszyscy Żydzi, którzy się zebrali u ciebie, i aby zginęła resztka Judy?</verse>
				<verse number="16">Ale Gedaliasz, syn Achikama, odpowiedział Jochananowi, synowi Kareacha: Nie czyń tego, bo to, co mówisz o Izmaelu, jest nieprawdą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="41">
				<verse number="1">Zdarzyło się, że w siódmym miesiącu Izmael, syn Netaniasza, syna Eliszamy, z potomstwa króla, a wraz z nim dowódcy króla w liczbie dziesięciu mężczyzn przybyli do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i razem spożywali tam posiłek, w Mispie.</verse>
				<verse number="2">Potem wstał Izmael, syn Netaniasza, oraz dziesięciu mężczyzn, którzy z nim byli, i zabili mieczem Gedaliasza, syna Achikama, syna Szafana; zabili tego, którego król Babilonu ustanowił namiestnikiem w ziemi.</verse>
				<verse number="3">Izmael zabił też wszystkich Żydów, którzy byli z nim, z Gedaliaszem, w Mispie, oraz Chaldejczyków, którzy się tam znajdowali, a także wojowników.</verse>
				<verse number="4">Na drugi dzień po zabójstwie Gedaliasza, gdy nikt o tym jeszcze nie wiedział;</verse>
				<verse number="5">Przyszli ludzie z Sychem, z Szilo i Samarii w liczbie osiemdziesięciu, z ogolonymi brodami, w rozdartych szatach i z nacięciami na ciele, mając w rękach ofiary i kadzidło, aby [je] złożyć w domu PANA.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Izmael, syn Netaniasza, wyszedł im naprzeciw z Mispy, [a] gdy szedł, płakał. Gdy ich spotkał, powiedział do nich: Chodźcie do Gedaliasza, syna Achikama.</verse>
				<verse number="7">Ale gdy weszli do miasta, zabił ich Izmael, syn Netaniasza, i [wrzucił] do cysterny, on i mężczyźni, którzy z nim byli.</verse>
				<verse number="8">Lecz pośród tamtych znalazło się dziesięciu, którzy powiedzieli do Izmaela: Nie zabijaj nas, bo mamy ukryte w polu skarby: pszenicę i jęczmień, oliwę i miód. Wstrzymał się więc i nie zabił ich razem z ich braćmi.</verse>
				<verse number="9">A cysterna, do której Izmael wrzucił wszystkie zwłoki tych mężczyzn, których zabił z powodu Gedaliasza, była tą samą, którą wykonał król Asa z obawy przed Baszą, królem Izraela. Tę [cysternę] Izmael, syn Netaniasza, wypełnił zabitymi.</verse>
				<verse number="10">Potem Izmael uprowadził do niewoli resztę ludu, który był w Mispie: córki króla i cały lud, który pozostał w Mispie, a których Nebuzaradan, dowódca gwardii, powierzył Gedaliaszowi, synowi Achikama. Izmael, syn Netaniasza, uprowadził ich i wyruszył, by przejść do synów Ammona.</verse>
				<verse number="11">Gdy jednak Jochanan, syn Kareacha, i wszyscy dowódcy wojsk, którzy byli z nim, usłyszeli o całej tej niegodziwości, którą popełnił Izmael, syn Netaniasza;</verse>
				<verse number="12">Zebrali wszystkich mężczyzn i nadciągnęli, aby walczyć z Izmaelem, synem Netaniasza. I znaleźli go przy wielkich wodach, które są w Gibeonie.</verse>
				<verse number="13">Gdy cały lud, który był z Izmaelem, zobaczył Jochanana, syna Kareacha, i wszystkich dowódców wojsk, którzy z nim byli, uradował się.</verse>
				<verse number="14">Cały lud więc, który Izmael uprowadził do niewoli z Mispy, odwrócił się i ruszył z powrotem, i przyszedł do Jochanana, syna Kareacha.</verse>
				<verse number="15">Izmael zaś, syn Netaniasza, uciekł z ośmioma mężczyznami przed Jochananem i przybył do synów Ammona.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Jochanan, syn Kareacha, wraz ze wszystkimi dowódcami wojsk, którzy z nim byli, zebrał całą resztę ludu, który odzyskał od Izmaela, syna Netaniasza, z Mispy, po zabójstwie Gedaliasza, syna Achikama, walecznych wojowników, kobiety, dzieci i eunuchów, których przywiódł z powrotem z Gibeonu;</verse>
				<verse number="17">Odeszli i zatrzymali się w gospodzie Kimhama, w pobliżu Betlejem, zamierzając udać się do Egiptu;</verse>
				<verse number="18">Z obawy przed Chaldejczykami. Bali się ich bowiem, ponieważ Izmael, syn Netaniasza, zabił Gedaliasza, syna Achikama, którego król Babilonu ustanowił namiestnikiem w ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="42">
				<verse number="1">Potem wszyscy dowódcy wojsk, Jochanan, syn Kareacha, Jezaniasz, syn Hoszajasza, oraz cały lud, od małego do wielkiego, przystąpili;</verse>
				<verse number="2">I powiedzieli do proroka Jeremiasza: Niech nasza prośba dotrze do ciebie i módl się za nami do PANA, twojego Boga, za całą tę resztkę, bo mało nas pozostało z wielkiej liczby, jak sam widzisz na własne oczy;</verse>
				<verse number="3">I niech PAN, twój Bóg, wskaże nam drogę, którą mamy iść, i to, co mamy czynić.</verse>
				<verse number="4">Wtedy prorok Jeremiasz odpowiedział im: Słyszałem. Oto będę się modlić do PANA, waszego Boga, według waszych słów, a cokolwiek PAN wam odpowie, ja wam oznajmię, niczego przed wami nie zataję.</verse>
				<verse number="5">Oni zaś powiedzieli do Jeremiasza: Niech PAN będzie między nami prawdziwym i wiernym świadkiem, jeśli nie postąpimy według każdego słowa, z którym PAN, twój Bóg, pośle cię do nas.</verse>
				<verse number="6">Czy będzie dobre, czy złe – usłuchamy głosu PANA, naszego Boga, do którego cię posyłamy; aby nam się dobrze powodziło, gdy będziemy słuchać głosu PANA, naszego Boga.</verse>
				<verse number="7">A po upływie dziesięciu dni doszło do Jeremiasza słowo PANA.</verse>
				<verse number="8">Zawołał więc Jochanana, syna Kareacha, i wszystkich dowódców wojsk, którzy z nim byli, oraz cały lud, od małego do wielkiego;</verse>
				<verse number="9">I powiedział do nich: Tak mówi PAN, Bóg Izraela, do którego mnie posłaliście, abym przedłożył mu waszą prośbę;</verse>
				<verse number="10">Jeśli pozostaniecie na stałe w tej ziemi, odbuduję was i nie zburzę, zasadzę was i nie wykorzenię. Żal mi bowiem tego nieszczęścia, które wam uczyniłem.</verse>
				<verse number="11">Nie bójcie się króla Babilonu, którego [tak] się boicie. Nie bójcie się go, mówi PAN, bo ja jestem z wami, aby was wybawić i wyrwać z jego ręki.</verse>
				<verse number="12">Okażę wam łaskę, aby on się zlitował nad wami i dał wam wrócić do waszej ziemi.</verse>
				<verse number="13">Ale jeśli powiecie: Nie zostaniemy w tej ziemi, nie usłuchamy głosu PANA, waszego Boga;</verse>
				<verse number="14">Mówiąc: Żadną miarą! Lecz pójdziemy do ziemi Egiptu, gdzie nie zobaczymy wojny ani nie usłyszymy dźwięku trąby, ani nie będziemy łaknąć chleba; tam będziemy mieszkać;</verse>
				<verse number="15">To posłuchajcie teraz słowa PANA, resztko Judy: Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Jeśli w uporze przy tym zostaniecie, aby pójść do ziemi Egiptu, i pójdziecie, aby tam przebywać;</verse>
				<verse number="16">Wtedy miecz, którego się boicie, dosięgnie was tam w ziemi Egiptu, a głód, którego się obawiacie, będzie was ścigał tam w Egipcie, i tam pomrzecie.</verse>
				<verse number="17">Tak się stanie wszystkim, którzy koniecznie chcą iść do Egiptu, aby tam przebywać: umrą od miecza, od głodu i od zarazy, żaden z nich nie pozostanie ani nie ujdzie przed tym nieszczęściem, jakie na nich sprowadzę.</verse>
				<verse number="18">Tak bowiem mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Jak się wylały mój gniew i moja zapalczywość na mieszkańców Jerozolimy, tak się wyleje moja zapalczywość na was, gdy wejdziecie do Egiptu. I będziecie [przedmiotem] złorzeczenia, zdumienia, przekleństwa i hańby, a nie zobaczycie już tego miejsca.</verse>
				<verse number="19">PAN do was mówi, resztko Judy: Nie idźcie do Egiptu. Wiedzcie na pewno, że dziś was ostrzegam.</verse>
				<verse number="20">Zwiedliście bowiem swoje dusze, gdy posłaliście mnie do PANA, waszego Boga, mówiąc: Módl się za nami do PANA, naszego Boga, i oznajmij nam wszystko, co powie PAN, nasz Bóg, a [my] to wykonamy.</verse>
				<verse number="21">Dzisiaj to wam oznajmiam, wy jednak nie słuchacie głosu PANA, waszego Boga, we wszystkim, z czym mnie do was posłał.</verse>
				<verse number="22">Dlatego mówię: Wiedzcie na pewno, że umrzecie od miecza, od głodu i od zarazy w tym miejscu, do którego pragniecie iść, aby tam przebywać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="43">
				<verse number="1">Gdy Jeremiasz przestał mówić do całego ludu te wszystkie słowa PANA, ich Boga, z którymi posłał go do nich PAN, ich Bóg, wszystkie te słowa;</verse>
				<verse number="2">Azariasz, syn Hoszajasza, i Jochanan, syn Kareacha, oraz wszyscy pyszni mężczyźni powiedzieli do Jeremiasza: Kłamstwo mówisz! Nie posłał cię PAN, nasz Bóg, byś mówił: Nie idźcie do Egiptu, aby tam przebywać;</verse>
				<verse number="3">Ale Baruch, syn Neriasza, podburza cię przeciwko nam, aby nas wydać w ręce Chaldejczyków, żeby nas pobili albo uprowadzili do niewoli do Babilonu.</verse>
				<verse number="4">Dlatego Jochanan, syn Kareacha, oraz wszyscy dowódcy wojsk, a także cały lud nie słuchali głosu PANA, aby pozostać w ziemi Judy.</verse>
				<verse number="5">Lecz Jochanan, syn Kareacha, i wszyscy dowódcy wojsk zabrali całą resztkę Judy, która powróciła ze wszystkich narodów, do których została wygnana, by zamieszkać w ziemi Judy:</verse>
				<verse number="6">Mężczyzn, kobiety, dzieci, córki króla oraz każdą duszę, którą pozostawił Nebuzaradan, dowódca gwardii, z Gedaliaszem, synem Achikama, syna Szafana, z prorokiem Jeremiaszem i z Baruchem, synem Neriasza;</verse>
				<verse number="7">I poszli do ziemi Egiptu, bo nie usłuchali głosu PANA. I przybyli do Tachpanches.</verse>
				<verse number="8">I w Tachpanches doszło do Jeremiasza słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="9">Weź do rąk wielkie kamienie i ukryj je w glinie w piecu do wypalania cegieł, który jest przy wejściu do domu faraona w Tachpanches, na oczach mężczyzn Judy;</verse>
				<verse number="10">I powiedz im: Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto poślę po Nabuchodonozora, króla Babilonu, mego sługę, i sprowadzę [go], i ustawię jego tron na tych kamieniach, które ukryłem; i rozciągnie swój baldachim na nich.</verse>
				<verse number="11">Gdy przyjdzie, pobije ziemię Egiptu, a [oddani] na śmierć na śmierć [pójdą], oddani do niewoli do niewoli pójdą, i oddani pod miecz pod miecz pójdą.</verse>
				<verse number="12">Podłożę ogień w domach bogów Egiptu i on je spali, i uprowadzi. Przyozdobi się ziemią Egiptu, jak pasterz zakłada swoją szatę, i wyjdzie stamtąd w pokoju.</verse>
				<verse number="13">Rozbije posągi w Betszemesz, które [jest] w ziemi Egiptu, oraz ogniem spali domy bogów egipskich.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="44">
				<verse number="1">Słowo, które doszło do Jeremiasza o wszystkich Żydach mieszkających w ziemi Egiptu, którzy mieszkali w Migdol, w Tachpanches, w Nof i w ziemi Patros, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Wy widzieliście wszystkie nieszczęścia, które sprowadziłem na Jerozolimę i na wszystkie miasta Judy, a oto są dzisiaj spustoszeniem, nie ma w nich mieszkańców.</verse>
				<verse number="3">Z powodu ich niegodziwości, którą popełniali, aby pobudzać mnie do gniewu, gdy palili kadzidło i służyli innym bogom, których nie znali ani oni, ani wy, ani wasi ojcowie;</verse>
				<verse number="4">Chociaż posyłałem do was wszystkie moje sługi, proroków, z wczesnym wstawaniem i przesłaniem, mówiąc: Nie czyńcie, proszę, tej obrzydliwości, której nienawidzę.</verse>
				<verse number="5">Ale oni nie usłuchali ani nie nakłonili swego ucha, aby odwrócić się od swojej niegodziwości i nie palić kadzidła innym bogom.</verse>
				<verse number="6">Dlatego został wylany mój gniew i moja zapalczywość zapłonęła w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy, tak że stały się pustkowiem [i] spustoszeniem, jak to jest dzisiaj.</verse>
				<verse number="7">Dlatego teraz tak mówi PAN, Bóg zastępów, Bóg Izraela: Czemu wyrządzacie swoim duszom [to] wielkie zło, przyczyniając się do wyniszczenia mężczyzn, kobiet, dzieci i niemowląt spośród Judy, tak, aby nikt z was nie pozostał;</verse>
				<verse number="8">Gdyż pobudzacie mnie do gniewu uczynkami swoich rąk, paląc kadzidło innym bogom w ziemi Egiptu, do której weszliście, by tam mieszkać – i abyście byli wyniszczeni, i stali się przekleństwem i hańbą u wszystkich narodów na ziemi?</verse>
				<verse number="9">Czy zapomnieliście o niegodziwości waszych ojców, o niegodziwości królów Judy, o niegodziwości ich żon, o waszej niegodziwości i o niegodziwości waszych żon, których się dopuszczały w ziemi Judy i na ulicach Jerozolimy?</verse>
				<verse number="10">Po dziś dzień nie ukorzyli się ani się nie boją, ani nie postępują według mojego prawa i moich ustaw, które dałem wam i waszym ojcom.</verse>
				<verse number="11">Dlatego tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto zwrócę swoje oblicze przeciwko wam na nieszczęście, aby wyniszczyć całą Judę.</verse>
				<verse number="12">Wezmę resztę Judy, [tych], którzy z uporem poszli do ziemi Egiptu, aby tam przebywać, i wyginą wszyscy w ziemi Egiptu; wyginą od miecza i od głodu, wyginą od najmniejszego do największego; pomrą od miecza i od głodu. I będą [przedmiotem] złorzeczenia, zdumienia, przekleństwa i hańby.</verse>
				<verse number="13">Bo nawiedzę [tych], którzy mieszkają w ziemi Egiptu, jak nawiedziłem Jerozolimę – mieczem, głodem i zarazą.</verse>
				<verse number="14">I z reszty Judy, która przybyła do ziemi Egiptu, by tam przebywać, nikt nie ujdzie ani nie ocaleje, by powrócić do ziemi Judy, do której pragną wrócić, by tam zamieszkać. Nikt bowiem nie powróci oprócz tych, którzy ujdą.</verse>
				<verse number="15">Wtedy wszyscy mężczyźni, którzy wiedzieli, że ich żony paliły kadzidło innym bogom, wszystkie kobiety stojące w wielkiej gromadzie i cały lud, który mieszkał w ziemi Egiptu, w Patros, odpowiedzieli Jeremiaszowi:</verse>
				<verse number="16">Co do słowa, które mówiłeś do nas w imię PANA, nie usłuchamy cię.</verse>
				<verse number="17">Ale na pewno wypełnimy każde słowo, które wyjdzie z naszych ust: będziemy spalać kadzidło królowej niebios i wylewać dla niej ofiary z płynów, jak [dotąd] czyniliśmy, my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy. Wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze i [nic] złego nas nie spotkało.</verse>
				<verse number="18">Lecz odkąd przestaliśmy palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów, brakuje nam wszystkiego i giniemy od miecza i głodu.</verse>
				<verse number="19">A gdy paliliśmy kadzidło królowej niebios i wylewaliśmy dla niej ofiary z płynów, czy bez [zgody] naszych mężów czyniliśmy placki ku jej czci i składaliśmy jej ofiary z płynów?</verse>
				<verse number="20">Wtedy Jeremiasz powiedział do całego ludu: do mężczyzn i kobiet oraz do wszystkich ludzi, którzy mu tak odpowiedzieli:</verse>
				<verse number="21">Czy PAN nie pamięta kadzidła, które paliliście w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy, wy i wasi ojcowie, wasi królowie i wasi książęta oraz lud ziemi, i czy nie wziął sobie [tego] do serca?</verse>
				<verse number="22">Tak że PAN nie mógł już dłużej znosić zła waszych uczynków i obrzydliwości, które popełnialiście. Dlatego wasza ziemia stała się spustoszeniem i [przedmiotem] zdumienia i przekleństwa, bez mieszkańców, jak to [jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="23">Ponieważ paliliście kadzidło i grzeszyliście przeciw PANU, a nie słuchaliście głosu PANA i nie postępowaliście według jego prawa, jego ustaw i jego świadectw, spotkało was to nieszczęście, jak to [jest] dzisiaj.</verse>
				<verse number="24">Następnie Jeremiasz powiedział do całego ludu i do wszystkich kobiet: Słuchajcie słowa PANA, wszyscy z Judy, którzy jesteście w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="25">Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Wy i wasze żony wypowiadaliście to własnymi ustami i spełnialiście to swoimi rękami, mówiąc: Na pewno wypełnimy swoje śluby, które złożyliśmy, aby palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów. Tak, na pewno spełnicie swoje śluby i wykonacie swoje śluby.</verse>
				<verse number="26">Dlatego słuchajcie słowa PANA, wszyscy ludzie Judy, którzy mieszkacie w ziemi Egiptu: Oto przysięgam na swoje wielkie imię, mówi PAN, że moje imię nie będzie już wzywane ustami żadnego człowieka z Judy w całej ziemi Egiptu, który by mówił: Jak żyje Pan BÓG!</verse>
				<verse number="27">Oto będę czuwał nad nimi ku złemu, a nie ku dobremu. I wszyscy ludzie z Judy, którzy są w ziemi Egiptu, zginą od miecza i głodu, doszczętnie wyginą.</verse>
				<verse number="28">I tylko mała liczba ujdzie spod miecza, i powróci z ziemi Egiptu do ziemi Judy, a cała reszta Judy, która weszła do ziemi Egiptu, aby tam przebywać, pozna, czyje słowo się spełni: moje czy jej.</verse>
				<verse number="29">A to będzie dla was znakiem, mówi PAN, że ja was ukarzę w tym miejscu, abyście wiedzieli, że moje słowa na pewno się spełnią ku waszemu nieszczęściu.</verse>
				<verse number="30">Tak mówi PAN: Oto wydam faraona Chofrę, króla Egiptu, w ręce jego wrogów i w ręce tych, którzy czyhają na jego życie, tak jak wydałem Sedekiasza, króla Judy, w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, jego wroga, który czyhał na jego życie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="45">
				<verse number="1">Słowo, które prorok Jeremiasz wypowiedział do Barucha, syna Neriasza, gdy spisał te słowa w księdze z ust Jeremiasza w czwartym roku Joakima, syna Jozjasza, króla Judy:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN, Bóg Izraela, do ciebie, Baruchu:</verse>
				<verse number="3">Powiedziałeś: Biada mi teraz! Bo PAN przydaje smutku do mojego bólu; utrudziłem się swoim wzdychaniem i nie znajduję odpoczynku.</verse>
				<verse number="4">Tak powiesz do niego: Tak mówi PAN: Oto co zbudowałem, zburzę, co zasadziłem, wyplenię, tę całą ziemię.</verse>
				<verse number="5">A ty szukasz dla siebie wielkich rzeczy? Nie szukaj. Oto bowiem sprowadzę nieszczęście na wszelkie ciało, mówi PAN. Ale tobie dam twoje życie jako zdobycz we wszystkich miejscach, dokądkolwiek pójdziesz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="46">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do proroka Jeremiasza przeciw poganom;</verse>
				<verse number="2">Przeciw Egiptowi, przeciw wojsku faraona Neko, króla Egiptu, które znajdowało się nad rzeką Eufrat pod Karkemisz, a które pobił Nabuchodonozor, król Babilonu, w czwartym roku Joakima, syna Jozjasza, króla Judy:</verse>
				<verse number="3">Przygotujcie puklerz i tarczę i ruszajcie do walki.</verse>
				<verse number="4">Zaprzęgajcie konie i wsiadajcie, jeźdźcy; stańcie w hełmach, ostrzcie włócznie, przywdziejcie pancerze.</verse>
				<verse number="5">Czemu widzę ich zatrwożonych i cofających się? Ich mocarze są pobici i uciekają w popłochu, nie oglądając się. Strach jest wszędzie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="6">Prędki nie ucieknie i mocarz nie ujdzie; na północy, nad brzegiem rzeki Eufrat, potkną się i upadną.</verse>
				<verse number="7">Kim jest ten, co się podnosi jak rzeka, a jego wody piętrzą się jak rzeki?</verse>
				<verse number="8">Egipt podnosi się jak rzeka, a jego wody piętrzą się jak w rzece i mówi: Podnoszę się, pokryję ziemię, zniszczę miasto i jego mieszkańców.</verse>
				<verse number="9">Nacierajcie, konie, pędźcie, rydwany; niech się ruszą mocarze: Etiopczycy i Libańczycy noszący tarcze, Ludyjczycy, którzy noszą i napinają łuk.</verse>
				<verse number="10">Ten dzień bowiem należy do Pana BOGA zastępów i jest dniem pomsty, aby się zemścił nad swoimi wrogami. Miecz będzie pożerał i nasyci się, i upije się ich krwią, gdyż Pan Bóg zastępów ma ofiarę w ziemi północnej, nad rzeką Eufrat.</verse>
				<verse number="11">Wstąp do Gileadu i nabierz balsamu, dziewico, córko Egiptu. Ale daremnie używasz wielu lekarstw, bo nie będziesz uleczona.</verse>
				<verse number="12">Narody słyszały o twojej hańbie i twój lament napełnił ziemię, gdyż mocarz potknął się o mocarza i obaj razem upadli.</verse>
				<verse number="13">Słowo, które PAN wypowiedział do proroka Jeremiasza, o wyprawie Nabuchodonozora, króla Babilonu, aby uderzyć ziemię Egiptu:</verse>
				<verse number="14">Oznajmijcie w Egipcie i ogłoście w Migdol; opowiadajcie w Nof i w Tachpanches. Powiedzcie: Stań i przygotuj się, bo miecz pożre to, co jest dokoła ciebie.</verse>
				<verse number="15">Czemu twoi mocarze zostali powaleni? Nie mogli się ostać, gdyż natarł na nich PAN.</verse>
				<verse number="16">Wielu potknęło się, a padli jeden na drugiego. Mówili: Wstań, wróćmy do naszego ludu i do ziemi ojczystej przed ostrzem niszczycielskiego miecza.</verse>
				<verse number="17">Tam zawołali: Faraon, król Egiptu, [to tylko próżny] trzask; [jego] ustalony czas już minął.</verse>
				<verse number="18">Jak żyję ja – mówi Król, a jego imię PAN zastępów – jak Tabor wśród gór i jak Karmel nad morzem, [tak] on przyjdzie.</verse>
				<verse number="19">Córko, która mieszkasz w Egipcie, przygotuj swoje rzeczy na niewolę, bo Nof będzie pustkowiem i spustoszeniem, bez mieszkańców.</verse>
				<verse number="20">Egipt [jest jak] piękna jałówka, [ale jej] zniszczenie nadchodzi, idzie z północy.</verse>
				<verse number="21">Najemnicy pośród niego [są] jak tuczone cielęta, bo oni także odwrócili się i uciekli razem. Nie ostali się, bo przyszedł na nich dzień ich porażki, czas ich nawiedzenia.</verse>
				<verse number="22">Jego głos jak [głos] węża, bo nadciągną z wojskiem, z siekierami przyjdą przeciw niemu jak rąbiący drzewa.</verse>
				<verse number="23">Wyrąbią jego las, mówi PAN, choć nie da się [go] policzyć. Są bowiem liczniejsi od szarańczy i niezliczeni.</verse>
				<verse number="24">Zawstydzi się córka Egiptu, będzie wydana w ręce ludu z północy.</verse>
				<verse number="25">PAN zastępów, Bóg Izraela, mówi: Oto ukarzę cały liczny lud miasta No, także faraona i Egipt, jego bogów i królów, faraona i tych, którzy pokładają w nim ufność.</verse>
				<verse number="26">I wydam ich w ręce tych, którzy czyhają na ich życie, w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, i w ręce jego sług. Lecz potem będzie zamieszkały jak za dawnych dni, mówi PAN.</verse>
				<verse number="27">Ale ty się nie bój, mój sługo, Jakubie, i nie lękaj się, Izraelu. Oto bowiem wybawię cię z daleka i twoje potomstwo z ziemi jego niewoli. Jakub powróci i zazna odpoczynku i pokoju, a nikt go nie zatrwoży.</verse>
				<verse number="28">Nie bój się, Jakubie, mój sługo, mówi PAN, bo ja jestem z tobą. Położę kres wszystkim narodom, do których cię wypędziłem. Tobie jednak nie położę kresu, ale będę cię karał sprawiedliwie; nie zostawię cię całkiem bez kary.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="47">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do proroka Jeremiasza przeciw Filistynom, zanim faraon pobił Gazę.</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN: Oto wody wznoszą się od północy i będą jak gwałtowna powódź, zatopią ziemię i wszystko, co na niej jest, miasto i jego mieszkańców. Wtedy ludzie będą wołać, zawyją wszyscy mieszkańcy ziemi.</verse>
				<verse number="3">Na odgłos tętentu kopyt jego silnych [koni], z powodu turkotu jego rydwanów [i] trzasku jego kół ojcowie nie obejrzą się na synów, gdyż zasłabną im ręce;</verse>
				<verse number="4">Z powodu dnia, który nadchodzi, by zniszczyć wszystkich Filistynów i wytępić z Tyru i Sydonu każdą pozostałą pomoc. PAN bowiem zniszczy Filistynów, resztę z wyspy Kaftor.</verse>
				<verse number="5">Przyszło na Gazę łysienie; wyniszczony został Aszkelon i resztki ich doliny. Jak długo będziesz czynić sobie nacięcia?</verse>
				<verse number="6">Mieczu PANA, jak długo jeszcze nie spoczniesz? Wróć do swojej pochwy, powstrzymaj się i uspokój.</verse>
				<verse number="7">[Ale] jakże ma się uspokoić, skoro PAN wydał mu rozkaz przeciwko Aszkelonowi i przeciwko brzegowi morskiemu? Tam go skierował.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="48">
				<verse number="1">Przeciw Moabowi tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Biada [miastu] Nebo, bo jest spustoszone. Kiriataim jest pohańbione i zdobyte. Misgab jest zawstydzone i przerażone.</verse>
				<verse number="2">Nie będzie już chwały dla Moabu, w Cheszbonie obmyślono przeciwko niemu nieszczęście: Chodźcie, wytępmy go spośród narodów. I ty, Madmenie, zostaniesz wykorzeniony, miecz będzie cię ścigał.</verse>
				<verse number="3">Głos krzyku z Choronaim, spustoszenie i wielkie zniszczenie.</verse>
				<verse number="4">Moab jest zmiażdżony, usłyszy się krzyk jego małych.</verse>
				<verse number="5">Będzie bowiem ciągły płacz przy wchodzeniu do Luchit, a przy schodzeniu do Choronaim wrogowie usłyszą krzyk nad zniszczeniem.</verse>
				<verse number="6">Uciekajcie, ratujcie swoje życie i bądźcie jak wrzos na pustyni.</verse>
				<verse number="7">Ponieważ pokładasz ufność w swoich dziełach i skarbach, ty też będziesz zdobyty. Kemosz pójdzie do niewoli wraz ze swoimi kapłanami i książętami.</verse>
				<verse number="8">Niszczyciel przyjdzie do każdego miasta i [żadne] miasto nie ocaleje. Dolina też zginie i równina będzie spustoszona, jak mówi PAN.</verse>
				<verse number="9">Dajcie skrzydła Moabowi, niech szybko uleci, bo jego miasta zostaną spustoszone, tak że nie będzie [w nich] mieszkańców.</verse>
				<verse number="10">Przeklęty, kto wykonuje dzieło PANA podstępnie; przeklęty także, kto swój miecz powstrzymuje od krwi.</verse>
				<verse number="11">Moab miał pokój od swojej młodości, spoczywał na swoich drożdżach i nie był przelewany z naczynia do naczynia, nie poszedł do niewoli. Dlatego zachował się w nim jego smak i jego zapach się nie zmienił.</verse>
				<verse number="12">Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, że poślę na niego najeźdźców, którzy go uprowadzą, a opróżnią jego naczynia i potłuką jego dzbany.</verse>
				<verse number="13">I Moab będzie się wstydzić Kemosza, jak dom Izraela wstydził się Betel, jego nadziei.</verse>
				<verse number="14">Jakże możecie mówić: Jesteśmy mocnymi i dzielnymi wojownikami w walce?</verse>
				<verse number="15">Moab jest zburzony i wyszedł ze swoich miast, a wyborni jego młodzieńcy pójdą na rzeź, mówi Król, jego imię to PAN zastępów.</verse>
				<verse number="16">Zbliża się klęska Moabu, jego nieszczęście nadchodzi spiesznie.</verse>
				<verse number="17">Opłakujcie go, wszyscy, jego [sąsiedzi]; wszyscy, którzy znacie jego imię, mówcie: Jakże się złamała mocna laska i berło ozdobne!</verse>
				<verse number="18">Zejdź ze swej chwały i siądź w pragnieniu, córko, mieszkanko Dibonu! Bo niszczyciel Moabu nadciągnie przeciwko tobie, rozrzuci twoje twierdze.</verse>
				<verse number="19">Stań na drodze i przypatrz się uważnie, mieszkanko Aroeru! Spytaj tego, który ucieka, i tej, która uchodzi: Co się dzieje?</verse>
				<verse number="20">Moab jest zawstydzony, bo jest rozgromiony; zawódźcie i krzyczcie, opowiadajcie w Arnon, że Moab jest spustoszony.</verse>
				<verse number="21">Sąd nadszedł na ziemię tej równiny, na Cholon, na Jahazę i na Mefaat;</verse>
				<verse number="22">Na Dibon, na Nebo i na Bet-Dyblataim;</verse>
				<verse number="23">Na Kiriataim, na Betgamul i na Bet-Meon.</verse>
				<verse number="24">Na Keriot, na Bosrę i na wszystkie miasta ziemi Moabu, dalekie i bliskie.</verse>
				<verse number="25">Róg Moabu został odcięty i jego ramię złamane, mówi PAN.</verse>
				<verse number="26">Upójcie go, ponieważ wynosił się przeciw PANU. Niech Moab tarza się w swoich wymiocinach i niech również stanie się pośmiewiskiem.</verse>
				<verse number="27">Czy Izrael nie był dla ciebie pośmiewiskiem? Czy złapano go wśród złodziei? Ilekroć bowiem mówisz o nim, skaczesz [z radości].</verse>
				<verse number="28">Opuszczajcie miasta i zamieszkajcie na skale, mieszkańcy Moabu! Bądźcie jak gołębica, która się gnieździ na ścianach gardzieli urwiska.</verse>
				<verse number="29">Słyszeliśmy o pysze Moabu, że jest niezmiernie pyszny, o jego zuchwałości, o jego zarozumiałości, o jego dumie i o wyniosłości jego serca.</verse>
				<verse number="30">Znam jego gniew, mówi PAN, lecz mu się nie poszczęści; jego kłamstwa nie dojdą do skutku.</verse>
				<verse number="31">Dlatego nad Moabem będę zawodził, nad całym Moabem będę wołał, i nad ludźmi z Kir-Cheres [moje serce] będzie wzdychało.</verse>
				<verse number="32">Płaczę nad tobą, jak opłakiwano Jazer, winorośli Sibmy! Twoje latorośle sięgają aż za morze, dochodzą aż do morza Jazer. Na twoje letnie owoce i na twoje winobranie wpadł niszczyciel.</verse>
				<verse number="33">I zniknęły wesele i radość z urodzajnych pól i z ziemi Moabu, i sprawiłem, że wino się skończyło z pras; nie będą go tłoczyć wśród okrzyków, a ich okrzyk nie będzie okrzykiem.</verse>
				<verse number="34">Od krzyku Cheszbonu aż do Eleale i aż do Jahazy wydają swój głos, z Soaru aż do Choronaim, [jak] trzyletnia jałówka; bo wody Nimrim też staną się spustoszeniem.</verse>
				<verse number="35">I sprawię, mówi PAN, że już nie będzie w Moabie nikogo, kto składa ofiarę na wyżynach lub pali kadzidło swoim bogom.</verse>
				<verse number="36">Dlatego moje serce będzie jęczeć nad Moabem jak flet; nad ludźmi z Kir-Cheres moje serce zawodzi jak flet, gdyż ich zgromadzony dobytek wniwecz się obrócił.</verse>
				<verse number="37">Na każdej bowiem głowie będzie łysina i każda broda zostanie ogolona. Na wszystkich rękach [będą] nacięcia i na biodrach wory.</verse>
				<verse number="38">Na wszystkich dachach Moabu i na jego ulicach tylko powszechny lament, bo rozbiłem Moab jak naczynie nieużyteczne, mówi PAN.</verse>
				<verse number="39">Będą zawodzić, [mówiąc]: Jakże jest rozbity! Jak haniebnie uciekł Moab! Moab będzie pośmiewiskiem i postrachem dla wszystkich, którzy są dokoła niego.</verse>
				<verse number="40">Tak bowiem mówi PAN: Oto [wróg] jak orzeł przyleci i rozciągnie swe skrzydła nad Moabem.</verse>
				<verse number="41">Keriot jest zdobyty i twierdze są wzięte, a serce mocarzy Moabu w tym dniu będzie jak serce rodzącej kobiety.</verse>
				<verse number="42">Moab zostanie zniszczony, przestanie być ludem, bo wynosił się przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="43">Strach, dół i sidło nad tobą, który mieszkasz w Moabie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="44">Kto ucieknie przed strachem, wpadnie w dół, a kto wyjdzie z dołu, wpadnie w sidła. Sprowadzę bowiem na niego, na Moab, rok jego nawiedzenia, mówi PAN.</verse>
				<verse number="45">W cieniu Cheszbonu zatrzymali się ci, którzy uciekali przed przemocą. Ale ogień wyjdzie z Cheszbonu i płomień ze środka Sichona i pożre krańce Moabu, i czaszkę tych, którzy czynią zgiełk.</verse>
				<verse number="46">Biada tobie, Moabie! Ginie lud Kemosza, bo twoi synowie zostali zabrani do niewoli i twoje córki – na wygnanie.</verse>
				<verse number="47">Odwrócę jednak niewolę Moabu w dniach ostatecznych, mówi PAN. Dotąd sąd nad Moabem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="49">
				<verse number="1">O Ammonitach tak mówi PAN: Czyż Izrael nie ma synów? [Czyż] nie ma [żadnego] dziedzica? [Czemu] ich król dziedzicznie opanował Gad, a jego lud mieszka w jego miastach?</verse>
				<verse number="2">Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, gdy sprawię, że usłyszą okrzyk wojenny w Rabbie synów Ammona i stanie się [ona] rumowiskiem, a inne jej miasta [będą] spalone ogniem. Wtedy Izrael posiądzie swoich dzierżawców, mówi PAN.</verse>
				<verse number="3">Zawódź, Cheszbonie, bo Aj jest spustoszone. Krzyczcie, córki Rabby, przepaszcie się worami, lamentujcie i biegajcie wśród płotów, bo wasz król pójdzie do niewoli [wraz] ze swoimi kapłanami i książętami.</verse>
				<verse number="4">Czemu się chlubisz dolinami? Twoja dolina spłynęła, córko buntownicza, która ufasz swym skarbom, [mówiąc]: Któż nadciągnie przeciwko mnie?</verse>
				<verse number="5">Oto sprowadzę na ciebie strach, mówi Pan BÓG zastępów, od wszystkich, którzy są dokoła ciebie; będziecie wygnani każdy osobno, a nikt nie pozbiera tułaczy.</verse>
				<verse number="6">Potem jednak odwrócę niewolę synów Ammona, mówi PAN.</verse>
				<verse number="7">O Edomie tak mówi PAN zastępów: Czyż nie ma już mądrości w Temanie? Czyż zginęła rada od roztropnych [i] obróciła się wniwecz ich mądrość?</verse>
				<verse number="8">Uciekajcie, zawracajcie, ukryjcie się w głębokich kryjówkach, mieszkańcy Dedanu, bo sprowadzę na niego klęskę Ezawa, w czasie gdy go nawiedzę.</verse>
				<verse number="9">Gdyby zbieracze przyszli do ciebie, czy nie zostawiliby [jakichś] winogron? Gdyby [się wkradli] złodzieje w nocy, szkodziliby [dotąd], aż mieliby dość.</verse>
				<verse number="10">Lecz ja obnażę Ezawa, odkryję jego kryjówki, tak że nie będzie mógł się ukryć. Zniszczone jest jego potomstwo, jego bracia i jego sąsiedzi, i nie będzie go.</verse>
				<verse number="11">Zostaw swoje sieroty, ja będę je żywić, a twoje wdowy niech mi zaufają.</verse>
				<verse number="12">Tak bowiem mówi PAN: Oto ci, którzy nie byli skazani na picie z tego kielicha, musieli pić [z niego], a ty miałbyś ujść z tego bezkarnie? Nie ujdziesz, ale na pewno będziesz pił.</verse>
				<verse number="13">Przysięgam bowiem na siebie samego, mówi PAN, że Bosra stanie się spustoszeniem, hańbą, ruiną i przekleństwem, a wszystkie jej miasta będą ruiną na wieki.</verse>
				<verse number="14">Usłyszałem wieść od PANA, że do narodów wysłany jest poseł [mówiący]: Zgromadźcie się, wyruszcie przeciw niej, powstańcie do bitwy.</verse>
				<verse number="15">Oto bowiem sprawię, że będziesz mały wśród narodów [i] wzgardzony między ludźmi.</verse>
				<verse number="16">Zdradziła cię twoja zuchwałość [i] pycha twego serca, ty, który mieszkasz w rozpadlinach skalnych, który trzymasz się wysokich pagórków. Choćbyś założył swoje gniazdo wysoko jak orzeł, nawet stamtąd cię strącę, mówi PAN.</verse>
				<verse number="17">Edom będzie spustoszeniem, ktokolwiek będzie przechodził obok niego, zdumieje się i będzie świstać nad wszystkimi jego plagami.</verse>
				<verse number="18">Jak po zniszczeniu Sodomy i Gomory oraz miast sąsiednich, mówi PAN, nikt tam nie zamieszka i żaden syn człowieka nie będzie w nim gościł.</verse>
				<verse number="19">Oto jak lew wystąpi z wezbrania Jordanu przeciwko przybytkowi mocarza. Wypędzę go jednak nagle z tej ziemi, a ustanowię nad nią mojego wybrańca. Któż bowiem jest mi równy? Kto wyznaczy mi termin rozprawy? A kto jest tym pasterzem, który się ostoi przede mną?</verse>
				<verse number="20">Dlatego słuchajcie postanowienia PANA, które powziął przeciwko Edomowi, i jego zamysłów, które przygotował przeciwko mieszkańcom Temanu: Zaprawdę, wywloką ich najmniejsi z tej trzody, spustoszą ich i ich mieszkania.</verse>
				<verse number="21">Od grzmotu ich upadku ziemia się porusza, głos ich krzyku słychać nad Morzem Czerwonym.</verse>
				<verse number="22">Oto jak orzeł wzbije się i przyleci, i rozciągnie swoje skrzydła nad Bosrą. W tym dniu serce mocarzy Edomu stanie się jak serce rodzącej kobiety.</verse>
				<verse number="23">O Damaszku. Wstydzą się Chamat i Arpad, bo usłyszały złą wieść. Zatrwożyły się tak, że nawet morze się wzruszy, a nie będzie mogło się uspokoić.</verse>
				<verse number="24">Osłabł Damaszek i rzuca się do ucieczki, strach go ogarnął. Udręka i bóle ogarnęły go jak rodzącą kobietę.</verse>
				<verse number="25">[Ale powiedzą]: Jakże się nie miało ostać miasto sławne, miasto mej radości?</verse>
				<verse number="26">Dlatego jego młodzieńcy upadną na jego ulicach, a wszyscy waleczni wojownicy w tym dniu zostaną wytraceni, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="27">I wzniecę ogień w murze Damaszku, który strawi pałace Ben-Hadada.</verse>
				<verse number="28">O Kedarze i królestwach Chasoru, które ma pobić Nabuchodonozor, król Babilonu, tak mówi PAN: Wstańcie, wyruszajcie na Kedar i spustoszcie narody wschodnie.</verse>
				<verse number="29">Zabiorą ich namioty i trzody, wezmą ze sobą ich zasłony, wszystkie ich sprzęty oraz ich wielbłądy. I zawołają na nich: Strach dokoła.</verse>
				<verse number="30">Uciekajcie, rozbiegnijcie się prędko, ukryjcie się w głębokich kryjówkach, mieszkańcy Chasoru, mówi PAN. Radził się bowiem przeciwko wam Nabuchodonozor, król Babilonu, i obmyślił przeciwko wam zdradę.</verse>
				<verse number="31">Wstańcie, ruszajcie na naród spokojny, mieszkający bezpiecznie, mówi PAN, nie ma ani wrót, ani rygli, mieszka samotnie.</verse>
				<verse number="32">Ich wielbłądy będą łupem, a liczne ich stada – zdobyczą. Rozproszę na wszystkie wiatry tych, którzy mieszkają w najdalszych zakątkach, i sprowadzę na nich klęskę ze wszystkich stron, mówi PAN.</verse>
				<verse number="33">Chasor stanie się siedliskiem smoków, pustkowiem na wieki. Nikt tam nie zamieszka i żaden syn człowieka nie będzie w nim gościł.</verse>
				<verse number="34">Słowo PANA, które doszło do proroka Jeremiasza przeciwko Elamowi na początku królowania Sedekiasza, króla Judy, mówiące:</verse>
				<verse number="35">Tak mówi PAN zastępów: Oto złamię łuk Elamu, podstawę jego potęgi;</verse>
				<verse number="36">I sprowadzę na Elam cztery wiatry z czterech stron świata, i rozproszę go na wszystkie te wiatry tak, że nie będzie narodu, do którego by nie przyszli wygnańcy Elamu.</verse>
				<verse number="37">I napełnię Elam trwogą przed jego wrogami i przed tymi, którzy czyhają na jego życie. Sprowadzę na nich nieszczęście, zapalczywość mego gniewu, mówi PAN, i poślę też za nimi miecz, aż ich wyniszczę.</verse>
				<verse number="38">I ustawię swój tron w Elamie i stamtąd wytępię króla i książąt, mówi PAN.</verse>
				<verse number="39">Stanie się jednak w ostatecznych dniach, że odwrócę niewolę Elamu, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="50">
				<verse number="1">Słowo, które PAN wypowiedział przeciwko Babilonowi i przeciwko ziemi Chaldejczyków przez proroka Jeremiasza:</verse>
				<verse number="2">Opowiadajcie wśród narodów, rozgłaszajcie, podnieście sztandar, głoście i nie zatajajcie. Mówcie: Babilon wzięty, Bel pohańbiony, Merodach rozbity; jego posągi pohańbione, jego bożki pokruszone.</verse>
				<verse number="3">Nadciągnie bowiem przeciwko niemu naród z północy, który zamieni jego ziemię w pustkowie, tak że nikt w niej nie zamieszka. Uciekną [i] odejdą zarówno ludzie, jak i zwierzęta.</verse>
				<verse number="4">W tych dniach i w tym czasie, mówi PAN, przyjdą synowie Izraela, a wraz z nimi synowie Judy; będą szli w płaczu i będą szukać PANA, swego Boga.</verse>
				<verse number="5">Będą pytać o drogę na Syjon i [zwróciwszy] tam swoje twarze, [powiedzą]: Chodźcie i przyłączmy się do PANA wiecznym przymierzem, które nie ulegnie zapomnieniu.</verse>
				<verse number="6">Mój lud był trzodą owiec zbłąkanych, ich pasterze wiedli ich na manowce, po górach ich rozegnali. Schodził z góry na pagórek, zapomniał o swoim legowisku.</verse>
				<verse number="7">Wszyscy, którzy ich spotykali, pożerali ich, a ich wrogowie mówią: Nie jesteśmy nic winni, bo to oni zgrzeszyli [przeciwko] PANU, przybytkowi sprawiedliwości, [przeciwko] PANU, nadziei ich ojców.</verse>
				<verse number="8">Uchodźcie ze środka Babilonu, wychodźcie z ziemi Chaldejczyków i bądźcie jak kozły przed trzodą.</verse>
				<verse number="9">Oto bowiem wzbudzę i sprowadzę na Babilon gromadę wielkich narodów z ziemi północnej. I uszykują się przeciwko niemu, i stamtąd będzie zdobyty. Ich strzały będą jak u wprawnego mocarza, żadna nie wróci bez skutku.</verse>
				<verse number="10">Chaldea będzie łupem, [a] wszyscy, którzy ją złupią, zostaną nasyceni, mówi PAN.</verse>
				<verse number="11">Ponieważ się cieszyliście, ponieważ się radowaliście, grabieżcy mego dziedzictwa; ponieważ utyliście jak jałówka na trawie i ryczycie jak wół;</verse>
				<verse number="12">Wasza matka będzie bardzo zawstydzona, spłonie ze wstydu wasza rodzicielka. Oto [stanie się] ostatnią z narodów, pustkowiem, ziemią suchą i pustynną.</verse>
				<verse number="13">Z powodu gniewu PANA nie będzie zamieszkana, ale cała zostanie spustoszona. Ktokolwiek będzie przechodził obok Babilonu, zdumieje się i będzie świstał nad wszystkimi jego plagami.</verse>
				<verse number="14">Ustawcie się przeciw Babilonowi w koło. Wszyscy, którzy napinacie łuk, strzelajcie do niego, nie żałujcie strzał, bo zgrzeszył przeciwko PANU.</verse>
				<verse number="15">Wołajcie przeciwko niemu zewsząd. Poddał się, upadły jego fundamenty, jego mury są zburzone. Jest to bowiem zemsta PANA. Pomścijcie się nad nim; jak on czynił [innym, tak] jemu też uczyńcie.</verse>
				<verse number="16">Wyniszczcie z Babilonu siewcę i tego, który chwyta sierp w czasie żniwa. Przed mieczem niszczycielskim każdy się zwróci do swego ludu i każdy ucieknie do swojej ziemi.</verse>
				<verse number="17">Izrael jest owcą przegnaną, [którą] spłoszyły lwy. Najpierw król Asyrii pożarł go, a na koniec ten Nabuchodonozor, król Babilonu, pokruszył jego kości.</verse>
				<verse number="18">Dlatego tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Oto ukarzę króla Babilonu i jego ziemię, jak ukarałem króla Asyrii.</verse>
				<verse number="19">I znowu przyprowadzę Izraela do swego mieszkania, i będzie się paść na Karmelu i w Baszanie, i jego dusza nasyci się na górze Efraim i w Gileadzie.</verse>
				<verse number="20">W tych dniach i w tym czasie, mówi PAN, będą szukać nieprawości Izraela, ale jej nie będzie, i grzechów Judy, ale nie będą znalezione. Przebaczę bowiem tym, których pozostawię.</verse>
				<verse number="21">Wyrusz przeciwko ziemi Meratajim, przeciwko niej i mieszkańcom Pekod. Spustosz i zniszcz doszczętnie, goniąc ich, mówi PAN, i uczyń wszystko, jak ci rozkazałem.</verse>
				<verse number="22">Wrzawa wojenna w tej ziemi i wielkie spustoszenie.</verse>
				<verse number="23">Jakże jest rozbity i złamany młot całej ziemi? Jakże Babilon stał się spustoszeniem wśród narodów?</verse>
				<verse number="24">Zastawiłem na ciebie sidła i zostałeś schwytany, Babilonie, a nie zauważyłeś tego. Znaleziono cię i pochwycono, ponieważ spierałeś się z PANEM.</verse>
				<verse number="25">PAN otworzył swoją zbrojownię i wyniósł oręż swego gniewu. To bowiem jest dzieło Pana BOGA zastępów w ziemi Chaldejczyków.</verse>
				<verse number="26">Ruszajcie przeciwko niemu z krańców [ziemi], otwórzcie jego spichlerze. Zbierzcie go w sterty i zniszczcie go doszczętnie, by nic z niego nie pozostało.</verse>
				<verse number="27">Pozabijajcie wszystkie jego cielce, niech idą na rzeź. Biada im, bo nadszedł ich dzień, czas ich nawiedzenia.</verse>
				<verse number="28">[Słychać] głos uciekających i tych, co uchodzą z ziemi Babilonu, aby ogłosić na Syjonie pomstę PANA, naszego Boga, pomstę za jego świątynię.</verse>
				<verse number="29">Zgromadźcie przeciwko Babilonowi wszystkich strzelców, którzy napinają łuk; rozbijcie obóz przeciw niemu dokoła, aby [nikt] nie uszedł. Odpłaćcie mu według jego uczynków, według wszystkiego, co [innym] czynił, uczyńcie mu. Wynosił się bowiem przeciwko PANU, przeciwko Świętemu Izraela.</verse>
				<verse number="30">Dlatego jego młodzieńcy polegną na ulicach i wszyscy jego wojownicy zostaną zgładzeni w tym dniu, mówi PAN.</verse>
				<verse number="31">Oto jestem przeciwko tobie, zuchwalcze, mówi Pan, BÓG zastępów. Nadszedł bowiem twój dzień [i] czas, gdy cię nawiedzę.</verse>
				<verse number="32">Potknie się zuchwalec i upadnie, i nikt go nie podniesie. Wzniecę ogień w jego miastach, który pochłonie wszystko wokół niego.</verse>
				<verse number="33">Tak mówi PAN zastępów: Synowie Izraela i synowie Judy razem cierpią ucisk. Wszyscy, którzy ich pojmali, trzymają ich i nie chcą ich wypuścić.</verse>
				<verse number="34">[Ale] ich Odkupiciel jest potężny, jego imię to PAN zastępów, skutecznie będzie bronił ich sprawy, aby zapewnić pokój tej ziemi i trwożyć mieszkańców Babilonu.</verse>
				<verse number="35">Miecz [spadnie] na Chaldejczyków, mówi PAN, i na mieszkańców Babilonu, na jego książąt i mędrców;</verse>
				<verse number="36">Miecz na kłamców, aby zgłupieli, miecz na jego wojowników, aby byli przerażeni;</verse>
				<verse number="37">Miecz na jego konie i rydwany oraz na całą różnorodną ludność, która jest pośród niego, aby była jak kobiety; miecz na jego skarby, aby były zagrabione;</verse>
				<verse number="38">Susza na jego wody, aby wyschły. Ziemia bowiem jest [pełna] rzeźbionych obrazów, a szaleją przy [swoich] bożkach.</verse>
				<verse number="39">Dlatego zamieszkają tam dzikie zwierzęta pustyni i straszne bestie wysp, zamieszkają w nim też młode sowy. Nie będzie już zaludniony na wieki i nie będą [w nim] mieszkać po wszystkie pokolenia.</verse>
				<verse number="40">Jak Bóg zniszczył Sodomę i Gomorę oraz sąsiednie miasta, mówi PAN, [tak] też nikt tam nie zamieszka ani syn człowieczy nie będzie w nim gościł.</verse>
				<verse number="41">Oto lud nadciągnie z północy, naród wielki, i liczni królowie zostaną wzbudzeni z krańców ziemi.</verse>
				<verse number="42">Pochwycą łuk i włócznię, są okrutni i bezlitośni; ich głos huczy jak morze i jeżdżą na koniach, każdy uszykowany do walki przeciwko tobie, córko Babilonu!</verse>
				<verse number="43">Król Babilonu usłyszał o nich wieść i osłabły mu ręce. Ogarnęła go udręka [i] bóle jak rodzącą kobietę.</verse>
				<verse number="44">Oto jak lew wystąpi z wezbrania Jordanu przeciwko przybytkowi mocarza. Wypędzę go jednak nagle z tej ziemi, a ustanowię nad nią mojego wybrańca. Któż bowiem jest mi równy? Kto wyznaczy mi termin rozprawy? A kto jest tym pasterzem, który się ostoi przede mną?</verse>
				<verse number="45">Dlatego słuchajcie postanowienia PANA, które powziął przeciwko Babilonowi i jego zamysłów, które przygotował przeciwko ziemi Chaldejczyków. Zaprawdę, wywloką ich najmniejsi z tej trzody, spustoszą ich i [ich] mieszkania.</verse>
				<verse number="46">Od huku przy zdobyciu Babilonu ziemia się porusza, słychać krzyk wśród narodów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="51">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Oto wzbudzę niszczący wiatr przeciwko Babilonowi i przeciwko tym, którzy mieszkają pośród powstających przeciwko mnie;</verse>
				<verse number="2">I poślę do Babilonu obcych, którzy będą go przewiewać, i opróżnią jego ziemię, gdyż zewsząd zwrócą się przeciwko niemu w dniu ucisku.</verse>
				<verse number="3">Niech łucznik napina swój łuk przeciwko niemu i przeciwko stającym do walki w swoich pancerzach. Nie oszczędzajcie jego młodzieńców, zgładźcie całe jego wojsko.</verse>
				<verse number="4">Tak padną zabici w ziemi Chaldejczyków i przebici na jego ulicach.</verse>
				<verse number="5">Nie są bowiem opuszczone Izrael ani Juda przez swego Boga, PANA zastępów, choć ich ziemia była pełna grzechu przeciwko Świętemu Izraela.</verse>
				<verse number="6">Uciekajcie ze środka Babilonu i niech każdy ratuje swoją duszę. Nie gińcie w jego nieprawości, bo jest to czas zemsty PANA, on oddaje mu zapłatę.</verse>
				<verse number="7">Babilon był złotym kielichem w ręce PANA, upajającym całą ziemię. Z jego wina piły narody, dlatego narody szaleją.</verse>
				<verse number="8">Nagle upadł Babilon i został rozbity. Zawódźcie nad nim, weźcie balsam na jego ból, może da się go wyleczyć.</verse>
				<verse number="9">Leczyliśmy Babilon, ale nie został uleczony. Opuśćmy go i niech każdy pójdzie do swojej ziemi, bo jego sąd aż do nieba sięga i wznosi się aż po obłoki.</verse>
				<verse number="10">PAN ujawnił naszą sprawiedliwość. Chodźcie, głośmy na Syjonie dzieło PANA, naszego Boga.</verse>
				<verse number="11">Wyostrzcie strzały, przygotujcie tarcze. PAN wzbudził ducha królów Medii, bo jego zamiar jest przeciwko Babilonowi, aby go zniszczyć. Jest to bowiem pomsta PANA, pomsta za jego świątynię.</verse>
				<verse number="12">Podnieście sztandar na murach Babilonu, wzmocnijcie straże, postawcie stróżów, przygotujcie zasadzki. PAN bowiem obmyślił i wykonał to, co wypowiedział przeciwko mieszkańcom Babilonu.</verse>
				<verse number="13">Ty, który mieszkasz nad wieloma wodami, bogaty w skarby! Nadszedł twój koniec, kres twojej chciwości.</verse>
				<verse number="14">PAN zastępów przysiągł na siebie samego: Zaprawdę, napełnię cię ludźmi jak szarańczą, wzniosą nad tobą okrzyk wojenny.</verse>
				<verse number="15">On uczynił ziemię swoją mocą, utwierdził świat swoją mądrością i rozpostarł niebiosa swoją roztropnością.</verse>
				<verse number="16">Gdy on wydaje głos, huczą wody w niebiosach, on sprawia, że chmury wznoszą się z krańców ziemi. I czyni błyskawice z deszczem, a wywodzi wiatr ze swoich skarbców.</verse>
				<verse number="17">Głupi jest każdy człowiek, kto tego nie zna, każdy złotnik jest zawstydzony z powodu posągu, bo jego odlany posąg jest fałszem i nie ma w nich ducha.</verse>
				<verse number="18">Są marnością i dziełem błędów; zginą w czasie swego nawiedzenia.</verse>
				<verse number="19">Nie takim jak one jest dział Jakuba, bo on jest Stwórcą wszystkiego, a [Izrael] jest szczepem jego dziedzictwa. PAN zastępów – to jego imię.</verse>
				<verse number="20">Jesteś moim młotem i orężem wojennym. Tobą zmiażdżę narody, tobą zniszczę królestwa;</verse>
				<verse number="21">Tobą zmiażdżę konia i jeźdźca, tobą zmiażdżę rydwan i jego woźnicę;</verse>
				<verse number="22">Tobą zmiażdżę mężczyznę i kobietę, tobą zmiażdżę starca i dziecko, tobą zmiażdżę młodzieńca i pannę;</verse>
				<verse number="23">Tobą zmiażdżę pasterza i jego trzodę, tobą zmiażdżę oracza i jego zaprzęg, tobą zmiażdżę dowódców i rządców.</verse>
				<verse number="24">Ale odpłacę Babilonowi i wszystkim mieszkańcom Chaldei za całe ich zło, które czynili na Syjonie na waszych oczach, mówi PAN.</verse>
				<verse number="25">Oto jestem przeciwko tobie, góro niszczycielska, mówi PAN, która niszczysz całą ziemię. Wyciągnę swoją rękę przeciwko tobie i strącę cię ze skał, i uczynię cię górą wypaloną.</verse>
				<verse number="26">A nie wezmą z ciebie kamienia węgielnego ani kamienia na fundamenty, bo staniesz się wiecznym pustkowiem, mówi PAN.</verse>
				<verse number="27">Podnieście sztandar w ziemi, zadmijcie w trąbę wśród narodów, przygotujcie przeciwko niemu narody, zwołajcie przeciwko niemu królestwa Ararat, Minni i Aszkenaz; ustanówcie przeciwko niemu dowódcę, sprowadźcie konie jak najeżone szarańcze.</verse>
				<verse number="28">Przygotujcie przeciwko niemu narody, królów Medii, ich dowódców i wszystkich ich rządców, oraz całą ziemię pod ich władzą;</verse>
				<verse number="29">Wtedy ziemia zadrży i będzie w bólach, gdyż spełnią się przeciwko Babilonowi zamiary PANA, [aby] zamienić ziemię Babilonu w pustkowie, bez mieszkańców.</verse>
				<verse number="30">Mocarze Babilonu przestali walczyć, siedzą w warowniach, osłabło ich męstwo, stali się jak kobiety. Spalono jego mieszkania, wyłamano jego rygle.</verse>
				<verse number="31">Goniec wybiegnie na spotkanie gońca, posłaniec – na spotkanie posłańca, aby opowiedzieć królowi Babilonu, że wzięto jego miasto z jednej strony;</verse>
				<verse number="32">[Że] brody są zajęte, sitowia spalone ogniem, a wojownicy przerażeni.</verse>
				<verse number="33">Tak bowiem mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Córka Babilonu [jest] jak klepisko, [nadszedł] czas, gdy się je udeptuje; jeszcze chwila, a przyjdzie czas jej żniwa.</verse>
				<verse number="34">Pożarł mnie i zmiażdżył Nabuchodonozor, król Babilonu, uczynił mnie pustym naczyniem, połknął mnie jak smok, napełnił swój brzuch moimi rozkoszami i wypędził mnie.</verse>
				<verse number="35">Krzywda zadana mi i memu ciału [niech spadnie] na Babilon, powie mieszkanka Syjonu, a moja krew – na mieszkańców Chaldei, powie Jerozolima.</verse>
				<verse number="36">Dlatego tak mówi PAN: Oto będę bronił twojej sprawy i pomszczę cię; wysuszę jego morze i sprawię, że wyschną jego źródła.</verse>
				<verse number="37">I Babilon stanie się rumowiskiem, legowiskiem smoków, zdumieniem i świstaniem, pozbawionym mieszkańców.</verse>
				<verse number="38">Będą ryczeć razem jak lwy, warczeć jak lwie szczenięta.</verse>
				<verse number="39">Gdy się rozpalą, uczynię im ucztę i upoję ich tak, aby weselili się i zasnęli wiecznym snem, by już się nie obudzili, mówi PAN.</verse>
				<verse number="40">Sprowadzę ich jak baranki na rzeź, jak barany wraz z kozłami.</verse>
				<verse number="41">Jakże został zdobyty Szeszak! Jakże została wzięta chwała całej ziemi! Jakże Babilon stał się spustoszeniem wśród narodów!</verse>
				<verse number="42">Wystąpiło morze przeciwko Babilonowi, został przykryty mnóstwem jego fal.</verse>
				<verse number="43">Jego miasta stały się spustoszeniem, ziemią suchą i pustynną, ziemią, w której nikt nie mieszka, i przez którą nie przechodzi [żaden] syn człowieczy.</verse>
				<verse number="44">Nawiedzę też Bela w Babilonie i wyrwę mu z paszczy to, co pochłonął. Narody już nie będą napływać do niego; upadnie też mur Babilonu.</verse>
				<verse number="45">Wyjdźcie spośród niego, mój ludu, i niech każdy ratuje swoją duszę przed zapalczywością gniewu PANA.</verse>
				<verse number="46">A niech wasze serce nie omdlewa ani się nie lękajcie wieści, którą będzie słychać w tej ziemi, gdy przyjdzie [jednego] roku wieść, potem drugiego roku wieść, ucisk w ziemi, władca przeciwko władcy.</verse>
				<verse number="47">Dlatego oto nadchodzą dni, gdy nawiedzę rzeźbione obrazy Babilonu. Cała jego ziemia zostanie pohańbiona i wszyscy jego zabici padną pośród niego.</verse>
				<verse number="48">Wtedy niebo, ziemia i wszystko, co w nich jest, będą śpiewać nad Babilonem. Z północy bowiem przyjdą na niego niszczyciele, mówi PAN.</verse>
				<verse number="49">Jak przez Babilon padli zabici Izraela, tak w Babilonie padną zabici całej ziemi.</verse>
				<verse number="50">Wy, którzy uszliście spod miecza, idźcie, nie zatrzymujcie się! Wspominajcie PANA z daleka i niech przyjdzie wam na myśl Jerozolima.</verse>
				<verse number="51">[Powiedzcie]: Wstydzimy się, że słyszymy zniewagi, hańba okryła nasze twarze. Weszli bowiem cudzoziemcy do świętych miejsc domu PANA.</verse>
				<verse number="52">Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, że nawiedzę jego rzeźbione obrazy, a po całej jego ziemi będą jęczeć jego zranieni.</verse>
				<verse number="53">Choćby Babilon wstąpił do nieba i obwarował szczyty swojej potęgi, mimo to wyjdą ode mnie jego niszczyciele, mówi PAN.</verse>
				<verse number="54">[Słychać] głos krzyku z Babilonu i wielkie zniszczenie z ziemi Chaldejczyków;</verse>
				<verse number="55">Bo PAN pustoszy Babilon i wytraci z niego wielki głos, choćby ich fale huczały jak wielkie wody [i] rozlegał się szum ich głosu.</verse>
				<verse number="56">Niszczyciel bowiem nadciąga na niego, na Babilon, i jego mocarze zostaną pojmani, ich łuki będą połamane. PAN bowiem, Bóg odpłaty, odpłaci im niezawodnie;</verse>
				<verse number="57">Upiję jego książąt i mędrców, jego dowódców i rządców oraz jego mocarzy, aby zasnęli wiecznym snem i już się nie obudzili, mówi Król, PAN zastępów to jego imię.</verse>
				<verse number="58">Tak mówi PAN zastępów: Szerokie mury Babilonu będą doszczętnie zniszczone i jego wysokie bramy zostaną spalone ogniem; ludzie będą trudzić się na darmo i narody – przy ogniu, a osłabną.</verse>
				<verse number="59">Słowo, które prorok Jeremiasz polecił Serajaszowi, synowi Neriasza, syna Machsejasza, gdy [ten] udał się z Sedekiaszem, królem Judy, do Babilonu, w czwartym roku jego królowania. A Serajasz był spokojnym księciem.</verse>
				<verse number="60">Jeremiasz więc spisał w jednej księdze całe nieszczęście, które miało spaść na Babilon, wszystkie słowa, które zostały napisane przeciwko Babilonowi.</verse>
				<verse number="61">I Jeremiasz powiedział do Serajasza: Gdy przybędziesz do Babilonu i zobaczysz go, i przeczytasz wszystkie te słowa;</verse>
				<verse number="62">Powiesz: PANIE, ty mówiłeś przeciwko temu miejscu, że je wyniszczysz, aby nikt w nim nie mieszkał, ani człowiek, ani zwierzę, ale żeby było wiecznym pustkowiem.</verse>
				<verse number="63">A gdy dokończysz czytanie tej księgi, przywiążesz do niej kamień i wrzucisz ją w środek Eufratu;</verse>
				<verse number="64">I powiesz: Tak utonie Babilon i już nie powstanie z tego nieszczęścia, które na niego sprowadzę, i osłabną. Dotąd słowa Jeremiasza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="52">
				<verse number="1">Sedekiasz miał dwadzieścia jeden lat, kiedy zaczął królować, i królował jedenaście lat w Jerozolimie. Jego matka [miała] na imię Chamutal [i była] córką Jeremiasza z Libny.</verse>
				<verse number="2">Czynił on to, co złe w oczach PANA, zupełnie tak, jak czynił Joakim.</verse>
				<verse number="3">Z powodu gniewu PANA przyszło to na Jerozolimę i Judę, aż odrzucił ich sprzed swego oblicza. Sedekiasz bowiem zbuntował się przeciw królowi Babilonu.</verse>
				<verse number="4">W dziewiątym roku jego panowania, dziesiątego miesiąca, dziesiątego [dnia] tego miesiąca Nabuchodonozor, król Babilonu, wraz z całym swym wojskiem wyruszył przeciw Jerozolimie, rozbił obóz pod nią i zbudował przeciwko niej szańce dokoła.</verse>
				<verse number="5">Miasto więc było oblężone aż do jedenastego roku króla Sedekiasza.</verse>
				<verse number="6">A w czwartym miesiącu, dziewiątego [dnia] tego miesiąca, wzmógł się głód w mieście i nie było chleba dla ludu tej ziemi.</verse>
				<verse number="7">Kiedy zrobiono wyłom w [murze] miasta, wszyscy wojownicy uciekli i wyszli z miasta w nocy przez bramę między dwoma murami obok królewskiego ogrodu; Chaldejczycy zaś leżeli wokół miasta, a [tamci] poszli w stronę pustyni.</verse>
				<verse number="8">Lecz wojsko Chaldejczyków ścigało króla i dogoniło Sedekiasza na równinach Jerycha, a całe jego wojsko rozpierzchło się od niego.</verse>
				<verse number="9">Pojmali więc króla i przyprowadzili go do króla Babilonu, do Ribla w ziemi Chamat, gdzie ten wydał na niego wyrok.</verse>
				<verse number="10">Król Babilonu zabił synów Sedekiasza na jego oczach, a także wszystkich książąt Judy pozabijał w Ribla.</verse>
				<verse number="11">A Sedekiaszowi wyłupił oczy, potem król Babilonu zakuł go w łańcuchy, uprowadził go do Babilonu i wsadził do więzienia aż do jego śmierci.</verse>
				<verse number="12">W piątym miesiącu, dziesiątego dnia [tego] miesiąca – był to dziewiętnasty rok Nabuchodonozora, króla Babilonu – do Jerozolimy przybył Nebuzaradan, dowódca gwardii, sługa króla Babilonu.</verse>
				<verse number="13">I spalił dom PANA i dom króla; wszystkie domy Jerozolimy i wszystkie wielkie budowle spalił ogniem.</verse>
				<verse number="14">Całe wojsko Chaldejczyków, które [było] z dowódcą gwardii, zburzyło wszystkie mury wokół Jerozolimy.</verse>
				<verse number="15">A część ubogich z ludu i resztę ludu, która pozostała w mieście, zbiegów, którzy przeszli do króla Babilonu, oraz resztę pospólstwa Nebuzaradan, dowódca gwardii, uprowadził do niewoli;</verse>
				<verse number="16">Lecz pozostawił niektórych z ubogich tej ziemi, aby byli winogrodnikami i rolnikami.</verse>
				<verse number="17">Chaldejczycy rozbili kolumny z brązu, które [były] w domu PANA, podstawy i morze z brązu, które [było] w domu PANA, a brąz z nich przenieśli do Babilonu.</verse>
				<verse number="18">Zabrali też kotły, szufle, nożyce, miski, czasze oraz wszystkie naczynia z brązu, których używano do służby.</verse>
				<verse number="19">Dowódca gwardii zabrał kropielnice, kadzielnice, misy, kotły, świeczniki, czasze i kubki; co było ze złota – jako złoto, co było ze srebra – jako srebro;</verse>
				<verse number="20">Dwie kolumny, jedno morze i dwanaście wołów z brązu, które [były] pod podstawami, a które wykonał król Salomon w domu PANA; a nie było można [zmierzyć wagi] brązu tych wszystkich przedmiotów.</verse>
				<verse number="21">[Co do] kolumn, to każda miała osiemnaście łokci wysokości i dwanaście łokci obwodu, jej grubość wynosiła cztery palce, a w środku była pusta;</verse>
				<verse number="22">Głowica na niej była z brązu, wysokość jednej głowicy [wynosiła] pięć łokci, naokoło głowicy była siatka i jabłka granatowe, wszystko z brązu. Tak samo było z jabłkami granatu drugiej kolumny.</verse>
				<verse number="23">A tych jabłek granatu było dziewięćdziesiąt sześć [po każdej] stronie; wszystkich jabłek granatu było po sto na siatce wokoło.</verse>
				<verse number="24">Dowódca gwardii pojmał też najwyższego kapłana Serajasza, drugiego kapłana Sofoniasza i trzech stróżów progu.</verse>
				<verse number="25">Z miasta zaś zabrał dworzanina, który był przełożonym nad wojownikami, siedmiu [z tych, którzy] stawali przed królem, a których znaleziono w mieście, naczelnego pisarza wojskowego, dokonującego spisu ludu tej ziemi, oraz sześćdziesięciu mężczyzn spośród ludu tej ziemi, których znaleziono w mieście.</verse>
				<verse number="26">Tych więc zabrał Nebuzaradan, dowódca gwardii, i zaprowadził ich do króla Babilonu do Ribla.</verse>
				<verse number="27">I król Babilonu pobił ich, i uśmiercił w Ribla, w ziemi Chamat. Tak został uprowadzony Juda ze swojej ziemi.</verse>
				<verse number="28">Taka jest [liczba] ludu, który Nabuchodonozor uprowadził do niewoli: w siódmym roku trzy tysiące dwudziestu trzech Żydów.</verse>
				<verse number="29">W osiemnastym roku Nabuchodonozora, uprowadził z Jerozolimy osiemset trzydzieści dwie osoby.</verse>
				<verse number="30">W dwudziestym trzecim roku Nabuchodonozora dowódca gwardii Nebuzaradan uprowadził spośród Żydów siedemset czterdzieści pięć osób. Razem cztery tysiące sześćset osób.</verse>
				<verse number="31">A w trzydziestym siódmym roku po uprowadzeniu do niewoli Joachina, króla Judy, w dwunastym miesiącu, dwudziestego piątego [dnia] tego miesiąca, Ewil-Merodak, król Babilonu, w roku objęcia królestwa, wywyższył głowę Joachina, króla Judy, i uwolnił go z więzienia;</verse>
				<verse number="32">Rozmawiał z nim łaskawie i ustawił jego tron wyżej niż tron królów, którzy [byli] z nim w Babilonie;</verse>
				<verse number="33">I zmienił jego szaty więzienne. I jadał on chleb zawsze przed nim po wszystkie dni swego życia.</verse>
				<verse number="34">Na jego utrzymanie zapewniono mu dzienną porcję przez króla Babilonu aż do jego śmierci, po wszystkie dni jego życia.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="25">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Ach, jak samotnie siedzi miasto niegdyś tak pełne ludzi! Stało się jak wdowa! [Niegdyś] wielka wśród narodów i księżniczka wśród prowincji, [teraz] stała się podwładną.</verse>
				<verse number="2">Nieustannie płacze w nocy, a na jej policzkach łzy. Nie ma nikogo, kto by ją pocieszył pośród wszystkich jej kochanków. Wszyscy jej przyjaciele zdradzili ją i stali się jej wrogami.</verse>
				<verse number="3">Juda poszedł na wygnanie z powodu ucisku i wielkiej niewoli, mieszka między poganami i nie znajduje odpoczynku. Wszyscy jego prześladowcy dopadli go pośród ucisków.</verse>
				<verse number="4">Drogi Syjonu płaczą, bo nikt nie przychodzi na uroczyste święta. Wszystkie jego bramy opustoszały, jego kapłani wzdychają, jego dziewice są smutne, a on sam jest pełny goryczy.</verse>
				<verse number="5">Jego wrogowie są zwierzchnikami, jego przeciwnikom szczęśliwie się powodzi. PAN bowiem trapił go z powodu mnóstwa jego występków. Jego dzieci poszły do niewoli przed ciemięzcą.</verse>
				<verse number="6">A tak odjęte zostało od córki Syjonu całe jej dostojeństwo. Jej książęta stali się jak jelenie, które nie znajdują pastwiska, i uchodzą bez siły przed tym, który je ściga.</verse>
				<verse number="7">W dniach swego utrapienia i [swej] niedoli Jerozolima wspomina wszystkie swoje kosztowności, jakie miała za dawnych dni, gdy jej lud wpadł w ręce wroga, a nikt jej nie pomógł; nieprzyjaciele, widząc ją, naśmiewali się z jej szabatów.</verse>
				<verse number="8">Jerozolima ciężko zgrzeszyła, dlatego została odłączona jako nieczysta. Wszyscy, którzy ją szanowali, gardzą nią, gdyż widzą jej nagość, a ona wzdycha i odwraca się plecami.</verse>
				<verse number="9">Jej nieczystość jest na brzegach jej szat, nie pamięta swego końca; dlatego wielce ją poniżono i nikt jej nie pociesza. Spójrz, PANIE, na moje utrapienie, bo wróg się wywyższył.</verse>
				<verse number="10">Wróg wyciągnął swoją rękę po wszystkie jej kosztowności. Patrzy, jak poganie, którym zakazałeś wchodzić do twego zgromadzenia, wchodzą do jej świątyni.</verse>
				<verse number="11">Cały jej lud wzdycha i szuka chleba, daje swoje kosztowności za pokarm, aby posilić duszę. Spójrz, PANIE, i zobacz, że zostałam znieważona.</verse>
				<verse number="12">Czy nic was to nie obchodzi, wszyscy, którzy przechodzicie obok? Spójrzcie i zobaczcie, czy jest boleść podobna do mojej boleści, jaką mi zadano, którą dotknął mnie PAN w dniu swojego zapalczywego gniewu.</verse>
				<verse number="13">Z wysoka zesłał ogień na moje kości, który je pokonał. Rozciągnął sieć na moje nogi i zawrócił mnie, wydał mnie na spustoszenie i przez cały dzień omdlewam.</verse>
				<verse number="14">Jarzmo moich nieprawości jest związane jego ręką, splotły się i weszły na moją szyję, a [to] poraziło moją siłę. Pan wydał mnie w ręce [wrogów] i nie mogę powstać.</verse>
				<verse number="15">Pan podeptał wszystkich moich mocarzy, [którzy są] pośród mnie, zwołał przeciwko mnie gromadę, aby zmiażdżyć moich młodzieńców. Pan, jak w tłoczni, podeptał dziewicę, córkę Judy.</verse>
				<verse number="16">Dlatego ja płaczę; z oczu, z moich oczu, ciekną wody, gdyż daleko jest ode mnie pocieszyciel, który by pokrzepił moją duszę; moi synowie są wytraceni, bo wróg zwyciężył.</verse>
				<verse number="17">Syjon wyciąga swoje ręce, nie ma nikogo, kto by go pocieszył. PAN pobudził dokoła Jakuba jego wrogów; Jerozolima jest wśród nich [jak kobieta] oddalona z powodu [jej] nieczystości.</verse>
				<verse number="18">PAN jest sprawiedliwy, bo zbuntowałam się przeciwko jego słowu. Słuchajcie, proszę, wszyscy ludzie, i zobaczcie moje boleści. Moje dziewice i moi młodzieńcy poszli do niewoli.</verse>
				<verse number="19">Wołałam do moich kochanków, lecz oni mnie zdradzili. Moi kapłani i starcy zginęli w mieście, kiedy szukali pokarmu dla siebie, aby posilić swoją duszę.</verse>
				<verse number="20">Spójrz, PANIE, bo jestem utrapiona, moje wnętrzności drżą, moje serce przewraca się we mnie, gdyż uparcie się buntowałam. Na dworze miecz osieroca, [a] w domu nie ma nic oprócz śmierci.</verse>
				<verse number="21">Słyszą, że wzdycham, [ale] nie ma nikogo, kto by mnie pocieszył; wszyscy moi wrogowie słyszeli o moim nieszczęściu i cieszą się, że to uczyniłeś. Sprowadzasz dzień, który zapowiedziałeś, a staną się podobni do mnie.</verse>
				<verse number="22">Niech cała ich niegodziwość przyjdzie przed ciebie; uczyń im tak, jak mnie uczyniłeś z powodu wszystkich moich przestępstw. Wiele bowiem jest moich westchnień, a moje serce omdlewa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Jakże zaciemnił Pan córkę Syjonu chmurą w swoim gniewie, zrzucił z nieba [na] ziemię chwałę Izraela, a nie wspomniał na podnóżek swoich nóg w dniu swej zapalczywości!</verse>
				<verse number="2">Pan pochłonął bez litości wszystkie domy Jakuba, zburzył w swej zapalczywości twierdze córki Judy, rzucił je o ziemię i zhańbił królestwo i jego książąt.</verse>
				<verse number="3">Odciął w zapalczywości swego gniewu cały róg Izraela, cofnął swoją prawicę od wroga i zapłonął przeciwko Jakubowi jak ogień płonący, który pożera do szczętu wokoło.</verse>
				<verse number="4">Naciągnął swój łuk jak wróg, postawił swoją prawicę jak przeciwnik i zabił wszystkich miłych dla oczu. W namiocie córki Syjonu wylał jak ogień swoją zapalczywość.</verse>
				<verse number="5">Pan stał się jak wróg, pochłonął Izraela, pochłonął wszystkie jego pałace, zniszczył jego twierdze i pomnożył płacz i lament u córki Judy.</verse>
				<verse number="6">Oderwał siłą swój namiot jak ogród, zniszczył swoje mieszkanie. PAN skazał na zapomnienie uroczyste święta i szabaty na Syjonie i w zapalczywości swego gniewu wzgardził królem i kapłanem.</verse>
				<verse number="7">Pan odrzucił swój ołtarz, zbrzydła mu jego świątynia, wydał w ręce wroga mury jej pałacu. Podnieśli krzyk w domu PANA jak w dzień uroczystego święta.</verse>
				<verse number="8">PAN postanowił zburzyć mur córki Syjonu, rozciągnął sznur [mierniczy] i nie cofnął swej ręki od zniszczenia. Pogrążył w żałobie baszty i mur, tak że razem omdlewają.</verse>
				<verse number="9">Jej bramy zapadły się w ziemię, połamał i pokruszył jej rygle. Jej król i książęta [są] pośród pogan, nie ma już Prawa i jej prorocy nie mają widzenia od PANA.</verse>
				<verse number="10">Starsi córki Syjonu usiedli na ziemi i zamilkli. Posypali prochem swe głowy i przepasali się worami. Dziewice Jerozolimy pochylają do ziemi swoje głowy.</verse>
				<verse number="11">Moje oczy osłabły od łez, strwożyły się moje wnętrzności, moja wątroba wylała się na ziemię z powodu zniszczenia córki mojego ludu, [gdy] dzieci i niemowlęta omdlewają na ulicach miasta.</verse>
				<verse number="12">Mówią swoim matkom: Gdzie [jest] zboże i wino? – gdy mdleją jak zranieni na ulicach miasta i oddają swoją duszę na łonie swoich matek.</verse>
				<verse number="13">Kogo na świadka ustanowię? Do kogo cię przyrównam, o córko Jerozolimy? Do kogo cię porównam, abym cię pocieszył, dziewicza córko Syjonu? Twoja klęska bowiem jest wielka jak morze. Któż cię uleczy?</verse>
				<verse number="14">Twoi prorocy przepowiadali ci kłamstwo i marność, a nie odkrywali twojej nieprawości, aby zapobiec twojej niewoli, lecz przepowiadali kłamliwe brzemiona [przyczyniające się do twojego] wygnania.</verse>
				<verse number="15">Klaskają nad tobą w dłonie wszyscy, którzy przechodzą drogą; świstają i kiwają głowami nad córką Jerozolimy, [mówiąc]: Czyż to jest miasto, które nazywano doskonałą pięknością i radością całej ziemi?</verse>
				<verse number="16">Otworzyli przeciw tobie swe usta wszyscy twoi wrogowie, świstają i zgrzytają zębami, mówiąc: Pochłonęliśmy [je]. Oto jest dzień, na który czekaliśmy; znaleźliśmy [i] zobaczyliśmy [go].</verse>
				<verse number="17">PAN uczynił, jak postanowił, wypełnił swoje słowo, które zapowiedział w dniach dawnych. Zburzył bez litości, pozwolił wrogowi radować się nad tobą, wywyższył róg twoich przeciwników.</verse>
				<verse number="18">Ich serce wołało do Pana. Murze córki Syjonu, wylewaj łzy we dnie i w nocy jak strumień, nie dawaj sobie odpoczynku i niech nie uspokaja się źrenica twego oka.</verse>
				<verse number="19">Wstań, wołaj w nocy na początku straży, wylewaj swe serce jak wodę przed obliczem Pana. Podnoś do niego swe ręce za duszę swych dzieci, które omdlewają z głodu na rogach wszystkich ulic.</verse>
				<verse number="20">Spójrz, PANIE, i zobacz, komu tak uczyniłeś. Czy kobiety mają jeść swój płód, pieszczone niemowlęta? Czy kapłan i prorok mają być zabici w świątyni Pana?</verse>
				<verse number="21">Leżą na ziemi, na ulicach, dziecko i starzec. Moje dziewice i moi młodzieńcy polegli od miecza; pobiłeś [ich] w dzień swego gniewu, zabiłeś [ich] bez litości.</verse>
				<verse number="22">Zwołałeś zewsząd, jak w dniu święta, moje trwogi, w dniu gniewu PANA nikt nie uszedł, nikt nie ocalał. Tych, których piastowałam i wychowałam, mój wróg wyniszczył.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Ja [jestem tym] człowiekiem, który widział utrapienie pod rózgą jego gniewu.</verse>
				<verse number="2">Prowadził mnie i zawiódł do ciemności, a nie do światła.</verse>
				<verse number="3">Oburzył się na mnie, zwraca swoją rękę [przeciwko mnie] przez cały dzień.</verse>
				<verse number="4">Sprawił, że zestarzały się moje ciało i moja skóra, połamał moje kości.</verse>
				<verse number="5">Obudował mnie i otoczył żółcią i trudem;</verse>
				<verse number="6">Posadził mnie w ciemnych miejscach jak dawno umarłych.</verse>
				<verse number="7">Ogrodził mnie, abym nie mógł wyjść, obciążył moje kajdany.</verse>
				<verse number="8">A choć wołam i krzyczę, zatyka [uszy na] moją modlitwę.</verse>
				<verse number="9">Zagrodził moją drogę kamieniem ciosanym, poplątał moje ścieżki.</verse>
				<verse number="10">Stał się dla mnie [jak] niedźwiedź czyhający na mnie, [jak] lew w ukryciu.</verse>
				<verse number="11">Zmylił moje drogi, rozszarpał mnie i uczynił mnie spustoszonym.</verse>
				<verse number="12">Napiął swój łuk i uczynił ze mnie cel dla swej strzały.</verse>
				<verse number="13">Przebił moje nerki strzałami swego kołczana.</verse>
				<verse number="14">Stałem się pośmiewiskiem dla całego mojego ludu, [tematem] jego pieśni przez cały dzień.</verse>
				<verse number="15">Napełnił mnie goryczą, upoił mnie piołunem.</verse>
				<verse number="16">Ponadto wykruszył żwirem moje zęby i pogrążył mnie w popiele.</verse>
				<verse number="17">Oddaliłeś moją duszę od pokoju. Zapomniałem, co to pomyślność.</verse>
				<verse number="18">I powiedziałem: Zginęła moja siła i moja nadzieja, jaką pokładałem w PANU.</verse>
				<verse number="19">Wspominam swoje utrapienie i [swój] płacz, piołun i żółć.</verse>
				<verse number="20">Moja dusza nieustannie [to] wspomina i uniża się we mnie.</verse>
				<verse number="21">Biorę to sobie do serca, [dlatego] mam nadzieję.</verse>
				<verse number="22">To wielkie miłosierdzie PANA, że nie zginęliśmy, gdyż nie ustaje jego litość.</verse>
				<verse number="23">Każdego poranka się odnawia, wielka jest twoja wierność.</verse>
				<verse number="24">PAN jest moim działem – mówi moja dusza – dlatego mam w nim nadzieję.</verse>
				<verse number="25">Dobry [jest] PAN dla tych, którzy go oczekują, dla duszy, która go szuka.</verse>
				<verse number="26">Dobrze jest cierpliwie oczekiwać na zbawienie PANA.</verse>
				<verse number="27">Dobrze jest człowiekowi nosić jarzmo od swej młodości.</verse>
				<verse number="28">Siedzi samotnie w milczeniu, gdyż na niego [je] włożono.</verse>
				<verse number="29">Kładzie swe usta w prochu, może jest jeszcze nadzieja.</verse>
				<verse number="30">Nadstawia bijącemu policzek, jest nasycony zniewagą.</verse>
				<verse number="31">Pan bowiem nie odrzuca na wieki;</verse>
				<verse number="32">A jeśli zasmuca, znów się lituje według obfitości swego miłosierdzia;</verse>
				<verse number="33">Gdyż nie trapi chętnie ani nie zasmuca synów ludzkich.</verse>
				<verse number="34">Miażdżenie pod nogami wszystkich więźniów ziemi;</verse>
				<verse number="35">Naginanie prawa człowieka przed obliczem Najwyższego;</verse>
				<verse number="36">Krzywdzenie człowieka w jego sprawie – Pan nie ma [w tym] upodobania.</verse>
				<verse number="37">Któż może powiedzieć, że coś się stanie, gdy Pan tego nie rozkazał?</verse>
				<verse number="38">Czyż z ust Najwyższego nie pochodzi zło i dobro?</verse>
				<verse number="39">Czemu więc żali się człowiek żyjący, człowiek – z powodu kary za swoje grzechy?</verse>
				<verse number="40">Doświadczajmy i badajmy nasze drogi, nawróćmy się do PANA.</verse>
				<verse number="41">Wznieśmy swoje serca i ręce do Boga w niebiosach.</verse>
				<verse number="42">Zgrzeszyliśmy i zbuntowaliśmy się, [a] ty nie przebaczyłeś.</verse>
				<verse number="43">Okryłeś się gniewem i prześladowałeś nas, zabiłeś bez litości.</verse>
				<verse number="44">Okryłeś się obłokiem, aby nie dotarła do ciebie modlitwa.</verse>
				<verse number="45">Uczyniłeś nas śmieciem i pogardą pośród tych narodów.</verse>
				<verse number="46">Otworzyli na nas swoje usta wszyscy nasi wrogowie.</verse>
				<verse number="47">Spadły na nas strach i pułapka, spustoszenie i zniszczenie.</verse>
				<verse number="48">Strumienie wód płyną z moich oczu z powodu zniszczenia córki mojego ludu.</verse>
				<verse number="49">Z moich oczu bez przerwy spływają [łzy], bo nie ma żadnej ulgi;</verse>
				<verse number="50">Póki nie spojrzy i nie zobaczy PAN z nieba.</verse>
				<verse number="51">Moje oczy trapią moją duszę z powodu wszystkich córek mojego miasta.</verse>
				<verse number="52">Moi wrogowie polowali na mnie nieustannie jak na ptaka, bez powodu.</verse>
				<verse number="53">Wyniszczyli moje życie w lochu i przywalili mnie kamieniem.</verse>
				<verse number="54">Wezbrały wody nad moją głową i powiedziałem: Już po mnie!</verse>
				<verse number="55">Wzywałem twego imienia, PANIE, z głębokiego lochu.</verse>
				<verse number="56">Usłyszałeś mój głos, nie zakrywaj swego ucha przed moim wzdychaniem i przed moim wołaniem.</verse>
				<verse number="57">Zbliżyłeś się [do mnie] w dniu, kiedy cię wzywałem, i powiedziałeś: Nie bój się.</verse>
				<verse number="58">Broniłeś, Panie, sprawy mojej duszy, wybawiłeś moje życie.</verse>
				<verse number="59">PANIE, widzisz moją krzywdę, osądź moją sprawę.</verse>
				<verse number="60">Widzisz całą ich zemstę i wszystkie ich zamysły przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="61">Słyszysz ich urąganie, PANIE, [i] wszystkie ich zamysły przeciwko mnie;</verse>
				<verse number="62">[Słyszysz słowa z] warg tych, którzy powstają przeciwko mnie, i ich zamiary, [jakie obmyślają] przeciwko mnie przez cały dzień.</verse>
				<verse number="63">Zobacz – gdy siedzą i gdy wstają, jestem [treścią] ich pieśni.</verse>
				<verse number="64">Oddaj im zapłatę, PANIE, według dzieła ich rąk.</verse>
				<verse number="65">Daj im zatwardziałe serce i [ześlij] na nich twoje przekleństwo;</verse>
				<verse number="66">Ścigaj ich w gniewie [i] zgładź ich spod niebios, PANIE!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">O jakże zaśniedziało złoto! [Jakże] zmieniło się najczystsze złoto! Rozrzucono kamienie świątyni po rogach wszystkich ulic.</verse>
				<verse number="2">Szlachetni synowie Syjonu, cenieni jak czyste złoto, jakże są poczytywani za gliniane naczynia, za dzieło rąk garncarza!</verse>
				<verse number="3">[Nawet] smoki dają pierś i karmią swoje młode, [ale] córka mojego ludu stała się okrutna jak strusie na pustyni.</verse>
				<verse number="4">Język ssącego przylgnął do podniebienia z powodu pragnienia, dzieci prosiły o chleb, lecz nikt im go nie ułamał.</verse>
				<verse number="5">Ci, którzy jadali wyborne potrawy, giną na ulicach. Ci, którzy byli wychowani w szkarłacie, przytulają się do gnoju.</verse>
				<verse number="6">Większa jest nieprawość córki mojego ludu niż grzech Sodomy, co została zniszczona w okamgnieniu, a nie dotknęła jej żadna ręka.</verse>
				<verse number="7">Jej nazirejczycy byli czystsi niż śnieg, bielsi niż mleko, ich ciała bardziej rumiane niż rubiny, [byli] wyciosani jak szafir.</verse>
				<verse number="8">Ale [teraz] ich wygląd jest czarniejszy niż węgiel, nie poznaje się ich na ulicach. Ich skóra przyschła do kości, wyschła i stała się jak drewno.</verse>
				<verse number="9">Lepiej jest tym, którzy zostali pobici od miecza, niż tym, co umierają z głodu, gdyż oni giną, będąc przebici brakiem plonów pola.</verse>
				<verse number="10">Ręce czułych kobiet gotowały własne dzieci. Były ich pokarmem w czasie klęski córki mojego ludu.</verse>
				<verse number="11">Dopełnił PAN swego wzburzenia, wylał swój zapalczywy gniew i rozpalił ogień na Syjonie, który strawił jego fundamenty.</verse>
				<verse number="12">Nigdy nie uwierzyliby królowie ziemi i wszyscy mieszkańcy świata, że przeciwnik i wróg mógłby wejść w bramy Jerozolimy.</verse>
				<verse number="13">Z powodu grzechów jej proroków i nieprawości jej kapłanów, którzy przelewali krew sprawiedliwych pośród niej;</verse>
				<verse number="14">Tułali się [jak] ślepi po ulicach, splugawili się krwią, tak że nie można było dotknąć ich szat.</verse>
				<verse number="15">[Dlatego] wołano na nich: Odstąpcie, nieczyści! Odstąpcie, odstąpcie, nie dotykajcie! Gdy odeszli i tułali się, mówiono wśród pogan: Nie będą już mogli [tam] zamieszkać.</verse>
				<verse number="16">Oblicze PANA rozproszyło ich, już więcej nie spojrzy na nich; nie ma szacunku dla kapłanów ani nie ma litości dla starców.</verse>
				<verse number="17">Aż dotąd nasze oczy słabły z powodu naszej daremnej pomocy. Wypatrywaliśmy czujnie narodu, który nie mógł nas wybawić.</verse>
				<verse number="18">Śledzą nasze kroki tak, że nie możemy chodzić po naszych ulicach. Zbliżył się nasz koniec, wypełniły się nasze dni, nadszedł nasz kres.</verse>
				<verse number="19">Nasi prześladowcy są szybsi niż orły niebieskie; ścigają nas po górach i czyhają na nas na pustyni.</verse>
				<verse number="20">Oddech naszych nozdrzy, pomazaniec PANA, został schwytany w ich doły; o nim mówiliśmy: W jego cieniu będziemy żyć wśród pogan.</verse>
				<verse number="21">Raduj się i wesel, córko Edomu, która mieszkasz w ziemi Us; przejdzie też do ciebie kielich, upijesz się i obnażysz.</verse>
				<verse number="22">Skończyła się twoja kara, o córko Syjonu; [on] nie będzie cię dłużej trzymał na wygnaniu. Nawiedzi twoją nieprawość, córko Edomu, i odkryje twoje grzechy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Wspomnij, PANIE, na to, co nas spotkało. Spójrz i zobacz nasze pohańbienie.</verse>
				<verse number="2">Nasze dziedzictwo przypadło obcym, a nasze domy – cudzoziemcom.</verse>
				<verse number="3">Staliśmy się sierotami, bez ojca; nasze matki są jak wdowy.</verse>
				<verse number="4">Własną wodę pijemy za pieniądze, nasze drwa za pieniądze kupujemy.</verse>
				<verse number="5">Prześladowanie ciąży na naszym karku. Pracujemy, [a] nie dają nam odpocząć.</verse>
				<verse number="6">Podawaliśmy rękę Egipcjanom i Asyryjczykom, aby nasycić się chlebem.</verse>
				<verse number="7">Nasi ojcowie zgrzeszyli, nie ma ich, a my nosimy ich nieprawość.</verse>
				<verse number="8">Niewolnicy panują nad nami, nie ma nikogo, kto by nas wybawił z ich ręki.</verse>
				<verse number="9">Z narażeniem życia szukamy swego chleba z powodu miecza [na] pustyni.</verse>
				<verse number="10">Nasza skóra jak piec zaciemniła się od strasznego głodu.</verse>
				<verse number="11">Kobiety na Syjonie hańbiono, a panny – w miastach Judy.</verse>
				<verse number="12">Książęta byli wieszani ich rękami, oblicza starszych nie uszanowano.</verse>
				<verse number="13">Młodzieńców wzięli do młócenia, dzieci padały pod [ciężarem] drewna.</verse>
				<verse number="14">Starcy w bramach już nie siadają, młodzieńcy przestali [śpiewać] swoje pieśni.</verse>
				<verse number="15">Radość zniknęła z naszych serc, nasze pląsanie zamieniło się w żałobę.</verse>
				<verse number="16">Spadła korona z naszej głowy. Biada nam, bo zgrzeszyliśmy!</verse>
				<verse number="17">Dlatego nasze serce omdlewa, dlatego nasze oczy są zaćmione.</verse>
				<verse number="18">Z powodu spustoszonej góry Syjonu lisy chodzą po niej.</verse>
				<verse number="19">Ty, PANIE, trwasz na wieki, twój tron z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="20">Czemu zapominasz o nas na wieki i opuszczasz nas na tak długi czas?</verse>
				<verse number="21">Nawróć nas do siebie, PANIE, a będziemy nawróceni; odnów nasze dni, jak dawniej.</verse>
				<verse number="22">Czy odrzuciłeś nas całkowicie? Czy bardzo się na nas gniewałeś?</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="26">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">I stało się w trzydziestym roku, w czwartym [miesiącu], piątego [dnia] tego miesiąca, gdy byłem wśród uprowadzonych nad rzeką Kebar, że otworzyły się niebiosa i miałem widzenie Boże.</verse>
				<verse number="2">Piątego [dnia] tego miesiąca – [był] to piąty rok od uprowadzenia do niewoli króla Jojakina;</verse>
				<verse number="3">Słowo PANA doszło wyraźnie do kapłana Ezechiela, syna Buziego, w ziemi Chaldejczyków nad rzeką Kebar, a była nad nim ręka PANA.</verse>
				<verse number="4">I spojrzałem, a oto gwałtowny wiatr nadszedł od północy, a [z nim] wielka chmura, ogień pałający oraz blask dokoła niego, a z jego środka [widoczne było] coś jakby blask bursztynu – ze środka ognia.</verse>
				<verse number="5">Także ze środka [ukazało się] coś na kształt czterech istot żywych. A wyglądały tak: miały one postać człowieka.</verse>
				<verse number="6">Każda z nich miała po cztery twarze i każda po cztery skrzydła.</verse>
				<verse number="7">Ich nogi były proste, a ich stopy jak stopy u cielca; lśniły jak polerowany brąz.</verse>
				<verse number="8">Pod skrzydłami, po czterech bokach, [miały] ręce ludzkie; a one cztery miały twarze i skrzydła.</verse>
				<verse number="9">Ich skrzydła były złączone jedno z drugim; gdy szły, nie odwracały się, ale każda [istota] szła prosto przed siebie.</verse>
				<verse number="10">A ich twarze miały [taki] wygląd: wszystkie cztery miały [z przodu] twarz ludzką, z prawej strony – twarz lwa, z lewej strony wszystkie cztery [miały] twarze wołu, a także [z tyłu] miały wszystkie twarz orła.</verse>
				<verse number="11">A ich twarze i skrzydła [były] rozwinięte ku górze; dwa skrzydła każdej [istoty] łączyły się ze sobą, a dwa okrywały ich ciało;</verse>
				<verse number="12">A każda z istot szła prosto przed siebie. Dokądkolwiek duch zmierzał, tam szły, a gdy szły, nie odwracały się.</verse>
				<verse number="13">A wygląd tych istot był taki: wyglądały jak węgle rozżarzone w ogniu, jak palące się pochodnie. Ten ogień krążył między istotami, jaśniał blaskiem, a z niego wychodziła błyskawica.</verse>
				<verse number="14">Te istoty biegały tam i z powrotem jak błysk pioruna.</verse>
				<verse number="15">A gdy się przypatrywałem tym istotom żywym, oto znajdowało się jedno koło na ziemi przy tych czterech istotach mających cztery twarze;</verse>
				<verse number="16">Wygląd tych kół i ich wykonanie były jak blask berylu i wszystkie cztery koła miały jednakowy kształt, a tak wyglądały i tak były wykonane, jakby [jedno] koło [było] w środku [drugiego] koła;</verse>
				<verse number="17">Gdy się poruszały, szły w czterech kierunkach, a idąc, nie odwracały się.</verse>
				<verse number="18">Obręcze [były] tak wysokie, że wzbudzały strach, a te cztery obręcze miały pełno oczu wokoło.</verse>
				<verse number="19">A gdy istoty żywe szły, koła szły obok nich; gdy istoty żywe podnosiły się ponad ziemię, podnosiły się także koła.</verse>
				<verse number="20">Dokądkolwiek zmierzał duch, tam szły – właśnie [tam], gdzie zmierzał duch; a koła podnosiły się przed nimi, bo duch istot żywych był w kołach.</verse>
				<verse number="21">Gdy one szły, poruszyły się [i koła]; gdy one stawały, zatrzymywały się [i koła]; a gdy podnosiły się ponad ziemię, wraz z nimi podnosiły się też koła, bo duch istot żywych był w kołach.</verse>
				<verse number="22">Nad głowami istot żywych [było] coś na kształt sklepienia jak blask straszliwego kryształu, rozpostartego w górze nad ich głowami.</verse>
				<verse number="23">A pod sklepieniem skrzydła ich [były] podniesione, jedno z drugim [złączone]; każda [istota miała] po dwa, którymi okrywała [jedną stronę], i każda [miała] po dwa, którymi okrywała [drugą stronę] swego ciała.</verse>
				<verse number="24">I gdy szły, słyszałem szum ich skrzydeł jak szum wielkich wód, jak głos Wszechmocnego i głos huku, jak zgiełk wojska. [A gdy] stały, opuszczały swoje skrzydła.</verse>
				<verse number="25">Gdy stały i opuszczały swoje skrzydła, rozległ się głos znad sklepienia, które [było] nad ich głową.</verse>
				<verse number="26">A ponad sklepieniem, które było nad ich głową, było coś podobnego do tronu, z wyglądu jak kamień szafiru. I u góry, na tym, co było podobne do tronu, [znajdowało się] coś z wyglądu przypominające człowieka.</verse>
				<verse number="27">I widziałem jakby kolor bursztynu niczym ogień wewnątrz niego wokoło; od jego bioder wzwyż i od jego bioder w dół widziałem coś, co wyglądało jak ogień, a wokół niego blask.</verse>
				<verse number="28">Jak widok tęczy, która pojawia się w chmurze w dzień deszczowy, tak wyglądał blask wokoło. To [było] widzenie podobieństwa chwały PANA. A gdy [ją] zobaczyłem, upadłem na twarz i usłyszałem głos mówiącego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, stań na nogi, a będę do ciebie mówił.</verse>
				<verse number="2">I wstąpił we mnie duch, gdy przemówił do mnie, i postawił mnie na nogi; potem słyszałem tego, który mówił do mnie.</verse>
				<verse number="3">Powiedział mi: Synu człowieczy, ja cię posyłam do synów Izraela, do narodu buntowniczego, który mi się sprzeciwił. Oni i ich ojcowie występowali przeciwko mnie aż do dziś.</verse>
				<verse number="4">Są to synowie o bezczelnych twarzach i zatwardziałym sercu. Do nich cię posyłam. Powiesz im: Tak mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="5">A oni, czy posłuchają, czy nie – gdyż są domem buntowniczym – przecież będą wiedzieć, że był wśród nich prorok.</verse>
				<verse number="6">Ale ty, synu człowieczy, nie bój się ich ani nie lękaj się ich słów, chociaż otaczają cię osty i ciernie i mieszkasz wśród skorpionów. Nie bój się ich słów ani nie lękaj się ich twarzy, gdyż są domem buntowniczym.</verse>
				<verse number="7">Powiedz im moje słowa, czy usłuchają, czy nie, gdyż są zbuntowani.</verse>
				<verse number="8">Lecz ty, synu człowieczy, słuchaj, co mówię do ciebie: Nie bądź zbuntowany jak [ten] dom buntowniczy. Otwórz swe usta i zjedz, co ci daję.</verse>
				<verse number="9">I spojrzałem, a oto ręka [była] wyciągnięta do mnie, a w niej zwój księgi;</verse>
				<verse number="10">A on rozwinął go przede mną. Był zapisany z jednej i z drugiej strony, a spisane były w nim lamenty, żal i biadania.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, zjedz to, co jest przed tobą; zjedz ten zwój i idź, przemawiaj do domu Izraela.</verse>
				<verse number="2">Otworzyłem więc swe usta i dał mi zjeść ten zwój.</verse>
				<verse number="3">I powiedział mi: Synu człowieczy, nakarm swój brzuch i napełnij swoje wnętrzności tym zwojem, który ci daję. Zjadłem [go], a był w moich ustach słodki jak miód.</verse>
				<verse number="4">Potem powiedział do mnie: Synu człowieczy, idź, udaj się do domu Izraela i mów do niego moimi słowami.</verse>
				<verse number="5">Bo nie posyłam cię do ludu o niezrozumiałej mowie lub trudnym języku, [ale] do domu Izraela;</verse>
				<verse number="6">Nie do wielu narodów o niezrozumiałej mowie i trudnym języku, których słów byś nie zrozumiał, chociaż gdybym cię do nich posłał, usłuchałyby cię.</verse>
				<verse number="7">Lecz dom Izraela nie będzie chciał cię słuchać, ponieważ mnie [samego] nie chce usłuchać. Cały dom Izraela ma bowiem twarde czoło i zatwardziałe serce.</verse>
				<verse number="8">Oto uczyniłem twoją twarz twardą przeciwko ich twarzom, a twoje czoło twarde przeciwko ich czołom.</verse>
				<verse number="9">Uczyniłem twe czoło jak diament, twardszym od krzemienia. Nie bój się ich ani nie lękaj się ich twarzy, gdyż są domem buntowniczym.</verse>
				<verse number="10">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, weź sobie do serca wszystkie moje słowa, które będę do ciebie mówić, i słuchaj ich uszami.</verse>
				<verse number="11">Idź, udaj się do pojmanych, do synów twego ludu, i powiedz im: Tak mówi Pan BÓG – czy będą słuchać, czy nie.</verse>
				<verse number="12">Wtedy duch uniósł mnie i usłyszałem za sobą huk wielkiego grzmotu: [Niech będzie] błogosławiona chwała PANA ze swego miejsca.</verse>
				<verse number="13">[Usłyszałem też] szum skrzydeł tych istot żywych, które się dotykały nawzajem, głos kół naprzeciwko nich i głos wielkiego grzmotu.</verse>
				<verse number="14">A duch uniósł mnie i zabrał. I poszedłem w goryczy i w gniewie swego ducha, lecz ręka PANA mocno ciążyła nade mną.</verse>
				<verse number="15">I przyszedłem do pojmanych w Tel-Abib, którzy mieszkali nad rzeką Kebar, i usiadłem [tam], gdzie oni mieszkali, pozostałem tam osłupiały wśród nich przez siedem dni.</verse>
				<verse number="16">A gdy minęło siedem dni, doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="17">Synu człowieczy, ustanowiłem cię stróżem domu Izraela. Usłysz więc słowo z moich ust i upominaj go ode mnie.</verse>
				<verse number="18">Gdy powiem bezbożnemu: Z pewnością umrzesz, a nie upomnisz go ani nie ostrzeżesz, aby go odwieść od jego bezbożnej drogi, aby uratować jego życie, to ten bezbożny umrze w swojej nieprawości, ale jego krwi zażądam z twojej ręki.</verse>
				<verse number="19">Lecz jeśli ostrzeżesz bezbożnego, a on nie odwróci się od swej bezbożności i od swej bezbożnej drogi, to on umrze w swojej nieprawości, ale ty wybawisz swoją duszę.</verse>
				<verse number="20">Gdy zaś sprawiedliwy odwróci się od swojej sprawiedliwości i popełni nieprawość, a ja ześlę na niego przeszkodę, to on umrze. Ponieważ nie ostrzegłeś go, umrze w swym grzechu i nie będzie się pamiętać o jego sprawiedliwości, którą czynił, lecz jego krwi zażądam z twojej ręki.</verse>
				<verse number="21">Ale jeśli ostrzeżesz sprawiedliwego, aby sprawiedliwy nie zgrzeszył, i on nie zgrzeszy, na pewno będzie żył, bo przyjął ostrzeżenie, a ty ocalisz swoją duszę.</verse>
				<verse number="22">I spoczęła tam nade mną ręka PANA, i powiedział do mnie: Wstań i pójdź na równinę, tam będę z tobą mówił.</verse>
				<verse number="23">Wstałem więc i wyszedłem na równinę, a oto chwała PANA stała tam, taka jak chwała, którą widziałem nad rzeką Kebar, i upadłem na twarz.</verse>
				<verse number="24">Wtedy duch wstąpił we mnie, postawił mnie na nogi i przemówił do mnie: Idź i zamknij się w swym domu.</verse>
				<verse number="25">Bo oto, synu człowieczy, włożą na ciebie powrozy i zwiążą cię nimi, a nie będziesz mógł wyjść między nich.</verse>
				<verse number="26">A ja sprawię, że twój język przylgnie do twego podniebienia i będziesz niemy, i nie będziesz dla nich człowiekiem, który strofuje, gdyż są domem buntowniczym.</verse>
				<verse number="27">Ale gdy będę z tobą mówić, otworzę ci usta i powiesz do nich: Tak mówi Pan BÓG: Kto [chce] słuchać, niech słucha, a kto nie chce, niech nie słucha – gdyż są domem buntowniczym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A ty, synu człowieczy, weź sobie glinianą tabliczkę, połóż ją przed sobą i wyryj na niej miasto Jerozolimę;</verse>
				<verse number="2">Sporządź jego oblężenie, zbuduj przeciwko niemu szańce, usyp przeciwko niemu wał, uszykuj przeciwko niemu wojska i ustaw przeciwko niemu tarany dokoła.</verse>
				<verse number="3">Następnie weź sobie patelnię żelazną, postaw ją [jakby] mur żelazny pomiędzy sobą a miastem i odwróć swą twarz przeciwko niemu. Ono będzie oblężone, a ty będziesz je oblegał. To [będzie] znak dla domu Izraela.</verse>
				<verse number="4">Potem połóż się na lewym boku i złóż na nim nieprawość domu Izraela. Ile dni będziesz na nim leżał, tak długo będziesz znosił ich nieprawość.</verse>
				<verse number="5">A ja wyznaczam ci lata ich nieprawości według liczby dni: trzysta dziewięćdziesiąt dni. Tak długo będziesz znosił nieprawość domu Izraela.</verse>
				<verse number="6">A [gdy] je wypełnisz, położysz się na prawym boku i będziesz znosił nieprawość domu Judy przez czterdzieści dni. Wyznaczam ci jeden dzień za każdy rok.</verse>
				<verse number="7">Tak więc obróć swoją twarz na oblężenie Jerozolimy, obnaż swoje ramię i prorokuj przeciwko niej.</verse>
				<verse number="8">A oto kładę na ciebie pęta, abyś nie mógł się obrócić z jednego boku na drugi, aż wypełnisz dni swego oblężenia.</verse>
				<verse number="9">Weź sobie też pszenicę, jęczmień, bób, soczewicę, proso i orkisz, włóż to do jednego naczynia i przygotuj sobie z tego chleb, a będziesz go jadł przez tyle dni, ile będziesz leżeć na swym boku – przez trzysta dziewięćdziesiąt dni.</verse>
				<verse number="10">A waga twego pokarmu, który będziesz jadł, wyniesie dwadzieścia syklów na dzień. Będziesz go jadł w ustalonym czasie.</verse>
				<verse number="11">Także wodę będziesz pił w określonej ilości; szóstą [część] hinu będziesz pił w ustalonym czasie.</verse>
				<verse number="12">[Chleb] będziesz jadł jak podpłomyki jęczmienne, upieczesz go na ich oczach na ludzkich odchodach.</verse>
				<verse number="13">I PAN powiedział: Tak synowie Izraela będą jeść swój nieczysty chleb wśród pogan, do których ich wypędzę.</verse>
				<verse number="14">I powiedziałem: Ach, Panie BOŻE! Oto moja dusza [nigdy] się nie splamiła: od mojego dzieciństwa aż do tej pory nie jadłem padliny ani tego, co [zwierzę] rozszarpało; żadne mięso obrzydłe nie weszło do moich ust.</verse>
				<verse number="15">Ale on powiedział do mnie: Oto daję ci odchody wołowe zamiast odchodów ludzkich, abyś sobie na nich upiekł chleb.</verse>
				<verse number="16">Potem powiedział do mnie: Synu człowieczy, oto ja zniszczę zapas chleba w Jerozolimie, tak że będą jedli chleb w odważonej ilości i w zmartwieniu i będą pić wodę w odmierzonej ilości i z przerażeniem;</verse>
				<verse number="17">Aby im brakowało chleba i wody, aby każdy z nich był przerażony i niszczał w swoich nieprawościach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Ty zaś, synu człowieczy, weź sobie ostry nóż, weź sobie brzytwę fryzjerską i ogól nią sobie głowę oraz brodę. Potem weź sobie wagę i rozdziel [włosy].</verse>
				<verse number="2">[Jedną] trzecią spal w ogniu w środku miasta, gdy wypełnią się dni oblężenia. Potem weź trzecią część i posiekaj mieczem dokoła, a trzecią część rozrzuć na wiatr, bo ja dobędę miecz na nich.</verse>
				<verse number="3">Ale weź z nich małą ilość i zawiń w poły swojej [szaty].</verse>
				<verse number="4">Z tych weź jeszcze [trochę], wrzuć je w środek ognia i spal je w ogniu; stamtąd wyjdzie ogień na cały dom Izraela.</verse>
				<verse number="5">Tak mówi Pan BÓG: To [jest] Jerozolima, którą umieściłem pośród pogan, otoczona zewsząd krajami.</verse>
				<verse number="6">Ale zamieniła moje sądy w niegodziwość, bardziej niż poganie, a moje ustawy – bardziej niż kraje, które ją otaczają. Wzgardzili bowiem moimi sądami i nie postępowali według moich ustaw.</verse>
				<verse number="7">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ przewyższyliście swoimi [grzechami] pogan, którzy was otaczają, a nie postępowaliście według moich ustaw i nie przestrzegaliście moich sądów, nawet nie czyniliście według sądów pogan, którzy są dokoła was;</verse>
				<verse number="8">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto [występuję] przeciwko tobie i wykonam sądy pośrodku ciebie, na oczach pogan.</verse>
				<verse number="9">I z powodu wszystkich twoich obrzydliwości uczynię ci to, czego [wcześniej] nie uczyniłem, i czego już więcej nie uczynię.</verse>
				<verse number="10">Dlatego ojcowie będą jeść synów pośród ciebie, a synowie będą jeść swoich ojców. Wykonam sądy nad tobą i rozproszę całą twoją resztkę na wszystkie wiatry.</verse>
				<verse number="11">Dlatego jak żyję, mówi Pan BÓG: Ponieważ zbezcześciłeś moją świątynię wszelkimi twymi nieczystościami i wszelkimi twymi obrzydliwościami, ja także poniżę ciebie, moje oko nie oszczędzi [cię] i nie zlituję się [nad tobą].</verse>
				<verse number="12">Trzecia część twoich [ludzi] umrze od zarazy i wyginie z głodu pośród ciebie, trzecia część padnie od miecza wokół ciebie, a trzecią część rozproszę na wszystkie wiatry i miecz na nich dobędę.</verse>
				<verse number="13">Tak dopełni się mój gniew i natrę na nich swoją zapalczywością, i ucieszę się. I poznają, że ja, PAN, powiedziałem to w swojej zapalczywości, gdy wykonam na nich swój gniew.</verse>
				<verse number="14">I zamienię cię w spustoszenie i w hańbę narodów, które są wokoło ciebie, na oczach każdego przechodnia.</verse>
				<verse number="15">A tak staniesz się hańbą, pośmiewiskiem, przykładem i przerażeniem dla narodów, które cię otaczają, gdy wykonam na tobie sądy w zapalczywości i gniewie, i w srogich upomnieniach. Ja, PAN, [to] powiedziałem.</verse>
				<verse number="16">Gdy wypuszczę przeciw wam srogie strzały głodu, które będą [leciały] ku zniszczeniu, a które wypuszczę, aby was wyniszczyć, wzmogę głód przeciwko wam i zniszczę wasz zapas chleba.</verse>
				<verse number="17">Ześlę więc na was głód i okrutne zwierzęta, które cię osierocą. Przejdą przez ciebie zaraza i krew i sprowadzę na ciebie miecz. Ja, PAN, [to] powiedziałem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, zwróć swoją twarz ku górom Izraela i prorokuj przeciwko nim;</verse>
				<verse number="3">I mów: Góry Izraela, słuchajcie słowa Pana BOGA. Tak mówi Pan BÓG do gór i pagórków, do strumieni i dolin: Oto ja, właśnie ja sprowadzę na was miecz i zniszczę wasze wyżyny.</verse>
				<verse number="4">Wasze ołtarze będą spustoszone i wasze posągi będą połamane, a porozrzucam waszych pobitych przed waszymi bożkami.</verse>
				<verse number="5">Trupy synów Izraela położę przed ich bożkami i rozrzucę wasze kości wokół waszych ołtarzy.</verse>
				<verse number="6">Wszędzie, gdzie mieszkacie, miasta zostaną spustoszone i wyżyny spustoszeją, tak że wasze ołtarze będą zburzone i zniszczone, wasze bożki będą rozbite i przestaną istnieć, wasze posągi będą wycięte, a wasze dzieła wyniszczone.</verse>
				<verse number="7">I pobici padną pośród was, a poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="8">Lecz pozostawię niektórych spośród was, którzy ujdą spod miecza pogan, gdy będziecie rozproszeni po krajach.</verse>
				<verse number="9">Ci z was, którzy ocaleją, będą o mnie pamiętać pośród narodów, do których zostaną uprowadzeni, bo ubolewam nad ich cudzołożnym sercem, które odstąpiło ode mnie, i nad ich oczami, które uprawiały nierząd, idąc za swymi bożkami. I poczują wstręt do samych siebie z powodu zła, które popełnili we wszystkich swoich obrzydliwościach.</verse>
				<verse number="10">I poznają, że ja [jestem] PANEM i że nie na próżno mówiłem, że sprowadzę na nich to nieszczęście.</verse>
				<verse number="11">Tak mówi Pan BÓG: Klaśnij swą dłonią, tupnij swą nogą i mów: Biada z powodu wszystkich złych obrzydliwości domu Izraela! Padną bowiem od miecza, od głodu i od zarazy.</verse>
				<verse number="12">Ten, co będzie daleko, umrze od zarazy, ten, co blisko, polegnie od miecza, a ten, co pozostanie i będzie oblężony, umrze od głodu. Tak dopełnię na nich swej zapalczywości.</verse>
				<verse number="13">Wtedy poznacie, że ja jestem PANEM, gdy ich pobici będą leżeli wśród ich bożków i dokoła ich ołtarzy, na każdym wysokim pagórku, po wszystkich szczytach górskich, pod każdym drzewem zielonym i pod każdym rozłożystym dębem, gdzie składali miłą woń wszystkim swoim bożkom.</verse>
				<verse number="14">Wyciągnę swoją rękę przeciwko nim i uczynię tę ziemię spustoszoną, bardziej spustoszoną od pustyni Diblat, wszędzie, gdzie mieszkają. I tak poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Potem doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, tak mówi Pan BÓG do ziemi Izraela: Koniec, koniec nadszedł dla [wszystkich] czterech stron ziemi.</verse>
				<verse number="3">Teraz nadejdzie koniec dla ciebie. Ześlę na ciebie swój gniew, będę cię sądził według twoich dróg i oddam ci według wszystkich twoich obrzydliwości.</verse>
				<verse number="4">Moje oko nie oszczędzi cię i nie zlituję się [nad tobą], ale oddam ci za twoje drogi, a twoje obrzydliwości zostaną pośród ciebie, i poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="5">Tak mówi Pan BÓG: Utrapienie, oto nadchodzi jedno utrapienie.</verse>
				<verse number="6">Nadszedł koniec, przyszedł koniec, ocknął się przeciwko tobie, oto nadszedł.</verse>
				<verse number="7">Nadszedł poranek dla ciebie, obywatelu ziemi. Nadszedł czas, zbliża się dzień grzmotu, a nie głosu rozlegającego się po górach.</verse>
				<verse number="8">Już wkrótce wyleję swój gniew na ciebie i dopełnię na tobie swojej zapalczywości. Osądzę cię według twoich dróg i oddam ci za wszystkie twoje obrzydliwości.</verse>
				<verse number="9">Moje oko nie oszczędzi cię i nie zlituję się [nad tobą], ale oddam ci według twoich dróg i twoich obrzydliwości, które znajdują się pośród ciebie. I tak poznacie, że ja jestem PANEM, który uderza.</verse>
				<verse number="10">Oto ten dzień, oto nadszedł; nastał poranek, zakwitła rózga, wyrosła pycha.</verse>
				<verse number="11">Przemoc wyrosła w rózgę niegodziwości. Nie pozostanie z nich [nic] – ani z ich mnóstwa, ani z ich bogactwa i nie [będzie] żadnego zawodzenia nad nimi.</verse>
				<verse number="12">Nadszedł czas, zbliża się dzień. Kto kupuje, niech się nie cieszy, a kto sprzedaje, niech się nie smuci, bo [przyjdzie] gniew na całe ich mnóstwo.</verse>
				<verse number="13">Bo ten, kto sprzedał, nie wróci do rzeczy sprzedanej, choćby jeszcze żył. Widzenie bowiem dotyczące całego ich mnóstwa nie będzie cofnięte i nikt nie wzmocni się w nieprawości swego życia.</verse>
				<verse number="14">Zadęli w trąbę i wszystko przygotowali, lecz nikt nie ruszy do walki. Mój gniew bowiem [jest skierowany] na całe ich mnóstwo.</verse>
				<verse number="15">Miecz na zewnątrz, a zaraza i głód wewnątrz. Kto będzie na polu, umrze od miecza, a kto w mieście, tego pochłoną głód i zaraza.</verse>
				<verse number="16">Lecz ci, którzy z nich uciekną, będą w górach jak gołębice z dolin. Wszyscy będą lamentować, każdy nad swoją nieprawością.</verse>
				<verse number="17">Wszystkie ręce opadną i wszystkie kolana osłabną [jak] woda.</verse>
				<verse number="18">Obleką się w wory, okryje ich strach, na wszelkiej twarzy będzie wstyd i na wszystkich ich głowach łysina.</verse>
				<verse number="19">Swoje srebro porzucą na ulice, a ich złoto będzie jak nieczystość. Ich srebro i złoto nie będzie ich mogło wybawić w dzień gniewu PANA. Nie nasycą [nimi] swojej duszy ani nie napełnią swych wnętrzności, bo były [dla nich kamieniem] potknięcia do nieprawości;</verse>
				<verse number="20">W sławie swojej ozdoby, którą [Bóg] wystawił na [swoją] chwałę, uczynili posągi swoich obrzydliwości i plugastw. Dlatego zamienię im ją w nieczystość.</verse>
				<verse number="21">Wydam ją w ręce cudzoziemców na grabież i bezbożnych ziemi na łup, a oni ją splugawią.</verse>
				<verse number="22">Odwrócę też od nich swą twarz, a zbezczeszczą moją świątynię. Wejdą bowiem do niej zbójcy i splugawią ją.</verse>
				<verse number="23">Uczyń łańcuch, bo ziemia jest pełna krwawych wyroków, a miasto pełne przemocy.</verse>
				<verse number="24">Dlatego sprowadzę najgorszych z pogan, aby posiedli ich domy. Położę kres pysze mocarzy, a ich miejsca święte będą splugawione.</verse>
				<verse number="25">Nadchodzi zniszczenie, dlatego będą szukać pokoju, ale [go] nie będzie.</verse>
				<verse number="26">Przyjdzie klęska za klęską, wieść za wieścią nadejdzie; będą szukać widzenia od proroka, ale prawo przepadnie kapłanowi, a rada starcom.</verse>
				<verse number="27">Król będzie w żałobie, książę okryje się smutkiem i ręce ludu ziemi będą strwożone. Uczynię im według ich drogi i według ich sądów osądzę ich. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A w szóstym roku, w szóstym miesiącu, piątego [dnia], kiedy siedziałem w swym domu, a starsi Judy siedzieli przede mną, dotknęła mnie tam ręka Pana BOGA.</verse>
				<verse number="2">Spojrzałem, a oto coś z wyglądu podobnego do ognia: od bioder w dół wyglądało jak ogień, a od bioder wzwyż wyglądało [jak] blask, jak blask bursztynu.</verse>
				<verse number="3">Wtedy wyciągnął coś w kształcie ręki i uchwycił mnie za kędziory mojej głowy; a duch uniósł mnie między ziemią a niebem i zaprowadził mnie w widzeniach Bożych do Jerozolimy, do wejścia bramy wewnętrznej zwróconej ku północy, gdzie znajdował się tron posągu zawiści, pobudzający do zazdrości.</verse>
				<verse number="4">A oto [była] tam chwała Boga Izraela, podobna do tej, którą widziałem na równinie.</verse>
				<verse number="5">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, podnieś teraz swe oczy w kierunku północy. Podniosłem więc swe oczy w kierunku północy, a oto na północ od bramy ołtarza, u wejścia, [stał] bożek [pobudzający] do zazdrości.</verse>
				<verse number="6">Znowu powiedział do mnie: Synu człowieczy, czy widzisz, co oni czynią? Te wielkie obrzydliwości, które czyni tu dom Izraela, tak że muszę się oddalić od swojej świątyni? Ale odwróć się i ujrzysz jeszcze większe obrzydliwości.</verse>
				<verse number="7">I przyprowadził mnie do drzwi dziedzińca, a gdy spojrzałem, oto dziura w ścianie.</verse>
				<verse number="8">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, przebij teraz tę ścianę. I przebiłem ścianę, a oto drzwi.</verse>
				<verse number="9">I powiedział do mnie: Wejdź i zobacz te niegodziwe obrzydliwości, które oni tu czynią.</verse>
				<verse number="10">Wszedłem więc i patrzyłem, a oto wszelkiego rodzaju zwierzęta pełzające, zwierzęta obrzydłe i wszystkie posągi domu Izraela były wyryte na ścianie, wszędzie dokoła.</verse>
				<verse number="11">Siedemdziesięciu mężów spośród starszych domu Izraela – wśród nich stał Jaazaniasz, syn Szafana – stało przed nimi, każdy miał w ręku swoją kadzielnicę, a unosił się gęsty obłok kadzidła.</verse>
				<verse number="12">Wtedy zapytał mnie: Czy widziałeś, synu człowieczy, co starsi domu Izraela czynią w ciemności, każdy w swoich komnatach pełnych obrazów? Mówią bowiem: PAN nas nie widzi, PAN opuścił tę ziemię.</verse>
				<verse number="13">Ponadto powiedział do mnie: Odwróć się znowu i zobaczysz jeszcze większe obrzydliwości, które oni czynią.</verse>
				<verse number="14">I zaprowadził mnie do wejścia bramy domu PANA, która znajdowała się po stronie północnej, a oto siedziały tam kobiety opłakujące Tammuza.</verse>
				<verse number="15">I zapytał mnie: Czy widziałeś to, synu człowieczy? Odwróć się znowu i zobaczysz jeszcze większe obrzydliwości niż te.</verse>
				<verse number="16">Wtedy wprowadził mnie na wewnętrzny dziedziniec domu PANA, a oto u wejścia do świątyni PANA, między przedsionkiem a ołtarzem, [było] około dwudziestu pięciu mężczyzn. Każdy z nich był odwrócony plecami do świątyni PANA, ich twarze [były zwrócone] na wschód i oddawali pokłon słońcu w kierunku wschodu.</verse>
				<verse number="17">I zapytał mnie: Czy widziałeś, synu człowieczy? Czy to zbyt mało dla domu Judy czynić takie obrzydliwości, jakie tu czynią? Napełnili bowiem ziemię nieprawością, odwrócili się, aby pobudzać mnie do gniewu, i oto przykładają gałązkę do swoich nosów.</verse>
				<verse number="18">Dlatego ja również postąpię z nimi w zapalczywości. Moje oko [ich] nie oszczędzi i nie zlituję się [nad nimi]. Będą wołać do moich uszu donośnym głosem, lecz ich nie wysłucham.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Potem zawołał donośnym głosem do moich uszu, mówiąc: Zbliżcie się straże miasta, każda z niszczycielską bronią w ręku.</verse>
				<verse number="2">A oto sześciu mężów przyszło drogą od górnej bramy, która jest zwrócona ku północy, i każdy z nich miał w ręku niszczycielską broń. Jeden mąż wśród nich był ubrany w lnianą szatę, z kałamarzem pisarskim u boku. Weszli i stanęli obok ołtarza z brązu.</verse>
				<verse number="3">A chwała Boga Izraela uniosła się znad cherubina, na którym spoczywała, [i sięgnęła] do progu świątyni. Potem zawołał na tego męża ubranego w lnianą szatę, który miał kałamarz pisarski u boku;</verse>
				<verse number="4">PAN powiedział do niego: Przejdź przez środek miasta, przez środek Jerozolimy, i uczyń znak na czołach mężczyzn, którzy wzdychają i lamentują nad wszystkimi obrzydliwościami, jakie popełnia się pośród niej.</verse>
				<verse number="5">A słyszałem, że tamtym powiedział tak: Idźcie za nim przez miasto i zabijajcie. Niech wasze oko nie oszczędzi [nikogo] i nie zlituję się [nad nikim].</verse>
				<verse number="6">Wybijcie do szczętu starców i młodzieńców, panny, dzieci i kobiety, ale nie przystępujcie do nikogo, na którym będzie ten znak. Rozpocznijcie od mojej świątyni. Zaczęli więc od starszych, którzy byli przed domem.</verse>
				<verse number="7">Powiedział im: Splugawcie ten dom i napełnijcie dziedziniec zabitymi. Idźcie. Wyszli więc i zabijali w mieście.</verse>
				<verse number="8">A gdy ich zabijali, a ja pozostałem, wtedy padłem na twarz i zawołałem: Ach, Panie BOŻE! Czy wytracisz całą resztkę Izraela, wylewając swoją zapalczywość na Jerozolimę?</verse>
				<verse number="9">Odpowiedział mi: Nieprawość domu Izraela i Judy jest niezmiernie wielka, ziemia jest pełna krwi i miasto pełne przewrotności. Mówią bowiem: PAN opuścił tę ziemię, PAN nas nie widzi.</verse>
				<verse number="10">A więc ja [to uczynię], moje oko nie oszczędzi [nikogo] i nie zlituję się [nad nikim], złożę im na głowę ich własne postępowanie.</verse>
				<verse number="11">A oto ten mąż odziany w lnianą szatę, który miał kałamarz u boku, oznajmił: Uczyniłem tak, jak mi rozkazałeś.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Potem spojrzałem, a oto na firmamencie, który [był] nad głową cherubinów, ukazało się nad nimi coś jakby kamień szafiru, z wyglądu podobne do tronu.</verse>
				<verse number="2">Wtedy powiedział do tego męża ubranego w lnianą szatę: Wejdź między koła pod cherubinami, napełnij swe ręce rozżarzonymi węglami spomiędzy cherubinów i rozrzuć po mieście. I wszedł tam na moich oczach.</verse>
				<verse number="3">A cherubiny stały po prawej stronie domu, gdy wchodził ten mąż, a obłok napełnił dziedziniec wewnętrzny.</verse>
				<verse number="4">Następnie chwała PANA uniosła się znad cherubinów [i sięgnęła] do progu domu, a dom napełnił się obłokiem i dziedziniec napełnił się chwałą PANA.</verse>
				<verse number="5">I szum skrzydeł cherubinów było słychać aż na dziedzińcu zewnętrznym, jak głos Boga Wszechmocnego, gdy mówi.</verse>
				<verse number="6">Gdy rozkazał więc temu mężowi ubranemu w lnianą szatę, mówiąc: Weź ognia spomiędzy kół, spomiędzy cherubinów; to ten wszedł i stanął obok kół.</verse>
				<verse number="7">Wtedy jeden cherubin wyciągnął rękę spomiędzy cherubinów do ognia, który był pomiędzy cherubinami, wziął i podał go do rąk [męża] ubranego w lnianą szatę. Ten [go] wziął i wyszedł.</verse>
				<verse number="8">A przy cherubinach, pod ich skrzydłami, ukazał się kształt ręki ludzkiej.</verse>
				<verse number="9">Potem spojrzałem, a oto cztery koła przy cherubinach, jedno koło obok jednego cherubina, każde koło obok każdego cherubina, a koła z wyglądu miały barwę kamienia berylu.</verse>
				<verse number="10">Co do wyglądu, wszystkie cztery miały jednakowy kształt, jakby koło znajdowało się w środku koła.</verse>
				<verse number="11">Gdy się poruszały, szły w czterech swoich kierunkach. A idąc, nie odwracały się, ale podążały w tym kierunku, w którym zwracała się głowa, i nie odwracały się, gdy szły.</verse>
				<verse number="12">A całe ich ciało, ich plecy, ich ręce i ich skrzydła, a także koła [były] pełne oczu dokoła, one cztery i ich koła.</verse>
				<verse number="13">A słyszałem, że te koła nazwał kręgiem.</verse>
				<verse number="14">A każda istota miała cztery twarze: pierwsza to twarz cherubina, druga to twarz człowieka, trzecia to twarz lwa, a czwarta to twarz orła.</verse>
				<verse number="15">I cherubiny się podniosły. Była to ta sama istota, którą widziałem nad rzeką Kebar.</verse>
				<verse number="16">A gdy się poruszały cherubiny, poruszały się także koła obok nich. A gdy cherubiny podnosiły swoje skrzydła, aby się unieść ponad ziemię, koła nie odwracały się od nich.</verse>
				<verse number="17">Gdy tamci stawali, one stały, a gdy tamci się podnosili, one też się podnosiły wraz z nimi, bo [był] w nich duch istoty żywej.</verse>
				<verse number="18">Potem chwała PANA odeszła od progu domu i stanęła nad cherubinami.</verse>
				<verse number="19">A cherubiny podniosły swoje skrzydła i uniosły się z ziemi na moich oczach. Gdy odchodziły, koła były przy ich boku. Stanęły u wejścia do wschodniej bramy domu PANA, a chwała Boga Izraela [była] nad nimi u góry.</verse>
				<verse number="20">To jest ta istota, którą widziałem pod Bogiem Izraela nad rzeką Kebar; i poznałem, że były to cherubiny.</verse>
				<verse number="21">Każdy z nich miał po cztery twarze i każdy miał po cztery skrzydła, a pod skrzydłami [było] coś w kształcie rąk ludzkich.</verse>
				<verse number="22">A wygląd ich twarzy [był] taki sam jak twarze, które widziałem nad rzeką Kebar. [Tak] właśnie [wyglądały] ich twarze i oni sami. Każdy z nich poruszał się prosto przed siebie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Potem duch uniósł mnie i zaprowadził do wschodniej bramy domu PANA, która jest zwrócona na wschód. A oto u wejścia tej bramy [było] dwudziestu pięciu mężczyzn, wśród których zobaczyłem Jaazaniasza, syna Azzura, i Pelatiasza, syna Benajasza, książąt ludu.</verse>
				<verse number="2">Wtedy powiedział mi: Synu człowieczy, to są mężczyźni, [którzy] obmyślają nieprawość i dają złe rady w tym mieście;</verse>
				<verse number="3">Mówią: To nie tak blisko, budujmy domy. Oto [miasto] jest kotłem, a my – mięsem.</verse>
				<verse number="4">Dlatego prorokuj przeciwko nim, prorokuj, synu człowieczy!</verse>
				<verse number="5">Wtedy zstąpił na mnie Duch PANA i powiedział do mnie: Mów: Tak mówi PAN: Tak mówiliście, domu Izraela. Znam bowiem wszystko, co wam przychodzi na myśl.</verse>
				<verse number="6">Zabiliście wielkie mnóstwo [ludzi] w tym mieście i napełniliście ulice zabitymi.</verse>
				<verse number="7">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Wasi zabici, których położyliście w środku miasta, są mięsem, a miasto – kotłem. Lecz wyprowadzę was z niego.</verse>
				<verse number="8">Baliście się miecza, a ja sprowadzę na was miecz, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="9">A wyprowadzę was z niego, wydam was w ręce obcych i wykonam nad wami sądy.</verse>
				<verse number="10">Padniecie od miecza, osądzę was na granicy Izraela i dowiecie się, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="11">Miasto nie będzie dla was kotłem ani wy nie będziecie w nim mięsem; na granicy Izraela osądzę was.</verse>
				<verse number="12">I dowiecie się, że ja jestem PANEM, ponieważ nie postępowaliście według moich ustaw, nie wykonaliście moich sądów, ale czyniliście według sądów tych pogan, którzy [są] dokoła was.</verse>
				<verse number="13">A gdy prorokowałem, umarł Pelatiasz, syn Benajasza. Wtedy upadłem na twarz i zawołałem donośnym głosem: Ach, Panie BOŻE! Czy doszczętnie wyniszczysz resztkę Izraela?</verse>
				<verse number="14">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="15">Synu człowieczy, twoi bracia, [właśnie] twoi bracia, twoi krewni i cały dom Izraela [są tymi], do których mówili mieszkańcy Jerozolimy: Oddalcie się od PANA. Nam została dana ta ziemia w posiadanie.</verse>
				<verse number="16">Dlatego mów: Tak mówi Pan BÓG: Chociaż wygnałem ich daleko pomiędzy pogan i chociaż rozproszyłem ich po krajach, jednak przez krótki czas będę dla nich świątynią w krajach, do których przybędą.</verse>
				<verse number="17">Dlatego mów: Tak mówi Pan BÓG: Zgromadzę was z pogan i zbiorę was z krajów, do których zostaliście rozproszeni, i dam wam ziemię Izraela.</verse>
				<verse number="18">Wejdą tam i usuną z niej wszystkie jej plugastwa i wszystkie jej obrzydliwości.</verse>
				<verse number="19">I dam im jedno serce, i włożę nowego ducha w wasze wnętrze; usunę z ich ciała serce kamienne, a dam im serce mięsiste;</verse>
				<verse number="20">Aby postępowali według moich ustaw i strzegli moich sądów oraz czynili je. I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem.</verse>
				<verse number="21">Ale co do tych, których serce chodzi za żądzami ich plugastw i obrzydliwości, złożę im na głowę ich własną drogę, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="22">Wtedy cherubiny podniosły swoje skrzydła i wraz z nimi koła, a chwała Boga Izraela [była] nad nimi u góry.</verse>
				<verse number="23">I odeszła chwała PANA z pośrodku miasta, i stanęła na górze, która [jest] na wschód od miasta.</verse>
				<verse number="24">A duch uniósł mnie i przyprowadził w widzeniu przez Ducha Bożego do ziemi Chaldei, do pojmanych. I odeszło ode mnie widzenie, które miałem.</verse>
				<verse number="25">Następnie opowiedziałem pojmanym te wszystkie rzeczy, które PAN mi ukazał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, mieszkasz pośród domu buntowniczego, który ma oczy, aby widzieć, a nie widzi, ma uszy, aby słyszeć, a nie słyszy. Jest bowiem domem buntowniczym.</verse>
				<verse number="3">Ty więc, synu człowieczy, przygotuj sobie toboły wygnańca i wyprowadź się za dnia na ich oczach; przenieś się na ich oczach ze swego miejsca na inne. Może zrozumieją, chociaż są domem buntowniczym.</verse>
				<verse number="4">Wyniesiesz swoje rzeczy za dnia na ich oczach, jak toboły wygnańca; wyjdź wieczorem na ich oczach, jak wychodzą wygnańcy.</verse>
				<verse number="5">Na ich oczach przebij sobie mur i wynieś przez niego [swoje rzeczy].</verse>
				<verse number="6">Na ich oczach podnieś [je] na ramiona i wynieś o zmierzchu, zakryj sobie twarz i nie patrz na ziemię. Dałem cię bowiem [jako] znak domowi Izraela.</verse>
				<verse number="7">I uczyniłem [tak], jak mi rozkazano: wyniosłem swoje rzeczy za dnia, jak toboły wygnańca, a wieczorem przebiłem ręką mur; o zmierzchu wyniosłem [je], na ramionach niosąc [je] na ich oczach.</verse>
				<verse number="8">A rano doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="9">Synu człowieczy, czy dom Izraela, ten dom buntowniczy, nie zapytał cię: Cóż ty czynisz?</verse>
				<verse number="10">Powiedz im: Tak mówi Pan BÓG: To brzemię [odnosi się] do księcia, który jest w Jerozolimie, i do całego domu Izraela, który tam się znajduje.</verse>
				<verse number="11">Powiedz im: Ja jestem waszym znakiem. Jak uczyniłem, tak się im stanie: Pójdą na wygnanie, w niewolę.</verse>
				<verse number="12">A książę, który jest pośród nich, weźmie [toboły] na ramieniu o zmierzchu i wyjdzie. Przebiją mur, aby [go] przez niego przeprowadzić. Zakryje sobie twarz, aby [swymi] oczami nie widział ziemi.</verse>
				<verse number="13">Rozciągnę bowiem nad nim swoją sieć i zostanie schwytany w moje sidła. Zaprowadzę go do Babilonu, do ziemi Chaldejczyków, lecz jej nie zobaczy, a tam umrze.</verse>
				<verse number="14">A wszystkich, którzy go otaczają, by mu pomóc, i wszystkie jego oddziały rozproszę na wszystkie wiatry i miecz na nich dobędę.</verse>
				<verse number="15">I poznają, że ja jestem PANEM, gdy ich rozproszę między narody i rozrzucę po krajach.</verse>
				<verse number="16">Zachowam jednak niewielu z nich od miecza, głodu i zarazy, aby opowiadali o wszystkich swoich obrzydliwościach pomiędzy narodami, do których przybędą; i poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="17">I znowu doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="18">Synu człowieczy, jedz swój chleb w strachu i pij swoją wodę z drżeniem i smutkiem;</verse>
				<verse number="19">I powiedz do ludu tej ziemi: Tak mówi Pan BÓG o mieszkańcach Jerozolimy, o ziemi Izraela: Będą jeść swój chleb w smutku i będą pić swą wodę w trwodze, aby ich ziemia była ograbiona ze swoich dostatków z powodu bezprawia wszystkich jej mieszkańców;</verse>
				<verse number="20">Także miasta, w których mieszkają, będą spustoszone, a ziemia opustoszeje: I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="21">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="22">Synu człowieczy, cóż to jest za przysłowie u was o ziemi Izraela, które brzmi: Dłużą się dni, a każde widzenie zawodzi?</verse>
				<verse number="23">Dlatego mów do nich: Tak mówi Pan BÓG: Sprawię, że to przysłowie ustanie i nie będą go więcej powtarzać w Izraelu. Powiedz im: Zbliżają się te dni i spełnienie wszelkiego widzenia.</verse>
				<verse number="24">Nie będzie już bowiem żadnego marnego widzenia ani pochlebnej wróżby pośród domu Izraela;</verse>
				<verse number="25">Gdyż ja, PAN, będę mówić, a słowo, które wypowiem, spełni się i nie ulegnie więcej opóźnieniu. Za waszych dni, domu buntowniczy, wypowiem słowo i wypełnię je, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="26">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="27">Synu człowieczy, oto dom Izraela mówi: To widzenie, które on ma, [odnosi się] do dni odległych, on prorokuje o czasach dalekich.</verse>
				<verse number="28">Dlatego powiedz im: Tak mówi Pan BÓG: Żadne z moich słów już się nie opóźni, [ale] słowo, które wypowiem, spełni się, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, prorokuj przeciw prorokom Izraela, którzy prorokują, i mów do tych, którzy prorokują z własnego serca: Słuchajcie słowa PANA.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi Pan BÓG: Biada głupim prorokom, którzy idą za swoim duchem, choć nic nie widzieli!</verse>
				<verse number="4">Izraelu, twoi prorocy są jak lisy na pustyniach.</verse>
				<verse number="5">Nie wstąpiliście na wyłomy ani nie uzupełniliście muru wokół domu Izraela, aby mógł ostać się w bitwie w dzień PANA.</verse>
				<verse number="6">Widzą ułudę i kłamliwe wróżby i mówią: PAN mówi, choć PAN ich nie posłał. I dają nadzieję [ludowi], że [ich] słowo się spełni.</verse>
				<verse number="7">Czy nie mieliście złudnego widzenia i nie głosiliście kłamliwej wróżby? Mówicie bowiem: PAN mówi, chociaż ja nie mówiłem.</verse>
				<verse number="8">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ mówicie rzeczy złudne i widzicie kłamstwo, oto ja jestem przeciwko wam, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="9">I moja ręka będzie przeciwko prorokom, którzy widzą rzeczy złudne i wróżą kłamstwo. Nie będą w zgromadzeniu mego ludu i w poczet domu Izraela nie będą wpisani, i do ziemi Izraela nie wejdą. A poznacie, że ja jestem Pan BÓG.</verse>
				<verse number="10">Dlatego, [właśnie] dlatego, że zwodzili mój lud, mówiąc: Pokój, choć nie było pokoju; jeden zbudował glinianą ścianę, a inni tynkowali ją słabym [tynkiem].</verse>
				<verse number="11">Mów do tych, którzy ją tynkują słabym [tynkiem]: Zawali się. Przyjdzie ulewny deszcz, a wy, wielkie kule gradu, spadniecie, i gwałtowny wiatr [ją] zburzy.</verse>
				<verse number="12">A oto [gdy] ściana runie, czy nie powiedzą wam: Gdzie jest tynk, którym tynkowaliście?</verse>
				<verse number="13">Dlatego tak mówi Pan BÓG: W mojej zapalczywości zburzę ją gwałtownym wiatrem; na skutek mojego gniewu przyjdzie ulewny deszcz i na skutek [mojego] oburzenia przyjdzie wielki grad, by [ją] zniszczyć.</verse>
				<verse number="14">I zburzę tę ścianę, którą tynkowaliście słabym [tynkiem], zrównam ją z ziemią tak, że jej fundamenty zostaną odsłonięte, i runie, a wy zginiecie pośród niej. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="15">A [gdy] dopełnię mojego gniewu nad tą ścianą i nad tymi, którzy ją tynkowali słabym [tynkiem], powiem do was: Nie ma [już] tej ściany, nie ma tych, którzy ją tynkowali;</verse>
				<verse number="16">[To jest] proroków Izraela, którzy prorokują o Jerozolimie i mają o niej widzenia pokoju, choć nie ma pokoju, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="17">Ale ty, synu człowieczy, zwróć swą twarz przeciwko córkom swego ludu, które prorokują z własnego serca, i prorokuj przeciwko nim;</verse>
				<verse number="18">I mów: Tak mówi Pan BÓG: Biada [tym kobietom], które szyją poduszki pod wszystkie łokcie rąk mego [ludu] i robią nakrycia głowy [dla ludzi] każdego wzrostu, aby łowić dusze! Czy będziecie łowić dusze mego ludu, aby zachować dusze, które przybędą do was?</verse>
				<verse number="19">Bo bezcześcicie mnie wobec mego ludu dla garści jęczmienia i dla kęsa chleba, zabijając dusze, które nie powinny umrzeć, a oszczędzając dusze, które nie powinny żyć – gdy okłamujecie mój lud, który słucha kłamstwa.</verse>
				<verse number="20">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto [wystąpię] przeciwko waszym poduszkom, którymi łowicie dusze, aby je zwieść. Zerwę je z waszych ramion i wypuszczę dusze, które łowicie, aby je zwieść.</verse>
				<verse number="21">I rozerwę wasze nakrycia, i wybawię swój lud z waszej ręki, aby już nie był łupem w waszym ręku. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="22">Ponieważ zasmucacie kłamstwem serce sprawiedliwego, chociaż ja go nie zasmuciłem, i wzmacniacie ręce bezbożnego, aby się nie odwrócił od swojej złej drogi, ożywiając go;</verse>
				<verse number="23">Dlatego nie będziecie już mieć widzeń złudnych i nie będziecie prorokować [żadnej] wróżby. Wyrwę bowiem swój lud z waszej ręki i poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Potem przyszli do mnie niektórzy spośród starszych Izraela i usiedli przede mną.</verse>
				<verse number="2">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="3">Synu człowieczy, ci ludzie postawili swoje bożki w swym sercu, a [kamień] potknięcia do nieprawości położyli przed twarzą. Czy uważasz, że szczerze pytają mnie o radę?</verse>
				<verse number="4">Dlatego przemów do nich i powiedz im: Tak mówi Pan BÓG: Każdemu z domu Izraela, który stawia swoje bożki w swym sercu i położy przed twarzą [kamień] potknięcia do nieprawości, a przyjdzie do proroka, ja, PAN, odpowiem według liczby jego bożków;</verse>
				<verse number="5">Aby uchwycić dom Izraela za serce, gdyż oni wszyscy odeszli ode mnie z powodu swoich bożków.</verse>
				<verse number="6">Dlatego powiedz do domu Izraela: Tak mówi Pan BÓG: Nawróćcie się i odwróćcie się od swoich bożków, i odwróćcie swoje twarze od wszystkich waszych obrzydliwości.</verse>
				<verse number="7">Każdemu bowiem z domu Izraela i z obcych przebywających w Izraelu, który odwróci się od naśladowania mnie, a postawi swoje bożki w swym sercu, położy przed twarzą [kamień] potknięcia do nieprawości i przyjdzie do proroka, aby radzić się mnie przez niego, ja, PAN, sam mu odpowiem.</verse>
				<verse number="8">I zwrócę swoją twarz przeciw temu człowiekowi, i uczynię z niego znak i przysłowie, i wytracę go spośród mego ludu. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="9">A jeśli prorok dał się zwieść i mówił słowo, ja, PAN, zwiodłem tego proroka. Wyciągnę na niego swoją rękę i zgładzę go spośród mego ludu Izraela.</verse>
				<verse number="10">I poniosą [karę] za swoją nieprawość: kara proroka będzie taka sama jak kara tego, który u niego się radził;</verse>
				<verse number="11">Aby dom Izraela już więcej nie oddalał się ode mnie ani nie plamił się więcej swymi przestępstwami; aby był moim ludem, a ja – ich Bogiem, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="12">Słowo PANA ponownie doszło do mnie mówiące:</verse>
				<verse number="13">Synu człowieczy, jeśli ziemia zgrzeszy przeciwko mnie, niezmiernie dopuszczając się przestępstwa, wtedy wyciągnę na nią swą rękę, zniszczę jej zapas chleba, ześlę na nią głód i wytracę z niej ludzi i zwierzęta.</verse>
				<verse number="14">Choćby [byli] pośród niej ci trzej mężowie: Noe, Daniel i Hiob, to oni przez swoją sprawiedliwość wybawiliby [tylko] własne dusze, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">[A] jeśli ześlę na ziemię dzikie zwierzęta, a one ją wyludnią i będzie spustoszona tak, że nikt nie będzie mógł przechodzić z powodu zwierząt;</verse>
				<verse number="16">Jak żyję, mówi Pan BÓG, że choćby ci trzej mężowie [byli] pośród niej, żadną miarą nie wybawiliby ani synów, ani córek. Tylko oni sami byliby wybawieni, lecz ziemia byłaby spustoszona.</verse>
				<verse number="17">Albo jeśli sprowadzę miecz na tę ziemię i powiem do miecza: Przejdź przez tę ziemię; i wytracę z niej ludzi i zwierzęta;</verse>
				<verse number="18">Jak żyję, mówi Pan BÓG – choćby ci trzej mężowie byli pośrodku niej, żadną miarą nie wybawiliby ani synów, ani córek, ale tylko oni sami byliby wybawieni.</verse>
				<verse number="19">Albo jeśli ześlę zarazę na tę ziemię i wyleję na nią swoją zapalczywość w sposób krwawy, aby wyniszczyć z niej ludzi i zwierzęta;</verse>
				<verse number="20">Choćby Noe, Daniel i Hiob [byli] pośród niej, jak żyję, mówi Pan BÓG, żadną miarą nie wybawiliby ani syna, ani córki; oni przez swoją sprawiedliwość wybawiliby [tylko] swoje dusze.</verse>
				<verse number="21">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Tym bardziej, gdy ześlę na Jerozolimę moje cztery ciężkie kary: miecz, głód, dzikie zwierzęta i zarazę, aby wytraciły z niej ludzi i zwierzęta.</verse>
				<verse number="22">Oto jednak zostanie w niej resztka, która zostanie wyprowadzona – synowie i córki. Oto oni wyjdą do was i zobaczycie ich drogę i czyny, a wy będziecie pocieszeni z powodu tego nieszczęścia, które sprowadziłem na Jerozolimę – wszystkiego, co sprowadziłem na nią.</verse>
				<verse number="23">I oni będą was pocieszać, gdy zobaczycie ich drogę i czyny. I zrozumiecie, że tego wszystkiego, co w niej uczyniłem, nie uczyniłem bez przyczyny, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wtedy doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, w czym jest lepsze drzewo winogronowe od wszelkiego [innego] drzewa [albo] od latorośli, która jest wśród drzew leśnych?</verse>
				<verse number="3">Czy weźmie się z niego drewno do zrobienia czegoś? Czy zrobią z niego kołek do zawieszania na nim jakiegoś naczynia?</verse>
				<verse number="4">Oto w ogień rzuca się je na spalenie; ogień strawi oba jego końce, a środek jego jest zwęglony. Na co się [jeszcze] przyda?</verse>
				<verse number="5">Oto póki było całe, nic nie można było [z niego] zrobić. Tym bardziej gdy strawił je ogień i spaliło się, na nic się więcej nie przyda.</verse>
				<verse number="6">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Jak wśród drzew leśnych jest drzewo winogronowe, które wydałem ogniowi na spalenie, tak też wydam mieszkańców Jerozolimy.</verse>
				<verse number="7">Zwrócę bowiem swoją twarz przeciwko nim; z jednego ognia wyjdą, a drugi ogień ich strawi. I poznacie, że ja jestem PANEM, gdy zwrócę swoją twarz przeciwko nim.</verse>
				<verse number="8">I zamienię ich ziemię w spustoszenie, bo dopuścili się przestępstwa, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, uświadom Jerozolimie jej obrzydliwości;</verse>
				<verse number="3">I powiedz: Tak mówi Pan BÓG do Jerozolimy: Twoje pochodzenie i twój ród wywodzą się z ziemi Kanaan; twój ojciec był Amorytą, a twoja matka – Chetytką.</verse>
				<verse number="4">A [takie] były twoje narodziny: W dniu, kiedy się urodziłaś, nie odcięto ci pępowiny ani nie obmyto cię wodą, aby cię oczyścić; nie natarto cię solą ani w pieluszki nie owinięto.</verse>
				<verse number="5">Żadne oko nie zlitowało się nad tobą, aby uczynić wobec ciebie jedną z tych rzeczy i okazać ci współczucie. Ale porzucono cię na otwartym polu, brzydząc się tobą w dniu, kiedy się urodziłaś.</verse>
				<verse number="6">A gdy przechodziłem obok ciebie i widziałem cię podaną na podeptanie w twojej krwi, powiedziałem ci [leżącej] w swojej krwi: Żyj! Tak, powiedziałem do ciebie, [leżącej] w swojej krwi: Żyj!</verse>
				<verse number="7">Rozmnożyłem cię jak kwiat polny, a rozmnożyłaś się i stałaś się wielka, i doszłaś do pełnej urody. Twoje piersi nabrały kształtów, a twoje włosy urosły, chociaż byłaś naga i odkryta.</verse>
				<verse number="8">A gdy przechodziłem obok ciebie i spojrzałem na ciebie, oto [był to] twój czas, czas miłości, rozciągnąłem połę [swojej szaty] na ciebie i zakryłem twoją nagość, związałem się z tobą przysięgą i zawarłem z tobą przymierze, mówi Pan BÓG. I stałaś się moja.</verse>
				<verse number="9">Potem obmyłem cię wodą, zmyłem z ciebie twoją krew i namaściłem cię olejkiem.</verse>
				<verse number="10">Następnie przyodziałem cię szatą haftowaną, włożyłem ci buty z kosztownej skóry, opasałem bisiorem i okryłem cię jedwabiem.</verse>
				<verse number="11">Przystroiłem cię klejnotami, włożyłem bransolety na twoje ręce i złoty łańcuch na szyję.</verse>
				<verse number="12">Włożyłem wisiorek na twoje czoło, kolczyki w twoje uszy i ozdobną koronę na twoją głowę.</verse>
				<verse number="13">Tak zostałaś przystrojona złotem i srebrem, a twoje szaty były z bisioru, jedwabiu i [z tkaniny] haftowanej; jadałaś najlepszą mąkę, miód i oliwę. Byłaś bardzo piękna i tak ci się powodziło, że stałaś się królestwem.</verse>
				<verse number="14">Twoja sława rozeszła się wśród narodów z powodu twojej piękności. Była bowiem doskonała dzięki mojej ozdobie, którą włożyłem na ciebie, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">Ale zaufałaś swojej piękności i uprawiałaś nierząd, będąc tak sławna; uprawiałaś nierząd z każdym, kto przechodził. Jemu się oddawałaś.</verse>
				<verse number="16">Nabrałaś swoich szat i uczyniłaś sobie wyżyny o rozmaitych barwach, i na nich uprawiałaś nierząd, co nigdy [więcej] nie przyjdzie ani [czego nigdy więcej] nie będzie.</verse>
				<verse number="17">Ponadto nabrałaś swoich pięknych klejnotów z mojego złota i srebra, które ci dałem, uczyniłaś sobie posągi mężczyzn i uprawiałaś z nimi nierząd.</verse>
				<verse number="18">Wzięłaś też swe haftowane szaty i odziałaś je, kładłaś przed nimi moją oliwę i moje kadzidło;</verse>
				<verse number="19">Nawet mój chleb, który ci dałem, najlepszą mąkę, oliwę i miód, [którymi] cię karmiłem, kładłaś przed nimi jako miłą woń. Tak było, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="20">Brałaś też swoich synów i swoje córki, które mi urodziłaś, i składałaś je im w ofierze na pożarcie. Czy za mało było twojego nierządu?</verse>
				<verse number="21">Zabijałaś przecież moje dzieci i oddawałaś je, aby przenoszono je [przez ogień] dla [bożków].</verse>
				<verse number="22">We wszystkich swoich obrzydliwościach i nierządach nie pamiętałaś o dniach twojej młodości, gdy byłaś naga, odkryta i oddana na podeptanie w swojej krwi.</verse>
				<verse number="23">A po całej twojej niegodziwości (biada, biada tobie! – mówi Pan BÓG);</verse>
				<verse number="24">Zbudowałaś sobie wzniosłe miejsce i zrobiłaś sobie wyżyny na każdej ulicy.</verse>
				<verse number="25">Na każdym rozstaju dróg budowałaś swoje wyżyny i swoją piękność uczyniłaś wstrętną; rozkładałaś swoje nogi przed każdym, kto przechodził, i rozmnożyłaś swoje nierządne czyny.</verse>
				<verse number="26">Uprawiałaś nierząd z Egipcjanami, z twoimi sąsiadami o potężnych ciałach, i rozmnożyłaś swoje nierządy, aby pobudzić mnie do gniewu.</verse>
				<verse number="27">Dlatego oto ja wyciągnąłem przeciw tobie swoją rękę i zmniejszyłem twoją porcję, i wydałem cię żądzy nienawidzących cię córek Filistynów, które się wstydzą twojej rozwiązłej drogi.</verse>
				<verse number="28">Uprawiałaś też nierząd z Asyryjczykami, bo byłaś nienasycona; cudzołożyłaś z nimi, a i tak się nie nasyciłaś.</verse>
				<verse number="29">Rozmnożyłaś też swoje nierządy w ziemi Kanaan i Chaldei, a i tak się nie nasyciłaś.</verse>
				<verse number="30">[O] jak słabe jest twoje serce – mówi Pan BÓG – że się dopuszczasz tych rzeczy, postępków bezwstydnej nierządnicy;</verse>
				<verse number="31">Budując sobie wzniosłe miejsca na każdym rozstaju dróg i stawiając sobie wyżynę na każdej ulicy; gardząc jednak zapłatą, nie byłaś podobna do nierządnicy;</verse>
				<verse number="32">[Lecz do] żony cudzołożnej, która zamiast swego męża dopuszcza obcych.</verse>
				<verse number="33">Wszystkim nierządnicom daje się zapłatę, lecz ty dajesz swe dary wszystkim swoim kochankom i wynagradzasz im, aby przychodzili do ciebie zewsząd i uprawiali z tobą nierząd.</verse>
				<verse number="34">U ciebie, w twoim nierządzie, dzieje się odwrotnie niż u innych kobiet. Nikt nie goni za tobą, by uprawiać nierząd. To ty dajesz zapłatę, a tobie nie dają zapłaty. U ciebie jest na odwrót.</verse>
				<verse number="35">Dlatego, nierządnico, słuchaj słowa PANA.</verse>
				<verse number="36">Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ wylała się twoja nieczystość i odkryła się twoja nagość przez twój nierząd z twoimi kochankami i ze wszystkimi twymi obrzydłymi bożkami i przez [rozlanie] krwi twoich dzieci, które im dałaś;</verse>
				<verse number="37">Oto zgromadzę wszystkich kochanków, z którymi obcowałaś, i wszystkich, których kochałaś, wraz ze wszystkimi, których nienawidziłaś; zgromadzę ich zewsząd przeciwko tobie i odkryję twoją nagość przed nimi, aby widzieli całą twoją nagość.</verse>
				<verse number="38">I osądzę cię tak, jak sądzi się cudzołożnice i przelewających krew; i oddam ci [w zamian] krew w gniewie i zazdrości.</verse>
				<verse number="39">Wydam cię w ich ręce, a oni zburzą twoje wzniosłe miejsca, zniszczą twoje wyżyny, rozbiorą cię z twoich szat, zabiorą ci twoje piękne klejnoty i zostawią cię nagą i odkrytą.</verse>
				<verse number="40">Zwołają przeciw tobie zgromadzenie i ukamienują cię, i przebiją cię swoimi mieczami.</verse>
				<verse number="41">I spalą twoje domy w ogniu, i wykonają na tobie sąd na oczach wielu kobiet. I sprawię, że przestaniesz być nierządnicą, i więcej nie będziesz dawała zapłaty.</verse>
				<verse number="42">Tak uśmierzę swój gniew na tobie i odstąpi od ciebie moja zazdrość; uspokoję się i już nie będę się gniewał.</verse>
				<verse number="43">Ponieważ nie pamiętałaś o dniach swojej młodości, ale tym wszystkim mnie drażniłaś, oto i ja złożę ci na głowę twoją własną drogę, mówi Pan BÓG. Nie popełnisz już tej rozwiązłości ponad wszystkie twoje obrzydliwości.</verse>
				<verse number="44">Oto każdy, kto mówi przysłowia, wypowie o tobie takie przysłowie: Jaka matka, [taka] jej córka.</verse>
				<verse number="45">Ty [jesteś] córką swojej matki, która obrzydziła sobie swego męża i swoje dzieci; jesteś siostrą obu swoich sióstr, które obrzydziły sobie swoich mężów i swoje dzieci. Wasza matka była Chetytką, a wasz ojciec – Amorytą.</verse>
				<verse number="46">Twoją starszą siostrą jest Samaria, która wraz z córkami mieszka po twojej lewicy; a twoją młodszą siostrą jest Sodoma, która mieszka wraz z jej córkami po twojej prawicy.</verse>
				<verse number="47">Ty jednak nie kroczyłaś ich drogami ani nie popełniłaś takich obrzydliwości jak one. Ale uważając to za małą rzecz, zepsułaś się [bardziej] niż one na wszystkich swoich drogach.</verse>
				<verse number="48">Jak żyję, mówi Pan BÓG, twoja siostra Sodoma i jej córki nie czyniły tak, jak ty czyniłaś wraz ze swoimi córkami.</verse>
				<verse number="49">Oto taka była nieprawość Sodomy, twojej siostry: pycha, dostatek chleba i wielkie próżniactwo były w niej i jej córkach, nie wzmacniała też ręki ubogiego i nędznego.</verse>
				<verse number="50">Były wyniosłe i popełniały obrzydliwość przede mną. Dlatego usunąłem je, jak uważałem za słuszne.</verse>
				<verse number="51">A Samaria nie popełniła nawet połowy twoich grzechów, bo rozmnożyłaś swoje obrzydliwości bardziej niż ona i usprawiedliwiłaś swoje siostry wszystkimi twymi obrzydliwościami, które popełniłaś.</verse>
				<verse number="52">Ty więc, która sądziłaś swoje siostry, znoś swoją hańbę z powodu twoich grzechów, bo obrzydliwsze od nich popełniłaś. One są sprawiedliwsze od ciebie. Wstydź się więc i znoś swoją hańbę, gdyż usprawiedliwiłaś swoje siostry.</verse>
				<verse number="53">Kiedy odwrócę ich niewolę, [to jest] niewolę Sodomy i jej córek i niewolę Samarii i jej córek, to wtedy też [odwrócę] niewolę twoich pojmanych pośród nich;</verse>
				<verse number="54">Abyś znosiła swoją hańbę i wstydziła się z powodu wszystkiego, co uczyniłaś, sprawiając im pociechę.</verse>
				<verse number="55">Jeśli twoje siostry, Sodoma i jej córki, wrócą do swego [pierwotnego] stanu, a także Samaria i jej córki wrócą do swego [pierwotnego] stanu, wtedy również i ty ze swoimi córkami wrócisz do swego [pierwotnego] stanu.</verse>
				<verse number="56">W dniu twojej pychy bowiem nie było mowy w twoich ustach o twojej siostrze Sodomie;</verse>
				<verse number="57">Dopóki nie [została] odkryta twoja niegodziwość; jak za czasu twojego pohańbienia [doznanego od] córek Syrii i wszystkich, którzy są dokoła nich, [od] córek Filistynów, które tobą gardzą ze wszystkich stron.</verse>
				<verse number="58">Ponosisz [karę za] swoją rozwiązłość i obrzydliwość, mówi PAN.</verse>
				<verse number="59">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Uczynię ci tak, jak ty uczyniłaś, gdy wzgardziłaś przysięgą i złamałaś przymierze.</verse>
				<verse number="60">Ja jednak wspomnę na swoje przymierze z tobą [zawarte] za dni twojej młodości i ustanowię z tobą wieczne przymierze.</verse>
				<verse number="61">Wtedy wspomnisz swoje drogi i zawstydzisz się, gdy przyjmiesz swoje siostry, starsze i młodsze od ciebie, i dam ci je za córki, ale nie według twego przymierza.</verse>
				<verse number="62">Tak ustanowię swoje przymierze z tobą. I poznasz, że ja jestem PANEM;</verse>
				<verse number="63">Abyś pamiętała i wstydziła się, i nigdy więcej nie otworzyła ust ze wstydu, gdy cię oczyszczę ze wszystkiego, co uczyniłaś, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, zadaj zagadkę i opowiedz domowi Izraela przypowieść;</verse>
				<verse number="3">I powiedz: Tak mówi Pan BÓG: Wielki orzeł o wielkich i długich skrzydłach, pełen pstrego pierza, przyleciał nad Liban i wziął wierzchołek cedru.</verse>
				<verse number="4">Ułamał koniec jego pędów, zaniósł go do ziemi kupieckiej i złożył go w mieście kupieckim.</verse>
				<verse number="5">Wziął też nasienie tej ziemi i zasadził na urodzajnym polu; umieścił je nad wielkimi wodami jak wierzbę.</verse>
				<verse number="6">I urosło, i stało się bujną winoroślą, [choć] niskiego wzrostu; jej latorośle zwracały się ku niemu, a korzenie były mu poddane. I stało się winoroślą, która wydała latorośle i wypuściła pędy.</verse>
				<verse number="7">Ale był inny wielki orzeł o wielkich skrzydłach i gęstym pierzu, a oto ta winorośl zwróciła swoje korzenie ku niemu i rozciągnęła swe latorośle do niego, aby on ją nawadniał z bruzd swego sadu.</verse>
				<verse number="8">A [była] przecież zasadzona na dobrym polu, nad wielkimi wodami, aby wypuściła latorośle, wydała owoc i stała się wspaniałą winoroślą.</verse>
				<verse number="9">Wtedy powiedz: Tak mówi Pan BÓG: Czy się jej poszczęści? Czy [orzeł] nie wyrwie jej korzeni i nie oberwie jej owocu [tak], by uschła? Uschną wszystkie listki, które wypuści, i nie będzie trzeba wielkiej mocy ani licznego ludu, aby ją wyrwać z korzeniami.</verse>
				<verse number="10">Oto jakkolwiek będzie zasadzona, czy się [jej] poszczęści? Czy doszczętnie nie uschnie, gdy dotknie ją wiatr wschodni? Uschnie w bruzdach, w których wyrosła.</verse>
				<verse number="11">Potem doszło do mnie słowo PANA:</verse>
				<verse number="12">Mów teraz do domu buntowniczego: Czyż nie wiecie, co znaczą te [rzeczy]? Powiedz: Oto król Babilonu przybył do Jerozolimy, zabrał jej króla i książąt i uprowadził ich ze sobą do Babilonu.</verse>
				<verse number="13">Wziął też jednego z potomków króla, zawarł z nim przymierze i związał go przysięgą. Zabrał też możnych tej ziemi;</verse>
				<verse number="14">Aby królestwo było poniżone, tak by się nie podnosiło, [ale] by tak trwało, zachowując jego przymierze.</verse>
				<verse number="15">Lecz on zbuntował się przeciwko niemu, wysyłając swych posłów do Egiptu, aby dano mu koni i liczny lud. Czy mu się poszczęści? Czy ujdzie zemsty ten, który tak czynił? Czy ocali się ten, który złamał przymierze?</verse>
				<verse number="16">Jak żyję, mówi Pan BÓG, w miejscu tego króla, który go uczynił królem, a którego przysięgą wzgardził i którego przymierze złamał, u niego w Babilonie umrze.</verse>
				<verse number="17">I ani faraon z wielkim wojskiem i z licznym zastępem nie pomoże mu na wojnie, gdy usypie wały i pobuduje wieże, aby zniszczyć mnóstwo ludzi;</verse>
				<verse number="18">Ponieważ wzgardził przysięgą, łamiąc przymierze. Oto bowiem dał na to swą rękę, a to wszystko uczynił. Nie ujdzie zemsty.</verse>
				<verse number="19">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Jak żyję, moją przysięgę, którą wzgardził, i moje przymierze, które złamał, złożę mu na głowę.</verse>
				<verse number="20">Rozciągnę na nim swoją sieć i zostanie schwytany w moje sidła, i zaprowadzę go do Babilonu, a tam się z nim rozprawię za jego występek, którym zgrzeszył przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="21">A wszyscy, którzy uciekli od niego wraz ze wszystkimi jego hufcami, od miecza polegną, a pozostali zostaną rozproszeni na wszystkie wiatry. I poznacie, że ja, PAN, [to] powiedziałem.</verse>
				<verse number="22">Tak mówi Pan BÓG: Wezmę wierzchołek tego wysokiego cedru i zasadzę; z najwyższych jego gałązek odłamię młodą gałązkę i zasadzę [ją] na wysokiej i wyniosłej górze;</verse>
				<verse number="23">Na wysokiej górze Izraela ją zasadzę. Wypuści gałązki, wyda owoc i stanie się cedrem wspaniałym. I będzie mieszkać pod nim wszelkie ptactwo skrzydlate; pod cieniem jego gałęzi będą mieszkać.</verse>
				<verse number="24">A tak wszystkie drzewa polne poznają, że ja, PAN, poniżyłem drzewo wysokie, a wywyższyłem drzewo niskie, ususzyłem drzewo zielone, a sprawiłem, że zakwitło drzewo suche. Ja, PAN, to powiedziałem i uczynię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Dlaczego powtarzacie między sobą takie przysłowie o ziemi Izraela, mówiąc: Ojcowie jedli kwaśne winogrona, a synom zęby cierpną.</verse>
				<verse number="3">Jak żyję, mówi Pan BÓG, nie będziecie więcej powtarzać tego przysłowia w Izraelu.</verse>
				<verse number="4">Oto wszystkie dusze są moje, tak dusza ojca, jak i dusza syna jest moja. Dusza, która grzeszy, ona umrze.</verse>
				<verse number="5">Lecz jeśli człowiek jest sprawiedliwy i wykonuje sąd i sprawiedliwość;</verse>
				<verse number="6">I nie jadał na górach, nie podnosi swych oczu ku bożkom domu Izraela ani nie hańbił żony swego bliźniego, ani nie zbliżał się do kobiety podczas jej nieczystości;</verse>
				<verse number="7">Nikogo nie uciskał, zwracał zastaw dłużnikowi, nie popełnił grabieży, dawał swój chleb głodnemu i przyodziewał nagiego szatą;</verse>
				<verse number="8">Nie uprawiał lichwy i nie brał odsetek, odwracał swą rękę od nieprawości i sprawiedliwy sąd wykonywał między jednym człowiekiem a drugim;</verse>
				<verse number="9">Postępował według moich ustaw i przestrzegał moich sądów, czyniąc to, co prawe – ten jest sprawiedliwy, na pewno żyć będzie, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="10">A [jeśli] spłodził syna zbójcę i rozlewającego krew, który popełnił jedną z tych rzeczy;</verse>
				<verse number="11">Który żadnej z tamtych dobrych rzeczy nie czynił, ale raczej jadał na górach, hańbił żonę swego bliźniego;</verse>
				<verse number="12">Uciskał ubogiego i nędznego, popełniał grabież, nie zwracał zastawu, podnosił oczy ku bożkom, czynił obrzydliwość;</verse>
				<verse number="13">Uprawiał lichwę i brał odsetki – czy ten będzie żył? Nie będzie żył, [ponieważ] popełnił te wszystkie obrzydliwości. Ten na pewno umrze. Jego krew spadnie na niego.</verse>
				<verse number="14">A oto jeśli spłodził syna, który widział wszystkie grzechy swego ojca, jakie czynił, a widząc [je], nie czynił nic podobnego;</verse>
				<verse number="15">Nie jadał na górach, nie podnosił swych oczu ku bożkom domu Izraela, nie hańbił żony swego bliźniego;</verse>
				<verse number="16">Nikogo nie uciskał, nie zatrzymywał zastawu, nie popełniał grabieży, dawał swój chleb głodnemu i przyodziewał szatą nagiego;</verse>
				<verse number="17">Odwracał swą rękę [od ucisku] nad ubogim, nie uprawiał lichwy i nie brał odsetek, wykonywał moje sądy i postępował według moich ustaw – ten nie umrze za nieprawość swego ojca, ale na pewno będzie żył.</verse>
				<verse number="18">[Lecz] jego ojciec, ponieważ czynił krzywdę, popełniał grabież i nie czynił tego, co dobre pośród swego ludu, oto umrze za swoją nieprawość.</verse>
				<verse number="19">Ale mówicie: Czemu? Czy syn nie ponosi [kary] za nieprawość ojca? Gdy syn czynił to, co prawe i sprawiedliwe, i przestrzegał wszystkich moich ustaw, i wypełniał je, na pewno będzie żył.</verse>
				<verse number="20">Dusza, która grzeszy, umrze. Syn nie poniesie kary za nieprawość ojca ani ojciec nie poniesie kary za nieprawość syna. Sprawiedliwość sprawiedliwego pozostanie na nim, a niegodziwość niegodziwego pozostanie na nim.</verse>
				<verse number="21">A jeśli niegodziwy odwróci się od wszystkich swoich grzechów, które popełnił, będzie strzegł wszystkich moich ustaw i będzie czynił to, co prawe i sprawiedliwe, na pewno będzie żył, nie umrze;</verse>
				<verse number="22">Żadne jego występki, których się dopuścił, nie będą mu wspominane. Będzie żył w swej sprawiedliwości, którą czynił.</verse>
				<verse number="23">Czyż ja mam upodobanie w śmierci niegodziwego? – mówi Pan BÓG, a nie raczej w tym, aby się odwrócił od swoich dróg i żył?</verse>
				<verse number="24">Ale [jeśli] sprawiedliwy odwróci się od swojej sprawiedliwości i popełni nieprawość, czyniąc według wszystkich obrzydliwości, które popełnia niegodziwy, czy taki będzie żył? Wszystkie jego sprawiedliwości, które czynił, nie będą wspominane. Z powodu swego przestępstwa, które popełniał, i z powodu swego grzechu, którego się dopuścił, z powodu tych [rzeczy] umrze.</verse>
				<verse number="25">Ale mówicie: Droga PANA nie jest słuszna. Słuchajcie teraz, domu Izraela: Czy moja droga nie jest prosta? Czy raczej wasze drogi są niesłuszne?</verse>
				<verse number="26">Gdy sprawiedliwy odwróci się od swojej sprawiedliwości, a czyniąc nieprawość umrze, to z powodu swojej nieprawości, którą czynił, umrze.</verse>
				<verse number="27">Ale gdy niegodziwy odwróci się od swojej niegodziwości, której się dopuścił, a czyni to, co prawe i sprawiedliwe, ten zachowa swoją duszę.</verse>
				<verse number="28">Ponieważ zastanowił się i odwrócił się od wszystkich swoich występków, których się dopuścił, na pewno będzie żył, nie umrze.</verse>
				<verse number="29">[A jednak] dom Izraela mówi: Droga PANA nie jest słuszna. Czy moje drogi nie są słuszne, domu Izraela? Czy [raczej] wasze drogi [są] niesłuszne?</verse>
				<verse number="30">Dlatego, domu Izraela, będę sądzić każdego z was według jego dróg, mówi Pan BÓG. Nawróćcie się i odwróćcie się od wszystkich swoich występków, aby nieprawość nie stała się waszą zgubą.</verse>
				<verse number="31">Odrzućcie od siebie wszystkie swoje przestępstwa, których się dopuszczaliście, i uczyńcie sobie nowe serce i nowego ducha. Czemu macie umrzeć, domu Izraela?</verse>
				<verse number="32">Nie mam bowiem żadnego upodobania w śmierci umierającego, mówi Pan BÓG. Odwróćcie się więc, a będziecie żyć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">A ty podnieś lament nad książętami Izraela;</verse>
				<verse number="2">I mów: Czym była twoja matka? Lwicą leżącą między lwami, która karmiła swoje szczenięta wśród lwiąt.</verse>
				<verse number="3">A gdy odchowała jedno ze swoich szczeniąt, stało się [młodym] lwem, który się nauczył chwytać łup; pożerał też ludzi.</verse>
				<verse number="4">Narody o nim usłyszały, został schwytany w ich dół i zaprowadzony w łańcuchach do ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="5">Gdy [lwica] zobaczyła, że daremnie czeka i że jej nadzieja przepadła, wzięła inne ze swoich szczeniąt i uczyniła je [młodym] lwem;</verse>
				<verse number="6">Chodziło w środku lwów i stało się [młodym] lwem, który nauczył się chwytać łup; pożerał też ludzi.</verse>
				<verse number="7">Burzył ich pałace i pustoszył ich miasta tak, że ziemia i to, co ją napełnia, stały się spustoszone od jego głośnego ryku.</verse>
				<verse number="8">Wtedy zebrały się przeciwko niemu narody z okolicznych krain i zarzuciły na niego swoją sieć. Został schwytany w ich dół.</verse>
				<verse number="9">I wsadziły go do klatki w łańcuchach, i przyprowadziły do króla Babilonu. Wprowadziły go do ciężkiego więzienia, aby jego głos nie był więcej słyszany na górach Izraela.</verse>
				<verse number="10">Twoja matka [była] jak winorośl w twojej krwi, zasadzona przy wodach. Była płodna i gałęzista dzięki obfitości wód.</verse>
				<verse number="11">I miała potężne rózgi na berła dla panujących, a jej wzrost górował nad gęstymi gałęziami tak, że była widoczna z powodu swej wysokości dzięki mnóstwu swoich gałęzi.</verse>
				<verse number="12">Ale w gniewie została wyrwana i rzucona na ziemię, a wschodni wiatr wysuszył jej owoc. Jej potężne rózgi zostały złamane i uschły, ogień je strawił.</verse>
				<verse number="13">A teraz została zasadzona na pustyni, na ziemi suchej i spragnionej.</verse>
				<verse number="14">Nadto ogień wyszedł z rózgi jej gałęzi i pochłonął jej owoc tak, że nie ma na niej potężnej rózgi na berła dla panującego. Jest to lament i będzie to lamentem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">W siódmym roku, w piątym [miesiącu], dziesiątego [dnia] tego miesiąca, przyszli niektórzy spośród starszych Izraela, aby radzić się PANA, i usiedli przede mną.</verse>
				<verse number="2">Wtedy doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="3">Synu człowieczy, przemów do starszych Izraela i powiedz im: Tak mówi Pan BÓG: Czy przychodzicie, aby się mnie radzić? Jak żyję, nie pozwolę wam radzić się mnie, mówi Pan BÓG;</verse>
				<verse number="4">Czy będziesz ich sądził, synu człowieczy, czy będziesz [ich] sądził? Uświadom im obrzydliwości ich ojców.</verse>
				<verse number="5">Powiedz im: Tak mówi Pan BÓG: W dniu, kiedy wybrałem Izraela i podniosłem rękę ku potomstwu domu Jakuba, i dałem się im poznać w ziemi Egiptu, kiedy podniosłem rękę ku nim, mówiąc: ja [jestem] PANEM, waszym Bogiem;</verse>
				<verse number="6">Tego dnia podniosłem ku nim swoją rękę, że wyprowadzę ich z ziemi Egiptu do ziemi, którą im wyszukałem, opływającej mlekiem i miodem, która jest ozdobą wszystkich ziem.</verse>
				<verse number="7">I powiedziałem im: Niech każdy z was porzuci obrzydliwości [sprzed] swych oczu, a nie kalajcie się bożkami Egiptu. Ja [jestem] PANEM, waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="8">Ale buntowali się i nie chcieli mnie słuchać: żaden z nich nie odrzucił obrzydliwości [sprzed] swych oczu ani nie opuścił bożków Egiptu. Wtedy powiedziałem: Wyleję na nich swój gniew, aby dopełnić na nich mojej zapalczywości w środku ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="9">Działałem ze względu na moje imię, aby nie było zbezczeszczone na oczach tych narodów, wśród których byli i przed których oczami dałem się im poznać, wyprowadzając ich z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="10">A tak wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu i przyprowadziłem na pustynię.</verse>
				<verse number="11">Dałem im moje ustawy i objawiłem im moje prawa, które jeśli człowiek wypełnia, będzie przez nie żył.</verse>
				<verse number="12">Ponadto dałem im moje szabaty, aby były znakiem między mną a nimi, aby wiedzieli, że ja jestem PANEM, który ich uświęca.</verse>
				<verse number="13">Ale dom Izraela zbuntował się przeciwko mnie na pustyni: nie postępowali według moich ustaw i wzgardzili moimi prawami, które jeśli człowiek wypełnia, będzie przez nie żył. Również moje szabaty bezcześcili. Dlatego powiedziałem, że wyleję na nich moją zapalczywość na pustyni, aby ich wytracić.</verse>
				<verse number="14">Lecz działałem ze względu na moje imię, aby nie było zbezczeszczone na oczach tych narodów, przed których oczami ich wyprowadziłem.</verse>
				<verse number="15">Ponadto podniosłem ku nim swą rękę na tej pustyni, że nie wprowadzę ich do ziemi, którą im dałem, opływającej mlekiem i miodem, która jest ozdobą wszystkich ziem;</verse>
				<verse number="16">Ponieważ wzgardzili moimi prawami, nie postępowali według moich ustaw i bezcześcili moje szabaty, gdyż ich serce poszło za ich bożkami.</verse>
				<verse number="17">Ale moje oko zlitowało się nad nimi tak, że ich nie wytraciłem i nie wyniszczyłem na pustyni.</verse>
				<verse number="18">Powiedziałem do ich synów na tej pustyni: Nie postępujcie według ustaw waszych ojców i nie przestrzegajcie ich praw ani nie kalajcie się ich bożkami.</verse>
				<verse number="19">Ja [jestem] PANEM, waszym Bogiem; postępujcie według moich ustaw, a strzeżcie moich praw i wypełniajcie je;</verse>
				<verse number="20">Święćcie też moje szabaty, będą one znakiem między mną a wami, abyście wiedzieli, że ja jestem PANEM, waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="21">Lecz ci synowie zbuntowali się przeciwko mnie: nie postępowali według moich ustaw, nie przestrzegali moich praw, aby je wypełnić; [praw], które jeśli człowiek wypełnia, będzie przez nie żył, i zbezcześcili moje szabaty. Wtedy powiedziałem: Wyleję na nich swój gniew, aby dopełnić na nich mojej zapalczywości na tej pustyni.</verse>
				<verse number="22">Lecz cofnąłem moją rękę i działałem ze względu na moje imię, aby nie było zbezczeszczone na oczach tych narodów, przed których oczami ich wyprowadziłem.</verse>
				<verse number="23">Podniosłem ku nim moją rękę na pustyni, że ich rozproszę pomiędzy poganami i rozrzucę po ziemiach;</verse>
				<verse number="24">Ponieważ nie wykonywali moich sądów, wzgardzili moimi ustawami, zbezcześcili moje szabaty, a ich oczy zwracały się ku bożkom ich ojców.</verse>
				<verse number="25">Dlatego dałem im też ustawy, [które] nie [były] dobre, i sądy, według których nie mogli żyć;</verse>
				<verse number="26">I splugawiłem ich własnymi ich darami, gdy przeprowadzili [przez ogień] wszystko, co pierworodne, aby ich spustoszyć, i aby poznali, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="27">Dlatego, synu człowieczy, przemów do domu Izraela i powiedz mu: Tak mówi Pan BÓG: Jeszcze i w tym lżyli mnie wasi ojcowie, dopuszczając się przeciwko mnie przestępstwa.</verse>
				<verse number="28">[Gdy] bowiem wprowadziłem ich do ziemi, którą przysiągłem im dać, to gdy zobaczyli jakikolwiek wysoki pagórek i jakiekolwiek drzewa gałęziste, zaraz tam składali swoje ofiary i tam oddawali swoje drażniące dary, tam też składali swoją miłą woń i wylewali swoje ofiary z płynów.</verse>
				<verse number="29">I zapytałem ich: Cóż to za wyżyna, do której wy chodzicie? A nazywa się ją Bamah aż do dziś.</verse>
				<verse number="30">Dlatego powiedz domowi Izraela: Tak mówi Pan BÓG: Czy kalacie się drogami swoich ojców i uprawiacie nierząd z ich obrzydliwościami?</verse>
				<verse number="31">Gdy składacie swoje ofiary i przeprowadzacie swoich synów przez ogień, to kalacie się wszystkimi waszymi bożkami aż do dziś. Czy mam pozwolić wam radzić się u mnie, domu Izraela? Jak żyję, mówi Pan BÓG, nie pozwolę wam się radzić u mnie.</verse>
				<verse number="32">A to, co wam na myśl przychodzi, nigdy się nie stanie. Mówicie bowiem: Będziemy jak [inne] narody, jak plemiona innych ziem, [będziemy] służyć drewnu i kamieniowi;</verse>
				<verse number="33">Jak żyję, mówi Pan BÓG, potężną ręką, wyciągniętym ramieniem i w wylanej zapalczywości będę królował nad wami.</verse>
				<verse number="34">I wyprowadzę was spośród narodów i zgromadzę was z ziem, do których zostaliście rozproszeni, potężną ręką, wyciągniętym ramieniem i w wylanej zapalczywości;</verse>
				<verse number="35">Zaprowadzę was na pustynię tych narodów i tam będę was sądzić twarzą w twarz.</verse>
				<verse number="36">Jak sądziłem waszych ojców na pustyni ziemi Egiptu, tak was będę sądzić, mówi Pan BÓG;</verse>
				<verse number="37">I przeprowadzę was pod rózgą, i wprowadzę was w związek przymierza.</verse>
				<verse number="38">I oddzielę od was buntowników i tych, którzy grzeszą przeciwko mnie. Wyprowadzę ich z ziemi, gdzie przebywają, lecz do ziemi Izraela nie wejdą. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="39">Wy więc, domu Izraela, tak mówi Pan BÓG: Idźcie i służcie, każdy swoim bożkom, nawet i w przyszłości, ponieważ mnie nie słuchacie; ale [już] więcej nie kalajcie mego świętego imienia waszymi darami i waszymi bożkami.</verse>
				<verse number="40">Na mojej świętej górze bowiem, na wysokiej górze Izraela, mówi Pan BÓG, tam cały dom Izraela będzie mi służyć, wszyscy, którzy [będą] w tej ziemi. Tam ich przyjmę i tam będę żądał waszych ofiar, waszych ofiar z pierwocin wraz ze wszystkimi waszymi świętymi rzeczami.</verse>
				<verse number="41">Z waszą miłą wonią przyjmę was łaskawie, gdy was wyprowadzę spośród narodów i zgromadzę was z tych ziem, do których zostaliście rozproszeni; i będę uświęcony w was na oczach tych narodów.</verse>
				<verse number="42">I poznacie, że ja jestem PANEM, gdy was wprowadzę do ziemi Izraela, do tej ziemi, co do której podniosłem swoją rękę, że dam ją waszym ojcom.</verse>
				<verse number="43">Tam wspomnicie o waszych drogach i o wszystkich waszych czynach, którymi się splugawiliście; i obrzydzicie sobie siebie samych za wszystkie wasze złe czyny, które popełniliście.</verse>
				<verse number="44">Tam poznacie, że ja jestem PANEM, gdy postąpię z wami przez wzgląd na swoje imię, a nie według waszych złych dróg ani według waszych zepsutych czynów, domu Izraela, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="45">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="46">Synu człowieczy, odwróć swoją twarz w stronę południa i krop [swoją mowę] ku południu, i prorokuj przeciwko lasowi południowego pola;</verse>
				<verse number="47">Powiedz do południowego lasu: Słuchaj słowa PANA: Tak mówi Pan BÓG: Oto rozniecę w tobie ogień, który strawi w tobie wszelkie drzewo zielone i wszelkie drzewo suche. Nie zostanie ugaszony płomień pałający i spłoną w nim wszystkie twarze od południa aż do północy.</verse>
				<verse number="48">I wszelkie ciało ujrzy, że ja, PAN, go rozpaliłem; nie będzie ugaszony.</verse>
				<verse number="49">I powiedziałem: Ach, Panie BOŻE! Oni mówią o mnie: On tylko mówi w przypowieściach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, odwróć swoją twarz w stronę Jerozolimy i krop [swoją mowę] ku świętym miejscom, i prorokuj przeciwko ziemi Izraela;</verse>
				<verse number="3">Powiedz ziemi Izraela: Tak mówi Pan BÓG: Oto ja [jestem] przeciwko tobie i dobędę swój miecz z pochwy, i wytnę spośród ciebie sprawiedliwego i bezbożnego.</verse>
				<verse number="4">Ponieważ wytnę spośród ciebie sprawiedliwego i bezbożnego, mój miecz wyjdzie ze swej pochwy przeciwko wszelkiemu ciału od południa [aż] do północy.</verse>
				<verse number="5">I pozna wszelkie ciało, że ja, PAN, dobyłem swój miecz z pochwy i już [do niej] nie wróci.</verse>
				<verse number="6">A ty, synu człowieczy, wzdychaj, jakbyś miał złamane biodro, w goryczy wzdychaj na ich oczach.</verse>
				<verse number="7">A gdy zapytają: Dlaczego wzdychasz? – to odpowiesz: Z powodu wieści, która nadchodzi, bo każde serce się rozpłynie, wszystkie ręce osłabną, wszelki duch omdleje i wszystkie kolana rozpłyną się [jak] woda. Oto nadchodzi to i stanie się, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="8">I doszło do mnie słowo PANA:</verse>
				<verse number="9">Synu człowieczy, prorokuj i mów: Tak mówi PAN. Mów: Miecz, miecz jest wyostrzony i wypolerowany.</verse>
				<verse number="10">Wyostrzony, aby dokonać rzezi, wypolerowany, aby lśnił. Czy mamy się cieszyć? Gdyż gardzi rózgą mego syna jak każdym drzewem.</verse>
				<verse number="11">Dał go na wypolerowanie, aby mógł być ujęty w dłoń, ten miecz jest wyostrzony, jest też wypolerowany, aby dać go w ręce zabójcy.</verse>
				<verse number="12">Wołaj i zawódź, synu człowieczy, gdyż ten [miecz] będzie przeciwko memu ludowi, przeciwko wszystkim książętom Izraela. Strach miecza przyjdzie na mój lud, dlatego uderz się w biodro.</verse>
				<verse number="13">Jest to bowiem próba, a cóż jeśli [miecz] będzie gardzić rózgą? Już jej nie będzie, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="14">Ty więc, synu człowieczy, prorokuj i bij dłonią o dłoń. Niech przyjdzie miecz drugi i trzeci raz, miecz zabitych, ten wielki miecz zabitych, przenikający aż do ich komnat.</verse>
				<verse number="15">Postawiłem strach miecza we wszystkich ich bramach, aby ich serce się rozpłynęło i pomnożyły się ich upadki. Ach! [Jest] wypolerowany, aby błyszczeć, wyostrzony, aby zabić.</verse>
				<verse number="16">Zbierz się, [mieczu], udaj się w prawo i w lewo, dokądkolwiek twoja twarz jest zwrócona.</verse>
				<verse number="17">Ja również uderzę dłonią o dłoń i uspokoję swoją zapalczywość. Ja, PAN, [to] powiedziałem.</verse>
				<verse number="18">Potem [znowu] doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="19">A ty, synu człowieczy, wyznacz sobie dwie drogi, którymi ma przyjść miecz króla Babilonu. Obie niech wychodzą z jednej ziemi, wybierz miejsce na rozstaju dróg wiodących do miasta, wybierz je.</verse>
				<verse number="20">Wyznacz drogę, którą ma przyjść miecz: do Rabby synów Ammona i do Judy w obwarowanej Jerozolimie.</verse>
				<verse number="21">Król Babilonu bowiem stanął na rozdrożu, na początku dwóch dróg, aby zasięgnąć wróżby: polerował strzały, radził się bożków, patrzył na wątrobę.</verse>
				<verse number="22">Wyrocznia wskazała na jego prawą rękę, na Jerozolimę, aby szykował dowódców, którzy mieli wydać rozkaz rzezi i podnieść okrzyk bojowy, aby ustawić tarany pod bramami, aby usypać wał i budować szańce.</verse>
				<verse number="23">I w ich oczach będzie to fałszywa wróżba, gdyż zobowiązali się przysięgami, lecz on im przypomni ich nieprawość, aby zostali pojmani.</verse>
				<verse number="24">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ przypominacie mi swoją nieprawość, odsłaniając wasze przestępstwo tak, że wasze grzechy są jawne we wszystkich waszych czynach – ponieważ przypominacie mi [o tym], zostaniecie pojmani tą ręką.</verse>
				<verse number="25">A ty, nieczysty bezbożniku, księciu Izraela, którego dzień nadejdzie, gdy nastanie koniec ich nieprawości;</verse>
				<verse number="26">Tak mówi Pan BÓG: Zdejmij diadem, zrzuć koronę. Ta już nigdy taka nie będzie. To, co niskie, będzie wywyższone, a to, co wysokie, będzie poniżone.</verse>
				<verse number="27">Wniwecz, wniwecz, wniwecz ją obrócę. I już jej nie będzie, aż przyjdzie ten, który [do niej] ma prawo, i jemu ją oddam.</verse>
				<verse number="28">Ale ty, synu człowieczy, prorokuj i mów: Tak mówi Pan BÓG o synach Ammona i o ich hańbie. Powiedz: Miecz, miecz jest dobyty, jest wypolerowany na rzeź, błyszczy, aby wytracić wszystko;</verse>
				<verse number="29">Chociaż opowiadają ci złudne widzenia i wróżą kłamstwo, aby cię przyłożyć do szyi bezbożnych pobitych, których dzień nadejdzie, gdy nastanie koniec ich nieprawości.</verse>
				<verse number="30">Schowaj [jednak miecz] do pochwy. Będę cię sądził w miejscu, gdzie zostałeś stworzony, w ziemi twego pochodzenia.</verse>
				<verse number="31">I wyleję na ciebie swoją zapalczywość, tchnę przeciwko tobie ogniem swojego gniewu i wydam cię w ręce okrutnych ludzi i wprawnych w wytraceniu.</verse>
				<verse number="32">Staniesz się strawą dla ognia, twoja krew będzie [rozlana] po całej ziemi, nie będziesz [już] wspominany, bo ja, PAN, to powiedziałem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">A ty, synu człowieczy, czy zechcesz sądzić, czy zechcesz sądzić to krwawe miasto? Uświadom mu więc wszystkie jego obrzydliwości.</verse>
				<verse number="3">Powiedz: Tak mówi Pan BÓG: O miasto, które rozlewasz krew u siebie, aby przyszedł [twój] czas, i czynisz sobie bożki przeciwko sobie, aby się nimi plugawić.</verse>
				<verse number="4">Przez krew, którąś przelało, jesteś winne, i przez swoje bożki, któreś robiło, jesteś skalane, i tyś sprawiło, że przybliżyły się twoje dni, tyś doszło do swoich lat. Dlatego wydam cię [na] pohańbienie narodom i na pośmiewisko wszystkim ziemiom.</verse>
				<verse number="5">Ci, którzy są blisko, i ci, którzy są daleko od ciebie, będą się z ciebie naśmiewać, o [miasto] złej sławy i pełne zgiełku.</verse>
				<verse number="6">Oto książęta Izraela, każdy był w tobie, po to, aby [całą] siłą krew rozlewać.</verse>
				<verse number="7">W tobie ojca i matkę znieważają, u ciebie czynią krzywdę przybyszowi, w tobie uciskają sierotę i wdowę.</verse>
				<verse number="8">Wzgardzasz moimi świętymi rzeczami i zbezczeszczasz moje szabaty.</verse>
				<verse number="9">W tobie są oszczercy w celu rozlania krwi, w tobie jadają na górach, u ciebie popełniają czyny haniebne.</verse>
				<verse number="10">W tobie odkrywa się nagość ojca, w tobie hańbią oddaloną z powodu jej nieczystości.</verse>
				<verse number="11">Jeden popełnia obrzydliwość z żoną swego bliźniego, drugi sprośnie plami swoją synową, inny zaś u ciebie hańbi swoją siostrę, córkę swego ojca.</verse>
				<verse number="12">W tobie biorą dary za rozlanie krwi, pobierasz lichwę i odsetki, wyzyskujesz swego bliźniego przez ucisk i zapominasz o mnie, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="13">Dlatego oto ja klasnąłem w swą dłoń z powodu twego [nieuczciwego] zysku, któreś zdobyło, i z powodu krwi, którą u ciebie rozlano.</verse>
				<verse number="14">Czy twoje serce wytrzyma? Czy twoje ręce będą na tyle mocne w dniach, kiedy ja będę miał z tobą sprawę? Ja, PAN, to powiedziałem i uczynię.</verse>
				<verse number="15">Rozproszę cię między poganami i rozrzucę cię po ziemiach, i usunę z ciebie twoją nieczystość.</verse>
				<verse number="16">I będziesz splugawione na oczach pogan, i poznasz, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="17">Potem doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="18">Synu człowieczy, dom Izraela zamienił mi się w żużel; wszyscy [są] miedzią, cyną, żelazem i ołowiem w środku pieca; stali się żużlem srebra.</verse>
				<verse number="19">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ wy wszyscy staliście się żużlem, oto zgromadzę was w środku Jerozolimy.</verse>
				<verse number="20">[Jak] gromadzi się srebro, miedź, żelazo, ołów i cynę wewnątrz pieca, aby rozdmuchano na nie ogień, by je roztopić, tak was zgromadzę w swojej zapalczywości i w swoim gniewie, złożę was i roztopię.</verse>
				<verse number="21">Tak, zgromadzę was i rozdmucham na was ogień swojej zapalczywości i zostaniecie roztopieni w jej środku.</verse>
				<verse number="22">Jak topi się srebro w środku pieca, tak i wy zostaniecie roztopieni w jej środku; i poznacie, że ja, PAN, wylałem na was swoją zapalczywość.</verse>
				<verse number="23">Ponadto doszło do mnie słowo PANA:</verse>
				<verse number="24">Synu człowieczy, mów do niej: Ty jesteś ziemią nieoczyszczoną i nieobmytą deszczem w dniu mojej zapalczywości.</verse>
				<verse number="25">W środku tej [ziemi znajduje się] spisek jej proroków, podobni są oni do ryczącego lwa, co rozdziera zdobycz. Pożerają dusze, zabierają bogactwa i kosztowności i mnożą wdowy pośród niej.</verse>
				<verse number="26">Jej kapłani złamali moje prawo i plugawią moje święte rzeczy. Nie czynią różnicy między tym, co święte, a tym, co pospolite, nie rozsądzają między nieczystym a czystym. Ponadto zakrywają sobie oczy przed moimi szabatami, tak że doznaję zniewagi pośród nich.</verse>
				<verse number="27">Jej książęta pośród niej są jak wilki rozdzierające zdobycz, rozlewające krew i tracące dusze, aby zdobyć nieuczciwy zysk.</verse>
				<verse number="28">A jej prorocy tynkują słabym tynkiem, głosząc złudne widzenia i wróżąc im kłamstwo, mówiąc: Tak mówi Pan BÓG, choć PAN nie mówił.</verse>
				<verse number="29">Lud tej ziemi dopuszcza się ucisku i dokonuje grabieży; krzywdzi ubogiego i nędznego i bezprawnie uciska cudzoziemca.</verse>
				<verse number="30">I szukałem wśród nich męża, który by naprawił mur i stanął w wyłomie przede mną w obronie ziemi, abym jej nie zniszczył. Ale nie znalazłem żadnego.</verse>
				<verse number="31">Wylałem więc na nich swój gniew, wyniszczyłem ich ogniem swojej zapalczywości. Złożyłem [im] na głowę ich własną drogę, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, były dwie kobiety, córki jednej matki;</verse>
				<verse number="3">One uprawiały nierząd w Egipcie, w swojej młodości uprawiały nierząd; tam ściskano ich piersi i tam przygniatano piersi ich dziewictwa.</verse>
				<verse number="4">A ich imiona: starsza Ohola, a jej siostra – Oholiba. One były moje i urodziły synów i córki. Ich imiona: Samaria to Ohola, a Jerozolima to Oholiba.</verse>
				<verse number="5">Ohola uprawiała nierząd, będąc moją, zapałała namiętnością do swoich kochanków, do Asyryjczyków, sąsiadów;</verse>
				<verse number="6">Którzy byli odziani w błękit, dowódcy i rządcy, wszyscy oni to powabni młodzieńcy, jeźdźcy dosiadający koni;</verse>
				<verse number="7">Popełniała z nimi nierząd, ze wszystkimi najlepszymi synami Asyrii i ze wszystkimi, do których pałała namiętnością; plamiła się wszystkimi ich bożkami.</verse>
				<verse number="8">Nie porzuciła też swego nierządu z Egiptu, bo spali z nią w jej młodości, przygniatali piersi jej dziewictwa i wylali na nią swój nierząd.</verse>
				<verse number="9">Dlatego wydałem ją w ręce jej kochanków, w ręce Asyryjczyków, do których pałała namiętnością.</verse>
				<verse number="10">Oni odsłonili jej nagość, zabrali jej synów i córki, a ją samą zabili mieczem. I stała się osławiona wśród kobiet, gdy wykonano na niej sąd.</verse>
				<verse number="11">A choć widziała to jej siostra Oholiba, bardziej niż ona zapałała [rozwiązłą] miłością, a jej nierząd był [jeszcze] większy niż nierząd jej siostry.</verse>
				<verse number="12">Do swych sąsiadów Asyryjczyków pałała namiętnością, do dowódców i rządców, i władców, ubranych w kosztowne szaty, do jeźdźców dosiadających konie, wszyscy oni to powabni młodzieńcy.</verse>
				<verse number="13">I widziałem, że się hańbiła [i że] obydwie [kroczyły] tą samą drogą.</verse>
				<verse number="14">Ale ta posunęła się jeszcze dalej w swoich nierządnych czynach, bo widząc mężczyzn wymalowanych na ścianie, obrazy Chaldejczyków malowane farbami;</verse>
				<verse number="15">Opasanych wokół bioder pasami, z zawojami ufarbowanymi na głowach – [a] wszyscy oni z wyglądu jak bohaterowie, podobni do Babilończyków pochodzących z ziemi Chaldei;</verse>
				<verse number="16">Pałała do nich namiętnością, jak tylko spojrzała na nich swymi oczami, i wyprawiła do nich posłańców, do Chaldei.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Babilończycy weszli do niej, na łoże miłości, i plamili ją swoim nierządem; a gdy się skalała z nimi, jej dusza odwróciła się od nich.</verse>
				<verse number="18">I gdy ujawniła swoje czyny nierządne i odsłoniła swoją nagość, moja dusza odwróciła się od niej, tak jak odwróciła się moja dusza od jej siostry.</verse>
				<verse number="19">Lecz ona mnożyła swoje czyny nierządne, przypominając sobie dni swojej młodości, kiedy uprawiała nierząd w ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="20">I pałała namiętnością do ich kochanków, których ciała [są jak] ciała osłów, a ich wytrysk jak wytrysk koni.</verse>
				<verse number="21">Tak powróciłaś do rozwiązłości swojej młodości, gdy Egipcjanie przygniatali twoje piersi dla piersi twojej młodości.</verse>
				<verse number="22">Dlatego, Oholibo, tak mówi Pan BÓG: Oto pobudzę przeciwko tobie twoich kochanków, tych, od których odwróciła się twoja dusza, i sprowadzę ich zewsząd przeciwko tobie;</verse>
				<verse number="23">Babilończyków, wszystkich Chaldejczyków, Pekod, Szoa, Koa, a z nimi wszystkich Asyryjczyków. Oni wszyscy to powabni młodzieńcy, dowódcy i rządcy, dostojnicy i zacni [ludzie], wszyscy jeżdżący na koniach.</verse>
				<verse number="24">I wyruszą przeciwko tobie na rydwanach, na wozach żelaznych, na furmankach i z gromadą narodów. Zewsząd rozłożą się przeciwko tobie z puklerzami, tarczami i hełmami. I dam im prawo, aby cię sądzili według swoich praw.</verse>
				<verse number="25">I wyleję na ciebie swoją zazdrość, i obejdą się z tobą z gniewem. Odetną ci nos i uszy, a twoja resztka polegnie od miecza. Wezmą twoich synów i twoje córki, a to, co z ciebie zostanie, strawi ogień.</verse>
				<verse number="26">I zdejmą z ciebie twoje szaty, i zabiorą ci twoje piękne klejnoty.</verse>
				<verse number="27">Tak położę kres twojej rozwiązłości i twojemu nierządowi, [które przyniosłaś] z ziemi Egiptu. Nie podniesiesz [już] ku nim swych oczu ani nie będziesz więcej wspominać Egiptu.</verse>
				<verse number="28">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Oto wydam cię w ręce tych, których nienawidzisz, w ręce tych, od których odwróciła się twoja dusza.</verse>
				<verse number="29">I postąpią z tobą z nienawiścią, zabiorą ci cały twój dorobek, zostawią cię nagą i obnażoną i zostaną odkryte nagość twego nierządu, twoja rozwiązłość i twoje czyny nierządne.</verse>
				<verse number="30">To ci się przydarzy, dlatego że uprawiałaś nierząd, naśladując pogan; dlatego że skalałaś się ich bożkami.</verse>
				<verse number="31">Chodziłaś drogą swojej siostry, dlatego dam jej kielich w twoją rękę.</verse>
				<verse number="32">Tak mówi Pan BÓG: Będziesz pić z kielicha swojej siostry, głębokiego i szerokiego, będziesz pośmiewiskiem i szyderstwem, bo on wiele zmieści.</verse>
				<verse number="33">Będziesz napełniona pijaństwem i bólem, kielichem spustoszenia i smutku, kielichem twojej siostry Samarii.</verse>
				<verse number="34">Wypijesz go i wychylisz do dna, potem go rozbijesz na kawałki, a swoje piersi poobrywasz. Ja bowiem to powiedziałem, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="35">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ zapomniałaś o mnie i rzuciłaś mnie za swoje plecy, ty także znoś swoją rozwiązłość i swój nierząd.</verse>
				<verse number="36">I PAN powiedział do mnie: Synu człowieczy, czy będziesz sądził Oholę i Oholibę? Uświadom im ich obrzydliwości;</verse>
				<verse number="37">Że cudzołożyły i krew jest na ich rękach; z bożkami cudzołożyły, także swych synów, których mi urodziły, przeprowadziły [przez ogień], by byli strawieni.</verse>
				<verse number="38">I jeszcze to mi uczyniły, że moją świątynię splugawiły w tym samym dniu i zbezcześciły moje szabaty.</verse>
				<verse number="39">Gdy bowiem zabiły swoje dzieci dla swoich bożków, wchodziły do mojej świątyni w tym samym dniu, aby ją zbezcześcić; oto tak czyniły wewnątrz mego domu.</verse>
				<verse number="40">Ponadto posyłały po mężczyzn, aby przyszli z daleka; wysłano więc posłańca, a oni przyszli. Dla nich się myłaś, barwiłaś swoje oczy i stroiłaś się w ozdoby;</verse>
				<verse number="41">Siadałaś na wspaniałym łożu, przed którym był przygotowany stół i na którym kładłaś moje kadzidło i mój olejek.</verse>
				<verse number="42">I rozległ się u niej głos beztroskiego tłumu, a wraz z ludem pospolitym przyprowadzono z pustyni Sabejczyków, którzy wkładali bransolety na ich ręce i ozdobne korony na ich głowy.</verse>
				<verse number="43">I powiedziałem do tej cudzołożnicy zestarzałej: Czy oni będą uprawiać nierząd z nią, a ona z nimi?</verse>
				<verse number="44">I obcowali z nią, jak się obcuje z nierządnicą. Tak właśnie obcowali z Oholą i Oholibą, kobietami rozwiązłymi.</verse>
				<verse number="45">Dlatego mężowie sprawiedliwi będą je sądzić, jak się sądzi cudzołożnice i jak się sądzi przelewających krew, gdyż one są cudzołożnicami, a krew jest na ich rękach.</verse>
				<verse number="46">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Sprowadzę na nie wojsko i wydam je na wysiedlenie i na łup.</verse>
				<verse number="47">I ta gromada ukamienuje je, i rozsiecze swymi mieczami, zabije ich synów i córki, a ich domy spali ogniem.</verse>
				<verse number="48">Tak usunę rozwiązłość z tej ziemi, aby wszystkie kobiety otrzymały ostrzeżenie i nie czyniły według waszej rozwiązłości.</verse>
				<verse number="49">I będzie nałożona na was wasza rozwiązłość, i poniesiecie grzechy waszych bożków. I poznacie, że ja jestem Panem BOGIEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">W dziewiątym roku, w dziesiątym miesiącu, dziesiątego [dnia] tego miesiąca, znowu doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, napisz sobie datę tego dnia, tego właśnie dnia. W tym dniu [bowiem] król Babilonu obległ Jerozolimę.</verse>
				<verse number="3">I opowiedz przypowieść temu domowi buntowniczemu. Powiedz do niego: Tak mówi Pan BÓG: Postaw kocioł, postaw i nalej do niego wody.</verse>
				<verse number="4">Włóż do niego kawałki [mięsa], każdy dobry kawałek, udziec i łopatkę, napełnij [go] najlepszymi kośćmi.</verse>
				<verse number="5">Weź [to], co najlepsze ze stada, rozpal pod nim ogień z kości, aby wrzało i kipiało, i niech się ugotują w nim kości.</verse>
				<verse number="6">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Biada miastu krwawemu, kotłowi, w którym jest jego szumowina i z którego szumowina nie wychodzi. Wyciągaj z niego kawałek po kawałku, niech nie padnie na niego los.</verse>
				<verse number="7">W nim bowiem jest krew przelana przez niego; wystawiono ją na wierzchu skały, nie wylano jej na ziemię, aby była przykryta prochem;</verse>
				<verse number="8">Aby rozniecić zapalczywość dla dokonania zemsty. Wystawiłem [więc] jego krew na wierzchu skały, aby nie była przykryta.</verse>
				<verse number="9">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Biada miastu krwawemu! Ja ułożę wielki stos [drew].</verse>
				<verse number="10">Nakładaj drwa, rozniecaj ogień, ugotuj mięso i przypraw korzeniem, niech kości się spalą.</verse>
				<verse number="11">Potem postaw pusty kocioł na węglach, aby się rozgrzał i rozpaliła jego miedź, by się roztopiła w nim jego nieczystość i jego szumowina była zniszczona.</verse>
				<verse number="12">Zmęczyła się [swymi] kłamstwami, a ogrom jej szumowiny nie wychodzi z niej, jej szumowina [będzie strawiona] w ogniu.</verse>
				<verse number="13">W twojej nieczystości [jest] rozwiązłość. Ponieważ [chciałem] cię oczyścić, a nie dałaś się oczyścić, to już nie będziesz oczyszczona ze swojej nieczystości, aż uśmierzę na tobie swoją zapalczywość.</verse>
				<verse number="14">Ja, PAN, powiedziałem. Przyjdzie [to] i dokonam [tego], nie cofnę się i nie zlituję się ani nie będę żałował; według twoich dróg i według twoich czynów będę cię sądzić, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="16">Synu człowieczy, oto zabiorę ci nagle rozkosz twoich oczu, ale ty nie lamentuj ani nie płacz, niech twoje łzy się nie wylewają.</verse>
				<verse number="17">Zaniechaj zawodzenia, nie urządzaj żałoby [po] zmarłej; zawiąż sobie zawój, nałóż obuwie na nogi, nie zasłaniaj warg i nie jedz niczyjego chleba.</verse>
				<verse number="18">Rano przemówiłem więc do ludu, a wieczorem umarła moja żona; i uczyniłem rano, jak mi rozkazano.</verse>
				<verse number="19">I lud zapytał mnie: Czy nie powiesz nam, co [znaczą] dla nas te rzeczy, które czynisz?</verse>
				<verse number="20">Wtedy odpowiedziałem im: Słowo PANA doszło do mnie mówiące:</verse>
				<verse number="21">Powiedz domowi Izraela: Tak mówi Pan BÓG: Oto zbezczeszczę swoją świątynię, chlubę waszej potęgi, rozkosz waszych oczu i miłość waszej duszy, a wasi synowie i wasze córki, które pozostawiliście, polegną od miecza.</verse>
				<verse number="22">I uczynicie tak, jak ja uczyniłem: nie zasłonicie warg i nie będziecie jeść niczyjego chleba;</verse>
				<verse number="23">Wasze zawoje [będą] na waszych głowach i wasze obuwie na nogach; nie będziecie zawodzić ani płakać, lecz będziecie schnąć z powodu waszych nieprawości i będziecie wzdychać jeden do drugiego.</verse>
				<verse number="24">I Ezechiel będzie dla was znakiem: wszystko, co on uczynił, wy będziecie czynić. [A] gdy to nastąpi, poznacie, że ja jestem Panem BOGIEM.</verse>
				<verse number="25">A ty, synu człowieczy, czy w tym dniu, w którym zabiorę im ich moc, radość ich chluby, rozkosz ich oczu i tęsknotę duszy, ich synów i córki;</verse>
				<verse number="26">[Czy] w tym dniu nie przyjdzie do ciebie ten, co ucieknie, aby przynieść wieść dla twoich uszu?</verse>
				<verse number="27">W tym dniu otworzą się twoje usta przed tym, który uszedł, i będziesz mówił, a nie będziesz już niemy. Będziesz dla nich znakiem i poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciwko Ammonitom i prorokuj przeciwko nim.</verse>
				<verse number="3">Powiedz Ammonitom: Słuchajcie słowa Pana BOGA. Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ mówiłeś: Ha! na moją świątynię, gdy została zbezczeszczona, i na ziemię Izraela, gdy była spustoszona, i na dom Judy, gdy poszedł w niewolę;</verse>
				<verse number="4">Oto wydam cię w posiadanie narodom Wschodu. Pobudują swoje pałace u ciebie i urządzą u ciebie swoje mieszkania. Będą jeść twoje plony i będą pić twoje mleko.</verse>
				<verse number="5">I uczynię z Rabby legowisko dla wielbłądów, a z [miast] Ammonitów – legowisko dla trzód. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="6">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Ponieważ klaskałeś rękami, tupałeś nogami i cieszyłeś się w sercu z całą pogardą wobec ziemi Izraela;</verse>
				<verse number="7">Oto wyciągnę swą rękę przeciwko tobie i wydam cię na łup poganom; wytnę cię spośród narodów, wytracę cię z ziem i wyniszczę cię. I poznasz, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="8">Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ Moab i Seir mówią: Oto dom Judy jest jak wszystkie inne narody;</verse>
				<verse number="9">Dlatego odsłonię zbocze Moabu od miast, od jego granicznych miast, [które są] ozdobą ziemi: Bet-Jeszimot, Baal-Meon i Kiriataim;</verse>
				<verse number="10">Przed narodami Wschodu wraz z Ammonitami; dam je w posiadanie, aby nie wspominano Ammonitów między narodami.</verse>
				<verse number="11">I dokonam sądów nad Moabem, i poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="12">Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ Edom srodze się mścił nad domem Judy i ciężko zawinił, mszcząc się nad nim;</verse>
				<verse number="13">Tak mówi Pan BÓG: Wyciągnę też swoją rękę na [ziemię] Edomu i wytracę z niej ludzi i zwierzęta, i zamienię ją w pustynię; od Temanu aż do Dedanu polegną od miecza.</verse>
				<verse number="14">I dokonam swojej zemsty na Edomie przez ręce mego ludu Izraela, a postąpią z Edomem według mojej zapalczywości i według mojego gniewu. I poznają moją pomstę, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ Filistyni się mścili i dokonali zemsty złośliwym sercem, aby prowadzić do zguby z powodu odwiecznej nieprzyjaźni;</verse>
				<verse number="16">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto wyciągnę swoją rękę na Filistynów, wykorzenię Keretytów i wytracę resztkę wybrzeża morskiego.</verse>
				<verse number="17">I dokonam na nich wielkiej pomsty, karząc [ich] w zapalczywości; i poznają, że ja jestem PANEM, gdy wywrę na nich swoją pomstę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">W jedenastym roku, pierwszego [dnia] miesiąca, doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, ponieważ Tyr mówił o Jerozolimie: Ha! Zniszczona została brama ludu, obróciła się do mnie. [Teraz] będę napełniony, [gdyż] ona jest spustoszona.</verse>
				<verse number="3">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto [wystąpię] przeciwko tobie, Tyrze, i sprowadzę na ciebie wiele narodów, jak morze podnosi swoje fale.</verse>
				<verse number="4">Zburzą mury Tyru i wywrócą jego wieże. Wymiotę z niego jego proch i uczynię go wierzchołkiem gładkiej skały.</verse>
				<verse number="5">Stanie się miejscem suszenia sieci pośród morza, bo ja [to] powiedziałem, mówi Pan BÓG. Stanie się łupem narodów.</verse>
				<verse number="6">A jego córki, które [będą] na polu, zostaną zabite mieczem; i poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="7">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Oto sprowadzę z północy przeciwko Tyrowi Nabuchodonozora, króla Babilonu, króla królów, z końmi, rydwanami, jeźdźcami, oddziałami i z wielkim ludem.</verse>
				<verse number="8">Twoje córki na polu zabije mieczem, zbuduje przeciwko tobie baszty, usypie przeciwko tobie wał i podniesie przeciwko tobie tarczę.</verse>
				<verse number="9">Skieruje tarany przeciwko twoim murom i zburzy twoje wieże swymi młotami [wojennymi].</verse>
				<verse number="10">Z powodu mnóstwa jego koni okryje cię ich kurz; od grzmotu jeźdźców, wozów i rydwanów zadrżą twoje mury, gdy wjedzie w twoje bramy, jak [wtedy, gdy] wjeżdża się do zburzonego miasta.</verse>
				<verse number="11">Kopytami swoich koni zdepcze wszystkie twoje ulice, twój lud zabije mieczem i twoje potężne słupy runą na ziemię.</verse>
				<verse number="12">Złupią twoje bogactwo i zrabują twoje towary, zburzą twoje mury i zniszczą twoje wspaniałe domy, a twoje kamienie, drewno i proch wrzucą do wody.</verse>
				<verse number="13">I sprawię, że ustanie głos twoich pieśni, a dźwięku twoich harf nie będzie już słychać.</verse>
				<verse number="14">I uczynię cię wierzchołkiem gładkiej skały, staniesz się [miejscem] suszenia sieci i nie będziesz już odbudowany, bo ja, PAN, [to] powiedziałem, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">Tak mówi Pan BÓG do Tyru: Czy nie zadrżą wyspy na huk twego upadku, gdy ranni będą wołać, gdy będzie okrutna rzeź pośród ciebie?</verse>
				<verse number="16">Wtedy wszyscy książęta morscy zejdą ze swoich tronów, złożą z siebie swoje płaszcze i zdejmą swoje haftowane szaty. Przyobleką się w strach, usiądą na ziemi, będą drżeć nieustannie i zdumiewać się nad tobą.</verse>
				<verse number="17">I podniosą lament nad tobą, i będą mówić do ciebie: Jakżeś zginęło, [miasto] zamieszkane z powodu [swej bliskości] do morza, miasto sławne, które było potężne na morzu, ono i jego mieszkańcy, którzy budzili grozę u wszystkich mieszkańców na morzu!</verse>
				<verse number="18">Wtedy zadrżą wyspy w dniu twego upadku; tak, wyspy morskie zatrwożą się z powodu twego zginięcia.</verse>
				<verse number="19">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Gdy uczynię cię miastem spustoszonym jak miasta, w których nikt nie mieszka, [gdy] sprowadzę na ciebie głębinę, tak że przykryją cię wielkie fale;</verse>
				<verse number="20">Gdy strącę cię do tych, którzy zstępują do dołu, do ludu dawnego, i umieszczę cię w najniższych stronach ziemi – w dawnych miejscach opustoszałych – z tymi, co zstępują do dołu, abyś nie było zamieszkane, [wtedy] pokażę sławę w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="21">Uczynię z ciebie postrach i przestaniesz istnieć; a choć będą cię szukać, nigdy cię nie znajdą, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">A ty, synu człowieczy, podnieś lament nad Tyrem;</verse>
				<verse number="3">I powiedz Tyrowi, który leży u wejścia do morza i prowadzi handel z narodami na wielu wyspach: Tak mówi Pan BÓG: Tyrze, ty powiedziałeś: Ja [jestem] doskonały w [swojej] piękności.</verse>
				<verse number="4">Twoje granice [są] w środku morza, twoi budowniczowie uczynili doskonałą twoją piękność.</verse>
				<verse number="5">Z cyprysów Seniru pobudowali wszystkie twoje deski [pokładowe], brali cedry z Libanu, aby zrobić maszty dla ciebie.</verse>
				<verse number="6">Z dębów Baszanu wykonywali twoje wiosła, urobili twoje ławy z kości słoniowych i bukszpanu z wysp Kittim.</verse>
				<verse number="7">Bisior haftowany z Egiptu był twoim płótnem, z którego zrobiłeś swoje żagle; błękit i purpura z wysp Eliszy były twoim nakryciem.</verse>
				<verse number="8">Mieszkańcy Sydonu i Arwadu byli twoimi żeglarzami. Twoi mędrcy, Tyrze, [którzy] pochodzili z ciebie, byli twoimi sternikami.</verse>
				<verse number="9">Starcy z Gebalu i jego mędrcy naprawiali u ciebie twoje pęknięcia; wszystkie okręty morskie i ich żeglarze przebywali u ciebie, aby prowadzić z tobą handel.</verse>
				<verse number="10">Mieszkańcy Persji, Lud i Put służyli w twoim wojsku jako twoi wojownicy. Wieszali u ciebie tarczę i hełm i dodawali ci piękna.</verse>
				<verse number="11">Synowie Arwadu wraz z twoim wojskiem stali na twoich murach dokoła, także Gammadejczycy czuwali na twoich wieżach, wieszali swoje tarcze na twoich murach dokoła. Oni uczynili doskonałą twoją piękność.</verse>
				<verse number="12">Tarszisz prowadził z tobą handel ze względu na obfitość wszelkiego bogactwa. Na twoich jarmarkach handlowali srebrem, żelazem, cyną i ołowiem.</verse>
				<verse number="13">Jawan, Tubal i Meszek prowadzili z tobą handel. Za twoje towary dawali ludzi i naczynia z brązu.</verse>
				<verse number="14">Dom Togarmy handlował końmi, jeźdźcami i mułami na twoich jarmarkach.</verse>
				<verse number="15">Synowie Dedanu prowadzili z tobą handel i wiele wysp kupowało towary twojej ręki. Dawali ci w zamian rogi, kość słoniową i drewno hebanu.</verse>
				<verse number="16">Syryjczycy prowadzili z tobą handel ze względu na mnóstwo twoich wyrobów. Handlowali karbunkułami, purpurą, haftowaną tkaniną, bisiorem, koralami i kryształami na twoich jarmarkach.</verse>
				<verse number="17">Juda i ziemia Izraela prowadziły z tobą handel; dawali ci w zamian pszenicę z Minnit i Pannag, miód, oliwę i balsam.</verse>
				<verse number="18">Damaszek prowadził z tobą handel ze względu na mnóstwo twoich wyrobów i ze względu na obfitość wszelkiego bogactwa; [handlował] winem z Chelbonu i białą wełną.</verse>
				<verse number="19">Także Dan i Jawan, wędrowni handlarze na twoich jarmarkach, dawali ci w zamian żelazo polerowane, kasję i ziela tataraku.</verse>
				<verse number="20">Dedan prowadził handel u ciebie kosztowną tkaniną na rydwany.</verse>
				<verse number="21">Arabia i wszyscy książęta Kedaru prowadzili z tobą handel jagniętami, baranami i kozłami; tym handlowali u ciebie.</verse>
				<verse number="22">Kupcy z Szeby i Rama prowadzili z tobą handel. Handlowali w twoich jarmarkach najlepszymi ze wszystkich woni oraz wszelkim drogim kamieniem i złotem.</verse>
				<verse number="23">Charan, Kanne i Eden, kupcy z Szeby, Assur i Kilmad prowadzili z tobą handel.</verse>
				<verse number="24">Handlowali z tobą szatami z błękitu, haftowaną tkaniną i skrzyniami z cedru dla kosztownych szat, które zawiązywano sznurami; tym handlowali u ciebie.</verse>
				<verse number="25">Okręty morskie przypłynęły po twoje towary wymienne. Napełniłeś się i byłeś wielce uwielbiony w sercu mórz.</verse>
				<verse number="26">Twoi wioślarze wyprowadzili cię na wielkie wody. Wschodni wiatr rozbił cię w sercu mórz.</verse>
				<verse number="27">Twoje bogactwa, twoje jarmarki, twoje towary, twoi żeglarze i sternicy oraz ci, którzy naprawiali twoje pęknięcia, twoi nabywcy, kupcy twoich towarów, wszyscy twoi wojownicy, którzy są u ciebie, i cały twój tłum, który znajduje się u ciebie, wpadną do środka morza w dniu twego upadku.</verse>
				<verse number="28">Na głos krzyku twoich sterników zadrżą wybrzeża.</verse>
				<verse number="29">I zejdą ze swoich okrętów wszyscy wioślarze, żeglarze i wszyscy sternicy morscy, i staną na lądzie.</verse>
				<verse number="30">Będą lamentować nad tobą donośnym głosem i gorzko będą zawodzić; posypią prochem swoje głowy i w popiele będą się tarzać.</verse>
				<verse number="31">Z powodu ciebie ogolą sobie głowy, przepaszą się worami i będą płakać nad tobą w goryczy [swej] duszy i gorzkim zawodzeniu.</verse>
				<verse number="32">Uczynią nad tobą lament żałosny i będą nad tobą zawodzić, [mówiąc]: Które [miasto] jest podobne do Tyru, [który] zniszczono pośrodku morza?</verse>
				<verse number="33">Gdy twoje towary szły z morza, syciłeś wiele narodów; mnóstwem twoich bogactw i wyrobów wzbogaciłeś królów ziemi.</verse>
				<verse number="34">[Ale] gdy będziesz zdruzgotany przez morza w głębinach wód, twoje towary i cały twój tłum pośród ciebie upadnie.</verse>
				<verse number="35">Wszyscy mieszkańcy wysp będą zdumiewać się nad tobą, a ich królowie będą zdjęci strachem, z zatrwożoną twarzą.</verse>
				<verse number="36">Kupcy spośród narodów świsną nad tobą; będziesz dla nich postrachem i przestaniesz istnieć na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, powiedz księciu Tyru: Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ uniosło się twoje serce i powiedziałeś: Ja jestem Bogiem, zasiadam na Bożym tronie w sercu mórz – ale ty jesteś człowiekiem, a nie Bogiem, choć twoje serce stawiasz na równi z sercem Boga;</verse>
				<verse number="3">Oto jesteś mądrzejszy od Daniela, żadna tajemnica nie jest zakryta przed tobą;</verse>
				<verse number="4">Swoją mądrością i roztropnością zdobyłeś sobie bogactwo i nagromadziłeś złota i srebra w swoich skarbcach;</verse>
				<verse number="5">Dzięki wielkości twojej mądrości i twojemu kupiectwu rozmnożyłeś swoje bogactwa; a tak uniosło się twoje serce z powodu twoich bogactw;</verse>
				<verse number="6">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ postawiłeś swoje serce jak serce Boga;</verse>
				<verse number="7">Oto sprowadzę na ciebie cudzoziemców, najsroższe z narodów. Dobędą swoje miecze przeciwko piękności twej mądrości i splugawią twój blask.</verse>
				<verse number="8">Strącą cię do dołu i umrzesz srogą śmiercią w sercu mórz.</verse>
				<verse number="9">Czy powiesz przed tym, który cię zabije: Jestem Bogiem? Przecież jesteś człowiekiem, a nie Bogiem w ręku tego, który cię zabije.</verse>
				<verse number="10">Umrzesz śmiercią nieobrzezanych, z ręki cudzoziemców. Ja bowiem [to] powiedziałem, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="11">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="12">Synu człowieczy, podnieś lament nad królem Tyru i mów do niego: Tak mówi Pan BÓG: Ty pieczętujesz sumę, pełen mądrości i doskonały w swej piękności;</verse>
				<verse number="13">Byłeś w Edenie, ogrodzie Bożym; twoim nakryciem był wszelki drogi kamień: karneol, topaz i jaspis, chryzolit, onyks i beryl, szafir, karbunkuł i szmaragd oraz złoto. Wykonanie twoich bębenków i fletów zostało przygotowane w dniu, kiedy zostałeś stworzony.</verse>
				<verse number="14">Ty jesteś namaszczonym cherubinem nakrywającym; ja cię ustanowiłem. Byłeś na świętej górze Boga, przechadzałeś się wśród kamieni ognistych.</verse>
				<verse number="15">Byłeś doskonały w swoich drogach od dnia, kiedy zostałeś stworzony, aż znalazła się w tobie nieprawość.</verse>
				<verse number="16">Przez twój ogromny handel pełno pośród ciebie bezprawia, i zgrzeszyłeś. Dlatego zrzucę cię z góry Boga, cherubinie nakrywający, wyniszczę cię spośród kamieni ognistych.</verse>
				<verse number="17">Uniosło się twoje serce z powodu twojej piękności, znieważyłeś swoją mądrość z powodu twojego blasku. Rzucę cię na ziemię i postawię cię przed królami, aby się tobie przypatrzyli.</verse>
				<verse number="18">Mnóstwem twoich nieprawości [i] nieprawością twego handlu splugawiłeś swoją świątynię. Dlatego wywiodę ogień z twego wnętrza, który cię pożre, a zamienię cię w popiół na ziemi na oczach wszystkich, którzy na ciebie patrzą.</verse>
				<verse number="19">Wszyscy, którzy cię znają wśród narodów, zdumieją się nad tobą. Staniesz się postrachem i nie będzie ciebie już na wieki.</verse>
				<verse number="20">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="21">Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciw Sydonowi i prorokuj przeciw niemu;</verse>
				<verse number="22">Mów: Tak mówi Pan BÓG: Oto [jestem] przeciwko tobie, Sydonie, będę uwielbiony pośród ciebie. I poznają, że ja jestem PANEM, gdy wykonam na niego sądy i będę w nim uświęcony.</verse>
				<verse number="23">I ześlę na niego zarazę i krew na jego ulice; zranieni upadną pośród niego od miecza, który [spadnie] na nich ze wszystkich stron. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="24">I tak dla domu Izraela nie będzie już kłującego ciernia ani bolesnego kolca spośród wszystkich okolicznych mieszkańców, którzy nim wzgardzili. I poznają, że ja jestem Panem BOGIEM.</verse>
				<verse number="25">Tak mówi Pan BÓG: Gdy zgromadzę dom Izraela spośród narodów, wśród których został rozproszony, i będę w nich uświęcony na oczach pogan, wtedy będą mieszkać w swojej ziemi, którą dałem swemu słudze Jakubowi.</verse>
				<verse number="26">I będą w niej mieszkać bezpiecznie, pobudują domy i zasadzą winnice. Będą mieszkać bezpiecznie, gdy wykonam sądy na wszystkich dokoła nich, którzy nimi wzgardzili. I poznają, że ja jestem PANEM, ich Bogiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="29">
				<verse number="1">W dziesiątym roku, dziesiątego [miesiąca], dwunastego [dnia] tego miesiąca doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciwko faraonowi, królowi Egiptu, i prorokuj przeciw niemu i całemu Egiptowi.</verse>
				<verse number="3">Przemów i powiedz: Tak mówi Pan BÓG: Oto [jestem] przeciwko tobie, faraonie, królu Egiptu, wielki smoku leżący wśród swoich rzek, który mówisz: Moja jest rzeka, ja [ją] sobie uczyniłem.</verse>
				<verse number="4">Dlatego włożę haki w twoje szczęki i sprawię, że ryby twoich rzek przylgną do twoich łusek. Wyciągnę cię spośród twoich rzek i wszystkie ryby twoich rzek przylgną do twoich łusek.</verse>
				<verse number="5">I zostawię cię na pustyni, ciebie i wszystkie ryby twoich rzek. Upadniesz na otwartym polu i nie będziesz zebrany ani zgromadzony. Dam cię na pożarcie zwierzętom ziemi i ptactwu nieba.</verse>
				<verse number="6">I poznają wszyscy mieszkańcy Egiptu, że ja jestem PANEM, ponieważ byłeś laską z trzciny dla domu Izraela.</verse>
				<verse number="7">Gdy chwytali się ciebie ręką, łamałeś się i rozcinałeś im całe ramię. Gdy się opierali na tobie, kruszyłeś się i unieruchamiałeś im wszystkie biodra.</verse>
				<verse number="8">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto sprowadzę na ciebie miecz i wytracę z ciebie człowieka i zwierzę.</verse>
				<verse number="9">A ziemia Egiptu będzie spustoszeniem i pustkowiem; i poznają, że ja jestem PANEM, ponieważ mówiłeś: Moja jest rzeka, ja [ją] sobie uczyniłem.</verse>
				<verse number="10">Dlatego oto ja będę przeciwko tobie i przeciwko twojej rzece i zamienię ziemię Egiptu w straszną ruinę i spustoszenie, od wieży Sewene aż do granic Etiopii.</verse>
				<verse number="11">Nie przejdzie przez nią noga człowieka ani też nie przejdzie przez nią noga zwierzęcia, i nie będzie zamieszkana przez czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="12">I uczynię z ziemi Egiptu pustkowie pośród spustoszonych ziem, a jej miasta wśród zrujnowanych miast będą spustoszone [przez] czterdzieści lat. I rozproszę Egipcjan między narodami, i rozrzucę ich po ziemiach.</verse>
				<verse number="13">Jednak tak mówi Pan BÓG: Po upływie czterdziestu lat zgromadzę Egipcjan z narodów, wśród których zostali rozproszeni.</verse>
				<verse number="14">I odwrócę niewolę Egiptu, i przyprowadzę ich do ziemi Patros, do ziemi ich zamieszkania, i będą tam nieznacznym królestwem.</verse>
				<verse number="15">Będzie ono najmniej znaczące spośród królestw i nie wyniesie się więcej nad [inne] narody. Umniejszę ich, aby nie panowali nad narodami.</verse>
				<verse number="16">I nie będzie już ufnością domu Izraela, co przypominałoby o jego nieprawości, gdy zwracał się do niego. I poznają, że ja jestem Panem BOGIEM.</verse>
				<verse number="17">Potem, w roku dwudziestym siódmym, w pierwszym miesiącu, pierwszego [dnia] tego miesiąca, doszło do mnie słowo PANA:</verse>
				<verse number="18">Synu człowieczy, Nabuchodonozor, król Babilonu, zmusił swoje wojsko do ciężkiej służby przeciwko Tyrowi: każda głowa wyłysiała i każde ramię się obnażyło, [lecz] ani on, ani jego wojsko nie otrzymali zapłaty z Tyru za tę służbę, którą podejmował, [walcząc] przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="19">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto daję Nabuchodonozorowi, królowi Babilonu, ziemię Egiptu, i zabierze jej dostatek, weźmie jej łup, i pochwyci jej zdobycze, aby to było zapłatą dla jego wojska.</verse>
				<verse number="20">Daję im ziemię Egiptu za ich pracę, którą dla mnie podjęli, gdyż dla mnie pracowali, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="21">W tym dniu sprawię, że wyrośnie róg domu Izraela, tobie też pozwolę otworzyć usta pośród nich. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="30">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, prorokuj i mów: Tak mówi Pan BÓG: Zawódźcie, [mówiąc]: Ach, jakiż to dzień!</verse>
				<verse number="3">Bliski bowiem jest dzień, bliski jest dzień PANA; będzie to dzień pochmurny i czas pogan.</verse>
				<verse number="4">I spadnie miecz na Egipt, i będzie wielka trwoga w Etiopii, gdy polegną zabici w Egipcie, gdy zabiorą jego dostatek i jego fundamenty będą zburzone.</verse>
				<verse number="5">Etiopia, Put i Lud, cała różnorodna ludność, Kub i mieszkańcy sprzymierzonej ziemi padną [razem] z nimi od miecza.</verse>
				<verse number="6">Tak mówi PAN: Upadną ci, którzy wspierają Egipt, i runie pycha jego mocy. Od wieży Sewene padną w niej od miecza, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="7">I będą spustoszeni wśród spustoszonych ziem, a ich miasta znajdą się wśród zburzonych miast.</verse>
				<verse number="8">I poznają, że ja jestem PANEM, gdy rozpalę ogień w Egipcie, i wszyscy jego pomocnicy zostaną skruszeni.</verse>
				<verse number="9">W tym dniu posłańcy wyruszą ode mnie w okrętach na postrach spokojnej ziemi Etiopii; i ogarnie ich wielka trwoga, jaka była w dniu [porażki] Egiptu. Oto bowiem nadchodzi.</verse>
				<verse number="10">Tak mówi Pan BÓG: Położę kres mnóstwu Egiptu przez rękę Nabuchodonozora, króla Babilonu.</verse>
				<verse number="11">On i z nim jego lud, najsrożsi z narodów, będą sprowadzeni, aby zniszczyć tę ziemię. Dobędą swe miecze przeciw Egiptowi i napełnią ziemię pobitymi.</verse>
				<verse number="12">Wysuszę rzeki i sprzedam ziemię w ręce niegodziwych. Ręką cudzoziemców spustoszę ziemię wraz ze wszystkim, co ją napełnia. Ja, PAN, [to] powiedziałem.</verse>
				<verse number="13">Tak mówi Pan BÓG: Zniszczę bożki i usunę posągi z Nof, i nie będzie już księcia w ziemi Egiptu. Ześlę strach na ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="14">Spustoszę Patros, rozniecę ogień w Soan i wykonam sąd w No.</verse>
				<verse number="15">Wyleję swoją zapalczywość na Sin, twierdzę Egiptu, i wytracę tłumy z No.</verse>
				<verse number="16">Rozniecę ogień w Egipcie, Sin będzie cierpieć z bólu, No zostanie zniszczone i Nof będzie codziennie dręczone.</verse>
				<verse number="17">Młodzieńcy z Awen i Pibeset polegną od miecza, te [miasta] pójdą do niewoli.</verse>
				<verse number="18">W Tachpanches dzień ogarną ciemności, gdy złamię tam jarzma Egiptu, i ustanie w nim pycha jego mocy. Okryje go chmura i jego córki pójdą do niewoli.</verse>
				<verse number="19">Tak wykonam sądy nad Egiptem. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="20">W roku jedenastym, w pierwszym miesiącu, siódmego [dnia miesiąca], doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="21">Synu człowieczy, złamałem ramię faraona, króla Egiptu, i oto nie będzie ono obwiązane w celu uleczenia ani nie zostanie owinięte bandażami, ani nie będzie związane, by je wzmocnić, aby mogło trzymać miecz.</verse>
				<verse number="22">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto jestem przeciwko faraonowi, królowi Egiptu, skruszę mu ramiona, zarówno to mocne, jak i to złamane, i wytrącę miecz z jego ręki.</verse>
				<verse number="23">I rozproszę Egipcjan między narodami, i rozrzucę ich po ziemiach.</verse>
				<verse number="24">Wzmocnię ramiona króla Babilonu i włożę swój miecz w jego ręce, a ramiona faraona złamię i będzie przed nim stękał, jak stęka śmiertelnie zraniony.</verse>
				<verse number="25">Wzmocnię – mówię – ramiona króla Babilonu, a ramiona faraona upadną; i poznają, że ja jestem PANEM, gdy włożę swój miecz w ręce króla Babilonu, aby go wyciągnął na ziemię Egiptu.</verse>
				<verse number="26">I rozproszę Egipcjan między narodami, i rozrzucę ich po ziemiach. I poznają, że jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="31">
				<verse number="1">Potem, w jedenastym roku, w trzecim [miesiącu], pierwszego [dnia] tego miesiąca, doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, mów do faraona, króla Egiptu, i do jego ludu: Do kogo jesteś podobny w swojej wielkości?</verse>
				<verse number="3">Oto Assur [był] jak cedr na Libanie, o pięknych gałęziach i szeroko rzucającym cieniu, o wysokim wzroście, a jego wierzchołek był wśród gęstych gałęzi.</verse>
				<verse number="4">Wody dodały mu wzrostu i głębiny go wywyższyły, ich rzeki roztoczyły dokoła jego korzeń i puściły swoje strumienie ku wszystkim drzewom polnym.</verse>
				<verse number="5">Dlatego swym wzrostem przewyższył wszystkie drzewa polne i jego konary rozkrzewiły się, a dzięki obfitości wód rozszerzyły się jego gałęzie, które wypuścił.</verse>
				<verse number="6">Na jego gałęziach uwiło sobie gniazda wszelkie ptactwo niebieskie, pod jego gałęziami rodziły się wszelkie zwierzęta polne i w jego cieniu siadały wszystkie wielkie narody.</verse>
				<verse number="7">Był piękny w swojej wielkości przez długość swoich gałęzi, gdyż jego korzeń był nad obfitymi wodami.</verse>
				<verse number="8">Cedry w ogrodzie Bożym nie przewyższały go. Cyprysy nie były podobne do jego gałęzi i drzewa kasztanowe nie były podobne do jego konarów. Żadne drzewo w ogrodzie Bożym nie dorównało mu swoją pięknością.</verse>
				<verse number="9">Ja uczyniłem go pięknym przez mnóstwo jego gałęzi. Zazdrościły mu wszystkie drzewa Edenu, które [były] w ogrodzie Bożym.</verse>
				<verse number="10">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ponieważ wysoko wyrósł, wywyższył swój wierzchołek wśród gęstych gałęzi i jego serce podniosło się z powodu jego wysokości;</verse>
				<verse number="11">Wydałem go w rękę najmocniejszego z narodów, aby się z nim srogo obszedł. Odrzuciłem go z powodu jego niegodziwości.</verse>
				<verse number="12">A cudzoziemcy, ci najsrożsi z narodów, wycięli go i porzucili. Jego gałęzie padły na górach i we wszystkich dolinach i jego konary połamały się nad wszystkimi strumieniami tej ziemi. Wszystkie ludy ziemi ustąpiły spod jego cienia i opuściły go.</verse>
				<verse number="13">Na jego powalonym [pniu] osiądzie wszelkie ptactwo niebieskie i na jego gałęziach będzie wszelki zwierz polny;</verse>
				<verse number="14">Aby żadne drzewo [stojące] nad wodami nie wynosiło się z powodu swego wzrostu i nie wypuszczało swoich wierzchołków wśród gęstych gałęzi, i nie pyszniło się swoją wysokością żadne drzewo, które pije wodę. Ci wszyscy bowiem są wydani na śmierć, wrzuceni do najgłębszych stron ziemi, wśród synów ludzkich wraz z tymi, którzy zstępują do dołu.</verse>
				<verse number="15">Tak mówi Pan BÓG: W dniu, kiedy zstąpił do grobu, wzbudziłem lament, zamknąłem dla niego głębinę i wstrzymałem jej strumienie, i zastawiłem wielkie wody. Sprawiłem, że Liban okrył się ciemnością z jego powodu i z jego powodu wszystkie drzewa polne zemdlały.</verse>
				<verse number="16">Na huk jego upadku zadrżały narody, gdy go wrzucałem do piekła z tymi, co do dołu zstępują. Wszystkie drzewa Edenu, najwyborniejsze i najlepsze z Libanu, które piją wodę, doznają pociechy w najgłębszych stronach ziemi.</verse>
				<verse number="17">One także zstąpiły z nim do piekła, do zabitych mieczem, którzy byli jego ramieniem i którzy mieszkali w jego cieniu wśród narodów.</verse>
				<verse number="18">Do kogo byłeś podobny chwałą i wielkością między drzewami Edenu? Oto zostaniesz zrzucony wraz z drzewami Edenu do najgłębszych stron ziemi. Będziesz leżał wśród nieobrzezanych wraz z pobitymi mieczem. To jest z faraonem i całą jego rzeszą – mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="32">
				<verse number="1">W dwunastym roku, w dwunastym miesiącu, pierwszego [dnia] tego miesiąca, doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, podnieś lament nad faraonem, królem Egiptu, i powiedz mu: Jesteś podobny do młodego lwa pośród narodów, jesteś jak wieloryb w morzu, gdyż bujając po swoich rzekach, mącisz wody swoimi nogami i mieszasz jego rzeki.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi Pan BÓG: Rozciągnę nad tobą swoją sieć w zgromadzeniu wielu narodów, a wyciągną cię w swoim niewodzie.</verse>
				<verse number="4">I zostawię cię na ziemi, porzucę cię na otwartym polu i sprawię, że obsiądzie cię wszelkie ptactwo niebieskie, i nasycę tobą zwierzęta całej ziemi.</verse>
				<verse number="5">Rozrzucę twoje ciało po górach i napełnię doliny twoją wysokością.</verse>
				<verse number="6">Twoją ziemię, w której pływasz, napoję twoją krwią aż do gór, i rzeki będą napełnione tobą.</verse>
				<verse number="7">A gdy cię zgaszę, zakryję niebo i zaciemnię jego gwiazdy, słońce zakryję chmurą, a księżyc nie da swego światła.</verse>
				<verse number="8">Wszystkie świecące światła na niebie zaciemnię z twojego powodu i sprowadzę ciemność na twoją ziemię, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="9">Nadto zasmucę serce wielu narodów, gdy za moją sprawą nadejdzie [wieść] o twoim zniszczeniu do narodów, do ziem, których nie znałeś.</verse>
				<verse number="10">Tak, sprawię, że zdumieje się nad tobą wiele narodów, a ich królowie bardzo się zatrwożą z twojego powodu, gdy zacznę wywijać swoim mieczem przed nimi; i będą drżeć nieustannie – każdy o swoją duszę – w dniu twego upadku.</verse>
				<verse number="11">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Miecz króla Babilonu spadnie na ciebie.</verse>
				<verse number="12">Mieczami mocarzy powalę twoją rzeszę. Najokrutniejsi ze wszystkich narodów zniszczą pychę Egiptu i będzie zgładzone całe jego mnóstwo.</verse>
				<verse number="13">Wytępię całe jego bydło znad wielkich wód, tak że nie zamąci ich stopa ludzka ani nie zamąci ich kopyto bydlęcia.</verse>
				<verse number="14">Wtedy sprawię, że ich wody uspokoją się, a ich rzeki popłyną jak oliwa – mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">Gdy zamienię ziemię Egiptu w spustoszenie, a ziemia zostanie pozbawiona tego, co ją napełnia, gdy pobiję wszystkich jej mieszkańców, wtedy poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="16">To jest lament, który podniosą nad nią. Córki narodów będą ją opłakiwać. Nad Egiptem i nad całą jego rzeszą będą lamentować, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="17">Potem, w dwunastym roku, piętnastego [dnia] miesiąca, doszło do mnie słowo PANA mówiące;</verse>
				<verse number="18">Synu człowieczy, zawódź nad rzeszą Egiptu, zepchnij ją i córki tych sławnych narodów aż do najniższych stron ziemi, do tych, którzy zstępują do dołu.</verse>
				<verse number="19">I [mów]: Kogo przewyższasz pięknem? Zstąp i połóż się z nieobrzezanymi.</verse>
				<verse number="20">Padną pośród pobitych mieczem; został wydany pod miecz, wywleczcie go z całą jego rzeszą.</verse>
				<verse number="21">Najmocniejsi z mocarzy będą do niego mówić spośród piekła wraz z jego pomocnikami. Zstąpili [tam], leżą z nieobrzezanymi pobitymi mieczem.</verse>
				<verse number="22">Tam [jest] Assur i cała jego rzesza, wokół niego [są] jego groby; wszyscy ci pobici upadli od miecza.</verse>
				<verse number="23">Ich groby są położone po stronach dołu, jego rzesza jest dokoła jego grobu. Ci wszyscy pobici polegli od miecza, ci, którzy szerzyli postrach w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="24">Tam [jest] Elam i cała jego rzesza dokoła jego grobu, ci wszyscy pobici upadli od miecza i zstąpili nieobrzezani do najgłębszych stron ziemi; szerzyli swój postrach w ziemi żyjących. Już znoszą swoją hańbę z tymi, którzy zstępują do dołu.</verse>
				<verse number="25">Postawili mu łoże pośród pobitych z całą jego rzeszą, wokół niego są jego groby. Wszyscy ci nieobrzezani są pobici mieczem. Ich postrach szerzył się w ziemi żyjących, ale już ponoszą swoją hańbę z tymi, którzy zstąpili do dołu, a wśród pobitych zostali położeni.</verse>
				<verse number="26">Tam [jest] Meszek, Tubal i cała jego rzesza, i wokoło niego jego groby. Ci wszyscy nieobrzezani [zostali] pobici mieczem, choć szerzyli swój postrach w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="27">Oni jednak nie będą leżeć z mocarzami, którzy spośród nieobrzezanych upadli i zstąpili do grobu ze swym orężem wojennym i położono im miecze pod głowy. Ich nieprawości zaś zostaną na ich kościach, chociaż byli postrachem dla mocarzy w ziemi żyjących.</verse>
				<verse number="28">I ty będziesz skruszony wśród nieobrzezanych, i będziesz leżał pośród pobitych mieczem.</verse>
				<verse number="29">Tam [jest] Edom, jego królowie i wszyscy jego książęta, którzy zostali położeni ze swoją mocą i wraz z pobitymi mieczem. Ci będą leżeć z nieobrzezanymi i z tymi, którzy zstępują do dołu.</verse>
				<verse number="30">Tam [są] wszyscy książęta północy i wszyscy Sydończycy, którzy zstępują do pobitych; wstydzą się swego postrachu, jaki szerzyli swoją mocą, i leżą nieobrzezani z pobitymi mieczem. Znoszą swoją hańbę z tymi, którzy zstępują do dołu.</verse>
				<verse number="31">Zobaczy ich faraon i ucieszy się z całej swojej rzeszy, którą pobito mieczem, faraon i całe jego wojsko – mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="32">Szerzyłem bowiem swój postrach w ziemi żyjących i zostanie położony wśród nieobrzezanych z pobitymi mieczem – faraon i cała jego rzesza – mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="33">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, przemów do synów twego ludu i powiedz im: Gdy sprowadzam miecz na jakąś ziemię, a lud tej ziemi weźmie jakiegoś mężczyznę spośród siebie i ustanowi go sobie stróżem;</verse>
				<verse number="3">A [on], gdy zobaczy nadciągający miecz na tę ziemię, zadmie w trąbę i ostrzeże lud;</verse>
				<verse number="4">A ktoś usłyszy dźwięk trąby i nie przyjmie przestrogi, a miecz przyjdzie i zabierze go, to jego krew spadnie na jego [własną] głowę.</verse>
				<verse number="5">Dźwięk trąby usłyszał, ale nie przyjął przestrogi, jego krew spadnie na niego. Ten jednak, który przyjmie przestrogę, ocali swoją duszę.</verse>
				<verse number="6">Ale jeśli stróż zobaczy nadciągający miecz, a nie zadmie w trąbę i ludu nie ostrzeże, a przyjdzie miecz i zabierze kogoś z nich, to ten [jest] porwany w swojej nieprawości, ale jego krwi zażądam z ręki tego stróża.</verse>
				<verse number="7">Ciebie, synu człowieczy, ciebie ustanowiłem stróżem dla domu Izraela. Gdy usłyszysz słowo z moich ust, ostrzeżesz go ode mnie.</verse>
				<verse number="8">Gdy mówię do bezbożnego: Bezbożniku, na pewno umrzesz – a ty mu [tego] nie powiesz, aby przestrzec bezbożnika przed jego drogą, to ten bezbożnik umrze z powodu swojej nieprawości; ale jego krwi zażądam z twojej ręki.</verse>
				<verse number="9">Jeśli jednak ostrzeżesz bezbożnego przed jego drogą, aby odwrócił się od niej, a on się nie odwróci od swojej drogi, to umrze on z powodu swojej nieprawości; ale ty ocalisz swoją duszę.</verse>
				<verse number="10">Ty więc, synu człowieczy, mów do domu Izraela: Tak mówicie: Skoro ciążą na nas nasze występki i nasze grzechy, tak że w nich marniejemy, to jakże możemy żyć?</verse>
				<verse number="11">Powiedz im: Jak żyję, mówi Pan BÓG: Nie pragnę śmierci bezbożnego, ale aby bezbożny odwrócił się od swojej drogi i żył. Odwróćcie się, odwróćcie się od swoich złych dróg. Dlaczego macie umrzeć, domu Izraela?</verse>
				<verse number="12">Ty więc, synu człowieczy, mów do synów swego ludu: Sprawiedliwość sprawiedliwego nie wybawi go w dniu jego przestępstwa, a bezbożność bezbożnego nie zgubi go w dniu, kiedy się odwróci od swojej bezbożności. Sprawiedliwy nie będzie mógł żyć dzięki swojej [sprawiedliwości] w dniu, kiedy zgrzeszy.</verse>
				<verse number="13">Jeśli powiem sprawiedliwemu: Na pewno będziesz żyć, a on, polegając na swojej sprawiedliwości, uczyni nieprawość, to żadna jego sprawiedliwość nie będzie wspomniana, ale umrze z powodu swojej nieprawości, którą uczynił.</verse>
				<verse number="14">A jeśli powiem bezbożnemu: Na pewno umrzesz, a on odwróci się od swego grzechu i uczyni to, co prawe i sprawiedliwe;</verse>
				<verse number="15">Jeśli bezbożny zwróci zastaw, odda to, co wydarł, i będzie chodził według praw życia, nie czyniąc nieprawości, na pewno będzie żył i nie umrze.</verse>
				<verse number="16">Żadne jego grzechy, które popełnił, nie będą mu wspominane. Czynił to, co prawe i sprawiedliwe; na pewno będzie żył.</verse>
				<verse number="17">Lecz synowie twego ludu mówią: Droga Pana nie jest słuszna, choć to ich droga nie jest słuszna.</verse>
				<verse number="18">Jeśli sprawiedliwy odwróci się od swojej sprawiedliwości i będzie czynił nieprawość, to umrze z jej powodu.</verse>
				<verse number="19">Ale jeśli bezbożny odwróci się od swojej bezbożności i będzie czynił to, co prawe i sprawiedliwe, to dzięki temu będzie żył.</verse>
				<verse number="20">Wy jednak mówicie: Droga Pana nie jest słuszna. Domu Izraela, będę sądził każdego z was według jego drogi.</verse>
				<verse number="21">I stało się w dwunastym roku naszego uprowadzenia, w dziesiątym [miesiącu], piątego [dnia] tego miesiąca, że przyszedł do mnie jeden zbieg z Jerozolimy, mówiąc: Zdobyto miasto.</verse>
				<verse number="22">A ręka PANA była nade mną wieczorem, zanim przyszedł ten zbieg, i otworzyła moje usta, aż ten przyszedł do mnie rano. Otworzyła moje usta i nie byłem już niemy.</verse>
				<verse number="23">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="24">Synu człowieczy, mieszkańcy tych spustoszonych miejsc w ziemi Izraela mówią: Abraham był jeden i wziął ziemię w posiadanie. Ale nas jest wielu, nam więc dana jest ta ziemia w posiadanie.</verse>
				<verse number="25">Dlatego mów do nich: Tak mówi Pan BÓG: Jadacie z krwią, podnosicie swe oczy ku swoim bożkom i przelewacie krew, a ziemię chcielibyście wziąć w posiadanie?</verse>
				<verse number="26">Opieracie się na swoim mieczu, popełniacie obrzydliwość i każdy plugawi żonę swego bliźniego, a ziemię chcielibyście wziąć w posiadanie?</verse>
				<verse number="27">Tak im powiedz: Tak mówi Pan BÓG: Jak żyję, ci, którzy są w spustoszonych miejscach, polegną od miecza, a [kto jest na] otwartym polu, tego wydam zwierzętom na pożarcie, a ci, którzy są w warowniach lub w jaskiniach, umrą od zarazy.</verse>
				<verse number="28">I wydam ziemię na wielkie spustoszenie, i ustanie pycha jej mocy; spustoszeją góry Izraela i nikt przez nie nie będzie przechodził.</verse>
				<verse number="29">I poznają, że ja jestem PANEM, gdy wydam [ich] ziemię na wielkie spustoszenie z powodu wszystkich ich obrzydliwości, które czynili.</verse>
				<verse number="30">Ale co do ciebie, synu człowieczy, synowie twego ludu często rozmawiają o tobie przy murach i w drzwiach domów, i mówi jeden do drugiego, każdy do swego bliźniego: Chodźcie i posłuchajcie, co za słowo wyszło od PANA.</verse>
				<verse number="31">I przychodzą do ciebie, tak zwykł przychodzić lud, zasiadają przed tobą [jak] mój lud i słuchają twoich słów, ale ich nie wypełniają. Mają bowiem miłość na ustach, lecz ich serce podąża za niegodziwym zyskiem.</verse>
				<verse number="32">A oto jesteś dla nich jak urokliwa pieśń [tego, który] ma piękny głos i cudownie gra. Słuchają bowiem twoich słów, ale ich nie wykonują.</verse>
				<verse number="33">Lecz gdy to nadejdzie – oto nadejdzie – wtedy poznają, że prorok był pośród nich.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="34">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, prorokuj przeciwko pasterzom Izraela, prorokuj i powiedz im: Tak mówi Pan BÓG do tych pasterzy: Biada pasterzom Izraela, którzy sami siebie pasą! Czy pasterze nie [powinni] paść trzody?</verse>
				<verse number="3">Jadacie tłuszcz, okrywacie się wełną i zabijacie tuczne [zwierzęta], lecz trzody nie pasiecie.</verse>
				<verse number="4">Słabych nie posilacie, chorego nie leczycie, złamanego nie obwiązujecie, spłoszonego nie przyprowadzacie ani zgubionego nie szukacie, ale siłą i okrucieństwem panujecie nad nimi.</verse>
				<verse number="5">Tak że rozproszyły się, bo nie było pasterza, i stały się żerem dla wszelkiego zwierzęcia polnego, ponieważ się rozpierzchnęły.</verse>
				<verse number="6">Moje owce błąkają się po wszystkich górach i po każdym wysokim pagórku. Moja trzoda rozproszyła się po całej ziemi, a nikt ich nie szukał i nikt [o nie] nie pytał.</verse>
				<verse number="7">Dlatego wy, pasterze, słuchajcie słowa PANA:</verse>
				<verse number="8">Jak żyję, mówi Pan BÓG: Ponieważ moja trzoda stała się łupem i moje owce stały się żerem wszelkiego zwierzęcia polnego, bo nie [ma] pasterza, a moi pasterze nie szukali moich owiec, ale pasterze paśli [tylko] samych siebie, a moich owiec nie paśli;</verse>
				<verse number="9">Dlatego, pasterze, słuchajcie słowa PANA.</verse>
				<verse number="10">Tak mówi Pan BÓG: Oto jestem przeciwko pasterzom. Zażądam [moich] owiec z ich ręki i sprawię, że przestaną paść moje owce i pasterze nie będą już paśli samych siebie. Wyrwę moje owce z ich paszczy i nie będą już dla nich pokarmem.</verse>
				<verse number="11">Tak bowiem mówi Pan BÓG: Oto ja sam będę szukać moich owiec i o nie pytać.</verse>
				<verse number="12">Jak pasterz troszczy się o swoją trzodę, kiedy znajduje się wśród swoich rozproszonych owiec, tak ja będę troszczył się o moje owce i wyrwę je ze wszystkich miejsc, dokąd zostały rozproszone w dzień pochmurny i mroczny.</verse>
				<verse number="13">Wyprowadzę je z narodów, zgromadzę je z ziem i przyprowadzę je do ich ziemi, i będę je pasł na górach Izraela nad strumieniami i po wszystkich zamieszkałych miejscach tej ziemi.</verse>
				<verse number="14">Będę je pasł na dobrym pastwisku, a ich pastwisko będzie na wysokich górach Izraela. Tam będą odpoczywać na bujnych błoniach i na tłustych pastwiskach będą się pasły na górach Izraela.</verse>
				<verse number="15">Ja [sam] będę pasł moje owce i sprawię, że położą się, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="16">Będę szukał zagubionej i przyprowadzę spłoszoną, obwiążę [to, co] złamane, i posilę słabą. Ale wytracę tłustą i mocną, [bo] będę je pasł w prawości.</verse>
				<verse number="17">A do was, moja trzodo, tak mówi Pan BÓG: Oto będę rozsądzał między owcą a owcą, [między] baranami a kozłami.</verse>
				<verse number="18">Czy mało wam, że się pasiecie na dobrym pastwisku, a resztę waszych pastwisk depczecie swoimi nogami; że pijecie czystą wodę, a resztę mącicie swoimi nogami?</verse>
				<verse number="19">A moje owce muszą się paść na tym, co zdeptaliście swoimi nogami, i pić to, co zmąciliście swoimi nogami.</verse>
				<verse number="20">Dlatego tak mówi do nich Pan BÓG: Oto sam rozsądzę między owcą tłustą i owcą chudą.</verse>
				<verse number="21">Ponieważ bokiem i ramieniem odpychaliście i swoimi rogami bodliście wszystkie słabe, tak że je rozpędziliście;</verse>
				<verse number="22">Ocalę moje owce i nie będą już łupem. Rozsądzę między owcą a owcą.</verse>
				<verse number="23">I ustanowię nad nimi jednego pasterza, który będzie je pasł, mego sługę Dawida. On będzie je pasł i on będzie ich pasterzem.</verse>
				<verse number="24">A ja, PAN, będę ich Bogiem, a mój sługa Dawid [będzie] księciem pośród nich. Ja, PAN, [to] powiedziałem.</verse>
				<verse number="25">Zawrę z nimi przymierze pokoju i wytępię dzikie zwierzęta z ziemi. I będą bezpiecznie mieszkały na pustyni, i spały w lasach.</verse>
				<verse number="26">Ponadto dam błogosławieństwo im oraz okolicy mojego pagórka. Będę zsyłał deszcz w swoim czasie, będą [to] deszcze błogosławieństwa.</verse>
				<verse number="27">Drzewo polne wyda swój owoc i ziemia wyda swój plon. Będą oni bezpieczni na swojej ziemi i poznają, że ja jestem PANEM, gdy połamię drążki ich jarzma i wyrwę ich z ręki tych, którzy ich zniewolili.</verse>
				<verse number="28">I już nie będą łupem narodów ani zwierzęta ziemi nie będą ich pożerały, ale będą bezpiecznie mieszkali i nikt ich nie będzie straszył.</verse>
				<verse number="29">Wzbudzę im sławną latorośl i już nie będą niszczeni głodem w ziemi, ani nie będą znosili zniewag pogan.</verse>
				<verse number="30">I poznają, że ja, PAN, ich Bóg, jestem z nimi, a oni, dom Izraela, są moim ludem, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="31">A wy, moje owce, owce mego pastwiska, jesteście ludźmi, a ja jestem waszym Bogiem, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="35">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciwko górze Seir i prorokuj przeciwko niej.</verse>
				<verse number="3">Mów do niej: Tak mówi Pan BÓG: Oto jestem przeciwko tobie, góro Seir, wyciągnę moją rękę przeciwko tobie i wydam cię na wielkie spustoszenie.</verse>
				<verse number="4">Twoje miasta zamienię w ruiny i będziesz spustoszona. I poznasz, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="5">Ponieważ żywiłaś wieczną nienawiść i wydałaś synów Izraela pod ostrze miecza w czasie ich utrapienia, w czasie wykonywania ich kary;</verse>
				<verse number="6">Dlatego, jak żyję, mówi Pan BÓG, wydam cię na zabicie i krew będzie cię ścigać. Ponieważ nie znienawidziłaś krwi, krew będzie cię ścigać.</verse>
				<verse number="7">I zamienię górę Seir w wielkie spustoszenie, wygubię z niej każdego, który przechodzi i który wraca.</verse>
				<verse number="8">Jej góry napełnię jej zabitymi. Na twoich pagórkach, na twoich dolinach i [we] wszystkich twoich strumieniach padną pobici mieczem.</verse>
				<verse number="9">Zamienię cię w wieczne spustoszenie i twoje miasta nie będą zamieszkałe. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="10">Ponieważ powiedziałaś: Te dwa narody i te dwa kraje będą moje, weźmiemy je w posiadanie, chociaż PAN tam przebywał;</verse>
				<verse number="11">Jak żyję, mówi Pan BÓG, uczynię według twego gniewu i według twojej zawiści, z jaką postąpiłaś w swej nienawiści względem nich, i dam się poznać wśród nich, gdy cię osądzę.</verse>
				<verse number="12">I poznasz, że ja jestem PANEM i słyszałem wszystkie twoje obelgi, które wypowiedziałaś przeciw górom Izraela, mówiąc: Są spustoszone, zostały nam dane na pożarcie.</verse>
				<verse number="13">Tak się wynosiliście swoimi ustami przeciwko mnie i mnożyliście swoje słowa przeciwko mnie. Ja [to] słyszałem.</verse>
				<verse number="14">Tak mówi Pan BÓG: Kiedy cała ziemia będzie się radować, wtedy zamienię cię w pustkowie.</verse>
				<verse number="15">Jak ty się radowałaś nad dziedzictwem domu Izraela, że zostało spustoszone, tak uczynię i tobie: będziesz spustoszona, góro Seir i cały Edomie. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="36">
				<verse number="1">A ty, synu człowieczy, prorokuj o górach Izraela i mów: Góry Izraela, słuchajcie słowa PANA.</verse>
				<verse number="2">Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ wróg powiedział o was: Ha! Prastare wysokości stały się naszą posiadłością;</verse>
				<verse number="3">Prorokuj i mów: Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ zburzono was i pochłonięto zewsząd, abyście się stały dziedzictwem reszty narodów i wzięto was na język oraz na obmowę ludzi;</verse>
				<verse number="4">Dlatego, góry Izraela, słuchajcie słowa Pana BOGA. Tak mówi Pan BÓG do gór i pagórków, do strumieni i dolin, do spustoszonych ruin i opuszczonych miast, które stały się łupem i pośmiewiskiem dla reszty okolicznych narodów.</verse>
				<verse number="5">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Zaprawdę, w ogniu swojej zapalczywości będę mówił przeciw reszcie tych narodów i przeciwko całemu Edomowi, którzy wzięli sobie moją ziemię w posiadanie z radością całego serca i z pogardą duszy, aby siedlisko jej wygnańców stało się łupem.</verse>
				<verse number="6">Dlatego prorokuj o ziemi Izraela i mów do gór i pagórków, do strumieni i dolin: Tak mówi Pan BÓG: Oto przemówiłem w swojej zazdrości i w swojej zapalczywości, ponieważ znosiliście zniewagi narodów.</verse>
				<verse number="7">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Ja podniosłem swoją rękę: Zaprawdę, te narody, które są wokół was, same będą znosić swoją hańbę.</verse>
				<verse number="8">A wy, góry Izraela, wypuścicie swe gałązki i wydacie swój owoc memu ludowi Izraela, bo zbliża się jego przyjście.</verse>
				<verse number="9">Oto bowiem [idę] do was i powrócę do was, będziecie uprawiane i obsiane.</verse>
				<verse number="10">I rozmnożę na was ludzi, cały dom Izraela, miasta będą zamieszkane i miejsca zburzone zostaną odbudowane.</verse>
				<verse number="11">Rozmnożę na was ludzi i bydło, będą liczni i płodni. I sprawię, że będziecie mieszkać jak za waszych dawnych czasów i będę wam czynić lepiej niż na początku. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="12">Bo przyprowadzę na was ludzi, swój lud Izraela. Posiądą cię i będziesz dla nich dziedzictwem, i nigdy więcej nie pozbawisz ich potomstwa.</verse>
				<verse number="13">Tak mówi Pan BÓG: Ponieważ mówią do was: Ty jesteś tą [ziemią], która pożera ludzi i pozbawia narody potomstwa;</verse>
				<verse number="14">Już nie będziesz pożerać ludzi ani pozbawiać potomstwa swoje narody, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="15">I już nie dopuszczę, aby w tobie były słyszane obelgi narodów, nie będziesz już znosić zniewag ludzi i nie będziesz już doprowadzać swoich narodów do upadku, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="16">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="17">Synu człowieczy, gdy dom Izraela mieszkał w swej ziemi, plugawił ją swymi drogami i czynami. Jego droga wobec mnie była jak nieczystość odłączonej [kobiety].</verse>
				<verse number="18">Dlatego wylałem na nich swój gniew z powodu krwi, którą wylali na ziemię, i z powodu ich bożków, którymi ją splugawili.</verse>
				<verse number="19">I rozproszyłem ich między narodami, i zostali rozrzuceni po ziemiach. Osądziłem ich według ich dróg i według ich czynów.</verse>
				<verse number="20">A [gdy] weszli do narodów, do których przybyli, zbezcześcili [tam] moje święte imię, gdy o nich mówiono: To jest lud PANA, a z jego ziemi wyszli.</verse>
				<verse number="21">Ale żal mi się zrobiło mojego świętego imienia, które zbezcześcił dom Izraela wśród narodów, do których przybył.</verse>
				<verse number="22">Dlatego mów do domu Izraela: Tak mówi Pan BÓG: Nie dla was ja [to] czynię, domu Izraela, ale przez wzgląd na moje święte imię, które zbezcześciliście wśród narodów, do których przybyliście.</verse>
				<verse number="23">I uświęcę moje wielkie imię, które było zbezczeszczone wśród narodów, które wy zbezcześciliście pośród nich. I poznają narody, że ja jestem PANEM, mówi Pan BÓG, gdy będę uświęcony w was na ich oczach.</verse>
				<verse number="24">Zabiorę was bowiem spośród narodów, zgromadzę was ze wszystkich ziem i przyprowadzę was do waszej ziemi.</verse>
				<verse number="25">I pokropię was czystą wodą, i będziecie czyści. Oczyszczę was ze wszystkich waszych nieczystości i ze wszystkich waszych bożków.</verse>
				<verse number="26">I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste.</verse>
				<verse number="27">Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw [i będziecie] przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.</verse>
				<verse number="28">Zamieszkacie w ziemi, którą dałem waszym ojcom, będziecie moim ludem, a ja będę waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="29">I wyzwolę was od wszystkich waszych nieczystości. Przywołam zboża i rozmnożę je, a nie dopuszczę do was głodu.</verse>
				<verse number="30">Rozmnożę też owoc drzew i plony pól, abyście już nie znosili hańby głodu wśród narodów.</verse>
				<verse number="31">Wtedy przypomnicie sobie wasze złe drogi i wasze czyny, które nie [były] dobre, i samych siebie będziecie się brzydzić z powodu waszych nieprawości i obrzydliwości.</verse>
				<verse number="32">Nie ze względu na was [to] czynię, mówi Pan BÓG, niech wam to będzie wiadome. Wstydźcie się i rumieńcie się z powodu waszych dróg, domu Izraela.</verse>
				<verse number="33">Tak mówi Pan BÓG: W dniu, w którym was oczyszczę ze wszystkich waszych nieprawości, zaludnię miasta i miejsca zburzone zostaną odbudowane.</verse>
				<verse number="34">A spustoszała ziemia będzie uprawiana, zamiast być spustoszeniem na oczach wszystkich przechodniów.</verse>
				<verse number="35">I powiedzą: Ta spustoszona ziemia stała się jak ogród Eden; miasta puste, opuszczone i zniszczone, [są] teraz obwarowane i zamieszkałe.</verse>
				<verse number="36">I narody, które wokół was pozostaną, poznają, że ja, PAN, odbudowałem to, co zburzone, i zasadziłem to, co spustoszone. Ja, PAN, to powiedziałem i uczynię.</verse>
				<verse number="37">Tak mówi Pan BÓG: Jeszcze w tym [jednym] dam się uprosić domowi Izraela, aby im [to] uczynić: Pomnożę [liczbę] ich ludzi jak trzodę.</verse>
				<verse number="38">Jak trzodę na ofiary, jak trzodę Jerozolimy w czasie jej uroczystych świąt, tak spustoszone miasta będą wypełnione trzodami ludzi. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="37">
				<verse number="1">Ręka PANA była nade mną i on wyprowadził mnie w duchu PANA, i postawił mnie w środku doliny, która była pełna kości;</verse>
				<verse number="2">Przeprowadził mnie obok nich dokoła, a oto było ich bardzo dużo na obszarze tej doliny, a oto były bardzo wyschłe.</verse>
				<verse number="3">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, czy te kości ożyją? Odpowiedziałem: Panie BOŻE, ty wiesz.</verse>
				<verse number="4">Wtedy powiedział do mnie: Prorokuj o tych kościach i mów do nich: Wyschłe kości, słuchajcie słowa PANA.</verse>
				<verse number="5">Tak mówi Pan BÓG do tych kości: Oto sprawię, że wstąpi w was tchnienie i ożyjecie;</verse>
				<verse number="6">Nałożę na was ścięgna i sprawię, że obrośniecie ciałem, oblekę was w skórę, i włożę w was tchnienie, i ożyjecie. I poznacie, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="7">Prorokowałem więc, jak mi rozkazano. A gdy prorokowałem, powstał szum, a oto poruszenie; i kości zbliżyły się [do siebie], kość do swojej kości.</verse>
				<verse number="8">I spojrzałem, a oto pojawiły się na nich ścięgna, obrosły ciałem i skóra je powlekła z wierzchu, ale nie było w nich tchnienia.</verse>
				<verse number="9">I powiedział do mnie: Prorokuj do wiatru, prorokuj, synu człowieczy, i powiedz do wiatru: Tak mówi Pan BÓG: Przyjdź od czterech wiatrów, tchnienie, i powiej na tych zabitych, i niech ożyją.</verse>
				<verse number="10">Prorokowałem więc, jak mi rozkazał, i wstąpiło w nie tchnienie, a ożyły i stanęły na nogach, bardzo, bardzo liczne wojsko.</verse>
				<verse number="11">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, te kości to cały dom Izraela. Oto mówią: Nasze kości wyschły, nasza nadzieja przepadła, jesteśmy zgubieni.</verse>
				<verse number="12">Dlatego prorokuj i mów do nich: Tak mówi Pan BÓG: Oto otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój, i przyprowadzę was do ziemi Izraela.</verse>
				<verse number="13">I poznacie, że ja jestem PANEM, gdy otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój.</verse>
				<verse number="14">Włożę w was mojego ducha i ożyjecie, i osadzę was w waszej ziemi. I poznacie, że ja, PAN, to powiedziałem i uczyniłem, mówi PAN.</verse>
				<verse number="15">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="16">A ty, synu człowieczy, weź sobie kawałek drewna i napisz na nim: Dla Judy i synów Izraela, jego towarzyszy. Weź też drugi [kawałek] drewna i napisz na nim: Dla Józefa, drewno Efraima i całego domu Izraela, jego towarzyszy.</verse>
				<verse number="17">I złóż je jedno z drugim w jeden kawałek, aby stanowiły jedno w twoim ręku.</verse>
				<verse number="18">A gdy synowie twego ludu zapytają cię: Czy nie oznajmisz nam, co przez to rozumiesz?</verse>
				<verse number="19">Powiesz im: Tak mówi Pan BÓG: Oto wezmę drewno Józefa, które jest w ręku Efraima oraz pokolenia Izraela, jego towarzyszy, i przyłożę je do tamtego, do drewna Judy, i uczynię je jednym drewnem, i staną się jednym w moim ręku.</verse>
				<verse number="20">A te drewna, na których napiszesz, będą w twoim ręku na ich oczach.</verse>
				<verse number="21">Potem powiedz do nich: Tak mówi Pan BÓG: Oto wezmę synów Izraela spośród narodów, do których przybyli, zgromadzę ich zewsząd i przyprowadzę ich do ich ziemi.</verse>
				<verse number="22">I uczynię ich jednym narodem w ziemi, na górach Izraela, i jeden król będzie królem nad nimi wszystkimi. Nie będą już dwoma narodami i już nie podzielą się na dwa królestwa.</verse>
				<verse number="23">Nie splugawią się już swymi bożkami i obrzydliwościami oraz wszelkimi występkami. Wybawię ich ze wszystkich ich miejsc zamieszkania, gdzie zgrzeszyli, i oczyszczę ich. I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem.</verse>
				<verse number="24">Mój sługa Dawid będzie królem nad nimi i wszyscy będą mieli jednego pasterza. Będą chodzić według moich sądów, [będą] przestrzegać moich ustaw i wykonywać je.</verse>
				<verse number="25">I zamieszkają w tej ziemi, którą dałem mojemu słudze Jakubowi, w której mieszkali wasi ojcowie; będą w niej mieszkali, oni, ich synowie i synowie ich synów, aż na wieki, a mój sługa Dawid [będzie] ich księciem na wieki.</verse>
				<verse number="26">Zawrę też z nimi przymierze pokoju, które będzie przymierzem wiecznym z nimi. Osadzę ich i rozmnożę, i umieszczę swoją świątynię pośród nich na wieki.</verse>
				<verse number="27">Mój przybytek będzie wśród nich i będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.</verse>
				<verse number="28">I poznają narody, że ja jestem PANEM, który uświęca Izraela, gdy moja świątynia będzie wśród nich na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="38">
				<verse number="1">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="2">Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciwko Gogowi w ziemi Magog, naczelnemu księciu w Meszek i Tubal, i prorokuj przeciw niemu.</verse>
				<verse number="3">I mów: Tak mówi Pan BÓG: Oto jestem przeciw tobie, Gogu, naczelny księciu w Meszek i Tubal.</verse>
				<verse number="4">Zawrócę cię i włożę haki w twoje szczęki, i wyprowadzę ciebie i całe twoje wojsko, konie i jeźdźców, wszystkich w pełnym uzbrojeniu, wielki zastęp z tarczami i puklerzami, wszystkich władających mieczem;</verse>
				<verse number="5">A z nimi Persów, Etiopczyków i Putejczyków, wszystkich uzbrojonych w tarczę i hełm;</verse>
				<verse number="6">Gomer i wszystkie jego oddziały, dom Togarmy z północnych stron i wszystkie jego oddziały, liczne narody z tobą.</verse>
				<verse number="7">Przygotuj się i bądź gotowy, ty i twoje wszystkie zastępy, które się zebrały u ciebie, i bądź ich stróżem.</verse>
				<verse number="8">Po wielu dniach zostaniesz nawiedzony, przy końcu lat przybędziesz do ziemi uwolnionej od miecza, której [lud] został zebrany spośród wielu narodów, na góry Izraela, które były długo spustoszeniem, a będąc wyprowadzeni spośród narodów, oni wszyscy zamieszkają bezpiecznie.</verse>
				<verse number="9">Wyruszysz i nadciągniesz jak burza, będziesz jak chmura okrywająca ziemię, ty i wszystkie twoje zastępy oraz liczne ludy z tobą.</verse>
				<verse number="10">Tak mówi Pan BÓG: W tym dniu zrodzą się myśli w twoim sercu i będziesz miał złe zamiary;</verse>
				<verse number="11">I powiesz: Wyruszę do ziemi o nieobwarowanych wsiach; napadnę na [ludzi] spokojnych, którzy mieszkają bezpiecznie, na wszystkich, którzy mieszkają bez murów i nie mają ani rygli, ani bram;</verse>
				<verse number="12">Aby zabrać łupy i zagarnąć zdobycze, aby swą rękę położyć na spustoszone miejsca, [które znowu] zostały zamieszkane, i na lud zgromadzony spośród narodów, który zdobył bydło i dobra, a mieszka w środku ziemi.</verse>
				<verse number="13">Szeba, Dedan i kupcy Tarszisz oraz wszystkie jego lwięta zapytają cię: Czy przybyłeś, aby zabrać łupy? Czy na zagarnięcie zdobyczy zgromadziłeś swoje zastępy, aby zabrać srebro i złoto, zabierać bydło i dobra, aby zgarnąć wielki łup?</verse>
				<verse number="14">Dlatego prorokuj, synu człowieczy, i mów do Goga: Tak mówi Pan BÓG: Czy w dniu, gdy mój lud Izraela będzie mieszkał bezpiecznie, nie będziesz [o tym] wiedział?</verse>
				<verse number="15">I przyjdziesz ze swego miejsca z północnych stron, ty i liczne ludy z tobą, wszyscy jadący na koniach, wielki zastęp i liczne wojsko;</verse>
				<verse number="16">I nadciągniesz przeciwko mojemu ludowi Izraela jak chmura, by okryć tę ziemię. W dniach ostatecznych przyprowadzę cię do swojej ziemi, aby poznały mnie narody, gdy będę uświęcony w tobie, Gogu, na ich oczach.</verse>
				<verse number="17">Tak mówi Pan BÓG: Czyż ty nie [jesteś] tym, o którym mówiłem w dawnych dniach przez moje sługi, proroków Izraela, którzy prorokowali za dni tamtych lat, że ja sprowadzę cię na nich?</verse>
				<verse number="18">Ale w dniu, w którym Gog nadciągnie przeciwko ziemi Izraela, mówi Pan BÓG, wzmoże się zapalczywość mego gniewu;</verse>
				<verse number="19">Powiedziałem bowiem w swojej gorliwości i w ogniu swojego gniewu: Zaprawdę, w tym dniu będzie wielkie trzęsienie w ziemi Izraela;</verse>
				<verse number="20">I zadrżą przede mną ryby morskie i ptactwo niebieskie, zwierzęta polne i wszelkie zwierzęta pełzające po ziemi, a także wszyscy ludzie, którzy są na powierzchni ziemi; rozpadną się góry, upadną wysokie wieże i każdy mur runie na ziemię.</verse>
				<verse number="21">Przywołam miecz przeciwko niemu po wszystkich moich górach, mówi Pan BÓG. Miecz każdego zwróci się przeciwko swemu bratu.</verse>
				<verse number="22">I osądzę go zarazą i krwią, ześlę ulewny deszcz i kamienie gradu, ogień i siarkę – na niego, na jego wojska i na liczne ludy, które z nim [będą].</verse>
				<verse number="23">Okażę się wielki i święty i dam się poznać na oczach wielu narodów, i poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="39">
				<verse number="1">Ty więc, synu człowieczy, prorokuj przeciwko Gogowi i mów: Tak mówi Pan BÓG: Oto jestem przeciwko tobie, Gogu, naczelny księciu w Meszek i Tubal.</verse>
				<verse number="2">Zawrócę cię i zostawię z ciebie tylko szóstą część, wyprowadzę cię z północnych stron i wprowadzę cię na góry Izraela.</verse>
				<verse number="3">Wytrącę twój łuk z twej lewej ręki i wybiję twoje strzały z twej prawej ręki.</verse>
				<verse number="4">Na górach Izraela padniesz ty i wszystkie twoje zastępy oraz ludy, które będą z tobą. Wydam cię na pożarcie ptactwu, wszelkim istotom skrzydlatym i zwierzętom polnym.</verse>
				<verse number="5">Padniesz na otwartym polu, bo ja to wypowiedziałem, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="6">I ześlę ogień na Magoga i na tych, którzy bezpiecznie mieszkają na wyspach. I poznają, że ja jestem PANEM.</verse>
				<verse number="7">A dam poznać moje święte imię pośród mojego ludu Izraela i nie pozwolę już zbezcześcić mojego świętego imienia. I poznają narody, że ja jestem PANEM, Święty w Izraelu.</verse>
				<verse number="8">Oto nadchodzi [to] i spełni się, mówi Pan BÓG. To jest dzień, o którym mówiłem.</verse>
				<verse number="9">Wtedy mieszkańcy miast Izraela wyjdą, rozniecą ogień i spalą oręże: tarcze i puklerze, łuki i strzały, oszczepy i włócznie. I będą tym palić ogień przez siedem lat.</verse>
				<verse number="10">Nie będą znosić drwa z pola ani rąbać go w lasach, ale orężem będzie się palić. A złupią tych, którzy ich łupili, i będą plądrować tych, którzy ich plądrowali, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="11">I stanie się w tym dniu, że dam Gogowi miejsce na grób, tam w Izraelu, dolinę przechodzących na wschód od morza, która zatka [usta] przechodniów. Pogrzebią tam Goga i całą jego rzeszę i nazwą ją Doliną Hamon-Gog.</verse>
				<verse number="12">Dom Izraela będzie ich grzebać przez siedem miesięcy, aby oczyścić ziemię.</verse>
				<verse number="13">A tak będzie ich grzebał cały lud tej ziemi i wyjdzie mu to na chwałę w dniu, w którym będę uwielbiony, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="14">I wyznaczą mężczyzn, którzy będą stale przechodzić po tej ziemi, aby wraz z przechodniami grzebać tych, którzy pozostali na ziemi, by ją oczyścić. Po upływie siedmiu miesięcy zaczną przeszukiwanie.</verse>
				<verse number="15">A gdy przybysze będą przechodzić przez ziemię, a któryś [z nich] zobaczy kość ludzką, postawią przy niej znak, aż grabarze ją pogrzebią w Dolinie Hamon-Gog.</verse>
				<verse number="16">A nazwa tego miasta będzie Hamona. I tak oczyszczą ziemię.</verse>
				<verse number="17">A ty, synu człowieczy, tak mówi Pan BÓG: Powiedz ptactwu, wszelkim istotom skrzydlatym i zwierzętom polnym: Zbierzcie się i przyjdźcie, zgromadźcie się zewsząd na moją ofiarę, którą wam przygotowałem, wielką ofiarę na górach Izraela, abyście jedli mięso i pili krew.</verse>
				<verse number="18">Będziecie jeść mięso mocarzy i pić krew książąt ziemi, baranów, jagniąt, kozłów i cielców, wszystkie tuczniki z Baszanu.</verse>
				<verse number="19">Najecie się tłuszczu do syta i upoicie się krwią z mojej ofiary, którą wam przygotowałem.</verse>
				<verse number="20">I nasycicie się przy moim stole końmi, jeźdźcami, mocarzami i wszystkimi wojownikami, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="21">Tak objawię moją chwałę wśród narodów. Wszystkie narody zobaczą mój sąd, który wykonałem, i moją rękę, którą na nie wyciągnąłem.</verse>
				<verse number="22">I pozna dom Izraela, że ja jestem PANEM, ich Bogiem, od tego dnia i na zawsze.</verse>
				<verse number="23">Poznają też narody, że dom Izraela z powodu swojej nieprawości został uprowadzony do niewoli, ponieważ wystąpił przeciwko mnie. [Dlatego] też zakryłem przed nim swoje oblicze i wydałem go w ręce jego wrogów, i polegli wszyscy od miecza.</verse>
				<verse number="24">Według ich nieczystości i według ich występków postąpiłem z nimi i zakryłem przed nimi swoje oblicze.</verse>
				<verse number="25">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Teraz odwrócę niewolę Jakuba i zmiłuję się nad całym domem Izraela, i będę zazdrosny o moje święte imię;</verse>
				<verse number="26">Gdy już zniosą swoją hańbę i wszystkie swoje przestępstwa, którymi wystąpili przeciwko mnie, wtedy gdy bezpiecznie mieszkali w swojej ziemi, a nikt ich nie trwożył.</verse>
				<verse number="27">A gdy sprowadzę ich z narodów i zgromadzę z ziem ich wrogów, i będę w nich uświęcony na oczach wielu narodów;</verse>
				<verse number="28">Wtedy poznają, że ja jestem PANEM, ich Bogiem, który uprowadził ich do niewoli wśród narodów, ale teraz zgromadzę ich znowu w ich ziemi, a nie pozostawię tam żadnego z nich.</verse>
				<verse number="29">I nie zakryję już przed nimi mojego oblicza, gdyż wyleję mojego ducha na dom Izraela, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="40">
				<verse number="1">W dwudziestym piątym roku naszego wygnania, na początku roku, dziesiątego [dnia] miesiąca, czternaście lat po zburzeniu miasta, w tym właśnie dniu spoczęła na mnie ręka PANA i zaprowadził mnie tam.</verse>
				<verse number="2">W widzeniach Bożych przywiódł mnie do ziemi Izraela i postawił na bardzo wysokiej górze, na której było coś jakby budowa miasta, na południu.</verse>
				<verse number="3">I zaprowadził mnie tam, a oto mąż, który z wyglądu był jakby ze spiżu, miał lniany sznur w ręku i pręt mierniczy, a stał w bramie.</verse>
				<verse number="4">I przemówił do mnie ten mąż: Synu człowieczy, popatrz swymi oczami, słuchaj swymi uszami i weź sobie do serca wszystko, co ci pokażę. Po to bowiem zostałeś tu przyprowadzony, aby ci to pokazać. Oznajmij wszystko, co widzisz, domowi Izraela.</verse>
				<verse number="5">I oto mur otaczał dom ze wszystkich stron dokoła, a w ręku tego męża [był] pręt mierniczy na sześć łokci – liczonych jako łokieć i szerokość dłoni – i wymierzył grubość budowli – jeden pręt, i wysokość – jeden pręt.</verse>
				<verse number="6">Potem wszedł do bramy, która była [zwrócona] ku wschodowi, wszedł po schodach i zmierzył próg bramy: jeden pręt szerokości, a drugi próg [miał] jeden pręt szerokości.</verse>
				<verse number="7">Każda wnęka miała jeden pręt długości i jeden pręt szerokości, a między wnękami był [odstęp] na pięć łokci; próg bramy obok przedsionka bramy od wewnątrz [wynosił] jeden pręt.</verse>
				<verse number="8">I zmierzył przedsionek bramy od wewnątrz – jeden pręt.</verse>
				<verse number="9">Zmierzył też przedsionek bramy – osiem łokci, a jej filary – dwa łokcie. Przedsionek bramy był wewnątrz.</verse>
				<verse number="10">Wnęki bramy wschodniej [były] trzy z jednej i trzy z drugiej strony; wszystkie trzy miały ten sam wymiar. Jeden wymiar miały też filary po obu stronach.</verse>
				<verse number="11">Zmierzył też szerokość wejścia bramy – dziesięć łokci, [a] długość bramy – trzynaście łokci.</verse>
				<verse number="12">Przed wnękami była także przegroda na jeden łokieć, jeden łokieć miała też przegroda po drugiej stronie. [Każda] wnęka miała po sześć łokci z jednej i sześć łokci z drugiej strony.</verse>
				<verse number="13">Potem zmierzył bramę od dachu [jednej] wnęki aż do dachu drugiej, szerokość była na dwadzieścia pięć łokci, a drzwi [były] naprzeciwko siebie.</verse>
				<verse number="14">I uczynił filary na sześćdziesiąt łokci, a każdy filar na dziedzińcu u bramy wokoło [miał jedną miarę].</verse>
				<verse number="15">A od fasady bramy wejściowej do fasady przedsionka wewnątrz bramy [było] pięćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="16">[Były] też wąskie okna we wnękach, przy filarach wewnątrz bramy dokoła, a także przy przedsionkach. Dokoła od wewnątrz były okna, a na filarach [były] palmy.</verse>
				<verse number="17">Potem przyprowadził mnie na dziedziniec zewnętrzny, a oto [znajdowały] się [tam] komory i posadzka uczyniona na dziedzińcu zewsząd dokoła: trzydzieści komór [było] na tej posadzce.</verse>
				<verse number="18">A posadzka [była] wzdłuż bram, odpowiednio do długości bram. Była to posadzka dolna.</verse>
				<verse number="19">Potem zmierzył odległość od fasady bramy dolnej do fasady [bramy] dziedzińca wewnętrznego z zewnątrz: sto łokci w kierunku wschodnim i północnym.</verse>
				<verse number="20">Zmierzył też długość i szerokość bramy północnej na dziedzińcu zewnętrznym.</verse>
				<verse number="21">Miała trzy wnęki z jednej i trzy z drugiej strony; jej filary i przedsionki miały taki sam wymiar jak pierwsza brama: pięćdziesiąt łokci długości i dwadzieścia pięć łokci szerokości.</verse>
				<verse number="22">Jej okna, przedsionek i palmy [miały] taki sam wymiar jak brama wschodnia. Po siedmiu stopniach wchodziło się do niej, a jej przedsionek był tuż przed schodami.</verse>
				<verse number="23">Brama dziedzińca wewnętrznego była naprzeciwko bramy północnej, jak [brama] wschodnia; i zmierzył od bramy do bramy – sto łokci.</verse>
				<verse number="24">Potem zaprowadził mnie w stronę południa, a oto była brama południowa; i zmierzył jej filary i przedsionek – [miały] te same wymiary.</verse>
				<verse number="25">[Miała] ona, podobnie jak jej przedsionek, okna wokoło, tak jak tamte okna. Miała pięćdziesiąt łokci długości i dwadzieścia pięć łokci szerokości.</verse>
				<verse number="26">Prowadziło do niej siedem stopni, a jej przedsionek był przed nimi. Miała ona palmy na filarach z jednej i z drugiej strony.</verse>
				<verse number="27">Była też brama południowa na dziedzińcu wewnętrznym; i zmierzył od bramy do bramy w stronę południa – sto łokci.</verse>
				<verse number="28">Potem zaprowadził mnie na dziedziniec wewnętrzny przez bramę południową i zmierzył bramę południową: [miała] te same wymiary.</verse>
				<verse number="29">A jej wnęki, jej filary i jej przedsionek [miały] te same wymiary. [Miała] ona również, jak i jej przedsionek, okna wokoło. Miała pięćdziesiąt łokci długości i dwadzieścia pięć łokci szerokości.</verse>
				<verse number="30">Dokoła był przedsionek na dwadzieścia pięć łokci długości i pięć łokci szerokości.</verse>
				<verse number="31">A jej przedsionek [był] na dziedzińcu zewnętrznym, a na jej filarach [były] palmy. Prowadziło do niej osiem stopni.</verse>
				<verse number="32">Zaprowadził mnie też na dziedziniec wewnętrzny w stronę wschodu i zmierzył bramę: m [iała] te same wymiary.</verse>
				<verse number="33">Jej wnęki, jej filary i jej przedsionek miały te same wymiary. Miała ona również, tak jak jej przedsionek, okna wokoło. Miała pięćdziesiąt łokci długości, dwadzieścia pięć łokci szerokości.</verse>
				<verse number="34">A jej przedsionek był na dziedzińcu zewnętrznym, a na jej filarach były palmy po obu stronach. Prowadziło do niej osiem stopni.</verse>
				<verse number="35">Potem zaprowadził mnie do bramy północnej i zmierzył ją: [miała] te same wymiary;</verse>
				<verse number="36">Jej wnęki, jej filary i jej przedsionek, a także jej okna wokoło. Jej długość [wynosiła] pięćdziesiąt łokci, a jej szerokość – dwadzieścia pięć łokci.</verse>
				<verse number="37">Jej filary były na dziedzińcu zewnętrznym, a na jej filarach były palmy po obu stronach. Prowadziło do niej osiem stopni.</verse>
				<verse number="38">[Były] też komory i wejście do nich przy filarach bram, tam obmywano ofiarę całopalną.</verse>
				<verse number="39">W przedsionku bramy były dwa stoły po jednej stronie i dwa stoły po drugiej stronie, na których zabijano ofiarę całopalną, ofiarę za grzech i ofiarę za przewinienie.</verse>
				<verse number="40">Na stronie zewnętrznej, przy wejściu bramy północnej, [były] dwa stoły, także i po drugiej stronie, która jest przy przedsionku bramy, [były] dwa stoły.</verse>
				<verse number="41">Cztery stoły z jednej i cztery stoły z drugiej strony, z boku bramy; [wszystkich] stołów, na których zabijano ofiary, było osiem.</verse>
				<verse number="42">Te cztery stoły do całopalenia [były] z kamienia ciosanego, długie na półtora łokcia, szerokie na półtora łokcia i wysokie na jeden łokieć. Na nich kładziono sprzęt do zabijania ofiary całopalnej i [innych] ofiar.</verse>
				<verse number="43">Wokoło [były] też przymocowane haki o grubości jednej dłoni, a mięso [leżało] na stołach dla ofiar.</verse>
				<verse number="44">Na zewnątrz bramy wewnętrznej, na dziedzińcu wewnętrznym, były komory dla śpiewaków. [Jeden rząd był] z boku bramy północnej, zwrócony w kierunku południa, drugi rząd był z boku bramy wschodniej, zwrócony w kierunku północy.</verse>
				<verse number="45">I powiedział do mnie: Te komory, które są zwrócone w kierunku południa, są dla kapłanów, którzy pełnią straż w domu.</verse>
				<verse number="46">[Te zaś] komory, które są zwrócone w kierunku północy, są dla kapłanów, którzy pełnią straż przy ołtarzu. Są to synowie Sadoka, którzy spośród synów Lewiego zbliżają się do PANA, aby mu służyć.</verse>
				<verse number="47">I zmierzył dziedziniec: długość wynosiła sto łokci, szerokość – sto łokci, był to kwadrat; a ołtarz [był] przed domem.</verse>
				<verse number="48">Potem wprowadził mnie do przedsionka domu i zmierzył filary przedsionka: pięć łokci z jednej i pięć łokci z drugiej strony. Szerokość bramy [wynosiła] trzy łokcie z jednej i trzy łokcie z drugiej strony.</verse>
				<verse number="49">Długość przedsionka wynosiła dwadzieścia łokci, a szerokość – jedenaście łokci. Wstępowało się do niego po stopniach; [były] też kolumny przy filarach, jedna z jednej, druga z drugiej strony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="41">
				<verse number="1">Potem wprowadził mnie do świątyni i zmierzył filary: sześć łokci wynosiła szerokość z jednej strony i sześć łokci szerokość z drugiej strony, według szerokości przybytku.</verse>
				<verse number="2">A szerokość drzwi [wynosiła] dziesięć łokci, a boczne ściany wejścia miały pięć łokci z jednej i pięć łokci z drugiej [strony]. I zmierzył jej długość: czterdzieści łokci, a jej szerokość: dwadzieścia łokci.</verse>
				<verse number="3">Następnie wszedł do wnętrza i zmierzył filary przy wejściu – dwa łokcie, drzwi – sześć łokci, a szerokość drzwi – siedem łokci.</verse>
				<verse number="4">Zmierzył też długość – dwadzieścia łokci, jego szerokość – dwadzieścia łokci, odpowiednio do świątyni. I powiedział do mnie: To jest Miejsce Najświętsze.</verse>
				<verse number="5">Potem zmierzył mur domu – sześć łokci, a szerokość [każdej] bocznej komory – cztery łokcie wokół całego domu.</verse>
				<verse number="6">Boczne komory [znajdowały się] na trzech poziomach, jedna nad drugą, w liczbie trzydziestu. Wchodziły one w mur otaczający dom, aby komory na nim się opierały, ale nie opierały się na murze domu.</verse>
				<verse number="7">I rozszerzały się boczne komory dokoła domu, odpowiednio do wzrastającej wysokości, gdyż mur dokoła domu tracił na grubości. Dlatego szerokość domu wzrastała od najniższych komór do najwyższych, [do których się wchodziło schodami] poprzez te środkowe.</verse>
				<verse number="8">Widziałem też wysokość domu dokoła i fundament tych komór, a miał pełny pręt – sześć łokci.</verse>
				<verse number="9">Grubość zewnętrznego muru bocznych komór wynosiła pięć łokci, a przed komorami, które były przy domu, pozostała wolna przestrzeń.</verse>
				<verse number="10">A między komorami i komórkami odległość wynosiła dwadzieścia łokci wszędzie wokół domu.</verse>
				<verse number="11">A drzwi bocznych komór [wychodziły] na wolną przestrzeń, jedne drzwi na północ, a drugie na południe. Szerokość tej wolnej przestrzeni wynosiła pięć łokci wszędzie dokoła.</verse>
				<verse number="12">A budowla, która była poza obszarem wyznaczonym na stronie zachodniej, miała szerokość siedemdziesięciu łokci, mur tej budowli miał grubość pięciu łokci wszędzie wokoło i jej długość wynosiła dziewięćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="13">Potem zmierzył dom – [miał] długość stu łokci; a obszar wyznaczony, budowla i jej mury miały długość stu łokci;</verse>
				<verse number="14">Także szerokość fasady domu oraz obszaru wyznaczonego od strony wschodniej wynosiła sto łokci.</verse>
				<verse number="15">Zmierzył też długość budowli przed obszarem wyznaczonym, która była za nim, także i jej krużganki z jednej i z drugiej strony, i [wynosiła] sto łokci, a tak samo było z wewnętrzną świątynią wraz z przedsionkami dziedzińca.</verse>
				<verse number="16">Progi, wąskie okna, krużganki wokoło trzech stron naprzeciwko progu pokryte były deskami dokoła, od ziemi aż do okien, a okna były pokryte deskami;</verse>
				<verse number="17">Od wierzchu drzwi aż do wewnętrznej i zewnętrznej strony domu, i cały mur wszędzie dokoła, wewnątrz i zewnątrz, [dobrze] wymierzony.</verse>
				<verse number="18">Tak oto były wykonane cherubiny i palmy: każda palma [była] między dwoma cherubinami, a [każdy] cherubin miał dwie twarze;</verse>
				<verse number="19">Twarz ludzka [była] zwrócona w stronę palmy z jednej strony, a twarz młodego lwa zwrócona w stronę palmy z drugiej strony. Tak wykonano to w całym domu wszędzie wokoło.</verse>
				<verse number="20">Od ziemi aż ponad wejście [były] wyrzeźbione cherubiny i palmy, także na ścianie świątyni.</verse>
				<verse number="21">Filary świątyni [były] czworokątne, a wygląd Miejsca Najświętszego był jak wygląd świątyni.</verse>
				<verse number="22">Ołtarz drewniany był wysoki na trzy łokcie i szeroki na dwa łokcie; jego rogi, jego podstawa i jego ściany [były] z drewna. Wtedy powiedział do mnie: To jest stół, który stoi przed PANEM.</verse>
				<verse number="23">A świątynia i Miejsce Najświętsze miały podwójne drzwi.</verse>
				<verse number="24">A drzwi były dwuskrzydłowe, [miały] dwa skrzydła obrotowe; dwa skrzydła miały jedne drzwi i dwa miały drugie.</verse>
				<verse number="25">A wykonano na nich, na tych drzwiach świątyni, cherubiny i palmy, tak jak wykonano [je] na ścianach; [były] także drewniane belki nad przedsionkiem na zewnątrz.</verse>
				<verse number="26">Na wąskich oknach [były] palmy po obu stronach, na bokach przedsionka, także na bocznych komorach domu i na belkach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="42">
				<verse number="1">I wyprowadził mnie na dziedziniec zewnętrzny w kierunku północy, i wprowadził mnie do tych komórek, które stały naprzeciwko obszaru wyznaczonego i naprzeciwko budowli, od [strony] północy.</verse>
				<verse number="2">Ich długość od strony północnych drzwi [wynosiła] sto łokci, a ich szerokość pięćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="3">Naprzeciw dziedzińca wewnętrznego, który miał dwadzieścia łokci, i naprzeciw posadzki dziedzińca zewnętrznego, [były] krużganki naprzeciw krużganków na trzech [poziomach].</verse>
				<verse number="4">A przed komórkami [było] przejście szerokie na dziesięć łokci wewnątrz i ścieżka do nich na jeden łokieć, a ich drzwi [były] od północy.</verse>
				<verse number="5">A górne komórki były węższe, ponieważ ich krużganki [były] szersze od tych w dolnej i środkowej [części] budowli.</verse>
				<verse number="6">Były bowiem trzypiętrowe, ale nie miały słupów jak słupy dziedzińców. Dlatego były węższe niż dolne i środkowe, [począwszy] od ziemi.</verse>
				<verse number="7">A mur, który był na zewnątrz naprzeciw tych komórek w kierunku dziedzińca zewnętrznego przed komórkami, miał pięćdziesiąt łokci długości.</verse>
				<verse number="8">Długość bowiem komórek, które [były] na dziedzińcu zewnętrznym, [wynosiła] pięćdziesiąt łokci, a [tych] przed świątynią – sto łokci.</verse>
				<verse number="9">A poniżej tych komórek było wejście od wschodu, przez które wchodzi się do nich z dziedzińca zewnętrznego.</verse>
				<verse number="10">Na szerokości muru dziedzińca od strony wschodniej naprzeciw obszaru wyznaczonego i naprzeciw budowli [były także] komórki.</verse>
				<verse number="11">A ścieżka przed nimi była taka sama jak ścieżka tamtych komórek, które znajdowały się po stronie północnej: [miały] taką samą długość i taką samą szerokość. Takie same były ich wyjścia, ich drzwi oraz ich układ.</verse>
				<verse number="12">A drzwi do tych komórek, które były po stronie południowej, były podobne do drzwi na początku przejścia, właśnie tego przejścia przed murem w stronę wschodu, którędy się do nich wchodzi.</verse>
				<verse number="13">Wtedy powiedział do mnie: Komórki północne i komórki południowe, które są przed obszarem wyznaczonym, to komórki święte, gdzie kapłani, którzy zbliżają się do PANA, będą jadali najświętsze rzeczy. Tam będą kłaść rzeczy najświętsze, ofiary z pokarmów, ofiary za grzech i ofiary za przewinienie. Jest to bowiem miejsce święte.</verse>
				<verse number="14">Gdy kapłani wejdą tam, nie wyjdą ze świątyni na dziedziniec zewnętrzny, ale tam złożą swoje szaty, w których służyli, bo są święte. I założą inne szaty, i wtedy będą mogli zbliżyć się do tego, co [należy] do ludu.</verse>
				<verse number="15">A gdy ukończył mierzenie domu wewnętrznego, wyprowadził mnie w stronę bramy, która była zwrócona na wschód, i zmierzył zewsząd dokoła.</verse>
				<verse number="16">Prętem mierniczym zmierzył stronę wschodnią – pięćset prętów wokoło według pręta mierniczego.</verse>
				<verse number="17">Zmierzył także stronę północną – pięćset prętów wokoło według pręta mierniczego.</verse>
				<verse number="18">[I] zmierzył stronę południową – pięćset prętów mierniczych.</verse>
				<verse number="19">Potem obrócił się na stronę zachodnią i zmierzył – pięćset prętów według pręta mierniczego.</verse>
				<verse number="20">Zmierzył po czterech stronach mur zewsząd dokoła: długi na pięćset [prętów] i szeroki na pięćset [prętów], aby oddzielić miejsce święte od pospolitego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="43">
				<verse number="1">Potem zaprowadził mnie do bramy, do bramy, która była zwrócona w kierunku wschodnim.</verse>
				<verse number="2">A oto chwała Boga Izraela przybyła od wschodu i jego głos [był] jak szum wielkich wód, a ziemia jaśniała od jego chwały.</verse>
				<verse number="3">A to widzenie, które miałem, było podobne do tego widzenia, które miałem, gdy przybyłem, aby zniszczyć miasto; widzenie, podobne do tego widzenia, które miałem nad rzeką Kebar. I upadłem na twarz.</verse>
				<verse number="4">Gdy chwała PANA weszła do domu przez bramę wschodnią;</verse>
				<verse number="5">Wtedy uniósł mnie duch i wprowadził na dziedziniec wewnętrzny, a oto dom był pełen chwały PANA.</verse>
				<verse number="6">I usłyszałem, jak ktoś mówił do mnie z domu, a jakiś mąż stał obok mnie.</verse>
				<verse number="7">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, [oto] miejsce mojego tronu i miejsce dla moich stóp, gdzie będę mieszkać pośród synów Izraela na wieki. Dom Izraela już nie zbezcześci mojego świętego imienia, ani on, [ani] jego królowie, przez swój nierząd i przez zwłoki swych królów na wyżynach.</verse>
				<verse number="8">Gdy kładli swój próg obok mojego progu, swoje odrzwia obok moich odrzwi i ścianę między mną a sobą, zbezcześcili bardzo moje święte imię przez swoje obrzydliwości, które popełniali. Dlatego zniszczyłem ich w swoim gniewie.</verse>
				<verse number="9">[Ale] teraz niech oddalą ode mnie swój nierząd i zwłoki swoich królów, a zamieszkam wśród nich na wieki.</verse>
				<verse number="10">Ty, synu człowieczy, powiedz domowi Izraela o tym domu, aby się wstydzili swoich nieprawości. Niech [sobie] wymierzą [jego] plan.</verse>
				<verse number="11">A jeśli się zawstydzą wszystkiego, co uczynili, wtedy opisz im wygląd tego domu, jego układ, jego wyjście i wejścia, cały jego kształt i wszystkie jego ustawy, cały kształt i wszystkie jego prawa. Zapisz to przed ich oczami, aby przestrzegali całego jego kształtu i wszystkich jego ustaw i czynili je.</verse>
				<verse number="12">A takie [jest] prawo tego domu: Na szczycie góry cały jego obszar wszędzie dokoła [ma być] bardzo święty. Oto takie [jest] prawo tego domu.</verse>
				<verse number="13">I takie [są] wymiary ołtarza w łokciach [liczonych] na łokieć i cztery palce: jego podstawa [wysoka] na łokieć i szeroka na łokieć, a obramowanie na jego brzegu wokoło ma wynosić jedną piędź. Taka będzie górna część ołtarza:</verse>
				<verse number="14">Od podstawy na ziemi aż do dolnego odstępu dwa łokcie, a jeden łokieć szerokości; od mniejszego odstępu do większego odstępu cztery łokcie, a [jeden] łokieć szerokości.</verse>
				<verse number="15">Ale sam ołtarz ma mieć cztery łokcie [wysokości], a z ołtarza w górę – cztery rogi.</verse>
				<verse number="16">A ołtarz ma mieć dwanaście łokci długości i dwanaście szerokości, [ma być] czworokątny po czterech swoich bokach.</verse>
				<verse number="17">Górny odstęp ma mieć czternaście łokci długości i czternaście szerokości, po czterech bokach, a obramowanie wokół niego [ma być] na pół łokcia, jego podstawa – na łokieć wokoło i jego stopnie skierowane ku wschodowi.</verse>
				<verse number="18">I powiedział do mnie: Synu człowieczy, tak mówi Pan BÓG: To są ustawy ołtarza na dzień, w którym zostanie zbudowany, aby na nim składać całopalenia i skrapiać go krwią.</verse>
				<verse number="19">A kapłanom, Lewitom, którzy są z potomstwa Sadoka i zbliżają się do mnie, aby mi służyć, mówi Pan BÓG, dasz młodego cielca na ofiarę za grzech.</verse>
				<verse number="20">Wtedy weźmiesz z jego krwi i nałożysz na cztery rogi, na cztery narożniki odstępu i na obramowanie wokoło. W ten sposób oczyścisz go i poświęcisz.</verse>
				<verse number="21">Potem weźmiesz tego cielca za grzech i spalisz go w oznaczonym miejscu domu poza świątynią.</verse>
				<verse number="22">A drugiego dnia złożysz kozła bez skazy na ofiarę za grzech i oczyszczą ołtarz, tak jak oczyścili go cielcem.</verse>
				<verse number="23">A gdy dokonasz oczyszczenia, będziesz ofiarowywać młodego cielca bez skazy i barana z trzody bez skazy.</verse>
				<verse number="24">Gdy je ofiarujesz przed PANEM, kapłani rzucą na nie sól i złożą je na całopalenie dla PANA.</verse>
				<verse number="25">Przez siedem dni codziennie będziesz składał kozła [na ofiarę] za grzech. Ma być przygotowany także młody cielec i baran z trzody bez skazy.</verse>
				<verse number="26">Przez siedem dni będą oczyszczać ołtarz i poświęcać go. I poświęcą się.</verse>
				<verse number="27">A po upływie tych dni, dnia ósmego i w następne kapłani będą składali na ołtarzu wasze całopalenia i ofiary pojednawcze i przyjmę was łaskawie, mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="44">
				<verse number="1">Potem zaprowadził mnie w stronę bramy świątyni zewnętrznej, która była zwrócona ku wschodowi, a [była] zamknięta.</verse>
				<verse number="2">I PAN powiedział do mnie: Ta brama będzie zamknięta i nie będzie otwierana ani nikt nie będzie przez nią wchodził. PAN bowiem, Bóg Izraela, wszedł przez nią i dlatego będzie zamknięta.</verse>
				<verse number="3">[Jest] dla księcia. Jedynie książę będzie zasiadać w niej, aby jeść chleb przed PANEM. Będzie wchodził przez przedsionek tej bramy i tą samą drogą będzie wychodził.</verse>
				<verse number="4">Następnie zaprowadził mnie przez bramę północną do przedniej strony domu. I spojrzałem, a oto chwała PANA napełniła dom PANA. I upadłem na twarz.</verse>
				<verse number="5">A PAN powiedział do mnie: Synu człowieczy, zwróć uwagę, patrz swoimi oczami i słuchaj swoimi uszami wszystkiego, co ci powiem o wszystkich ustawach domu PANA i o wszystkich jego prawach. Zwróć uwagę na wejście do domu i na wszystkie wyjścia ze świątyni.</verse>
				<verse number="6">I powiedz buntownikom, domowi Izraela: Tak mówi Pan BÓG: Dosyć już wszystkich waszych obrzydliwości, domu Izraela!</verse>
				<verse number="7">Wprowadziliście tu cudzoziemców nieobrzezanych na sercu i nieobrzezanych na ciele, aby przebywali w mojej świątyni i zbezcześcili mój dom, gdy ofiarowaliście mój chleb, tłuszcz i krew, a oni łamali moje przymierze przez wszystkie wasze obrzydliwości.</verse>
				<verse number="8">A nie pełniliście straży przy moich świętych rzeczach, ale ustanowiliście sobie stróżów nad moją służbą w mojej świątyni.</verse>
				<verse number="9">Tak mówi Pan BÓG: Żaden cudzoziemiec nieobrzezany na sercu i nieobrzezany na ciele nie wejdzie do mojej świątyni, żaden spośród cudzoziemców, którzy [są] wśród synów Izraela.</verse>
				<verse number="10">Także i Lewici, którzy się oddalili ode mnie, gdy Izrael błądził i odszedł ode mnie za swoimi bożkami, obciążą się swoją nieprawością.</verse>
				<verse number="11">Lecz będą sługami w mojej świątyni, pełniąc obowiązki przy bramach domu, i będą służyć przy domu: będą zabijać ofiary na całopalenie i ofiary dla ludu i będą stać przed nimi, aby im służyć.</verse>
				<verse number="12">Ponieważ służyli im przed ich bożkami i byli dla domu Izraela przyczyną upadku w nieprawość, podniosłem rękę przeciwko nim, mówi Pan BÓG, i obciążą się swoją nieprawością.</verse>
				<verse number="13">Nie będą się zbliżać do mnie, aby sprawować mi urząd kapłański, i nie będą zbliżać się do moich świętych rzeczy ani do najświętszych, ale poniosą swoją hańbę i obrzydliwości, które popełnili.</verse>
				<verse number="14">Dlatego ustanowię ich stróżami porządku domu do każdej posługi i do wszystkiego, co będzie w nim wykonywane.</verse>
				<verse number="15">Lecz kapłani, Lewici, synowie Sadoka, którzy pełnili straż w mojej świątyni, gdy synowie Izraela odeszli ode mnie, oni zbliżą się do mnie, aby mi służyć, i staną przede mną, aby mi ofiarować tłuszcz i krew, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="16">Oni będą wchodzić do mojej świątyni i będą przystępować do mego stołu, aby mi służyć i pełnić moją służbę.</verse>
				<verse number="17">A gdy będą mieli wchodzić przez bramę dziedzińca wewnętrznego, ubiorą się w lniane szaty. Nie włożą na siebie nic wełnianego, gdy będą pełnić służbę w bramach dziedzińca wewnętrznego i wewnątrz.</verse>
				<verse number="18">Lniane mitry będą mieli na swej głowie i lniane spodnie na swych biodrach; nie będą się opasywać niczym, co wywołuje pot.</verse>
				<verse number="19">A gdy będą wychodzić na dziedziniec zewnętrzny, do ludu na dziedzińcu zewnętrznym, zdejmą z siebie swoje szaty, w których pełnili służbę, a złożą je w komorach świątyni i ubiorą się w inne szaty; nie będą uświęcali ludu swoimi szatami.</verse>
				<verse number="20">Nie będą golić swojej głowy ani nie będą zapuszczać włosów, ale będą równo strzyc swoje głowy.</verse>
				<verse number="21">Żaden kapłan nie będzie pił wina, gdy będzie miał wchodzić na dziedziniec wewnętrzny.</verse>
				<verse number="22">Nie będą brali sobie za żonę ani wdowy, ani porzuconej, ale wezmą sobie dziewicę z potomstwa domu Izraela lub wdowę, która została wdową po kapłanie.</verse>
				<verse number="23">Będą uczyć mój lud [różnicy] pomiędzy tym, co święte, a tym, co nieświęte, a także mają uczyć rozróżniać pomiędzy tym, co nieczyste, a tym, co czyste.</verse>
				<verse number="24">A gdy będzie [jakiś] spór, oni staną, aby sądzić, i będą sądzić według moich sądów. Będą przestrzegali moich praw i moich ustaw we wszystkie moje uroczyste święta i będą święcili moje szabaty.</verse>
				<verse number="25">Nie będą się zbliżać do człowieka zmarłego, aby się nie zanieczyścić. Mogą się jednak zanieczyścić przy ojcu lub matce, przy synu lub córce i przy bracie lub siostrze, która jeszcze nie była zamężna.</verse>
				<verse number="26">A po jego oczyszczeniu odliczą mu siedem dni.</verse>
				<verse number="27">W tym dniu, w którym będzie wchodził do świątyni, na dziedziniec wewnętrzny, aby pełnić służbę w świątyni, złoży ofiarę za swój grzech, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="28">To będzie ich dziedzictwo: Ja jestem ich dziedzictwem. Nie będzie się im dawać posiadłości w Izraelu. Ja jestem ich posiadłością.</verse>
				<verse number="29">Będą spożywali ofiarę z pokarmów, ofiarę za grzech i ofiarę za przewinienie. Do nich będzie należała wszelka rzecz ofiarowana Bogu w Izraelu.</verse>
				<verse number="30">I to, co najlepsze ze wszystkich pierwocin wszystkiego, i każda ofiara podniesiona ze wszystkich rzeczy, wszystkie wasze ofiary będą należeć do kapłana. To, co najlepsze z waszych ciast, również dacie kapłanowi, aby sprawił, że błogosławieństwo spocznie na twoim domu.</verse>
				<verse number="31">Kapłani nie będą jedli żadnej padliny ani tego, co rozszarpane, czy to z ptactwa, czy z bydlęcia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="45">
				<verse number="1">Gdy będziecie dzielić tę ziemię w dziedzictwo przez losowanie, oddacie na ofiarę PANU [dział] święty z tej ziemi, długi na dwadzieścia pięć tysięcy [prętów] i szeroki na dziesięć tysięcy. Będzie to święty [dział] we wszystkich waszych granicach dokoła.</verse>
				<verse number="2">Z tego będzie kwadrat na świątynię pięćset [prętów długości] na pięćset [szerokości] dokoła; a wokół niego [będzie] wolna przestrzeń na pięćdziesiąt łokci.</verse>
				<verse number="3">Z tej [pierwszej] miary odmierzysz dwadzieścia pięć tysięcy długości i dziesięć tysięcy szerokości, a na tym będzie świątynia i Miejsce Najświętsze.</verse>
				<verse number="4">Ten święty dział ziemi będzie należeć do kapłanów pełniących służbę w świątyni, którzy przystępują, aby służyć PANU. Będzie to miejsce na ich domy i miejsce święte na świątynię.</verse>
				<verse number="5">A [obszar] długi na dwadzieścia pięć tysięcy i szeroki na dziesięć tysięcy też będzie dla Lewitów, którzy służą w domu, na posiadłość [liczącą] dwadzieścia komórek.</verse>
				<verse number="6">A na własność dacie miastu [obszar] szeroki na pięć tysięcy i długi na dwadzieścia pięć tysięcy wzdłuż [działu] świętej ofiary. Będzie to dla całego domu Izraela.</verse>
				<verse number="7">Dla księcia będzie obszar z obu stron [działu] świętej ofiary i własności miasta, przed [działem] świętej ofiary i przed własnością miasta, od strony zachodniej ku zachodowi i od strony wschodniej ku wschodowi, a długość [będzie] naprzeciwko każdego z tych działów od granicy zachodniej [aż] do granicy wschodniej.</verse>
				<verse number="8">[Ten dział] ziemi będzie jego posiadłością w Izraelu, a moi książęta nie będą już uciskać mojego ludu; ale wydzielą ziemię domowi Izraela według jego pokoleń.</verse>
				<verse number="9">Tak mówi Pan BÓG: Dosyć tego, książęta Izraela! Zaniechajcie przemocy i grabieży, wykonujcie sąd i sprawiedliwość i wycofajcie wasze obciążenia od mego ludu, mówi Pan BÓG;</verse>
				<verse number="10">Będziecie mieli sprawiedliwe wagi, sprawiedliwą efę i sprawiedliwy bat.</verse>
				<verse number="11">Efa i bat będą miały jednakową miarę, tak by bat zawierał dziesiątą część chomera, a także efa dziesiątą część chomera. Chomer będzie podstawą miary.</verse>
				<verse number="12">Sykl [będzie miał] dwadzieścia ger. Dwadzieścia syklów, dwadzieścia pięć syklów i piętnaście syklów stanowi dla was minę.</verse>
				<verse number="13">A taka [będzie] ofiara wzniesienia, którą będziecie ofiarowywać: szóstą część efy z chomera pszenicy; [dacie] również szóstą część efy z chomera jęczmienia.</verse>
				<verse number="14">Ustawa dotycząca oliwy jest taka: bat jest miarą oliwy. Będziecie dawać dziesiątą część bat z kor, czyli chomer z dziesięciu bat, bo dziesięć bat stanowi chomer.</verse>
				<verse number="15">Także jedną owcę z trzody liczącej dwieście [owiec] z bujnych pastwisk Izraela na ofiarę z pokarmów, na całopalenie i na ofiary pojednawcze, aby dokonać przebłagania za nich, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="16">Cały lud tej ziemi ma składać te ofiary wzniesienia księciu w Izraelu.</verse>
				<verse number="17">Na księciu będzie ciążył [obowiązek] całopaleń i ofiar z pokarmów i z płynów na święta, na dni nowiu, na szabaty i na wszystkie uroczyste święta domu Izraela. On będzie sprawować ofiarę za grzech, ofiarę z pokarmów i całopalną oraz ofiary pojednawcze, aby dokonać przebłagania za dom Izraela.</verse>
				<verse number="18">Tak mówi Pan BÓG: Pierwszego dnia pierwszego miesiąca weźmiesz młodego cielca bez skazy i oczyścisz świątynię.</verse>
				<verse number="19">Kapłan weźmie nieco krwi z ofiary za grzech i pomaże odrzwia domu, cztery narożniki podstawy tego ołtarza i odrzwia bramy dziedzińca wewnętrznego.</verse>
				<verse number="20">Tak samo uczynisz siódmego dnia tego miesiąca za każdego, który [zgrzeszył] nieświadomie, i za prostego. Tak oczyścicie dom.</verse>
				<verse number="21">W pierwszym miesiącu, czternastego [dnia] tego miesiąca, będziecie mieli święto Paschy, święto siedmiu dni, w [których] będą spożywane chleby przaśne.</verse>
				<verse number="22">I w tym dniu książę złoży cielca [na ofiarę] za grzech za siebie i za cały lud tej ziemi.</verse>
				<verse number="23">Przez siedem dni tego święta będzie ofiarowywać PANU na całopalenie siedem cielców i siedem baranów bez skazy, codziennie, przez siedem dni, a na ofiarę za grzech codziennie jednego kozła.</verse>
				<verse number="24">A na ofiarę z pokarmów złoży efę na cielca, efę na barana i hin oliwy na efę.</verse>
				<verse number="25">W siódmym miesiącu, piętnastego dnia tego miesiąca, w święto, będzie ofiarowywać właśnie to samo przez siedem dni, jak również ofiarę za grzech, całopalenie, ofiarę z pokarmów i oliwę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="46">
				<verse number="1">Tak mówi Pan BÓG: Brama dziedzińca wewnętrznego, która jest zwrócona ku wschodowi, będzie zamknięta przez sześć dni roboczych. Ale w dniu szabatu będzie otwarta, także i w dniu nowiu będzie otwarta.</verse>
				<verse number="2">I książę wejdzie przez przedsionek bramy zewnętrznej, i stanie przy odrzwiach tej bramy. Następnie kapłani złożą jego całopalenie i ofiary pojednawcze, a on odda pokłon na progu bramy. Potem wyjdzie, lecz brama nie będzie zamknięta aż do wieczora.</verse>
				<verse number="3">Podobnie lud tej ziemi będzie oddawał pokłon przed PANEM u wejścia tej bramy w dni szabatu i w [czasie] nowiu.</verse>
				<verse number="4">A całopalenie, które książę będzie ofiarowywał PANU w dniu szabatu, [będzie się składało z] sześciu baranków bez skazy i jednego barana bez skazy.</verse>
				<verse number="5">Ofiara z pokarmów z efy na barana, a na baranki ofiara z pokarmów będzie według woli jego ręki oraz hin oliwy na efę.</verse>
				<verse number="6">A na dzień nowiu ma to być młody cielec bez skazy oraz sześć baranków i baran bez skazy.</verse>
				<verse number="7">Na ofiarę z pokarmów ma ofiarować efę na cielca, efę na barana i na baranka według woli swojej ręki oraz hin oliwy na efę.</verse>
				<verse number="8">A gdy książę będzie wchodził, wejdzie przez przedsionek tej bramy i wyjdzie tą samą drogą.</verse>
				<verse number="9">Ale gdy lud tej ziemi wejdzie przed oblicze PANA na święta uroczyste, to ten, który wejdzie przez bramę północną, aby oddać pokłon, wyjdzie przez bramę południową; a kto wejdzie przez bramę południową, wyjdzie przez bramę północną. Nie wróci przez bramę, którą wszedł, ale wyjdzie przeciwległą.</verse>
				<verse number="10">A gdy oni będą wchodzić, książę wśród nich wejdzie; a gdy będą wychodzić, wyjdzie.</verse>
				<verse number="11">Także na święta i na uroczyste święta ofiarą z pokarmów będzie efa na cielca, efa na barana, a na baranki według woli jego ręki oraz hin oliwy na efę.</verse>
				<verse number="12">A gdy książę będzie składał PANU dobrowolną ofiarę całopalną lub dobrowolną ofiarę pojednawczą, to niech mu otworzą wschodnią bramę, a złoży swoje całopalenie i ofiary pojednawcze, jak to czyni w dniu szabatu. Potem wyjdzie, a po jego wyjściu niech zamkną bramę.</verse>
				<verse number="13">Ponadto codziennie złożysz PANU baranka rocznego bez skazy na całopalenie. Każdego rana złożysz go.</verse>
				<verse number="14">Także ofiarę z pokarmów będziesz ofiarowywał przy nim każdego ranka: szóstą [część] efy, trzecią część hinu oliwy, aby pokropić najlepszą mąkę, [jako] nieustanną ofiarę z pokarmów dla PANA wiecznym postanowieniem.</verse>
				<verse number="15">Tak więc mają składać baranka, ofiarę z pokarmów i oliwę każdego rana [jako] całopalenie nieustanne.</verse>
				<verse number="16">Tak mówi Pan BÓG: Jeśli książę da [jakiś] dar któremuś ze swych synów, będzie to dziedzictwem jego synów. Będzie to ich własność dziedziczna.</verse>
				<verse number="17">Ale jeśli przekaże dar ze swego dziedzictwa któremuś ze swoich sług, wtedy będzie to jego aż do roku wyzwolenia, a potem wróci do tego księcia. Ale do synów będzie należeć jego dziedzictwo.</verse>
				<verse number="18">Książę nie będzie brał z dziedzictwa ludu, pozbawiając go [siłą] jego posiadłości. Lecz ze swojej posiadłości da dziedzictwo swoim synom, aby nikt z mojego ludu nie był wyrzucony ze swojej posiadłości.</verse>
				<verse number="19">Następnie wprowadził mnie przez wejście, które było z boku bramy, do komórek świętych dla kapłanów, które były zwrócone na północ, a oto [było] tam miejsce po obu stronach na zachód.</verse>
				<verse number="20">I powiedział do mnie: To jest miejsce, gdzie kapłani będą gotować ofiarę za przewinienie i ofiarę za grzech, gdzie będą piec ofiarę z pokarmów, aby nie musieli wynosić ich na dziedziniec zewnętrzny na uświęcanie ludu.</verse>
				<verse number="21">Potem wyprowadził mnie na dziedziniec zewnętrzny i oprowadził mnie po czterech rogach dziedzińca, a oto [był] dziedziniec w każdym rogu dziedzińca.</verse>
				<verse number="22">W czterech kątach dziedzińca [były] dziedzińce długie na czterdzieści [łokci] i szerokie na trzydzieści [łokci]. Te cztery narożne [dziedzińce] miały ten sam wymiar.</verse>
				<verse number="23">A dokoła nich czterech [były] rzędy pomieszczeń, a pod tymi rzędami uczyniono wokoło paleniska.</verse>
				<verse number="24">I powiedział mi: To [są] miejsca dla tych, którzy gotują, gdzie słudzy domu będą gotować ofiary ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="47">
				<verse number="1">Potem zaprowadził mnie do wejścia domu, a oto wody wypływały spod progu domu w kierunku wschodnim, gdyż przednia strona domu [była zwrócona] ku wschodowi, a wody spływały spod prawej strony domu ku południowej stronie od ołtarza.</verse>
				<verse number="2">Stamtąd wyprowadził mnie przez bramę północną i poprowadził mnie drogą zewnętrzną do bramy zewnętrznej, drogą wschodnią; a oto wody wypływały z prawej strony.</verse>
				<verse number="3">A gdy ten mąż ze sznurem w ręku wyszedł w kierunku wschodnim, odmierzył tysiąc łokci i przeprowadził mnie przez wodę, a woda [sięgała] aż do kostek.</verse>
				<verse number="4">Potem odmierzył [drugi] tysiąc i przeprowadził mnie przez wodę, a woda [sięgała] aż do kolan; i [znów] odmierzył tysiąc i przeprowadził mnie przez wodę, a ta [sięgała] aż do bioder.</verse>
				<verse number="5">A gdy znowu odmierzył tysiąc, [była] rzeka, której nie mogłem przebrnąć, gdyż woda wezbrała. [Była to] woda, którą trzeba było przepłynąć, i rzeka, której nie mogłem przejść.</verse>
				<verse number="6">Wtedy powiedział do mnie: Czy widziałeś [to], synu człowieczy? Potem poprowadził mnie i zaprowadził na brzeg tej rzeki.</verse>
				<verse number="7">A gdy się odwróciłem, oto na brzegu tej rzeki [było] bardzo wiele drzew po obu stronach;</verse>
				<verse number="8">I powiedział do mnie: Te wody wypływają ku krainie wschodniej, schodzą do równin i wpadają do morza. A gdy wpadają do morza, wody zostają uzdrowione.</verse>
				<verse number="9">I stanie się, że każda istota żyjąca, która się porusza, gdziekolwiek popłyną potoki, będzie żyć. I będzie bardzo dużo ryb, [bo] dotrą tam wody i zostaną uzdrowione. Wszystko będzie żyć, dokądkolwiek dotrze potok.</verse>
				<verse number="10">Stanie się i to, że rybacy staną nad nim od En-Gedi aż do zdroju Eglaim; [tam] będą rozciągać sieci; będzie bardzo dużo ryb rozmaitego rodzaju, [będą] jak ryby wielkiego morza.</verse>
				<verse number="11">[Lecz] jego błota i bajora nie będą uzdrowione, ale będą przeznaczone na sól.</verse>
				<verse number="12">A nad rzeką wyrosną na jego brzegu po obu stronach wszelkie drzewa wydające owoce, [drzewa], których liść nie więdnie ani owoc nie ustaje. W swoich miesiącach wydadzą pierwociny, bo wody dla nich wypływają ze świątyni. Dlatego ich owoc będzie na pokarm, a ich liście na lekarstwo.</verse>
				<verse number="13">Tak mówi Pan BÓG: To [jest] granica, według której podzielicie ziemię w dziedzictwo według dwunastu pokoleń Izraela: Józef [będzie miał] dwie części.</verse>
				<verse number="14">Posiądziecie ją dziedzicznie, po równo jedno [pokolenie], jak i drugie – [ziemię], którą przysiągłem dać waszym ojcom. I ta ziemia przypadnie wam w dziedzictwo.</verse>
				<verse number="15">To jest więc granica tej ziemi od strony północnej: od Wielkiego Morza, w kierunku Chetlon, idąc do Sedada.</verse>
				<verse number="16">Chamat, Berota, Sibraim, które [są] pomiędzy granicą Damaszku a granicą Chamat, Chasar-Hattikon, które jest przy granicy Chauranu.</verse>
				<verse number="17">Granicą od morza będzie Chasar-Enan, granica Damaszku i północna strona na północy, i granica Chamat. To jest strona północna.</verse>
				<verse number="18">A strona wschodnia: między Chauran i między Damaszkiem, między Gileadem i między ziemią Izraela przy Jordanie. Będziecie mierzyć od tej granicy przy Morzu Wschodnim. To jest strona wschodnia.</verse>
				<verse number="19">A strona południowa na południu: od Tamar aż do wód sporu w Kadesz, od rzeki aż do Wielkiego Morza. To jest strona południowa na południu.</verse>
				<verse number="20">Strona zaś zachodnia: Wielkie Morze od granicy aż do miejsca, skąd idzie się do Chamat. To jest strona zachodnia.</verse>
				<verse number="21">A tak podzielicie sobie tę ziemię według pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="22">A gdy ją podzielicie, [przypadnie ona] w dziedzictwo wam i cudzoziemcom, którzy przebywają wśród was, którzy zrodzą synów wśród was. Będą dla was jak zrodzeni w ziemi pośród synów Izraela. Z wami będą mieli dziedzictwo pośród pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="23">A w którymkolwiek pokoleniu cudzoziemiec będzie przebywał, tam mu dacie jego dziedzictwo – mówi Pan BÓG.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="48">
				<verse number="1">A oto imiona pokoleń: Na północnym krańcu wzdłuż drogi Chetlon, w kierunku Chamat, Chasar-Enan, do granicy Damaszku na północy i aż do Chamat, od strony wschodniej aż na zachód, jeden [dział dla] Dana.</verse>
				<verse number="2">A obok granicy Dana, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Aszera.</verse>
				<verse number="3">A obok granicy Aszera, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Neftalego.</verse>
				<verse number="4">A obok granicy Neftalego, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Manassesa.</verse>
				<verse number="5">A obok granicy Manassesa, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Efraima.</verse>
				<verse number="6">A obok granicy Efraima, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Rubena.</verse>
				<verse number="7">A obok granicy Rubena, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Judy.</verse>
				<verse number="8">A obok granicy Judy, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, będzie święty dział, szeroki na dwadzieścia pięć tysięcy [prętów] i długi jak każdy z pozostałych działów od strony wschodniej do strony zachodniej, a w jego środku będzie świątynia.</verse>
				<verse number="9">Ten dział, który macie ofiarować PANU, [będzie] długi na dwadzieścia pięć tysięcy [prętów] i szeroki na dziesięć tysięcy.</verse>
				<verse number="10">Do nich, [to jest] kapłanów, będzie należał ten święty dział: na północy dwadzieścia pięć tysięcy [prętów], na zachodzie dziesięć tysięcy szerokości, na wschodzie dziesięć tysięcy szerokości i na południe dwadzieścia pięć tysięcy długości. W jego środku będzie świątynia PANA.</verse>
				<verse number="11">[To ma być] dla uświęconych kapłanów spośród synów Sadoka, którzy pełnili moją służbę i nie błądzili, gdy błądzili synowie Izraela, jak błądzili [inni] Lewici.</verse>
				<verse number="12">I ten święty dział z ofiar tej ziemi będzie rzeczą najświętszą obok granicy Lewitów.</verse>
				<verse number="13">Obok granicy kapłanów [będzie dział] Lewitów o długości dwudziestu pięciu tysięcy [prętów] i o szerokości dziesięciu tysięcy. Cała długość będzie wynosiła dwadzieścia pięć tysięcy, a szerokość dziesięć tysięcy.</verse>
				<verse number="14">I nie będą mogli go sprzedać ani zamienić, ani pierwocin ziemi przekazać [innym], gdyż jest poświęcony PANU.</verse>
				<verse number="15">A pięć tysięcy [prętów], które pozostaną z szerokości wzdłuż dwudziestu pięciu tysięcy, stanowi miejsce pospolite na miasto, na zamieszkanie i na pastwiska. A miasto będzie w jego środku.</verse>
				<verse number="16">Oto jego wymiary: strona północna – cztery tysiące pięćset [prętów], strona południowa – cztery tysiące pięćset, strona wschodnia – cztery tysiące pięćset i strona zachodnia – cztery tysiące pięćset.</verse>
				<verse number="17">Pastwiska miasta na północ – dwieście pięćdziesiąt [prętów], na południe – dwieście pięćdziesiąt, na wschód – dwieście pięćdziesiąt i na zachód – dwieście pięćdziesiąt.</verse>
				<verse number="18">To, co pozostanie wzdłuż świętego działu, [będzie mieć] dziesięć tysięcy [prętów] na wschód i dziesięć tysięcy na zachód. Będzie to wzdłuż świętego działu, a plony tego [miejsca] będą na utrzymanie sług miasta.</verse>
				<verse number="19">A ci, co służą miastu, będą sługami spośród wszystkich pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="20">Cały ten święty dział będzie wynosił dwadzieścia pięć tysięcy [prętów] na dwadzieścia pięć tysięcy. Ofiarujecie kwadrat świętego działu wraz z posiadłością miasta.</verse>
				<verse number="21">To, co pozostanie, [będzie] dla księcia z obu stron świętego działu i posiadłości miasta, wzdłuż dwudziestu pięciu tysięcy [prętów] ofiary aż do granicy wschodniej i na zachód wzdłuż dwudziestu pięciu tysięcy [prętów] do granicy zachodniej, wzdłuż innych działów, [będzie] to dla księcia. A będzie to święty dział, a świątynia domu będzie w jego środku.</verse>
				<verse number="22">A od posiadłości Lewitów i od posiadłości miasta, które będą w środku tego, co należy do księcia, pomiędzy granicą Judy i granicą Beniamina, będzie [to] należało do księcia.</verse>
				<verse number="23">Pozostałe pokolenia, od strony wschodniej aż do strony zachodniej: jeden [dział dla] Beniamina.</verse>
				<verse number="24">Obok granicy Beniamina, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Symeona.</verse>
				<verse number="25">Obok granicy Symeona, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Issachara.</verse>
				<verse number="26">Obok granicy Issachara, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Zebulona.</verse>
				<verse number="27">Obok granicy Zebulona, od strony wschodniej aż do strony zachodniej, jeden [dział dla] Gada.</verse>
				<verse number="28">Obok granicy Gada, po stronie południowej na południe, granica będzie od Tamar [aż do] wód sporu w Kadesz, w stronę rzeki do Wielkiego Morza.</verse>
				<verse number="29">To [jest] ziemia, którą podzielicie przez losowanie między pokolenia Izraela, i to są działy, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="30">To też są wyjścia z miasta: od strony północnej – cztery tysiące pięćset [prętów].</verse>
				<verse number="31">A bramy miasta [będą nazwane] według imion pokoleń Izraela. Trzy bramy na północy: brama Rubena jedna, brama Judy jedna i brama Lewiego jedna.</verse>
				<verse number="32">Od strony wschodniej – cztery tysiące pięćset, a bramy trzy: brama Józefa jedna, brama Beniamina jedna i brama Dana jedna.</verse>
				<verse number="33">Od strony południowej – cztery tysiące pięćset prętów, a bramy trzy: brama Symeona jedna, brama Issachara jedna i brama Zebulona jedna.</verse>
				<verse number="34">Od strony zachodniej – cztery tysiące pięćset, a bramy trzy: Brama Gada jedna, brama Aszera jedna i brama Neftalego jedna.</verse>
				<verse number="35">Wokoło osiemnaście tysięcy [prętów]. A imię miasta od tego dnia [będzie]: PAN tam [mieszka].</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="27">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">W trzecim roku panowania Joakima, króla Judy, do Jerozolimy nadciągnął Nabuchodonozor, król Babilonu, i obległ ją.</verse>
				<verse number="2">I Pan wydał w jego rękę Joakima, króla Judy, oraz część naczyń domu Bożego, a on je zabrał do ziemi Szinear, do domu swego boga, i wniósł [te] naczynia do skarbca swego boga.</verse>
				<verse number="3">I król rozkazał Aszpenazowi, przełożonemu swoich eunuchów, aby przyprowadził [niektórych] spośród synów Izraela, z potomstwa króla i z książąt;</verse>
				<verse number="4">Młodzieńców, w których by [nie było] żadnej skazy, o pięknym wyglądzie, biegłych we wszelkiej mądrości, posiadających wiedzę i pojętnych w nauce, którzy byliby zdatni stanąć w pałacu króla, i aby ich nauczać pisma i języka chaldejskiego.</verse>
				<verse number="5">I król wyznaczył im codzienną porcję potraw królewskich i wina, które on sam pił. Mieli być [tak] wychowywani, by po upływie trzech lat mogli stanąć przed królem.</verse>
				<verse number="6">Wśród nich, spośród synów Judy, byli: Daniel, Chananiasz, Miszael i Azariasz.</verse>
				<verse number="7">I przełożony eunuchów nadał im imiona: Daniela nazwał Belteszassarem, Chananiasza – Szadrakiem, Miszaela – Meszakiem i Azariasza – Abed-Nego.</verse>
				<verse number="8">Ale Daniel postanowił w swoim sercu, że nie splami się potrawami króla ani winem, które król pił. Poprosił więc przełożonego eunuchów, aby nie musiał się splamić.</verse>
				<verse number="9">I Bóg zjednał Danielowi łaskę i miłość przełożonego eunuchów.</verse>
				<verse number="10">Przełożony eunuchów powiedział do Daniela: Boję się króla, mojego pana, który wyznaczył wasz pokarm i wasz napój. Jeśli zobaczy, że wasze twarze są chudsze niż innych młodzieńców, którzy razem z wami mają być wychowani, wtedy narazicie u króla [na niebezpieczeństwo] moją głowę.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Daniel powiedział do sługi, którego przełożony eunuchów ustanowił nad Danielem, Chananiaszem, Miszaelem i Azariaszem;</verse>
				<verse number="12">Poddaj próbie, proszę, twoje sługi przez dziesięć dni. Niech nam dają jarzyny do jedzenia i wodę do picia.</verse>
				<verse number="13">Potem przypatrzysz się naszym twarzom oraz twarzom młodzieńców, którzy jadają pokarm z potraw królewskich, i według tego, co zobaczysz, [tak] postąpisz ze swoimi sługami.</verse>
				<verse number="14">I posłuchał ich w tej sprawie, i poddał ich próbie przez dziesięć dni.</verse>
				<verse number="15">A po upływie dziesięciu dni okazało się, że ich twarze wyglądały lepiej i ich ciała były tęższe niż wszystkich młodzieńców, którzy jadali pokarm z potraw królewskich.</verse>
				<verse number="16">Sługa zabrał więc ich potrawy oraz wino, które mieli pić, a dał im jarzyny.</verse>
				<verse number="17">Tym czterem młodzieńcom dał Bóg wiedzę i zrozumienie we wszelkim piśmie oraz mądrość. Ponadto Danielowi dał zrozumienie wszelkich widzeń i snów.</verse>
				<verse number="18">Gdy minęły dni wyznaczone przez króla, by ich przyprowadzić, przełożony dworzan wprowadził ich przed Nabuchodonozora.</verse>
				<verse number="19">I król rozmawiał z nimi, ale nie znalazł się pośród nich wszystkich [nikt taki], jak Daniel, Chananiasz, Miszael i Azariasz. I stanęli przed królem.</verse>
				<verse number="20">We wszystkich sprawach mądrości i rozumu, o które pytał ich król, stwierdzał, że są dziesięciokrotnie bieglejsi od wszystkich magów i astrologów, którzy [byli] w całym jego królestwie.</verse>
				<verse number="21">I Daniel był [tam] aż do pierwszego roku króla Cyrusa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">W drugim roku panowania Nabuchodonozora miał Nabuchodonozor sen i strwożył się jego duch, i nie mógł spać.</verse>
				<verse number="2">Wtedy król rozkazał zwołać magów, astrologów, czarowników i Chaldejczyków, aby opowiedzieli królowi jego sen. Przyszli więc i stanęli przed królem.</verse>
				<verse number="3">Król powiedział do nich: Miałem sen i strwożył się mój duch, i chcę wiedzieć, co ten sen oznacza.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Chaldejczycy odpowiedzieli królowi po syryjsku: Królu, żyj na wieki! Opowiedz sen swoim sługom, a objaśnimy [jego] znaczenie.</verse>
				<verse number="5">Król odpowiedział Chaldejczykom: Ta sprawa już uleciała mi z pamięci. Jeśli nie oznajmicie mi snu i jego znaczenia, będziecie rozsiekani na kawałki, a wasze domy będą zamienione w gnojowisko.</verse>
				<verse number="6">Ale jeśli oznajmicie mi sen i jego znaczenie, otrzymacie ode mnie dary i nagrody oraz wielką cześć. Dlatego oznajmijcie mi sen i jego znaczenie.</verse>
				<verse number="7">Odpowiedzieli powtórnie: Niech król opowie sen swoim sługom, a objaśnimy [jego] znaczenie.</verse>
				<verse number="8">Król odpowiedział: Wiem na pewno, że celowo to odkładacie, gdyż wiecie, że ten sen uleciał mi z pamięci.</verse>
				<verse number="9">Jeśli więc nie oznajmicie mi snu, jest dla was tylko jeden dekret. Postanowiliście bowiem mówić wobec mnie słowa kłamliwe i przewrotne, aż czas upłynie. Dlatego oznajmijcie mi sen, a przekonam się, że będziecie mogli objaśnić mi jego znaczenie.</verse>
				<verse number="10">Chaldejczycy odpowiedzieli królowi: Nie ma człowieka na ziemi, który by mógł oznajmić tę rzecz królowi. Dlatego żaden król, książę albo władca nie wymaga takiej rzeczy od żadnego maga, astrologa lub Chaldejczyka.</verse>
				<verse number="11">Rzecz, której król wymaga, [jest] trudna, a nie ma nikogo, kto by mógł ją oznajmić królowi, oprócz bogów, którzy nie mieszkają wśród ludzi.</verse>
				<verse number="12">Z tej przyczyny król się rozzłościł i bardzo się rozgniewał, i rozkazał wytracić wszystkich mędrców Babilonu.</verse>
				<verse number="13">A gdy wyszedł dekret, aby zgładzić mędrców, szukano także Daniela i jego towarzyszy, aby ich wymordować.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Daniel odpowiedział mądrze i roztropnie Ariochowi, dowódcy gwardii królewskiej, który wyszedł zabić mędrców Babilonu;</verse>
				<verse number="15">Powiedział do Ariocha, dowódcy króla: Czemu ten dekret tak szybko wyszedł od króla? Wtedy Arioch oznajmił Danielowi sprawę.</verse>
				<verse number="16">Wszedł więc Daniel do króla i poprosił go, aby dał mu czas na oznajmienie królowi znaczenia [snu].</verse>
				<verse number="17">Potem Daniel poszedł do swego domu i opowiedział sprawę swoim towarzyszom: Chananiaszowi, Miszaelowi i Azariaszowi;</verse>
				<verse number="18">Aby prosili Boga nieba o miłosierdzie względem tej tajemnicy, żeby nie zginęli Daniel i jego towarzysze z resztą mędrców Babilonu.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Danielowi została objawiona ta tajemnica w nocnym widzeniu, za co Daniel błogosławił Bogu nieba.</verse>
				<verse number="20">Daniel powiedział: Niech będzie błogosławione imię Boga na wieki wieków, bo mądrość i moc do niego należą;</verse>
				<verse number="21">On zmienia czasy i okresy, usuwa królów i ustanawia królów. Daje mądrość mądrym, a wiedzę rozumnym;</verse>
				<verse number="22">On objawia rzeczy głębokie i ukryte, wie, co [jest] w ciemności, a światłość z nim mieszka.</verse>
				<verse number="23">Ciebie, Boże moich ojców, wysławiam i chwalę [za to], że dałeś mi mądrość i moc, że oznajmiłeś mi teraz to, o co cię prosiliśmy. Oznajmiłeś nam bowiem sen króla.</verse>
				<verse number="24">Dlatego Daniel wszedł do Ariocha, którego król ustanowił, aby wytracił mędrców Babilonu. Gdy przyszedł, tak powiedział do niego: Nie trać mędrców Babilonu. Wprowadź mnie do króla, a [ja] oznajmię królowi znaczenie [snu].</verse>
				<verse number="25">Wtedy Arioch z pośpiechem wprowadził Daniela do króla i tak mu powiedział: Znalazłem męża spośród uprowadzonych z Judy, który oznajmi królowi znaczenie [snu].</verse>
				<verse number="26">Król odpowiedział Danielowi, któremu na imię [było] Belteszassar: Czy potrafisz oznajmić mi sen, który miałem, oraz jego znaczenie?</verse>
				<verse number="27">Daniel odpowiedział królowi: Tajemnicy, o którą król pyta, nie mogą oznajmić królowi mędrcy, astrologowie, magowie i wróżbici;</verse>
				<verse number="28">Jest jednak Bóg w niebie, który objawia tajemnice, i [on] oznajmił królowi Nabuchodonozorowi, co nastąpi w ostatecznych dniach. Twój sen i widzenia w twojej głowie, które miałeś na swoim łożu, są takie;</verse>
				<verse number="29">Tobie, królu, przychodziły na twoim łożu myśli [o tym], co ma nastąpić później. Ten zaś, który objawia tajemnice, oznajmił ci to, co nastąpi.</verse>
				<verse number="30">I mnie została objawiona tajemnica, nie za [jakąś] mądrość, jakbym miał [jej] więcej niż wszyscy żyjący, ale przez modlitwę, aby znaczenie [snu] było oznajmione królowi i abyś poznał myśli swego serca.</verse>
				<verse number="31">Ty, królu, miałeś takie widzenie: Oto posąg wielki; ten wielki posąg o nadzwyczajnym blasku stał przed tobą, a jego wygląd był straszny.</verse>
				<verse number="32">Głowa tego posągu [wykonana] była z czystego złota, jego piersi i ramiona – ze srebra, jego brzuch i biodra – z brązu;</verse>
				<verse number="33">Jego golenie – z żelaza, jego stopy – częściowo z żelaza, częściowo z gliny.</verse>
				<verse number="34">Patrzyłeś na to, aż został odcięty kamień bez [pomocy] rąk, i uderzył posąg w jego stopy z żelaza i gliny, i skruszył je.</verse>
				<verse number="35">Wtedy zostały skruszone razem: żelazo, glina, brąz, srebro i złoto i stały się jak plewy na klepisku w lecie; i wiatr niósł je tak, że nie znaleziono ich w żadnym miejscu. Kamień zaś, który uderzył w posąg, stał się wielką górą i napełnił całą ziemię.</verse>
				<verse number="36">Taki [jest] sen. Jego znaczenie też wypowiemy przed królem;</verse>
				<verse number="37">Ty, królu, jesteś królem królów, bo tobie Bóg nieba dał królestwo, moc, potęgę i sławę.</verse>
				<verse number="38">I dał w twoją rękę wszystko to, gdzie mieszkają synowie ludzi, zwierzęta polne i ptactwo niebieskie, i ustanowił cię panem nad tym wszystkim. Ty jesteś tą głową ze złota.</verse>
				<verse number="39">Ale po tobie powstanie inne królestwo, mniejsze od twojego, a potem trzecie królestwo z brązu, które będzie panować nad całą ziemią.</verse>
				<verse number="40">Czwarte królestwo będzie mocne jak żelazo, bo jak żelazo kruszy i miażdży wszystko, jak żelazo łamie wszystko, tak i [ono] połamie i pokruszy [wszystko].</verse>
				<verse number="41">A że widziałeś stopy i palce częściowo z gliny garncarskiej, a częściowo z żelaza – [oznacza to, że] królestwo będzie podzielone. Będzie w nim nieco siły żelaza, tak jak widziałeś żelazo zmieszane z mulistą gliną;</verse>
				<verse number="42">A palce stóp częściowo z żelaza a częściowo z gliny [znaczą], że królestwo będzie częściowo silne, a częściowo kruche.</verse>
				<verse number="43">A że widziałeś żelazo zmieszane z mulistą gliną, oznacza [to], że się zmieszają ze sobą ludzie, ale nie będzie się trzymał jeden drugiego, tak jak żelaza nie można zmieszać z gliną.</verse>
				<verse number="44">Ale w dniach tych królów Bóg nieba wzbudzi królestwo, które nigdy nie będzie zniszczone. To królestwo nie przejdzie na inny lud, ale połamie i zniszczy wszystkie te królestwa, samo zaś będzie trwać na wieki.</verse>
				<verse number="45">To, że widziałeś, jak kamień został odcięty z góry bez [pomocy] rąk i skruszył żelazo, brąz, glinę, srebro i złoto, [oznacza], że wielki Bóg oznajmił królowi, co nastąpi potem. Sen jest prawdziwy i jego znaczenie pewne.</verse>
				<verse number="46">Wtedy król Nabuchodonozor padł na twarz, oddał pokłon Danielowi i rozkazał, aby złożono mu ofiarę i kadzidło.</verse>
				<verse number="47">Następnie król zwrócił się do Daniela i powiedział: Zaprawdę wasz Bóg jest Bogiem bogów i Panem królów, który objawia tajemnice, ponieważ zdołałeś objawić tę tajemnicę.</verse>
				<verse number="48">Potem król wywyższył Daniela [i] dał mu wiele wielkich darów, i uczynił go panem nad całą prowincją Babilonu i głównym przełożonym nad wszystkimi mędrcami Babilonu.</verse>
				<verse number="49">Ale Daniel wyprosił od króla, aby ustanowił nad sprawami prowincji Babilonu Szadraka, Meszaka i Abed-Nego; Daniel zaś pozostał w bramie króla.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Król Nabuchodonozor wykonał złoty posąg o wysokości sześćdziesięciu łokci [i] szerokości sześciu łokci [i] postawił go na równinie Dura w prowincji Babilonu.</verse>
				<verse number="2">Wtedy król Nabuchodonozor rozesłał [posłów], aby zebrali książąt, starostów, dowódców, sędziów, skarbników, prawników, urzędników i wszystkich przełożonych prowincji, by przyszli na poświęcenie posągu, który wystawił król Nabuchodonozor.</verse>
				<verse number="3">Wtedy zgromadzili się książęta, starostowie, dowódcy, sędziowie, skarbnicy, prawnicy, urzędnicy i wszyscy przełożeni prowincji na poświęcenie posągu, który wzniósł król Nabuchodonozor; i stanęli przed posągiem, który wystawił Nabuchodonozor.</verse>
				<verse number="4">A herold zawołał donośnym głosem: Rozkazuje się wam, ludy, narody i języki;</verse>
				<verse number="5">W chwili gdy usłyszycie dźwięk trąby, fletu, harfy, sambuki, psałterionu, cymbałów i wszelkiego instrumentu muzycznego, macie paść i oddać pokłon złotemu posągowi, który wystawił król Nabuchodonozor.</verse>
				<verse number="6">A kto nie upadnie i nie odda pokłonu, zostanie w tej samej godzinie wrzucony do pieca rozpalonego ogniem.</verse>
				<verse number="7">W chwili więc, gdy wszyscy ludzie usłyszeli dźwięk trąby, fletu, harfy, sambuki, psałterionu i wszelkich instrumentów muzycznych, upadli wszyscy ludzie, [wszystkie] narody i języki i oddali pokłon złotemu posągowi, który wystawił król Nabuchodonozor.</verse>
				<verse number="8">Dlatego w tym czasie przyszli niektórzy Chaldejczycy i złożyli skargę przeciwko Żydom.</verse>
				<verse number="9">Mówili do króla Nabuchodonozora: Królu, żyj na wieki!</verse>
				<verse number="10">Ty, królu, wydałeś dekret, aby każdy człowiek, który usłyszy dźwięk trąby, fletu, harfy, sambuki, psałterionu, cymbałów i wszelkich instrumentów muzycznych, upadł i oddał pokłon złotemu posągowi;</verse>
				<verse number="11">A kto by nie upadł i nie oddał pokłonu, aby został wrzucony do pieca rozpalonego ogniem.</verse>
				<verse number="12">Znaleźli się jednak niektórzy Żydzi, których ustanowiłeś nad sprawami prowincji Babilonu: Szadrak, Meszak i Abed-Nego. Ci mężczyźni zlekceważyli [twój] dekret, królu. Nie chwalą twoich bogów i nie oddają pokłonu złotemu posągowi, który wystawiłeś.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Nabuchodonozor we wściekłości i gniewie rozkazał przyprowadzić Szadraka, Meszaka i Abed-Nego; przyprowadzono więc ich przed króla.</verse>
				<verse number="14">[I] zwrócił się do nich Nabuchodonozor, i zapytał ich: Czy to prawda, Szadraku, Meszaku i Abed-Nego, że nie czcicie moich bogów i nie oddajecie pokłonu złotemu posągowi, który wystawiłem?</verse>
				<verse number="15">Teraz więc bądźcie gotowi, aby w chwili, gdy usłyszycie dźwięk trąby, fletu, harfy, sambuki, psałterionu, cymbałów i wszelkich instrumentów muzycznych, upaść i oddać pokłon posągowi, który wykonałem. Jeśli nie oddacie pokłonu, zostaniecie w tej samej godzinie wrzuceni do środka pieca rozpalonego ogniem, a kim jest ten Bóg, który by mógł was wyrwać z mojej ręki?</verse>
				<verse number="16">Szadrak, Meszak i Abed-Nego odpowiedzieli królowi: Nabuchodonozorze, my się nie martwimy tym, co odpowiedzieć.</verse>
				<verse number="17">Nasz Bóg, którego chwalimy, może nas wyrwać z pieca rozpalonego ogniem i z twojej ręki. Czy wyrwie nas, królu;</verse>
				<verse number="18">Czy nie [wyrwie], niech ci będzie wiadomo, królu, że nie będziemy chwalić twoich bogów ani nie oddamy pokłonu złotemu posągowi, który wystawiłeś.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Nabuchodonozor napełnił się wściekłością, tak że wyraz jego twarzy zmienił się wobec Szadraka, Meszaka i Abed-Nego. Wydał rozkaz, by rozpalono piec siedem razy mocniej, niż zwykle rozpalano.</verse>
				<verse number="20">Najsilniejszym ludziom ze swego wojska rozkazał związać Szadraka, Meszaka i Abed-Nego i wrzucić do pieca rozpalonego ogniem.</verse>
				<verse number="21">Wtedy związano tych mężczyzn w ich płaszczach i ubraniach, w ich czapkach i szatach i wrzucono ich do środka pieca rozpalonego ogniem.</verse>
				<verse number="22">Ponieważ rozkaz króla przynaglał, a piec był bardzo rozpalony, płomień ognia zabił tych ludzi, którzy wrzucili Szadraka, Meszaka i Abed-Nego.</verse>
				<verse number="23">A ci trzej mężowie, Szadrak, Meszak i Abed-Nego, wpadli związani do środka pieca rozpalonego ogniem.</verse>
				<verse number="24">Wtedy król Nabuchodonozor zdumiał się, powstał spiesznie i zapytał swoich doradców: Czy nie wrzuciliśmy trzech związanych mężów do środka ognia? A oni odpowiedzieli królowi: Prawda, królu.</verse>
				<verse number="25">A on odpowiedział: Oto widzę czterech mężów rozwiązanych, przechadzających się pośród ognia, i nie odnoszą [żadnej] szkody, a wygląd czwartej osoby jest podobny do Syna Bożego.</verse>
				<verse number="26">Wtedy zbliżył się Nabuchodonozor do otworu pieca rozpalonego ogniem i powiedział: Szadraku, Meszaku i Abed-Nego, słudzy Najwyższego Boga, wyjdźcie i przyjdźcie tutaj. Wyszli więc Szadrak, Meszak i Abed-Nego ze środka ognia.</verse>
				<verse number="27">A zgromadziwszy się, książęta, starostowie, urzędnicy i dowódcy króla widzieli tych mężczyzn, to, że ogień nie miał żadnej mocy nad ich ciałami, włosy z ich głowy nie spaliły się, ich płaszcze nie były zniszczone ani swąd ognia ich nie przeniknął.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Nabuchodonozor powiedział: Błogosławiony niech będzie Bóg Szadraka, Meszaka i Abed-Nego, który posłał swego Anioła i wyrwał swoje sługi, którzy mu ufali, którzy nie posłuchali słowa króla, ale oddali swe ciała, aby nie służyć ani oddawać pokłonu żadnemu bogu oprócz swego Boga.</verse>
				<verse number="29">Dlatego wydaję taki dekret: Ktokolwiek ze wszelkiego ludu, narodu i języka wypowie bluźnierstwo przeciwko Bogu Szadraka, Meszaka i Abed-Nego, zostanie rozsiekany na kawałki, a jego dom zamieniony w gnojowisko, gdyż nie ma innego Boga, który mógłby wyrwać jak ten.</verse>
				<verse number="30">Wtedy król wywyższył Szadraka, Meszaka i Abed-Nego w prowincji Babilonu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Król Nabuchodonozor do wszystkich ludzi, narodów i języków, którzy mieszkają w całej ziemi: Niech pokój się wam rozmnoży!</verse>
				<verse number="2">Uważałem za stosowne opowiedzieć o znakach i cudach, które uczynił dla mnie Bóg Najwyższy.</verse>
				<verse number="3">Jakże wielkie [są] jego znaki i jak potężne jego cuda! Jego królestwo [jest] królestwem wiecznym i jego władza [trwa] z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="4">Ja, Nabuchodonozor, żyłem spokojnie w swoim domu i rozkwitałem w swoim pałacu.</verse>
				<verse number="5">Miałem sen, który mnie przestraszył, a myśli, [które miałem] na swoim łożu, oraz widzenia w mojej głowie zatrwożyły mnie.</verse>
				<verse number="6">Wydałem więc dekret, aby przyprowadzano przede mnie wszystkich mędrców Babilonu, żeby oznajmili mi znaczenie tego snu.</verse>
				<verse number="7">Wtedy przyszli magowie, astrologowie, Chaldejczycy i wróżbici; i opowiedziałem im sen, ale nie potrafili mi oznajmić jego znaczenia;</verse>
				<verse number="8">Aż w końcu przyszedł przede mnie Daniel, którego imię brzmi Belteszassar, zgodnie z imieniem mojego boga, a w którym [jest] duch świętych bogów, i przed nim opowiedziałem sen;</verse>
				<verse number="9">Belteszassarze, przełożony magów, wiem, że duch świętych bogów [jest] w tobie i że żadna tajemnica nie jest dla ciebie trudna. [Posłuchaj] widzenia z mojego snu, który miałem, i powiedz [mi] jego znaczenie.</verse>
				<verse number="10">Takie są widzenia w mojej głowie, jakie miałem na swoim łożu: Patrzyłem, a oto drzewo pośrodku ziemi, a jego wysokość była ogromna.</verse>
				<verse number="11">Drzewo rosło i było potężne, a jego wysokość dosięgła nieba i było widoczne aż po krańce całej ziemi.</verse>
				<verse number="12">Jego liście były piękne, jego owoc obfity i na nim [był] pokarm dla wszystkich. Pod nim znajdowały cień zwierzęta polne, na jego gałęziach mieszkało ptactwo niebieskie i z niego miało pożywienie wszelkie ciało.</verse>
				<verse number="13">Widziałem [jeszcze] w widzeniach w mojej głowie na swoim łożu: Oto stróż i święty zstąpił z nieba;</verse>
				<verse number="14">Zawołał ze wszystkich sił i tak powiedział: Wyrąbcie to drzewo i obetnijcie jego gałęzie, otrząśnijcie jego liście i rozrzućcie jego owoc. Niech zwierzę ucieknie spod niego i ptactwo z jego gałęzi.</verse>
				<verse number="15">Lecz pień jego korzenia zostawcie w ziemi i to w okowach żelaza i brązu na polnej trawie, aby był skrapiany rosą z nieba, a trawę ziemi niech dzieli ze zwierzętami.</verse>
				<verse number="16">Niech się odmieni jego ludzkie serce i niech będzie mu dane serce zwierzęce, a niech przejdzie nad nim siedem czasów.</verse>
				<verse number="17">[Ta] sprawa jest według dekretu stróżów i to żądanie [jest] według słowa świętych po to, aby wszyscy żyjący poznali, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce, a najniższych z ludzi ustanawia nad nim.</verse>
				<verse number="18">Taki sen miałem ja, król Nabuchodonozor. A ty, Belteszassarze, powiedz jego znaczenie, gdyż wszyscy mędrcy mojego królestwa nie mogli mi oznajmić jego znaczenia. Ale ty możesz, bo duch świętych bogów [jest] w tobie.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Daniel, który miał na imię Belteszassar, stał osłupiony przez jedną godzinę i jego myśli trwożyły go. Król odezwał się i powiedział: Belteszassarze, niech cię nie trwoży sen i jego znaczenie. Belteszassar odpowiedział: Mój panie, niech ten sen [spadnie] na tych, którzy cię nienawidzą, a jego znaczenie na twoich wrogów.</verse>
				<verse number="20">Drzewo, które widziałeś, które rosło i było potężne, jego wysokość dosięgła nieba, a było widoczne na całej ziemi;</verse>
				<verse number="21">Którego liście [były] piękne, a owoc obfity, na którym był pokarm dla wszystkich, pod którym mieszkało zwierzę polne i na którego gałęziach przebywało ptactwo niebieskie;</verse>
				<verse number="22">To ty, królu, który rosłeś i stałeś się potężny, twoja wielkość urosła i dosięgła nieba, a twoja władza – aż po krańce ziemi.</verse>
				<verse number="23">A to, że król widział stróża i świętego zstępującego z nieba i mówiącego: Wyrąbcie to drzewo i zniszczcie je, lecz pień jego korzeni zostawcie w ziemi i to w okowach żelaza i brązu na polnej trawie, aby był skrapiany rosą z nieba; a trawę polną niech dzieli ze zwierzętami polnymi, aż wypełni się siedem czasów nad nim;</verse>
				<verse number="24">Takie jest znaczenie, o królu, i dekret Najwyższego, który przyszedł na króla, mego pana;</verse>
				<verse number="25">Wypędzą cię spośród ludzi, będziesz mieszkał ze zwierzętami polnymi, będą cię żywić trawą jak woły, będziesz skrapiany rosą z nieba i wypełni się nad tobą siedem czasów, aż poznasz, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce.</verse>
				<verse number="26">A to, że rozkazano zostawić pień korzeni tego drzewa, [oznacza], że twoje królestwo zostanie przy tobie, gdy poznasz, że niebiosa sprawują władzę.</verse>
				<verse number="27">Dlatego, królu, niech ci się spodoba moja rada i przerwij swoje grzechy sprawiedliwością, a swoje nieprawości miłosierdziem nad biednymi; może przedłuży się twój pokój.</verse>
				<verse number="28">To wszystko przyszło na króla Nabuchodonozora.</verse>
				<verse number="29">Po upływie dwunastu miesięcy, gdy przechadzał się w pałacu królewskim w Babilonie;</verse>
				<verse number="30">Król zaczął mówić: Czy to nie jest ten wielki Babilon, który ja, w sile swej potęgi, zbudowałem jako siedzibę królestwa i dla chwały swojego majestatu?</verse>
				<verse number="31">[A gdy] słowo to jeszcze było w ustach króla, [oto] spadł głos z nieba: Do ciebie się mówi, królu Nabuchodonozorze. [Twoje] królestwo odeszło od ciebie.</verse>
				<verse number="32">Wypędzą cię spośród ludzi, będziesz mieszkał ze zwierzętami polnymi, będą cię żywić trawą jak woły i wypełni się nad tobą siedem czasów, aż poznasz, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce.</verse>
				<verse number="33">Tej godziny wypełniło się to słowo nad Nabuchodonozorem: Wypędzono go spośród ludzi, jadł trawę jak woły i jego ciało było skrapiane rosą z nieba, aż jego włosy urosły jak [pióra] orłów, a jego paznokcie jak [szpony] ptaków.</verse>
				<verse number="34">Pod koniec tych dni, ja, Nabuchodonozor, podniosłem swoje oczy do nieba i wrócił mi mój rozum. Wtedy błogosławiłem Najwyższego i chwaliłem [go], i wysławiałem Żyjącego na wieki, bo jego władza to władza wieczna, a jego królestwo [trwa] z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="35">Wszyscy mieszkańcy ziemi są uważani za nic. Według swojej woli postępuje z wojskiem niebieskim i z mieszkańcami ziemi, a nie ma nikogo, kto by wstrzymał jego rękę lub powiedział mu: Co czynisz?</verse>
				<verse number="36">W tym czasie wrócił mi mój rozum i ku chwale mego królestwa wróciła do mnie moja dostojność i mój blask. Ponadto moi doradcy i książęta szukali mnie, zostałem umocniony w swoim królestwie i dano mi jeszcze większy majestat.</verse>
				<verse number="37">[A] teraz ja, Nabuchodonozor, chwalę, wywyższam i wysławiam Króla niebios, którego wszystkie dzieła [są] prawdą, a jego ścieżki sprawiedliwością, a tych, którzy postępują w pysze, może on poniżyć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Król Belszazar urządził wielką ucztę dla tysiąca swoich książąt i przed [tym] tysiącem pił wino.</verse>
				<verse number="2">A gdy Belszazar pił wino, rozkazał przynieść złote i srebrne naczynia, które jego ojciec, Nabuchodonozor, zabrał ze świątyni w Jerozolimie, aby pili z niego król, jego książęta, jego żony i jego nałożnice.</verse>
				<verse number="3">Wtedy przyniesiono złote naczynia, które zabrano ze świątyni domu Bożego, który był w Jerozolimie, i pili z nich król, jego książęta, jego żony i jego nałożnice.</verse>
				<verse number="4">Pili wino i chwalili bogów ze złota i srebra, z brązu i żelaza, z drewna i kamienia.</verse>
				<verse number="5">W tej samej godzinie ukazały się palce ręki ludzkiej, które pisały naprzeciw świecznika na wapnie ściany pałacu króla, a król widział część ręki, która pisała.</verse>
				<verse number="6">Wtedy oblicze króla zmieniło się, jego myśli zatrwożyły go, stawy jego bioder rozluźniły się i jego kolana uderzały jedno o drugie.</verse>
				<verse number="7">I zawołał król ze wszystkich sił, aby przyprowadzono astrologów, Chaldejczyków i wróżbitów. Król powiedział do mędrców Babilonu: Ktokolwiek to pismo odczyta i oznajmi mi jego znaczenie, będzie odziany w purpurę, [dadzą] mu złoty łańcuch na szyję i będzie panował w królestwie jako trzeci.</verse>
				<verse number="8">Weszli więc wszyscy mędrcy króla, ale nie mogli odczytać pisma ani oznajmić królowi jego znaczenia.</verse>
				<verse number="9">Wtedy król Belszazar bardzo się zatrwożył i jego oblicze się zmieniło, a jego książęta struchleli.</verse>
				<verse number="10">Wówczas królowa weszła do domu uczty z powodu słów króla i jego książąt. Odezwała się królowa i powiedziała: Królu, żyj na wieki! Niech cię nie trwożą twoje myśli i niech się nie zmienia twoje oblicze.</verse>
				<verse number="11">Jest w twoim królestwie mężczyzna, w którym [jest] duch świętych bogów, w którym za dni twego ojca znalazły się światło, rozum i mądrość podobna do mądrości bogów i którego król Nabuchodonozor, twój ojciec, [mówię ci], twój ojciec, król, ustanowił przełożonym magów, astrologów, Chaldejczyków i wróżbitów;</verse>
				<verse number="12">Dlatego że znalazły się [w nim] nadzwyczajny duch, wiedza, rozum, wykładanie snów, objawianie zagadek i rozwiązywanie rzeczy trudnych, w Danielu, któremu król nadał imię Belteszassar. Niech [więc] teraz wezwą Daniela, a on oznajmi znaczenie [pisma].</verse>
				<verse number="13">Wtedy Daniel został przyprowadzony do króla. A król zapytał Daniela: Czy ty jesteś tym Danielem z synów uprowadzonych z Judy, którego król, mój ojciec, sprowadził z ziemi Judy?</verse>
				<verse number="14">Słyszałem o tobie, że duch bogów [jest] w tobie, że światło, rozum i obfita mądrość znajdują się w tobie.</verse>
				<verse number="15">Właśnie przyprowadzono przede mnie mędrców i astrologów, aby mi to pismo odczytali i oznajmili jego znaczenie. Oni jednak nie potrafili tego zrobić.</verse>
				<verse number="16">A słyszałem o tobie, że możesz dawać wyjaśnienie i rozwiązywać trudności. Jeśli więc teraz możesz to pismo odczytać i oznajmić mi jego znaczenie, będziesz odziany w purpurę, [będzie włożony] złoty łańcuch na twoją szyję i będziesz panował w królestwie jako trzeci.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Daniel odpowiedział przed królem: Twoje upominki niech pozostaną przy tobie, a twoje dary daj innemu; pismo jednak odczytam królowi i oznajmię mu znaczenie.</verse>
				<verse number="18">Ty, królu, [posłuchaj]. Bóg Najwyższy dał Nabuchodonozorowi, twemu ojcu, królestwo, majestat, sławę i cześć;</verse>
				<verse number="19">A z powodu wielkości, którą mu dał, wszyscy ludzie, narody i języki drżały przed nim i bały się [go]. Kogo chciał, zabijał, a kogo chciał, zostawiał przy życiu, kogo chciał, wywyższał, a kogo chciał, poniżał.</verse>
				<verse number="20">Ale gdy jego serce stało się wyniosłe i jego duch utwierdził się w pysze, został strącony z tronu swego królestwa i odebrano mu sławę;</verse>
				<verse number="21">Został wypędzony spośród synów ludzkich, jego serce stało się podobne do [serca] zwierzęcia i mieszkał z dzikimi osłami. Żywili go trawą jak woły i jego ciało było skrapiane rosą z nieba, aż poznał, że Bóg Najwyższy ma władzę nad królestwem ludzkim i ustanawia nad nim, kogo chce.</verse>
				<verse number="22">Ty, też, Belszazarze, jego synu, nie ukorzyłeś swego serca, chociaż o tym wszystkim wiedziałeś.</verse>
				<verse number="23">Lecz uniosłeś się przeciwko Panu nieba i naczynia jego domu przyniesiono przed ciebie, a ty, twoi książęta, twoje żony i twoje nałożnice piliście wino z nich. Ponadto chwaliłeś bogów ze srebra, złota, brązu, żelaza, drewna i kamienia, które nie widzą ani nie słyszą i nic nie wiedzą. Bogu zaś, w którego ręku jest twoje tchnienie i u którego są wszystkie twoje drogi, nie oddałeś czci.</verse>
				<verse number="24">Dlatego przez niego została posłana część ręki i pismo to zostało napisane.</verse>
				<verse number="25">A to jest pismo, które zostało napisane: Mene, Mene, Tekel, Uparsin.</verse>
				<verse number="26">Takie jest znaczenie tych słów: Mene: Bóg policzył twoje królestwo i doprowadził je do końca.</verse>
				<verse number="27">Tekel: Zważono cię na wadze i okazałeś się lekki.</verse>
				<verse number="28">Peres: Twoje królestwo zostało podzielone i oddane Medom i Persom.</verse>
				<verse number="29">Wtedy Belszazar wydał rozkaz i odziano Daniela w purpurę, złoty łańcuch włożono mu na szyję i ogłoszono o nim, że będzie panował jako trzeci w królestwie.</verse>
				<verse number="30">Tej samej nocy Belszazar, król Chaldejczyków, został zabity.</verse>
				<verse number="31">A Dariusz, Med, przejął królestwo, mając około sześćdziesięciu dwóch lat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Dariuszowi spodobało się ustanowić nad królestwem stu dwudziestu satrapów, którzy byliby po całym królestwie;</verse>
				<verse number="2">A nad nimi trzech zwierzchników, z których Daniel był pierwszym. Im zdawali sprawozdanie satrapowie, aby król nie doznał żadnej szkody.</verse>
				<verse number="3">A sam Daniel przewyższał tych książąt i satrapów, ponieważ był w nim nadzwyczajny duch, i król zamierzał ustanowić go nad całym królestwem.</verse>
				<verse number="4">Wtedy zwierzchnicy i satrapowie usiłowali znaleźć przeciwko Danielowi powód [oskarżenia] dotyczący królestwa; nie mogli jednak znaleźć żadnego pretekstu ani wady, ponieważ był on wierny i żadnej winy ani wady nie można było w nim znaleźć.</verse>
				<verse number="5">Dlatego ci mężczyźni powiedzieli: Nie znajdziemy przeciwko temu Danielowi żadnego powodu [do oskarżenia], chyba że znajdziemy coś przeciwko niemu w prawie jego Boga.</verse>
				<verse number="6">Wtedy ci zwierzchnicy i satrapowie zgromadzili się przy królu i tak mu powiedzieli: Królu Dariuszu, żyj na wieki!</verse>
				<verse number="7">Wszyscy zwierzchnicy królestwa, przełożeni i satrapowie, urzędnicy i dowódcy uzgodnili, aby ustanowić dekret królewski i zatwierdzić prawo, że ktokolwiek w ciągu trzydziestu dni poprosi o cokolwiek któregokolwiek boga lub człowieka prócz ciebie, królu, zostanie wrzucony do lwiej jamy.</verse>
				<verse number="8">I tak teraz, królu, zatwierdź to prawo i podaj je na piśmie, aby było nieodwołalne według prawa Medów i Persów, które nie może być cofnięte.</verse>
				<verse number="9">Król Dariusz ogłosił więc na piśmie to prawo.</verse>
				<verse number="10">A gdy Daniel dowiedział się, że zostało podane na piśmie, wszedł do swego domu; a otwierając okna w swoim pokoju w stronę Jerozolimy, trzy razy dziennie klękał na kolanach, modlił się i chwalił swego Boga, jak to czynił przedtem.</verse>
				<verse number="11">Wtedy ci mężczyźni zgromadzili się i kiedy znaleźli Daniela modlącego się i błagającego swego Boga;</verse>
				<verse number="12">Przyszli i powiedzieli królowi o dekrecie królewskim: Czy nie wydałeś dekretu, że każdy człowiek, który w ciągu trzydziestu dni poprosi o cokolwiek któregokolwiek boga lub człowieka prócz ciebie, królu, zostanie wrzucony do lwiej jamy? Król odpowiedział: Prawdziwa to jest mowa, zgodnie z prawem Medów i Persów, które nie może być cofnięte.</verse>
				<verse number="13">Wtedy odezwali się i powiedzieli do króla: Ten Daniel, który jest z uprowadzonych synów Judy, nie liczy się z tobą, królu, ani z twoim dekretem, który wydałeś, bo trzy razy dziennie odmawia swoją modlitwę.</verse>
				<verse number="14">Gdy król usłyszał te słowa, bardzo się zasmucił z tego powodu i postanowił wybawić Daniela; aż do zachodu słońca usiłował go uratować.</verse>
				<verse number="15">Ale ci mężczyźni zgromadzili się przy królu i powiedzieli do niego: Wiedz, królu, że prawo u Medów i Persów jest takie, że żadne prawo ani [żaden] dekret, który król ustanowił, nie może być zmieniony.</verse>
				<verse number="16">Wtedy król rozkazał, aby przyprowadzono Daniela i wrzucono go do lwiej jamy. A król powiedział do Daniela: Twój Bóg, któremu nieustannie służysz, on wybawi cię.</verse>
				<verse number="17">I przyniesiono kamień, i położono [go] na otworze jamy, a król opieczętował go swoim sygnetem i sygnetami swoich książąt, aby dekret [wydany] przeciwko Danielowi nie był zmieniony.</verse>
				<verse number="18">Następnie król poszedł do swego pałacu i pościł przez całą noc. Nie dopuścił do siebie niczego, co mogłoby go weselić, i sen odszedł od niego.</verse>
				<verse number="19">Potem król wstał bardzo wcześnie, o świcie, i spiesznie poszedł do lwiej jamy.</verse>
				<verse number="20">A gdy się zbliżył do jamy, zawołał [do] Daniela żałosnym głosem. Król zapytał Daniela: Danielu, sługo Boga żywego, czy twój Bóg, któremu nieustannie służysz, mógł cię wybawić od lwów?</verse>
				<verse number="21">Wtedy Daniel odpowiedział królowi: Królu, żyj na wieki!</verse>
				<verse number="22">Mój Bóg posłał swego Anioła, który zamknął paszcze lwom, aby mi nie wyrządziły żadnej szkody, dlatego że przed nim znalazła się we mnie niewinność. Owszem, również przed tobą, królu, nic złego nie uczyniłem.</verse>
				<verse number="23">Wtedy król bardzo się ucieszył z tego i rozkazał wyciągnąć Daniela z jamy. I wyciągnięto Daniela z jamy i nie znaleziono na nim żadnej rany, bo wierzył w swojego Boga.</verse>
				<verse number="24">I król rozkazał przyprowadzić tych mężczyzn, którzy oskarżyli Daniela, i wrzucono ich do lwiej jamy, ich samych, ich synów i ich żony. A zanim wpadli na dno jamy, lwy ich pochwyciły i zmiażdżyły wszystkie ich kości.</verse>
				<verse number="25">Wtedy król Dariusz napisał do wszystkich ludzi, narodów i języków, którzy mieszkali po całej ziemi: Niech pokój wam się rozmnoży!</verse>
				<verse number="26">Wydaję dekret, aby w całym państwie mego królestwa [wszyscy] drżeli i bali się Boga Daniela, bo on jest Bogiem żywym i trwa na wieki, a jego królestwo nie będzie zniszczone i jego władza będzie [trwać] do końca.</verse>
				<verse number="27">On wyrywa i wybawia, czyni znaki i cuda na niebie i na ziemi; on wyrwał Daniela z mocy lwów.</verse>
				<verse number="28">A Danielowi dobrze się powodziło w królestwie Dariusza i w królestwie Cyrusa Persa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">W pierwszym roku Belszazara, króla Babilonu, Daniel miał sen i widzenia w swojej głowie na swoim łożu. Wtedy spisał [ten] sen i podał ogół rzeczy.</verse>
				<verse number="2">Daniel powiedział: Oto co zobaczyłem w swoim widzeniu w nocy: Oto cztery wiatry niebieskie potykały się na wielkim morzu.</verse>
				<verse number="3">A cztery wielkie bestie wyszły z morza, jedna różniła się od drugiej.</verse>
				<verse number="4">Pierwsza była podobna do lwa i miała orle skrzydła. Przypatrywałem się jej, aż jej skrzydła zostały wyrwane i podniosła się z ziemi tak, że stanęła na nogach jak człowiek, a dano jej serce ludzkie.</verse>
				<verse number="5">Potem oto druga bestia, podobna do niedźwiedzia. I stanęła na jednym boku, [mając] trzy żebra w paszczy między zębami. I tak mówiono do niej: Wstań, pożeraj dużo mięsa.</verse>
				<verse number="6">Potem spojrzałem, a oto inna [bestia], podobna do pantery, która miała cztery ptasie skrzydła na grzbiecie. Bestia miała także cztery głowy i dano jej władzę.</verse>
				<verse number="7">Potem widziałem w nocnych widzeniach: Oto czwarta bestia, straszna, przerażająca i bardzo silna, mająca wielkie żelazne zęby. Pożerała i miażdżyła, a resztę deptała swoimi nogami. Różniła się od wszystkich bestii, które były przed nią, i miała dziesięć rogów.</verse>
				<verse number="8">Uważnie przypatrywałem się rogom, a oto mały róg wyrósł między nimi i trzy spośród tych pierwszych rogów zostały wyrwane przed nim. A oto w tym rogu [były] oczy podobne do oczu ludzkich i usta mówiące wielkie rzeczy.</verse>
				<verse number="9">I patrzyłem, aż trony zostały postawione, a Odwieczny zasiadł; jego szata [była] biała jak śnieg, a włosy jego głowy [jak] czysta wełna, jego tron jak ogniste płomienie, [a] jego koła [jak] płonący ogień.</verse>
				<verse number="10">Strumień ognia wypływał i tryskał sprzed niego. Tysiąc tysięcy służyło mu, a dziesięć tysięcy po dziesięć tysięcy stało przed nim. Sąd zasiadł i otwarto księgi.</verse>
				<verse number="11">Wtedy patrzyłem z powodu głosu wielkich słów, które wypowiedział róg. Przypatrywałem się, aż bestia została zabita, a jej ciało zniszczone i wydane na spalenie w ogniu.</verse>
				<verse number="12">Także i pozostałym bestiom odebrano władzę i dano im przedłużenie życia aż do zamierzonego okresu i czasu.</verse>
				<verse number="13">Widziałem [też] w nocnym widzeniu: Oto w obłokach nieba przybył ktoś podobny do Syna Człowieka, przyszedł aż do Odwiecznego i przyprowadzono go przed niego.</verse>
				<verse number="14">I dano mu władzę, cześć i królestwo, aby wszyscy ludzie, [wszystkie] narody i języki służyli mu. Jego władza jest władzą wieczną, która nie przeminie, a jego królestwo nie będzie zniszczone.</verse>
				<verse number="15">I ja, Daniel, zatrwożyłem się w duchu, w środku [mego] ciała, a widzenia w mojej głowie przestraszyły mnie.</verse>
				<verse number="16">Wtedy zbliżyłem się do jednego z tych, którzy tam stali, i pytałem go o prawdziwość tego wszystkiego. I powiedział mi, i oznajmił mi znaczenie [tych] rzeczy.</verse>
				<verse number="17">Te wielkie bestie, w liczbie czterech, to czterej królowie, [którzy] powstaną z ziemi.</verse>
				<verse number="18">Ale święci Najwyższego wezmą królestwo i posiądą je na wieki, aż na wieki wieków.</verse>
				<verse number="19">Wtedy pragnąłem poznać prawdę o czwartej bestii, która różniła się od wszystkich innych, straszna nad miarę, której zęby [były] żelazne, a pazury z brązu; która pożerała [i] miażdżyła, a resztę deptała swoimi nogami;</verse>
				<verse number="20">Także o tych dziesięciu rogach, które były na jej głowie, i o innym, który wyrósł, przed którym upadły trzy, o tym [właśnie] rogu, który miał oczy i usta mówiące wielkie rzeczy, a wyglądał na większy od innych rogów.</verse>
				<verse number="21">I przypatrywałem się, a oto ten róg walczył ze świętymi i przemagał ich;</verse>
				<verse number="22">Aż przyszedł Odwieczny i oddano sąd świętym Najwyższego; i nadszedł czas, aby święci otrzymali królestwo.</verse>
				<verse number="23">I powiedział tak: Czwarta bestia oznacza czwarte królestwo na ziemi, które będzie różniło się od wszystkich królestw, i pożre całą ziemię, podepcze i zmiażdży ją.</verse>
				<verse number="24">A dziesięć rogów [oznacza], że z tego królestwa powstanie dziesięciu królów, a po nich powstanie inny, który będzie różnił się od pierwszych i poniży trzech królów;</verse>
				<verse number="25">Będzie mówił słowa przeciw Najwyższemu i wytracał świętych Najwyższego; będzie zamierzał zmienić czasy i prawa, gdyż będą wydane w jego ręce aż do czasu, czasów i połowy czasu.</verse>
				<verse number="26">Potem zasiądzie sąd i tam odbiorą mu władzę, aby została zniszczona i wytracona aż do końca.</verse>
				<verse number="27">A królestwo, władza i wielkość królestwa pod całym niebem zostaną oddane ludowi świętych Najwyższego, którego królestwo będzie królestwem wiecznym, a wszystkie zwierzchności będą mu służyć i jego słuchać.</verse>
				<verse number="28">Tutaj jest koniec tych słów. [A] mnie Daniela bardzo zatrwożyły moje myśli i moje oblicze zmieniło się. Zachowałem jednak tę sprawę w swoim sercu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">W trzecim roku panowania króla Belszazara ukazało mi się widzenie, mnie Danielowi, po tym, które ukazało mi się na początku.</verse>
				<verse number="2">Zobaczyłem w widzeniu, że jestem w pałacu Suza, który znajdował się w prowincji Elam; zobaczyłem w widzeniu, że jestem nad rzeką Ulaj.</verse>
				<verse number="3">I podniosłem swoje oczy, i spojrzałem, a oto nad rzeką stał baran mający dwa rogi. Te dwa rogi były wysokie, lecz jeden [był] wyższy od drugiego, ale ten wyższy wyrósł później.</verse>
				<verse number="4">Widziałem, jak baran bódł na zachód, na północ i na południe, a żadna bestia nie mogła stać przed nim i nie było [nikogo], kto by wyrwał się z jego ręki. Czynił on według swojej woli i stał się wielki.</verse>
				<verse number="5">Gdy się zastanawiałem [nad tym], oto przyszedł kozioł z zachodu po powierzchni całej ziemi, nie dotykając ziemi. A [ten] kozioł miał okazały róg między swoimi oczami.</verse>
				<verse number="6">I przyszedł aż do tego barana, który miał dwa rogi, którego widziałem stojącego nad rzeką; podbiegł do niego w zapalczywości swojej siły.</verse>
				<verse number="7">Widziałem także, że natarł na tego barana, a rozjuszywszy się na niego, uderzył barana, tak że złamał mu oba rogi. I baran nie miał siły, aby go odeprzeć; i rzucił go o ziemię, zdeptał go, a nie było [nikogo], kto by wyrwał barana z jego mocy.</verse>
				<verse number="8">Wtedy kozioł stawał się bardzo wielki, ale gdy stał się potężny, złamał się wielki róg, a na jego miejsce wyrosły cztery rogi okazałe na cztery strony świata.</verse>
				<verse number="9">Z jednego z nich wyrósł mały róg, a ten bardzo wzrastał ku południu, ku wschodowi i ku wspaniałej ziemi.</verse>
				<verse number="10">Wzrósł aż do wojska niebieskiego i zrzucił na ziemię [część] wojska oraz gwiazd i podeptał je.</verse>
				<verse number="11">Wzniósł się nawet aż do księcia tego wojska i przez niego została odjęta codzienna [ofiara] i [zostało] porzucone miejsce jego świątyni.</verse>
				<verse number="12">Także wojsko zostało [mu] podane przeciwko codziennej [ofierze] z powodu przestępstwa i porzucił prawdę na ziemię, a cokolwiek czynił, powodziło mu się.</verse>
				<verse number="13">Wtedy usłyszałem jednego ze świętych mówiącego, a inny święty zapytał tego, który mówił: Jak długo [będzie trwać] widzenie o codziennej [ofierze] i przestępstwie spustoszenia, a świątynia i wojsko będą podane na podeptanie?</verse>
				<verse number="14">I powiedział do mnie: Aż do dwóch tysięcy trzystu wieczorów i poranków. Wtedy świątynia zostanie oczyszczona.</verse>
				<verse number="15">A gdy ja, Daniel, patrzyłem na to widzenie i pytałem się o jego znaczenie, oto stanął przede mną [ktoś] o wyglądzie mężczyzny.</verse>
				<verse number="16">Usłyszałem też ludzki głos między [brzegami] Ulaj, który zawołał: Gabrielu, wyjaśnij mu to widzenie.</verse>
				<verse number="17">I przyszedł do mnie, gdzie stałem. A gdy przyszedł, zląkłem się i padłem na twarz. I powiedział do mnie: Zrozum, synu człowieczy, bo to widzenie [spełni się] w czasie ostatecznym.</verse>
				<verse number="18">Gdy mówił do mnie, zapadłem w głęboki sen, leżąc twarzą ku ziemi. Wtedy dotknął mnie i postawił na nogi.</verse>
				<verse number="19">I powiedział: Oto oznajmię tobie, co się będzie dziać, kiedy skończy się gniew, bo koniec nastąpi w czasie oznaczonym.</verse>
				<verse number="20">Ten baran, którego widziałeś, o dwóch rogach, to [są] królowie Medów i Persów.</verse>
				<verse number="21">A ten kosmaty kozioł to król Grecji, a ten wielki róg między jego oczami to pierwszy król.</verse>
				<verse number="22">A to, że został złamany, a powstały cztery inne w jego miejsce, [oznacza, że] cztery królestwa powstaną z jego narodu, ale nie [będą miały] jego potęgi.</verse>
				<verse number="23">A pod koniec ich panowania, gdy przestępcy dopełnią [swej miary], powstanie król o srogim obliczu i podstępny;</verse>
				<verse number="24">Jego moc będzie potężna, lecz nie dzięki własnej sile. Będzie niszczył w sposób zadziwiający i szczęśliwie mu się powiedzie w działaniu, bo zniszczy mocarzy i lud święty.</verse>
				<verse number="25">A dzięki jego pomyślności poszczęści mu się podstęp w jego ręku, będzie się wynosił w swoim sercu i w czasie pokoju zniszczy wielu. [Ponadto] powstanie przeciw Księciu książąt, lecz bez [udziału] ręki [ludzkiej] zostanie skruszony.</verse>
				<verse number="26">A to widzenie wieczorne i poranne, o którym była mowa, jest prawdą. Dlatego zapieczętuj to widzenie, bo [spełni się po] wielu dniach.</verse>
				<verse number="27">Wtedy ja, Daniel, zemdlałem i chorowałem przez kilka dni; potem wstałem i załatwiałem sprawy króla; zdumiewałem się nad tym widzeniem, [ale] nikt go nie rozumiał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">W pierwszym roku Dariusza, syna Aswerusa, z rodu Medów, który był ustanowiony królem nad królestwem Chaldejczyków;</verse>
				<verse number="2">W pierwszym roku jego królowania ja, Daniel, zrozumiałem dzięki księgom liczbę lat, o których doszło słowo PANA do proroka Jeremiasza, że miało się wypełnić spustoszenie Jerozolimy w siedemdziesiąt lat.</verse>
				<verse number="3">I zwróciłem swoją twarz do Pana Boga, by szukać go modlitwą i błaganiem, w poście, worze i popiele.</verse>
				<verse number="4">Modliłem się więc do PANA, mojego Boga, wyznawałem i mówiłem: Panie, Boże wielki i straszny, strzegący przymierza i miłosierdzia względem tych, którzy cię miłują i przestrzegają twoich przykazań;</verse>
				<verse number="5">Zgrzeszyliśmy, dopuściliśmy się nieprawości, postępowaliśmy niegodziwie i zbuntowaliśmy się, odstępując od twoich przykazań i praw;</verse>
				<verse number="6">I nie usłuchaliśmy twoich sług, proroków, którzy mówili w twoim imieniu do naszych królów, do naszych książąt, do naszych ojców i do całego ludu ziemi.</verse>
				<verse number="7">Do ciebie, Panie, [należy] sprawiedliwość, a nam się należy wstyd na twarzach, jak to [jest] dziś, oraz mężczyznom Judy, mieszkańcom Jerozolimy i całemu Izraelowi, bliskim i dalekim we wszystkich ziemiach, do których ich wygnałeś z powodu ich występków, jakie popełnili przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="8">Panie, nam się [należy] wstyd na twarzy, naszym królom, naszym książętom i naszym ojcom, bo zgrzeszyliśmy przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="9">[Ale] do Pana, naszego Boga, [należą] miłosierdzie i przebaczenie, choć zbuntowaliśmy się przeciwko niemu;</verse>
				<verse number="10">A nie byliśmy posłuszni głosowi PANA, naszego Boga, by postępować według jego ustaw, które dał nam przez swoje sługi, proroków;</verse>
				<verse number="11">Owszem, cały Izrael przekroczył twoje prawo i odstąpił [od ciebie], aby nie słuchać twego głosu. Dlatego wylały się na nas przekleństwo i przysięga, które są zapisane w Prawie Mojżesza, sługi Boga. Zgrzeszyli bowiem przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="12">A on spełnił swoje słowa, które wypowiedział przeciwko nam i przeciwko naszym sędziom, którzy nas sądzili, i sprowadził na nas to wielkie nieszczęście. Nie zdarzyło się bowiem pod całym niebem to, co zdarzyło się w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="13">Tak jak jest napisane w Prawie Mojżesza, całe to nieszczęście spadło na nas. My jednak nie błagaliśmy PANA, naszego Boga, [o to], abyśmy [mogli] odwrócić się od naszych nieprawości i mieli wzgląd na twoją prawdę.</verse>
				<verse number="14">Dlatego czuwał PAN nad tym nieszczęściem i sprowadził je na nas, bo PAN, nasz Bóg, jest sprawiedliwy we wszystkich swoich dziełach, których dokonuje. My zaś nie usłuchaliśmy jego głosu.</verse>
				<verse number="15">A teraz, Panie, nasz Boże, który wyprowadziłeś swój lud z ziemi Egiptu mocną ręką i uczyniłeś sobie imię, jak to [jest] dziś: zgrzeszyliśmy i postępowaliśmy niegodziwie.</verse>
				<verse number="16">Panie, według wszelkiej twojej sprawiedliwości proszę, niech się odwróci twoja zapalczywość i twój gniew od twojego miasta, Jerozolimy, [od] twojej świętej góry, bo z powodu naszych grzechów i nieprawości naszych ojców Jerozolima i twój lud stały się przedmiotem zniewagi wśród wszystkich, którzy są dokoła nas.</verse>
				<verse number="17">Teraz więc wysłuchaj, nasz Boże, modlitwy twego sługi i jego błagań, a rozjaśnij swe oblicze nad swoją spustoszoną świątynią ze względu na Pana.</verse>
				<verse number="18">Nakłoń, mój Boże, swego ucha i wysłuchaj; otwórz swe oczy i zobacz nasze spustoszenia i miasto, które jest nazwane twoim imieniem, bo nie ze względu na naszą sprawiedliwość zanosimy swoje błagania przed ciebie, ale ze względu na twoje wielkie miłosierdzie.</verse>
				<verse number="19">Panie, wysłuchaj! Panie, przebacz! Panie, spójrz i działaj. Nie zwlekaj ze względu na siebie samego, mój Boże, bo twoje miasto i twój lud są nazwane twoim imieniem.</verse>
				<verse number="20">A gdy jeszcze mówiłem, modliłem się i wyznawałem swój grzech oraz grzech mego ludu Izraela, i zanosiłem swoje błagania przed PANA, mojego Boga, za świętą górę mojego Boga;</verse>
				<verse number="21">Gdy jeszcze mówiłem w modlitwie, oto mąż Gabriel, którego widziałem w widzeniu na początku, przyleciał spiesznie i dotknął mnie w czasie ofiary wieczornej.</verse>
				<verse number="22">I wyjaśniał mi, i rozmawiał ze mną, mówiąc: Danielu, teraz wyszedłem, aby uczynić cię zdolnym do zrozumienia.</verse>
				<verse number="23">Na początku twoich błagań wyszło słowo, a ja przybyłem, aby ci [je] oznajmić, bo jesteś bardzo umiłowany. Tak więc rozważ to słowo i zrozum widzenie.</verse>
				<verse number="24">Siedemdziesiąt tygodni wyznaczono nad twoim ludem i twoim świętym miastem na zakończenie przestępstwa, na zgładzenie grzechów i na przebłaganie za nieprawość, na wprowadzenie wiecznej sprawiedliwości, na opieczętowanie widzenia i proroctwa oraz na namaszczenie Najświętszego.</verse>
				<verse number="25">Dlatego wiedz i zrozum, że od wyjścia nakazu o przywróceniu i odbudowaniu Jerozolimy aż do Księcia Mesjasza [będzie] siedem tygodni i sześćdziesiąt dwa tygodnie. Zostaną odbudowane ulica i mur, ale w czasach trudnych.</verse>
				<verse number="26">A po tych sześćdziesięciu dwóch tygodniach zostanie zabity Mesjasz, lecz nie za siebie. A lud księcia, który przyjdzie, zniszczy miasto i świątynię i jego koniec [nastąpi] wśród powodzi; i do końca wojny są postanowione spustoszenia.</verse>
				<verse number="27">Utrwali przymierze z wieloma przez jeden tydzień. A w połowie tego tygodnia sprawi, że ustanie ofiara spalana i ofiara z pokarmów, a przez mnóstwo obrzydliwości [uczyni] spustoszenie aż do końca, i wyleje się to, co postanowione, na tego, który ma być spustoszony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">W trzecim roku Cyrusa, króla Persji, zostało objawione słowo Danielowi, któremu nadano imię Belteszassar; [to] słowo było prawdziwe i zamierzony czas [był] długi. Zrozumiał [to] słowo, bo otrzymał zrozumienie w widzeniu.</verse>
				<verse number="2">W tych dniach ja, Daniel, byłem smutny przez trzy tygodnie.</verse>
				<verse number="3">Nie jadłem smacznego chleba, mięsa i wina nie brałem do ust, i nie namaszczałem się olejkiem, aż się wypełniły trzy tygodnie.</verse>
				<verse number="4">A dwudziestego czwartego dnia pierwszego miesiąca byłem nad brzegiem wielkiej rzeki, to jest Chiddekel;</verse>
				<verse number="5">I podniosłem swoje oczy, i spojrzałem, a oto [stał] pewien mąż ubrany w lnianą szatę, a jego biodra [były] przepasane czystym złotem z Ufas;</verse>
				<verse number="6">Jego ciało było jak z berylu, jego oblicze z wyglądu jak błyskawica, jego oczy – jak pochodnie ogniste, jego ramiona i nogi – jak blask wypolerowanej miedzi, a dźwięk jego słów – jak głos tłumu.</verse>
				<verse number="7">Tylko ja sam, Daniel, miałem to widzenie. Mężczyźni, którzy byli ze mną, nie mieli tego widzenia; ale wielki strach padł na nich i pouciekali, aby się ukryć.</verse>
				<verse number="8">A ja sam zostałem i miałem to wielkie widzenie, ale nie pozostało we mnie siły. Moja uroda zmieniła się i zepsuła, i nie miałem [żadnej] siły.</verse>
				<verse number="9">Wtedy usłyszałem dźwięk jego słów; a gdy usłyszałem dźwięk jego słów, upadłem na twarz w głęboki sen, twarzą ku ziemi.</verse>
				<verse number="10">I oto dotknęła mnie ręka, i podniosła mnie na moje kolana i na dłonie moich rąk.</verse>
				<verse number="11">I powiedział do mnie: Danielu, mężu bardzo umiłowany, uważaj na moje słowa, które mówię do ciebie, i stań na nogi, bo jestem teraz posłany do ciebie. A gdy przemówił do mnie to słowo, stanąłem drżąc.</verse>
				<verse number="12">Wtedy powiedział do mnie: Nie bój się, Danielu, bo od pierwszego dnia, gdy wziąłeś sobie do serca [to], aby zrozumieć i ukorzyć się przed swoim Bogiem, twoje słowa zostały wysłuchane, a ja przybyłem ze względu na twoje słowa.</verse>
				<verse number="13">Lecz książę królestwa Persji sprzeciwiał mi się przez dwadzieścia jeden dni, ale oto Michał, jeden z przedniejszych książąt, przyszedł mi z pomocą; a ja zostałem tam przy królach Persji.</verse>
				<verse number="14">Ale przybyłem, aby ci oznajmić, co spotka twój lud w dniach ostatecznych, bo to widzenie [będzie] jeszcze na te dni.</verse>
				<verse number="15">A gdy mówił do mnie tymi słowy, opuściłem twarz ku ziemi i zamilkłem.</verse>
				<verse number="16">A oto [ktoś] jakby podobny do synów ludzkich dotknął moich warg. Otworzyłem usta i mówiłem, powiedziałem do stojącego przede mną: Mój panie, z powodu tego widzenia dopadły mnie boleści i nie mam [żadnej] siły.</verse>
				<verse number="17">A jakże będzie mógł taki sługa mego pana rozmawiać w ten sposób z moim panem? Gdyż od tego czasu nie została we mnie siła i nie ma we mnie tchu.</verse>
				<verse number="18">Wtedy ponownie dotknął mnie [ten, który był] podobny do człowieka, i wzmocnił mnie;</verse>
				<verse number="19">I powiedział: Nie bój się, mężu bardzo umiłowany, pokój tobie! Wzmocnij się, mówię, wzmocnij się. A gdy mówił do mnie, nabrałem siły i powiedziałem: Niech mój pan mówi, bo mnie wzmocniłeś.</verse>
				<verse number="20">Powiedział: Czy wiesz, dlaczego przybyłem do ciebie? Teraz wrócę, aby walczyć z księciem Persji. A gdy odejdę [stamtąd], oto nadejdzie książę Grecji.</verse>
				<verse number="21">Ale oznajmię ci to, co jest zapisane w piśmie prawdy. I nie ma nikogo, który by mężnie stał przy mnie w tych sprawach, oprócz Michała, waszego księcia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">W pierwszym roku Dariusza Meda stanąłem, aby go pokrzepić i wzmocnić.</verse>
				<verse number="2">A teraz oznajmię ci prawdę: Oto jeszcze trzej królowie będą panować w Persji, potem czwarty wzbogaci się o wiele bardziej niż wszyscy, a gdy się umocni w swoich bogactwach, podburzy wszystkich przeciw królestwu Grecji.</verse>
				<verse number="3">I powstanie potężny król, który będzie sprawował wielką władzę, i będzie czynił według swojej woli.</verse>
				<verse number="4">A gdy on się umocni, jego królestwo zostanie pokruszone i rozdzielone na cztery strony świata, ale nie między jego potomków i nie według władzy, jaką sprawował. Jego królestwo bowiem zostanie wykorzenione, a [dostanie się] innym, ale nie tym.</verse>
				<verse number="5">Wtedy umocni się król południa oraz jeden z jego książąt. Ten będzie mocniejszy od niego i będzie panować, a jego władza będzie władzą rozległą.</verse>
				<verse number="6">Lecz po upływie kilku lat połączą się, bo córka króla południa przybędzie do króla północy, aby zawrzeć przymierze. Ona jednak nie otrzyma siły ramienia ani on nie ostoi się ze swoim ramieniem. Ale zostanie ona wydana, a [z nią] ci, którzy ją sprowadzili, jej syn oraz ten, co ją umacniał w tych czasach.</verse>
				<verse number="7">Potem z latorośli jej korzenia powstanie [ktoś] na jego miejsce, kto nadciągnie ze swoim wojskiem, wkroczy do twierdzy króla północy, będzie rządził nimi i zwycięży.</verse>
				<verse number="8">Także ich bogów wraz z ich książętami i drogimi naczyniami ze srebra i złota uprowadzi do niewoli [do] Egiptu; i będzie bezpieczny [przez wiele] lat od króla północy.</verse>
				<verse number="9">A król południa wtargnie do królestwa i wróci do swojej ziemi.</verse>
				<verse number="10">Ale jego synowie będą walczyć i zgromadzą mnóstwo wielkich wojsk. [Jeden z nich] nadciągnie z siłą jak powódź i przejdzie. Potem wróci i wojskiem będzie nacierać aż do jego twierdzy.</verse>
				<verse number="11">Wtedy król południa, będąc rozjuszony, wyruszy i będzie walczył z nim, [to jest] z królem północy. Uszykuje wielkie mnóstwo, ale to mnóstwo zostanie wydane w jego rękę.</verse>
				<verse number="12">A gdy to mnóstwo zostanie rozbite, jego serce się wywyższy, a choć powali dziesiątki tysięcy, nie umocni się.</verse>
				<verse number="13">Wróci bowiem król północy i uszykuje większe mnóstwo niż poprzednie, i po upływie kilku lat przyjdzie na pewno z wielkim wojskiem i mnóstwem bogactw.</verse>
				<verse number="14">W tych czasach wielu powstanie przeciwko królowi południa. Synowie zbójców spośród twego ludu powstaną, aby utwierdzić widzenie, ale upadną.</verse>
				<verse number="15">Nadciągnie więc król północy, usypie wały i zdobędzie miasta warowne, a nie oprą się ramiona południa ani jego lud wybrany, i nie będą mieć siły, by stawić opór.</verse>
				<verse number="16">[Ten], który nadciągnie przeciwko niemu, uczyni według swojej woli, i nie [będzie] nikogo, kto by mu się przeciwstawił; stanie też w pięknej ziemi, która zostanie zniszczona przez jego rękę.</verse>
				<verse number="17">Potem zwróci swoją twarz, aby przyjść z siłą całego swego królestwa, i będzie wyglądał, jakby [szukał zgody], i uczyni tak: da mu córkę piękną, aby doprowadził go przez nią do zguby. Ale ona nie [będzie] go wspierać ani nie będzie za nim.</verse>
				<verse number="18">Potem zwróci swoją twarz ku wyspom i zdobędzie [ich] wiele. Ale [pewien] wódz położy kres jego zniewadze, ponadto odpłaci mu za tę zniewagę.</verse>
				<verse number="19">Dlatego zwróci swoją twarz ku twierdzom swojej ziemi, lecz potknie się i upadnie, i nie będzie [już] znaleziony.</verse>
				<verse number="20">I powstanie na jego miejsce [taki], który roześle poborców w chwale królestwa. Ale po niewielu dniach zostanie zniszczony, lecz nie w gniewie ani nie w bitwie.</verse>
				<verse number="21">Potem powstanie na jego miejsce [człowiek] godny pogardy, któremu nie dadzą godności królestwa. Przyjdzie jednak w pokoju i zdobędzie królestwo pochlebstwem.</verse>
				<verse number="22">A ramionami, [jakby] powodzią, zostaną porwani sprzed jego oblicza i skruszeni, a także książę przymierza.</verse>
				<verse number="23">Po zawarciu przymierza z nim będzie postępował zdradliwie. Nadciągnie bowiem i umocni się z niewielkim ludem.</verse>
				<verse number="24">Nieoczekiwanie wkroczy nawet do najbogatszych miejsc prowincji i uczyni to, czego nie czynili jego ojcowie ani ojcowie jego ojców. Łup, zdobycz i bogactwo rozdzieli między nich. Uknuje plany przeciw warowniom, ale do czasu.</verse>
				<verse number="25">Potem pobudzi swoją moc i [swe] serce przeciw królowi południa z wielkim wojskiem. Król południa przygotuje się do walki z wielkim i potężnym wojskiem, ale się nie oprze, gdyż obmyślą przeciwko niemu zdradę.</verse>
				<verse number="26">Ci, którzy jedzą jego chleb, zniszczą go, gdy jego wojsko najedzie jak powódź, i padnie wielu zabitych.</verse>
				<verse number="27">Obaj królowie w swych sercach [będą mieli] złe zamiary i przy jednym stole będą mówić kłamstwa; ale to się [im] nie uda, gdyż koniec będzie w jeszcze [innym] wyznaczonym czasie.</verse>
				<verse number="28">Potem powróci do swojej ziemi z wielkim bogactwem, a jego serce zwróci się przeciwko świętemu przymierzu; tak będzie działał i wróci do swojej ziemi.</verse>
				<verse number="29">W czasie wyznaczonym wróci i skieruje się na południe, ale nie powiedzie [mu] się tak [jak] za pierwszym i drugim [razem].</verse>
				<verse number="30">Przeciwko niemu bowiem wyruszą okręty z Kittim, będzie przygnębiony, wróci i rozgniewa się na święte przymierze; tak będzie działał. I znowu wróci, i zawrze porozumienie z tymi, którzy opuścili święte przymierze.</verse>
				<verse number="31">A powstaną przez niego wojska, które zbezczeszczą świątynię-twierdzę i [zniosą] codzienną [ofiarę], a postawią obrzydliwość spustoszenia.</verse>
				<verse number="32">A tych, którzy będą postępować niegodziwie przeciwko przymierzu, splugawi pochlebstwem. Ale lud znający swego Boga umocni się i będzie działać.</verse>
				<verse number="33">A rozumni wśród ludu będą nauczać wielu, ale będą padać od miecza, od ognia, od niewoli i od łupu przez wiele dni.</verse>
				<verse number="34">Gdy padną, będą mieli niewielką pomoc i wielu przyłączy się do nich pochlebstwem.</verse>
				<verse number="35">Spośród tych rozumnych niektórzy padną, aby byli doświadczeni, oczyszczeni i wybieleni aż do czasu ostatecznego, bo to jeszcze potrwa aż do czasu wyznaczonego.</verse>
				<verse number="36">A król uczyni według swojej woli, wyniesie się i wywyższy się ponad każdego boga; będzie mówić dziwne rzeczy przeciwko Bogu bogów i poszczęści mu się, aż dokona się gniew. [To] bowiem, [co] zostało postanowione, dokona się.</verse>
				<verse number="37">Nie będzie miał względu ani na boga swoich ojców, ani na pożądanie kobiet, ani na żadnego boga, gdyż wyniesie się ponad wszystko.</verse>
				<verse number="38">Zamiast tego będzie czcił boga twierdz; boga, którego nie znali jego ojcowie, będzie czcił złotem, srebrem i drogocennymi kamieniami, i kosztownościami.</verse>
				<verse number="39">Tak postąpi w twierdzach obcego boga, a którego uzna i obdarzy sławą. I sprawi, że będą panowali nad wieloma, i rozdzieli [im] ziemię jako zapłatę.</verse>
				<verse number="40">A pod koniec czasu będzie z nim walczył król południa; ale król północy uderzy na niego jak burza z rydwanami, jeźdźcami i licznymi okrętami, wtargnie do krajów, zaleje [je] i przejdzie.</verse>
				<verse number="41">Potem wkroczy do pięknej ziemi i wiele [krajów] padnie. Te jednak ujdą z jego rąk: Edom, Moab i pierwsi z synów Ammona.</verse>
				<verse number="42">Wyciągnie swą rękę po kraje, a ziemia Egiptu nie zdoła mu ujść.</verse>
				<verse number="43">Opanuje skarby złota i srebra oraz wszystkie kosztowności Egiptu, a Libijczycy i Etiopczycy pójdą za nim.</verse>
				<verse number="44">Ale wieści ze wschodu i z północy przestraszą go. Dlatego wyruszy z wielkim gniewem, aby wielu wygubić i wytępić.</verse>
				<verse number="45">I rozbije namioty swego pałacu między morzami na pięknej górze świętej; ale jego koniec przyjdzie na niego i nikt mu nie pomoże.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">W tym czasie powstanie Michał, wielki książę, który wstawia się za synami twego ludu. Nastanie czas ucisku, jakiego nie było, odkąd narody zaczęły istnieć aż do tego czasu. W tym czasie twój lud zostanie wybawiony, każdy, kto znajdzie się zapisany w księdze.</verse>
				<verse number="2">A wielu z tych, którzy śpią w prochu ziemi, obudzi się, jedni do życia wiecznego, a drudzy ku hańbie [i] wiecznej pogardzie.</verse>
				<verse number="3">Ci, którzy są mądrzy, będą świecić jak blask firmamentu, a ci, którzy [przyprowadzili] wielu do sprawiedliwości – jak gwiazdy na wieki wieków.</verse>
				<verse number="4">Ale ty Danielu zamknij te słowa i zapieczętuj tę księgę aż do czasu ostatecznego. Wielu będzie przebiegać, a pomnoży się wiedza.</verse>
				<verse number="5">I ja, Daniel, spojrzałem, a oto stało dwóch innych, jeden na brzegu rzeki po tej stronie, a drugi na brzegu rzeki po tamtej stronie.</verse>
				<verse number="6">[Jeden] powiedział do męża odzianego w lnianą szatę, który [stał] nad wodami rzeki: Kiedy będzie koniec [tych] dziwnych rzeczy?</verse>
				<verse number="7">I usłyszałem tego męża odzianego w lnianą szatę, który [stał] nad wodami rzeki. Podniósł swoją prawą i lewą rękę do nieba i przysiągł na Żyjącego na wieki, że [będzie to] na czas, czasy i połowę czasu. I gdy doszczętnie rozproszy siłę świętego ludu, [wtedy] to się wszystko wypełni.</verse>
				<verse number="8">Ja [to] usłyszałem, ale nie zrozumiałem, więc zapytałem: Mój Panie, jaki będzie koniec tych rzeczy?</verse>
				<verse number="9">Wtedy odpowiedział: Idź, Danielu, bo te słowa są zamknięte i zapieczętowane aż do czasu ostatecznego.</verse>
				<verse number="10">Wielu będzie oczyszczonych, wybielonych i doświadczonych, ale bezbożni będą postępować bezbożnie. Żaden bezbożny nie zrozumie, ale mądrzy zrozumieją.</verse>
				<verse number="11">A od tego czasu, kiedy zostanie zniesiona [ofiara] codzienna i będzie postawiona obrzydliwość spustoszenia, [upłynie] tysiąc dwieście dziewięćdziesiąt dni.</verse>
				<verse number="12">Błogosławiony, kto doczeka i dojdzie do tysiąca trzystu trzydziestu pięciu dni.</verse>
				<verse number="13">Ale ty idź swoją drogą do końca. Odpoczniesz i pozostaniesz w swoim losie przy końcu dni.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="28">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do Ozeasza, syna Beeriego, za dni Uzjasza, Jotama, Achaza, Ezechiasza, królów Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela.</verse>
				<verse number="2">Początek słowa PANA przez Ozeasza. PAN powiedział do Ozeasza: Idź, weź sobie nierządnicę za żonę i dzieci nierządu. Ziemia bowiem uprawiała wstydliwy nierząd, odwróciła się od PANA.</verse>
				<verse number="3">Poszedł więc i wziął sobie za żonę Gomerę, córkę Diblaima, a ona poczęła i urodziła mu syna.</verse>
				<verse number="4">PAN powiedział do niego: Nadaj mu imię Jizreel, bo już niedługo pomszczę na domu Jehu krew Jizreel i sprawię, [że] ustanie królestwo domu Izraela.</verse>
				<verse number="5">W tym dniu złamię łuk Izraela w dolinie Jizreel.</verse>
				<verse number="6">I poczęła znowu, i urodziła córkę. [PAN] powiedział do niego: Nadaj jej imię Lo-Ruchama, bo już nie zlituję się nad domem Izraela, lecz na pewno go wytępię.</verse>
				<verse number="7">Ale zlituję się nad domem Judy i wybawię go przez PANA, jego Boga, lecz nie wybawię łukiem ani mieczem, ani wojną, ani końmi, ani jeźdźcami.</verse>
				<verse number="8">Gdy odstawiła [od piersi] Lo-Ruchamę, znowu poczęła i urodziła syna.</verse>
				<verse number="9">I [PAN] powiedział: Nadaj mu imię Lo-Ammi, bo wy nie jesteście moim ludem, ja też nie będę waszym [Bogiem].</verse>
				<verse number="10">Jednak liczba synów Izraela będzie jak piasek morski, którego nie można zmierzyć ani zliczyć. I stanie się, że w miejscu, gdzie im mówiono: Nie jesteście moim ludem, będzie się do nich mówić: Wy jesteście synami Boga żywego.</verse>
				<verse number="11">I będą zgromadzeni razem synowie Judy i synowie Izraela, ustanowią sobie jedną głowę i wyjdą z tej ziemi. Wielki bowiem [będzie] dzień Jizreel.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Mówcie swoim braciom: Ammi, i swoim siostrom, Ruchama!</verse>
				<verse number="2">Spierajcie się z waszą matką, spierajcie się, bo ona [nie jest] moją żoną, a ja też nie jestem jej mężem. Niech usunie swoje czyny nierządu sprzed swego oblicza, a swoje cudzołóstwa spośród swoich piersi;</verse>
				<verse number="3">W przeciwnym razie rozbiorę ją do naga i wystawię taką, jaka była w dniu swego narodzenia; uczynię ją podobną do pustyni, zostawię ją jak suchą ziemię i uśmiercę ją pragnieniem.</verse>
				<verse number="4">Nie zlituję się nad jej dziećmi, gdyż są dziećmi nierządu.</verse>
				<verse number="5">Ich matka bowiem uprawiała nierząd, bezwstydnie postępowała ich rodzicielka. Mówiła bowiem: Pójdę za moimi kochankami, którzy dają mi mój chleb i moją wodę, moją wełnę i mój len, moją oliwę i moje napoje.</verse>
				<verse number="6">Dlatego oto zagrodzę jej drogę cierniami i otoczę murem, aby nie mogła znaleźć swoich ścieżek.</verse>
				<verse number="7">Wtedy będzie biegać za swymi kochankami, lecz ich nie dogoni; będzie ich szukać, ale nie znajdzie. Potem powie: Pójdę i wrócę do swego pierwszego męża, bo lepiej mi było wtedy niż teraz.</verse>
				<verse number="8">Ona bowiem nie wie, że to ja dawałem jej zboże, moszcz i oliwę, [że] dawałem jej obfitość srebra i złota, [których] oni używali dla Baala.</verse>
				<verse number="9">Dlatego wrócę i zabiorę moje zboże w swoim czasie, mój moszcz w swoim czasie, odbiorę jej moją wełnę i mój len, [który dałem] na okrywanie jej nagości.</verse>
				<verse number="10">A teraz odkryję jej bezwstydność na oczach jej kochanków i nikt jej nie wyrwie z mojej ręki.</verse>
				<verse number="11">I położę kres całej jej radości, jej świętom, jej nowiom, jej szabatom i wszystkim jej uroczystym świętom.</verse>
				<verse number="12">Zniszczę też jej winorośle i drzewa figowe, o których mówiła: Oto moja zapłata, którą mi dali moi kochankowie. I zamienię je w lasy, które pożrą polne zwierzęta.</verse>
				<verse number="13">I ukarzę ją za te dni Baalów, gdy im paliła kadzidło, stroiła się w swoje kolczyki i klejnoty i chodziła za swymi kochankami, a o mnie zapomniała, mówi PAN.</verse>
				<verse number="14">Dlatego oto zwabię ją, zaprowadzę na pustynię i będę mówić do niej łaskawie;</verse>
				<verse number="15">I dam jej winnice z tego miejsca i dolinę Akor jako wrota nadziei. Ona będzie tam śpiewała jak za dni swej młodości, jak w dniu, kiedy wyszła z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="16">W tym dniu, mówi PAN, będziesz mnie nazywać [Iszi] – mój mężu, a nie będziesz mnie już nazywała [Baal] – mój panie!</verse>
				<verse number="17">Usunę bowiem z twoich ust imiona Baalów i ich imiona nie będą już wspomniane.</verse>
				<verse number="18">W tym dniu zawrę dla ciebie przymierze z polnymi zwierzętami, z ptactwem nieba i z tym, co pełza po ziemi. Pokruszę łuk i miecz, wojnę z ziemi [usunę] i sprawię, że będą mieszkać bezpiecznie.</verse>
				<verse number="19">I poślubię cię sobie na wieki; poślubię cię sobie w sprawiedliwości, w sądzie, w miłosierdziu i w litości.</verse>
				<verse number="20">Poślubię cię też sobie w wierności i poznasz PANA.</verse>
				<verse number="21">W tym dniu wysłucham, mówi PAN, wysłucham niebios, a one wysłuchają ziemi;</verse>
				<verse number="22">Ziemia wysłucha zboża, moszczu i oliwy, a te rzeczy wysłuchają Jizreel.</verse>
				<verse number="23">Zasieję go sobie na ziemi i zlituję się nad tym, który nie dostąpił miłosierdzia, i powiem do tego, który nie był moim ludem: [Ty jesteś] moim ludem! A on powie: [Ty jesteś] moim Bogiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">I powiedział do mnie PAN: Idź jeszcze, pokochaj kobietę kochaną [przez] innego – cudzołożnicę, tak jak PAN miłuje synów Izraela, choć oni oglądają się za innymi bogami i kochają bukłaki wina.</verse>
				<verse number="2">Więc kupiłem ją sobie za piętnaście srebrników i za półtora chomera jęczmienia;</verse>
				<verse number="3">I powiedziałem do niej: Pozostaniesz u mnie przez wiele dni. Nie będziesz uprawiała nierządu ani nie będziesz [należała] do [innego] mężczyzny, a ja też [będę] dla ciebie.</verse>
				<verse number="4">Przez wiele dni bowiem synowie Izraela będą bez króla, bez księcia, bez ofiary, bez posągu, bez efodu i bez terafim.</verse>
				<verse number="5">Potem synowie Izraela nawrócą się i będą szukać PANA, swego Boga, i Dawida, swego króla; a w ostatecznych dniach będą się bać PANA i jego dobroci.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Słuchajcie słowa PANA, synowie Izraela, bo PAN wnosi skargę przeciwko mieszkańcom tej ziemi, gdyż nie ma prawdy ani żadnego miłosierdzia, ani poznania Boga [w] ziemi.</verse>
				<verse number="2">Krzywoprzysięstwo, kłamstwo, zabójstwo, kradzież i cudzołóstwo mnożą się, a morderstwo goni morderstwo.</verse>
				<verse number="3">Dlatego ziemia będzie lamentować i marnieje wszystko, co w niej mieszka, wraz z polnymi zwierzętami i ptactwem nieba, nawet ryby morskie wyginą.</verse>
				<verse number="4">Ale niech nikt z nimi się nie spiera ani ich nie strofuje, bo twój lud [jest] jak ci, którzy spierają się z kapłanem.</verse>
				<verse number="5">Dlatego upadniesz we dnie, upadnie też wraz z tobą prorok w nocy; wyniszczę twoją matkę.</verse>
				<verse number="6">Mój lud ginie z braku poznania; a ponieważ ty odrzuciłeś poznanie, ja też ciebie odrzucę, abyś [już] nie był dla mnie kapłanem. Skoro zapomniałeś o prawie twego Boga, ja też zapomnę o twoich synach.</verse>
				<verse number="7">Im bardziej się rozmnożyli, tym więcej grzeszyli przeciwko mnie. [Dlatego] ich chwałę zamienię w hańbę.</verse>
				<verse number="8">Pożerają ofiary za grzech mego ludu i swoją duszą pragną jego nieprawości.</verse>
				<verse number="9">I tak samo stanie się z ludem jak z kapłanem, bo ukarzę ich za ich drogi i oddam im za ich uczynki.</verse>
				<verse number="10">Będą jeść, ale się nie nasycą, będą uprawiać nierząd, ale się nie pomnożą, bo nie chcą zważać na PANA.</verse>
				<verse number="11">Nierząd, wino i moszcz odbierają serce.</verse>
				<verse number="12">Mój lud radzi się u swego drewna, a jego kij mu odpowiada, bo duch nierządu wprowadza ich w błąd i uprawiali nierząd, odstępując od swego Boga.</verse>
				<verse number="13">Na szczytach gór składają ofiary i na pagórkach palą kadzidło pod dębem, topolą i wiązem, bo ich cień jest dobry. Dlatego wasze córki uprawiają nierząd i wasze kobiety cudzołożą.</verse>
				<verse number="14">Nie będę karał waszych córek, gdy uprawiają nierząd, ani waszych kobiet, gdy cudzołożą. Oni [sami] bowiem odłączają się z nierządnicami i składają ofiary wraz z nierządnicami. A lud, który [tego] nie rozumie, upadnie.</verse>
				<verse number="15">Jeśli ty, Izraelu, uprawiasz nierząd, niech [chociaż] Juda nie obciąży się winą. Nie idźcie do Gilgal ani nie wstępujcie do Bet-Awen, ani nie przysięgajcie: Jak żyje PAN!</verse>
				<verse number="16">Izrael bowiem jest nieujarzmiony jak narowista jałówka. Zaprawdę, PAN będzie ich paść jak jagnię na rozległym miejscu.</verse>
				<verse number="17">Efraim związał się z bożkami. Zostaw go.</verse>
				<verse number="18">Ich napój czyni ich upartymi; nieustannie uprawiają nierząd; jego obrońcy wstydliwie kochają dary.</verse>
				<verse number="19">Pochwyci ich wiatr swoimi skrzydłami i będą zawstydzeni z powodu swoich ofiar.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Słuchajcie tego, kapłani, zważ [na to], domu Izraela, i nakłoń ucha, domu króla. Przeciwko wam bowiem [jest] sąd, ponieważ byliście sidłem dla Mispy i siecią rozciągniętą na Taborze.</verse>
				<verse number="2">Owszem, udają się podstępnie na rzeź, ale ja ukarzę każdego z nich.</verse>
				<verse number="3">Znam Efraima i Izrael nie jest ukryty przede mną, bo teraz, Efraimie, uprawiasz nierząd, a Izrael się splugawił.</verse>
				<verse number="4">Nie chcą zmienić swoich czynów, aby się nawrócić do swego Boga, dlatego że duch nierządu jest wśród nich i nie poznali PANA.</verse>
				<verse number="5">Pycha Izraela świadczy przeciwko niemu. Dlatego Izrael i Efraim upadną z powodu swojej nieprawości, upadnie wraz z nimi też Juda.</verse>
				<verse number="6">Ze swoimi trzodami i swoim bydłem pójdą szukać PANA, ale [go] nie znajdą, bo odstąpił od nich.</verse>
				<verse number="7">Sprzeniewierzyli się PANU, bo napłodzili obcych synów, [a] teraz miesiąc pożre ich wraz z ich dziedzictwami.</verse>
				<verse number="8">Zadmijcie w trąbę w Gibea i w trąbę w Rama; krzyczcie w Bet-Awen: [Wróg] za tobą, Beniaminie!</verse>
				<verse number="9">Efraim będzie spustoszony w dniu kary. Oznajmiłem wśród pokoleń Izraela to, co pewne.</verse>
				<verse number="10">Książęta Judy stali się jak ci, którzy przesuwają granice. Wyleję na nich swój gniew jak wodę.</verse>
				<verse number="11">Efraim jest uciskany i pokruszony sądem, gdyż chętnie chodził za rozkazem [ludzkim].</verse>
				<verse number="12">Dlatego będę dla Efraima jak mól, a dla domu Judy jak próchnica.</verse>
				<verse number="13">Gdy Efraim zauważył swoją chorobę, a Juda swoją ranę, uciekł Efraim do Asyryjczyka i posłał do króla Jareb. Ale on was nie będzie mógł uzdrowić ani uleczyć waszej rany.</verse>
				<verse number="14">Będę bowiem dla Efraima jak srogi lew, a dla domu Judy jak młody lew. Ja, ja [sam] porwę i odejdę; wezmę, a nikt mi [go] nie wydrze.</verse>
				<verse number="15">Pójdę i wrócę do swego miejsca, aż uznają swoją winę i zaczną szukać mojego oblicza. W swoim utrapieniu będą mnie pilnie szukać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Chodźcie i zawróćmy do PANA, bo on [nas] poszarpał i on nas uzdrowi; uderzył, a opatrzy nasze [rany].</verse>
				<verse number="2">Ożywi nas po dwóch dniach, a trzeciego dnia wzbudzi nas i będziemy żyć przed jego obliczem.</verse>
				<verse number="3">Wtedy poznamy i będziemy się starać poznać PANA. Jego wyjście bowiem jest przygotowane jak zorza poranna, przyjdzie do nas jak deszcz wiosenny i jesienny, który nawadnia ziemię.</verse>
				<verse number="4">Cóż mam ci uczynić, Efraimie? Cóż mam ci uczynić, Judo? Wasza dobroć bowiem jest jak obłok poranny, jak rosa, [która] rano znika.</verse>
				<verse number="5">Dlatego ciosałem [ich] przez proroków, zabijałem ich słowami moich ust, aby wyszła światłość twoich sądów.</verse>
				<verse number="6">Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.</verse>
				<verse number="7">Ale oni zerwali [moje] przymierze jako ludzkie, w tym mi się sprzeniewierzyli.</verse>
				<verse number="8">Gilead jest miastem czyniących nieprawość, splamionym krwią.</verse>
				<verse number="9">A jak zbójcy czyhają na człowieka, [tak czyni] zgraja kapłanów na drodze do Sychem, bo popełniają czyny wstydliwe.</verse>
				<verse number="10">Widziałem w domu Izraela rzeczy okropne: tam jest nierząd Efraima, a Izrael się splugawił.</verse>
				<verse number="11">I dla ciebie, Judo, wyznaczył żniwo, gdy odwróciłem niewolę mojego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Gdy leczyłem Izraela, wtedy odkryła się nieprawość Efraima i niegodziwość Samarii, bo postępują kłamliwie; złodziej włamuje się do środka, rozbójnicy rabują na zewnątrz.</verse>
				<verse number="2">A nie myślą w swoim sercu, [że] pamiętam o całej ich niegodziwości; [a] teraz ich czyny osaczają ich [i] są przed moim obliczem.</verse>
				<verse number="3">Króla rozweselają swoją niegodziwością, a książąt swymi kłamstwami.</verse>
				<verse number="4">Wszyscy cudzołożą, [są] jak piec rozpalony od piekarza, [który] przestaje czuwać, gdy zaczynił ciasto, aż się zakwasi.</verse>
				<verse number="5">W dniu naszego króla książęta wprawili [go] w chorobę bukłakami wina, tak że wyciągał swoją rękę wraz z szydercami.</verse>
				<verse number="6">Bo przygotowali swe serce do zasadzek jak rozpalony piec. Ich piekarz śpi całą noc, a rano płonie jak płomień ognia.</verse>
				<verse number="7">Wszyscy są rozpaleni jak piec i pożerają swoich sędziów; wszyscy ich królowie upadli. Nie ma wśród nich [nikogo], kto by wołał do mnie.</verse>
				<verse number="8">Efraim zmieszał się z narodami; Efraim jest [jak] podpłomyk nieodwrócony.</verse>
				<verse number="9">Obcy pochłonęli jego siłę, a on [o tym] nie wie; siwizna przyprószyła mu włosy, ale on tego nie dostrzega.</verse>
				<verse number="10">I [choć] pycha Izraela świadczy przeciwko niemu, to nie nawracają się do PANA, swego Boga, ani go w tym wszystkim nie szukają.</verse>
				<verse number="11">Efraim stał się jak głupia gołębica bez serca. Przyzywają Egipt, uciekają [do] Asyrii.</verse>
				<verse number="12">Gdy odejdą, rozciągnę na nich swoją sieć, ściągnę ich jak ptactwo niebieskie; ukarzę ich, jak im mówiono o tym w ich zgromadzeniu.</verse>
				<verse number="13">Biada im, bo uciekli ode mnie! [Niech spadnie] na nich spustoszenie, gdyż wystąpili przeciwko mnie. Chociaż ich odkupiłem, oni mówili kłamstwa przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="14">I nie wołają do mnie ze swego serca, gdy wyją na swoich łożach. Wprawdzie dla zboża i moszczu gromadzą się, ale ode mnie odstępują.</verse>
				<verse number="15">Choć opatrzyłem i wzmocniłem ich ramiona, oni obmyślają zło przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="16">Zawracają, [ale] nie do Najwyższego. Są jak łuk zawodny; ich książęta polegną od miecza z powodu zapalczywości swego języka. To wystawi ich na pośmiewisko w ziemi Egiptu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">[Przyłóż] trąbę do ust [i mów]: [Oto przyleci] na dom PANA jak orzeł, gdyż złamali moje przymierze i przekroczyli moje Prawo.</verse>
				<verse number="2">Izrael będzie wołać do mnie: Mój Boże, znamy cię.</verse>
				<verse number="3">[Ale] Izrael odrzucił dobro. Wróg będzie go ścigać.</verse>
				<verse number="4">Oni ustanawiają królów, ale beze mnie; wybierają książąt, [lecz] bez mojej wiedzy. Ze swego srebra i złota czynią sobie bożki na własną zgubę.</verse>
				<verse number="5">Twój cielec cię odrzucił, Samario! Mój gniew zapłonął przeciwko nim. Jak długo [jeszcze] nie będą oczyszczeni?</verse>
				<verse number="6">On bowiem jest z Izraela, rzemieślnik go wykonał, nie jest więc Bogiem. Cielec Samarii obróci się w proch.</verse>
				<verse number="7">Oni bowiem posiali wiatr, będą zbierać wicher. Nie ma żadnego źdźbła. Kłos nie wyda mąki, a choćby wydał, obcy ją zjedzą.</verse>
				<verse number="8">Izrael będzie pożarty, wkrótce staną się wśród pogan jak naczynie, z którego nie ma żadnej pociechy.</verse>
				<verse number="9">Uciekli bowiem do Asyrii [jak] dziki samotny osioł. Efraim najął [sobie] kochanków.</verse>
				<verse number="10">A chociaż najęli spośród narodów, [ja] ich wkrótce zbiorę i ucierpią nieco z powodu brzemienia króla książąt.</verse>
				<verse number="11">Ponieważ Efraim pomnożył ołtarze, by grzeszyć, [te] ołtarze staną się dla niego [powodem] grzechu.</verse>
				<verse number="12">Wypisałem mu wielkie rzeczy z mojego Prawa, [ale] on je uważał za coś obcego.</verse>
				<verse number="13">Z ofiar moich darów składają w ofierze mięso i jedzą [je, ale] PAN tego nie przyjmuje. Już wspomina ich nieprawość i ukarze ich za grzechy. Powrócą do Egiptu.</verse>
				<verse number="14">Zapomniał Izrael o swoim Stwórcy i pobudował świątynie, a Juda rozmnożył miasta warowne. Ale ja poślę ogień na jego miasta, który pożre jego pałace.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Nie ciesz się, Izraelu, nie raduj się jak inne narody, bo uprawiałeś nierząd, odwracając się od swego Boga, [i] umiłowałeś zapłatę [nierządnicy] na wszystkich klepiskach zbożowych.</verse>
				<verse number="2">Klepisko i prasa nie będą ich żywiły, a moszczu im zabraknie.</verse>
				<verse number="3">Nie będą mieszkać w ziemi PANA, ale Efraim wróci do Egiptu i w Asyrii będą jedli nieczyste rzeczy.</verse>
				<verse number="4">Nie będą wylewali PANU [ofiar] z wina, nie będą mu one przyjemne. Ich ofiary [będą] dla nich jak chleb żałoby; wszyscy, którzy będą z niego jedli, będą nieczyści. Ich chleb bowiem za ich dusze nie wejdzie [do] domu PANA.</verse>
				<verse number="5">Cóż będziecie czynić w uroczysty dzień i w dzień święta PANA?</verse>
				<verse number="6">Oto bowiem poszli z powodu spustoszenia. Egipt ich zgromadzi, a Memfis ich pogrzebie. Przyjemne [miejsca] na ich srebro odziedziczy pokrzywa, a w ich namiotach [wyrosną] ciernie.</verse>
				<verse number="7">Przyjdą dni nawiedzenia, przyjdą dni zapłaty. Izrael pozna, że prorok jest głupcem, a człowiek duchowy – szalony, z powodu twojej wielkiej nieprawości i wielkiej nienawiści.</verse>
				<verse number="8">Prorok, który trzymał straż nad Efraimem razem z moim Bogiem, stał się sidłem ptasznika na wszystkich jego drogach; nienawiść jest w domu jego Boga.</verse>
				<verse number="9">Zepsuli się do głębi, jak za dni Gibea. [PAN] będzie pamiętał o ich nieprawości i ukarze ich za grzechy.</verse>
				<verse number="10">Znalazłem Izraela jak winne grona na pustyni, widziałem twoich ojców jak pierwszy owoc figowca na jego początku. Ale oni poszli do Baal-Peor i oddali się tej hańbie, i stali się obrzydliwi, tak jak się im upodobało.</verse>
				<verse number="11">Jak ptak sława Efraima uleci zaraz od urodzenia, od łona i od poczęcia.</verse>
				<verse number="12">A choćby odchowali swoich synów, osierocę ich, [zanim osiągną] wiek męski. Owszem, biada im, gdy ja od nich odstąpię!</verse>
				<verse number="13">Efraim, jak widzę, jest jak Tyr zasadzony na przyjemnym miejscu. Efraim jednak wyprowadzi swoich synów do mordercy.</verse>
				<verse number="14">Daj im, PANIE! Cóż im dasz? Daj im łono bezpłodne i wyschnięte piersi.</verse>
				<verse number="15">Cała ich niegodziwość jest w Gilgal, dlatego tam ich nienawidzę. Z powodu zła ich uczynków wyrzucę ich z mego domu, nie będę ich już miłował. Wszyscy ich książęta są buntownikami.</verse>
				<verse number="16">Efraim jest powalony, ich korzeń wysechł, nie przynoszą owocu. A choćby też zrodzili, zabiję umiłowane [dzieci] ich łona.</verse>
				<verse number="17">Mój Bóg ich odrzuci, bo nie chcieli go słuchać, a będą tułaczami wśród narodów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Izrael jest próżną winoroślą, sam sobie przynosi owoc. Im więcej miał owocu, tym więcej pobudował ołtarzy, a im obfitsza była jego ziemia, tym piękniejsze wystawiał posągi.</verse>
				<verse number="2">Ich serce jest rozdzielone, teraz są winni. On pokruszy ich ołtarze i zniszczy ich posągi.</verse>
				<verse number="3">Mówią bowiem: Nie mamy króla, bo nie baliśmy się PANA, a cóż może dla nas uczynić król?</verse>
				<verse number="4">Wypowiadają słowa, przysięgając kłamliwie, gdy zawierają przymierze. Sąd wzrośnie jak trujący chwast w bruzdach polnych.</verse>
				<verse number="5">Mieszkańcy Samarii zatrwożą się z powodu cielców Bet-Awen. Będą go bowiem opłakiwać jego lud oraz jego kapłani, którzy się radowali z niego, gdyż jego chwała odeszła od niego.</verse>
				<verse number="6">Nawet i on sam zostanie zaprowadzony do Asyrii [jako] dar dla króla Jareb. Efraim okryje się hańbą i Izrael zawstydzi się [z powodu] swojej rady.</verse>
				<verse number="7">Król Samarii zostanie wycięty jak piana na powierzchni wody.</verse>
				<verse number="8">Wyżyny Awen, grzech Izraela, zostaną zniszczone. Ciernie i oset wyrosną na ich ołtarzach, a powiedzą do gór: Przykryjcie nas; a do pagórków: Padnijcie na nas.</verse>
				<verse number="9">Od dni Gibea grzeszysz, Izraelu. Tam się ostali. Nie pochwyciła ich w Gibea bitwa przeciwko synom nieprawości.</verse>
				<verse number="10">Ukarzę ich według mego upodobania; narody zbiorą się przeciwko nim, aby zostali ukarani za swoje dwie nieprawości.</verse>
				<verse number="11">Efraim jest jak wyćwiczona jałówka, która lubi młócić. Lecz ja nadepnąłem na jej cudny kark, aby użyć Efraima do jazdy; Juda będzie orać, a Jakub będzie bronować.</verse>
				<verse number="12">Siejcie sobie w sprawiedliwości, żnijcie w miłosierdziu, orzcie swoje ugory. Czas bowiem szukać PANA, aż przyjdzie i spuści na was sprawiedliwość [jak] deszcz.</verse>
				<verse number="13">[Ale] oraliście niegodziwość, zbieraliście nieprawość i jedliście owoc kłamstwa. Zaufałeś bowiem swej drodze i wielkiej liczbie swoich wojowników.</verse>
				<verse number="14">Dlatego powstanie zgiełk pośród twego ludu i wszystkie twoje zamki zostaną zburzone, tak jak Szalman zburzył Bet-Arbel w dniu bitwy, gdy matki z synami zostały roztrzaskane.</verse>
				<verse number="15">Oto tak wam uczyni Betel z powodu waszej wielkiej niegodziwości. Król Izraela o świcie zostanie doszczętnie zgładzony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Gdy Izrael był dzieckiem, umiłowałem go, a z Egiptu wezwałem mego syna.</verse>
				<verse number="2">[Prorocy] wzywali ich, ale oni tym bardziej odchodzili sprzed ich oblicza. Składali ofiary Baalom i palili kadzidło rzeźbionym bożkom.</verse>
				<verse number="3">Postawiłem Efraima na nogi, biorąc ich na ramiona, ale nie chcieli poznać, że ja ich wyleczyłem.</verse>
				<verse number="4">Ciągnąłem ich powrozami ludzkimi, więzami miłości, a byłem dla nich jak [ci], którzy zdejmują jarzmo z ich szczęk, i podawałem im pokarm.</verse>
				<verse number="5">Nie wróci on do ziemi Egiptu, ale Asyryjczyk [będzie] jego królem, gdyż nie chcieli się nawrócić.</verse>
				<verse number="6">Ponadto miecz będzie trwać w jego miastach, zniszczy jego gałęzie i pożre [je] z powodu ich rad.</verse>
				<verse number="7">Mój lud jest skłonny do odstępowania ode mnie, a chociaż wezwano go do Najwyższego, nikt [go] nie wywyższa.</verse>
				<verse number="8">Jakże mógłbym cię porzucić, Efraimie? [Jakże] mógłbym cię wydać, Izraelu? Jakże mógłbym cię równać z Admą [i] postąpić z tobą jak z Seboim? Moje serce odmieniło się we mnie, moja litość poruszyła się.</verse>
				<verse number="9">Nie wykonam zapalczywości swojego gniewu i nie zniszczę Efraima ponownie, bo jestem Bogiem, a nie człowiekiem; Święty pośród ciebie. I nie nadciągnę przeciwko miastu.</verse>
				<verse number="10">Pójdą za PANEM, który jak lew będzie ryczał. Gdy zaryczy, synowie z drżeniem przybiegną z zachodu.</verse>
				<verse number="11">Przybiegną z drżeniem jak ptaki z Egiptu i jak gołębica z ziemi Asyrii i posadzę ich w ich domach, mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Efraim otoczył mnie kłamstwem, a dom Izraela – zdradą, gdy Juda jeszcze panuje z Bogiem i jest wierny ze świętymi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Efraim karmi się wiatrem, goni za wiatrem wschodnim. Przez cały dzień mnoży kłamstwo i spustoszenie, bo zawiera przymierze z Asyryjczykami i wynosi oliwę do Egiptu.</verse>
				<verse number="2">PAN wiedzie też spór z Judą i ukarze Jakuba według jego dróg, odda mu według jego czynów.</verse>
				<verse number="3">[Jeszcze] w łonie ujął [on] za piętę swego brata, a swoją siłą mężnie zmagał się z Bogiem.</verse>
				<verse number="4">Mężnie zmagał się z Aniołem i [go] przemógł. Płakał i go prosił. Znalazł go w Betel i tam z nami rozmawiał;</verse>
				<verse number="5">To [jest] PAN, Bóg zastępów, PAN to jego pamiętne [imię].</verse>
				<verse number="6">Ty więc nawróć się do swego Boga, przestrzegaj miłosierdzia i sądu i oczekuj swego Boga nieustannie.</verse>
				<verse number="7">[Jest] kupcem, w jego ręce jest fałszywa waga, lubi uciskać.</verse>
				<verse number="8">I Efraim powiedział: Ale wzbogaciłem się, zdobyłem dla siebie bogactwo. We wszystkich moich trudach nie znajdą przy mnie nieprawości, co byłoby grzechem.</verse>
				<verse number="9">Jednak ja jestem PAN, twój Bóg, od wyjścia z ziemi Egiptu. Jeszcze sprawię, że będziecie mieszkać w namiotach, jak za dni uroczystych świąt.</verse>
				<verse number="10">Mówiłem przez proroków, mnożyłem widzenia i przez proroków podawałem przypowieści.</verse>
				<verse number="11">Czy tylko w Gileadzie była nieprawość i marność? I w Gilgal składają ofiary z wołów, owszem, ich ołtarzów pełno jak stosów [kamieni] w bruzdach na polach.</verse>
				<verse number="12">Tam uciekł Jakub do ziemi Syrii, gdzie Izrael służył za żonę i za żonę strzegł [stada].</verse>
				<verse number="13">Ale PAN przez proroka wyprowadził Izraela z Egiptu i przez proroka był strzeżony.</verse>
				<verse number="14">Lecz Efraim pobudził [PANA] do gorzkiego gniewu. Dlatego na niego wyleje się jego krew i jego Pan odpłaci mu za jego zniewagę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Gdy Efraim przemawiał, [panował] strach, bo był wywyższony w Izraelu; ale gdy zgrzeszył przy Baalu, wtedy umarł.</verse>
				<verse number="2">A teraz dodają do swego grzechu, bo czynią sobie odlane posągi ze swego srebra i straszne bożki według swego pomysłu, a to wszystko jest dziełem rzemieślnika; [jednak] sami o nich mówią: Ludzie, którzy składają ofiary, niech całują cielce.</verse>
				<verse number="3">Dlatego staną się jak obłok poranny, jak przemijająca rosa poranna, jak plewy przez wicher porwane z klepiska i jak dym z komina.</verse>
				<verse number="4">Ale ja jestem PAN, twój Bóg, [od wyjścia] z ziemi Egiptu, a nie będziesz znał [innego] Boga oprócz mnie. I nie ma [innego] zbawiciela oprócz mnie.</verse>
				<verse number="5">Ja cię poznałem na pustyni, w ziemi bardzo suchej.</verse>
				<verse number="6">Byli nasyceni dobrymi pastwiskami, ale gdy się nasycili, ich serce się wywyższyło; dlatego zapomnieli o mnie.</verse>
				<verse number="7">Będę więc dla nich jak lew, jak lampart przy drodze [będę] czyhał.</verse>
				<verse number="8">Napadnę na nich jak niedźwiedzica, której zabrano młode, rozerwę powłokę ich serca i pożrę ich tam jak lew, dziki zwierz ich rozszarpie.</verse>
				<verse number="9">Zniszczyłeś się sam, Izraelu, ale we mnie jest twoja pomoc.</verse>
				<verse number="10">Ja jestem twoim królem. Gdzież jest ten, który ma cię wybawić we wszystkich twoich miastach? I twoi sędziowie, o których mówiłeś: Daj mi króla i książąt.</verse>
				<verse number="11">Dałem ci [więc] króla w swoim gniewie i odebrałem [go] w swojej zapalczywości.</verse>
				<verse number="12">Nieprawość Efraima [jest] związana, jego grzech jest ukryty.</verse>
				<verse number="13">Ogarną go bóle rodzącej. On jest niemądrym synem, bo inaczej nie zostałby tak długo w łonie matki.</verse>
				<verse number="14">Wybawię ich z mocy grobu, wykupię ich od śmierci. O śmierci, będę twoją śmiercią! O grobie, będę twoim zniszczeniem! Żal się ukryje przed moimi oczami.</verse>
				<verse number="15">Choćby on wśród braci przyniósł owoc, przyjdzie [jednak] wiatr ze wschodu, wiatr PANA wyruszy z pustyni i wysuszy jego źródło, i wysuszy jego zdrój. On zagarnie skarby wszelkich kosztownych naczyń.</verse>
				<verse number="16">Samaria będzie spustoszona, ponieważ sprzeciwiła się swemu Bogu. Padną od miecza, jej niemowlęta będą roztrzaskane, a jej brzemienne będą rozprute.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Izraelu, nawróć się całkowicie do PANA, swego Boga. Upadłeś bowiem z powodu swojej nieprawości.</verse>
				<verse number="2">Weźcie ze sobą słowa i zawróćcie do PANA. Mówcie do niego: Przebacz całą naszą nieprawość i daj to, co dobre, wtedy oddamy ci cielce naszych warg.</verse>
				<verse number="3">Asyria nas nie wybawi, nie będziemy jeździć na koniach i nie będziemy już mówili do dzieł naszych rąk: [Wy jesteście] naszymi bogami. W tobie bowiem sierota znajduje miłosierdzie.</verse>
				<verse number="4">Uzdrowię ich odstępstwo i umiłuję ich dobrowolnie, bo mój gniew odwrócił się od nich.</verse>
				<verse number="5">Będę dla Izraela jak rosa, [tak] że rozkwitnie jak lilia i zapuści korzenie jak Liban.</verse>
				<verse number="6">Jego gałęzie rozrosną się i jego piękno będzie jak drzewo oliwne, a jego woń jak Liban.</verse>
				<verse number="7">Wrócą, aby siedzieć pod jego cieniem, ożyją [jak] zboże i rozkwitną jak winorośl, ich sława będzie jak wino Libanu.</verse>
				<verse number="8">Efraim [powie]: Cóż mi już do bożków? Ja [cię] wysłucham i wejrzę na ciebie. Ja jestem jak zielona jodła, ode mnie pochodzi twój owoc.</verse>
				<verse number="9">Kto mądry, niech to zrozumie, a [kto] roztropny, niech to pozna. Drogi PANA bowiem [są] proste; sprawiedliwi po nich będą chodzić, ale przestępcy na nich upadną.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="29">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do Joela, syna Petuela.</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie tego, starcy, nakłońcie ucha wszyscy mieszkańcy tej ziemi. Czy zdarzyło się coś podobnego za waszych dni albo za dni waszych ojców?</verse>
				<verse number="3">Opowiadajcie o tym swoim synom, a wasi synowie [niech opowiedzą] swoim synom, a ich synowie przyszłemu pokoleniu.</verse>
				<verse number="4">Co zostało [po] gąsienicy, zjadła szarańcza, co zostało [po] szarańczy, zjadła larwa, a co zostało [po] larwie, zjadło robactwo.</verse>
				<verse number="5">Ocknijcie się, pijani, i płaczcie; wszyscy, którzy pijecie wino, zawódźcie z powodu moszczu, bo został odjęty od waszych ust.</verse>
				<verse number="6">Nadciągnął bowiem naród do mojej ziemi, mocny i niezliczony, jego zęby to zęby lwa, a zęby trzonowe [ma jak] srogi lew.</verse>
				<verse number="7">Spustoszył moją winorośl i połupał moje drzewo figowe. Odarł je doszczętnie i porzucił [tak, że] zbielały jego gałęzie.</verse>
				<verse number="8">Lamentuj jak dziewica przepasana worem nad mężem swojej młodości.</verse>
				<verse number="9">Odjęto ofiarę z pokarmów i z płynów od domu PANA; płaczą kapłani, słudzy PANA.</verse>
				<verse number="10">Pole zostało spustoszone i ziemia się smuci, ponieważ zniszczono zboże. Wysechł moszcz, zginęła oliwa.</verse>
				<verse number="11">Zawstydźcie się, rolnicy; zawódźcie winogrodnicy z powodu pszenicy i jęczmienia, bo przepadło żniwo polne.</verse>
				<verse number="12">Uschła winorośl i zwiędło drzewo figowe; drzewo granatowe, palma, jabłoń [i] wszystkie drzewa polne uschły, bo radość znikła spośród synów ludzkich.</verse>
				<verse number="13">Przepaszcie się i płaczcie, kapłani. Zawódźcie, słudzy ołtarza. Przyjdźcie i nocujcie w worach, słudzy mojego Boga, bo zabrakło ofiar z pokarmów i płynów w domu waszego Boga.</verse>
				<verse number="14">Ogłoście święty post, zwołajcie zgromadzenie, zbierzcie starców [i] wszystkich mieszkańców ziemi [w] domu PANA, waszego Boga, i wołajcie do PANA:</verse>
				<verse number="15">Ach, co to za dzień! Bliski bowiem jest dzień PANA i nadejdzie jak spustoszenie od Wszechmocnego.</verse>
				<verse number="16">Czyż na naszych oczach nie zginęła żywność, a z domu naszego Boga – radość i wesele?</verse>
				<verse number="17">Zgniły ziarna pod swymi skibami, spustoszone są spichlerze, zburzone stodoły, bo uschło zboże.</verse>
				<verse number="18">Jakże ryczy bydło? Błąkają się stada wołów, bo nie mają pastwisk, nawet i trzody owiec wyginęły.</verse>
				<verse number="19">Do ciebie wołam, PANIE, bo ogień pożarł pastwiska [na] pustyni, a płomień spalił wszystkie drzewa polne;</verse>
				<verse number="20">Także i zwierzęta polne ryczą do ciebie, ponieważ wyschły strumienie wód, a ogień pożarł pastwiska na pustyni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Zadmijcie w trąbę na Syjonie, krzyczcie na mojej świętej górze! Niech zadrżą wszyscy mieszkańcy ziemi, bo nadchodzi dzień PANA, bo już [jest] bliski;</verse>
				<verse number="2">Dzień ciemności i mroku, dzień obłoku i chmury, jak zorza ranna rozciągnięta po górach. Lud wielki i potężny, któremu równego nie było od wieków i po nim nigdy nie będzie aż do lat najdalszych pokoleń.</verse>
				<verse number="3">Przed jego obliczem ogień pożerający, a za nim płomień palący. Ta ziemia [jest] przed nim jak ogród Eden, ale po nim będzie opustoszałe pustkowie – przed nim nie ujdzie nikt.</verse>
				<verse number="4">Ich wygląd jest podobny do wyglądu koni i pobiegną jak jeźdźcy.</verse>
				<verse number="5">Po wierzchołkach gór będą skakać jak grzmot rydwanów, jak szum płomienia ognia, co pożera ściernisko, jak lud potężny uszykowany do bitwy.</verse>
				<verse number="6">Na ich widok narody się zlękną, wszystkie [ich] twarze poczernieją jak garnek.</verse>
				<verse number="7">Pobiegną jak wojownicy, wedrą się na mury jak waleczni wojownicy; każdy z nich pójdzie swoją drogą, a nie zboczą ze swoich ścieżek.</verse>
				<verse number="8">Jeden drugiego nie ściśnie, każdy pójdzie swoją drogą. A choć i na miecz upadną, nie będą zranieni.</verse>
				<verse number="9">Po mieście będą chodzić, po murze [będą] biegać, wdrapią się na domy i wejdą oknami jak złodziej.</verse>
				<verse number="10">Przed nimi zadrży ziemia, niebiosa się poruszą, słońce i księżyc będą zaćmione, a gwiazdy stracą swój blask.</verse>
				<verse number="11">A PAN wyda swój głos przed swoim wojskiem, gdyż jego obóz jest ogromny, gdyż mocny [jest] ten, który wykonuje jego słowo. Wielki jest bowiem dzień PANA i bardzo straszliwy! Któż go zniesie?</verse>
				<verse number="12">Dlatego jeszcze [i] teraz, mówi PAN, wróćcie do mnie całym swym sercem, w poście, płaczu i w lamencie.</verse>
				<verse number="13">Rozdzierajcie swoje serca, a nie swoje szaty, i nawróćcie się do PANA, waszego Boga, bo on jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i hojny w miłosierdzie i żałuje nieszczęścia.</verse>
				<verse number="14">Któż wie, czy nie zawróci i nie będzie mu żal, i nie zostawi po sobie błogosławieństwa [na] ofiarę z pokarmów i z płynów dla PANA, swego Boga?</verse>
				<verse number="15">Zadmijcie w trąbę na Syjonie, ogłoście święty post, zwołajcie zgromadzenie.</verse>
				<verse number="16">Zgromadźcie lud, poświęćcie zgromadzenie, zbierzcie starców, zbierzcie dzieci i [niemowlęta] ssące piersi. Niech oblubieniec wyjdzie ze swojej izby, a oblubienica ze swojej komnaty.</verse>
				<verse number="17">Niech kapłani, słudzy PANA, płaczą między przedsionkiem a ołtarzem i [niech] mówią: Przepuść, PANIE, swemu ludowi i nie wydawaj swego dziedzictwa na pohańbienie, aby poganie nad nimi nie panowali. Czemu mieliby mówić wśród narodów: Gdzie jest ich Bóg?</verse>
				<verse number="18">Wtedy PAN będzie zazdrosny o swoją ziemię i zlituje się nad swoim ludem.</verse>
				<verse number="19">I PAN odezwie się, i powie do swego ludu: Oto ześlę wam zboże, moszcz i oliwę i nasycicie się nimi, a już nie wydam was na pohańbienie pośród pogan.</verse>
				<verse number="20">Oddalę od was północne [wojsko] i zapędzę je do ziemi suchej i spustoszonej. Przednia jego straż [obróci się] ku morzu wschodniemu, a jego tylna straż – ku morzu zachodniemu; i rozejdzie się jego smród i zgnilizna, bo postępował wyniośle.</verse>
				<verse number="21">Nie bój się, ziemio! Ciesz się i raduj, bo PAN uczyni wielkie rzeczy.</verse>
				<verse number="22">Nie bójcie się, polne zwierzęta, bo zarosło pastwisko na pustyni, a drzewa wydają swoje owoce, drzewo figowe i winorośl wydają swoją moc.</verse>
				<verse number="23">I wy, synowie Syjonu, cieszcie się i radujcie w PANU, waszym Bogu. Da wam bowiem deszcz wczesny i ześle wam deszcz jesienny i wiosenny, jak dawniej.</verse>
				<verse number="24">I spichlerze będą napełnione zbożem, a tłocznie będą opływać moszczem i oliwą.</verse>
				<verse number="25">W ten sposób wynagrodzę wam lata zjedzone przez szarańczę, larwę, robactwo i gąsienicę, moje wielkie wojsko, które wysyłałem na was.</verse>
				<verse number="26">Wtedy będziecie jeść obficie i będziecie nasyceni; będziecie chwalić imię PANA, swego Boga, który uczynił wam cudowne rzeczy, a mój lud nigdy nie będzie pohańbiony.</verse>
				<verse number="27">I dowiecie się, że ja jestem wśród Izraela, że ja jestem PAN, wasz Bóg, i że nie ma żadnego innego; a mój lud nigdy nie będzie pohańbiony.</verse>
				<verse number="28">I stanie się potem, że wyleję swojego Ducha na wszelkie ciało, i będą prorokować wasi synowie i wasze córki, wasi starcy będą mieć sny, a wasi młodzieńcy – widzenia.</verse>
				<verse number="29">Nawet na sługi i służebnice wyleję w tych dniach swojego Ducha.</verse>
				<verse number="30">I ukażę cuda na niebie i na ziemi, krew, ogień i kłęby dymu.</verse>
				<verse number="31">Słońce zamieni się w ciemność, a księżyc w krew, zanim nadejdzie dzień PANA, wielki i straszny.</verse>
				<verse number="32">I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia PANA, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział PAN, [to jest] w resztkach, które PAN powoła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Oto bowiem w tych dniach i w tym czasie, gdy odwrócę niewolę ludu Judy i Jerozolimy;</verse>
				<verse number="2">Zgromadzę też wszystkie narody i sprowadzę je do Doliny Jehoszafata, i będę tam z nimi rozprawiał o swoim ludzie i o swoim dziedzictwie Izraela, które rozproszyły wśród narodów i podzieliły moją ziemię.</verse>
				<verse number="3">O mój lud rzucały los, dawały chłopca za nierządnicę i dziewczynę sprzedawały za wino, aby piły.</verse>
				<verse number="4">Ale wy cóż macie przeciwko mnie, Tyrze i Sydonie, oraz wszystkie granice filistyńskie? Czy chcecie dać mi odpłatę? Jeśli mi odpłacicie, to prędko i niezwłocznie i ja zwrócę waszą odpłatę na waszą głowę;</verse>
				<verse number="5">Gdyż zabraliście moje srebro i złoto, a moje wspaniałe klejnoty wnieśliście do swoich świątyń;</verse>
				<verse number="6">A synów Judy i synów Jerozolimy sprzedaliście Grekom, by ich oddalić od ich granic.</verse>
				<verse number="7">Oto wzbudzę ich z tego miejsca, do którego ich sprzedaliście, i zwrócę waszą zapłatę na waszą głowę;</verse>
				<verse number="8">I sprzedam waszych synów i wasze córki w ręce synów Judy, a oni sprzedadzą ich Sabejczykom, narodowi dalekiemu. Tak bowiem PAN powiedział.</verse>
				<verse number="9">Rozgłoście to wśród pogan, ogłoście wojnę, pobudźcie wojowników, niech przybędą [i] niech wyruszą wszyscy mężowie waleczni.</verse>
				<verse number="10">Przekujcie wasze lemiesze na miecze, a wasze sierpy na oszczepy; kto słaby, niech powie: Jestem silny.</verse>
				<verse number="11">Zgromadźcie się i przyjdźcie, wszystkie okoliczne narody – zbierzcie się. Sprowadź tam, PANIE, swoich wojowników.</verse>
				<verse number="12">Niech poganie się ockną i nadciągną na Dolinę Jehoszafata. Tam bowiem zasiądę, aby sądzić wszystkie okoliczne narody.</verse>
				<verse number="13">Zapuśćcie sierp, bo dojrzało żniwo. Pójdźcie i zstąpcie, bo tłocznia jest pełna, kadzie przelewają się, bo ich zło [jest] wielkie.</verse>
				<verse number="14">Tłumy, tłumy w dolinie wyroku. Bliski bowiem jest dzień PANA w dolinie wyroku.</verse>
				<verse number="15">Słońce i księżyc się zaćmią i gwiazdy stracą swój blask.</verse>
				<verse number="16">I PAN zagrzmi z Syjonu, a z Jerozolimy wyda swój głos, tak że zadrżą niebiosa i ziemia. Ale PAN będzie ucieczką dla swego ludu i siłą synów Izraela.</verse>
				<verse number="17">I poznacie, że ja jestem PANEM, waszym Bogiem, który mieszka na Syjonie, mojej świętej górze. I Jerozolima stanie się święta, a obcy już nie będą przez nią przechodzić.</verse>
				<verse number="18">I stanie się w tym dniu, że góry będą kropić moszczem, pagórki opływać mlekiem i wszystkie strumienie Judy napełnią się wodą, a z domu PANA wyjdzie źródło, które nawodni dolinę Sittim.</verse>
				<verse number="19">Egipt zostanie spustoszony, a ziemia Edom zamieni się w opustoszałe pustkowie z powodu przemocy wyrządzonej synom Judy, bo przelewali niewinną krew w ich ziemi.</verse>
				<verse number="20">Ale Juda będzie trwać na wieki, a Jerozolima – z pokolenia na pokolenie.</verse>
				<verse number="21">I oczyszczę tych, [których] krwi nie oczyściłem. PAN bowiem mieszka na Syjonie.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="30">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowa Amosa, który był [jednym] spośród pasterzy z Tekoa, które widział o Izraelu za dni Uzjasza, króla Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela, dwa lata przed trzęsieniem ziemi.</verse>
				<verse number="2">I powiedział: PAN zagrzmi z Syjonu, z Jerozolimy wyda swój głos; mieszkania pasterzy będą lamentować, a wyschnie szczyt Karmelu.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Damaszku i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ młócili Gilead narzędziami z żelaza.</verse>
				<verse number="4">Ale ześlę ogień na dom Chazaela, który strawi pałace Ben-Hadada.</verse>
				<verse number="5">Połamię też rygiel Damaszku i wykorzenię mieszkańca z doliny Awen i tego, który trzyma berło z domu Eden. I lud Syrii pójdzie do niewoli do Kir, mówi PAN.</verse>
				<verse number="6">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Gazy i z powodu czterech nie przepuszczę im, ponieważ uprowadzili wszystkich jeńców, aby ich wydać Edomowi.</verse>
				<verse number="7">Ale ześlę ogień na mur Gazy, który strawi jej pałace.</verse>
				<verse number="8">Wykorzenię też mieszkańca z Aszdodu i tego, który trzyma berło z Aszkelonu, i zwrócę swoją rękę przeciwko Ekronowi, i zginie resztka Filistynów, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="9">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Tyru i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ wydali wszystkich jeńców Edomowi, a nie pamiętali o braterskim przymierzu;</verse>
				<verse number="10">Ale ześlę ogień na mur Tyru, który strawi jego pałace.</verse>
				<verse number="11">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Edomu i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ prześladował mieczem swego brata, tłumiąc w sobie wszelaką litość, a nieustannie pałał gniewem, swoją zapalczywość chował na zawsze.</verse>
				<verse number="12">Ale ześlę ogień na Teman i strawi pałace Bosry.</verse>
				<verse number="13">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków synów Ammona i z powodu czterech nie przepuszczę im, ponieważ rozcinali brzemienne w Gileadzie tylko po to, by rozszerzyć swoje granice.</verse>
				<verse number="14">Ale rozniecę ogień na murze Rabby, który strawi jego pałace wśród krzyku w dzień bitwy, podczas wichru w dzień burzy.</verse>
				<verse number="15">I pójdzie ich król do niewoli, on i jego książęta razem z nim, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Moabu i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ spalił kości króla Edomu na wapno.</verse>
				<verse number="2">Ale ześlę ogień na Moab, który strawi pałace Keriotu. I umrze Moab wśród wrzawy, wśród krzyku [i] przy dźwięku trąby.</verse>
				<verse number="3">I wytracę sędziów spośród niego, i zabiję wraz z nim wszystkich jego książąt, mówi PAN.</verse>
				<verse number="4">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Judy i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ odrzucili prawo PANA i nie przestrzegali jego przykazań, a dali się zwieść swoim kłamstwom, za którymi chodzili ich ojcowie.</verse>
				<verse number="5">Ale ześlę ogień na Judę, który strawi pałace Jerozolimy.</verse>
				<verse number="6">Tak mówi PAN: Z powodu trzech występków Izraela i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ sprzedali sprawiedliwego za srebro, a ubogiego za parę sandałów;</verse>
				<verse number="7">Którzy dążą do tego, aby w prochu deptać głowy ubogich i drogę pokornych wypaczają. Ponadto syn i jego ojciec obcują z [tą samą] dziewczyną, aby splamić moje święte imię.</verse>
				<verse number="8">I na szatach danych im w zastaw kładą się przy każdym ołtarzu, a wino ukaranych piją w domu swoich bogów.</verse>
				<verse number="9">A przecież wytraciłem przed nimi Amorytę, który był wysoki jak cedry, a mocny jak dęby. Zniszczyłem jednak jego owoc od góry, a z dołu jego korzenie.</verse>
				<verse number="10">A was wyprowadziłem z ziemi Egiptu i prowadziłem przez pustynię czterdzieści lat, abyście posiedli ziemię Amoryty.</verse>
				<verse number="11">I wzbudzałem spośród waszych synów proroków i spośród waszych młodzieńców nazirejczyków. Czy nie jest tak, synowie Izraela? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Ale wy poiliście nazirejczyków winem, a prorokom rozkazywaliście, mówiąc: Nie prorokujcie.</verse>
				<verse number="13">Oto ścisnę waszą ziemię, tak jak ciśnie wóz pełen snopów.</verse>
				<verse number="14">Szybkiemu nie uda się ucieczka, mocny nie doda sobie sił i mocarz nie wybawi swojej duszy.</verse>
				<verse number="15">A ten, który trzyma łuk, nie ostoi się, i szybki na nogach nie ucieknie, a jeździec na koniu nie zachowa swojej duszy.</verse>
				<verse number="16">A najodważniejszy spośród mocarzy ucieknie w tym dniu nagi, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Słuchajcie tego słowa, które PAN mówi przeciwko wam, synowie Izraela, przeciwko całemu pokoleniu, które wyprowadziłem z ziemi Egiptu:</verse>
				<verse number="2">Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.</verse>
				<verse number="3">Czy dwóch może chodzić razem, jeśli się nie zgadzają?</verse>
				<verse number="4">Czy lew zaryczy w lesie, gdy nie ma łupu? [Czy] młody lew wyda swój głos ze swojego legowiska, jeśli nic nie złowił?</verse>
				<verse number="5">Czy ptak wpadnie w sidła na ziemi, jeśli nie ma pułapki? Czy podniesie się sidła z ziemi, jeśli nic nie schwytały?</verse>
				<verse number="6">Czy trąba zadmie w mieście, a lud się nie ulęknie? Czy w mieście zdarzy się nieszczęście, którego PAN by nie uczynił?</verse>
				<verse number="7">Doprawdy, Pan BÓG nic nie czyni, jeśli nie objawi swojej tajemnicy swym sługom, prorokom.</verse>
				<verse number="8">Lew ryknął, któż się nie ulęknie? Pan BÓG przemówił, któż nie będzie prorokował?</verse>
				<verse number="9">Głoście w pałacach w Aszdodzie i w pałacach ziemi Egiptu i mówcie: Zbierzcie się na górach Samarii i zobaczcie w niej wielkie zamieszanie oraz cierpiących w niej ucisk;</verse>
				<verse number="10">Nie umieją bowiem czynić tego, co jest prawe, mówi PAN. Zbierają w swoich pałacach skarby ze zdzierstwa i z grabieży.</verse>
				<verse number="11">Dlatego tak mówi Pan BÓG: Wróg otoczy tę ziemię i pozbawi cię twojej siły, i twoje pałace zostaną ograbione.</verse>
				<verse number="12">Tak mówi PAN: Jak pasterz wyrywa z lwiej paszczy dwie nogi lub kawałek ucha, tak zostaną wyrwani synowie Izraela, którzy mieszkają w Samarii na rogu łoża i w Damaszku na posłaniach.</verse>
				<verse number="13">Słuchajcie i oświadczcie w domu Jakuba, mówi Pan BÓG, Bóg zastępów;</verse>
				<verse number="14">Bo w tym dniu, w którym ukarzę Izraela za jego przestępstwa, ukarzę też ołtarze w Betel. I rogi ołtarza zostaną odcięte i upadną na ziemię.</verse>
				<verse number="15">I zburzę dom zimowy i dom letni, zginą domy z kości słoniowej i dla wielkich domów nastanie koniec, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Słuchajcie tego słowa, krowy Baszanu, które jesteście na górach Samarii, które uciskacie biednych i niszczycie ubogich, które mówicie ich panom: Przynieście, abyśmy [mogli] pić.</verse>
				<verse number="2">Przysiągł Pan BÓG na swoją świętość, że oto nadejdą na was dni, kiedy pochwyci was hakami, a wasze potomstwo wędkami rybackimi.</verse>
				<verse number="3">I wyjdziecie wyłomami, jedna za drugą, i będziecie rozrzucać wszystko, co [jest] w [waszych] pałacach, mówi PAN.</verse>
				<verse number="4">Przychodźcie do Betel i grzeszcie, w Gilgal rozmnóżcie przestępstwo; przynoście każdego ranka swoje ofiary, [a] trzeciego roku – swoje dziesięciny;</verse>
				<verse number="5">I spalajcie kwaszoną ofiarę dziękczynną, ogłaszajcie i rozgłoście dobrowolne ofiary, ponieważ tak wam się podoba, synowie Izraela, mówi Pan BÓG.</verse>
				<verse number="6">A chociaż dałem wam czystość zębów we wszystkich waszych miastach i niedostatek chleba po wszystkich waszych miejscach, wy jednak nie nawróciliście się do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="7">Ja też wstrzymałem wam deszcz, gdy jeszcze brakowało trzech miesięcy do żniwa. Spuszczałem deszcz na jedno miasto, a na drugie miasto nie spuszczałem. Jedną część [pola] zraszał deszcz, a druga część, na którą deszcz nie padał, uschła.</verse>
				<verse number="8">I chodzili z dwóch, trzech miast do jednego miasta, aby się napić, ale nie mogli zaspokoić swego pragnienia. A jednak nie nawróciliście się do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="9">Dotknąłem was suszą i pleśnią. Gdy obfitowały wasze ogrody, winnice, sady figowe i drzewa oliwne przynosiły owoc, gąsienice to pożarły, a jednak nie nawróciliście się do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="10">Zesłałem na was zarazę, tak jak na Egipt, wybiłem mieczem waszych młodzieńców, pozwoliłem uprowadzić wasze konie i sprawiłem, że smród waszych wojsk dotarł do waszych nozdrzy, a jednak nie nawróciliście się do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="11">Spustoszyłem was, jak Bóg spustoszył Sodomę i Gomorę, i staliście się jak głownia wyrwana z ognia, a jednak nie nawróciliście się do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="12">Dlatego tak ci uczynię, Izraelu, [a] ponieważ zamierzam ci tak uczynić, przygotuj się na spotkanie ze swym Bogiem, Izraelu!</verse>
				<verse number="13">Oto bowiem [on jest tym], który kształtuje góry, tworzy wiatr, oznajmia człowiekowi, jaka jest jego myśl; on z rannej zorzy czyni ciemność i stąpa po wyżynach ziemi. PAN, Bóg zastępów, to jego imię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Słuchajcie tego słowa, które jako lament podnoszę przeciwko wam, domu Izraela!</verse>
				<verse number="2">Upadła i już nie powstanie dziewica Izraela. Leży opuszczona w swej ziemi i nie ma nikogo, kto by ją podniósł.</verse>
				<verse number="3">Tak bowiem mówi Pan BÓG: W mieście, z którego wychodziło tysiąc, pozostanie sto, a w tym, z którego wychodziło sto, pozostanie domowi Izraela dziesięciu.</verse>
				<verse number="4">Tak bowiem mówi PAN do domu Izraela: Szukajcie mnie, a będziecie żyć;</verse>
				<verse number="5">A nie szukajcie Betel, nie chodźcie do Gilgal i do Beer-Szeby nie udawajcie się, gdyż Gilgal zostanie uprowadzony do niewoli, a Betel wniwecz się obróci.</verse>
				<verse number="6">Szukajcie PANA, a będziecie żyć, aby nie wybuchł jak ogień w domu Józefa i nie pochłonął go, a nie będzie nikogo w Betel, kto by go ugasił;</verse>
				<verse number="7">[Wy, którzy] zamieniacie sąd w piołun, a sprawiedliwość porzucacie na ziemi;</verse>
				<verse number="8">Szukajcie tego, który uczynił Plejady i Oriona, który przemienia cień śmierci w poranek i dzień w ciemności nocne; który przyzywa wody morskie i wylewa je na powierzchni ziemi, PAN jest jego imię;</verse>
				<verse number="9">Który wzmacnia słabego przeciwko mocnemu, tak że [ten] osłabiony naciera na twierdzę.</verse>
				<verse number="10">Nienawidzą [tego], który upomina ich w bramie, i brzydzą się [tym], który mówi prawdę.</verse>
				<verse number="11">Ponieważ uciskacie ubogiego i zabieracie mu ciężar zboża, to chociaż pobudowaliście domy z kamienia ciosanego, nie będziecie w nich mieszkać; zasadzaliście rozkoszne winnice, ale nie będziecie pić z nich wina.</verse>
				<verse number="12">Znam bowiem wasze wielkie przestępstwa i ogromne grzechy: uciskacie sprawiedliwego, bierzecie łapówkę i wypaczacie sprawy ubogich w bramie.</verse>
				<verse number="13">Dlatego roztropny milczy w tym czasie, bo jest to czas zły.</verse>
				<verse number="14">Szukajcie dobra, a nie zła, abyście żyli. A PAN, Bóg zastępów, będzie z wami, tak jak mówicie.</verse>
				<verse number="15">Nienawidźcie zła, a miłujcie dobro i ustanówcie sąd w bramie. Może wtedy PAN, Bóg zastępów, zlituje się nad resztką Józefa.</verse>
				<verse number="16">Dlatego tak mówi PAN, Bóg zastępów, Pan: Na wszystkich ulicach [będzie] zawodzenie, a na wszystkich drogach będą krzyczeć: Biada, biada! I zawołają oracza do płaczu, a tych, którzy umieją lamentować, do zawodzenia.</verse>
				<verse number="17">I we wszystkich winnicach [będzie] zawodzenie, gdy przejdę pośród ciebie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">Biada tym, którzy pragną dnia PANA! Cóż wam po tym dniu PANA? Jest on ciemnością, a nie światłością.</verse>
				<verse number="19">Jak gdyby ktoś uciekał przed lwem, a spotkał go niedźwiedź; albo jak gdyby wszedł do domu i oparł się ręką o ścianę, a ukąsiłby go wąż.</verse>
				<verse number="20">Czy dzień PANA nie jest ciemnością, a nie światłością? Mrokiem bez żadnej jasności?</verse>
				<verse number="21">Nienawidzę waszych uroczystych świąt [i] gardzę nimi, i woń na waszych zgromadzeniach nie jest mi miła.</verse>
				<verse number="22">Jeśli bowiem będziecie mi składać całopalenia i swoje ofiary pokarmowe, nie przyjmę [ich] ani nie wejrzę na ofiary pojednawcze z waszego tuczonego bydła.</verse>
				<verse number="23">Oddal ode mnie wrzask waszych pieśni, [bo] nie chcę słuchać dźwięku waszych cytr.</verse>
				<verse number="24">Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień.</verse>
				<verse number="25">Czy składaliście mi ofiary i dary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela?</verse>
				<verse number="26">Przecież nosiliście przybytek waszego Molocha i Kijuna, wasze bożki, gwiazdę waszych bogów, których sobie uczyniliście.</verse>
				<verse number="27">Dlatego uprowadzę was do niewoli poza Damaszek, mówi PAN, Bóg zastępów, [to] jego imię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Biada beztroskim na Syjonie i pokładającym ufność w górze Samarii; tym, którzy są przywódcami wśród tych narodów, do których schodzi się dom Izraela.</verse>
				<verse number="2">Idźcie do Kalne i rozejrzyjcie się, a stamtąd idźcie do Chamat wielkiego. Potem zstąpcie do Gat filistyńskiego. Czy są to lepsze królestwa niż te? Czy ich obszar jest większy niż wasz obszar?</verse>
				<verse number="3">[Biada wam, którzy sądzicie], że dzień zły jest daleko i przybliżacie panowanie przemocy;</verse>
				<verse number="4">Którzy sypiacie na łożach z kości słoniowej, a rozciągacie się na swoich posłaniach; którzy jadacie jagnięta z trzody, a cielce tuczone z zagrody;</verse>
				<verse number="5">Którzy śpiewacie przy lutni i wymyślacie sobie instrumenty muzyczne jak Dawid;</verse>
				<verse number="6">Którzy pijecie wino z czasz i namaszczacie się drogimi maściami, a nie bolejecie nad utrapieniem Józefa.</verse>
				<verse number="7">Dlatego teraz pójdą do niewoli na czele pojmanych i skończy się biesiada hulaków.</verse>
				<verse number="8">Pan BÓG przysiągł na siebie samego, mówi PAN, Bóg zastępów: Obrzydła mi pycha Jakuba i nienawidzę jego pałaców. Dlatego wydam miasto i wszystko, co w nim jest.</verse>
				<verse number="9">A stanie się tak: Jeśli pozostanie dziesięć osób w jednym domu i one pomrą.</verse>
				<verse number="10">I każdego z nich weźmie jego stryj, i spali go, aby wynieść kości z domu, i zapyta tego, który jest w zakątkach domu: Czy jest jeszcze ktoś z tobą? A [ten] odpowie: Nie ma. Wtedy powie: Milcz, bo nie wolno wspominać imienia PANA.</verse>
				<verse number="11">Oto bowiem PAN rozkaże i uderzy w wielki dom rozpadlinami, a w mały dom – pęknięciem.</verse>
				<verse number="12">Czy konie mogą biegać po skale? Czy można [tam] orać wołami? Sąd bowiem zamieniliście w truciznę, a owoc sprawiedliwości w piołun.</verse>
				<verse number="13">[Biada wam], którzy się cieszycie, a to z niczego, mówiąc: Czy nie wzięliśmy sobie rogów własną siłą?</verse>
				<verse number="14">Ale oto ja wzbudzę naród przeciwko wam, domu Izraela, mówi PAN, Bóg zastępów, który was będzie uciskał od wejścia do Chamat aż do strumienia pustyni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">To mi ukazał Pan BÓG. Oto tworzył koniki polne na początku odrastania potrawu, a oto [był] to potraw po sianokosach królewskich.</verse>
				<verse number="2">A gdy zjadły trawę ziemi, powiedziałem: Panie BOŻE! Przebacz, proszę. Któż zostanie Jakubowi? Jest bowiem malutki.</verse>
				<verse number="3">I żałował tego PAN. PAN powiedział: To się nie stanie.</verse>
				<verse number="4">To mi ukazał Pan BÓG: Oto Pan BÓG wezwał ogień w celu sądu, a wchłonął wielką głębię i strawił dział.</verse>
				<verse number="5">Wtedy powiedziałem: Panie BOŻE! Zaniechaj [tego], proszę. Któż zostanie Jakubowi? Jest bowiem malutki.</verse>
				<verse number="6">I żałował tego PAN. Pan BÓG powiedział: I to się nie stanie.</verse>
				<verse number="7">Potem [to] mi ukazał: oto Pan stał na murze [wybudowanym] za pomocą pionu, z pionem w ręku.</verse>
				<verse number="8">I PAN powiedział do mnie: Co widzisz, Amosie? Odpowiedziałem: Pion. Wtedy Pan powiedział: Oto przyłożę pion pośród mojego ludu, Izraela. Już mu więcej nie odpuszczę.</verse>
				<verse number="9">Wyżyny Izaaka będą spustoszone i świątynie Izraela zostaną zburzone, i powstanę z mieczem przeciwko domowi Jeroboama.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Amazjasz, kapłan Betel, posłał do Jeroboama, króla Izraela, taką wiadomość: Amos spiskuje przeciwko tobie pośród domu Izraela, [tak że] ziemia nie może znieść wszystkich jego słów.</verse>
				<verse number="11">Tak bowiem mówi Amos: Jeroboam umrze od miecza, a Izrael na pewno zostanie uprowadzony ze swojej ziemi do niewoli.</verse>
				<verse number="12">Potem Amazjasz powiedział do Amosa: Widzący, idź, uciekaj do ziemi Judy i tam jedz chleb, i tam prorokuj.</verse>
				<verse number="13">A w Betel już więcej nie prorokuj, bo to jest świątynia króla i dom królewski.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Amos odpowiedział Amazjaszowi: Nie byłem prorokiem ani nawet synem proroka, lecz byłem pasterzem bydła i tym, który zbiera figi sykomory.</verse>
				<verse number="15">Ale PAN mnie wziął, gdy [chodziłem] za bydłem, i powiedział do mnie PAN: Idź, prorokuj memu ludowi Izraelowi.</verse>
				<verse number="16">Teraz więc słuchaj słowa PANA. Ty mówisz: Nie prorokuj w Izraelu i nie głoś przeciwko domowi Izaaka.</verse>
				<verse number="17">Dlatego tak mówi PAN: Twoja żona będzie nierządnicą w mieście, twoi synowie i twoje córki padną od miecza, twoja ziemia będzie podzielona sznurem, a ty umrzesz w ziemi nieczystej; Izrael zaś na pewno zostanie uprowadzony do niewoli ze swojej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">To mi ukazał Pan BÓG: Oto stał kosz letnich owoców.</verse>
				<verse number="2">Wtedy zapytał: Co widzisz, Amosie? Odpowiedziałem: Kosz letnich owoców. PAN znowu powiedział do mnie: Nadszedł koniec mojego ludu, Izraela, nie będę mu już więcej odpuszczał.</verse>
				<verse number="3">W tym dniu pieśni świątyni zamienią się w zawodzenie, mówi Pan BÓG. [Będzie] mnóstwo trupów na każdym miejscu, w ciszy [będą] wyrzucone.</verse>
				<verse number="4">Słuchajcie tego, wy, którzy pożeracie ubogiego, abyście wykorzenili biednych z ziemi;</verse>
				<verse number="5">Mówiąc: Kiedy przeminie nów księżyca, abyśmy [mogli] sprzedać zboże? [Kiedy minie] szabat, abyśmy [mogli] otworzyć spichlerze, abyśmy [mogli] umniejszać efę, podwyższać sykl i wagi podstępnie fałszować;</verse>
				<verse number="6">Abyśmy [mogli] kupować ubogich za srebro, a nędzarza za parę sandałów; i abyśmy [mogli] plewy zboża sprzedawać?</verse>
				<verse number="7">PAN przysiągł na chwałę Jakuba: Nigdy nie zapomnę wszystkich ich uczynków.</verse>
				<verse number="8">Czyż z tego powodu nie zadrży ziemia i nie będzie lamentować każdy, kto w niej mieszka? Wzbierze się cała jak rzeka i zostanie porwana i zatopiona jakby przez rzekę Egiptu.</verse>
				<verse number="9">W tym dniu, mówi Pan BÓG, sprawię, że słońce zajdzie o południu, i przyprowadzę na ziemię ciemność w jasny dzień;</verse>
				<verse number="10">I zamienię wasze święta w żałobę, a wszystkie wasze pieśni w lament. Sprawię, że na wszystkich biodrach będzie wór i na każdej głowie łysina. I będzie w tej ziemi żałoba jak po jedynaku, jej koniec jak dzień goryczy.</verse>
				<verse number="11">Oto nadchodzą dni, mówi Pan BÓG, gdy ześlę głód na ziemię, nie głód chleba ani pragnienie wody, ale słuchania słów PANA.</verse>
				<verse number="12">I będą się błąkać od morza do morza, i od północy aż na wschód będą biegać, szukając słowa PANA, ale [go] nie znajdą.</verse>
				<verse number="13">W tym dniu piękne dziewice i nawet młodzieńcy zemdleją z pragnienia.</verse>
				<verse number="14">Ci, którzy przysięgają na grzech Samarii, i mówią: Jak żyje twój Bóg, Danie, i jak żyje droga Beer-Szeby, oni upadną i już nigdy nie powstaną.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Widziałem Pana stojącego na ołtarzu i powiedział: Uderz w nadproże, aż zadrżą węgary. Rozetnij głowy ich wszystkich, a pozostałych zabiję mieczem. Żaden z nich nie ucieknie i żaden z nich nie ocaleje.</verse>
				<verse number="2">Choćby się zakopali [aż] do piekła, moja ręka wyciągnie ich stamtąd; choćby wstąpili aż do nieba i stamtąd ich ściągnę.</verse>
				<verse number="3">Choćby się ukryli na szczycie Karmelu, odnajdę i wezmę ich stamtąd; a choćby się ukryli przed moimi oczami na dnie morza, rozkażę wężowi, aby ich tam ukąsił;</verse>
				<verse number="4">Choćby poszli do niewoli przed swymi wrogami, nawet tam rozkażę mieczowi, aby ich zabijał. Zwrócę na nich swoje oczy dla zła, a nie dla dobra.</verse>
				<verse number="5">Pan BÓG zastępów dotyka ziemi, a ta rozpływa się i płaczą wszyscy jej mieszkańcy. Wzbierze cała jak rzeka i zostanie zatopiona jakby przez rzekę Egiptu.</verse>
				<verse number="6">On zbudował w niebie swoje stopnie i ustanowił na ziemi swój zastęp; on przywołuje wody morskie i rozlewa je po powierzchni ziemi. PAN to jego imię.</verse>
				<verse number="7">Synowie Izraela, czy nie jesteście dla mnie jak synowie Etiopii? – mówi PAN. Czy nie wyprowadziłem Izraela z ziemi Egiptu, Filistynów z Kaftor i Syryjczyków z Kir?</verse>
				<verse number="8">Oto oczy Pana BOGA [zwrócone są] na to grzeszne królestwo i zgładzę je z powierzchni ziemi. Jednak nie zgładzę doszczętnie domu Jakuba, mówi PAN.</verse>
				<verse number="9">Oto bowiem wydam rozkaz i przesieję dom Izraela wśród wszystkich narodów, jak [pszenicę] przesiewa się przetakiem, [tak że] żadne ziarenko nie spadnie na ziemię.</verse>
				<verse number="10">Wszyscy grzesznicy spośród mojego ludu od miecza umrą, [ci], którzy mówią: Nie dosięgnie [nas] ani nie zaskoczy nas to zło.</verse>
				<verse number="11">W tym dniu podniosę upadły przybytek Dawida i zamuruję jego wyłomy; wzniosę jego ruiny i odbuduję go, jak za dawnych dni;</verse>
				<verse number="12">Aby posiedli resztki Edomu i wszystkie narody, nad którymi wzywano mojego imienia, mówi PAN, który to czyni.</verse>
				<verse number="13">Oto nadchodzą dni, mówi PAN, że oracz będzie za żniwiarzem, a depczący winogrona za siejącym ziarno; góry będą ociekać moszczem, a wszystkie pagórki się rozpłyną.</verse>
				<verse number="14">Odwrócę niewolę mojego ludu, Izraela; odbudują miasta spustoszone i zamieszkają w nich; zasadzą też winnice i będą pić z nich wino; założą też sady i będą jedli ich owoce.</verse>
				<verse number="15">Zasadzę ich w ich ziemi; i nigdy nie zostaną wykorzenieni ze swojej ziemi, którą im dałem, mówi PAN, twój Bóg.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="31">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Widzenie Abdiasza. Tak mówi Pan BÓG o Edomie: Usłyszeliśmy wieść od PANA, a posłaniec został wysłany do narodów: Powstańcie, wyruszmy przeciwko niemu do bitwy.</verse>
				<verse number="2">Oto uczyniłem cię małym wśród narodów, jesteś bardzo wzgardzony.</verse>
				<verse number="3">Pycha twego serca zwiodła cię, ty, który mieszkasz w rozpadlinach skalnych, [masz] swoje mieszkanie na wysokości; [ty], który mówisz w swoim sercu: Któż mnie ściągnie na ziemię?</verse>
				<verse number="4">Choćbyś wywyższył się jak orzeł, choćbyś założył swoje gniazdo wśród gwiazd, stamtąd cię strącę, mówi PAN.</verse>
				<verse number="5">Jakże jesteś zniszczony! Gdyby złodzieje przyszli do ciebie, gdyby rabusie [zjawili się] w nocy, czy nie kradliby [tyle, ile] potrzebują? Gdyby przyszli do ciebie zbieracze winogron, czy nie zostawiliby trochę winogron?</verse>
				<verse number="6">Jakże przeszukane są skarby Ezawa, a przetrząśnięte jego skryte rzeczy!</verse>
				<verse number="7">Aż do granicy wypchnęli cię wszyscy twoi sprzymierzeńcy. Ci, z którymi miałeś pokój, zdradzili cię i pokonali; ci, którzy [jedli] twój chleb, zranili cię zdradliwie. Nie ma zrozumienia u niego.</verse>
				<verse number="8">Czyż w owym dniu – mówi PAN – nie wytracę mędrców z Edomu, a rozumu – z góry Ezawa?</verse>
				<verse number="9">I tak się zlękną twoi mocarze, Temanie, że wszyscy z góry Ezawa zostaną wycięci.</verse>
				<verse number="10">Z powodu przemocy wobec twego brata Jakuba okryje cię hańba i zostaniesz wykorzeniony na wieki.</verse>
				<verse number="11">W dniu, gdy stałeś naprzeciwko, w dniu, gdy obcy brali do niewoli jego wojsko i gdy cudzoziemcy wchodzili w jego bramy i o Jerozolimę rzucali losy, to ty [byłeś] też jak jeden z nich.</verse>
				<verse number="12">Nie powinieneś był patrzeć na dzień swego brata, w dniu jego pojmania, ani cieszyć się z powodu synów Judy w dniu ich zniszczenia, ani mówić zuchwale w dniu ucisku.</verse>
				<verse number="13">Nie powinieneś był wchodzić w bramę mojego ludu w dniu jego klęski ani patrzeć na jego nieszczęście w dniu jego klęski, ani wyciągać swej [ręki] po jego mienie w dniu jego klęski;</verse>
				<verse number="14">Nie powinieneś był stać na rozstaju dróg, aby wytracić tych, którzy uciekali, ani wydać tych, którzy pozostali spośród nich w dniu ucisku.</verse>
				<verse number="15">Bliski bowiem [jest] dzień PANA dla wszystkich narodów. Jak ty postępowałeś, tak postąpią z tobą. Twoja odpłata spadnie na twoją głowę.</verse>
				<verse number="16">Bo jak wy piliście na mojej świętej górze, tak będą stale pić wszystkie narody; będą pić i pochłaniać, aż będzie z nimi tak, jakby ich [nigdy] nie było.</verse>
				<verse number="17">A na górze Syjon będzie wybawienie i będzie ona święta, a dom Jakuba posiądzie swoje posiadłości.</verse>
				<verse number="18">Dom Jakuba stanie się ogniem, a dom Józefa płomieniem, dom Ezawa zaś ścierniskiem. Podpalą go i strawią, i nikt nie pozostanie z domu Ezawa, bo PAN to powiedział.</verse>
				<verse number="19">Ci z krainy południa odziedziczą górę Ezawa, ci z równiny – Filistynów. Posiądą też krainę Efraima i krainę Samarii, a Beniamin [posiądzie] Gilead.</verse>
				<verse number="20">A wygnańcy tego wojska z synów Izraela [posiądą] to, co należało do Kananejczyków aż do Sarepty; wygnańcy zaś z Jerozolimy, którzy są w Sefarad, posiądą miasta na południu.</verse>
				<verse number="21">I wstąpią wybawiciele na górę Syjon, aby sądzić górę Ezawa. I królestwo będzie [należeć do] PANA.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="32">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowo PANA doszło do Jonasza, syna Amittaja, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Wstań, idź do Niniwy, tego wielkiego miasta, i wołaj przeciwko niej, bo jej niegodziwość wzniosła się przed moje oblicze.</verse>
				<verse number="3">Ale Jonasz wstał, aby uciec do Tarszisz sprzed oblicza PANA, i przybył do Jafy. Znalazł okręt, który płynął do Tarszisz, zapłacił za przejazd i wsiadł na niego, aby płynąć z nimi do Tarszisz [i uciec] sprzed oblicza PANA.</verse>
				<verse number="4">Lecz PAN zesłał gwałtowny wiatr na morze i powstała potężna burza na morzu, tak że zdawało się, że okręt się rozbije.</verse>
				<verse number="5">A żeglarze przestraszyli się i każdy z nich wołał do swego boga, a wyrzucali do morza ładunek, który był na okręcie, aby ten był lżejszy. Ale Jonasz zszedł wcześniej na niższy pokład okrętu, położył się i twardo zasnął.</verse>
				<verse number="6">Przyszedł więc do niego sternik i zapytał go: Cóż ty czynisz, śpiochu? Wstań, wołaj do swego Boga, może Bóg wspomni na nas, abyśmy nie zginęli.</verse>
				<verse number="7">Wtedy powiedzieli jeden do drugiego: Chodźcie, rzućmy losy, abyśmy się dowiedzieli, przez kogo [spadło] na nas to nieszczęście. Rzucili więc losy i padło na Jonasza.</verse>
				<verse number="8">I powiedzieli do niego: Powiedz nam, prosimy, przez kogo [spadło] na nas to nieszczęście. Jaki jest twój zawód? Skąd pochodzisz? Z jakiego kraju i z jakiego narodu jesteś?</verse>
				<verse number="9">Odpowiedział im: Jestem Hebrajczykiem i boję się PANA, Boga nieba, który stworzył morze i ziemię.</verse>
				<verse number="10">Wtedy ci mężczyźni bardzo się zlękli i zapytali: Czemu tak uczyniłeś? Oni bowiem dowiedzieli się, że ucieka sprzed oblicza PANA, bo im to powiedział.</verse>
				<verse number="11">Powiedzieli jeszcze do niego: Cóż mamy z tobą uczynić, aby morze się uspokoiło? Morze bowiem coraz bardziej się burzyło.</verse>
				<verse number="12">Odpowiedział im: Weźcie mnie i wrzućcie do morza, a ono uspokoi się dla was, gdyż wiem, że z mojego powodu ta wielka burza [przyszła] na was.</verse>
				<verse number="13">Lecz ci mężczyźni wiosłowali silniej, aby dotrzeć do brzegu, ale nie mogli, bo morze coraz bardziej się burzyło przeciwko nim.</verse>
				<verse number="14">Zawołali więc do PANA: PANIE, prosimy, nie pozwól nam zginąć z powodu życia tego człowieka i nie obciążaj nas krwią niewinną. Ty bowiem, PANIE, uczyniłeś, jak ci się spodobało.</verse>
				<verse number="15">Potem wzięli Jonasza i wrzucili do morza, a morze przestało się burzyć.</verse>
				<verse number="16">Wtedy ci mężczyźni, zdjęci wielkim strachem przed PANEM, złożyli PANU ofiarę i uczynili śluby.</verse>
				<verse number="17">A PAN przygotował wielką rybę, która połknęła Jonasza. I Jonasz był we wnętrznościach tej ryby trzy dni i trzy noce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I modlił się Jonasz do PANA, swego Boga, we wnętrznościach tej ryby;</verse>
				<verse number="2">I powiedział: Wołałem do PANA w swoim ucisku i wysłuchał mnie; z głębi piekła wołałem i wysłuchałeś mego głosu.</verse>
				<verse number="3">Rzuciłeś mnie bowiem w głębię, w sam środek morza, i ogarnęła mnie toń. Wszystkie twoje nawałnice i fale przewaliły się nade mną.</verse>
				<verse number="4">Wtedy powiedziałem: Zostałem wygnany sprzed twoich oczu, ale będę jeszcze patrzył w stronę twej świętej świątyni.</verse>
				<verse number="5">Wody ogarnęły mnie aż do duszy, przepaść mnie otoczyła, moją głowę owinęła trawa morska.</verse>
				<verse number="6">Zstąpiłem aż do posad gór, swymi ryglami ziemia zamknęła się przede mną na wieki. Ty jednak wyprowadziłeś moje życie z dołu, PANIE, mój Boże!</verse>
				<verse number="7">Gdy moja dusza we mnie omdlewała, wspomniałem na PANA, a moja modlitwa przyszła do ciebie, do twej świętej świątyni.</verse>
				<verse number="8">Ci, którzy trzymają się próżnych marności, pozbawiają się miłosierdzia;</verse>
				<verse number="9">Ale ja z głosem dziękczynienia będę ci składał ofiary, wypełnię to, co ślubowałem. Od PANA [pochodzi] wybawienie.</verse>
				<verse number="10">Wtedy PAN rozkazał [tej] rybie, a ona wypluła Jonasza na brzeg.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Wtedy słowo PANA doszło do Jonasza po raz drugi mówiące:</verse>
				<verse number="2">Wstań, idź do Niniwy, tego wielkiego miasta, i głoś przeciwko niej to, co ci rozkazuję.</verse>
				<verse number="3">Wstał więc Jonasz i poszedł do Niniwy zgodnie ze słowem PANA. A Niniwa była bardzo wielkim miastem, [na] trzy dni drogi.</verse>
				<verse number="4">Jonasz zaczął chodzić po mieście, ile mógł przejść w jeden dzień, i wołał: Po czterdziestu dniach Niniwa zostanie zburzona.</verse>
				<verse number="5">I mieszkańcy Niniwy uwierzyli Bogu, ogłosili post i oblekli się w wory, od największego z nich aż do najmniejszego.</verse>
				<verse number="6">Doszła bowiem [ta] sprawa do króla Niniwy i powstał z tronu, i zdjął z siebie płaszcz, po czym oblekł się w wór i siedział w popiele.</verse>
				<verse number="7">Rozkazał ogłosić i opowiadać w Niniwie z dekretu króla i swoich książąt: Ludzie i zwierzęta, woły i owce niech nic nie jedzą, niech się nie pasą i wody nie piją;</verse>
				<verse number="8">Ale ludzie i zwierzęta niech się okryją worami i niech gorliwie wołają do Boga. Niech każdy się odwróci od swojej złej drogi i od grabieży [popełnianej] swoimi rękami.</verse>
				<verse number="9">Kto wie, czy Bóg się nie odwróci i nie pożałuje, i nie odstąpi od zapalczywości swego gniewu, abyśmy nie zginęli.</verse>
				<verse number="10">I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Ale Jonaszowi bardzo się to nie podobało i rozgniewał się.</verse>
				<verse number="2">I modlił się do PANA, mówiąc: Proszę, PANIE, czy tego nie mówiłem, gdy jeszcze byłem w swojej ziemi? Dlatego zaraz uciekłem do Tarszisz, gdyż wiedziałem, że ty jesteś Bogiem łaskawym i litościwym, nieskorym do gniewu i [pełnym] wielkiego miłosierdzia, który żałuje nieszczęścia.</verse>
				<verse number="3">A teraz, PANIE, proszę, zabierz ode mnie moje życie, bo lepiej mi umrzeć, niż żyć.</verse>
				<verse number="4">PAN odpowiedział: Czy to dobrze, że [tak] się gniewasz?</verse>
				<verse number="5">Wyszedł więc Jonasz z miasta i usiadł po wschodniej stronie miasta. Tam zrobił sobie szałas i usiadł w jego cieniu, by zobaczyć, co się stanie z tym miastem.</verse>
				<verse number="6">A PAN Bóg sprawił, że nad Jonaszem wyrosła tykwa, aby zasłaniała jego głowę i chroniła go przed upałem. I Jonasz bardzo się cieszył [z tej] tykwy.</verse>
				<verse number="7">Ale nazajutrz o świcie Bóg sprawił, że robak podgryzł tę tykwę, tak że uschła.</verse>
				<verse number="8">I gdy wzeszło słońce, Bóg wzbudził suchy wiatr wschodni; i słońce tak prażyło głowę Jonasza, że omdlewał i życzył sobie śmierci, mówiąc: Lepiej mi umrzeć, niż żyć.</verse>
				<verse number="9">I Bóg powiedział do Jonasza: Czy to dobrze, że tak się gniewasz z powodu tej tykwy? I odpowiedział: To dobrze, że się gniewam, [nawet] aż na śmierć.</verse>
				<verse number="10">Wtedy PAN mu powiedział: Żałujesz tej tykwy, przy której nie pracowałeś ani nie dałeś jej wzrostu; wyrosła w jedną noc i w jedną noc uschła;</verse>
				<verse number="11">A ja miałbym nie żałować Niniwy, tego wielkiego miasta, w którym jest więcej niż sto dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozróżnić swej prawej ręki od lewej, a także wiele bydła?</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="33">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do Micheasza z Moreszet za dni Jotama, Achaza [i] Ezechiasza, królów Judy – to, co widział o Samarii i Jerozolimie.</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie, wszystkie narody; słuchaj, ziemio, i wszystko, co na niej jest. A niech Pan BÓG będzie świadkiem przeciwko wam, Pan ze swego świętego przybytku.</verse>
				<verse number="3">Oto bowiem PAN wychodzi ze swojego miejsca, zstąpi i będzie deptać po wysokościach ziemi.</verse>
				<verse number="4">I stopnieją pod nim góry, a doliny rozdzielą się tak, jak wosk przed ogniem [i] jak wody, które spływają po zboczu.</verse>
				<verse number="5">To wszystko [się stanie] z powodu przestępstwa Jakuba i z powodu grzechów domu Izraela. Jakie jest przestępstwo Jakuba? Czy to nie Samaria? Co jest wyżyną Judy? Czy nie Jerozolima?</verse>
				<verse number="6">Dlatego zamienię Samarię w kupę gruzu na polu, w miejsce pod założenie winnicy. Powrzucam w dolinę jej kamienie i odkryję jej fundamenty.</verse>
				<verse number="7">I wszystkie jej wyrzeźbione obrazy będą potłuczone, wszystkie jej dary spalone ogniem i wszystkie jej bożki zamienię w ruinę. [To] bowiem zgromadziła z zapłaty nierządnicy, to więc obróci się w zapłatę nierządnicy.</verse>
				<verse number="8">Nad tym będę zawodzić i lamentować, chodząc nagi, bez ubrań. Podnoszę zawodzenie jak smoki i lament jak młode strusie;</verse>
				<verse number="9">Jej rana bowiem [jest] nieuleczalna, gdyż doszła aż do Judy, [a] dotarła do bramy mego ludu aż do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="10">Nie opowiadajcie [tego] w Gat ani nie płaczcie. Tarzajcie się w prochu, w domu Afra.</verse>
				<verse number="11">Przejdź [ty], która mieszkasz w Szafirze w haniebnej nagości. Ta, która mieszka w Saananie, nie wyszła na żałobę w Bet-Hezel; weźmie od was swoją żywność.</verse>
				<verse number="12">Ta, która mieszka w Marot, oczekiwała dobra, ale zło zstąpiło od PANA aż do bramy Jerozolimy.</verse>
				<verse number="13">Zaprzęgaj konie do rydwanu, mieszkanko Lakisz, która jesteś powodem grzechu córki Syjonu, gdyż w tobie znalezione są przestępstwa Izraela.</verse>
				<verse number="14">Dlatego poślesz dary do Moreszet-Gat. Domy Akzibu [będą] ułudą dla królów Izraela.</verse>
				<verse number="15">Jeszcze przyprowadzę ci dziedzica, mieszkanko Mareszy. Przyjdzie [aż] do Adullam, do chwały Izraela.</verse>
				<verse number="16">Ogol się i ostrzyż z powodu swoich ukochanych synów; rozszerz swą łysinę jak orzeł, bo poszli od ciebie do niewoli.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Biada tym, którzy wymyślają nieprawość i knują zło na swoich łożach, a o świcie wykonują je, bo jest to w ich mocy.</verse>
				<verse number="2">Pożądają pól i wydzierają je; także domów i je zabierają. W ten sposób gnębią człowieka i jego dom, człowieka i jego dziedzictwo.</verse>
				<verse number="3">Dlatego tak mówi PAN: Oto obmyślam dla tego rodu nieszczęście, z którego nie będziecie mogli wyciągnąć swoich szyj ani nie będziecie chodzić zuchwale. [Będzie] to bowiem czas nieszczęścia.</verse>
				<verse number="4">W tym dniu powstanie o was przypowieść i podniosą [nad wami] żałosny lament, mówiąc: Jesteśmy doszczętnie spustoszeni. Odmienił dział mego ludu, [jakże] mi go odjął! Gdy wziął nasze pole, rozdzielił [je].</verse>
				<verse number="5">Dlatego nie będziesz miał nikogo, kto rzuciłby sznurem na los w zgromadzeniu PANA.</verse>
				<verse number="6">Mówią: Nie prorokujcie, niech nam [inni] prorokują. Nie prorokują bowiem tak, jak ci. Żaden z nich nie przestaje mówić obraźliwie.</verse>
				<verse number="7">O ty, [ludu, który] słyniesz domem Jakuba! Czy Duch PANA jest ograniczony? Czy takie [są] jego dzieła? Czy moje słowa nie są dobre [dla tego], który postępuje w sposób prawy?</verse>
				<verse number="8">Wczoraj był moim ludem, [a dziś] jak wróg powstaje. Zdzieracie płaszcz wraz z szatą z tych, którzy przechodzą bezpiecznie, jakby wracali z wojny.</verse>
				<verse number="9">Kobiety mego ludu wyganiacie z ich przytulnych domów; ich dzieciom odebraliście moją chwałę na zawsze.</verse>
				<verse number="10">Wstańcie i odejdźcie, bo tu nie ma odpoczynku. Z powodu nieczystości zniszczy was, i to zniszczeniem srogim.</verse>
				<verse number="11">Gdy ktoś podaje się za proroka i kłamie, [mówiąc]: Będę prorokował o winie i o mocnym napoju, to taki staje się prorokiem tego ludu.</verse>
				<verse number="12">Na pewno zgromadzę ciebie całego, Jakubie, na pewno zgromadzę resztkę Izraela. Zbiorę ich razem jak owce Bozra, jak trzodę w środku owczarni, i będzie bardzo głośno z powodu [mnóstwa] ludzi.</verse>
				<verse number="13">Zstąpi przed nimi ten, który będzie przełamywać. Przełamali się, przeszli przez bramę i wyszli przez nią. Ich król pójdzie przed nimi, a PAN na ich czele.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">I powiedziałem: Słuchajcie, naczelnicy Jakuba i wodzowie domu Izraela! Czy wy nie powinniście znać sądu?</verse>
				<verse number="2">Wy, którzy nienawidzicie dobra, a kochacie zło, którzy zdzieracie z ludu skórę i ciało z jego kości;</verse>
				<verse number="3">[Którzy] jecie ciało mojego ludu, skórę z niego zdzieracie, jego kości łamiecie i kroicie je na kawałki jak do garnca i jak mięso do kotła.</verse>
				<verse number="4">Wtedy będą wołać do PANA, a nie wysłucha ich, lecz zakryje swoje oblicze przed nimi w tym czasie, gdyż oni popełniali złe czyny.</verse>
				<verse number="5">Tak mówi PAN o tych prorokach, którzy w błąd wprowadzą mój lud, którzy gryzą swoimi zębami i głoszą pokój, a temu, który nic im nie włoży do ust, wypowiadają wojnę.</verse>
				<verse number="6">Dlatego wasze widzenie zamienia się w noc, a wasza wróżba – w ciemność; słońce zajdzie nad prorokami i dzień się zaćmi nad nimi.</verse>
				<verse number="7">Wtedy widzący będą się wstydzić i wróżbiarze się zarumienią. Oni wszyscy zakryją swoje wargi, bo nie będzie żadnej odpowiedzi od Boga.</verse>
				<verse number="8">Ale ja jestem napełniony mocą Ducha PANA oraz sądu i siły, aby oznajmić Jakubowi jego występki i Izraelowi jego grzech.</verse>
				<verse number="9">Słuchajcie tego, naczelnicy domu Jakuba i wodzowie domu Izraela, którzy brzydzicie się sądem i wypaczacie wszystko, co sprawiedliwe.</verse>
				<verse number="10">Każdy buduje Syjon krwią, a Jerozolimę nieprawością.</verse>
				<verse number="11">Jej naczelnicy sądzą za dary, jego kapłani uczą za zapłatę i jego prorocy prorokują za pieniądze. Polegają [jednak] na PANU, mówiąc: Czy PAN nie jest wśród nas? Nie spotka nas nic złego.</verse>
				<verse number="12">Dlatego Syjon stanie się dla was [jak] zaorane pole, Jerozolima zamieni się w kupę gruzu, a góra domu – w zalesione wzgórze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Ale w ostatecznych dniach stanie się, że góra domu PANA będzie utwierdzona na szczycie gór i wywyższona ponad pagórki, a narody do niej popłyną.</verse>
				<verse number="2">I wiele narodów przybędzie, mówiąc: Chodźcie, wstąpmy na górę PANA, do domu Boga Jakuba, i będzie nas nauczał swoich dróg, a my będziemy chodzili jego ścieżkami. Z Syjonu bowiem wyjdzie prawo i słowo PANA z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="3">On będzie sądzić wśród wielu narodów i będzie karać narody potężne i odległe. I przekują swoje miecze na lemiesze, a swoje oszczepy na sierpy. Naród przeciwko narodowi nie podniesie miecza i już nie będą się uczyć sztuki wojennej.</verse>
				<verse number="4">Ale każdy będzie siedział pod swoją winoroślą i pod swoim drzewem figowym i nikt nie będzie ich straszył, bo to usta PANA zastępów powiedziały.</verse>
				<verse number="5">Wszystkie narody bowiem będą chodzić, każdy w imię swego boga, ale my będziemy chodzić w imię PANA, naszego Boga, na wieki wieków.</verse>
				<verse number="6">W tym dniu, mówi PAN, zgromadzę chromą, zbiorę wygnaną oraz tę, którą trapiłem;</verse>
				<verse number="7">A z tej chromej uczynię resztkę, a z wygnanej – potężny naród. I PAN będzie królował nad nimi na górze Syjon odtąd aż na wieki.</verse>
				<verse number="8">A ty, wieżo trzody, twierdzo córki Syjonu, [wiedz, że] do ciebie przyjdzie, przyjdzie pierwsze panowanie, królestwo córki Jerozolimy.</verse>
				<verse number="9">Czemu teraz tak bardzo krzyczysz? Czy nie ma króla u ciebie? Czy twój doradca zginął, że cię ból ogarnął jak rodzącą?</verse>
				<verse number="10">Odczuwaj ból i jęcz, córko Syjonu, jak rodząca, bo już wyjdziesz z miasta i zamieszkasz w polu, i pójdziesz aż do Babilonu. Tam będziesz wybawiona, tam cię PAN odkupi z rąk twoich wrogów.</verse>
				<verse number="11">Teraz zebrało się przeciwko tobie wiele narodów, które mówią: Niech będzie zbezczeszczona, niech nasze oko patrzy na Syjon.</verse>
				<verse number="12">One jednak nie znają myśli PANA ani nie rozumieją jego rady. On bowiem je zgromadzi jak snopy na klepisku.</verse>
				<verse number="13">Wstań i młóć, córko Syjonu, bo twój róg uczynię z żelaza i twoje kopyta uczynię ze spiżu, i zmiażdżysz wiele narodów. Poświęcę PANU ich łupy i ich bogactwo Panu całej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Zbierz się teraz w oddziały, córko oddziałów! Obległ nas. Laską będą bić w policzek sędziego Izraela.</verse>
				<verse number="2">Ale ty, Betlejem Efrata, [choć] jesteś najmniejsze wśród tysięcy w Judzie, z ciebie [jednak] wyjdzie mi ten, który będzie władcą w Izraelu, a jego wyjścia [są] od dawna, od dni wiecznych.</verse>
				<verse number="3">Dlatego wyda ich aż do czasu, [kiedy] rodząca porodzi. Wtedy resztka jego braci wróci do synów Izraela.</verse>
				<verse number="4">Powstanie i będzie paść w mocy PANA i w majestacie imienia PANA, swego Boga. I będą mieszkać [spokojnie], bo już będzie [on] wielki aż po krańce ziemi.</verse>
				<verse number="5">I będzie [on] pokojem, gdy Asyryjczyk wtargnie do naszej ziemi. I gdy podepcze nasze pałace, wtedy wystawimy przeciw niemu siedmiu pasterzy i ośmiu książąt z ludu.</verse>
				<verse number="6">Ci ogołocą ziemię Asyrii mieczem i ziemię Nimroda na jej granicach. W ten sposób wybawi [nas] od Asyryjczyka, gdy nadciągnie do naszej ziemi i gdy będzie stąpał w naszych granicach.</verse>
				<verse number="7">Dlatego resztka Jakuba będzie pośród wielu narodów jak rosa od PANA, jak deszcze skrapiające trawę, które nie czekają na człowieka ani nie polegają na synach ludzkich.</verse>
				<verse number="8">Resztka Jakuba będzie też pośród pogan, wśród wielu narodów, jak lew między leśnymi zwierzętami i jak lwiątko między trzodami owiec, które – gdy przechodzi – depcze i szarpie, a nie ma nikogo, kto by [je] ocalił.</verse>
				<verse number="9">Wywyższy się twoja ręka nad twoimi wrogami, a wszyscy twoi przeciwnicy będą wykorzenieni.</verse>
				<verse number="10">I stanie się w tym dniu, mówi PAN, że wytracę twoje konie spośród ciebie i zniszczę twoje rydwany.</verse>
				<verse number="11">Wygubię miasta twojej ziemi i zburzę wszystkie twoje twierdze.</verse>
				<verse number="12">Wytracę czary z twojej ręki i nie będzie już u ciebie wróżbitów.</verse>
				<verse number="13">Wyniszczę też twoje rzeźbione bożki i twoje obrazy spośród ciebie i nie będziesz już oddawać pokłonu dziełu swoich rąk.</verse>
				<verse number="14">Wykorzenię twoje gaje spośród ciebie i zgładzę twoich wrogów.</verse>
				<verse number="15">[Tak] w gniewie i zapalczywości dokonam zemsty nad narodami, które nie były posłuszne.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Słuchajcie tego, co mówi PAN: Wstań, spieraj się z górami i niech pagórki słuchają twego głosu.</verse>
				<verse number="2">Słuchajcie, góry, sporu PANA, i najmocniejsze fundamenty ziemi, bo PAN [wiedzie] spór ze swoim ludem i rozprawia się z Jerozolimą.</verse>
				<verse number="3">Mój ludu, cóż ci uczyniłem? W czym ci się uprzykrzyłem? Zeznaj przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="4">Wyprowadziłem cię bowiem z ziemi Egiptu, odkupiłem cię z domu niewolników i posłałem przed tobą Mojżesza, Aarona i Miriam.</verse>
				<verse number="5">Mój ludu! Wspomnij teraz, co zamierzał Balak, król Moabu, a co mu odpowiedział Balaam, syn Beora; [wspomnij też, co się działo] od Szittim aż do Gilgal, abyś poznał sprawiedliwość PANA.</verse>
				<verse number="6">Z czym [mam] się stawić przed PANEM i pokłonić się Bogu najwyższemu? Czy [mam] stawić się przed nim z ofiarami całopalnymi i jednorocznymi cielcami?</verse>
				<verse number="7">Czy PAN ma upodobanie w tysiącach baranów [i] w dziesiątkach tysięcy strumieni oliwy? Czy [mam] mu dać swego pierworodnego za mój występek, owoc mego łona za grzech mojej duszy?</verse>
				<verse number="8">On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego PAN żąda od ciebie: jedynie [tego], byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.</verse>
				<verse number="9">Głos PANA woła do miasta (ale roztropny [sam] ujrzy twoje imię): Słuchajcie rózgi i tego, kto ją ustanowił.</verse>
				<verse number="10">Czy jeszcze [są] w domu bezbożnego skarby niesprawiedliwe [i] miara niesprawiedliwa i obrzydliwa?</verse>
				<verse number="11">Czy mam usprawiedliwić oszukańczą wagę i worek fałszywych odważników?</verse>
				<verse number="12">Jego bogacze są pełni zdzierstwa, jego mieszkańcy mówią kłamstwo i ich język w ich ustach [jest] kłamliwy.</verse>
				<verse number="13">Dlatego też dotknę cię chorobą, uderzę cię i zniszczę z powodu twoich grzechów.</verse>
				<verse number="14">Będziesz jeść, ale się nie nasycisz; twoje poniżenie [będzie] w środku ciebie. Pochwycisz, ale nie ocalisz, a co ocalisz, wydam pod miecz.</verse>
				<verse number="15">Będziesz siał, ale nie będziesz żął; będziesz tłoczył oliwki, ale nie namaścisz się oliwą; [będziesz wyciskał] moszcz, ale nie napijesz się wina.</verse>
				<verse number="16">Przestrzegacie bowiem ustaw Omriego i wszystkich czynów domu Achaba i postępujecie według ich rad. Dlatego cię wydam na spustoszenie i jego mieszkańców na pośmiewisko. Będziecie więc nosić hańbę mego ludu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Biada mi! Jestem bowiem jak ostatki po letnich zbiorach, jak pokłosie grona po winobraniu. Nie ma żadnego grona do zjedzenia, moja dusza pragnęła pierwocin z owocu.</verse>
				<verse number="2">Pobożny zginął z ziemi, nie ma prawego wśród ludzi. Wszyscy czyhają na krew, każdy zastawia sieci dla swego brata.</verse>
				<verse number="3">By chętnie czynić zło obiema rękami, książę i sędzia żądają datku; zamożny [człowiek] wypowiada swoją przewrotną żądzę. I razem wszystko splatają.</verse>
				<verse number="4">Najlepszy z nich jest jak oset; najuczciwszy – jak płot ciernisty. Nadchodzi dzień twoich stróżów [i] twojego nawiedzenia; już nastanie ich zamieszanie.</verse>
				<verse number="5">Nie wierzcie przyjacielowi, nie ufajcie wodzowi. Strzeż bramy swoich ust przed tą, która leży na twoim łonie.</verse>
				<verse number="6">Syn bowiem lekceważy ojca, córka powstaje przeciwko swojej matce, synowa przeciwko swojej teściowej, [a] wrogami człowieka [są] jego domownicy.</verse>
				<verse number="7">Dlatego będę wypatrywał PANA, będę oczekiwać Boga mego zbawienia. Mój Bóg mnie wysłucha.</verse>
				<verse number="8">Nie ciesz się z mojego powodu, moja nieprzyjaciółko! Chociaż upadłem, powstanę; choć siedzę w ciemności, PAN jest moją światłością.</verse>
				<verse number="9">Zniosę gniew PANA, bo zgrzeszyłem przeciwko niemu, aż będzie bronił mojej sprawy i wykona dla mnie sąd. Wyprowadzi mnie na światło i ujrzę jego sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="10">Ujrzy to moja nieprzyjaciółka i wstyd okryje tę, która do mnie mówi: Gdzie jest PAN, twój Bóg? Moje oczy będą patrzyć na nią, gdy będzie podeptana jak błoto na ulicach.</verse>
				<verse number="11">W [tym] dniu, kiedy będą odbudowywać twoje mury, w tym dniu dekret rozejdzie się daleko.</verse>
				<verse number="12">W tym dniu będą przychodzić do ciebie od Asyrii aż po miasta obronne, od miast obronnych aż po rzekę, od morza aż do morza i od góry aż do góry.</verse>
				<verse number="13">Ta ziemia jednak będzie spustoszona z powodu swoich mieszkańców, z powodu owocu ich czynów.</verse>
				<verse number="14">Paś swój lud laską swoją, trzodę swojego dziedzictwa, która mieszka samotnie w lesie i w środku Karmelu. Niech się pasą w Baszanie i Gileadzie [jak] za dawnych dni.</verse>
				<verse number="15">Ukażę mu cudowne rzeczy jak za dni, gdy wyszedłeś z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="16">Ujrzą to narody i zawstydzą się całej swojej potęgi. Przyłożą rękę do ust, a ich uszy ogłuchną.</verse>
				<verse number="17">Będą lizać proch jak wąż, wyjdą ze swoich nor jak zwierzęta pełzające do PANA, naszego Boga, ze strachem i będą się bać ciebie.</verse>
				<verse number="18">Któż jest Bogiem jak ty, który przebacza nieprawość i daruje występek resztki swego dziedzictwa? Nie chowa swego gniewu na wieki, bo ma upodobanie w miłosierdziu.</verse>
				<verse number="19">Odwróci się i zlituje się nad nami; pokona nasze nieprawości i wrzuci w głębiny morza wszystkie nasze grzechy.</verse>
				<verse number="20">Pokażesz prawdę Jakubowi i [okażesz] miłosierdzie Abrahamowi, tak jak przysiągłeś naszym ojcom za dawnych dni.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="34">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Brzemię Niniwy. Księga widzenia Nahuma Elkoszyty.</verse>
				<verse number="2">PAN jest Bogiem zazdrosnym i mściwym; PAN jest mściwy i pełen gniewu; PAN mści się nad swoimi przeciwnikami i zachowuje gniew wobec swoich wrogów.</verse>
				<verse number="3">PAN jest nieskory do gniewu i wielki w mocy, a winnego nie uniewinni. Droga PANA [jest] w wichrze i w burzy, a obłok jest prochem pod jego stopami.</verse>
				<verse number="4">On gromi morze i je wysusza, wysusza też wszystkie rzeki. Przed nim Baszan i Karmel mdleje, a kwiat Libanu więdnie;</verse>
				<verse number="5">Góry drżą przed nim, a pagórki się rozpływają; ziemia płonie przed jego obliczem, okrąg [ziemi] i wszyscy jej mieszkańcy.</verse>
				<verse number="6">Któż się ostoi przed jego oburzeniem? Kto wytrzyma zapalczywość jego gniewu? Jego gniew wylewa się jak ogień, a skały rozpadają się przed nim.</verse>
				<verse number="7">Dobry jest PAN – warownia w dniu ucisku; zna tych, którzy mu ufają.</verse>
				<verse number="8">Ale gwałtowną powodzią zniszczy jej miejsce, ciemność będzie ścigała jego wrogów.</verse>
				<verse number="9">Co zamierzacie przeciwko PANU? On dokona zniszczenia, ucisk nie powstanie po raz drugi.</verse>
				<verse number="10">Gdy bowiem będą jak splecione ciernie i jak pijacy upojeni [winem], jak suche ściernisko do szczętu spłoną.</verse>
				<verse number="11">Z ciebie wyszedł ten, który obmyślił zło przeciwko PANU, doradca nikczemny.</verse>
				<verse number="12">Tak mówi PAN: Chociaż są spokojni i tak liczni, będą jednak skoszeni, gdy przejdzie. Chociaż cię trapiłem, już więcej nie będę cię trapił.</verse>
				<verse number="13">Teraz bowiem złamię jego jarzmo, aby na tobie nie leżało, a rozerwę twoje więzy.</verse>
				<verse number="14">O tobie PAN rozkazał, że twoje imię już nie będzie miało więcej potomstwa. Wyniszczę z domu twoich bogów rzeźbione i lane posągi. Przygotuję ci grób, gdyż jesteś nikczemny.</verse>
				<verse number="15">Oto na górach nogi opowiadającego dobre wieści, zwiastującego pokój. Obchodź, Judo, swoje uroczyste święta, wypełniaj swoje śluby. Nikczemnik bowiem już nie przejdzie przez ciebie, został doszczętnie zgładzony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Nadciąga niszczyciel przeciwko tobie! Strzeż miejsc obronnych, obserwuj drogę, wzmocnij biodra i zbierz wszystkie [swe] siły.</verse>
				<verse number="2">PAN bowiem odwrócił pychę Jakuba jak pychę Izraela, gdyż złupili ich grabieżcy i zniszczyli ich latorośle.</verse>
				<verse number="3">Tarcza jego mocarzy czerwona, jego wojownicy ubrani w szkarłat, rydwany będą jak płonące pochodnie w dniu jego przygotowania, a jodły będą strasznie się trząść.</verse>
				<verse number="4">Rydwany po ulicach będą szaleć i na rynku skrzypieć. Z wyglądu będą podobne do pochodni, jak błyskawice będą pędzić.</verse>
				<verse number="5">Wezwie swoich mocarzy; zatoczą się w swoim pochodzie, pospieszą się do murów, obrona będzie przygotowana.</verse>
				<verse number="6">Bramy przy rzekach otworzą się i pałac się rozpłynie;</verse>
				<verse number="7">A Chusab zostanie uprowadzona do niewoli, jej służące będą ją prowadzić, jęcząc jak gołębie i bijąc się w piersi.</verse>
				<verse number="8">A Niniwa od swego początku [była] jak sadzawka wód, ale uciekną. [I choć ktoś powie]: Stójcie, stójcie! – [nikt] jednak się nie obejrzy.</verse>
				<verse number="9">Rabujcie srebro, rabujcie złoto, bo nie ma końca bogactwo i przepych wszystkich kosztowności.</verse>
				<verse number="10">Pusta, opróżniona i spustoszona! Serce topnieje, trzęsą się kolana, czuć ból w biodrach wszystkich [ludzi], a twarze wszystkich czernieją.</verse>
				<verse number="11">Gdzie jest jaskinia lwów i pastwisko lwiąt, dokąd chodziły lew, ten wielki lew, oraz lwięta, a nie było nikogo, kto by [je] straszył.</verse>
				<verse number="12">Lew już dosyć rozszarpał [ofiar] dla swych lwiąt i zadusił [je] dla swoich lwic, napełniał łupem swoje jaskinie, a zdobyczą swoje legowiska.</verse>
				<verse number="13">Oto jestem przeciwko tobie, mówi PAN zastępów, spalę na proch twoje rydwany i twoje lwięta pożre miecz. Wykorzenię z ziemi twój łup i nie będzie już słychać głosu twoich posłów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Biada krwawemu miastu! [Jest ono] całe pełne kłamstwa i grabieży, a łup z niego nie wychodzi.</verse>
				<verse number="2">[Słychać] trzask biczów, grzmot kół, tupanie koni i podskakiwanie rydwanów.</verse>
				<verse number="3">Jeździec dobywa błyszczący miecz i lśniący oszczep. Mnóstwo rannych i tak wielka ilość trupów, że nie można ich zliczyć; potykają się o zwłoki.</verse>
				<verse number="4">Z powodu mnóstwa czynów nierządu tej rozkosznej nierządnicy, mistrzyni czarów, która zaprzedawała narody swoim nierządem i ludy swoimi czarami.</verse>
				<verse number="5">Oto jestem przeciwko tobie, mówi PAN zastępów, odkryję poły twojej [szaty] aż do twarzy i ukażę narodom twoją nagość, a królestwom – twoją hańbę.</verse>
				<verse number="6">Rzucę na ciebie obrzydliwości, znieważę cię i wystawię cię na widowisko.</verse>
				<verse number="7">Ten, kto cię ujrzy, oddali się od ciebie i powie: Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował? Gdzie mam szukać dla ciebie pocieszycieli?</verse>
				<verse number="8">Czy jesteś lepsza niż ludne [miasto] No, które leżało pomiędzy rzekami, otoczone wodami, którego wałem było morze i morze jego murem?</verse>
				<verse number="9">Etiopia i Egipt [były] jego siłą, nieograniczona; Put i Libijczycy byli jego pomocą.</verse>
				<verse number="10">Ono jednak zostało uprowadzone do niewoli, jego niemowlęta roztrzaskiwano na rogach wszystkich ulic, o jego najsławniejszych rzucano losy i wszystkich jego wielkich zakuto w kajdany.</verse>
				<verse number="11">Także i ty będziesz upojona. Ukryjesz się i będziesz szukać pomocy przeciwko wrogowi.</verse>
				<verse number="12">Wszystkie twoje twierdze [są] jak drzewo figowe z wczesnymi owocami. Gdy się nimi potrząśnie, wpadają do ust jedzącego.</verse>
				<verse number="13">Oto twój lud pośród ciebie to kobiety. Bramy twojej ziemi będą szeroko otwarte przed twoimi wrogami. Ogień strawi twoje rygle.</verse>
				<verse number="14">Naczerp sobie wody na oblężenie, umacniaj swoje twierdze. Wejdź w błoto, depcz glinę i napraw piec.</verse>
				<verse number="15">Tam cię pochłonie ogień, wytnie cię miecz, pożre cię jak larwa. Rozmnóż się jak larwa, rozmnóż się jak szarańcza.</verse>
				<verse number="16">Rozmnożyłaś swoich kupców ponad gwiazdy niebios. Jak larwa pożerają i odlatują.</verse>
				<verse number="17">Twoi szlachetni [są] jak szarańcza, twoi dowódcy – jak wielkie koniki polne, które siadają na płotach w czasie zimy, [lecz gdy] słońce wschodzi, odlatują i nie wiadomo, gdzie są.</verse>
				<verse number="18">Drzemią twoi pasterze, królu Asyrii! Twoi sławni będą leżeć, twój lud rozproszył się po górach, ale nikt go nie zgromadzi.</verse>
				<verse number="19">Nie ma lekarstwa na twoją ranę, twoje zranienie jest nieuleczalne. Wszyscy, którzy usłyszą wieść o tobie, będą klaskać w dłonie nad tobą. Kogo bowiem nie dotykało nieustannie twoje okrucieństwo?</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="35">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Brzemię, które widział prorok Habakuk.</verse>
				<verse number="2">PANIE, jak długo będę wołać, a nie będziesz wysłuchiwał? [Jak długo] będę krzyczeć do ciebie [o] krzywdzie, a nie będziesz wybawiał?</verse>
				<verse number="3">Czemu dopuszczasz, abym patrzył na nieprawość i widział bezprawie? Zguba i przemoc są przede mną i znajduje się ten, który roznieca spory i niezgodę.</verse>
				<verse number="4">Dlatego prawo jest naruszone, a nie ma już sprawiedliwości. Niegodziwy bowiem osacza sprawiedliwego, dlatego wydawane są błędne wyroki.</verse>
				<verse number="5">Spójrzcie na narody, zobaczcie i zdumiejcie się bardzo, gdyż dokonuję dzieła za waszych dni, w które nie uwierzycie, gdy wam o nim opowiedzą.</verse>
				<verse number="6">Oto bowiem wzbudzę Chaldejczyków, naród srogi i gwałtowny; przejdą przez szerokość ziemi, aby posiąść cudze miejsca zamieszkania.</verse>
				<verse number="7">Straszni [są] i groźni. Sami ustalają swój sąd i swoją wielkość.</verse>
				<verse number="8">Ich konie są szybsze niż lamparty, dziksze niż wilki o zmierzchu. Ich jeźdźcy rozciągną się szeroko, ich jeźdźcy przybędą z daleka, przylecą jak orzeł spieszący się na żer.</verse>
				<verse number="9">Każdy z nich przybędzie dla łupu. Ich twarze będą zwrócone na wschód i zgromadzą jeńców jak piasek.</verse>
				<verse number="10">Będą szydzić z królów, a książęta [będą] u nich przedmiotem pogardy. Z każdej twierdzy będą się naśmiewać, usypią wały i zdobędą ją.</verse>
				<verse number="11">Wtedy [jego] duch się odmieni, a wystąpi i zawini, [myśląc], że jego moc [pochodzi] od jego boga.</verse>
				<verse number="12">Czy ty nie jesteś od wieków, PANIE, mój Boże, mój Święty? [My] nie umrzemy. PANIE, postawiłeś ich na sąd. Ty, [nasza] Skało, przeznaczyłeś ich na karanie.</verse>
				<verse number="13">Twoje oczy są tak czyste, że nie możesz patrzeć na zło ani widzieć bezprawia. Czemu patrzysz na czyniących przewrotność? [Czemu milczysz], gdy niegodziwy pożera sprawiedliwszego niż on sam?</verse>
				<verse number="14">[Czemu] czynisz ludzi jak ryby morskie, jak zwierzęta pełzające, które nie mają pana?</verse>
				<verse number="15">Wyciąga wszystkie wędką, zagarnia je swoim niewodem i gromadzi je w swojej sieci. Dlatego cieszy się i raduje.</verse>
				<verse number="16">Dlatego składa ofiarę swemu niewodowi i pali kadzidło swojej sieci. Przez nie bowiem jego dział jest obfity i jego pożywienie bogatsze.</verse>
				<verse number="17">Czy dlatego będzie zarzucać swoją sieć, by nieustannie zabijać narody bez litości?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Na swej warcie będę stać, stanę na baszcie i będę się wpatrywać, aby zobaczyć, co [Bóg] będzie mówił i co mam odpowiedzieć, gdy zostanę upomniany.</verse>
				<verse number="2">Wtedy PAN mi odpowiedział: Zapisz to widzenie, [zapisz je] wyraźnie na tablicach, aby czytający mógł je szybko przeczytać.</verse>
				<verse number="3">[To] widzenie bowiem [dotyczy] oznaczonego czasu, [a] na końcu oznajmi, a nie skłamie; [a] choćby się odwlekało, oczekuj go, bo z pewnością przyjdzie, nie spóźni się.</verse>
				<verse number="4">Oto dusza tego, który się wywyższa, nie jest w nim prawa. Ale sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary.</verse>
				<verse number="5">Owszem, ponieważ upija się, jest on hardym człowiekiem i nie pozostaje w [swoim] domu; pomnaża swoją żądzę jak piekło i jak śmierć nie może się nasycić, choć zgromadził u siebie wszystkie narody i zebrał u siebie wszystkich ludzi.</verse>
				<verse number="6">Czy ci wszyscy nie ułożą o nim przypowieści i szyderczego przysłowia, mówiąc: Biada temu, który gromadzi nie swoje rzeczy (jak długo?) i obciąża się gęstym błotem!</verse>
				<verse number="7">Czy nie powstaną nagle [ci], którzy będą cię kąsać, i nie obudzą się [ci], którzy będą cię szarpać? A staniesz się dla nich łupem.</verse>
				<verse number="8">Ponieważ złupiłeś wiele narodów, złupią cię też wszystkie pozostałe narody z powodu krwi ludzkiej i przemocy [dokonanej w] ziemi, miastu i wszystkim jego mieszkańcom.</verse>
				<verse number="9">Biada temu, który chciwie pragnie niegodziwego zysku dla swego domu, aby wystawił wysoko swoje gniazdo i tak uszedł mocy zła!</verse>
				<verse number="10">Postanowiłeś wytracić wiele narodów na hańbę swemu domowi, a grzeszyłeś przeciwko własnej duszy.</verse>
				<verse number="11">Kamień bowiem będzie wołać z muru i sęk z drewna da [o tym] świadectwo.</verse>
				<verse number="12">Biada [temu], który krwią buduje miasto i utwierdza miasto nieprawością!</verse>
				<verse number="13">Czyż to nie [pochodzi] od PANA zastępów, że ludy będą się trudzić przy ogniu, a narody będą się męczyć daremnie?</verse>
				<verse number="14">Ziemia bowiem będzie napełniona poznaniem chwały PANA, jak wody napełniają morze.</verse>
				<verse number="15">Biada temu, który poi swego bliźniego, przystawiając mu swe naczynie, aż go upoi, by patrzeć na jego nagość!</verse>
				<verse number="16">Nasyciłeś się hańbą zamiast sławą; upij się sam i będziesz obnażony. Kielich prawicy PANA zwróci się przeciw tobie i sromotne wymioty [pokryją] twoją sławę.</verse>
				<verse number="17">Okryje cię bowiem bezprawie Libanu i spustoszenie bestii, które ich straszyły, z powodu krwi ludzkiej i przemocy [dokonanej w] ziemi miastu i wszystkim jego mieszkańcom.</verse>
				<verse number="18">Cóż pomoże rzeźbiony posąg, który wykonał jego rzemieślnik, [albo] odlany [obraz] i nauczyciel kłamstwa, aby rzemieślnik pokładał w nim ufność, czyniąc nieme bożki?</verse>
				<verse number="19">Biada [temu], który mówi do drewna: Przebudź się, a do niemego kamienia: Obudź się! Czyż on może nauczać? Spójrz na niego, jest powleczony złotem i srebrem, ale nie ma w nim żadnego ducha.</verse>
				<verse number="20">PAN jest w swoim świętym przybytku. Niech cała ziemia zamilknie przed nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Modlitwa proroka Habakuka na Syggajon.</verse>
				<verse number="2">PANIE, usłyszałem twoją wieść i uląkłem się. PANIE, ożyw swoje dzieło w środku lat, objaw je w środku lat; w gniewie pamiętaj o miłosierdziu.</verse>
				<verse number="3">Bóg szedł z Temanu, Święty z góry Paran, Sela! Jego majestat okrył niebiosa, ziemia była pełna jego chwały.</verse>
				<verse number="4">Jego blask był jak światłość, rogi wychodziły z jego rąk, a tam była ukryta jego moc.</verse>
				<verse number="5">Przed nim szła zaraza, płonące węgle szły przed jego nogami.</verse>
				<verse number="6">Stanął i zmierzył ziemię, spojrzał i rozproszył narody; góry wieczyste zostały skruszone, skłoniły się pagórki dawne. Jego drogi są wieczne.</verse>
				<verse number="7">Widziałem namioty Kuszanu dotknięte uciskiem, a zasłony ziemi Midian drżały.</verse>
				<verse number="8">Czy PAN rozgniewał się przeciwko rzekom? Czy [skierowałeś] przeciwko rzekom swój gniew? Czy przeciwko morzu zwróciło się twoje oburzenie, gdy jechałeś na swoich koniach [i na] swoich rydwanach zbawienia?</verse>
				<verse number="9">Twój łuk został obnażony [z powodu] przysięgi wypowiedzianej pokoleniom. Sela. Podzieliłeś ziemię rzekami.</verse>
				<verse number="10">Widziały cię góry [i] zadrżały, ulewa wód przeminęła. Przepaść wydała swój głos, wysoko podniosła swoje ręce.</verse>
				<verse number="11">Słońce i księżyc zatrzymały się w swoim przybytku, szli przy blasku [twoich] strzałów [i] przy blasku twojej lśniącej włóczni.</verse>
				<verse number="12">W gniewie deptałeś ziemię, w zapalczywości młóciłeś pogan.</verse>
				<verse number="13">Wyruszyłeś, aby wybawić swój lud, by ze swoim pomazańcem [go] wybawić; zraniłeś głowę z domu niegodziwego, odkrywając fundament aż do szyi. Sela.</verse>
				<verse number="14">Jego oszczepami przebiłeś głowę jego wsi; burzyli się jak wicher, aby mnie rozproszyć; cieszyli się, jakby mieli potajemnie pożreć ubogiego.</verse>
				<verse number="15">Jechałeś przez morze na swoich koniach, [przez] skupisko wielkich wód.</verse>
				<verse number="16">Gdy to usłyszałem, zatrzęsło się moje wnętrze, na ten głos zadrżały moje wargi. Zgnilizna przeniknęła moje kości i cały się trząsłem, słysząc, że mam odpocząć w dniu utrapienia. Gdy nadciągnie na ten lud, zgładzi ich swoim wojskiem.</verse>
				<verse number="17">Choćby drzewo figowe nie zakwitło i nie było plonu w winnicach, choćby i owoc oliwy zawiódł, i pola nie przyniosły żywności, trzoda zniknęła z owczarni, i nie było bydła w oborach;</verse>
				<verse number="18">Ja jednak będę się radował w PANU, rozraduję się w Bogu mojego zbawienia.</verse>
				<verse number="19">Pan BÓG jest moją siłą i uczyni moje nogi jak [nogi] łań, i sprawi, że będę chodzić po wyżynach. Przewodnikowi chóru, na moje instrumenty strunowe.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="36">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Słowo PANA, które doszło do Sofoniasza, syna Kusziego, syna Gedaliasza, syna Amariasza, syna Ezechiasza, za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy.</verse>
				<verse number="2">Zgładzę całkowicie wszystko z powierzchni tej ziemi, mówi PAN.</verse>
				<verse number="3">Zgładzę ludzi i zwierzęta, zgładzę ptactwo niebieskie i ryby morskie, i zgorszenia wraz z bezbożnymi. Wykorzenię człowieka z powierzchni tej ziemi, mówi PAN.</verse>
				<verse number="4">Wyciągnę bowiem swoją rękę na Judę i na wszystkich mieszkańców Jerozolimy; wykorzenię z tego miejsca pozostałości Baala i imiona bałwochwalczych kapłanów wraz z kapłanami;</verse>
				<verse number="5">I tych, którzy na dachach oddają pokłon wojsku niebieskiemu; i tych, którzy oddają pokłon, przysięgając na PANA i na Milkoma;</verse>
				<verse number="6">I tych, którzy się odwracają od naśladowania PANA i którzy nie szukali PANA ani o niego nie pytali.</verse>
				<verse number="7">Umilknij przed obliczem Pana BOGA, gdyż bliski [jest] dzień PANA. PAN bowiem przygotował ofiarę i poświęcił swoich zaproszonych.</verse>
				<verse number="8">I stanie się w dniu ofiary PANA, że ukarzę książąt i synów króla oraz wszystkich, którzy się ubierają w szaty cudzoziemskie.</verse>
				<verse number="9">Ukarzę też w tym dniu tych, którzy przeskakują próg, którzy napełniają domy swoich panów grabieżą i bezprawiem.</verse>
				<verse number="10">W tym dniu, mówi PAN, [będzie słychać] głos wołania od Bramy Rybnej, zawodzenie od drugiej [strony miasta] i wielki trzask od pagórków.</verse>
				<verse number="11">Zawódźcie, mieszkańcy Maktesz, bo będzie zniszczony cały lud kupiecki, będą wykorzenieni wszyscy, którzy noszą srebro.</verse>
				<verse number="12">I stanie się w tym czasie, że będę przeszukiwał Jerozolimę z pochodniami i ukarzę mężczyzn, którzy spoczywali na swoich drożdżach, mówiąc w swoim sercu: PAN nie uczyni dobrze ani źle nie uczyni.</verse>
				<verse number="13">Dlatego ich mienie będzie łupem, a ich domy – spustoszeniem. Pobudują domy, lecz nie będą w nich mieszkać; zasadzą winnice, ale nie będą pić z nich wina.</verse>
				<verse number="14">Bliski [jest] wielki dzień PANA, bliski [jest] i bardzo szybko nadchodzi głos dnia PANA. Tam nawet mocarz zawoła gorzko.</verse>
				<verse number="15">Ten dzień będzie dniem gniewu, dniem utrapienia i ucisku, dniem ruiny i spustoszenia, dniem ciemności i mroku, dniem obłoku i gęstych chmur;</verse>
				<verse number="16">Dniem trąby i trąbienia przeciwko miastom warownym i przeciwko basztom wysokim.</verse>
				<verse number="17">Ścisnę ludzi utrapieniem, [tak] że będą chodzić jak ślepi, ponieważ zgrzeszyli przeciwko PANU. Ich krew będzie rozlana jak proch, a ich ciała – jak gnój.</verse>
				<verse number="18">Ani ich srebro, ani ich złoto nie zdołają ich wybawić w dniu gniewu PANA, bo cała ziemia będzie pożarta ogniem jego zapalczywości. Z pewnością bowiem dokona rychłego końca wszystkich mieszkańców ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Zbierzcie się, zbierzcie, narodzie wstrętny;</verse>
				<verse number="2">Zanim wyjdzie dekret i dzień przeminie jak plewy; [zanim] przyjdzie na was zapalczywość gniewu PANA, zanim przyjdzie na was dzień gniewu PANA.</verse>
				<verse number="3">Szukajcie PANA, wszyscy pokorni ziemi, którzy wypełniacie jego prawo; szukajcie sprawiedliwości, szukajcie pokory, może ukryjecie się w dniu gniewu PANA.</verse>
				<verse number="4">Gaza bowiem będzie opuszczona i Aszkelon spustoszony, Aszdod w południe wyrzucą, a Ekron będzie wykorzeniony.</verse>
				<verse number="5">Biada mieszkańcom wybrzeża morskiego, narodowi Keretytów! Słowo PANA jest przeciwko wam, Kanaanie, ziemio Filistynów; wytracę cię tak, że nie będzie [żadnego] mieszkańca.</verse>
				<verse number="6">Wybrzeże morskie będzie [przeznaczone] na schroniska i budki dla pasterzy, i na zagrody dla trzód.</verse>
				<verse number="7">Wybrzeże też przypadnie reszcie domu Judy i będą na nim wypasać. W domach Aszkelonu będą się kłaść wieczorem, gdyż nawiedzi ich PAN, ich Bóg, i odwróci ich niewolę.</verse>
				<verse number="8">Słyszałem obelgi Moabu i lżenie synów Ammona, którymi urągali mojemu ludowi i wynosili się na jego granicach.</verse>
				<verse number="9">Dlatego jak żyję, mówi PAN zastępów, Bóg Izraela, Moab stanie się jak Sodoma, a synowie Ammona jak Gomora – miejscem pokrzyw, dołem soli i pustynią aż na wieki. Resztka mego ludu złupi ich i pozostali z mego ludu posiądą ich.</verse>
				<verse number="10">To ich [spotka] za ich pychę, gdyż lżyli i wynosili się nad lud PANA zastępów.</verse>
				<verse number="11">PAN okaże się dla nich straszny, bo sprawi, że zmarnieją wszyscy bogowie ziemi; [i] wszystkie wyspy pogan [będą] mu oddawać pokłon, każdy ze swego miejsca.</verse>
				<verse number="12">Wy też, Etiopczycy, będziecie pobici moim mieczem.</verse>
				<verse number="13">Wyciągnie bowiem swoją rękę na północ i wytraci Asyrię; zamieni Niniwę w spustoszenie [i] suchy [obszar] jak pustynię.</verse>
				<verse number="14">I będą się w niej wylegiwać trzody, wszelkie zwierzęta narodów; i pelikan, i bąk na głowicach jej [kolumn] będą nocować, ich głos będzie słychać w oknach, jej filary spustoszą, gdyż zerwą cedrowe obicie.</verse>
				<verse number="15">Takie będzie to wesołe miasto, które mieszkało bezpiecznie i mówiło w swoim sercu: Ja jestem i oprócz mnie [nie ma] innego. Jakże stało się spustoszeniem, legowiskiem zwierząt! Każdy, kto będzie przechodził obok niego, zaświśnie i machnie ręką.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Biada brudnemu i splugawionemu miastu ucisku!</verse>
				<verse number="2">Nie słuchało głosu ani nie przyjmuje upomnienia, nie zaufało PANU, nie zbliżyło się do swego Boga.</verse>
				<verse number="3">Jego książęta pośrodku niego są lwami ryczącymi, jego sędziowie są wilkami nocnymi, [które] nie gryzą kości aż do rana.</verse>
				<verse number="4">Jego prorocy są lekkomyślni, to ludzie przewrotni; jego kapłani zbezcześcili świątynię, pogwałcili prawo.</verse>
				<verse number="5">PAN sprawiedliwy jest pośród niego, nie czyni nieprawości; każdego poranka wystawia swój sąd na światłość i nie zawodzi; lecz złośnik nie zna wstydu.</verse>
				<verse number="6">Wykorzeniłem narody, ich baszty są spustoszone, spustoszyłem ich ulice, tak że nikt nie przechodzi. Ich miasta są zniszczone, tak że nie ma ani człowieka, ani [żadnego] mieszkańca.</verse>
				<verse number="7">Powiedziałem: Teraz na pewno będziesz się mnie bać, przyjmiesz upomnienie, aby nie zostało zniszczone twoje mieszkanie, jakkolwiek cię ukarzę. Ale wstali rano i psuli wszystkie swoje czyny.</verse>
				<verse number="8">Dlatego oczekujcie mnie, mówi PAN, do dnia, w którym powstanę do łupu. Postanowiłem bowiem zebrać narody i zgromadzić królestwa, aby wylać na nie swoje rozgniewanie, całą zapalczywość swojego gniewu. Zaprawdę, cała ziemia będzie pożarta ogniem mojej gorliwości.</verse>
				<verse number="9">Wówczas bowiem przywrócę narodom czyste wargi, aby wszyscy wzywali imienia PANA i służyli mu jednomyślnie.</verse>
				<verse number="10">Zza rzek Etiopii przyniosą mi dary moi czciciele, córka moich rozproszonych.</verse>
				<verse number="11">W tym dniu nie zawstydzisz się z powodu wszystkich twoich uczynków, którymi wystąpiłeś przeciwko mnie. Wtedy bowiem usunę spośród ciebie tych, którzy chełpią się twoją sławą, i już nie będziesz się wywyższać na mojej świętej górze.</verse>
				<verse number="12">I pozostawię pośród ciebie lud ubogi i nędzny, i będzie ufać imieniu PANA.</verse>
				<verse number="13">Resztka Izraela nie będzie czynić nieprawości ani nie będzie mówić kłamstwa; nie znajdzie się w jej ustach język zdradliwy. Ale będzie się paść i odpoczywać, a nikt nie będzie jej straszyć.</verse>
				<verse number="14">Zaśpiewaj, córko Syjonu! Wykrzykuj, Izraelu! Ciesz się i raduj z całego serca, córko Jerozolimy!</verse>
				<verse number="15">PAN oddalił twoje sądy, usunął twojego wroga. Król Izraela, PAN, [jest] pośród ciebie. Nie będziesz już oglądał zła.</verse>
				<verse number="16">W tym dniu powiedzą do Jerozolimy: Nie bój się! [A do] Syjonu: Niech nie mdleją twoje ręce!</verse>
				<verse number="17">PAN, twój Bóg, pośród ciebie jest potężny; on [cię] zbawi i rozraduje się wielce nad tobą; będzie się cieszyć ze swojej miłości [wobec ciebie] i rozweseli się nad tobą ze śpiewaniem, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="18">Zbiorę tęskniących za uroczystym zgromadzeniem, [bo] wśród ciebie są [też smutni z powodu] brzemienia zniewagi włożonego na ciebie.</verse>
				<verse number="19">Oto w tym czasie uczynię kres wszystkim, którzy cię trapią, a zbawię chromą i zgromadzę wygnaną; okryję ich chwałą i imieniem w całej ziemi, w której doznawali hańby.</verse>
				<verse number="20">W tym czasie przyprowadzę was, w tym czasie, mówię, zgromadzę was. Dam wam bowiem imię i chwałę pośród wszystkich narodów ziemi, gdy na waszych oczach odwrócę waszą niewolę – mówi PAN.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="37">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">W drugim roku króla Dariusza, w szóstym miesiącu, pierwszego dnia [tego] miesiąca, słowo PANA doszło przez proroka Aggeusza do Zorobabela, syna Szealtiela, namiestnika Judy, i do Jozuego, syna Josadaka, najwyższego kapłana, mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN zastępów: Ten lud powiada: Jeszcze nie nadszedł czas, czas budowania domu PANA.</verse>
				<verse number="3">Wówczas słowo PANA doszło przez proroka Aggeusza mówiące:</verse>
				<verse number="4">A czy dla was [jest] to czas, abyście mieszkali w swoich domach wyłożonych deskami, podczas gdy ten dom [leży] opustoszały?</verse>
				<verse number="5">Teraz więc [tak] mówi PAN zastępów: Zastanówcie się nad swoimi drogami.</verse>
				<verse number="6">Siejecie wiele, a mało zbieracie; jecie, ale się nie nasycacie; pijecie, ale nie gasicie pragnienia; ubieracie się, lecz nikt nie może się ogrzać, a ten, kto gromadzi zarobek, gromadzi go w dziurawym worku.</verse>
				<verse number="7">Tak mówi PAN zastępów: Zastanówcie się nad swoimi drogami.</verse>
				<verse number="8">Wstąpcie na tę górę i sprowadźcie drewno; zbudujcie ten dom, a upodobam go sobie i będę uwielbiony, mówi PAN.</verse>
				<verse number="9">Liczyliście na wiele, a oto [było] tego mało, a to, co przynieśliście do domu, ja rozdmuchałem. Dlaczego? – mówi PAN zastępów. Dlatego że mój dom jest pusty, podczas gdy każdy z was troszczy się o swój dom.</verse>
				<verse number="10">Dlatego niebo wstrzymało nad wami rosę, a ziemia wstrzymała wydawanie swego plonu.</verse>
				<verse number="11">Sprowadziłem suszę na tę ziemię, na te góry, na pszenicę, na moszcz i na oliwę, na [to], co ziemia wydaje, na ludzi i na bydło, i na wszelką pracę rąk.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Zorobabel, syn Szealtiela, i najwyższy kapłan Jozue, syn Josadaka, oraz cała resztka ludu wysłuchali głosu PANA, swego Boga, i słów proroka Aggeusza, ponieważ posłał go PAN, ich Bóg, a lud bał się PANA.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Aggeusz, posłaniec PANA, przemówił do ludu, [głosząc] przesłanie PANA: Ja jestem z wami, mówi PAN.</verse>
				<verse number="14">I PAN wzbudził ducha Zorobabela, syna Szealtiela, namiestnika Judy, i ducha Jozuego, syna Josadaka, najwyższego kapłana, oraz ducha całej reszty ludu, tak że przyszli i podjęli pracę przy domu PANA zastępów, swego Boga;</verse>
				<verse number="15">Dnia dwudziestego czwartego, szóstego miesiąca, w drugim roku króla Dariusza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">W siódmym [miesiącu], dwudziestego pierwszego [dnia] tego miesiąca, słowo PANA doszło przez proroka Aggeusza mówiące:</verse>
				<verse number="2">Mów teraz do Zorobabela, syna Szealtiela, namiestnika Judy, i do Jozuego, syna Josadaka, najwyższego kapłana, oraz do reszty ludu:</verse>
				<verse number="3">Któż pozostał pośród was, który widział ten dom w jego dawnej chwale? A jakim go teraz widzicie? Czy nie wydaje się wam, że jest niczym w porównaniu z tamtym?</verse>
				<verse number="4">Teraz jednak umocnij się, Zorobabelu, mówi PAN; umocnij się, Jozue, synu Josadaka, najwyższy kapłanie; umocnij się też, cały ludu tej ziemi, mówi PAN, i pracujcie. Ja bowiem jestem z wami, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="5">Zgodnie ze słowem, przez które zawarłem z wami przymierze, gdy wyszliście z Egiptu, mój Duch jest stale wśród was, nie bójcie się.</verse>
				<verse number="6">Tak bowiem mówi PAN zastępów: Jeszcze raz, [po] krótkim [czasie], wstrząsnę niebem i ziemią, morzem i lądem;</verse>
				<verse number="7">Wstrząsnę wszystkimi narodami i przyjdzie Pożądany przez wszystkie narody. I napełnię ten dom chwałą, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="8">Moje jest srebro i moje [jest] złoto, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="9">Chwała tego domu będzie większa od tej, jaką miał tamten dawny, mówi PAN zastępów; bo to miejsce obdarzę pokojem, mówi PAN.</verse>
				<verse number="10">Dnia dwudziestego czwartego, dziewiątego [miesiąca], w drugim roku Dariusza, słowo PANA doszło przez proroka Aggeusza mówiące:</verse>
				<verse number="11">Tak mówi PAN zastępów: Zapytaj teraz kapłanów o prawo:</verse>
				<verse number="12">Gdyby ktoś niósł poświęcone mięso [włożone] za połę swojej szaty, a połą dotknął chleba, potrawy, wina, oliwy lub jakiegokolwiek pokarmu, czy to stałoby się poświęcone? Odpowiedzieli kapłani: Nie.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Aggeusz zapytał: Jeśli ktoś, będąc nieczysty od zwłok, dotknie którejś z tych rzeczy, czy staje się ona nieczysta? Odpowiedzieli kapłani: Stanie się nieczysta.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Aggeusz odezwał się i powiedział: Taki jest ten lud, taki jest ten naród przede mną, mówi PAN; takie jest każde dzieło ich rąk; i wszystko, co tam składają w ofierze, jest nieczyste.</verse>
				<verse number="15">Teraz więc, proszę, zastanówcie się, [jak się wam powodziło] od dzisiejszego dnia do minionych [dni], zanim ułożono kamień na kamieniu w świątyni PANA.</verse>
				<verse number="16">Dawniej, gdy ktoś przyszedł do stosu zboża z dwudziestu [miar], było [ich] tylko dziesięć; gdy przyszedł do prasy, aby naczerpać pięćdziesiąt wiader [wina], było [ich] tylko dwadzieścia.</verse>
				<verse number="17">Karałem was suszą, pleśnią i gradem we wszystkich dziełach waszych rąk; lecz żaden z was nie [wrócił] do mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">Zastanówcie się teraz [nad okresem] od dzisiejszego dnia po [dni] minione, od dnia dwudziestego czwartego, dziewiątego [miesiąca, to znaczy] od dnia, w którym położono [fundament] świątyni PANA; zastanówcie się.</verse>
				<verse number="19">Czy ziarno jeszcze [jest] w spichlerzu? I [owszem] ani winorośl, ani drzewo figowe, granatowe i oliwne nie wydały jeszcze owocu. Od tego dnia będę [wam] błogosławił.</verse>
				<verse number="20">Potem słowo PANA doszło po raz drugi do Aggeusza dnia dwudziestego czwartego [tego] miesiąca mówiące:</verse>
				<verse number="21">Mów do Zorobabela, namiestnika Judy: Ja wstrząsnę niebiosami i ziemią;</verse>
				<verse number="22">I przewrócę tron królestw, i zniszczę moc królestw pogan; przewrócę także rydwany i tych, którzy na nich jeżdżą; i upadną konie i ich jeźdźcy, każdy od miecza swego brata.</verse>
				<verse number="23">W tym dniu, mówi PAN zastępów, wezmę cię, Zorobabelu, mój sługo, synu Szealtiela, mówi PAN, i uczynię cię niczym sygnet. Ja bowiem wybrałem ciebie, mówi PAN zastępów.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="38">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">W ósmym miesiącu drugiego roku Dariusza słowo PANA doszło do Zachariasza, syna Berechiasza, syna Iddo proroka, mówiące:</verse>
				<verse number="2">PAN bardzo się rozgniewał na waszych ojców.</verse>
				<verse number="3">Dlatego powiedz im: Tak mówi PAN zastępów: Powróćcie do mnie, mówi PAN zastępów, a ja powrócę do was, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="4">Nie bądźcie jak wasi ojcowie, do których wołali dawni prorocy, mówiąc: Tak mówi PAN zastępów: Odwróćcie się teraz od waszych złych dróg i od waszych złych uczynków. Ale oni nie usłuchali ani nie zważali na mnie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="5">Gdzie są wasi ojcowie? A prorocy, czy żyją wiecznie?</verse>
				<verse number="6">Czyż jednak moje słowa i ustawy, które rozkazałem moim sługom, prorokom, nie dotarły do waszych ojców? Powrócili i powiedzieli: Jak PAN zastępów zamierzył uczynić nam według naszych dróg i naszych uczynków, tak nam uczynił.</verse>
				<verse number="7">Dnia dwudziestego czwartego, jedenastego miesiąca, czyli w miesiącu Szebat, w drugim roku Dariusza, słowo PANA doszło do Zachariasza, syna Berechiasza, syna proroka Iddo, mówiące:</verse>
				<verse number="8">Widziałem w nocy, a oto mąż jechał na rudym koniu, który stał wśród mirtów, które [były] na nizinie, a za nim konie rude, pstrokate i białe.</verse>
				<verse number="9">Wtedy zapytałem: Kim oni [są], mój panie? I Anioł, który rozmawiał ze mną, odpowiedział mi: Ja ci pokażę, kim oni są.</verse>
				<verse number="10">I mąż, który stał wśród mirtów, odpowiedział: To są ci, których PAN posłał, aby obeszli ziemię.</verse>
				<verse number="11">I odpowiedzieli Aniołowi PANA stojącemu wśród mirtów: Obeszliśmy ziemię, a oto cała ziemia żyje bezpiecznie i zażywa pokoju.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Anioł PANA odpowiedział: PANIE zastępów, jak długo jeszcze nie będziesz się litował nad Jerozolimą i nad miastami Judy, na które się gniewasz już siedemdziesiąt lat?</verse>
				<verse number="13">PAN odpowiedział Aniołowi, który rozmawiał ze mną, słowami dobrymi, słowami pociechy.</verse>
				<verse number="14">Potem Anioł, który rozmawiał ze mną, powiedział: Wołaj i mów: Tak mówi PAN zastępów: Zapłonąłem wielką gorliwością o Jerozolimę i o Syjon.</verse>
				<verse number="15">A bardzo się gniewam na te narody, które zażywają pokoju, bo [gdy] się trochę gniewałem, one wtedy przyczyniły się do nieszczęścia.</verse>
				<verse number="16">Dlatego tak mówi PAN: Zwróciłem się do Jerozolimy w miłosierdziu, mój dom zostanie w niej zbudowany, mówi PAN zastępów, i sznur [będzie] rozciągnięty nad Jerozolimą.</verse>
				<verse number="17">Wołaj jeszcze: Tak mówi PAN zastępów: Moje miasta jeszcze się rozciągną z powodu [obfitości] dobra, PAN jeszcze pocieszy Syjon i jeszcze wybierze Jerozolimę.</verse>
				<verse number="18">Wtedy podniosłem swe oczy i spojrzałem, a oto cztery rogi.</verse>
				<verse number="19">I zapytałem Anioła, który rozmawiał ze mną: Cóż to jest? I odpowiedział mi: To są rogi, które rozproszyły Judę, Izraela i Jerozolimę.</verse>
				<verse number="20">Następnie PAN ukazał mi czterech kowali.</verse>
				<verse number="21">I zapytałem: Co oni przyszli czynić? I odpowiedział: To są rogi, które rozproszyły Judę, tak że nikt nie mógł podnieść swojej głowy. Dlatego oni przyszli, aby je przestraszyć i strącić rogi tych narodów, [które] podniosły swoje rogi przeciwko ziemi Judy, aby ją rozproszyć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Potem [znowu] podniosłem swoje oczy i spojrzałem, a oto mężczyzna, w którego ręce był sznur mierniczy.</verse>
				<verse number="2">I zapytałem: Dokąd idziesz? Odpowiedział mi: [Idę] zmierzyć Jerozolimę, by zobaczyć, jaka [jest] jej szerokość i jaka jej długość.</verse>
				<verse number="3">A oto gdy Anioł, który rozmawiał ze mną, odchodził, inny anioł wyszedł mu naprzeciw.</verse>
				<verse number="4">I powiedział do niego: Biegnij i powiedz temu młodzieńcowi: Jerozolima będzie zamieszkana jak miasta bez murów ze względu na mnóstwo ludu i bydła w niej.</verse>
				<verse number="5">A ja, mówi PAN, będę dla niej murem ognistym dokoła i będę chwałą pośród niej.</verse>
				<verse number="6">Hej, hej! Uciekajcie z ziemi północnej, mówi PAN, ponieważ rozproszyłem was na cztery strony świata, mówi PAN.</verse>
				<verse number="7">Ratuj się, o Syjonie, który mieszkasz u córki Babilonu.</verse>
				<verse number="8">Tak bowiem mówi PAN zastępów – posłał mnie na chwałę do tych narodów, które was ograbiły, bo kto was dotyka, dotyka źrenicy jego oka;</verse>
				<verse number="9">Oto podniosę swoją rękę przeciwko nim i staną się łupem dla swoich sług. I poznacie, że PAN zastępów mnie posłał.</verse>
				<verse number="10">Zaśpiewaj i raduj się, córko Syjonu, bo oto przyjdę i zamieszkam pośród ciebie, mówi PAN.</verse>
				<verse number="11">Wiele narodów przyłączy się w tym dniu do PANA i będą moim ludem, a ja zamieszkam pośród ciebie i poznasz, że PAN zastępów posłał mnie do ciebie.</verse>
				<verse number="12">Wtedy PAN weźmie Judę w posiadanie [jako] swój dział w ziemi świętej i znowu wybierze Jerozolimę.</verse>
				<verse number="13">Niech umilknie wszelkie ciało przed PANEM. On bowiem powstał ze swego świętego przybytku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Potem ukazał mi Jozuego, najwyższego kapłana, który stał przed Aniołem PANA, i szatana stojącego po jego prawicy, aby mu się sprzeciwiać.</verse>
				<verse number="2">Ale PAN powiedział do szatana: Niech cię PAN zgromi, szatanie! Niech cię skarci PAN, który wybrał Jerozolimę. Czyż nie jest on jak głownia wyrwana z ognia?</verse>
				<verse number="3">A Jozue był ubrany w brudne szaty i stał przed Aniołem.</verse>
				<verse number="4">[Ten] odezwał się do tych, którzy stali przed nim, i powiedział: Zdejmijcie z niego te brudne szaty. Do niego zaś powiedział: Oto zdjąłem z ciebie twoją nieprawość i oblekłem cię w inne szaty.</verse>
				<verse number="5">Powiedział jeszcze: Niech włożą mu na głowę piękną mitrę. Włożyli więc piękną mitrę na jego głowę i oblekli go w szaty, a Anioł PANA stał [obok].</verse>
				<verse number="6">Potem Anioł PANA oświadczył Jozuemu:</verse>
				<verse number="7">Tak mówi PAN zastępów: Jeśli będziesz chodził moimi drogami i jeśli będziesz przestrzegał moich ustaw, wtedy też będziesz sądził mój dom i będziesz strzegł moich dziedzińców, i pozwolę ci chodzić wśród tych, którzy tu stoją.</verse>
				<verse number="8">Słuchaj więc teraz, Jozue, najwyższy kapłanie, ty i twoi towarzysze, którzy siedzą przed tobą. Są oni bowiem jakby ludźmi niezwykłymi, gdyż oto przywiodę swojego sługę – Latorośl.</verse>
				<verse number="9">Oto bowiem ten kamień, który kładę przed Jozuem: na [tym] jednym kamieniu będzie siedmioro oczu. Oto wykonam [na nim] ryt, mówi PAN zastępów, i zgładzę nieprawość tej ziemi w jednym dniu.</verse>
				<verse number="10">W tym dniu, mówi PAN zastępów, każdy wezwie swego bliźniego pod winoroślą i pod drzewem figowym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Potem Anioł, który rozmawiał ze mną, powrócił i obudził mnie, jak budzi się kogoś ze snu.</verse>
				<verse number="2">I zapytał mnie: Co widzisz? Odpowiedziałem: Spojrzałem, a oto świecznik cały ze złota, a na jego szczycie jest czasza, na nim siedem lamp, a [także] siedem rurek do tych siedmiu lamp, które [są] na jego szczycie;</verse>
				<verse number="3">Dwa drzewa oliwne obok niego, jedno po prawej stronie czaszy, a drugie po jej lewej stronie.</verse>
				<verse number="4">Wtedy odezwałem się do Anioła, który rozmawiał ze mną, i zapytałem: Co to jest, mój Panie?</verse>
				<verse number="5">Anioł, który rozmawiał ze mną, odpowiedział mi: Czy nie wiesz, co to jest? Odpowiedziałem: Nie [wiem], mój Panie.</verse>
				<verse number="6">Wtedy odpowiedział mi: Oto słowo PANA do Zorobabela: Nie wojskiem ani siłą, ale moim Duchem, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="7">Czymże ty jesteś, góro wielka? Wobec Zorobabela staniesz się równiną. On bowiem wyniesie główny kamień z głośnym okrzykiem: Łaska, łaska nad nim.</verse>
				<verse number="8">I doszło słowo PANA do mnie mówiące:</verse>
				<verse number="9">Ręce Zorobabela położyły fundamenty tego domu, jego ręce go dokończą; a poznasz, że PAN zastępów posłał mnie do was.</verse>
				<verse number="10">Któż bowiem wzgardził dniem małych [początków]? Oni bowiem będą się radować, patrząc na pion w ręku Zorobabela i na tych siedmioro oczu PANA, które przebiegają całą ziemię.</verse>
				<verse number="11">Wtedy odezwałem się i zapytałem go: Co [oznaczają te] dwa drzewa oliwne po prawej i lewej stronie tego świecznika?</verse>
				<verse number="12">I ponownie odezwałem się, i zapytałem go: Co [oznaczają te] dwie gałęzie oliwne, które dwiema złotymi rurkami wypuszczają z siebie złocistą oliwę?</verse>
				<verse number="13">On zapytał: Nie wiesz, [co to jest]? Odpowiedziałem: Nie [wiem], mój Panie.</verse>
				<verse number="14">Wtedy powiedział: To są dwaj pomazańcy, którzy stoją przed Panem całej ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Potem odwróciłem się i gdy podniosłem swe oczy, spojrzałem, a oto latający zwój.</verse>
				<verse number="2">I zapytał mnie: Co widzisz? Odpowiedziałem: Widzę latający zwój, jego długość dwadzieścia łokci, a jego szerokość dziesięć łokci.</verse>
				<verse number="3">Wtedy powiedział do mnie: To [jest] przekleństwo, które wyjdzie na całą powierzchnię ziemi. Każdy złodziej bowiem zostanie wykorzeniony według [przekleństwa] z tej strony i każdy krzywoprzysięzca zostanie wykorzeniony według [przekleństwa] z drugiej strony.</verse>
				<verse number="4">Wyprowadzę je, mówi PAN zastępów, aby weszło do domu złodzieja i do domu tego, kto krzywo przysięga na moje imię. Pozostanie w jego domu i zniszczy go wraz z jego drewnem i kamieniem.</verse>
				<verse number="5">Wtedy wyszedł Anioł, który ze mną rozmawiał, i powiedział mi: Podnieś teraz swoje oczy i zobacz, co to jest, co wychodzi.</verse>
				<verse number="6">Zapytałem: Co to [jest]? On odpowiedział: To, co wychodzi, to efa. I dodał: Taki jest ich wygląd w całej ziemi.</verse>
				<verse number="7">A oto podniósł się talent ołowiu, a przy tym była kobieta, która siedziała wewnątrz efy.</verse>
				<verse number="8">Wtedy [Anioł] powiedział: To jest bezbożność. I wrzucił ją do wnętrza efy, wrzucił także do otworu efy ten talent ołowiu.</verse>
				<verse number="9">Potem podniosłem swoje oczy i spojrzałem, a oto wyszły dwie kobiety mające wiatr pod swoimi skrzydłami, a [ich] skrzydła przypominały skrzydła bocianie. I podniosły efę między ziemią i niebem.</verse>
				<verse number="10">Wtedy zapytałem tego Anioła, który rozmawiał ze mną: Dokąd niosą [tę] efę?</verse>
				<verse number="11">Powiedział mi: By zbudować dla niej dom w ziemi Szinear, a gdy będzie założony, postawią ją na jej [własnej] podstawie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Potem odwróciłem się, podniosłem swoje oczy i spojrzałem, a oto cztery rydwany wychodziły spomiędzy dwóch gór, a [te] góry [były] z miedzi.</verse>
				<verse number="2">Przy pierwszym rydwanie [były] konie rude, przy drugim rydwanie – konie kare;</verse>
				<verse number="3">Przy trzecim rydwanie – konie białe, a przy czwartym rydwanie [były] konie pstrokate i gniade.</verse>
				<verse number="4">Wtedy zapytałem Anioła, który rozmawiał ze mną: Co to [jest], mój Panie?</verse>
				<verse number="5">I Anioł odpowiedział mi: To [są] cztery duchy nieba, wyruszają [one] z [miejsca], gdzie stały przed Panem całej ziemi.</verse>
				<verse number="6">Zaprzężone konie kare wyruszają do ziemi północnej, białe wyruszają za nimi, pstrokate zaś wyruszają do ziemi południowej.</verse>
				<verse number="7">A te gniade [konie] wyruszyły, rwały się do biegu, aby obejść ziemię. Wtedy powiedział: Idźcie i obejdźcie ziemię! I obeszły ziemię.</verse>
				<verse number="8">Potem zawołał mnie i powiedział: Oto te, które wyruszyły do ziemi północnej, uspokoiły mojego ducha w ziemi północnej.</verse>
				<verse number="9">I doszło do mnie słowo PANA mówiące:</verse>
				<verse number="10">Weź [dary] od tych, co byli w niewoli: od Cheldaja, od Tobiasza i od Jedajasza, którzy przybyli z Babilonu, i przyjdź w tym samym dniu, i wejdź do domu Jozjasza, syna Sofoniasza;</verse>
				<verse number="11">Weź srebro i złoto, zrób korony i włóż je na głowę Jozuego, syna Josadaka, najwyższego kapłana.</verse>
				<verse number="12">I powiedz do niego: Tak mówi PAN zastępów: Oto mąż, którego imię brzmi Latorośl; on wyrośnie ze swego miejsca i zbuduje świątynię PANA.</verse>
				<verse number="13">On zbuduje świątynię PANA, będzie obdarzony chwałą, zasiądzie na swoim tronie i będzie panować na nim, i będzie on kapłanem na swoim tronie; i rada pokoju będzie między nimi oboma.</verse>
				<verse number="14">A [te] korony będą dla Chelema, Tobiasza, Jedajasza i Chena, syna Sofoniasza, jako pamiątka w świątyni PANA.</verse>
				<verse number="15">Przyjdą ludzie z dalekich stron i będą budować świątynię PANA, i poznacie, że PAN zastępów posłał mnie do was. A to się stanie, jeśli pilnie będziecie słuchać głosu PANA, swego Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">W czwartym roku króla Dariusza słowo PANA doszło do Zachariasza, czwartego [dnia] dziewiątego miesiąca, [to] jest [w miesiącu] Kislew;</verse>
				<verse number="2">Gdy [lud] posłał do domu Bożego Saresera i Regem-Meleka z ich ludźmi, aby się modlili przed PANEM;</verse>
				<verse number="3">[I] aby zapytali kapłanów, którzy [byli] w domu PANA zastępów, a także proroków: Czy w piątym miesiącu mam [jeszcze] płakać, poświęcając się, jak to już czyniłem przez tyle lat?</verse>
				<verse number="4">Doszło do mnie słowo PANA zastępów mówiące:</verse>
				<verse number="5">Powiedz do całego ludu tej ziemi i do kapłanów: Gdy pościliście i płakaliście w piątym i siódmym [miesiącu] przez te siedemdziesiąt lat, czy pościliście dla mnie?</verse>
				<verse number="6">A gdy jecie i pijecie, czy nie dla siebie jecie i nie dla siebie pijecie?</verse>
				<verse number="7">Czy nie [należało raczej czynić] według słowa, które PAN głosił przez dawnych proroków, gdy Jerozolima była jeszcze zamieszkana i zażywała pokoju, a także jej okoliczne miasta, gdy południe i równina były zamieszkane?</verse>
				<verse number="8">I słowo PANA doszło do Zachariasza mówiące:</verse>
				<verse number="9">Tak mówi PAN zastępów: Sądźcie sprawiedliwie i okazujcie miłosierdzie i litość, każdy swojemu bratu.</verse>
				<verse number="10">Nie uciskajcie wdowy i sieroty, obcego i ubogiego i nie obmyślajcie zła w swoich sercach, jedni przeciwko drugim.</verse>
				<verse number="11">Ale oni nie chcieli słuchać i odwrócili się plecami, i zatkali swoje uszy, aby nie słyszeć.</verse>
				<verse number="12">Zatwardzili swoje serca [jak] diament, aby nie słuchać prawa i słów, które posyłał PAN zastępów przez swego Ducha za pośrednictwem dawnych proroków. Dlatego nadszedł wielki gniew od PANA zastępów.</verse>
				<verse number="13">I stało się tak, że podobnie jak gdy on wołał, a [oni] nie słuchali, tak [też gdy oni] wołali, ja ich nie wysłuchałem, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="14">I rozproszyłem ich wichrem pomiędzy wszystkimi narodami, których nie znali, a ta ziemia opustoszała po nich, [tak] że nikt nie przechodził ani nie wracał. Zamienili bowiem rozkoszną ziemię w spustoszenie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Potem doszło [do mnie] słowo PANA zastępów mówiące:</verse>
				<verse number="2">Tak mówi PAN zastępów: Byłem zazdrosny o Syjon w wielkiej gorliwości, byłem zazdrosny w wielkim gniewie.</verse>
				<verse number="3">Tak mówi PAN: Wróciłem na Syjon i zamieszkam w Jerozolimie; a Jerozolima będzie nazwana Miastem Wiernym, a góra PANA zastępów – Górą Świętą.</verse>
				<verse number="4">Tak mówi PAN zastępów: Jeszcze siadać będą starcy i staruszki na ulicach Jerozolimy, każdy z nich z laską w ręku z powodu podeszłego wieku.</verse>
				<verse number="5">I ulice miasta będą pełne bawiących się na nich chłopców i dziewcząt.</verse>
				<verse number="6">Tak mówi PAN zastępów: Jeśli w tych dniach wyda się to niemożliwe w oczach resztki tego ludu, czy będzie to też niemożliwe w moich oczach? – mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="7">Tak mówi PAN zastępów: Oto wybawię swój lud z ziemi wschodniej i z ziemi zachodniej.</verse>
				<verse number="8">Sprowadzę go i zamieszka w Jerozolimie, i będzie moim ludem, a ja będę jego Bogiem, w prawdzie i sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="9">Tak mówi PAN zastępów: Niech się umocnią wasze ręce, wy, którzy słuchaliście w tych dniach słów z ust proroków, którzy byli w dniu, [kiedy] założono fundament domu PANA zastępów, aby świątynia została odbudowana.</verse>
				<verse number="10">Przed tymi dniami bowiem nie była wynagrodzona praca ludzka i praca bydląt. Dla wychodzących i wchodzących nie było pokoju z powodu wroga, bo ja podburzyłem wszystkich ludzi, jednych przeciwko drugim.</verse>
				<verse number="11">Lecz teraz nie uczynię z resztką tego ludu tak jak za dawnych dni, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="12">Ale siewy będą [rosły] w pokoju, winorośl wyda swój owoc, ziemia wyda swoje plony i niebiosa także spuszczą swoją rosę, a to wszystko dam resztce tego ludu w posiadanie.</verse>
				<verse number="13">I stanie się, że jak byliście przekleństwem wśród pogan, domu Judy i domu Izraela, tak was wybawię i będziecie błogosławieństwem. Nie bójcie się i niech się umocnią wasze ręce.</verse>
				<verse number="14">Tak bowiem mówi PAN zastępów: Jak postanowiłem ukarać was, gdy wasi ojcowie pobudzali mnie do gniewu, mówi PAN zastępów – i nie żałowałem tego;</verse>
				<verse number="15">Tak znowu postanowiłem w tych dniach uczynić dobrze Jerozolimie i domowi Judy. Nie bójcie się.</verse>
				<verse number="16">To [są] rzeczy, które będziecie czynić: Mówcie prawdę, każdy ze swoim bliźnim, wykonujcie sprawiedliwy i spokojny sąd w waszych bramach;</verse>
				<verse number="17">Nie obmyślajcie zła w sercach waszych, jeden przeciwko drugiemu, i nie lubujcie się w krzywoprzysięstwie, gdyż tego wszystkiego nienawidzę, mówi PAN.</verse>
				<verse number="18">I doszło do mnie słowo PANA zastępów mówiące:</verse>
				<verse number="19">Tak mówi PAN zastępów: Post w czwartym, piątym, siódmym i dziesiątym [miesiącu] zamienią się dla domu Judy w radość i wesele, i w rozkoszne święta. Miłujcie więc prawdę i pokój.</verse>
				<verse number="20">Tak mówi PAN zastępów: Jeszcze będą przychodzić narody i mieszkańcy wielu miast.</verse>
				<verse number="21">Mieszkańcy jednego [miasta] pójdą do drugiego, mówiąc: Pójdźmy ochoczo przebłagać oblicze PANA i szukać PANA zastępów. Ja także pójdę.</verse>
				<verse number="22">A tak liczne ludy i potężne narody przybędą szukać PANA zastępów w Jerozolimie i przebłagać oblicze PANA.</verse>
				<verse number="23">Tak mówi PAN zastępów: W tych dniach dziesięciu ludzi ze wszystkich języków narodów uchwyci się poły jednego Żyda, mówiąc: Pójdziemy z wami, bo usłyszeliśmy, [że] Bóg [jest] z wami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Brzemię słowa PANA w ziemi Chadraku, a Damaszek będzie jego odpoczynkiem, gdyż PANU przypatrzą się oczy ludzi i wszystkich pokoleń Izraela;</verse>
				<verse number="2">Nawet Chamat będzie miał z nim granicę, [a także] Tyr i Sydon, choć są bardzo mądre.</verse>
				<verse number="3">Tyr bowiem zbudował sobie twierdzę i nagromadził srebra jak prochu, a złota jak błota na ulicach.</verse>
				<verse number="4">Oto PAN go wypędzi i wrzuci w morze jego siłę, on sam zostanie strawiony ogniem.</verse>
				<verse number="5">Ujrzy to Aszkelon i ulęknie się, podobnie Gaza – i pogrąży się w smutku; również Ekron, bo jego nadzieja zawiedzie. I zginie król z Gazy, a Aszkelon nie będzie zamieszkany.</verse>
				<verse number="6">I bękart będzie mieszkał w Aszdodzie, a tak zniszczę pychę Filistynów.</verse>
				<verse number="7">Usunę krew każdego z jego ust i obrzydliwości spomiędzy jego zębów. Kto pozostanie, będzie należał do naszego Boga, aby był jak książę w Judzie i Ekron, jak Jebusyta.</verse>
				<verse number="8">I rozłożę obóz dokoła swego domu z powodu wojska i z powodu tych, którzy przechodzą i wracają. I już nie przejdzie przez nich żaden ciemięzca. Teraz bowiem widziały to moje oczy.</verse>
				<verse number="9">Raduj się wielce, córko Syjonu! Wykrzykuj, córko Jerozolimy! Oto twój Król przychodzi do ciebie; sprawiedliwy i Zbawiciel, cichy i siedzący na ośle, na oślątku, źrebięciu oślicy.</verse>
				<verse number="10">Zniszczę bowiem rydwany z Efraima i konie z Jerozolimy, a łuki wojenne będą połamane. I ogłosi pokój narodom, a jego władza będzie [sięgać] od morza aż do morza i od rzeki aż po krańce ziemi.</verse>
				<verse number="11">A co do ciebie, ze względu na krew twego przymierza wypuściłem twoich więźniów z dołu, w którym nie ma wody.</verse>
				<verse number="12">Wróćcie do twierdzy, więźniowie, którzy macie nadzieję. Dziś bowiem ogłaszam, że wynagrodzę w dwójnasób;</verse>
				<verse number="13">Gdy [jak] łuk naciągnę Judę, a na nim nałożę Efraima; wzbudzę twoich synów, Syjonie, przeciwko twoim synom, Jawanie, i zrobię z ciebie miecz mocarza.</verse>
				<verse number="14">PAN bowiem ukaże się nad nimi i jak błyskawica wyleci jego strzała. Pan BÓG zadmie w trąbę i wyruszy w wichrach południa.</verse>
				<verse number="15">PAN zastępów będzie ochraniać swój lud; pochłoną i przemogą kamienie z procy, będą pić i krzyczeć jak od wina; i napełnią się jak czasza i jak rogi ołtarza.</verse>
				<verse number="16">W tym dniu PAN, ich Bóg, wybawi ich jak trzodę swego ludu. Będą bowiem jak kamienie w koronie, wystawieni jak sztandar w jego ziemi.</verse>
				<verse number="17">Jak wielkie bowiem jest jego błogosławieństwo! Jak wspaniałe jego piękno! Zboże pocieszy młodzieńców, a moszcz – panny.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Proście PANA o deszcz w późnej porze [deszczowej], a PAN stworzy chmury burzowe i da wam obfity deszcz i każdemu trawę na polu.</verse>
				<verse number="2">Bożki wypowiadają bowiem [słowa] próżności, a wróżbici prorokują kłamstwo i opowiadają zmyślone sny, daremnie pocieszają. Dlatego błąkali się jak trzoda, byli utrapieni, bo nie było pasterza.</verse>
				<verse number="3">Mój gniew zapłonął przeciwko tym pasterzom i ukarałem te kozły, ale PAN zastępów nawiedzi swoją trzodę, dom Judy, i uczyni z niej wspaniałego konia do boju.</verse>
				<verse number="4">Od niego wywodzi się kamień węgielny, od niego gwóźdź, od niego łuk wojenny, od niego także wszelki poborca.</verse>
				<verse number="5">I będą jak mocarze, którzy wdeptują wroga w błoto uliczne podczas bitwy. I będą walczyć, bo PAN [jest] z nimi; a zawstydzą jeźdźców konnych.</verse>
				<verse number="6">Umocnię dom Judy, wybawię dom Józefa i sprowadzę ich z powrotem w pokoju, bo zlituję się nad nimi. I będą [takimi], jak gdybym ich nie odrzucił. Ja bowiem jestem PAN, ich Bóg, i wysłucham ich.</verse>
				<verse number="7">Efraimici będą jak mocarz, ich serce rozweseli się jak od wina. Ich synowie to zobaczą i będą się cieszyć, a ich serce rozraduje się w PANU.</verse>
				<verse number="8">Zaświstam na nich i zgromadzę ich, bo ich odkupiłem; i będą tak liczni, jak byli [dawniej].</verse>
				<verse number="9">I rozsieję ich wśród narodów, aby w dalekich krajach przypomnieli sobie o mnie, a żyjąc tam ze swoimi dziećmi, nawrócą się.</verse>
				<verse number="10">Wyprowadzę ich znowu z ziemi Egiptu i zgromadzę ich z Asyrii, zaprowadzę do ziemi Gilead i do Libanu, ale nie starczy dla nich [miejsca].</verse>
				<verse number="11">Przejdzie przez morze ucisku, rozbije fale na morzu i wyschną wszystkie głębie rzeki. Wtedy pycha Asyrii będzie poniżona, a berło Egiptu zniknie.</verse>
				<verse number="12">Umocnię ich też w PANU i będą chodzić w jego imię, mówi PAN.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Otwórz swe wrota, Libanie, niech ogień strawi twoje cedry.</verse>
				<verse number="2">Zawódź, jodło, bo upadł cedr, bo wielcy są spustoszeni. Zawódźcie, dęby Baszanu, bo niedostępny las został wycięty.</verse>
				<verse number="3">[Słychać] głos narzekania pasterzy, bo ich wspaniałość została zburzona; [słychać] głos ryku lwiąt, bo pycha Jordanu jest zburzona.</verse>
				<verse number="4">Tak mówi PAN, mój Bóg: Paś owce przeznaczone na rzeź;</verse>
				<verse number="5">Które kupcy zabijają, a nie czują się winni, a sprzedający je mówią: Błogosławiony PAN, że się wzbogaciłem. A ich pasterze nie mają dla nich litości.</verse>
				<verse number="6">Dlatego już nie będę miał litości dla mieszkańców tej ziemi, mówi PAN. Oto wydam tych ludzi, każdego z nich, w ręce jego bliźniego i w ręce jego króla. I zniszczą ziemię, a nikogo nie wyrwę z ich rąk.</verse>
				<verse number="7">Będę więc pasł owce przeznaczone na rzeź, was, [mówię], biedne owce! Wziąłem sobie dwie laski, jedną nazwałem Piękno, a drugą nazwałem Więzy, i pasłem te [owce].</verse>
				<verse number="8">Zgładziłem trzech pasterzy w jednym miesiącu; i moja dusza czuła niechęć do nich, a ich dusza też brzydziła się mną.</verse>
				<verse number="9">Wtedy powiedziałem: Nie będę was pasł. Co umiera, niech umrze, a co ma być zgładzone, niech będzie zgładzone, a ci, [co] pozostaną, niech każdy pożera ciało drugiego.</verse>
				<verse number="10">Wziąłem więc swoją laskę, Piękno, i złamałem ją, aby zerwać swoje przymierze, które zawarłem z całym ludem.</verse>
				<verse number="11">I zostało zerwane w tym dniu, a biedni spośród trzody, którzy przyglądali się mnie, poznali, że [to] słowo PANA.</verse>
				<verse number="12">Potem powiedziałem do nich: Jeśli to jest dobre w waszych oczach, dajcie mi moją zapłatę, a jeśli nie, zaniechajcie [jej]. Odważyli więc moją zapłatę: trzydzieści srebrników.</verse>
				<verse number="13">Potem PAN powiedział do mnie: Rzuć je przed garncarza. Wspaniała to zapłata, na jaką mnie tak drogo oszacowali! Wziąłem więc trzydzieści srebrników i rzuciłem je przed garncarza w domu PANA.</verse>
				<verse number="14">Potem złamałem swoją drugą laskę, Więzy, aby zerwać braterstwo między Judą a Izraelem.</verse>
				<verse number="15">I PAN powiedział do mnie: Weź sobie jeszcze narzędzie głupiego pasterza.</verse>
				<verse number="16">Oto bowiem wzbudzę pasterza w tej ziemi, [który] nie będzie troszczył się o zaginione, nie będzie szukał jagniątek, nie będzie leczyć okaleczonych i tego, co stoi, nie będzie karmił. Ale będzie jeść mięso tucznych, a ich kopyta oberwie.</verse>
				<verse number="17">Biada pasterzowi nieużytecznemu, który opuszcza trzodę! Niech spadnie miecz na jego ramię i na jego prawe oko. Jego ramię całkiem uschnie, a jego prawe oko całkiem oślepnie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Brzemię słowa PANA nad Izraelem. [Tak] mówi PAN, który rozpostarł niebiosa, założył fundamenty ziemi i stwarza ducha człowieka w jego wnętrzu:</verse>
				<verse number="2">Oto uczynię Jerozolimę kielichem odurzenia dla wszystkich okolicznych narodów, gdy nastanie oblężenie przeciwko Judzie i przeciwko Jerozolimie.</verse>
				<verse number="3">W tym dniu uczynię Jerozolimę ciężkim kamieniem dla wszystkich narodów. Wszyscy, którzy będą go dźwigać, bardzo się zranią, choćby się zgromadziły przeciwko niemu wszystkie narody ziemi.</verse>
				<verse number="4">Tego dnia, mówi PAN, każdego konia porażę trwogą i jego jeźdźca – szaleństwem; ale nad domem Judy otworzę swoje oczy, a każdego konia narodów porażę ślepotą.</verse>
				<verse number="5">I przywódcy Judy powiedzą w swoim sercu: Mieszkańcy Jerozolimy będą naszą siłą w PANU zastępów, swoim Bogu.</verse>
				<verse number="6">W tym dniu uczynię przywódców Judy jak węgle ogniste wśród drwa i jak płonącą pochodnię pośród snopów; i pożrą wszystkie okoliczne narody na prawo i na lewo. I Jerozolima pozostanie na swoim miejscu, w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="7">I najpierw PAN wybawi namioty Judy, aby chwała domu Dawida i chwała mieszkańców Jerozolimy nie wywyższały się przeciwko Judzie.</verse>
				<verse number="8">W tym dniu PAN będzie bronił mieszkańców Jerozolimy, a najsłabszy pośród nich stanie się tego dnia podobny do Dawida, a dom Dawida podobny do Boga, podobny do Anioła PANA na ich czele.</verse>
				<verse number="9">I stanie się w tym dniu, że będę zmierzać do zniszczenia wszystkich narodów, które wyruszą przeciwko Jerozolimie.</verse>
				<verse number="10">I wyleję na dom Dawida i na mieszkańców Jerozolimy ducha łaski i modlitwy. Będą patrzyć na mnie, którego przebili, i będą go opłakiwać, jak się opłakuje jedynaka; będą gorzko płakać nad nim, jak się płacze gorzko nad pierworodnym.</verse>
				<verse number="11">W tym dniu będzie wielki lament w Jerozolimie, jak lament w Hadad-Rimmon na równinie Megiddo.</verse>
				<verse number="12">Ziemia będzie lamentować, każdy ród osobno: ród domu Dawida osobno i jego kobiety osobno; ród domu Natana osobno i jego kobiety osobno;</verse>
				<verse number="13">Ród domu Lewiego osobno i jego kobiety osobno; ród Szimejego osobno i jego kobiety osobno;</verse>
				<verse number="14">Wszystkie pozostałe rody, każdy ród osobno i ich kobiety osobno.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">W tym dniu zostanie otwarte źródło dla domu Dawida i mieszkańców Jerozolimy dla [obmycia] grzechu i nieczystości.</verse>
				<verse number="2">I stanie się w tym dniu, mówi PAN zastępów, że wykorzenię imiona bożków z ziemi, tak że nie będą więcej wspominane. Usunę z ziemi także proroków i ducha nieczystego.</verse>
				<verse number="3">A gdyby ktoś jeszcze prorokował, jego ojciec i matka, którzy go zrodzili, powiedzą mu: Nie będziesz żył, gdyż mówiłeś kłamstwo w imię PANA. I jego ojciec, i matka, którzy go zrodzili, przebiją go [za to], że prorokował.</verse>
				<verse number="4">I stanie się w tym dniu, że każdy z tych proroków zawstydzi się z powodu swojego widzenia, gdy prorokował, i nie oblecze się w kosmatą szatę, aby kłamać.</verse>
				<verse number="5">Ale każdy powie: Nie jestem prorokiem, ale rolnikiem, bo tego mnie uczono od dzieciństwa.</verse>
				<verse number="6">A jeśli ktoś go zapyta: Co to za rany na twoich rękach? Wtedy powie: Zostałem zraniony w domu moich przyjaciół.</verse>
				<verse number="7">Mieczu, ocknij się przeciwko mojemu pasterzowi i przeciwko mężczyźnie, który jest moim towarzyszem, mówi PAN zastępów. Uderz pasterza, a owce zostaną rozproszone. Ja zaś zwrócę swoją rękę ku malutkim.</verse>
				<verse number="8">I stanie się na całej ziemi, mówi PAN, [że] dwie części w niej zostaną wycięte i zginą, a trzecia [część] pozostanie w niej.</verse>
				<verse number="9">I przeprowadzę tę trzecią część przez ogień i oczyszczę ich jak się czyści srebro, wypróbuję ich, jak się próbuje złoto. Będą wzywali mego imienia, a ja ich wysłucham. Powiem: Ty jesteś moim ludem, a on powie: PAN jest moim Bogiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Oto przychodzi dzień PANA, a twój łup będzie rozdzielony pośród ciebie.</verse>
				<verse number="2">Zgromadzę bowiem do bitwy wszystkie narody przeciwko Jerozolimie, a miasto zostanie zdobyte, domy splądrowane i kobiety zgwałcone. Połowa miasta pójdzie do niewoli, a resztka ludu nie będzie wygnana z miasta.</verse>
				<verse number="3">Wtedy PAN wyruszy i będzie walczył przeciwko tym narodom, tak jak wtedy, gdy walczył w dniu bitwy.</verse>
				<verse number="4">I jego nogi staną w tym dniu na Górze Oliwnej, która [leży] naprzeciw Jerozolimy od strony wschodniej, a Góra Oliwna rozpadnie się na pół, na wschód i na zachód, [tworząc] wielką dolinę; i połowa tej góry cofnie się na północ, a połowa jej – na południe.</verse>
				<verse number="5">Wtedy będziecie uciekać do doliny [tych] gór, bo dolina tych gór będzie sięgać aż do Azal. Będziecie uciekać, jak uciekaliście przed trzęsieniem ziemi za dni Uzjasza, króla Judy. Potem przyjdzie PAN, mój Bóg, [a] z nim wszyscy święci.</verse>
				<verse number="6">A w tym dniu nie będzie wspaniałej światłości ani gęstej ciemności;</verse>
				<verse number="7">Lecz będzie to jeden dzień, który jest znany [tylko] PANU, nie [będzie] to dzień ani noc. A o wieczornej porze nastanie światło.</verse>
				<verse number="8">W tym dniu wyjdą wody żywe z Jerozolimy; połowa ich do morza wschodniego, a połowa – do morza zachodniego. Będzie [to] w lecie i w zimie.</verse>
				<verse number="9">A PAN będzie królem nad całą ziemią. W tym dniu jeden będzie PAN i jedno jego imię.</verse>
				<verse number="10">Cała ziemia zamieni się w równinę od Geba aż do Rimmon, na południe od Jerozolimy. Będzie wywyższona i zamieszkana na swoim miejscu, od Bramy Beniamina aż do miejsca dawnej bramy i aż do Bramy Narożnej i od Wieży Chananeela aż do tłoczni królewskich.</verse>
				<verse number="11">I będą w niej mieszkać, a nie będzie już przekleństwem. Jerozolima będzie zamieszkiwać w pokoju.</verse>
				<verse number="12">A taka będzie plaga, którą PAN dotknie wszystkie narody, które walczyły przeciwko Jerozolimie: Ich ciała będą się rozkładać, gdy jeszcze będą stać na nogach, ich oczy będą gnić w oczodołach i ich język zgnije w ustach.</verse>
				<verse number="13">W tym dniu będzie wśród nich wielkie zamieszanie od PANA, tak że jeden uchwyci rękę drugiego, a jego ręka podniesie się na rękę swego bliźniego.</verse>
				<verse number="14">Juda także będzie walczyć w Jerozolimie, a bogactwa wszystkich narodów okolicznych będą zgromadzone: złoto, srebro i szaty w wielkiej ilości.</verse>
				<verse number="15">A taka sama plaga jak tamta dotknie konie, muły, wielbłądy, osły oraz wszystkie zwierzęta, które będą w tym obozie.</verse>
				<verse number="16">Wszyscy pozostali [spośród] wszystkich narodów, które wyruszyły przeciwko Jerozolimie, będą przychodzić od roku do roku, by oddawać pokłon Królowi, PANU zastępów, i obchodzić Święto Namiotów;</verse>
				<verse number="17">A jeśli ktoś spośród rodów ziemi nie pójdzie do Jerozolimy, by oddawać pokłon Królowi, PANU zastępów, na tego nie będzie [padać] deszcz.</verse>
				<verse number="18">A jeśli ród Egiptu nie wyruszy i nie przyjdzie, choć na niego deszcz nie [pada], spadnie jednak [na niego ta] plaga, którą PAN dotknie narody, które nie przyjdą, by obchodzić Święto Namiotów.</verse>
				<verse number="19">Taka będzie kara dla Egiptu i kara dla wszystkich narodów, które nie przychodzą na obchody Święta Namiotów.</verse>
				<verse number="20">W tym dniu na dzwoneczkach koni będzie [taki napis]: Świętość PANU; a kotłów w domu PANA będzie jak czasz przed ołtarzem.</verse>
				<verse number="21">Każdy kocioł w Jerozolimie i Judzie będzie poświęcony PANU zastępów. Wszyscy, którzy składają ofiary, przyjdą i będą je brali, i będą w nich gotowali. W tym dniu nie będzie już Kananejczyka w domu PANA zastępów.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="39">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Brzemię słowa PANA do Izraela przez Malachiasza.</verse>
				<verse number="2">Umiłowałem was, mówi PAN, a [wy] mówicie: W czym nas umiłowałeś? Czy Ezaw nie [był] bratem Jakuba? – mówi PAN, a jednak umiłowałem Jakuba;</verse>
				<verse number="3">A Ezawa znienawidziłem i wydałem jego góry [na] spustoszenie, a jego dziedzictwo – smokom na pustkowiu.</verse>
				<verse number="4">Choćby Edom powiedział: Staliśmy się ubodzy, ale wrócimy i odbudujemy spustoszone [miejsca], to tak mówi PAN zastępów: Niech oni budują, a ja zburzę; i nazwą ich granicą bezbożności oraz ludem, na który PAN zapałał gniewem aż na wieki.</verse>
				<verse number="5">Wasze oczy spojrzą i powiecie: PAN będzie uwielbiony w granicach Izraela.</verse>
				<verse number="6">Syn czci ojca, a sługa swego pana. Jeśli więc jestem ojcem, gdzie jest moja cześć? Jeśli jestem panem, gdzie [jest] bojaźń przede mną? – mówi PAN zastępów do was, kapłani, którzy lekceważycie moje imię. Wy jednak mówicie: W czym lekceważymy twoje imię?</verse>
				<verse number="7">Przynosicie na mój ołtarz pokarm nieczysty i mówicie: Czym cię zanieczyściliśmy? [Tym], że mówicie: Stołem PANA [można] wzgardzić.</verse>
				<verse number="8">Gdy bowiem przyprowadzacie na ofiarę to, co jest ślepe, [czyż] nie jest [to] zła rzecz? I gdy przyprowadzacie kulawe i chore, [czy to] nie [jest] zła rzecz? Ofiaruj to twemu namiestnikowi, zobaczysz, czy będzie mu się podobać. Czy przyjmie twoją osobę? – mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="9">Dlatego teraz, proszę, przebłagajcie Boga, aby się zlitował nad nami. To się dzieje z waszych rąk, czy więc przyjmie waszą osobę? – mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="10">Kto spośród was za darmo zamknąłby drzwi albo zapaliłby ogień na moim ołtarzu? Nie mam w was upodobania, mówi PAN zastępów, i nie przyjmę ofiary z waszej ręki.</verse>
				<verse number="11">Od wschodu słońca bowiem aż do jego zachodu moje imię [będzie] wielkie wśród pogan; na każdym miejscu będą składane mojemu imieniu kadzidło i ofiara czysta. Moje imię bowiem będzie wielkie wśród narodów, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="12">Lecz wy bezcześcicie je, [gdy] mówicie: Stół PANA [jest] nieczysty; a to, co kładziecie na nim, jest wzgardzonym pokarmem.</verse>
				<verse number="13">Mówicie też: [Jakiż to] wysiłek! I parskacie na to, co mówi PAN zastępów, i przynosicie to, co jest rozszarpane, kulawe i chore, takie ofiary przynosicie. Czy [mam] to przyjąć z waszej ręki? – mówi PAN.</verse>
				<verse number="14">[Niech] będzie przeklęty oszust, który mając w swej trzodzie samca, ślubuje, a składa Panu w ofierze to, co jest ułomne. Jestem bowiem wielkim Królem, mówi PAN zastępów, a moje imię jest straszne między narodami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Teraz, kapłani, ten rozkaz [dotyczy] was.</verse>
				<verse number="2">Jeśli nie usłuchacie i nie weźmiecie tego do serca, aby oddać chwałę mojemu imieniu, mówi PAN zastępów, wtedy ześlę na was przekleństwo i będę przeklinać wasze błogosławieństwa. I już je przekląłem, bo nie bierzecie tego do serca.</verse>
				<verse number="3">Oto wam zepsuję wasze siewy i rzucę wam gnojem w twarz, gnojem waszych ofiar. I zabiorą was razem z nim.</verse>
				<verse number="4">I dowiecie się, że posłałem do was ten rozkaz, aby moje przymierze było z Lewim, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="5">Moje przymierze z nim było [przymierzem] życia i pokoju; dałem mu je [z powodu] bojaźni, którą mnie się bał, i ponieważ przed moim imieniem był zatrwożony.</verse>
				<verse number="6">Prawo prawdy było na jego ustach i nie znaleziono na jego wargach nieprawości. Chodził ze mną w pokoju i prawości i wielu odwrócił od nieprawości.</verse>
				<verse number="7">Wargi kapłana bowiem mają strzec poznania i jego ustami [ludzie] mają pytać o prawo, gdyż on jest posłańcem PANA zastępów.</verse>
				<verse number="8">Ale wy zboczyliście z drogi i byliście powodem potknięcia o prawo dla wielu, zepsuliście przymierze Lewiego, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="9">Dlatego i ja sprawiłem, że zostaliście wzgardzeni i poniżeni u wszystkich ludzi, ponieważ nie strzegliście moich dróg i jesteście stronniczy w [stosowaniu] prawa.</verse>
				<verse number="10">Czy nie mamy wszyscy jednego ojca? Czy nie stworzył nas jeden Bóg? Czemu [więc] brat zdradza swego brata, naruszając przymierze naszych ojców?</verse>
				<verse number="11">Juda postępuje zdradliwie, obrzydliwość dzieje się w Izraelu i Jerozolimie. Juda bowiem zbezcześcił świętość PANA, którą miał kochać, i pojął za żonę córkę obcego boga.</verse>
				<verse number="12">PAN wykorzeni z namiotów Jakuba tego człowieka, który to czyni, [zarówno] czuwającego, jak i odpowiadającego oraz składającego ofiarę PANU zastępów.</verse>
				<verse number="13">A oto kolejna rzecz, którą uczyniliście: okrywacie ołtarz PANA łzami, płaczem i wołaniem, tak że już nie patrzy na ofiarę ani już [nie] przyjmuje chętnie ofiary z waszej ręki.</verse>
				<verse number="14">Wy jednak mówicie: Dlaczego? Dlatego że PAN jest świadkiem między tobą a żoną twojej młodości, którą zdradziłeś. Ona przecież [jest] twoją towarzyszką i żoną twego przymierza.</verse>
				<verse number="15">Czy nie uczynił jednej, choć mu jeszcze zostało ducha? A czemu jedną? [Aby] szukał potomstwa Bożego. Tak więc strzeżcie swego ducha i niech nikt nie postępuje zdradliwie z żoną swojej młodości.</verse>
				<verse number="16">Mówi bowiem PAN, Bóg Izraela, że nienawidzi oddalania, gdyż [ten, kto to robi], okrywa swoim płaszczem okrucieństwo, mówi PAN zastępów. Tak więc strzeżcie swego ducha i nie postępujcie zdradliwie.</verse>
				<verse number="17">Naprzykrzaliście się PANU swoimi słowami. A mówicie: W czym [mu] się naprzykrzaliśmy? [W tym], gdy mówicie: Każdy, kto czyni zło, podoba się PANU i w takich ma on swe upodobanie; albo: Gdzież [jest] Bóg sądu?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Oto posyłam mego posłańca, który przygotuje drogę przed moim obliczem. I nagle przybędzie do swojej świątyni Pan, którego wy szukacie, Posłaniec przymierza, którego wy pragniecie. Oto przyjdzie, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="2">Lecz któż będzie mógł znieść dzień jego przyjścia? I kto się ostanie, gdy on się ukaże? [Jest] bowiem jak ogień złotnika i jak mydło foluszników.</verse>
				<verse number="3">I zasiądzie jako ten, kto roztapia i oczyszcza srebro: oczyści synów Lewiego, oczyści ich jak złoto i srebro i będą składać PANU ofiarę w sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="4">Wtedy ofiara Judy i Jerozolimy będzie miła PANU, jak za dawnych dni i jak za lat minionych.</verse>
				<verse number="5">I zbliżę się do was na sąd, i będę rychłym świadkiem przeciwko czarownikom, przeciwko cudzołożnikom, przeciwko krzywoprzysięzcom, przeciwko tym, którzy uciskają najemników przy ich zapłatach oraz wdowy i sieroty i krzywdzą cudzoziemca, a nie boją się mnie, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="6">Gdyż ja, PAN, nie zmieniam się, dlatego wy, synowie Jakuba, nie zostaliście zniszczeni.</verse>
				<verse number="7">Od dni waszych ojców odstępowaliście od moich ustaw i nie przestrzegaliście [ich]. Zawróćcie do mnie, a ja zawrócę do was, mówi PAN zastępów. Ale wy mówicie: Pod jakim względem mamy zawrócić?</verse>
				<verse number="8">Czy człowiek okradnie Boga? Wy jednak mnie okradacie. Lecz mówicie: Z czego cię okradamy? Z dziesięcin i ofiar.</verse>
				<verse number="9">Jesteście zupełnie przeklęci, ponieważ mnie okradacie, wy [i] cały wasz naród.</verse>
				<verse number="10">Przynieście całą dziesięcinę do spichlerza, aby żywność była w moim domu, a doświadczcie mnie teraz w tym, mówi PAN zastępów, czy wam nie otworzę okien niebios i nie wyleję na was błogosławieństwa, tak że nie będziecie mieli gdzie go podziać;</verse>
				<verse number="11">I zgromię ze względu na was tego, który pożera, a nie popsuje wam plonu ziemi i winorośl nie będzie pozbawiona owocu na polu, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="12">I wszystkie narody będą was nazywać błogosławionymi, bo będziecie ziemią rozkoszną, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="13">Zuchwałe są wasze słowa przeciwko mnie, mówi PAN. Wy jednak mówicie: Cóż powiedzieliśmy przeciwko tobie?</verse>
				<verse number="14">Mówiliście: Na próżno służyć Bogu. Co za pożytek z tego, że przestrzegaliśmy jego przykazań i chodziliśmy smutni przed PANEM zastępów?</verse>
				<verse number="15">A teraz pysznych mamy za błogosławionych, ponieważ ci się budują, którzy czynią niegodziwość, a ci, którzy kuszą Boga, są wybawieni.</verse>
				<verse number="16">Wtedy rozmawiali [o tym] między sobą ci, którzy się bali PANA. PAN zobaczył [to] i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim [z powodu] tych, którzy się boją PANA i rozmyślają o jego imieniu.</verse>
				<verse number="17">Oni będą moimi, mówi PAN zastępów, w dniu, kiedy uczynię ich moją własnością. Zlituję się nad nimi, jak się lituje ojciec nad swoim synem, który mu służy.</verse>
				<verse number="18">Wtedy zawrócicie i zobaczycie różnicę między sprawiedliwym i bezbożnym, między tym, który służy Bogu, [i] tym, który mu nie służy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Oto bowiem nadchodzi dzień palący jak piec, a wszyscy pyszni i wszyscy czyniący niegodziwie będą [jak] ściernisko. I spali ich ten nadchodzący dzień, mówi PAN zastępów, tak że nie pozostawi im ani korzenia, ani gałązki.</verse>
				<verse number="2">Ale dla was, którzy się boicie mojego imienia, wzejdzie Słońce sprawiedliwości z uzdrowieniem na swoich skrzydłach; wtedy wyjdziecie i wyrośniecie jak cielęta z zagrody.</verse>
				<verse number="3">I podepczecie bezbożnych, gdyż będą prochem pod waszymi nogami w dniu, kiedy to uczynię, mówi PAN zastępów.</verse>
				<verse number="4">Pamiętajcie [o] prawie Mojżesza, mego sługi, które mu nadałem na Horebie dla całego Izraela, oraz [o] ustawach i sądach.</verse>
				<verse number="5">Oto poślę wam Eliasza proroka, [zanim] przyjdzie [ten] wielki i straszny dzień PANA.</verse>
				<verse number="6">On zwróci serca ojców ku synom, a serca synów ku ich ojcom, abym nie ukarał ziemi przekleństwem, gdy przyjdę.</verse>
			</chapter>
		</book>
	</testament>
	<testament name="New">
		<book number="40">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Księga rodu Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama.</verse>
				<verse number="2">Abraham spłodził Izaaka, a Izaak spłodził Jakuba, a Jakub spłodził Judę i jego braci.</verse>
				<verse number="3">A Juda spłodził z Tamar Faresa i Zarę, a Fares spłodził Ezroma, a Ezrom spłodził Arama.</verse>
				<verse number="4">A Aram spłodził Aminadaba, a Aminadab spłodził Naasona, a Naason spłodził Salmona.</verse>
				<verse number="5">A Salmon spłodził z Rachab Booza, a Booz spłodził z Rut Obeda, a Obed spłodził Jessego.</verse>
				<verse number="6">A Jesse spłodził króla Dawida, a król Dawid spłodził Salomona z tej, która [była żoną] Uriasza.</verse>
				<verse number="7">A Salomon spłodził Roboama, a Roboam spłodził Abiasza, a Abiasz spłodził Azę.</verse>
				<verse number="8">A Aza spłodził Jozafata, a Jozafat spłodził Jorama, a Joram spłodził Ozjasza.</verse>
				<verse number="9">A Ozjasz spłodził Joatama, a Joatam spłodził Achaza, a Achaz spłodził Ezechiasza.</verse>
				<verse number="10">A Ezechiasz spłodził Manassesa, a Manasses spłodził Amona, a Amon spłodził Jozjasza.</verse>
				<verse number="11">A Jozjasz spłodził Jechoniasza i jego braci w czasie uprowadzenia do Babilonu.</verse>
				<verse number="12">A po uprowadzeniu do Babilonu Jechoniasz spłodził Salatiela, a Salatiel spłodził Zorobabela.</verse>
				<verse number="13">A Zorobabel spłodził Abiuda, a Abiud spłodził Eliakima, a Eliakim spłodził Azora.</verse>
				<verse number="14">A Azor spłodził Sadoka, a Sadok spłodził Achima, a Achim spłodził Eliuda.</verse>
				<verse number="15">A Eliud spłodził Eleazara, a Eleazar spłodził Matana, a Matan spłodził Jakuba.</verse>
				<verse number="16">A Jakub spłodził Józefa, męża Marii, z której narodził się Jezus, zwany Chrystusem.</verse>
				<verse number="17">Tak więc wszystkich pokoleń od Abrahama aż do Dawida [jest] czternaście; a od Dawida aż do uprowadzenia do Babilonu – pokoleń czternaście; a od uprowadzenia do Babilonu aż do Chrystusa – pokoleń czternaście.</verse>
				<verse number="18">A z narodzeniem Jezusa Chrystusa było tak: Gdy Maria, jego matka, została zaślubiona Józefowi, zanim się zeszli, okazało się, że jest brzemienna z Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="19">Ale Józef, jej mąż, będąc sprawiedliwym i nie chcąc jej zniesławić, chciał ją potajemnie oddalić.</verse>
				<verse number="20">A gdy o tym rozmyślał, oto anioł Pana ukazał mu się we śnie i powiedział: Józefie, synu Dawida, nie bój się przyjąć Marii, twojej żony. To bowiem, co się w niej poczęło, jest z Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="21">I urodzi syna, któremu nadasz imię Jezus. On bowiem zbawi swój lud od jego grzechów.</verse>
				<verse number="22">A to wszystko się stało, aby się wypełniło, co powiedział Pan przez proroka:</verse>
				<verse number="23">Oto dziewica będzie brzemienna i urodzi syna, któremu nadadzą imię Emmanuel, co się tłumaczy: Bóg z nami.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Józef, obudziwszy się ze snu, uczynił tak, jak mu rozkazał anioł Pana, i przyjął swoją żonę.</verse>
				<verse number="25">Ale nie obcował z nią, dopóki nie urodziła swego pierworodnego syna, któremu nadał imię Jezus.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A gdy Jezus urodził się w Betlejem w Judei za dni króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali:</verse>
				<verse number="2">Gdzież jest ten król Żydów, który się urodził? Widzieliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przyjechaliśmy, aby oddać mu pokłon.</verse>
				<verse number="3">Gdy król Herod to usłyszał, przeraził się, a z nim cała Jerozolima.</verse>
				<verse number="4">Zebrawszy więc wszystkich naczelnych kapłanów i nauczycieli ludu, wypytywał ich, gdzie miał się urodzić Chrystus.</verse>
				<verse number="5">A oni mu powiedzieli: W Betlejem w Judei; bo tak jest napisane przez proroka:</verse>
				<verse number="6">A ty, Betlejem, ziemio Judy, wcale nie jesteś najmniejsze wśród władców Judei, z ciebie bowiem wyjdzie władca, który będzie rządził moim ludem, Izraelem.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Herod wezwał potajemnie mędrców i dowiadywał się dokładnie o czas ukazania się gwiazdy.</verse>
				<verse number="8">A posyłając ich do Betlejem, powiedział: Jedźcie i wypytajcie się dokładnie o to dziecko, a gdy je znajdziecie, donieście mi, abym i ja pojechał i oddał mu pokłon.</verse>
				<verse number="9">Oni więc, wysłuchawszy króla, odeszli. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, prowadziła ich, aż przyszła i zatrzymała się nad [miejscem], gdzie było dziecko.</verse>
				<verse number="10">A gdy zobaczyli gwiazdę, ogromnie się ucieszyli.</verse>
				<verse number="11">Kiedy weszli do domu, zobaczyli dziecko z Marią, jego matką, i upadłszy, oddali mu pokłon, potem otworzyli swoje skarby i ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę.</verse>
				<verse number="12">Lecz będąc ostrzeżeni przez Boga we śnie, aby nie wracali do Heroda, powrócili do swojej ziemi inną drogą.</verse>
				<verse number="13">A gdy oni odeszli, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi i powiedział: Wstań, weź dziecko oraz jego matkę i uciekaj do Egiptu, i zostań tam, aż ci powiem. Herod bowiem będzie szukał dziecka, aby je zabić.</verse>
				<verse number="14">Wstał więc, wziął w nocy dziecko oraz jego matkę i uciekł do Egiptu.</verse>
				<verse number="15">I przebywał tam aż do śmierci Heroda, aby się wypełniło, co powiedział Pan przez proroka: Z Egiptu wezwałem mego syna.</verse>
				<verse number="16">Wówczas Herod, widząc, że został oszukany przez mędrców, bardzo się rozgniewał i kazał zabić wszystkie dzieci, które były w Betlejem i całej okolicy, w wieku do dwóch lat, stosownie do czasu, o którym się dokładnie dowiedział od mędrców.</verse>
				<verse number="17">Wtedy wypełniło się to, co zostało powiedziane przez proroka Jeremiasza:</verse>
				<verse number="18">Słychać głos w Rama, lament, płacz i wielkie zawodzenie. Rachel opłakuje swoje dzieci i nie daje się pocieszyć, bo [już] ich nie ma.</verse>
				<verse number="19">A gdy Herod umarł, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi w Egipcie;</verse>
				<verse number="20">I powiedział: Wstań, weź dziecko oraz jego matkę i idź do ziemi izraelskiej. Umarli bowiem ci, którzy czyhali na życie dziecka.</verse>
				<verse number="21">Wstał więc, wziął dziecko oraz jego matkę i przybył do ziemi izraelskiej.</verse>
				<verse number="22">Lecz gdy usłyszał, że Archelaus króluje w Judei w miejsce Heroda, swego ojca, bał się tam iść. Ale będąc napomniany przez Boga we śnie, odszedł w strony Galilei.</verse>
				<verse number="23">A przyszedłszy, mieszkał w mieście zwanym Nazaret, aby się wypełniło to, co zostało powiedziane przez proroków: Będzie nazwany Nazarejczykiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">W tych dniach przyszedł Jan Chrzciciel, głosząc na pustyni judzkiej:</verse>
				<verse number="2">Pokutujcie, bo przybliżyło się królestwo niebieskie.</verse>
				<verse number="3">To bowiem jest ten, o którym powiedziano przez proroka Izajasza: Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki.</verse>
				<verse number="4">A ów Jan miał ubranie z sierści wielbłądziej i pas skórzany wokół bioder, a jego pokarmem była szarańcza i miód leśny.</verse>
				<verse number="5">Wtedy przychodziła do niego Jerozolima oraz cała Judea i cała okolica nad Jordanem.</verse>
				<verse number="6">I byli przez niego chrzczeni w Jordanie, wyznając swoje grzechy.</verse>
				<verse number="7">A gdy zobaczył wielu spośród faryzeuszy i saduceuszy przychodzących do chrztu, powiedział im: Plemię żmijowe, któż was ostrzegł, żebyście uciekali przed nadchodzącym gniewem?</verse>
				<verse number="8">Wydajcie więc owoce godne pokuty;</verse>
				<verse number="9">A nie myślcie, że możecie sobie mówić: Naszym ojcem jest Abraham. Mówię wam bowiem, że Bóg może i z tych kamieni wzbudzić dzieci Abrahamowi.</verse>
				<verse number="10">Już i siekiera do korzenia drzew jest przyłożona. Każde więc drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, zostaje wycięte i wrzucone w ogień.</verse>
				<verse number="11">Ja was chrzczę wodą ku pokucie; ten zaś, który idzie za mną, jest mocniejszy ode mnie; nie jestem godny nosić mu obuwia. On będzie was chrzcił Duchem Świętym i ogniem.</verse>
				<verse number="12">[Ma] swoje wiejadło w ręku i wyczyści swoje klepisko, i zgromadzi swoją pszenicę do spichlerza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Jezus przyszedł z Galilei nad Jordan do Jana, aby być przez niego ochrzczonym.</verse>
				<verse number="14">Ale Jan powstrzymywał go, mówiąc: Ja potrzebuję być ochrzczonym przez ciebie, a ty przychodzisz do mnie?</verse>
				<verse number="15">A Jezus mu odpowiedział: Ustąp teraz, bo godzi się nam wypełnić wszelką sprawiedliwość. Wtedy mu ustąpił.</verse>
				<verse number="16">A gdy Jezus został ochrzczony, zaraz wyszedł z wody, a oto otworzyły mu się niebiosa i ujrzał Ducha Bożego zstępującego jak gołębica i przychodzącego na niego.</verse>
				<verse number="17">I rozległ się głos z nieba: To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Wtedy Jezus został zaprowadzony przez Ducha na pustynię, aby był kuszony przez diabła.</verse>
				<verse number="2">A po czterdziestu dniach i czterdziestu nocach postu poczuł głód.</verse>
				<verse number="3">Wówczas przystąpił do niego kusiciel i powiedział: Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz, aby te kamienie stały się chlebem.</verse>
				<verse number="4">A on odpowiedział: Jest napisane: Nie samym chlebem będzie żył człowiek, ale każdym słowem pochodzącym z ust Boga.</verse>
				<verse number="5">Wtedy diabeł wziął go do miasta świętego i postawił na szczycie świątyni.</verse>
				<verse number="6">I powiedział mu: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół, jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom i będą cię nosić na rękach, abyś nie uderzył swojej nogi o kamień.</verse>
				<verse number="7">Jezus mu odpowiedział: Jest też napisane: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, swego Boga.</verse>
				<verse number="8">Znowu wziął go diabeł na bardzo wysoką górę i pokazał mu wszystkie królestwa świata oraz ich wspaniałość.</verse>
				<verse number="9">I powiedział do niego: Dam ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.</verse>
				<verse number="11">Wówczas diabeł go opuścił, a oto aniołowie przystąpili [do niego] i mu służyli.</verse>
				<verse number="12">A gdy Jezus usłyszał, że Jan został wtrącony [do więzienia], wrócił do Galilei.</verse>
				<verse number="13">A opuściwszy Nazaret, przyszedł i zamieszkał w Kafarnaum, które leży nad morzem, w granicach Zabulona i Neftalego;</verse>
				<verse number="14">Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza:</verse>
				<verse number="15">Ziemia Zabulona i ziemia Neftalego, [wzdłuż] drogi nadmorskiej, za Jordanem, Galilea pogan.</verse>
				<verse number="16">Lud, który siedział w ciemności, ujrzał światłość wielką, a siedzącym w krainie i cieniu śmierci wzeszła światłość.</verse>
				<verse number="17">Od tego czasu Jezus zaczął głosić i mówić: Pokutujcie, przybliżyło się bowiem królestwo niebieskie.</verse>
				<verse number="18">A gdy Jezus przechodził nad Morzem Galilejskim, zobaczył dwóch braci: Szymona, zwanego Piotrem, i Andrzeja, jego brata, którzy zapuszczali sieć w morze; byli bowiem rybakami.</verse>
				<verse number="19">I powiedział im: Chodźcie za mną, a uczynię was rybakami ludzi.</verse>
				<verse number="20">Oni natychmiast porzucili sieci i poszli za nim.</verse>
				<verse number="21">A gdy poszedł stamtąd dalej, zobaczył innych dwóch braci, Jakuba, [syna] Zebedeusza, i Jana, jego brata, jak ze swoim ojcem Zebedeuszem naprawiali w łodzi swoje sieci. I wezwał ich.</verse>
				<verse number="22">A oni natychmiast opuścili łódź i swego ojca i poszli za nim.</verse>
				<verse number="23">I obchodził Jezus całą Galileę, nauczając w ich synagogach, głosząc ewangelię królestwa i uzdrawiając wszystkie choroby i wszelkie dolegliwości wśród ludzi.</verse>
				<verse number="24">A wieść o nim rozeszła się po całej Syrii. I przyprowadzano do niego wszystkich, którzy się źle czuli, którzy byli nękani różnymi chorobami i cierpieniami, a także opętanych, obłąkanych i sparaliżowanych, a on ich uzdrawiał.</verse>
				<verse number="25">A szło za nim mnóstwo ludzi z Galilei i Dekapolu, Jerozolimy, Judei i Zajordania.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A [Jezus], widząc tłumy, wszedł na górę, a gdy usiadł, podeszli do niego jego uczniowie.</verse>
				<verse number="2">Wtedy otworzył usta i nauczał ich:</verse>
				<verse number="3">Błogosławieni ubodzy w duchu, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie.</verse>
				<verse number="4">Błogosławieni, którzy się smucą, ponieważ oni będą pocieszeni.</verse>
				<verse number="5">Błogosławieni cisi, ponieważ oni odziedziczą ziemię.</verse>
				<verse number="6">Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, ponieważ oni będą nasyceni.</verse>
				<verse number="7">Błogosławieni miłosierni, ponieważ oni dostąpią miłosierdzia.</verse>
				<verse number="8">Błogosławieni czystego serca, ponieważ oni zobaczą Boga.</verse>
				<verse number="9">Błogosławieni czyniący pokój, ponieważ oni będą nazwani synami Bożymi.</verse>
				<verse number="10">Błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie z powodu sprawiedliwości, ponieważ do nich należy królestwo niebieskie.</verse>
				<verse number="11">Błogosławieni jesteście, gdy z mego powodu będą wam złorzeczyć, prześladować was i mówić kłamliwie wszystko, co złe, przeciwko wam.</verse>
				<verse number="12">Radujcie się i weselcie, ponieważ obfita jest wasza nagroda w niebie; tak bowiem prześladowali proroków, którzy [byli] przed wami.</verse>
				<verse number="13">Wy jesteście solą ziemi; lecz jeśli sól zwietrzeje, czym [ją] posolą? Na nic się już nie przyda, tylko na wyrzucenie i podeptanie przez ludzi.</verse>
				<verse number="14">Wy jesteście światłością świata. Nie może się ukryć miasto położone na górze.</verse>
				<verse number="15">Nie zapala się świecy i nie stawia jej pod naczyniem, ale na świeczniku, i świeci wszystkim, którzy [są] w domu.</verse>
				<verse number="16">Tak niech wasza światłość świeci przed ludźmi, aby widzieli wasze dobre uczynki i chwalili waszego Ojca, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="17">Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić.</verse>
				<verse number="18">Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni.</verse>
				<verse number="19">Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by [je] wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.</verse>
				<verse number="20">Mówię wam bowiem: Jeśli wasza sprawiedliwość nie będzie obfitsza niż uczonych w Piśmie i faryzeuszy, żadnym sposobem nie wejdziecie do królestwa niebieskiego.</verse>
				<verse number="21">Słyszeliście, że powiedziano przodkom: Nie będziesz zabijał, a kto by zabił, podlega sądowi.</verse>
				<verse number="22">Lecz ja wam mówię: Każdy, kto się gniewa na swego brata bez przyczyny, podlega sądowi, a kto powie swemu bratu: Raka, podlega Radzie, a kto powie: Głupcze, podlega [karze] ognia piekielnego.</verse>
				<verse number="23">Jeśli więc przyniesiesz swój dar na ołtarz i tam przypomnisz sobie, że twój brat ma coś przeciwko tobie;</verse>
				<verse number="24">Zostaw swój dar tam przed ołtarzem, idź i najpierw pojednaj się ze swoim bratem, a potem przyjdź i ofiaruj swój dar.</verse>
				<verse number="25">Pogódź się ze swoim przeciwnikiem szybko, dopóki jesteś z nim w drodze, aby przeciwnik nie wydał cię sędziemu, a sędzia strażnikowi, i aby nie wtrącono cię do więzienia.</verse>
				<verse number="26">Zaprawdę powiadam ci: Nie wyjdziesz stamtąd, dopóki nie oddasz ostatniego grosza.</verse>
				<verse number="27">Słyszeliście, że powiedziano przodkom: Nie będziesz cudzołożył.</verse>
				<verse number="28">Lecz ja wam mówię: Każdy, kto patrzy na kobietę, aby jej pożądać, już popełnił z nią cudzołóstwo w swoim sercu.</verse>
				<verse number="29">Jeśli więc twoje prawe oko jest ci powodem upadku, wyłup je i odrzuć od siebie. Pożyteczniej bowiem jest dla ciebie, aby zginął jeden z twoich członków, niż żeby całe twoje ciało było wrzucone do ognia piekielnego.</verse>
				<verse number="30">A jeśli twoja prawa ręka jest ci powodem upadku, odetnij ją i odrzuć od siebie. Pożyteczniej bowiem jest dla ciebie, aby zginął jeden z twoich członków, niż żeby całe twoje ciało było wrzucone do ognia piekielnego.</verse>
				<verse number="31">Powiedziano też: Kto oddala swoją żonę, niech jej da list rozwodowy.</verse>
				<verse number="32">Lecz ja wam mówię: Kto oddala swoją żonę – poza przypadkiem nierządu – prowadzi ją do cudzołóstwa, a kto żeni się z oddaloną, cudzołoży.</verse>
				<verse number="33">Słyszeliście też, że powiedziano przodkom: Nie będziesz fałszywie przysięgał, ale dotrzymasz Panu swych przysiąg.</verse>
				<verse number="34">Lecz ja wam mówię: Wcale nie przysięgajcie – ani na niebo, gdyż jest tronem Boga;</verse>
				<verse number="35">Ani na ziemię, gdyż jest podnóżkiem jego stóp, ani na Jerozolimę, gdyż jest miastem wielkiego króla.</verse>
				<verse number="36">Ani na swoją głowę nie będziesz przysięgał, gdyż nie możesz jednego włosa uczynić białym albo czarnym.</verse>
				<verse number="37">Ale wasza mowa niech będzie: Tak – tak, nie – nie. A co jest ponadto, pochodzi od złego.</verse>
				<verse number="38">Słyszeliście, że powiedziano: Oko za oko i ząb za ząb.</verse>
				<verse number="39">Lecz ja wam mówię: Nie sprzeciwiajcie się złemu, ale jeśli ktoś uderzy cię w prawy policzek, nadstaw mu i drugi.</verse>
				<verse number="40">Temu, kto chce się z tobą procesować i wziąć twoją szatę, zostaw i płaszcz.</verse>
				<verse number="41">A jeśli ktoś cię przymusza, żebyś [szedł] z nim jedną milę, idź z nim [i] dwie.</verse>
				<verse number="42">Temu, kto cię prosi, daj, a od tego, kto chce od ciebie pożyczyć, nie odwracaj się.</verse>
				<verse number="43">Słyszeliście, że powiedziano: Będziesz miłował swego bliźniego, a swego nieprzyjaciela będziesz nienawidził.</verse>
				<verse number="44">Lecz ja wam mówię: Miłujcie waszych nieprzyjaciół, błogosławcie tym, którzy was przeklinają, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą i módlcie się za tych, którzy wam wyrządzają zło i prześladują was;</verse>
				<verse number="45">Abyście byli synami waszego Ojca, który [jest] w niebie. On bowiem sprawia, że jego słońce wschodzi nad złymi i nad dobrymi i deszcz zsyła na sprawiedliwych i niesprawiedliwych.</verse>
				<verse number="46">Jeśli bowiem miłujecie tych, którzy was miłują, jakąż macie nagrodę? Czyż i celnicy tego nie czynią?</verse>
				<verse number="47">A jeśli tylko waszych braci pozdrawiacie, cóż szczególnego czynicie? Czyż i celnicy tak nie czynią?</verse>
				<verse number="48">Bądźcie więc doskonali, tak jak doskonały jest wasz Ojciec, który jest w niebie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Pilnujcie się, abyście waszej jałmużny nie dawali przed ludźmi [po to], aby was widzieli, inaczej nie będziecie mieli nagrody u waszego Ojca, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="2">Dlatego, gdy dajesz jałmużnę, nie trąb przed sobą, jak to robią obłudnicy w synagogach i na ulicach, aby ich ludzie chwalili. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.</verse>
				<verse number="3">Ale ty, gdy dajesz jałmużnę, niech nie wie twoja lewa ręka, co czyni prawa;</verse>
				<verse number="4">Aby twoja jałmużna pozostała w ukryciu, a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.</verse>
				<verse number="5">A gdy się modlisz, nie bądź jak obłudnicy. Oni bowiem chętnie modlą się, stojąc w synagogach i na rogach ulic, aby ludzie ich widzieli. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.</verse>
				<verse number="6">Ale ty, gdy się modlisz, wejdź do swego pokoju, zamknij drzwi i módl się do twego Ojca, który jest w ukryciu, a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.</verse>
				<verse number="7">A modląc się, nie bądźcie wielomówni jak poganie; oni bowiem sądzą, że ze względu na swoją wielomówność będą wysłuchani.</verse>
				<verse number="8">Nie bądźcie do nich podobni, gdyż wasz Ojciec wie, czego potrzebujecie, zanim go poprosicie.</verse>
				<verse number="9">Wy więc tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię.</verse>
				<verse number="10">Niech przyjdzie twoje królestwo, niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie.</verse>
				<verse number="11">Daj nam dzisiaj naszego powszedniego chleba.</verse>
				<verse number="12">I przebacz nam nasze winy, jak i my przebaczamy tym, którzy przeciw nam zawinili.</verse>
				<verse number="13">I nie wystawiaj nas na pokusę, ale wybaw nas od złego; twoje bowiem jest królestwo, moc i chwała na wieki. Amen.</verse>
				<verse number="14">Bo jeśli przebaczycie ludziom ich przewinienia, i wam przebaczy wasz Ojciec niebieski.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli nie przebaczycie ludziom ich przewinień, to i wasz Ojciec nie przebaczy wam waszych przewinień.</verse>
				<verse number="16">A gdy pościcie, nie miejcie twarzy smutnej jak obłudnicy; szpecą bowiem swoje twarze, aby ludzie widzieli, że poszczą. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.</verse>
				<verse number="17">Ale ty, gdy pościsz, namaść sobie głowę i umyj twarz;</verse>
				<verse number="18">Aby nie ludzie widzieli, że pościsz, lecz twój Ojciec, który jest w ukryciu; a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.</verse>
				<verse number="19">Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, gdzie mól i rdza niszczą i gdzie złodzieje włamują się i kradną;</verse>
				<verse number="20">Ale gromadźcie sobie skarby w niebie, gdzie ani mól, ani rdza nie niszczą i gdzie złodzieje nie włamują się i nie kradną.</verse>
				<verse number="21">Gdzie bowiem jest wasz skarb, tam będzie i wasze serce.</verse>
				<verse number="22">Światłem ciała jest oko. Jeśli więc twoje oko jest szczere, całe twoje ciało będzie pełne światła.</verse>
				<verse number="23">Jeśli zaś twoje oko jest złe, całe twoje ciało będzie pełne ciemności. Jeśli więc światło, które jest w tobie, jest ciemnością, [sama] ciemność jakaż [będzie]?</verse>
				<verse number="24">Nikt nie może dwom panom służyć, gdyż albo jednego będzie nienawidził, a drugiego będzie miłował, albo jednego będzie się trzymał, a drugim pogardzi. Nie możecie służyć Bogu i mamonie.</verse>
				<verse number="25">Dlatego mówię wam: Nie troszczcie się o wasze życie, co będziecie jeść albo co będziecie pić, ani o wasze ciało, w co będziecie się ubierać. Czyż życie nie jest czymś więcej niż pokarm, a ciało niż ubranie?</verse>
				<verse number="26">Spójrzcie na ptaki nieba, że nie sieją ani nie żną, ani nie zbierają do spichlerzy, a jednak wasz Ojciec niebieski żywi je. Czy wy nie jesteście o wiele cenniejsi niż one?</verse>
				<verse number="27">I któż z was, martwiąc się, może dodać do swego wzrostu jeden łokieć?</verse>
				<verse number="28">A o ubranie dlaczego się troszczycie? Przypatrzcie się liliom polnym, jak rosną; nie pracują ani nie przędą.</verse>
				<verse number="29">A mówię wam, że nawet Salomon w całej swojej chwale nie był [tak] ubrany, jak jedna z nich.</verse>
				<verse number="30">Jeśli więc trawę polną, która dziś jest, a jutro zostanie wrzucona do pieca, Bóg tak ubiera, czyż nie tym bardziej was, ludzie małej wiary?</verse>
				<verse number="31">Nie troszczcie się więc, mówiąc: Cóż będziemy jeść? albo: Co będziemy pić? albo: W co się ubierzemy?</verse>
				<verse number="32">Bo o to wszystko poganie zabiegają. Wie bowiem wasz Ojciec niebieski, że tego wszystkiego potrzebujecie.</verse>
				<verse number="33">Ale szukajcie najpierw królestwa Bożego i jego sprawiedliwości, a to wszystko będzie wam dodane.</verse>
				<verse number="34">Dlatego nie troszczcie się o dzień jutrzejszy, gdyż dzień jutrzejszy sam się zatroszczy o swoje [potrzeby]. Dosyć ma dzień swego utrapienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni.</verse>
				<verse number="2">Jakim bowiem sądem sądzicie, takim będziecie sądzeni, i jaką miarą mierzycie, taką będzie wam odmierzone.</verse>
				<verse number="3">A czemu widzisz źdźbło w oku swego brata, a na belkę, która jest w twoim oku, nie zwracasz uwagi?</verse>
				<verse number="4">Albo jak możesz mówić swemu bratu: Pozwól, że wyjmę źdźbło z twego oka, gdy belka jest w twoim oku?</verse>
				<verse number="5">Obłudniku, wyjmij najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, aby wyjąć źdźbło z oka twego brata.</verse>
				<verse number="6">Nie dawajcie psom tego, co święte, i nie rzucajcie swoich pereł przed świnie, by ich nie podeptały swymi nogami i odwróciwszy się, nie rozszarpały was.</verse>
				<verse number="7">Proście, a będzie wam dane, szukajcie, a znajdziecie, pukajcie, a będzie wam otworzone.</verse>
				<verse number="8">Każdy bowiem, kto prosi, otrzymuje, kto szuka, znajduje, a temu, kto puka, będzie otworzone.</verse>
				<verse number="9">I czy jest wśród was człowiek, który da synowi kamień, gdy ten prosi o chleb?</verse>
				<verse number="10">A gdy prosi o rybę, czy da mu węża?</verse>
				<verse number="11">Jeśli więc wy, będąc złymi, umiecie dawać dobre dary waszym dzieciom, o ileż bardziej wasz Ojciec, który jest w niebie, da dobre rzeczy tym, którzy go proszą.</verse>
				<verse number="12">Wszystko więc, co chcecie, aby wam ludzie czynili, i wy im czyńcie. To bowiem jest Prawo i Prorocy.</verse>
				<verse number="13">Wchodźcie przez ciasną bramę. Szeroka bowiem jest brama i przestronna droga, która prowadzi na zatracenie, a wielu jest takich, którzy przez nią wchodzą.</verse>
				<verse number="14">Ciasna bowiem jest brama i wąska droga, która prowadzi do życia, a mało jest takich, którzy ją znajdują.</verse>
				<verse number="15">Strzeżcie się fałszywych proroków, którzy przychodzą do was w owczej skórze, ale wewnątrz są drapieżnymi wilkami.</verse>
				<verse number="16">Po ich owocach poznacie ich. Czy zbierają winogrona z cierni albo z ostu figi?</verse>
				<verse number="17">Tak każde dobre drzewo wydaje dobre owoce, ale złe drzewo wydaje złe owoce.</verse>
				<verse number="18">Nie może dobre drzewo wydawać złych owoców ani złe drzewo wydawać dobrych owoców.</verse>
				<verse number="19">Każde drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, zostaje wycięte i wrzucone w ogień.</verse>
				<verse number="20">Tak więc po ich owocach poznacie ich.</verse>
				<verse number="21">Nie każdy, kto mi mówi: Panie, Panie, wejdzie do królestwa niebieskiego, lecz ten, kto wypełnia wolę mojego Ojca, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="22">Wielu powie mi tego dnia: Panie, Panie, czyż nie prorokowaliśmy w twoim imieniu i w twoim imieniu nie wypędzaliśmy demonów, i w twoim imieniu nie czyniliśmy wielu cudów?</verse>
				<verse number="23">A wtedy im oświadczę: Nigdy was nie znałem. Odstąpcie ode mnie wy, którzy czynicie nieprawość.</verse>
				<verse number="24">Każdego więc, kto słucha tych moich słów i wypełnia je, przyrównam do człowieka mądrego, który zbudował swój dom na skale.</verse>
				<verse number="25">I spadł deszcz, przyszła powódź, zerwały się wichry i uderzyły w ten dom, ale się nie zawalił, bo był założony na skale.</verse>
				<verse number="26">A każdy, kto słucha tych moich słów, a nie wypełnia ich, będzie przyrównany do człowieka głupiego, który zbudował swój dom na piasku.</verse>
				<verse number="27">I spadł deszcz, przyszła powódź, zerwały się wichry i uderzyły w ten dom, i zawalił się, a jego upadek był wielki.</verse>
				<verse number="28">A gdy Jezus dokończył tych słów, ludzie zdumiewali się jego nauką.</verse>
				<verse number="29">Uczył ich bowiem jak ten, który ma moc, a nie jak uczeni w Piśmie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A gdy zszedł z góry, poszło za nim mnóstwo ludzi.</verse>
				<verse number="2">A oto trędowaty podszedł i oddał mu pokłon, mówiąc: Panie, jeśli chcesz, możesz mnie oczyścić.</verse>
				<verse number="3">Jezus wyciągnął rękę i dotknął go, mówiąc: Chcę, bądź oczyszczony. I natychmiast został oczyszczony z trądu.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Jezus powiedział do niego: Uważaj, abyś nikomu nie mówił, ale idź, pokaż się kapłanowi i ofiaruj dar, który nakazał Mojżesz, na świadectwo [dla] nich.</verse>
				<verse number="5">A gdy Jezus wszedł do Kafarnaum, przyszedł do niego setnik i prosił go:</verse>
				<verse number="6">Panie, mój sługa leży w domu sparaliżowany i bardzo cierpi.</verse>
				<verse number="7">I powiedział mu Jezus: Przyjdę i uzdrowię go.</verse>
				<verse number="8">Lecz setnik odpowiedział: Panie, nie jestem godny, abyś wszedł pod mój dach, ale powiedz tylko słowo, a mój sługa będzie uzdrowiony.</verse>
				<verse number="9">Bo i ja jestem człowiekiem podległym władzy i mam pod sobą żołnierzy. Mówię jednemu: Idź, a idzie; a drugiemu: Chodź tu, a przychodzi; a memu słudze: Zrób to, a robi.</verse>
				<verse number="10">A gdy Jezus to usłyszał, zdziwił się i powiedział do tych, którzy szli za nim: Zaprawdę powiadam wam: Nawet w Izraelu nie znalazłem tak wielkiej wiary.</verse>
				<verse number="11">A mówię wam: Wielu przyjdzie ze wschodu i z zachodu i zasiądą za stołem z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem w królestwie niebieskim.</verse>
				<verse number="12">Lecz synowie królestwa będą wyrzuceni do ciemności zewnętrznych. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.</verse>
				<verse number="13">I powiedział Jezus setnikowi: Idź, a jak uwierzyłeś, tak niech ci się stanie. I o tej godzinie jego sługa został uzdrowiony.</verse>
				<verse number="14">A gdy Jezus przyszedł do domu Piotra, zobaczył jego teściową, która leżała w gorączce.</verse>
				<verse number="15">Dotknął więc jej ręki i opuściła ją gorączka. Ona zaś wstała i usługiwała im.</verse>
				<verse number="16">Kiedy nastał wieczór, przyprowadzono do niego wielu opętanych. A on wypędził duchy słowem i uzdrowił wszystkich chorych;</verse>
				<verse number="17">Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza: On nasze słabości wziął [na siebie] i nosił nasze choroby.</verse>
				<verse number="18">A Jezus, widząc wokół siebie mnóstwo ludzi, kazał przeprawić się na drugi brzeg.</verse>
				<verse number="19">Wtedy podszedł pewien uczony w Piśmie i powiedział do niego: Mistrzu, pójdę za tobą, dokądkolwiek pójdziesz.</verse>
				<verse number="20">I powiedział mu Jezus: Lisy mają nory, a ptaki niebieskie – gniazda, ale Syn Człowieczy nie ma gdzie położyć głowy.</verse>
				<verse number="21">A inny spośród jego uczniów powiedział do niego: Panie, pozwól mi najpierw pójść i pogrzebać mego ojca.</verse>
				<verse number="22">Ale Jezus mu odpowiedział: Pójdź za mną, a umarli niech grzebią swoich umarłych.</verse>
				<verse number="23">Gdy wsiadł do łodzi, weszli za nim i jego uczniowie.</verse>
				<verse number="24">A oto zerwała się na morzu wielka burza, tak że fale zalewały łódź. On zaś spał.</verse>
				<verse number="25">A jego uczniowie, podszedłszy, obudzili go, mówiąc: Panie, ratuj nas! Giniemy!</verse>
				<verse number="26">I powiedział do nich: Czemu się boicie, ludzie małej wiary? Potem wstał, zgromił wichry i morze i nastała wielka cisza.</verse>
				<verse number="27">A ludzie dziwili się i mówili: Cóż to za człowiek, że nawet wichry i morze są mu posłuszne?</verse>
				<verse number="28">Kiedy przeprawił się na drugą stronę do krainy Gerazeńczyków, zabiegli mu [drogę] dwaj opętani, którzy wyszli z grobowców, tak bardzo groźni, że nikt nie mógł przechodzić tą drogą.</verse>
				<verse number="29">I zaczęli krzyczeć: Cóż my mamy z tobą, Jezusie, Synu Boży? Przyszedłeś tu przed czasem dręczyć nas?</verse>
				<verse number="30">Z dala od nich pasło się wielkie stado świń.</verse>
				<verse number="31">Demony więc prosiły go: Jeśli nas wypędzasz, pozwól nam wejść w to stado świń.</verse>
				<verse number="32">I powiedział im: Idźcie. A one, wyszedłszy, weszły w to stado świń. Naraz całe stado ruszyło pędem po urwisku do morza i zginęło w wodach.</verse>
				<verse number="33">A pasterze uciekli i poszedłszy do miasta, opowiedzieli wszystko, także to, [co się stało] z opętanymi.</verse>
				<verse number="34">Wówczas całe miasto wyszło Jezusowi na spotkanie, a ujrzawszy go, prosili, aby odszedł z ich granic.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Wtedy wsiadł do łodzi, przeprawił się [na drugi brzeg] i przybył do swego miasta.</verse>
				<verse number="2">A oto przynieśli mu sparaliżowanego, leżącego na posłaniu. Jezus, widząc ich wiarę, powiedział do sparaliżowanego: Ufaj, synu! Twoje grzechy są ci przebaczone.</verse>
				<verse number="3">A niektórzy z uczonych w Piśmie pomyśleli sobie: On bluźni.</verse>
				<verse number="4">Lecz Jezus, znając ich myśli, powiedział: Dlaczego myślicie złe rzeczy w swoich sercach?</verse>
				<verse number="5">Cóż bowiem jest łatwiej powiedzieć: Przebaczone są twoje grzechy, czy powiedzieć: Wstań i chodź?</verse>
				<verse number="6">Ale abyście wiedzieli, że Syn Człowieczy ma na ziemi moc przebaczać grzechy – wtedy powiedział do sparaliżowanego: Wstań, weź swoje posłanie i idź do domu.</verse>
				<verse number="7">A on wstał i poszedł do swego domu.</verse>
				<verse number="8">Kiedy tłumy to ujrzały, dziwiły się i chwaliły Boga, który dał ludziom taką moc.</verse>
				<verse number="9">A odchodząc stamtąd, Jezus zobaczył człowieka zwanego Mateuszem, siedzącego w punkcie celnym. I powiedział do niego: Pójdź za mną. A on wstał i poszedł za nim.</verse>
				<verse number="10">Gdy Jezus siedział za stołem w [jego] domu, przyszło wielu celników i grzeszników i usiedli z Jezusem oraz jego uczniami.</verse>
				<verse number="11">Widząc to, faryzeusze zapytali jego uczniów: Dlaczego wasz nauczyciel je z celnikami i grzesznikami?</verse>
				<verse number="12">A gdy Jezus [to] usłyszał, powiedział im: Nie zdrowi, lecz chorzy potrzebują lekarza.</verse>
				<verse number="13">Idźcie więc i nauczcie się, co [to] znaczy: Miłosierdzia chcę, a nie ofiary. Bo nie przyszedłem wzywać do pokuty sprawiedliwych, ale grzeszników.</verse>
				<verse number="14">Wtedy przyszli do niego uczniowie Jana i zapytali: Dlaczego my i faryzeusze często pościmy, a twoi uczniowie nie poszczą?</verse>
				<verse number="15">I powiedział im Jezus: Czy przyjaciele oblubieńca mogą się smucić, dopóki jest z nimi oblubieniec? Ale przyjdą dni, gdy oblubieniec zostanie od nich zabrany, i wtedy będą pościć.</verse>
				<verse number="16">Nikt nie przyszywa łaty z nowego sukna do starej szaty, bo taka łata ściąga nieco szatę i rozdarcie staje się gorsze.</verse>
				<verse number="17">Ani nie wlewa się młodego wina do starych bukłaków, bo inaczej bukłaki pękają, a wino wycieka i bukłaki się psują. Ale młode wino wlewa się do nowych bukłaków, a wtedy zachowuje się jedno i drugie.</verse>
				<verse number="18">Gdy to do nich mówił, pewien przełożony synagogi przyszedł, oddał mu pokłon i powiedział: Moja córka dopiero co umarła, ale przyjdź i połóż na nią rękę, a ożyje.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Jezus wstał i wraz ze swoimi uczniami poszedł za nim.</verse>
				<verse number="20">I oto kobieta, która od dwunastu lat cierpiała na krwotok, podeszła z tyłu i dotknęła brzegu jego szaty.</verse>
				<verse number="21">Mówiła bowiem sobie: Jeśli tylko dotknę jego szaty, będę uzdrowiona.</verse>
				<verse number="22">Ale Jezus odwrócił się i ujrzawszy ją, powiedział: Ufaj, córko! Twoja wiara cię uzdrowiła. I od tej chwili kobieta była zdrowa.</verse>
				<verse number="23">A gdy Jezus przyszedł do domu przełożonego i zobaczył flecistów i ludzi czyniących zgiełk;</verse>
				<verse number="24">Powiedział im: Odejdźcie, bo dziewczynka nie umarła, tylko śpi. I naśmiewali się z niego.</verse>
				<verse number="25">Ale gdy wygnano tych ludzi, wszedł, ujął ją za rękę i dziewczynka wstała.</verse>
				<verse number="26">I wieść o tym rozeszła się po całej [tamtejszej] ziemi.</verse>
				<verse number="27">A gdy Jezus odchodził stamtąd, szli za nim dwaj ślepi i wołali: Synu Dawida, zmiłuj się nad nami!</verse>
				<verse number="28">Gdy zaś wszedł do domu, przyszli do niego ślepi. I zapytał ich Jezus: Wierzycie, że mogę to uczynić? Odpowiedzieli mu: Tak, Panie.</verse>
				<verse number="29">Wtedy dotknął ich oczu i powiedział: Według waszej wiary niech się wam stanie.</verse>
				<verse number="30">I otworzyły się ich oczy, a Jezus przykazał im surowo: Uważajcie, aby nikt się [o tym] nie dowiedział.</verse>
				<verse number="31">Lecz oni, wyszedłszy, rozsławili go po całej tamtejszej ziemi.</verse>
				<verse number="32">A gdy wychodzili, przyprowadzono do niego niemowę opętanego przez demona.</verse>
				<verse number="33">Kiedy demon został wypędzony, niemy przemówił. A tłumy dziwiły się i mówiły: Nigdy czegoś takiego nie widziano w Izraelu.</verse>
				<verse number="34">Lecz faryzeusze mówili: Przez władcę demonów wypędza demony.</verse>
				<verse number="35">I obchodził Jezus wszystkie miasta i wioski, nauczając w ich synagogach i głosząc ewangelię królestwa, uzdrawiając wszystkie choroby i wszelkie słabości wśród ludzi.</verse>
				<verse number="36">A widząc [tłumy] ludzi, użalił się nad nimi, bo byli utrudzeni i rozproszeni jak owce niemające pasterza.</verse>
				<verse number="37">Wtedy powiedział do swoich uczniów: Żniwo wprawdzie wielkie, ale robotników mało.</verse>
				<verse number="38">Proście więc Pana żniwa, aby wysłał robotników na swoje żniwo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A przywoławszy swoich dwunastu uczniów, dał im moc nad duchami nieczystymi, aby je wypędzali i [aby] uzdrawiali wszystkie choroby i wszelkie słabości.</verse>
				<verse number="2">A takie są imiona dwunastu apostołów: pierwszy Szymon, zwany Piotrem, i jego brat Andrzej, Jakub, [syn] Zebedeusza, i Jan, jego brat;</verse>
				<verse number="3">Filip i Bartłomiej, Tomasz i celnik Mateusz, Jakub, syn Alfeusza, i Lebeusz, nazwany Tadeuszem;</verse>
				<verse number="4">Szymon Kananejczyk i Judasz Iskariota, ten, który go zdradził.</verse>
				<verse number="5">Tych dwunastu posłał Jezus i nakazał im: Nie wchodźcie na drogę pogan i nie wstępujcie do [żadnego] miasta Samarytan.</verse>
				<verse number="6">Idźcie raczej do owiec zaginionych z domu Izraela.</verse>
				<verse number="7">A idąc, głoście: Przybliżyło się królestwo niebieskie.</verse>
				<verse number="8">Uzdrawiajcie chorych, oczyszczajcie trędowatych, wskrzeszajcie umarłych, wypędzajcie demony. Darmo otrzymaliście, darmo dawajcie.</verse>
				<verse number="9">Nie bierzcie ze sobą do trzosa złota ani srebra, ani miedzi;</verse>
				<verse number="10">Ani torby na drogę, ani dwóch ubrań, ani obuwia, ani laski. Godny jest bowiem pracownik swego wyżywienia.</verse>
				<verse number="11">A gdy wejdziecie do jakiegoś miasta albo wioski, dowiedzcie się, kto w nim jest godny i tam mieszkajcie, dopóki nie odejdziecie.</verse>
				<verse number="12">A wchodząc do domu, pozdrówcie go.</verse>
				<verse number="13">Jeśli ten dom jest tego godny, niech zstąpi na niego wasz pokój, a jeśli nie jest godny, niech wasz pokój powróci do was.</verse>
				<verse number="14">A jeśli ktoś was nie przyjmie i nie usłucha waszych słów, wychodząc z tego domu albo miasta, strząśnijcie pył z waszych nóg.</verse>
				<verse number="15">Zaprawdę powiadam wam: Lżej będzie ziemi sodomskiej i gomorskiej w dzień sądu niż temu miastu.</verse>
				<verse number="16">Oto ja was posyłam jak owce między wilki. Bądźcie więc roztropni jak węże i niewinni jak gołębice.</verse>
				<verse number="17">I strzeżcie się ludzi. Będą was bowiem wydawać radom i będą was biczować w swoich synagogach.</verse>
				<verse number="18">Także przed namiestników i przed królów będą was prowadzić z mego powodu, na świadectwo [przeciwko] nim i poganom.</verse>
				<verse number="19">Ale gdy was wydadzą, nie martwcie się, jak i co macie mówić. Będzie wam bowiem dane w tej godzinie, co macie mówić.</verse>
				<verse number="20">Bo nie wy mówicie, ale Duch waszego Ojca mówi w was.</verse>
				<verse number="21">I wyda na śmierć brat brata, a ojciec syna. Dzieci powstaną przeciwko rodzicom i spowodują ich śmierć.</verse>
				<verse number="22">I będziecie znienawidzeni przez wszystkich z powodu mego imienia. Lecz kto wytrwa do końca, będzie zbawiony.</verse>
				<verse number="23">A gdy będą was prześladować w tym mieście, uciekajcie do innego. Zaprawdę powiadam wam, że nie obejdziecie miast Izraela, aż przyjdzie Syn Człowieczy.</verse>
				<verse number="24">Uczeń nie przewyższa mistrza ani sługa swego pana.</verse>
				<verse number="25">Wystarczy uczniowi, że będzie jak jego mistrz, a sługa jak jego pan. Jeśli gospodarza nazywali Belzebubem, o ile bardziej [będą] tak [nazywać] jego domowników.</verse>
				<verse number="26">Dlatego nie bójcie się ich. Nie ma bowiem nic ukrytego, co by nie miało być ujawnione, ani nic tajemnego, o czym by się nie miano dowiedzieć.</verse>
				<verse number="27">Co mówię wam w ciemności, opowiadajcie w świetle, a co słyszycie na ucho, rozgłaszajcie na dachach.</verse>
				<verse number="28">Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz nie mogą zabić duszy. Bójcie się raczej tego, który może i duszę, i ciało zatracić w piekielnym ogniu.</verse>
				<verse number="29">Czy nie sprzedają dwóch wróbli za pieniążek? A [jednak] żaden z nich nie spadnie na ziemię bez [woli] waszego Ojca.</verse>
				<verse number="30">Nawet wszystkie włosy na waszej głowie są policzone.</verse>
				<verse number="31">Nie bójcie się więc, jesteście cenniejsi niż wiele wróbli.</verse>
				<verse number="32">Każdego więc, kto mnie wyzna przed ludźmi, i ja wyznam przed moim Ojcem, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="33">A tego, kto się mnie wyprze przed ludźmi, i ja się wyprę przed moim Ojcem, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="34">Nie sądźcie, że przyszedłem przynieść pokój na ziemię. Nie przyszedłem przynieść pokoju, ale miecz.</verse>
				<verse number="35">Bo przyszedłem poróżnić syna z jego ojcem i córkę z jej matką, a synową z teściową.</verse>
				<verse number="36">I nieprzyjaciółmi człowieka [będą] jego domownicy.</verse>
				<verse number="37">Kto miłuje ojca albo matkę bardziej niż mnie, nie jest mnie godny. I kto miłuje syna albo córkę bardziej niż mnie, nie jest mnie godny.</verse>
				<verse number="38">Kto nie bierze swego krzyża i nie idzie za mną, nie jest mnie godny.</verse>
				<verse number="39">Kto znajdzie swoje życie, straci je, a kto straci swoje życie z mego powodu, znajdzie je.</verse>
				<verse number="40">Kto was przyjmuje, mnie przyjmuje, a kto mnie przyjmuje, przyjmuje tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="41">Kto przyjmuje proroka w imię proroka, otrzyma nagrodę proroka. Kto przyjmuje sprawiedliwego w imię sprawiedliwego, otrzyma nagrodę sprawiedliwego.</verse>
				<verse number="42">A kto poda jednemu z tych małych choćby kubek zimnej [wody] w imię ucznia, zaprawdę powiadam wam, nie straci swojej nagrody.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Kiedy Jezus skończył rozkazywać swoim dwunastu uczniom, odszedł stamtąd, aby nauczać i głosić w ich miastach.</verse>
				<verse number="2">A gdy Jan usłyszał w więzieniu o czynach Chrystusa, posłał dwóch ze swoich uczniów;</verse>
				<verse number="3">Z pytaniem: Czy ty jesteś tym, który ma przyjść, czy mamy oczekiwać innego?</verse>
				<verse number="4">A Jezus odpowiedział im: Idźcie i oznajmijcie Janowi, co słyszycie i widzicie.</verse>
				<verse number="5">Ślepi widzą, chromi chodzą, trędowaci zostają oczyszczeni, głusi słyszą, umarli zmartwychwstają, a ubogim opowiadana jest ewangelia.</verse>
				<verse number="6">A błogosławiony jest ten, kto się nie zgorszy z mojego powodu.</verse>
				<verse number="7">A gdy odeszli, Jezus zaczął mówić do tłumów o Janie: Co wyszliście oglądać na pustyni? Trzcinę kołyszącą się na wietrze?</verse>
				<verse number="8">Ale co wyszliście zobaczyć? Człowieka ubranego w miękkie szaty? Oto ci, którzy noszą miękkie szaty, są w domach królewskich.</verse>
				<verse number="9">Ale co wyszliście zobaczyć? Proroka? Owszem, mówię wam, nawet więcej niż proroka.</verse>
				<verse number="10">Bo on jest tym, o którym jest napisane: Oto ja posyłam mego posłańca przed twoim obliczem, który przygotuje twoją drogę przed tobą.</verse>
				<verse number="11">Zaprawdę powiadam wam: Nie powstał z tych, którzy rodzą się z kobiet, większy od Jana Chrzciciela. Ale ten, kto jest najmniejszy w królestwie niebieskim, jest większy niż on.</verse>
				<verse number="12">A od dni Jana Chrzciciela aż dotąd królestwo niebieskie doznaje gwałtu i gwałtownicy je zdobywają.</verse>
				<verse number="13">Bo wszyscy Prorocy i Prawo prorokowali aż do Jana.</verse>
				<verse number="14">A jeśli chcecie [to] przyjąć, on jest Eliaszem, który miał przyjść.</verse>
				<verse number="15">Kto ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="16">Ale do kogo przyrównam to pokolenie? Podobne jest do dzieci, które siedzą na rynku i wołają na swoich towarzyszy:</verse>
				<verse number="17">Graliśmy wam na flecie, a nie tańczyliście; śpiewaliśmy pieśni żałobne, a nie płakaliście.</verse>
				<verse number="18">Przyszedł bowiem Jan, nie jadł i nie pił, a mówią: Ma demona.</verse>
				<verse number="19">Przyszedł Syn Człowieczy, jedząc i pijąc, a mówią: Oto żarłok i pijak, przyjaciel celników i grzeszników. Lecz usprawiedliwiona jest mądrość przez swoje dzieci.</verse>
				<verse number="20">Wtedy zaczął ganić miasta, w których działo się najwięcej jego cudów, że nie pokutowały, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="21">Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się w was dokonały, dawno by w worze i popiele pokutowały.</verse>
				<verse number="22">Ale mówię wam: Lżej będzie Tyrowi i Sydonowi w dniu sądu niż wam.</verse>
				<verse number="23">A ty, Kafarnaum, które jesteś wywyższone aż do nieba, aż do piekła będziesz strącone. Bo gdyby w Sodomie działy się cuda, które się w tobie dokonały, przetrwałaby aż do dziś.</verse>
				<verse number="24">Ale mówię wam: Lżej będzie ziemi Sodomy w dzień sądu niż tobie.</verse>
				<verse number="25">W tym czasie Jezus powiedział: Wysławiam cię, Ojcze, Panie nieba i ziemi, że zakryłeś te sprawy przed mądrymi i roztropnymi, a objawiłeś je niemowlętom.</verse>
				<verse number="26">Tak, Ojcze, gdyż tak się tobie upodobało.</verse>
				<verse number="27">Wszystko zostało mi dane od mego Ojca i nikt nie zna Syna, tylko Ojciec, ani nikt nie zna Ojca, tylko Syn i ten, komu Syn zechce objawić.</verse>
				<verse number="28">Przyjdźcie do mnie wszyscy, którzy jesteście spracowani i obciążeni, a ja wam dam odpoczynek.</verse>
				<verse number="29">Weźcie na siebie moje jarzmo i uczcie się ode mnie, że jestem cichy i pokornego serca, a znajdziecie odpoczynek dla waszych dusz.</verse>
				<verse number="30">Moje jarzmo bowiem jest przyjemne, a moje brzemię lekkie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">W tym czasie Jezus przechodził w szabat wśród zbóż, a jego uczniowie byli głodni i zaczęli zrywać kłosy, i jeść.</verse>
				<verse number="2">Kiedy faryzeusze to zobaczyli, powiedzieli mu: Oto twoi uczniowie robią to, czego nie wolno robić w szabat.</verse>
				<verse number="3">A on im powiedział: Czy nie czytaliście, co zrobił Dawid, gdy był głodny, on i ci, którzy z nim byli?</verse>
				<verse number="4">Jak wszedł do domu Bożego i jadł chleby pokładne, których nie wolno było jeść jemu ani tym, którzy z nim byli, tylko samym kapłanom?</verse>
				<verse number="5">Albo czy nie czytaliście w prawie, że w szabat kapłani w świątyni naruszają szabat, a są bez winy?</verse>
				<verse number="6">Ale mówię wam, że tu jest [ktoś] większy niż świątynia.</verse>
				<verse number="7">A gdybyście wiedzieli, co to znaczy: Miłosierdzia chcę, a nie ofiary, nie potępialibyście niewinnych.</verse>
				<verse number="8">Syn Człowieczy bowiem jest też Panem szabatu.</verse>
				<verse number="9">I odszedłszy stamtąd, wszedł do ich synagogi.</verse>
				<verse number="10">A był tam człowiek, który miał uschłą rękę. I chcąc go oskarżyć, zapytali: Czy wolno uzdrawiać w szabat?</verse>
				<verse number="11">A on im odpowiedział: Któż z was, mając jedną owcę, która w szabat wpadłaby do dołu, nie chwyci jej i nie wyciągnie?</verse>
				<verse number="12">A o ileż ważniejszy jest człowiek niż owca! Tak więc wolno w szabat dobrze czynić.</verse>
				<verse number="13">Wtedy powiedział do tego człowieka: Wyciągnij rękę. On ją wyciągnął i znowu stała się zdrowa jak i druga.</verse>
				<verse number="14">A faryzeusze, wyszedłszy, naradzali się przeciwko niemu, w jaki sposób go zgładzić.</verse>
				<verse number="15">Lecz Jezus, poznawszy to, odszedł stamtąd. Poszło za nim mnóstwo ludzi, a on uzdrowił ich wszystkich.</verse>
				<verse number="16">I przykazał im, aby go nie ujawniali;</verse>
				<verse number="17">Żeby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza, który powiedział:</verse>
				<verse number="18">Oto mój sługa, którego wybrałem, mój umiłowany, w którym moja dusza ma upodobanie. Złożę na nim mojego Ducha, a on ogłosi sąd narodom.</verse>
				<verse number="19">Nie będzie się spierał ani krzyczał i nikt nie usłyszy na ulicach jego głosu.</verse>
				<verse number="20">Trzciny nadłamanej nie złamie, a knota tlącego się nie zagasi, dopóki nie doprowadzi sądu do zwycięstwa.</verse>
				<verse number="21">A w jego imieniu narody będą pokładać nadzieję.</verse>
				<verse number="22">Wtedy przyprowadzono do niego opętanego, który był ślepy i niemy. I uzdrowił go tak, że ten ślepy i niemy mówił i widział.</verse>
				<verse number="23">A wszyscy ludzie, zdumieni, mówili: Czyż to nie jest syn Dawida?</verse>
				<verse number="24">Ale faryzeusze, usłyszawszy to, powiedzieli: On nie wypędza demonów inaczej, jak tylko przez Belzebuba, władcę demonów.</verse>
				<verse number="25">Lecz Jezus, znając ich myśli, powiedział im: Każde królestwo podzielone wewnętrznie pustoszeje i żadne miasto albo dom podzielony wewnętrznie nie przetrwa.</verse>
				<verse number="26">A jeśli szatan wypędza szatana, jest podzielony wewnętrznie. Jakże więc przetrwa jego królestwo?</verse>
				<verse number="27">Jeśli ja przez Belzebuba wypędzam demony, to przez kogo wypędzają wasi synowie? Dlatego oni będą waszymi sędziami.</verse>
				<verse number="28">A jeśli ja wypędzam demony Duchem Bożym, to przyszło do was królestwo Boże.</verse>
				<verse number="29">Albo jak może ktoś wejść do domu mocarza i zagrabić jego własność, jeśli najpierw nie zwiąże mocarza? Dopiero wtedy ograbi jego dom.</verse>
				<verse number="30">Kto nie jest ze mną, jest przeciwko mnie, a kto nie zbiera ze mną, rozprasza.</verse>
				<verse number="31">Dlatego mówię wam: Każdy grzech i bluźnierstwo będzie ludziom przebaczone, ale bluźnierstwo przeciwko Duchowi [Świętemu] nie będzie ludziom przebaczone.</verse>
				<verse number="32">I ktokolwiek powie słowo przeciwko Synowi Człowieczemu, będzie mu przebaczone, ale kto mówi przeciwko Duchowi Świętemu, nie będzie mu przebaczone ani w tym świecie, ani w przyszłym.</verse>
				<verse number="33">Sprawcie, aby drzewo było dobre i jego owoc dobry, albo sprawcie, aby drzewo było złe i jego owoc zły. Po owocu bowiem poznaje się drzewo.</verse>
				<verse number="34">Plemię żmijowe! Jakże możecie mówić dobre rzeczy, będąc złymi? Gdyż z obfitości serca mówią usta.</verse>
				<verse number="35">Dobry człowiek wydobywa z dobrego skarbca serca dobre [rzeczy], a zły człowiek wydobywa ze złego skarbca złe [rzeczy].</verse>
				<verse number="36">Ale mówię wam, że z każdego bezużytecznego słowa, które wypowiedzą ludzie, zdadzą sprawę w dzień sądu.</verse>
				<verse number="37">Bo na podstawie twoich słów będziesz usprawiedliwiony i na podstawie twoich słów będziesz potępiony.</verse>
				<verse number="38">Wtedy niektórzy z uczonych w Piśmie i z faryzeuszy odpowiedzieli: Nauczycielu, chcemy widzieć znak od ciebie.</verse>
				<verse number="39">A on odpowiedział im: Pokolenie złe i cudzołożne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, oprócz znaku proroka Jonasza.</verse>
				<verse number="40">Jak bowiem Jonasz był w brzuchu wieloryba trzy dni i trzy noce, tak Syn Człowieczy będzie w sercu ziemi trzy dni i trzy noce.</verse>
				<verse number="41">Ludzie z Niniwy staną na sądzie z tym pokoleniem i potępią je, ponieważ pokutowali wskutek głoszenia Jonasza, a oto tu [ktoś] więcej niż Jonasz.</verse>
				<verse number="42">Królowa z Południa stanie na sądzie z tym pokoleniem i potępi je, bo przybyła z krańców ziemi, aby słuchać mądrości Salomona, a oto tu [ktoś] więcej niż Salomon.</verse>
				<verse number="43">Kiedy nieczysty duch wychodzi z człowieka, przechadza się po miejscach bezwodnych, szukając odpoczynku, ale nie znajduje.</verse>
				<verse number="44">Wtedy mówi: Wrócę do swego domu, z którego wyszedłem. A przyszedłszy, zastaje [go] pustym, zamiecionym i przyozdobionym.</verse>
				<verse number="45">Wówczas idzie i bierze ze sobą siedem innych duchów gorszych niż on sam i wszedłszy, mieszkają tam. I końcowy stan tego człowieka staje się gorszy niż początkowy. Tak będzie i z tym złym pokoleniem.</verse>
				<verse number="46">A gdy on jeszcze mówił do ludzi, jego matka i bracia stanęli przed domem, chcąc z nim rozmawiać.</verse>
				<verse number="47">I powiedział mu ktoś: Oto twoja matka i twoi bracia stoją przed domem, chcąc z tobą mówić.</verse>
				<verse number="48">Lecz on odpowiedział temu, który mu to oznajmił: Któż jest moją matką i kto to są moi bracia?</verse>
				<verse number="49">A wyciągnąwszy rękę ku swoim uczniom, powiedział: Oto moja matka i moi bracia!</verse>
				<verse number="50">Kto bowiem wypełnia wolę mojego Ojca, który jest w niebie, ten jest moim bratem i siostrą, i matką.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">A tego dnia Jezus wyszedł z domu i usiadł nad [brzegiem] morza.</verse>
				<verse number="2">I zebrały się wokół niego wielkie tłumy, dlatego wszedł do łodzi i usiadł, a wszyscy ludzie stali na brzegu.</verse>
				<verse number="3">I mówił do nich wiele w przypowieściach. I powiedział: Oto siewca wyszedł siać.</verse>
				<verse number="4">A gdy siał, niektóre [ziarna] padły przy drodze, przyleciały ptaki i wydziobały je.</verse>
				<verse number="5">Inne padły na [miejsca] skaliste, gdzie nie miały wiele ziemi. Zaraz wzeszły, bo ziemia nie była głęboka.</verse>
				<verse number="6">Lecz gdy wzeszło słońce, zostały spalone, a ponieważ nie miały korzenia, uschły.</verse>
				<verse number="7">Inne padły między ciernie, a ciernie wyrosły i zagłuszyły je.</verse>
				<verse number="8">Inne zaś padły na dobrą ziemię i wydały plon, jedne stokrotny, inne sześćdziesięciokrotny, a jeszcze inne trzydziestokrotny.</verse>
				<verse number="9">Kto ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="10">Wtedy uczniowie podeszli i zapytali go: Dlaczego mówisz do nich w przypowieściach?</verse>
				<verse number="11">A on odpowiedział im: Wam dano poznać tajemnice królestwa niebieskiego, ale im nie jest dane.</verse>
				<verse number="12">Kto bowiem ma, temu będzie dodane i będzie miał w obfitości, ale kto nie ma, zostanie mu zabrane nawet to, co ma.</verse>
				<verse number="13">Dlatego mówię do nich w przypowieściach, bo patrzą, a nie widzą, i słuchają, a nie słyszą ani nie rozumieją.</verse>
				<verse number="14">I spełnia się na nich proroctwo Izajasza, które mówi: Słuchając, będziecie słyszeć, ale nie zrozumiecie i patrząc, będziecie widzieć, ale nie zobaczycie.</verse>
				<verse number="15">Utyło bowiem serce tego ludu, stępiały ich uszy i zamknęli swe oczy, żeby przypadkiem oczami nie widzieli ani uszami [nie] słyszeli, a sercem [nie] zrozumieli i [nie] nawrócili się, i żebym ich [nie] uzdrowił.</verse>
				<verse number="16">Ale błogosławione wasze oczy, bo widzą, i wasze uszy, bo słyszą.</verse>
				<verse number="17">Bo zaprawdę powiadam wam: Wielu proroków i sprawiedliwych pragnęło widzieć [to], co [wy] widzicie, ale nie zobaczyli, i słyszeć [to], co [wy] słyszycie, ale nie usłyszeli.</verse>
				<verse number="18">Wysłuchajcie więc przypowieści o siewcy.</verse>
				<verse number="19">Gdy ktoś słucha słowa o królestwie, a nie rozumie, przychodzi zły i porywa to, co zostało zasiane w jego sercu. To jest ten posiany przy drodze.</verse>
				<verse number="20">A posiany na [miejscach] skalistych to ten, który słucha słowa i natychmiast z radością je przyjmuje.</verse>
				<verse number="21">Nie ma jednak w sobie korzenia, lecz trwa do czasu. Gdy bowiem przychodzi ucisk albo prześladowanie z powodu słowa, zaraz się gorszy.</verse>
				<verse number="22">A posiany między ciernie to ten, który słucha słowa, ale troski tego świata i ułuda bogactwa zagłuszają słowo i staje się [on] bezowocny.</verse>
				<verse number="23">A posiany na dobrej ziemi to ten, który słucha słowa i rozumie je. On też wydaje plon: jeden stokrotny, inny sześćdziesięciokrotny, a jeszcze inny trzydziestokrotny.</verse>
				<verse number="24">Podał im [też] inną przypowieść: Królestwo niebieskie podobne jest do człowieka, który zasiał dobre ziarno na swoim polu.</verse>
				<verse number="25">Lecz gdy ludzie spali, przyszedł jego nieprzyjaciel, nasiał kąkolu między pszenicę i odszedł.</verse>
				<verse number="26">A gdy zboże urosło i wydało plon, wtedy ukazał się też kąkol.</verse>
				<verse number="27">Wówczas słudzy gospodarza przyszli i zapytali go: Panie, czy nie posiałeś na swoim polu dobrego ziarna? Skąd więc ten kąkol?</verse>
				<verse number="28">A on im odpowiedział: Nieprzyjaciel to zrobił. I zapytali go słudzy: Czy chcesz, żebyśmy poszli i zebrali go?</verse>
				<verse number="29">Lecz on odpowiedział: Nie, żebyście przypadkiem, zbierając kąkol, nie wykorzenili razem z nim [i] pszenicy.</verse>
				<verse number="30">Pozwólcie obydwu razem rosnąć aż do żniwa, a w czasie żniwa powiem żniwiarzom: Zbierzcie najpierw kąkol i zwiążcie go w snopki na spalenie, pszenicę zaś zgromadźcie w moim spichlerzu.</verse>
				<verse number="31">Podał im [też] inną przypowieść: Królestwo niebieskie podobne jest do ziarna gorczycy, które człowiek, wziąwszy, zasiał na swoim polu.</verse>
				<verse number="32">Jest ono najmniejsze ze wszystkich nasion, ale kiedy wyrośnie, jest największe ze wszystkich jarzyn i staje się drzewem, tak że ptaki niebieskie przylatują i gnieżdżą się w jego gałęziach.</verse>
				<verse number="33">Opowiedział im [jeszcze] inną przypowieść: Królestwo niebieskie podobne jest do zakwasu, który kobieta wzięła i włożyła w trzy miary mąki, aż wszystko się zakwasiło.</verse>
				<verse number="34">To wszystko mówił Jezus do tłumu w przypowieściach, a bez przypowieści nic do nich nie mówił;</verse>
				<verse number="35">Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Otworzę moje usta w przypowieściach, wypowiem rzeczy ukryte od założenia świata.</verse>
				<verse number="36">Wtedy Jezus odprawił tłum i przyszedł do domu. Podeszli do niego jego uczniowie i mówili: Wyjaśnij nam przypowieść o kąkolu na polu.</verse>
				<verse number="37">A on odpowiedział im: Tym, który sieje dobre ziarno, jest Syn Człowieczy.</verse>
				<verse number="38">Polem jest świat, dobrym ziarnem są synowie królestwa, kąkolem zaś są synowie złego.</verse>
				<verse number="39">Nieprzyjacielem, który go posiał, jest diabeł, żniwem jest koniec świata, a żniwiarzami są aniołowie.</verse>
				<verse number="40">Jak więc zbiera się kąkol i spala w ogniu, tak będzie przy końcu tego świata.</verse>
				<verse number="41">Syn Człowieczy pośle swoich aniołów, a oni zbiorą z jego królestwa wszystkie zgorszenia i tych, którzy popełniają nieprawość;</verse>
				<verse number="42">I wrzucą ich do pieca ognistego. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.</verse>
				<verse number="43">Wtedy sprawiedliwi będą jaśnieć jak słońce w królestwie swego Ojca. Kto ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="44">Ponownie królestwo niebieskie jest podobne do skarbu ukrytego w polu, który człowiek znalazł i ukrył. Uradowany nim poszedł, sprzedał wszystko, co miał, i kupił to pole.</verse>
				<verse number="45">Królestwo niebieskie podobne jest też do kupca, który szukał pięknych pereł.</verse>
				<verse number="46">A znalazłszy jedną bardzo cenną perłę, poszedł, sprzedał wszystko, co miał, i kupił ją.</verse>
				<verse number="47">Królestwo niebieskie podobne jest również do sieci zarzuconej w morze i zagarniającej [ryby] wszelkiego rodzaju.</verse>
				<verse number="48">Gdy się napełniła, [rybacy] wyciągnęli ją na brzeg, a usiadłszy, dobre [ryby] wybrali do naczyń, a złe wyrzucili.</verse>
				<verse number="49">Tak będzie przy końcu świata: wyjdą aniołowie i wyłączą złych spośród sprawiedliwych;</verse>
				<verse number="50">I wrzucą ich do pieca ognistego. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.</verse>
				<verse number="51">Jezus ich zapytał: Zrozumieliście to wszystko? Odpowiedzieli mu: Tak, Panie.</verse>
				<verse number="52">A on powiedział do nich: Dlatego każdy uczony w Piśmie, [który jest] pouczony o królestwie niebieskim, podobny jest do gospodarza, który wydobywa ze swego skarbca nowe i stare rzeczy.</verse>
				<verse number="53">Kiedy Jezus dokończył tych przypowieści, odszedł stamtąd.</verse>
				<verse number="54">A przyszedłszy w swoje rodzinne strony, nauczał ludzi w ich synagodze, tak że się bardzo zdumiewali i mówili: Skąd on ma tę mądrość i moc?</verse>
				<verse number="55">Czyż to nie jest syn cieśli? Czyż jego matce nie jest na imię Maria, a jego bracia [to] Jakub, Józef, Szymon i Juda?</verse>
				<verse number="56">A jego siostry, czyż wszystkie nie są wśród nas? Skąd więc on ma to wszystko?</verse>
				<verse number="57">I byli nim zgorszeni. Lecz Jezus powiedział do nich: Nigdzie nie jest prorok bez czci, tylko w swojej ojczyźnie i w swoim domu.</verse>
				<verse number="58">I nie uczynił tam wielu cudów z powodu ich niewiary.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">W tym czasie tetrarcha Herod usłyszał wieść o Jezusie.</verse>
				<verse number="2">I powiedział swoim sługom: To jest Jan Chrzciciel. On zmartwychwstał i dlatego cuda dokonują się przez niego.</verse>
				<verse number="3">Herod bowiem schwytał Jana, związał go i wtrącił do więzienia z powodu Herodiady, żony swego brata Filipa.</verse>
				<verse number="4">Bo Jan mówił mu: Nie wolno ci jej mieć.</verse>
				<verse number="5">I chciał go zabić, ale bał się ludu, bo uważano go za proroka.</verse>
				<verse number="6">A gdy obchodzono dzień urodzin Heroda, córka Herodiady tańczyła wśród [gości] i spodobała się Herodowi.</verse>
				<verse number="7">Dlatego pod przysięgą obiecał jej dać, o cokolwiek poprosi.</verse>
				<verse number="8">A ona, namówiona przedtem przez swoją matkę, powiedziała: Daj mi tu na misie głowę Jana Chrzciciela.</verse>
				<verse number="9">I zasmucił się król, ale ze względu na przysięgę i współbiesiadników kazał [jej] dać.</verse>
				<verse number="10">A posławszy [kata], ściął Jana w więzieniu.</verse>
				<verse number="11">I przyniesiono jego głowę na misie, i dano dziewczynie, a ona zaniosła ją swojej matce.</verse>
				<verse number="12">Potem przyszli jego uczniowie, zabrali ciało i pogrzebali je, a poszedłszy, powiedzieli [o tym] Jezusowi.</verse>
				<verse number="13">A Jezus, usłyszawszy to, oddalił się stamtąd łodzią na miejsce odludne, [żeby być] na osobności. Kiedy ludzie o tym usłyszeli, pieszo poszli za nim z miast.</verse>
				<verse number="14">Gdy Jezus wyszedł [z łodzi], zobaczył wielki tłum, ulitował się nad nimi i uzdrawiał ich chorych.</verse>
				<verse number="15">A gdy nastał wieczór, podeszli do niego jego uczniowie i powiedzieli: Miejsce to jest puste, a pora już późna. Odpraw tych ludzi, aby poszli do wiosek i kupili sobie żywności.</verse>
				<verse number="16">Lecz Jezus im odpowiedział: Nie muszą odchodzić, wy dajcie im jeść.</verse>
				<verse number="17">A oni mu powiedzieli: Nie mamy tu nic prócz pięciu chlebów i dwóch ryb.</verse>
				<verse number="18">On powiedział: Przynieście mi je tutaj.</verse>
				<verse number="19">Wtedy nakazał ludziom usiąść na trawie, wziął te pięć chlebów i dwie ryby, a spojrzawszy w niebo, pobłogosławił i łamiąc chleby, dawał uczniom, a uczniowie ludziom.</verse>
				<verse number="20">I jedli wszyscy do syta. I zebrali z pozostałych kawałków dwanaście pełnych koszy.</verse>
				<verse number="21">A tych, którzy jedli, było około pięciu tysięcy mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci.</verse>
				<verse number="22">Zaraz też Jezus przymusił swoich uczniów, aby wsiedli do łodzi i wyprzedzili go na drugi brzeg, a on tymczasem odprawi tłumy.</verse>
				<verse number="23">A odprawiwszy je, wszedł sam na górę, aby się modlić. A gdy nastał wieczór, [nadal] był tam sam.</verse>
				<verse number="24">Łódź tymczasem była już na środku morza, miotana przez fale, bo wiatr był przeciwny.</verse>
				<verse number="25">Lecz o czwartej straży nocnej przyszedł do nich Jezus, idąc po morzu.</verse>
				<verse number="26">A uczniowie, gdy ujrzeli go idącego po morzu, przerazili się i powiedzieli: [To] zjawa! I krzyknęli ze strachu.</verse>
				<verse number="27">Ale Jezus zaraz do nich powiedział: Ufajcie, [to] ja jestem! Nie bójcie się!</verse>
				<verse number="28">Piotr odezwał się do niego: Panie, jeśli to jesteś ty, każ mi przyjść do siebie po wodzie.</verse>
				<verse number="29">A on powiedział: Przyjdź! I Piotr, wyszedłszy z łodzi, szedł po wodzie, aby przyjść do Jezusa.</verse>
				<verse number="30">Lecz widząc gwałtowny wiatr, zląkł się, a gdy zaczął tonąć, krzyknął: Panie, ratuj mnie!</verse>
				<verse number="31">Jezus natychmiast wyciągnął rękę, uchwycił go i powiedział: Człowieku małej wiary, dlaczego zwątpiłeś?</verse>
				<verse number="32">A gdy wsiedli do łodzi, wiatr się uciszył.</verse>
				<verse number="33">Ci zaś, którzy byli w łodzi, podeszli i oddali mu pokłon, mówiąc: Naprawdę jesteś Synem Bożym.</verse>
				<verse number="34">I przeprawiwszy się, przybyli do ziemi Genezaret.</verse>
				<verse number="35">A ludzie z tamtych okolic, poznawszy go, rozesłali [wiadomość] po całej okolicy i przyniesiono do niego wszystkich chorych.</verse>
				<verse number="36">I prosili go, aby mogli dotknąć tylko brzegu jego szaty, a ci, którzy dotknęli, zostali uzdrowieni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wtedy z Jerozolimy przyszli do Jezusa uczeni w Piśmie i faryzeusze i zapytali:</verse>
				<verse number="2">Czemu twoi uczniowie postępują wbrew tradycji starszych? Nie myją bowiem rąk przed jedzeniem chleba.</verse>
				<verse number="3">A on odpowiedział im: Czemu i wy postępujecie wbrew przykazaniu Bożemu dla waszej tradycji?</verse>
				<verse number="4">Bóg bowiem nakazał: Czcij swego ojca i matkę, oraz: Kto złorzeczy ojcu albo matce, niech poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="5">Ale wy mówicie: Kto by powiedział ojcu albo matce: To, co powinieneś otrzymać ode mnie jako pomoc, jest darem [ofiarnym];</verse>
				<verse number="6">I nie uczciłby swego ojca ani matki, [będzie bez winy]. I tak unieważniliście przykazanie Boże przez waszą tradycję.</verse>
				<verse number="7">Obłudnicy, dobrze prorokował o was Izajasz:</verse>
				<verse number="8">Lud ten przybliża się do mnie swymi ustami i czci mnie wargami, ale ich serce daleko jest ode mnie.</verse>
				<verse number="9">Lecz na próżno mnie czczą, ucząc nauk, [które] są przykazaniami ludzkimi.</verse>
				<verse number="10">Potem przywołał do siebie tłum i powiedział: Słuchajcie i zrozumiejcie.</verse>
				<verse number="11">Nie to, co wchodzi do ust, kala człowieka, ale co z ust wychodzi, to kala człowieka.</verse>
				<verse number="12">Wtedy podeszli jego uczniowie i powiedzieli do niego: Wiesz, że faryzeusze zgorszyli się, gdy usłyszeli te słowa?</verse>
				<verse number="13">A on odpowiedział: Każda roślina, której nie zasadził mój Ojciec niebieski, będzie wykorzeniona.</verse>
				<verse number="14">Zostawcie ich! To są ślepi przewodnicy ślepych, a jeśli ślepy prowadzi ślepego, obaj w dół wpadną.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Piotr powiedział do niego: Wyjaśnij nam tę przypowieść.</verse>
				<verse number="16">Jezus odpowiedział: Wy też jeszcze jesteście niepojętni?</verse>
				<verse number="17">Jeszcze nie rozumiecie, że wszystko, co wchodzi do ust, idzie do żołądka i zostaje wydalone do ustępu?</verse>
				<verse number="18">Ale to, co z ust wychodzi, pochodzi z serca i to kala człowieka.</verse>
				<verse number="19">Z serca bowiem pochodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, nierząd, kradzieże, fałszywe świadectwa, bluźnierstwa.</verse>
				<verse number="20">To właśnie kala człowieka. Lecz jedzenie nieumytymi rękami nie kala człowieka.</verse>
				<verse number="21">Potem Jezus odszedł stamtąd i udał się w okolice Tyru i Sydonu.</verse>
				<verse number="22">A oto kobieta kananejska, wyszedłszy z tamtych okolic, wołała do niego: Zmiłuj się nade mną, Panie, Synu Dawida! Moja córka jest ciężko dręczona przez demona.</verse>
				<verse number="23">On jednak nie odpowiedział jej ani słowa. Wówczas jego uczniowie podeszli i prosili go: Odpraw ją, bo woła za nami.</verse>
				<verse number="24">A on odpowiedział: Jestem posłany tylko do owiec zaginionych z domu Izraela.</verse>
				<verse number="25">Lecz ona podeszła i oddała mu pokłon, mówiąc: Panie, pomóż mi!</verse>
				<verse number="26">On jednak odpowiedział: Niedobrze jest brać chleb dzieci i rzucać szczeniętom.</verse>
				<verse number="27">A ona powiedziała: Tak, Panie, ale i szczenięta jedzą okruchy, które spadają ze stołu ich panów.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Jezus jej odpowiedział: O kobieto, wielka jest twoja wiara! Niech ci się stanie, jak chcesz. I od tej chwili jej córka była zdrowa.</verse>
				<verse number="29">A Jezus odszedł stamtąd i przyszedł nad Morze Galilejskie. Wszedł na górę i tam usiadł.</verse>
				<verse number="30">I przyszły do niego wielkie tłumy, mając ze sobą chromych, ślepych, niemych, ułomnych oraz wielu innych. Położyli ich u nóg Jezusa, a on ich uzdrowił;</verse>
				<verse number="31">Tak że tłumy dziwiły się, widząc, że niemi mówią, ułomni są uzdrowieni, chromi chodzą, a ślepi widzą. I wielbili Boga Izraela.</verse>
				<verse number="32">Lecz Jezus przywołał swoich uczniów i powiedział: Żal mi tych ludzi, bo już trzy dni przy mnie trwają i nie mają co jeść. Nie chcę ich odprawić głodnych, aby przypadkiem nie zasłabli w drodze.</verse>
				<verse number="33">Wtedy jego uczniowie powiedzieli mu: Skąd na tej pustyni weźmiemy tyle chleba, aby nakarmić takie mnóstwo ludzi?</verse>
				<verse number="34">Zapytał ich Jezus: Ile macie chlebów? A oni odpowiedzieli: Siedem i kilka rybek.</verse>
				<verse number="35">I nakazał ludziom usiąść na ziemi.</verse>
				<verse number="36">Potem wziął te siedem chlebów i ryby, a podziękowawszy, łamał i dawał swoim uczniom, a uczniowie ludziom.</verse>
				<verse number="37">I jedli wszyscy do syta, a z pozostałych kawałków zebrali siedem pełnych koszy.</verse>
				<verse number="38">Tych zaś, którzy jedli, było cztery tysiące mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci.</verse>
				<verse number="39">A gdy odprawił ludzi, wsiadł do łodzi i przybył w okolice Magdali.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Podeszli faryzeusze i saduceusze i wystawiając go na próbę, prosili, aby pokazał im znak z nieba.</verse>
				<verse number="2">A on im odpowiedział: Gdy nastaje wieczór, mówicie: [Będzie] pogoda, bo niebo się czerwieni.</verse>
				<verse number="3">Rano zaś: Dziś [będzie] niepogoda, bo niebo się czerwieni i jest zachmurzone. Obłudnicy, wygląd nieba umiecie rozpoznać, a znaków tych czasów nie możecie?</verse>
				<verse number="4">Pokolenie złe i cudzołożne żąda znaku, ale [żaden] znak nie będzie mu dany oprócz znaku proroka Jonasza. I opuściwszy ich, odszedł.</verse>
				<verse number="5">A gdy jego uczniowie przeprawili się na drugą stronę [morza], zapomnieli wziąć chleba.</verse>
				<verse number="6">I powiedział im Jezus: Uważajcie i strzeżcie się zakwasu faryzeuszy i saduceuszy.</verse>
				<verse number="7">A oni rozmawiali między sobą: Nie wzięliśmy chleba.</verse>
				<verse number="8">Gdy Jezus to zauważył, powiedział im: Ludzie małej wiary, czemu rozmawiacie między sobą o tym, że nie wzięliście chleba?</verse>
				<verse number="9">Jeszcze nie rozumiecie ani nie pamiętacie tych pięciu chlebów i pięciu tysięcy [ludzi] oraz ile koszy zebraliście?</verse>
				<verse number="10">Ani tych siedmiu chlebów i czterech tysięcy [ludzi] oraz ile koszy zebraliście?</verse>
				<verse number="11">Jak to jest, że nie rozumiecie, iż nie o chlebie wam powiedziałem, [mówiąc], abyście się strzegli zakwasu faryzeuszy i saduceuszy?</verse>
				<verse number="12">Wtedy zrozumieli, że nie mówił, aby się strzegli zakwasu chlebowego, ale nauki faryzeuszy i saduceuszy.</verse>
				<verse number="13">A gdy Jezus przyszedł w okolice Cezarei Filipowej, pytał swoich uczniów: Za kogo mnie, Syna Człowieczego, uważają ludzie?</verse>
				<verse number="14">A oni odpowiedzieli: Jedni za Jana Chrzciciela, inni za Eliasza, a jeszcze inni za Jeremiasza albo za jednego z proroków.</verse>
				<verse number="15">I zapytał ich: A wy za kogo mnie uważacie?</verse>
				<verse number="16">Szymon Piotr odpowiedział: Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Jezus powiedział do niego: Błogosławiony jesteś, Szymonie, synu Jonasza, bo nie objawiły ci [tego] ciało i krew, ale mój Ojciec, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="18">Ja ci też mówię, że ty jesteś Piotr, a na tej skale zbuduję mój kościół, a bramy piekła go nie przemogą.</verse>
				<verse number="19">I tobie dam klucze królestwa niebieskiego. Cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane i w niebie, a cokolwiek rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane [i] w niebie.</verse>
				<verse number="20">Wtedy przykazał swoim uczniom, aby nikomu nie mówili, że on, Jezus, jest Chrystusem.</verse>
				<verse number="21">I odtąd zaczął Jezus tłumaczyć swoim uczniom, że musi iść do Jerozolimy i wiele cierpieć od starszych, od naczelnych kapłanów i uczonych w Piśmie, i być zabity, a trzeciego dnia zmartwychwstać.</verse>
				<verse number="22">A Piotr, wziąwszy go [na bok], zaczął go strofować, mówiąc: Zmiłuj się nad sobą, Panie! Nie przyjdzie to na ciebie.</verse>
				<verse number="23">Lecz on odwrócił się i powiedział do Piotra: Odejdź ode mnie, szatanie! Jesteś dla mnie zgorszeniem, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Jezus powiedział do swoich uczniów: Jeśli ktoś chce pójść za mną, niech się wyprze samego siebie, weźmie swój krzyż i idzie za mną.</verse>
				<verse number="25">Bo kto chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swoje życie z mojego powodu, znajdzie je.</verse>
				<verse number="26">Cóż pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, a na swojej duszy poniósł szkodę? Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?</verse>
				<verse number="27">Syn Człowieczy przyjdzie bowiem w chwale swego Ojca ze swoimi aniołami i wtedy odda każdemu według jego uczynków.</verse>
				<verse number="28">Zaprawdę powiadam wam: Są wśród stojących tutaj tacy, którzy nie zakosztują śmierci, aż ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego w swoim królestwie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">A po sześciu dniach wziął Jezus Piotra, Jakuba i Jana, jego brata, i wprowadził ich na wysoką górę, [żeby byli] na osobności.</verse>
				<verse number="2">I został przemieniony przed nimi: jego oblicze zajaśniało jak słońce, a jego szaty stały się białe jak światło.</verse>
				<verse number="3">A oto ukazali się im Mojżesz i Eliasz, którzy z nim rozmawiali.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Piotr powiedział do Jezusa: Panie, dobrze nam tu być. Jeśli chcesz, postawimy tu trzy namioty: jeden dla ciebie, jeden dla Mojżesza i jeden dla Eliasza.</verse>
				<verse number="5">Kiedy on jeszcze mówił, oto jasny obłok zacienił ich, a z obłoku rozległ się głos: To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie, jego słuchajcie.</verse>
				<verse number="6">Uczniowie, słysząc to, upadli na twarz i bardzo się bali.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Jezus podszedł, dotknął ich i powiedział: Wstańcie, nie bójcie się.</verse>
				<verse number="8">Oni zaś, podniósłszy oczy, nikogo nie widzieli, tylko samego Jezusa.</verse>
				<verse number="9">A gdy schodzili z góry, Jezus im przykazał: Nikomu nie mówcie o tym widzeniu, aż Syn Człowieczy zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="10">I pytali go jego uczniowie: Dlaczego więc uczeni w Piśmie mówią, że najpierw ma przyjść Eliasz?</verse>
				<verse number="11">A Jezus im odpowiedział: Istotnie, najpierw przyjdzie Eliasz i wszystko odnowi.</verse>
				<verse number="12">Lecz mówię wam, że Eliasz już przyszedł, jednak nie poznali go, ale zrobili z nim, co chcieli. Tak i Syn Człowieczy dozna od nich cierpień.</verse>
				<verse number="13">Wtedy uczniowie zrozumieli, że mówił im o Janie Chrzcicielu.</verse>
				<verse number="14">A gdy przyszli do tłumu, podszedł do niego [pewien] człowiek, upadł przed nim na kolana;</verse>
				<verse number="15">I powiedział: Panie, zmiłuj się nad moim synem, bo jest obłąkanym i bardzo cierpi. Często bowiem wpada w ogień i często w wodę.</verse>
				<verse number="16">Przyprowadziłem go do twoich uczniów, ale nie mogli go uzdrowić.</verse>
				<verse number="17">A Jezus odpowiedział: O pokolenie bez wiary i przewrotne! Jak długo będę z wami? Jak długo mam was znosić? Przyprowadźcie mi go tutaj.</verse>
				<verse number="18">I zgromił Jezus tego demona, i wyszedł z niego. Od tej chwili chłopiec był zdrowy.</verse>
				<verse number="19">Wtedy uczniowie, podszedłszy do Jezusa, zapytali go na osobności: Czemu my nie mogliśmy go wypędzić?</verse>
				<verse number="20">A Jezus im odpowiedział: Z powodu waszej niewiary. Zaprawdę bowiem powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarno gorczycy, powiecie tej górze: Przenieś się stąd na tamto miejsce, a przeniesie się. I nic nie będzie dla was niemożliwe.</verse>
				<verse number="21">Lecz ten rodzaj nie wychodzi inaczej, jak tylko przez modlitwę i post.</verse>
				<verse number="22">A gdy przebywali w Galilei, Jezus powiedział do nich: Syn Człowieczy zostanie wydany w ręce ludzi;</verse>
				<verse number="23">I zabiją go, ale trzeciego dnia zmartwychwstanie. I bardzo się zasmucili.</verse>
				<verse number="24">A gdy przyszli do Kafarnaum, podeszli do Piotra poborcy podatku i zapytali: Czy wasz nauczyciel nie płaci podatku?</verse>
				<verse number="25">On odpowiedział: Płaci. A gdy wchodził do domu, uprzedził go Jezus, mówiąc: Jak ci się wydaje, Szymonie? Od kogo królowie ziemscy pobierają cło albo podatek? Od swoich synów czy od obcych?</verse>
				<verse number="26">Piotr mu odpowiedział: Od obcych. I powiedział mu Jezus: A więc synowie są wolni.</verse>
				<verse number="27">Ale żebyśmy ich nie zgorszyli, idź nad morze, zarzuć wędkę, weź pierwszą złowioną rybę i otwórz jej pyszczek, a znajdziesz statera. Weź go i daj im za mnie i za siebie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">W tym czasie podeszli do Jezusa uczniowie, pytając: Kto jest największy w królestwie niebieskim?</verse>
				<verse number="2">A Jezus, zawoławszy dziecko, postawił je pośród nich;</verse>
				<verse number="3">I powiedział: Zaprawdę powiadam wam: Jeśli się nie nawrócicie i nie staniecie się jak dzieci, nie wejdziecie do królestwa niebieskiego.</verse>
				<verse number="4">Kto się więc uniży jak to dziecko, ten jest największy w królestwie niebieskim.</verse>
				<verse number="5">A kto przyjmie jedno takie dziecko w moje imię, mnie przyjmuje.</verse>
				<verse number="6">Kto zaś zgorszy jednego z tych małych, którzy we mnie wierzą, lepiej byłoby dla niego, gdyby zawieszono mu u szyi kamień młyński i utopiono go w morskiej głębinie.</verse>
				<verse number="7">Biada światu z powodu zgorszeń! Muszą bowiem przyjść zgorszenia, ale biada temu człowiekowi, przez którego przychodzi zgorszenie!</verse>
				<verse number="8">Dlatego jeśli twoja ręka albo noga jest ci powodem upadku, odetnij ją i odrzuć od siebie. Lepiej jest dla ciebie wejść do życia chromym albo ułomnym, niż mając dwie ręce albo dwie nogi, być wrzuconym do ognia wiecznego.</verse>
				<verse number="9">A jeśli twoje oko jest ci powodem upadku, wyłup je i odrzuć od siebie. Lepiej jest dla ciebie jednookim wejść do życia, niż mając dwoje oczu, być wrzuconym do ognia piekielnego.</verse>
				<verse number="10">Uważajcie, abyście nie gardzili żadnym z tych małych. Mówię wam bowiem, że ich aniołowie w niebie zawsze patrzą na oblicze mojego Ojca, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="11">Przyszedł bowiem Syn Człowieczy, aby zbawić to, co zginęło.</verse>
				<verse number="12">Jak wam się wydaje? Gdyby jakiś człowiek miał sto owiec, a jedna z nich zabłąkałaby się, czyż nie zostawi tych dziewięćdziesięciu dziewięciu i nie pójdzie w góry szukać zabłąkanej?</verse>
				<verse number="13">A jeśli uda mu się ją znaleźć, zaprawdę powiadam wam, że cieszy się z niej bardziej niż z tych dziewięćdziesięciu dziewięciu, które się nie zabłąkały.</verse>
				<verse number="14">Tak też nie jest wolą waszego Ojca, który jest w niebie, aby zginął jeden z tych małych.</verse>
				<verse number="15">Jeśli twój brat zgrzeszy przeciwko tobie, idź, strofuj go sam na sam. Jeśli cię usłucha, pozyskałeś twego brata.</verse>
				<verse number="16">Jeśli zaś cię nie usłucha, weź ze sobą jeszcze jednego albo dwóch, aby na podstawie zeznania dwóch albo trzech świadków oparte było każde słowo.</verse>
				<verse number="17">Jeśli ich nie usłucha, powiedz kościołowi. A jeśli kościoła nie usłucha, niech będzie dla ciebie jak poganin i celnik.</verse>
				<verse number="18">Zaprawdę powiadam wam: Cokolwiek zwiążecie na ziemi, będzie związane i w niebie. A cokolwiek rozwiążecie na ziemi, będzie rozwiązane i w niebie.</verse>
				<verse number="19">Mówię wam też: Jeśli dwaj z was na ziemi będą zgodnie prosić o cokolwiek, otrzymają to od mego Ojca, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="20">Gdzie bowiem dwaj albo trzej są zgromadzeni w moje imię, tam jestem pośród nich.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Piotr podszedł do niego i zapytał: Panie, ile razy mam przebaczyć mojemu bratu, gdy zgrzeszy przeciwko mnie? Czy aż siedem razy?</verse>
				<verse number="22">I odpowiedział mu Jezus: Nie mówię ci, że aż siedem razy, ale aż siedemdziesiąt siedem razy.</verse>
				<verse number="23">Dlatego królestwo niebieskie podobne jest do króla, który chciał się rozliczyć ze swymi sługami.</verse>
				<verse number="24">A gdy zaczął się rozliczać, przyprowadzono mu jednego, [który] był mu winien dziesięć tysięcy talentów.</verse>
				<verse number="25">A ponieważ nie miał [z czego] oddać, jego pan kazał go sprzedać wraz z żoną, dziećmi i wszystkim, co miał, i spłacić [dług].</verse>
				<verse number="26">Wtedy sługa upadł i oddał mu pokłon, mówiąc: Panie, okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam.</verse>
				<verse number="27">Pan tego sługi, ulitowawszy się [nad nim], uwolnił go i darował mu dług.</verse>
				<verse number="28">Lecz gdy ten sługa wyszedł, spotkał jednego ze swoich współsług, który był mu winien sto groszy. Chwycił go i zaczął dusić, mówiąc: Oddaj, coś winien!</verse>
				<verse number="29">Wtedy jego współsługa upadł mu do nóg i prosił go: Okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam.</verse>
				<verse number="30">On jednak nie chciał, ale poszedł i wtrącił go do więzienia, dopóki nie odda długu.</verse>
				<verse number="31">A jego współsłudzy, widząc, co się stało, zasmucili się bardzo i poszedłszy, oznajmili swemu panu wszystko, co zaszło.</verse>
				<verse number="32">Wtedy jego pan wezwał go i powiedział: Zły sługo, darowałem ci cały ten dług, ponieważ mnie prosiłeś.</verse>
				<verse number="33">Czyż i ty nie powinieneś był zmiłować się nad swoim współsługą, jak ja zmiłowałem się nad tobą?</verse>
				<verse number="34">I jego pan, rozgniewany, wydał go katom, dopóki nie odda wszystkiego, co był mu winien.</verse>
				<verse number="35">Tak i wam uczyni mój Ojciec niebieski, jeśli każdy z was nie przebaczy z serca swemu bratu jego przewinień.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">A gdy Jezus dokończył tych mów, odszedł z Galilei i przybył na pogranicze Judei za Jordan.</verse>
				<verse number="2">I poszły za nim wielkie tłumy, a on ich tam uzdrowił.</verse>
				<verse number="3">Wtedy przyszli do niego faryzeusze, wystawiając go na próbę i pytając: Czy wolno człowiekowi oddalić swoją żonę z jakiegokolwiek powodu?</verse>
				<verse number="4">A on im odpowiedział: Nie czytaliście, że ten, który stworzył [ich] na początku, uczynił ich mężczyzną i kobietą?</verse>
				<verse number="5">I powiedział: Dlatego opuści mężczyzna ojca i matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą dwoje jednym ciałem.</verse>
				<verse number="6">A tak już nie są dwoje, ale jedno ciało. Co więc Bóg złączył, człowiek niech nie rozłącza.</verse>
				<verse number="7">Zapytali go: Dlaczego więc Mojżesz nakazał dać list rozwodowy i oddalić ją?</verse>
				<verse number="8">Odpowiedział im: Z powodu zatwardziałości waszego serca Mojżesz pozwolił wam oddalić wasze żony, ale od początku tak nie było.</verse>
				<verse number="9">Lecz ja wam mówię: Kto oddala swoją żonę – z wyjątkiem przypadku nierządu – i żeni się z inną, cudzołoży, a kto żeni się z oddaloną, cudzołoży.</verse>
				<verse number="10">Powiedzieli mu jego uczniowie: Jeśli tak ma się sprawa mężczyzny z [jego] żoną, to lepiej się nie żenić.</verse>
				<verse number="11">A on im powiedział: Nie wszyscy to pojmują, ale [tylko ci], którym to jest dane.</verse>
				<verse number="12">Są bowiem eunuchowie, którzy tacy wyszli z łona matki; są też eunuchowie, których ludzie takimi uczynili; są również eunuchowie, którzy się sami takimi uczynili dla królestwa niebieskiego. Kto może pojąć, niech pojmuje.</verse>
				<verse number="13">Wtedy przyniesiono mu dzieci, aby położył na nie ręce i pomodlił się, ale uczniowie ich gromili.</verse>
				<verse number="14">Lecz Jezus powiedział: Zostawcie dzieci i nie zabraniajcie im przychodzić do mnie, bo do takich należy królestwo niebieskie.</verse>
				<verse number="15">Położył na nie ręce i odszedł stamtąd.</verse>
				<verse number="16">A oto pewien człowiek podszedł i zapytał go: Nauczycielu dobry, co dobrego mam czynić, aby mieć życie wieczne?</verse>
				<verse number="17">Lecz on mu odpowiedział: Dlaczego nazywasz mnie dobrym? Nikt nie jest dobry, tylko jeden – Bóg. A jeśli chcesz wejść do życia, przestrzegaj przykazań.</verse>
				<verse number="18">I zapytał go: Których? Jezus odpowiedział: Nie będziesz zabijał, nie będziesz cudzołożył, nie będziesz kradł, nie będziesz mówił fałszywego świadectwa;</verse>
				<verse number="19">Czcij swego ojca i matkę oraz będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie.</verse>
				<verse number="20">Powiedział mu młodzieniec: Tego wszystkiego przestrzegałem od mojej młodości. Czego mi jeszcze brakuje?</verse>
				<verse number="21">Jezus mu odpowiedział: Jeśli chcesz być doskonały, idź, sprzedaj, co posiadasz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za mną.</verse>
				<verse number="22">Kiedy młodzieniec usłyszał te słowa, odszedł smutny, miał bowiem wiele dóbr.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Jezus powiedział swoim uczniom: Zaprawdę powiadam wam, że bogaty z trudnością wejdzie do królestwa niebieskiego.</verse>
				<verse number="24">Mówię wam też: Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogatemu wejść do królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="25">Gdy jego uczniowie [to] usłyszeli, zdumieli się bardzo i pytali: Któż więc może być zbawiony?</verse>
				<verse number="26">A Jezus, spojrzawszy na nich, powiedział im: U ludzi to niemożliwe, lecz u Boga wszystko jest możliwe.</verse>
				<verse number="27">Wtedy Piotr odezwał się do niego: Oto my opuściliśmy wszystko i poszliśmy za tobą. Cóż [za] to będziemy mieli?</verse>
				<verse number="28">A Jezus im powiedział: Zaprawdę powiadam wam, że przy odrodzeniu, gdy Syn Człowieczy zasiądzie na tronie swojej chwały, i wy, którzy poszliście za mną, zasiądziecie na dwunastu tronach, sądząc dwanaście pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="29">I każdy, kto opuści domy, braci lub siostry, ojca lub matkę, żonę, dzieci lub pole dla mego imienia, stokroć więcej otrzyma i odziedziczy życie wieczne.</verse>
				<verse number="30">A wielu pierwszych będzie ostatnimi, a ostatnich pierwszymi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">Królestwo niebieskie bowiem podobne jest do gospodarza, który wyszedł wczesnym rankiem, aby nająć robotników do swojej winnicy.</verse>
				<verse number="2">I umówił się z robotnikami na grosz za dzień i posłał ich do winnicy.</verse>
				<verse number="3">A wyszedłszy około godziny trzeciej, zobaczył innych, którzy stali bezczynnie na rynku;</verse>
				<verse number="4">I powiedział do nich: Idźcie i wy do winnicy, a co będzie słuszne, dam wam. I poszli.</verse>
				<verse number="5">Około godziny szóstej i dziewiątej wyszedł znowu i zrobił tak samo.</verse>
				<verse number="6">Potem wyszedł około godziny jedenastej i znalazł innych, którzy stali bez zajęcia, i zapytał ich: Dlaczego tu bezczynnie stoicie cały dzień?</verse>
				<verse number="7">Odpowiedzieli mu: Bo nikt nas nie najął. I powiedział im: Idźcie i wy do winnicy, a co będzie słuszne, otrzymacie.</verse>
				<verse number="8">A gdy nastał wieczór, pan winnicy powiedział do swego zarządcy: Zwołaj robotników i wypłać im należność, zaczynając od ostatnich aż do pierwszych.</verse>
				<verse number="9">Kiedy przyszli ci, którzy [byli najęci] około godziny jedenastej, każdy z nich otrzymał po groszu.</verse>
				<verse number="10">Gdy przyszli pierwsi, sądzili, że dostaną więcej, ale również każdy z nich otrzymał po groszu.</verse>
				<verse number="11">A otrzymawszy, szemrali przeciwko gospodarzowi;</verse>
				<verse number="12">Mówiąc: Ci ostatni jedną godzinę pracowali, a zrównałeś ich z nami, którzy znosiliśmy ciężar dnia i upał.</verse>
				<verse number="13">A on odpowiedział jednemu z nich: Przyjacielu, nie robię ci krzywdy. Czyż nie umówiłeś się ze mną na grosz?</verse>
				<verse number="14">Weź, co [jest] twoje, i odejdź. Chcę bowiem temu ostatniemu dać tyle, co tobie.</verse>
				<verse number="15">Czyż z tym, co moje, nie wolno mi robić, co chcę? Czy twoje oko jest złe dlatego, że ja jestem dobry?</verse>
				<verse number="16">Tak to ostatni będą pierwszymi, a pierwsi ostatnimi. Wielu bowiem jest wezwanych, ale mało wybranych.</verse>
				<verse number="17">A gdy Jezus szedł do Jerozolimy, w drodze wziął ze sobą na ubocze dwunastu uczniów i powiedział do nich:</verse>
				<verse number="18">Oto idziemy do Jerozolimy, a Syn Człowieczy zostanie wydany naczelnym kapłanom i uczonym w Piśmie, a oni skażą go na śmierć.</verse>
				<verse number="19">I wydadzą go poganom na pośmiewisko, ubiczowanie i ukrzyżowanie, ale trzeciego dnia zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="20">Wtedy podeszła do niego matka synów Zebedeusza ze swoimi synami, oddając [mu] pokłon i prosząc go o coś.</verse>
				<verse number="21">A on ją zapytał: Czego chcesz? Odpowiedziała mu: Powiedz, aby ci dwaj moi synowie siedzieli jeden po twojej prawej, a drugi po lewej stronie w twoim królestwie.</verse>
				<verse number="22">Ale Jezus odpowiedział: Nie wiecie, o co prosicie. Czy możecie pić kielich, który ja będę pił, i być ochrzczeni chrztem, którym ja się chrzczę? Odpowiedzieli mu: Możemy.</verse>
				<verse number="23">Wtedy im powiedział: Mój kielich będziecie pić i chrztem, którym ja się chrzczę, będziecie ochrzczeni, ale nie do mnie należy danie miejsca po mojej prawej i lewej stronie, lecz [będzie dane tym], którym zostało przygotowane przez mojego Ojca.</verse>
				<verse number="24">A gdy owych dziesięciu [to] usłyszało, oburzyli się na tych dwóch braci.</verse>
				<verse number="25">Ale Jezus przywołał ich [do siebie] i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy [są] wielcy, sprawują swą władzę nad nimi.</verse>
				<verse number="26">Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą.</verse>
				<verse number="27">I kto wśród was chce być pierwszy, niech będzie waszym sługą.</verse>
				<verse number="28">Tak jak Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i oddać swoje życie na okup za wielu.</verse>
				<verse number="29">A gdy wychodzili z Jerycha, szedł za nim wielki tłum.</verse>
				<verse number="30">A oto dwaj ślepi, siedzący przy drodze, usłyszawszy, że Jezus przechodzi, zawołali: Zmiłuj się nad nami, Panie, Synu Dawida!</verse>
				<verse number="31">Tłum surowo nakazywał im milczeć, lecz oni tym bardziej wołali: Zmiłuj się nad nami, Panie, Synu Dawida!</verse>
				<verse number="32">Wtedy Jezus zatrzymał się, zawołał ich i zapytał: Co chcecie, abym dla was zrobił?</verse>
				<verse number="33">Odpowiedzieli mu: Panie, aby się otworzyły nasze oczy.</verse>
				<verse number="34">Wtedy Jezus ulitował się [nad nimi], dotknął ich oczu, a natychmiast odzyskali wzrok i poszli za nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">A gdy się przybliżyli do Jerozolimy i przyszli do Betfage na Górę Oliwną, wtedy Jezus posłał dwóch uczniów;</verse>
				<verse number="2">Mówiąc im: Idźcie do wsi, która jest przed wami, a zaraz znajdziecie uwiązaną oślicę i oślątko z nią. Odwiążcie [je] i przyprowadźcie do mnie.</verse>
				<verse number="3">A gdyby wam ktoś coś mówił, powiedzcie: Pan ich potrzebuje, a zaraz je puści.</verse>
				<verse number="4">To wszystko się stało, aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka:</verse>
				<verse number="5">Powiedzcie córce Syjonu: Oto twój król przychodzi do ciebie cichy, siedzący na ośle, na oślątku, źrebięciu oślicy.</verse>
				<verse number="6">Poszli więc uczniowie i uczynili tak, jak im nakazał Jezus.</verse>
				<verse number="7">Przyprowadzili oślicę i oślątko, położyli na nie swoje szaty i posadzili go na nich.</verse>
				<verse number="8">A wielki tłum słał swoje szaty na drodze, inni zaś obcinali gałązki z drzew i kładli na drodze.</verse>
				<verse number="9">A tłumy, które szły przed nim i za nim, wołały: Hosanna Synowi Dawida! Błogosławiony, który przychodzi w imieniu Pana! Hosanna na wysokościach!</verse>
				<verse number="10">Kiedy wjechał do Jerozolimy, poruszyło się całe miasto i pytano: Któż to jest?</verse>
				<verse number="11">A tłumy odpowiadały: To jest Jezus, prorok z Nazaretu w Galilei.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Jezus wszedł do świątyni Boga i wypędził wszystkich sprzedających i kupujących w świątyni; poprzewracał stoły wymieniających pieniądze i stołki sprzedających gołębie.</verse>
				<verse number="13">I powiedział im: Jest napisane: Mój dom będzie nazwany domem modlitwy, a wy zrobiliście z niego jaskinię zbójców.</verse>
				<verse number="14">Wtedy ślepi i chromi podeszli do niego w świątyni, a on ich uzdrowił.</verse>
				<verse number="15">A gdy naczelni kapłani i uczeni w Piśmie zobaczyli cuda, które czynił, i dzieci wołające w świątyni: Hosanna Synowi Dawida, rozgniewali się.</verse>
				<verse number="16">I zapytali go: Słyszysz, co one mówią? A Jezus im odpowiedział: Tak. Czy nigdy nie czytaliście: Przez usta niemowląt i ssących przygotowałeś [sobie] chwałę?</verse>
				<verse number="17">A opuściwszy ich, wyszedł z miasta do Betanii i tam przenocował.</verse>
				<verse number="18">A wracając rano do miasta, poczuł głód.</verse>
				<verse number="19">I widząc przy drodze drzewo figowe, podszedł do niego, ale nie znalazł na nim nic oprócz samych liści. I powiedział do niego: Niech się już nigdy nie rodzi z ciebie owoc. I drzewo figowe natychmiast uschło.</verse>
				<verse number="20">A gdy uczniowie to zobaczyli, dziwili się, mówiąc: Jak szybko uschło to drzewo figowe!</verse>
				<verse number="21">Wtedy Jezus im odpowiedział: Zaprawdę powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę i nie zwątpicie, nie tylko to, [co się stało] z drzewem figowym, uczynicie, ale jeśli i tej górze powiecie: Podnieś się i rzuć się do morza, stanie się [tak].</verse>
				<verse number="22">I wszystko, o cokolwiek poprosicie w modlitwie, wierząc, otrzymacie.</verse>
				<verse number="23">A gdy przyszedł do świątyni i nauczał, podeszli do niego naczelni kapłani i starsi ludu, pytając: Jakim prawem to czynisz? I kto dał ci tę władzę?</verse>
				<verse number="24">A Jezus im odpowiedział: I ja was spytam o pewną rzecz. Jeśli mi odpowiecie, i ja wam powiem, jakim prawem to czynię.</verse>
				<verse number="25">Skąd pochodził chrzest Jana? Z nieba czy od ludzi? A oni zastanawiali się między sobą i mówili: Jeśli powiemy, że z nieba, zapyta nas: Czemu więc mu nie uwierzyliście?</verse>
				<verse number="26">Jeśli zaś powiemy, że od ludzi – boimy się tłumu, bo wszyscy uważają Jana za proroka.</verse>
				<verse number="27">Odpowiedzieli więc Jezusowi: Nie wiemy. On również im odpowiedział: I ja wam nie powiem, jakim prawem to czynię.</verse>
				<verse number="28">Jak wam się wydaje? [Pewien] człowiek miał dwóch synów. Podszedł do pierwszego i powiedział: Synu, idź, pracuj dziś w mojej winnicy.</verse>
				<verse number="29">Ale on odpowiedział: Nie chcę. Lecz potem odczuł żal i poszedł.</verse>
				<verse number="30">Podszedł do drugiego i powiedział to samo. On zaś odpowiedział: [Idę], panie. Ale nie poszedł.</verse>
				<verse number="31">Który z tych dwóch wypełnił wolę ojca? Odpowiedzieli mu: Ten pierwszy. Jezus im powiedział: Zaprawdę powiadam wam, że celnicy i nierządnice wchodzą przed wami do królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="32">Przyszedł bowiem do was Jan drogą sprawiedliwości, a nie uwierzyliście mu, ale celnicy i nierządnice mu uwierzyli. A wy, chociaż [to] widzieliście, nie odczuliście żalu, aby mu uwierzyć.</verse>
				<verse number="33">Posłuchajcie innej przypowieści: Był pewien gospodarz, który założył winnicę. Ogrodził ją płotem, wykopał w niej prasę, zbudował wieżę i wydzierżawił ją rolnikom, i wyjechał.</verse>
				<verse number="34">A gdy nadszedł czas [zbiorów], posłał swoje sługi do rolników, aby odebrali plony tej [winnicy].</verse>
				<verse number="35">Lecz rolnicy schwytali jego sługi, jednego pobili, innego zabili, a jeszcze innego ukamienowali.</verse>
				<verse number="36">Wtedy posłał inne sługi, więcej niż za pierwszym razem, ale postąpili z nimi tak samo.</verse>
				<verse number="37">W końcu posłał do nich swego syna, mówiąc: Uszanują mego syna.</verse>
				<verse number="38">Lecz rolnicy, gdy zobaczyli syna, mówili między sobą: To jest dziedzic. Chodźmy, zabijmy go, a posiądziemy jego dziedzictwo.</verse>
				<verse number="39">I schwytali go, wyrzucili z winnicy i zabili.</verse>
				<verse number="40">Gdy więc przyjdzie pan winnicy, co zrobi z tymi rolnikami?</verse>
				<verse number="41">Odpowiedzieli mu: Złych srogo wytraci, a winnicę wydzierżawi innym rolnikom, którzy będą mu oddawać plony we właściwym czasie.</verse>
				<verse number="42">Powiedział im Jezus: Czy nigdy nie czytaliście w Pismach: Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym; Pan to sprawił i jest to cudowne w naszych oczach?</verse>
				<verse number="43">Dlatego mówię wam: Królestwo Boże zostanie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce.</verse>
				<verse number="44">A kto upadnie na ten kamień, rozbije się, na kogo zaś [on] upadnie, zmiażdży go.</verse>
				<verse number="45">Kiedy naczelni kapłani i faryzeusze usłyszeli jego przypowieści, domyślili się, że o nich mówił.</verse>
				<verse number="46">I chcieli go schwytać, ale bali się tłumów, ponieważ uważały go za proroka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">A Jezus, odpowiadając, znowu mówił do nich w przypowieściach tymi słowy:</verse>
				<verse number="2">Królestwo niebieskie podobne jest do króla, który wyprawił wesele swemu synowi.</verse>
				<verse number="3">I posłał swe sługi, aby wezwali zaproszonych na wesele, ale oni nie chcieli przyjść.</verse>
				<verse number="4">Ponownie posłał inne sługi, mówiąc: Powiedzcie zaproszonym: Oto przygotowałem moją ucztę, zabito moje woły i tuczne zwierzęta i wszystko jest gotowe. Chodźcie na wesele.</verse>
				<verse number="5">Lecz oni zlekceważyli to i odeszli, jeden na swoje pole, a inny do swego kupiectwa;</verse>
				<verse number="6">A inni schwytali jego sługi, znieważyli [ich] i zabili.</verse>
				<verse number="7">Gdy król to usłyszał, rozgniewał się, a posławszy swoje wojska, wytracił tych morderców i spalił ich miasto.</verse>
				<verse number="8">Potem powiedział swoim sługom: Wesele wprawdzie jest gotowe, lecz zaproszeni nie byli godni.</verse>
				<verse number="9">Idźcie więc na rozstaje dróg i zaproście na wesele wszystkich, których spotkacie.</verse>
				<verse number="10">Wtedy słudzy ci wyszli na drogi i zgromadzili wszystkich, których spotkali, złych i dobrych. I [sala] weselna napełniła się gośćmi.</verse>
				<verse number="11">A gdy król wszedł, aby zobaczyć gości, ujrzał tam człowieka, który nie był ubrany w strój weselny.</verse>
				<verse number="12">I zapytał go: Przyjacielu, jak tu wszedłeś, nie mając stroju weselnego? A on zaniemówił.</verse>
				<verse number="13">Wtedy król powiedział sługom: Zwiążcie mu nogi i ręce, weźcie go i wrzućcie do ciemności zewnętrznych. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.</verse>
				<verse number="14">Wielu jest bowiem wezwanych, lecz mało wybranych.</verse>
				<verse number="15">Wtedy faryzeusze odeszli i naradzali się, jak by go usidlić w mowie.</verse>
				<verse number="16">I posłali do niego swoich uczniów [wraz] z herodianami, którzy powiedzieli: Nauczycielu, wiemy, że jesteś prawdziwy i drogi Bożej w prawdzie nauczasz, i nie zważasz na nikogo. Nie oglądasz się bowiem na osobę ludzką.</verse>
				<verse number="17">Powiedz nam więc, jak ci się wydaje: Czy wolno płacić podatek cesarzowi, czy nie?</verse>
				<verse number="18">Ale Jezus poznał ich niegodziwość i powiedział: Czemu wystawiacie mnie na próbę, obłudnicy?</verse>
				<verse number="19">Pokażcie mi monetę podatkową. I podali mu grosz.</verse>
				<verse number="20">A on ich zapytał: Czyj to wizerunek i napis?</verse>
				<verse number="21">Odpowiedzieli mu: Cesarza. Wtedy powiedział im: Oddajcie więc cesarzowi to, co należy do cesarza, a Bogu to, co należy do Boga.</verse>
				<verse number="22">A gdy to usłyszeli, zdziwili się, zostawili go i odeszli.</verse>
				<verse number="23">Tego dnia przyszli do niego saduceusze, którzy mówią, że nie ma zmartwychwstania, i pytali go:</verse>
				<verse number="24">Nauczycielu, Mojżesz powiedział: Jeśli ktoś umrze, nie mając dzieci, to jego brat ma ożenić się z jego żoną i wzbudzić potomstwo swemu bratu.</verse>
				<verse number="25">Było więc u nas siedmiu braci. Pierwszy ożenił się i umarł, a nie mając potomstwa, zostawił żonę swemu bratu.</verse>
				<verse number="26">Podobnie drugi i trzeci, aż do siódmego.</verse>
				<verse number="27">A w końcu po wszystkich umarła też ta kobieta.</verse>
				<verse number="28">Żoną którego z tych siedmiu będzie więc przy zmartwychwstaniu? Gdyż wszyscy ją mieli [za żonę].</verse>
				<verse number="29">A Jezus im odpowiedział: Błądzicie, nie znając Pisma ani mocy Boga.</verse>
				<verse number="30">Przy zmartwychwstaniu bowiem ani nie będą się żenić, ani za mąż wychodzić, ale będą jak aniołowie Boga w niebie.</verse>
				<verse number="31">A co do zmartwychwstania umarłych, czy nie czytaliście, co wam zostało powiedziane przez Boga:</verse>
				<verse number="32">Ja jestem Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba? Bóg nie jest Bogiem umarłych, ale żywych.</verse>
				<verse number="33">A tłumy, słysząc to, zdumiewały się jego nauką.</verse>
				<verse number="34">Lecz gdy faryzeusze usłyszeli, że zamknął usta saduceuszom, zeszli się razem.</verse>
				<verse number="35">I jeden z nich, znawca prawa, wystawiając go na próbę, spytał:</verse>
				<verse number="36">Nauczycielu, które przykazanie w prawie jest największe?</verse>
				<verse number="37">A Jezus mu odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i całym swym umysłem.</verse>
				<verse number="38">To jest pierwsze i największe przykazanie.</verse>
				<verse number="39">A drugie jest do niego podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie.</verse>
				<verse number="40">Na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy.</verse>
				<verse number="41">A gdy faryzeusze byli zebrani, Jezus ich zapytał:</verse>
				<verse number="42">Co sądzicie o Chrystusie? Czyim jest synem? Odpowiedzieli mu: Dawida.</verse>
				<verse number="43">I powiedział im: Jakże więc Dawid w Duchu nazywa go Panem, mówiąc:</verse>
				<verse number="44">Powiedział Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy?</verse>
				<verse number="45">Jeśli więc Dawid nazywa go Panem, to jakże może być jego synem?</verse>
				<verse number="46">I nikt nie mógł mu odpowiedzieć ani słowa. Od tego też dnia nikt nie śmiał go więcej pytać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Wtedy Jezus powiedział do tłumów i do swoich uczniów:</verse>
				<verse number="2">Na katedrze Mojżesza zasiedli uczeni w Piśmie i faryzeusze.</verse>
				<verse number="3">Czyńcie więc i przestrzegajcie wszystkiego, co nakazują wam przestrzegać, ale według ich uczynków nie postępujcie. Mówią bowiem, ale nie czynią.</verse>
				<verse number="4">Bo wiążą brzemiona ciężkie i nie do uniesienia i kładą je na barki ludzi, lecz sami nie chcą ich ruszyć nawet palcem.</verse>
				<verse number="5">A wszystkie swoje uczynki spełniają, aby ludzie ich widzieli. Poszerzają swoje filakterie i wydłużają frędzle swoich płaszczy.</verse>
				<verse number="6">Kochają też pierwsze miejsca na ucztach i pierwsze krzesła w synagogach;</verse>
				<verse number="7">I pozdrowienia na rynkach, i aby ludzie nazywali ich: Rabbi, Rabbi!</verse>
				<verse number="8">Ale wy nie nazywajcie się Rabbi. Jeden bowiem jest wasz Mistrz, Chrystus, a wy wszyscy jesteście braćmi.</verse>
				<verse number="9">I nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem. Jeden bowiem jest wasz Ojciec, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="10">Niech też was nie nazywają mistrzami, gdyż jeden jest wasz Mistrz, Chrystus.</verse>
				<verse number="11">Ale kto z was jest największy, będzie waszym sługą.</verse>
				<verse number="12">Kto się wywyższa, będzie poniżony, a kto się poniża, będzie wywyższony.</verse>
				<verse number="13">Lecz biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo zamykacie królestwo niebieskie przed ludźmi. Sami bowiem tam nie wchodzicie ani wchodzącym nie pozwalacie wejść.</verse>
				<verse number="14">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo pożeracie domy wdów i dla pozoru odprawiacie długie modlitwy. Dlatego otrzymacie surowszy wyrok.</verse>
				<verse number="15">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo obchodzicie morza i lądy, aby pozyskać jednego współwyznawcę, a gdy się nim stanie, czynicie go synem piekła dwa razy takim jak wy sami.</verse>
				<verse number="16">Biada wam, ślepi przewodnicy, którzy mówicie: Kto przysięga na świątynię, to nic nie znaczy, ale kto przysięga na złoto świątyni, jest związany [przysięgą].</verse>
				<verse number="17">Głupi i ślepi! Cóż bowiem jest ważniejsze: złoto czy świątynia, która uświęca złoto?</verse>
				<verse number="18">A kto przysięga na ołtarz, to nic nie znaczy, lecz kto przysięga na ofiarę, która jest na nim, jest związany [przysięgą].</verse>
				<verse number="19">Głupi i ślepi! Cóż bowiem [jest] ważniejsze: ofiara czy ołtarz, który uświęca ofiarę?</verse>
				<verse number="20">Kto więc przysięga na ołtarz, przysięga na niego i na to wszystko, co na nim leży.</verse>
				<verse number="21">A kto przysięga na świątynię, przysięga na nią i na tego, który w niej mieszka.</verse>
				<verse number="22">I kto przysięga na niebo, przysięga na tron Boga i na tego, który na nim zasiada.</verse>
				<verse number="23">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo dajecie dziesięcinę z mięty, anyżu i kminku, a opuszczacie [to, co] ważniejsze w prawie: sąd, miłosierdzie i wiarę. To należało czynić i tamtego nie zaniedbywać.</verse>
				<verse number="24">Ślepi przewodnicy! Przecedzacie komara, a połykacie wielbłąda.</verse>
				<verse number="25">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo oczyszczacie kubek i misę z zewnątrz, a wewnątrz pełne są zdzierstwa i niepowściągliwości.</verse>
				<verse number="26">Ślepy faryzeuszu, oczyść najpierw wnętrze kubka i misy, aby i to, co jest na zewnątrz, było czyste.</verse>
				<verse number="27">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo jesteście podobni do grobów pobielanych, które z zewnątrz wydają się piękne, ale wewnątrz pełne są kości umarłych i wszelkiej nieczystości.</verse>
				<verse number="28">Tak i wy na zewnątrz wydajecie się ludziom sprawiedliwi, ale wewnątrz jesteście pełni obłudy i nieprawości.</verse>
				<verse number="29">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo budujecie grobowce proroków i zdobicie nagrobki sprawiedliwych;</verse>
				<verse number="30">I mówicie: Gdybyśmy żyli za dni naszych ojców, nie bylibyśmy ich wspólnikami w [przelewaniu] krwi proroków.</verse>
				<verse number="31">A tak sami sobie wystawiacie świadectwo, że jesteście synami tych, którzy pozabijali proroków.</verse>
				<verse number="32">I wy dopełnijcie miary waszych ojców!</verse>
				<verse number="33">Węże, plemię żmijowe! Jakże będziecie mogli uniknąć potępienia ognia piekielnego?</verse>
				<verse number="34">Dlatego ja posyłam do was proroków, mędrców i uczonych w Piśmie. [Niektórych] z nich zabijecie i ukrzyżujecie, a niektórych ubiczujecie w waszych synagogach i będziecie ich prześladować od miasta do miasta;</verse>
				<verse number="35">Aby spadła na was wszelka krew sprawiedliwa przelana na ziemi, od krwi sprawiedliwego Abla aż do krwi Zachariasza, syna Barachiasza, którego zabiliście między świątynią a ołtarzem.</verse>
				<verse number="36">Zaprawdę powiadam wam: Spadnie to wszystko na to pokolenie.</verse>
				<verse number="37">Jeruzalem, Jeruzalem, które zabijasz proroków i kamienujesz tych, którzy są do ciebie posłani! Ile razy chciałem zgromadzić twoje dzieci, tak jak kokoszka gromadzi swe kurczęta pod skrzydła, a nie chcieliście!</verse>
				<verse number="38">Oto wasz dom zostanie wam pusty.</verse>
				<verse number="39">Mówię wam bowiem: Odtąd nie ujrzycie mnie, aż powiecie: Błogosławiony, który przychodzi w imieniu Pana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">A Jezus wyszedł ze świątyni i oddalił się. I podeszli do niego jego uczniowie, aby pokazać mu zabudowania świątynne.</verse>
				<verse number="2">Lecz Jezus powiedział do nich: Czyż nie widzicie tego wszystkiego? Zaprawdę powiadam wam, nie zostanie tu kamień na kamieniu, który by nie został zwalony.</verse>
				<verse number="3">A gdy siedział na Górze Oliwnej, podeszli do niego uczniowie i pytali na osobności: Powiedz nam, kiedy się to stanie i jaki będzie znak twego przyjścia i końca świata?</verse>
				<verse number="4">I odpowiedział im Jezus: Uważajcie, aby was ktoś nie zwiódł.</verse>
				<verse number="5">Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem, mówiąc: Ja jestem Chrystusem. I wielu zwiodą.</verse>
				<verse number="6">Usłyszycie też o wojnach i pogłoski o wojnach. Uważajcie, abyście się nie trwożyli. Wszystko to bowiem musi się stać, ale [to] jeszcze nie koniec.</verse>
				<verse number="7">Powstanie bowiem naród przeciwko narodowi i królestwo przeciwko królestwu i będzie głód, zaraza i trzęsienia ziemi miejscami.</verse>
				<verse number="8">Lecz to wszystko jest początkiem boleści.</verse>
				<verse number="9">Wtedy wydadzą was na udrękę, będą was zabijać i będziecie znienawidzeni przez wszystkie narody z powodu mego imienia.</verse>
				<verse number="10">A wówczas wielu się zgorszy, będą się wzajemnie wydawać i jedni drugich nienawidzić.</verse>
				<verse number="11">Powstanie też wielu fałszywych proroków i wielu zwiodą.</verse>
				<verse number="12">A ponieważ wzmoże się nieprawość, miłość wielu oziębnie.</verse>
				<verse number="13">Lecz kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawiony.</verse>
				<verse number="14">A ta ewangelia królestwa będzie głoszona po całym świecie na świadectwo wszystkim narodom. I wtedy przyjdzie koniec.</verse>
				<verse number="15">Gdy więc zobaczycie obrzydliwość spustoszenia, o której mówił prorok Daniel, stojącą w miejscu świętym (kto czyta, niech rozumie);</verse>
				<verse number="16">Wtedy ci, którzy [będą] w Judei, niech uciekają w góry.</verse>
				<verse number="17">Kto będzie na dachu, niech nie schodzi, aby coś zabrać ze swego domu.</verse>
				<verse number="18">Kto zaś będzie w polu, niech nie wraca, aby wziąć swe szaty.</verse>
				<verse number="19">A biada brzemiennym i karmiącym w tych dniach!</verse>
				<verse number="20">Módlcie się więc, aby wasza ucieczka nie wypadła w zimie albo w szabat.</verse>
				<verse number="21">Wtedy bowiem będzie wielki ucisk, jakiego nie było od początku świata aż dotąd ani nigdy nie będzie.</verse>
				<verse number="22">A gdyby te dni nie były skrócone, żadne ciało nie byłoby zbawione. Ale ze względu na wybranych dni te będą skrócone.</verse>
				<verse number="23">Jeśli wtedy ktoś wam powie: Oto tu jest Chrystus, albo: [Jest] tam – nie wierzcie.</verse>
				<verse number="24">Powstaną bowiem fałszywi Chrystusowie i fałszywi prorocy i będą czynić wielkie znaki i cuda, żeby zwieść, o ile można, nawet wybranych.</verse>
				<verse number="25">Oto wam przepowiedziałem.</verse>
				<verse number="26">Jeśli więc wam powiedzą: Oto jest na pustyni – nie wychodźcie; Oto wewnątrz domu – nie wierzcie.</verse>
				<verse number="27">Jak bowiem błyskawica pojawia się na wschodzie i jest widoczna aż na zachodzie, tak będzie z przyjściem Syna Człowieczego.</verse>
				<verse number="28">Bo gdzie jest padlina, tam się zgromadzą i orły.</verse>
				<verse number="29">A zaraz po ucisku tych dni słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku, gwiazdy będą spadać z nieba i moce niebieskie zostaną poruszone.</verse>
				<verse number="30">Wówczas ukaże się na niebie znak Syna Człowieczego. Wtedy będą lamentować wszystkie ludy ziemi i ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego na obłokach niebieskich z mocą i wielką chwałą.</verse>
				<verse number="31">Pośle on swoich aniołów z potężnym głosem trąby i zgromadzą jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego.</verse>
				<verse number="32">A od drzewa figowego uczcie się przez podobieństwo: Gdy jego gałąź już staje się miękka i wypuszcza liście, poznajecie, że lato jest blisko.</verse>
				<verse number="33">Tak i wy, gdy ujrzycie to wszystko, wiedzcie, że jest blisko, u drzwi.</verse>
				<verse number="34">Zaprawdę powiadam wam: Nie przeminie to pokolenie, aż się to wszystko stanie.</verse>
				<verse number="35">Niebo i ziemia przeminą, ale moje słowa nie przeminą.</verse>
				<verse number="36">Lecz o tym dniu i godzinie nikt nie wie, nawet aniołowie niebiescy, tylko sam mój Ojciec.</verse>
				<verse number="37">A jak było za dni Noego, tak będzie z przyjściem Syna Człowieczego.</verse>
				<verse number="38">Jak bowiem za tych dni przed potopem jedli i pili, żenili się i za mąż wydawali aż do tego dnia, w którym Noe wszedł do arki;</verse>
				<verse number="39">I nie spostrzegli się, aż przyszedł potop i zabrał wszystkich – tak będzie i z przyjściem Syna Człowieczego.</verse>
				<verse number="40">Wtedy dwóch będzie w polu, jeden będzie wzięty, a drugi zostawiony.</verse>
				<verse number="41">Dwie będą mleć na żarnach, jedna będzie wzięta, a druga zostawiona.</verse>
				<verse number="42">Czuwajcie więc, ponieważ nie wiecie, o której godzinie wasz Pan przyjdzie.</verse>
				<verse number="43">A to wiedzcie, że gdyby gospodarz wiedział, o jakiej porze ma przyjść złodziej, czuwałby i nie pozwoliłby włamać się do swego domu.</verse>
				<verse number="44">Dlatego i wy bądźcie gotowi, bo Syn Człowieczy przyjdzie o godzinie, której się nie spodziewacie.</verse>
				<verse number="45">Któż więc jest sługą wiernym i roztropnym, którego pan ustanowił nad swoją służbą, aby im dawał pokarm o [właściwej] porze?</verse>
				<verse number="46">Błogosławiony ten sługa, którego pan, gdy przyjdzie, zastanie tak czyniącego.</verse>
				<verse number="47">Zaprawdę powiadam wam, że ustanowi go nad wszystkimi swymi dobrami.</verse>
				<verse number="48">Lecz jeśli powie ten zły sługa w swoim sercu: Mój pan zwleka z przyjściem;</verse>
				<verse number="49">I zacznie bić współsługi, jeść i pić z pijakami;</verse>
				<verse number="50">Przyjdzie pan tego sługi w dniu, w którym się nie spodziewa, i o godzinie, której nie zna.</verse>
				<verse number="51">Wtedy odłączy go i wyznaczy mu dział z obłudnikami. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Wtedy królestwo niebieskie będzie podobne do dziesięciu dziewic, które wzięły swoje lampy i wyszły na spotkanie oblubieńca.</verse>
				<verse number="2">Pięć z nich było mądrych, a pięć głupich.</verse>
				<verse number="3">Te głupie, wziąwszy swoje lampy, nie wzięły ze sobą oliwy.</verse>
				<verse number="4">Lecz mądre wraz z lampami zabrały oliwę w naczyniach.</verse>
				<verse number="5">A gdy oblubieniec zwlekał [z przyjściem], wszystkie zmorzył sen i zasnęły.</verse>
				<verse number="6">O północy zaś rozległ się krzyk: Oblubieniec idzie, wyjdźcie mu na spotkanie!</verse>
				<verse number="7">Wtedy wstały wszystkie te dziewice i przygotowały swoje lampy.</verse>
				<verse number="8">A głupie powiedziały do mądrych: Dajcie nam ze swej oliwy, bo nasze lampy gasną.</verse>
				<verse number="9">I odpowiedziały mądre: [Nie damy], bo mogłoby i nam, i wam nie wystarczyć. Idźcie raczej do sprzedawców i kupcie sobie.</verse>
				<verse number="10">A gdy odeszły kupić, nadszedł oblubieniec. Te, które były gotowe, weszły z nim na wesele i zamknięto drzwi.</verse>
				<verse number="11">Potem przyszły też pozostałe dziewice i powiedziały: Panie, Panie, otwórz nam!</verse>
				<verse number="12">Lecz on odpowiedział: Zaprawdę powiadam wam, nie znam was.</verse>
				<verse number="13">Czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny, o której Syn Człowieczy przyjdzie.</verse>
				<verse number="14">[Królestwo niebieskie] bowiem podobne [jest] do człowieka, który odjeżdżając, zwołał swoje sługi i powierzył im swoje dobra.</verse>
				<verse number="15">Jednemu dał pięć talentów, drugiemu dwa, a trzeciemu jeden, każdemu według jego zdolności, i zaraz odjechał.</verse>
				<verse number="16">A ten, który otrzymał pięć talentów, poszedł, obracał nimi i zyskał drugie pięć talentów.</verse>
				<verse number="17">Tak samo i ten, który [otrzymał] dwa, zyskał drugie dwa.</verse>
				<verse number="18">Ten zaś, który otrzymał jeden, poszedł, wykopał [dół] w ziemi i ukrył pieniądze swego pana.</verse>
				<verse number="19">A po dłuższym czasie przybył pan tych sług i [zaczął] się z nimi rozliczać.</verse>
				<verse number="20">Wówczas przyszedł ten, który otrzymał pięć talentów, przyniósł drugie pięć talentów i powiedział: Panie, powierzyłeś mi pięć talentów, oto drugie pięć talentów zyskałem.</verse>
				<verse number="21">I powiedział mu jego pan: Dobrze, sługo dobry i wierny! W niewielu rzeczach byłeś wierny, nad wieloma cię ustanowię. Wejdź do radości swego pana.</verse>
				<verse number="22">Przyszedł i ten, który otrzymał dwa talenty i powiedział: Panie, powierzyłeś mi dwa talenty, oto drugie dwa talenty zyskałem.</verse>
				<verse number="23">Powiedział mu jego pan: Dobrze, sługo dobry i wierny! Ponieważ byłeś wierny w niewielu [rzeczach], nad wieloma cię ustanowię. Wejdź do radości swego pana.</verse>
				<verse number="24">Przyszedł i ten, który otrzymał jeden talent i powiedział: Panie, wiedziałem, że jesteś człowiekiem surowym: żniesz, gdzie nie posiałeś i zbierasz, gdzie nie rozsypałeś.</verse>
				<verse number="25">Bojąc się więc, poszedłem i ukryłem twój talent w ziemi. Oto masz, co twoje.</verse>
				<verse number="26">A jego pan mu odpowiedział: Sługo zły i leniwy! Wiedziałeś, że żnę, gdzie nie posiałem i zbieram, gdzie nie rozsypałem.</verse>
				<verse number="27">Powinieneś więc był dać moje pieniądze bankierom, a ja po powrocie odebrałbym to, co moje, z zyskiem.</verse>
				<verse number="28">Dlatego odbierzcie mu ten talent i dajcie temu, który ma dziesięć talentów.</verse>
				<verse number="29">Każdemu bowiem, kto ma, będzie dane i będzie miał w obfitości. Temu zaś, kto nie ma, zostanie zabrane nawet to, co ma.</verse>
				<verse number="30">A nieużytecznego sługę wrzućcie w ciemności zewnętrzne. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów.</verse>
				<verse number="31">Gdy Syn Człowieczy przyjdzie w swojej chwale i wszyscy święci aniołowie z nim, wtedy zasiądzie na tronie swojej chwały.</verse>
				<verse number="32">I będą zgromadzone przed nim wszystkie narody, a on odłączy jedne od drugich, jak pasterz odłącza owce od kozłów.</verse>
				<verse number="33">I postawi owce po swojej prawej, a kozły po lewej stronie.</verse>
				<verse number="34">Wtedy król powie do tych, którzy [będą] po jego prawej stronie: Przyjdźcie, błogosławieni mego Ojca, odziedziczcie królestwo przygotowane dla was od założenia świata.</verse>
				<verse number="35">Byłem bowiem głodny, a daliście mi jeść, byłem spragniony, a daliście mi pić, byłem obcym, a przyjęliście mnie;</verse>
				<verse number="36">Byłem nagi, a ubraliście mnie, byłem chory, a odwiedziliście mnie, byłem w więzieniu, a przyszliście do mnie.</verse>
				<verse number="37">Wtedy sprawiedliwi mu odpowiedzą: Panie, kiedy widzieliśmy cię głodnym i nakarmiliśmy [cię] albo spragnionym i daliśmy [ci] pić?</verse>
				<verse number="38">I kiedy widzieliśmy cię obcym i przyjęliśmy [cię] albo nagim i ubraliśmy cię?</verse>
				<verse number="39">Albo kiedy widzieliśmy cię chorym lub w więzieniu i przyszliśmy do ciebie?</verse>
				<verse number="40">A król im odpowie: Zaprawdę powiadam wam: To, co uczyniliście jednemu z tych moich braci najmniejszych, mnie uczyniliście.</verse>
				<verse number="41">Potem powie i do tych, którzy [będą] po lewej stronie: Idźcie ode mnie, przeklęci, w ogień wieczny, przygotowany dla diabła i jego aniołów.</verse>
				<verse number="42">Byłem bowiem głodny, a nie daliście mi jeść, byłem spragniony, a nie daliście mi pić;</verse>
				<verse number="43">Byłem obcym, a nie przyjęliście mnie, byłem nagi, a nie ubraliście mnie, byłem chory i w więzieniu, a nie odwiedziliście mnie.</verse>
				<verse number="44">Wtedy i oni mu odpowiedzą: Panie, kiedy widzieliśmy cię głodnym albo spragnionym, albo obcym, albo nagim, albo chorym, albo w więzieniu, a nie usłużyliśmy tobie?</verse>
				<verse number="45">Wówczas im odpowie: Zaprawdę powiadam wam, czego nie uczyniliście jednemu z tych najmniejszych, nie uczyniliście i mnie.</verse>
				<verse number="46">I pójdą ci na męki wieczne, sprawiedliwi zaś do życia wiecznego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">A gdy Jezus dokończył tych wszystkich mów, powiedział do swoich uczniów:</verse>
				<verse number="2">Wiecie, że za dwa dni będzie Pascha, a Syn Człowieczy zostanie wydany na ukrzyżowanie.</verse>
				<verse number="3">Wtedy to naczelni kapłani, uczeni w Piśmie i starsi ludu zebrali się na dziedzińcu najwyższego kapłana, zwanego Kajfaszem;</verse>
				<verse number="4">I naradzali się, jak by podstępnie schwytać i zabić Jezusa.</verse>
				<verse number="5">Lecz mówili: Nie w święto, aby nie wywołać rozruchu wśród ludu.</verse>
				<verse number="6">A gdy Jezus był w Betanii, w domu Szymona Trędowatego;</verse>
				<verse number="7">Przyszła do niego kobieta, która miała alabastrowe naczynie bardzo drogiego olejku, i wylała go na jego głowę, gdy siedział przy stole.</verse>
				<verse number="8">Widząc to, jego uczniowie oburzyli się i powiedzieli: I na cóż to marnotrawstwo?</verse>
				<verse number="9">Przecież można było ten olejek drogo sprzedać, a [pieniądze] rozdać ubogim.</verse>
				<verse number="10">Gdy Jezus to zauważył, powiedział im: Dlaczego sprawiacie przykrość tej kobiecie? Przecież dobry uczynek spełniła wobec mnie.</verse>
				<verse number="11">Ubogich bowiem zawsze macie u siebie, ale mnie nie zawsze mieć będziecie.</verse>
				<verse number="12">Bo ona, wylewając ten olejek na moje ciało, zrobiła to, aby przygotować mnie na mój pogrzeb.</verse>
				<verse number="13">Zaprawdę powiadam wam: Gdziekolwiek po całym świecie będzie głoszona ta ewangelia, będzie się też opowiadać na jej pamiątkę to, co zrobiła.</verse>
				<verse number="14">Wtedy jeden z dwunastu, zwany Judaszem Iskariotą, poszedł do naczelnych kapłanów;</verse>
				<verse number="15">I powiedział: Co chcecie mi dać, a ja wam go wydam. A oni wyznaczyli mu trzydzieści srebrników.</verse>
				<verse number="16">I odtąd szukał sposobności, aby go wydać.</verse>
				<verse number="17">W pierwszy dzień Przaśników uczniowie podeszli do Jezusa i zapytali go: Gdzie chcesz, abyśmy przygotowali ci Paschę do spożycia?</verse>
				<verse number="18">A on odpowiedział: Idźcie do miasta, do pewnego [człowieka] i powiedzcie mu: Nauczyciel mówi: Mój czas jest bliski; u ciebie będę obchodził Paschę z moimi uczniami.</verse>
				<verse number="19">Uczniowie zrobili tak, jak im nakazał Jezus, i przygotowali Paschę.</verse>
				<verse number="20">Kiedy nastał wieczór, usiadł [za stołem] z dwunastoma.</verse>
				<verse number="21">A gdy jedli, powiedział: Zaprawdę powiadam wam, że jeden z was mnie wyda.</verse>
				<verse number="22">I bardzo zasmuceni zaczęli pytać jeden po drugim: Czy to ja, Panie?</verse>
				<verse number="23">A on odpowiedział: Ten, który macza ze mną rękę w misie, on mnie wyda.</verse>
				<verse number="24">Syn Człowieczy odchodzi, jak jest o nim napisane, ale biada człowiekowi, przez którego Syn Człowieczy będzie wydany! Lepiej byłoby dla tego człowieka, aby się nie urodził.</verse>
				<verse number="25">Wtedy Judasz, który go zdradził, zapytał: Czy to ja, Mistrzu? Odpowiedział mu: Ty [sam to] powiedziałeś.</verse>
				<verse number="26">A gdy jedli, Jezus wziął chleb, pobłogosławił, połamał i dał uczniom, mówiąc: Bierzcie, jedzcie, to jest moje ciało.</verse>
				<verse number="27">Potem wziął kielich, złożył dziękczynienie i dał im, mówiąc: Pijcie z niego wszyscy;</verse>
				<verse number="28">To bowiem jest moja krew nowego testamentu, która wylewa się za wielu na przebaczenie grzechów.</verse>
				<verse number="29">Ale mówię wam: Odtąd nie będę pił z tego owocu winorośli aż do dnia, gdy go będę pił z wami nowy w królestwie mego Ojca.</verse>
				<verse number="30">A gdy zaśpiewali hymn, wyszli ku Górze Oliwnej.</verse>
				<verse number="31">Wtedy Jezus powiedział do nich: Wy wszyscy zgorszycie się z mojego powodu tej nocy. Jest bowiem napisane: Uderzę pasterza i rozproszą się owce stada.</verse>
				<verse number="32">Lecz gdy zmartwychwstanę, udam się do Galilei przed wami.</verse>
				<verse number="33">A Piotr odezwał się do niego: Choćby się wszyscy zgorszyli z twojego powodu, ja się nigdy nie zgorszę.</verse>
				<verse number="34">Powiedział mu Jezus: Zaprawdę powiadam ci, że tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz.</verse>
				<verse number="35">Odpowiedział mu Piotr: Choćbym miał z tobą umrzeć, nie wyprę się ciebie. Podobnie mówili wszyscy uczniowie.</verse>
				<verse number="36">Wtedy Jezus przyszedł z nimi na miejsce zwane Getsemani i powiedział do uczniów: Siądźcie tu, a ja tymczasem odejdę tam i będę się modlił.</verse>
				<verse number="37">A wziąwszy ze sobą Piotra i dwóch synów Zebedeusza, zaczął się smucić i odczuwać udrękę.</verse>
				<verse number="38">Wtedy [Jezus] powiedział do nich: Smutna jest moja dusza aż do śmierci. Zostańcie tu i czuwajcie ze mną.</verse>
				<verse number="39">A odszedłszy trochę dalej, upadł na twarz i modlił się, mówiąc: Mój Ojcze, jeśli to możliwe, niech mnie ominie ten kielich. Jednak [niech się stanie] nie jak ja chcę, ale jak ty.</verse>
				<verse number="40">Potem przyszedł do uczniów i zastał ich śpiących, i powiedział do Piotra: Czy nie mogliście przez jedną godzinę czuwać ze mną?</verse>
				<verse number="41">Czuwajcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie. Duch wprawdzie jest ochoczy, ale ciało słabe.</verse>
				<verse number="42">Znowu, po raz drugi odszedł i modlił się, mówiąc: Mój Ojcze, jeśli ten kielich nie może mnie minąć, tylko abym go wypił, niech się stanie twoja wola.</verse>
				<verse number="43">A gdy przyszedł, znowu zastał ich śpiących, bo oczy same im się zamykały.</verse>
				<verse number="44">I zostawiwszy ich, odszedł znowu i modlił się po raz trzeci tymi samymi słowami.</verse>
				<verse number="45">Potem przyszedł do swoich uczniów i powiedział do nich: Śpijcie jeszcze i odpoczywajcie. Oto nadchodzi godzina i Syn Człowieczy będzie wydany w ręce grzeszników.</verse>
				<verse number="46">Wstańcie, chodźmy! Oto zbliża się ten, który mnie wyda.</verse>
				<verse number="47">A gdy on jeszcze mówił, nadszedł Judasz, jeden z dwunastu, a z nim liczny tłum z mieczami i kijami, od naczelnych kapłanów i starszych ludu.</verse>
				<verse number="48">Ten zaś, który go zdradził, ustalił z nimi znak, mówiąc: Ten, którego pocałuję, to on. Schwytajcie go.</verse>
				<verse number="49">Zaraz też podszedł do Jezusa i powiedział: Witaj, Mistrzu! I pocałował go.</verse>
				<verse number="50">Jezus powiedział do niego: Przyjacielu, po co przyszedłeś? Wtedy podeszli, rzucili się na Jezusa i schwytali go.</verse>
				<verse number="51">A oto jeden z tych, [którzy] byli z Jezusem, wyciągnął rękę i dobył miecz, a uderzywszy sługę najwyższego kapłana, odciął mu ucho.</verse>
				<verse number="52">Wtedy Jezus powiedział do niego: Schowaj miecz na swoje miejsce. Wszyscy bowiem, którzy za miecz chwytają, od miecza zginą.</verse>
				<verse number="53">Czy sądzisz, że nie mógłbym teraz prosić mego Ojca, a wystawiłby mi więcej niż dwanaście legionów aniołów?</verse>
				<verse number="54">Ale jakże wypełniłyby się Pisma, [które mówią], że musi się tak stać?</verse>
				<verse number="55">W tym momencie Jezus powiedział do tłumów: Wyszliście jak na bandytę z mieczami i kijami, aby mnie schwytać. Codziennie siadałem z wami, nauczając w świątyni, a nie schwytaliście mnie.</verse>
				<verse number="56">Ale to wszystko się stało, aby się wypełniły Pisma proroków. Wtedy wszyscy uczniowie opuścili go i uciekli.</verse>
				<verse number="57">A ci, którzy schwytali Jezusa, zaprowadzili go do Kajfasza, najwyższego kapłana, gdzie zebrali się uczeni w Piśmie i starsi.</verse>
				<verse number="58">Piotr zaś szedł za nim z daleka aż do dziedzińca najwyższego kapłana i wszedłszy tam, siedział ze sługami, aby zobaczyć, jak to się skończy.</verse>
				<verse number="59">Tymczasem naczelni kapłani, starsi i cała Rada szukali fałszywego świadectwa przeciwko Jezusowi, aby go skazać na śmierć;</verse>
				<verse number="60">Lecz nie znaleźli. I chociaż przychodziło wielu fałszywych świadków, [jednak niczego] nie znaleźli. A na koniec wystąpili dwaj fałszywi świadkowie;</verse>
				<verse number="61">Mówiąc: On powiedział: Mogę zburzyć świątynię Bożą i w trzy dni ją odbudować.</verse>
				<verse number="62">Wtedy najwyższy kapłan powstał i zapytał go: Nic nie odpowiadasz? [Cóż znaczy to], co oni przeciwko tobie zeznają?</verse>
				<verse number="63">Lecz Jezus milczał. A najwyższy kapłan powiedział mu: Zaklinam cię na Boga żywego, abyś nam powiedział, czy ty jesteś Chrystusem, Synem Bożym?</verse>
				<verse number="64">Odpowiedział mu Jezus: Ty powiedziałeś. Ale mówię wam: Odtąd ujrzycie Syna Człowieczego siedzącego po prawicy mocy [Boga] i przychodzącego na obłokach niebieskich.</verse>
				<verse number="65">Wtedy najwyższy kapłan rozdarł swoje szaty i powiedział: Zbluźnił! Czyż potrzebujemy jeszcze świadków? Oto teraz słyszeliście bluźnierstwo.</verse>
				<verse number="66">Jak wam się zdaje? A oni odpowiedzieli: Zasługuje na śmierć.</verse>
				<verse number="67">Wówczas [zaczęli] pluć mu w twarz i bili go pięściami, a inni go policzkowali;</verse>
				<verse number="68">Mówiąc: Prorokuj nam, Chrystusie: Kto cię uderzył?</verse>
				<verse number="69">Piotr zaś siedział na zewnątrz, na dziedzińcu. Podeszła do niego pewna dziewczyna i powiedziała: Ty też byłeś z Jezusem z Galilei.</verse>
				<verse number="70">Lecz on wyparł się wobec wszystkich, mówiąc: Nie wiem, o czym mówisz.</verse>
				<verse number="71">A gdy wyszedł do przedsionka, zobaczyła go inna [dziewczyna] i powiedziała do tych, którzy tam byli: On też był z Jezusem z Nazaretu.</verse>
				<verse number="72">I znowu wyparł się pod przysięgą: Nie znam tego człowieka.</verse>
				<verse number="73">Po chwili ci, którzy tam stali, podeszli i powiedzieli do Piotra: Na pewno ty też jesteś [jednym] z nich, bo i twoja mowa cię zdradza.</verse>
				<verse number="74">Wtedy zaczął się zaklinać i przysięgać: Nie znam tego człowieka. I zaraz zapiał kogut.</verse>
				<verse number="75">I przypomniał sobie Piotr słowa Jezusa, który mu powiedział: Zanim kogut zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz. Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">A gdy nastał ranek, wszyscy naczelni kapłani i starsi ludu naradzili się przeciwko Jezusowi, aby go zabić.</verse>
				<verse number="2">Związali go, odprowadzili i wydali namiestnikowi Poncjuszowi Piłatowi.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Judasz, który go wydał, widząc, że został skazany, żałował [tego] i zwrócił trzydzieści srebrników naczelnym kapłanom i starszym;</verse>
				<verse number="4">Mówiąc: Zgrzeszyłem, wydając krew niewinną. A oni powiedzieli: Cóż nam do tego? To twoja sprawa.</verse>
				<verse number="5">Wtedy rzucił te srebrniki w świątyni i oddalił się, a [potem] poszedł i powiesił się.</verse>
				<verse number="6">A naczelni kapłani wzięli srebrniki i mówili: Nie wolno ich kłaść do skarbca świątynnego, gdyż jest to zapłata za krew.</verse>
				<verse number="7">I naradziwszy się, kupili za nie pole garncarza, aby grzebać [na nim] cudzoziemców.</verse>
				<verse number="8">Dlatego to pole aż do dziś nazywa się Polem Krwi.</verse>
				<verse number="9">Wtedy się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Jeremiasza: I wzięli trzydzieści srebrników, zapłatę [za] oszacowanego, którego oszacowali synowie Izraela;</verse>
				<verse number="10">I dali je za pole garncarza, jak mi nakazał Pan.</verse>
				<verse number="11">Jezus stał przed namiestnikiem. I zapytał go namiestnik: Czy ty jesteś królem Żydów? Jezus mu odpowiedział: Ty [sam to] mówisz.</verse>
				<verse number="12">A gdy oskarżali go naczelni kapłani i starsi, nic nie odpowiedział.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Piłat zapytał go: Nie słyszysz, jak wiele zeznają przeciwko tobie?</verse>
				<verse number="14">Lecz mu nie odpowiedział na żadne słowo, tak że namiestnik bardzo się dziwił.</verse>
				<verse number="15">A na święto namiestnik miał zwyczaj wypuszczać ludowi jednego więźnia, [tego], którego chcieli.</verse>
				<verse number="16">Trzymano zaś w tym czasie osławionego więźnia, zwanego Barabaszem.</verse>
				<verse number="17">Gdy więc się zebrali, zapytał ich Piłat: Którego chcecie, abym wam wypuścił? Barabasza czy Jezusa, zwanego Chrystusem?</verse>
				<verse number="18">Wiedział bowiem, że wydali go z zawiści.</verse>
				<verse number="19">A gdy on siedział na krześle [sędziowskim], jego żona posłała [wiadomość] do niego: Nie miej nic do czynienia z tym sprawiedliwym, bo dzisiaj we śnie wiele wycierpiałam z jego powodu.</verse>
				<verse number="20">Tymczasem naczelni kapłani i starsi namówili tłumy, aby prosiły o Barabasza, a [domagały się] stracenia Jezusa.</verse>
				<verse number="21">Namiestnik zapytał ich: Którego z tych dwóch chcecie, abym wam wypuścił? A oni odpowiedzieli: Barabasza.</verse>
				<verse number="22">Piłat zapytał ich: Cóż więc mam zrobić z Jezusem, którego nazywają Chrystusem? Odpowiedzieli mu wszyscy: Niech będzie ukrzyżowany!</verse>
				<verse number="23">Namiestnik zaś zapytał: Cóż właściwie złego uczynił? Lecz oni jeszcze głośniej wołali: Niech będzie ukrzyżowany!</verse>
				<verse number="24">Gdy Piłat zobaczył, że nic nie osiąga, ale [przeciwnie], zamieszanie staje się większe, wziął wodę i umył ręce przed tłumem, mówiąc: Nie jestem winny krwi tego sprawiedliwego. To wasza sprawa.</verse>
				<verse number="25">A cały lud odpowiedział: Krew jego na nas i na nasze dzieci.</verse>
				<verse number="26">Wtedy wypuścił im Barabasza, a Jezusa, po ubiczowaniu, wydał na ukrzyżowanie.</verse>
				<verse number="27">Wówczas żołnierze namiestnika zaprowadzili Jezusa na ratusz i zebrali wokół niego cały oddział.</verse>
				<verse number="28">A rozebrawszy go, ubrali go w szkarłatny płaszcz.</verse>
				<verse number="29">Upletli koronę z cierni i włożyli mu na głowę, a w prawą rękę [dali] trzcinę. I padając przed nim na kolana, naśmiewali się z niego, mówiąc: Witaj, królu Żydów!</verse>
				<verse number="30">A plując na niego, brali tę trzcinę i bili go po głowie.</verse>
				<verse number="31">Kiedy go wyszydzili, zdjęli z niego płaszcz, ubrali go w jego szaty i odprowadzili na ukrzyżowanie.</verse>
				<verse number="32">A wychodząc, spotkali człowieka z Cyreny, imieniem Szymon. Tego przymusili, aby niósł jego krzyż.</verse>
				<verse number="33">Gdy przyszli na miejsce zwane Golgotą, czyli Miejscem Czaszki;</verse>
				<verse number="34">Dali mu do picia ocet zmieszany z żółcią. Skosztował, ale nie chciał pić.</verse>
				<verse number="35">A gdy go ukrzyżowali, rozdzielili jego szaty i rzucali losy, aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Rozdzielili między siebie moje szaty, a o moje ubranie rzucali losy.</verse>
				<verse number="36">A siedząc, tam go pilnowali.</verse>
				<verse number="37">I umieścili nad jego głową napis z podaniem jego winy: To jest Jezus, król Żydów.</verse>
				<verse number="38">Ukrzyżowano też z nim dwóch bandytów, jednego po prawej, a drugiego po lewej stronie.</verse>
				<verse number="39">A ci, którzy przechodzili obok, bluźnili mu, kiwając głowami;</verse>
				<verse number="40">I mówiąc: Ty, który burzysz świątynię i w trzy dni [ją] odbudowujesz, ratuj samego siebie. Jeśli jesteś Synem Bożym, zejdź z krzyża.</verse>
				<verse number="41">Podobnie naczelni kapłani z uczonymi w Piśmie i starszymi, naśmiewając się, mówili:</verse>
				<verse number="42">Innych ratował, a samego siebie uratować nie może. Jeśli jest królem Izraela, niech teraz zejdzie z krzyża, a uwierzymy mu.</verse>
				<verse number="43">Ufał Bogu, niech go teraz wybawi, jeśli go sobie upodobał. Przecież powiedział: Jestem Synem Bożym.</verse>
				<verse number="44">Tak samo urągali mu też bandyci, którzy byli z nim ukrzyżowani.</verse>
				<verse number="45">A od godziny szóstej aż do dziewiątej ciemność ogarnęła całą ziemię.</verse>
				<verse number="46">Około godziny dziewiątej Jezus zawołał donośnym głosem: Eli, Eli, lama sabachthani? To znaczy: Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś?</verse>
				<verse number="47">Wtedy niektórzy z tych, co tam stali, usłyszawszy to, mówili: On woła Eliasza.</verse>
				<verse number="48">I zaraz jeden z nich podbiegł, wziął gąbkę i napełnił ją octem, a włożywszy na trzcinę, dał mu pić.</verse>
				<verse number="49">Lecz inni mówili: Przestań, zobaczmy, czy przyjdzie Eliasz, aby go wybawić.</verse>
				<verse number="50">Jezus zaś zawołał ponownie donośnym głosem i oddał ducha.</verse>
				<verse number="51">A oto zasłona świątyni rozerwała się na pół, od góry aż do dołu, ziemia się zatrzęsła i skały popękały.</verse>
				<verse number="52">Grobowce się otworzyły, a wiele ciał świętych, którzy zasnęli, powstało.</verse>
				<verse number="53">I wyszli z grobów po jego zmartwychwstaniu, weszli do miasta świętego i ukazali się wielu.</verse>
				<verse number="54">Wtedy setnik i ci, którzy z nim pilnowali Jezusa, widząc trzęsienie ziemi i to, co się działo, bardzo się zlękli i powiedzieli: On prawdziwie był Synem Bożym.</verse>
				<verse number="55">A było tam wiele kobiet, które przypatrywały się z daleka. Szły one za Jezusem od Galilei i usługiwały mu.</verse>
				<verse number="56">Wśród nich były: Maria Magdalena, Maria, matka Jakuba i Józefa, oraz matka synów Zebedeusza.</verse>
				<verse number="57">A gdy nastał wieczór, przyszedł bogaty człowiek z Arymatei, imieniem Józef, który też był uczniem Jezusa.</verse>
				<verse number="58">Udał się on do Piłata i poprosił o ciało Jezusa. Wtedy Piłat rozkazał, aby [mu] je wydano.</verse>
				<verse number="59">A Józef zabrał ciało, owinął je w czyste płótno;</verse>
				<verse number="60">I złożył w swoim nowym grobowcu, który wykuł w skale. Przed wejście do grobowca zatoczył wielki kamień i odszedł.</verse>
				<verse number="61">A Maria Magdalena i druga Maria siedziały tam naprzeciw grobowca.</verse>
				<verse number="62">Następnego dnia, [pierwszego] po [dniu] przygotowania, naczelni kapłani i faryzeusze zebrali się u Piłata;</verse>
				<verse number="63">I oznajmili: Panie, przypomnieliśmy sobie, że ten zwodziciel powiedział, gdy jeszcze żył: Po trzech dniach zmartwychwstanę.</verse>
				<verse number="64">Rozkaż więc zabezpieczyć grobowiec aż do trzeciego dnia, by przypadkiem jego uczniowie nie przyszli w nocy, nie wykradli go i nie powiedzieli ludowi: Powstał z martwych. I ostatni błąd będzie gorszy niż pierwszy.</verse>
				<verse number="65">Piłat powiedział im: Macie straż. Idźcie, zabezpieczcie, jak umiecie.</verse>
				<verse number="66">Poszli więc i zabezpieczyli grobowiec, pieczętując kamień i stawiając straż.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">A gdy skończył się szabat i świtało pierwszego [dnia] tygodnia, Maria Magdalena i druga Maria przyszły obejrzeć grób.</verse>
				<verse number="2">A oto powstało wielkie trzęsienie ziemi. Anioł Pana bowiem, zstąpiwszy z nieba, podszedł, odwalił kamień od wejścia i usiadł na nim.</verse>
				<verse number="3">Jego oblicze było jak błyskawica, a jego szaty białe jak śnieg.</verse>
				<verse number="4">A strażnicy drżeli ze strachu i stali się jak umarli.</verse>
				<verse number="5">Anioł zaś powiedział do kobiet: Wy się nie bójcie! Wiem bowiem, że szukacie ukrzyżowanego Jezusa.</verse>
				<verse number="6">Nie ma go tu. Powstał bowiem, jak powiedział. Chodźcie, zobaczcie miejsce, gdzie leżał Pan.</verse>
				<verse number="7">Idźcie szybko i powiedzcie jego uczniom, że zmartwychwstał i oto udaje się do Galilei przed wami. Tam go ujrzycie. Oto wam powiedziałem.</verse>
				<verse number="8">Odeszły więc szybko od grobu z bojaźnią i z wielką radością i pobiegły przekazać to jego uczniom.</verse>
				<verse number="9">Kiedy szły przekazać to jego uczniom, nagle Jezus wyszedł im na spotkanie i powiedział: Witajcie! A one podeszły, objęły go za nogi i oddały mu pokłon.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Jezus powiedział do nich: Nie bójcie się! Idźcie, powiedzcie moim braciom, aby poszli do Galilei. Tam mnie ujrzą.</verse>
				<verse number="11">A gdy one poszły, niektórzy ze straży przyszli do miasta i oznajmili naczelnym kapłanom wszystko, co się stało.</verse>
				<verse number="12">Ci zaś zebrali się ze starszymi i naradziwszy się, dali żołnierzom sporo pieniędzy;</verse>
				<verse number="13">I powiedzieli: Mówcie, że jego uczniowie przyszli w nocy i wykradli go, gdy spaliście.</verse>
				<verse number="14">A gdyby to doszło do namiestnika, my go przekonamy, a wam zapewnimy bezpieczeństwo.</verse>
				<verse number="15">Wzięli więc pieniądze i zrobili, jak ich pouczono. I rozniosła się ta wieść wśród Żydów, i trwa aż do dziś.</verse>
				<verse number="16">Potem jedenastu uczniów poszło do Galilei na górę, na którą Jezus im polecił.</verse>
				<verse number="17">A gdy go ujrzeli, oddali mu pokłon. Niektórzy jednak wątpili.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Jezus podszedł i powiedział do nich: Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi.</verse>
				<verse number="19">Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego;</verse>
				<verse number="20">Ucząc je przestrzegać wszystkiego, co wam przykazałem. A oto ja jestem z wami przez wszystkie dni aż do końca świata. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="41">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Początek ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego.</verse>
				<verse number="2">Jak jest napisane u Proroków: Oto ja posyłam mego posłańca przed twoim obliczem, który przygotuje twoją drogę przed tobą.</verse>
				<verse number="3">Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki.</verse>
				<verse number="4">Jan chrzcił na pustyni i głosił chrzest pokuty na przebaczenie grzechów.</verse>
				<verse number="5">I przychodziła do niego cała kraina judzka i mieszkańcy Jerozolimy, i wszyscy byli chrzczeni przez niego w rzece Jordan, wyznając swoje grzechy.</verse>
				<verse number="6">Jan ubierał się w sierść wielbłądzią i miał skórzany pas wokół swoich bioder, a jadał szarańczę i miód leśny.</verse>
				<verse number="7">I głosił: Idzie za mną mocniejszy ode mnie, któremu nie jestem godny, schyliwszy się, rozwiązać rzemyka u jego obuwia.</verse>
				<verse number="8">Ja chrzciłem was wodą, ale on będzie was chrzcił Duchem Świętym.</verse>
				<verse number="9">A w tych dniach przyszedł Jezus z Nazaretu w Galilei i został ochrzczony przez Jana w Jordanie.</verse>
				<verse number="10">A zaraz, wychodząc z wody, ujrzał rozstępujące się niebiosa i Ducha jak gołębicę zstępującego na niego.</verse>
				<verse number="11">I rozległ się głos z nieba: Ty jesteś moim umiłowanym Synem, w którym mam upodobanie.</verse>
				<verse number="12">I zaraz Duch zapędził go na pustynię.</verse>
				<verse number="13">Był tam na pustyni czterdzieści dni, będąc kuszony przez szatana. I przebywał wśród zwierząt, a aniołowie służyli mu.</verse>
				<verse number="14">Lecz potem, gdy Jan został wtrącony [do więzienia], Jezus przyszedł do Galilei, głosząc ewangelię królestwa Bożego;</verse>
				<verse number="15">I mówiąc: Wypełnił się czas i przybliżyło się królestwo Boże. Pokutujcie i wierzcie ewangelii.</verse>
				<verse number="16">A przechadzając się nad Morzem Galilejskim, zobaczył Szymona i Andrzeja, jego brata, zarzucających sieć w morze; byli bowiem rybakami.</verse>
				<verse number="17">I powiedział do nich Jezus: Pójdźcie za mną, a sprawię, że staniecie się rybakami ludzi.</verse>
				<verse number="18">A [oni] natychmiast zostawili swoje sieci i poszli za nim.</verse>
				<verse number="19">Gdy zaś odszedł stamtąd nieco dalej, zobaczył Jakuba, syna Zebedeusza, i Jana, jego brata, którzy w łodzi naprawiali sieci.</verse>
				<verse number="20">I zaraz ich powołał, a oni zostawili swego ojca Zebedeusza w łodzi z najemnikami i poszli za nim.</verse>
				<verse number="21">Potem weszli do Kafarnaum, a zaraz w szabat [Jezus] wszedł do synagogi i nauczał.</verse>
				<verse number="22">I zdumiewali się jego nauką, uczył ich bowiem jak ten, który ma moc, a nie jak uczeni w Piśmie.</verse>
				<verse number="23">A w ich synagodze był człowiek [mający] ducha nieczystego, który zawołał:</verse>
				<verse number="24">Ach, cóż my z tobą mamy, Jezusie z Nazaretu? Przyszedłeś nas zniszczyć? Wiem, kim jesteś: Świętym Boga.</verse>
				<verse number="25">I zgromił go Jezus: Zamilcz i wyjdź z niego!</verse>
				<verse number="26">Wtedy duch nieczysty szarpnął nim i zawoławszy donośnym głosem, wyszedł z niego.</verse>
				<verse number="27">I zdumieli się wszyscy, tak że pytali się między sobą: Cóż to jest? Co to za nowa nauka, że z mocą rozkazuje nawet duchom nieczystym i są mu posłuszne?</verse>
				<verse number="28">I wieść o nim szybko się rozeszła po całej okolicy wokół Galilei.</verse>
				<verse number="29">A zaraz po wyjściu z synagogi przyszli z Jakubem i Janem do domu Szymona i Andrzeja.</verse>
				<verse number="30">A teściowa Szymona leżała w gorączce. Od razu też powiedzieli mu o niej.</verse>
				<verse number="31">Podszedł więc i podniósł ją, ująwszy za rękę, i natychmiast opuściła ją gorączka. A ona usługiwała im.</verse>
				<verse number="32">Kiedy nastał wieczór i zaszło słońce, przynosili do niego wszystkich chorych oraz opętanych.</verse>
				<verse number="33">A całe miasto zgromadziło się przed drzwiami.</verse>
				<verse number="34">On zaś uzdrowił wielu cierpiących na różne choroby i wypędził wiele demonów, a nie pozwolił demonom mówić, bo go znały.</verse>
				<verse number="35">A wstawszy wczesnym rankiem, przed świtem, wyszedł i udał się na odludne miejsce, i tam się modlił.</verse>
				<verse number="36">Poszli też za nim Szymon i ci, którzy z nim byli.</verse>
				<verse number="37">A znalazłszy go, powiedzieli mu: Wszyscy cię szukają.</verse>
				<verse number="38">Wtedy im powiedział: Chodźmy do przyległych miasteczek, abym i tam głosił, bo po to przyszedłem.</verse>
				<verse number="39">I głosił w ich synagogach po całej Galilei, i wypędzał demony.</verse>
				<verse number="40">Wtedy przyszedł do niego trędowaty, upadł przed nim na kolana i prosił go: Jeśli chcesz, możesz mnie oczyścić.</verse>
				<verse number="41">A Jezus, zdjęty litością, wyciągnął rękę, dotknął go i powiedział do niego: Chcę, bądź oczyszczony!</verse>
				<verse number="42">Gdy Pan to powiedział, natychmiast trąd go opuścił i został oczyszczony.</verse>
				<verse number="43">A [Jezus] surowo mu przykazał i zaraz go odprawił;</verse>
				<verse number="44">Mówiąc: Uważaj, abyś nikomu nic nie mówił, ale idź, pokaż się kapłanowi i ofiaruj za swoje oczyszczenie to, co nakazał Mojżesz, na świadectwo dla nich.</verse>
				<verse number="45">Lecz on odszedł i zaczął bardzo to rozpowiadać i rozgłaszać, tak że Jezus nie mógł już jawnie wejść do miasta, ale przebywał na zewnątrz, w miejscach odludnych. A [ludzie] zewsząd schodzili się do niego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A po kilku dniach znowu przyszedł do Kafarnaum i usłyszano, że jest w domu.</verse>
				<verse number="2">I zaraz zeszło się tak wielu [ludzi], że nie mogli się zmieścić nawet przed drzwiami. I głosił im słowo [Boże].</verse>
				<verse number="3">Wtedy przyszli do niego, niosąc sparaliżowanego, a niosło go czterech [ludzi].</verse>
				<verse number="4">A gdy nie mogli do niego podejść z powodu tłumu, odkryli dach [nad miejscem], gdzie był [Jezus], wyłamali go i spuścili na dół posłanie, na którym leżał sparaliżowany.</verse>
				<verse number="5">A Jezus, widząc ich wiarę, powiedział do sparaliżowanego: Synu, twoje grzechy są ci przebaczone.</verse>
				<verse number="6">A byli tam niektórzy z uczonych w Piśmie, siedząc i myśląc w swoich sercach:</verse>
				<verse number="7">Czemu on mówi takie bluźnierstwa? Któż może przebaczać grzechy oprócz samego Boga?</verse>
				<verse number="8">A zaraz Jezus, poznawszy w swym duchu, że tak myśleli, powiedział do nich: Czemuż tak myślicie w swoich sercach?</verse>
				<verse number="9">Cóż jest łatwiej – powiedzieć sparaliżowanemu: Przebaczone są ci grzechy, czy powiedzieć: Wstań, weź swoje posłanie i chodź?</verse>
				<verse number="10">Ale żebyście wiedzieli, że Syn Człowieczy ma na ziemi moc przebaczać grzechy – powiedział do sparaliżowanego:</verse>
				<verse number="11">Mówię ci: Wstań, weź swoje posłanie i idź do domu.</verse>
				<verse number="12">A on natychmiast wstał, wziął swoje posłanie i wyszedł na oczach wszystkich, tak że wszyscy byli zdumieni i chwalili Boga, mówiąc: Nigdy nie widzieliśmy czegoś takiego.</verse>
				<verse number="13">I wyszedł znów nad morze. I przychodził do niego cały lud, a on ich nauczał.</verse>
				<verse number="14">A przechodząc, zobaczył Lewiego, [syna] Alfeusza, siedzącego w punkcie celnym, i powiedział do niego: Pójdź za mną. A on wstał i poszedł za nim.</verse>
				<verse number="15">Kiedy Jezus siedział za stołem w jego domu, razem z Jezusem i jego uczniami siedziało wielu celników i grzeszników. Było ich bowiem wielu i chodzili za nim.</verse>
				<verse number="16">A uczeni w Piśmie i faryzeusze, widząc, że je z celnikami i grzesznikami, mówili do jego uczniów: Cóż to [jest], że on je i pije z celnikami i grzesznikami?</verse>
				<verse number="17">A Jezus, usłyszawszy to, powiedział im: Nie zdrowi, lecz chorzy potrzebują lekarza. Nie przyszedłem wzywać do pokuty sprawiedliwych, ale grzeszników.</verse>
				<verse number="18">A uczniowie Jana i faryzeuszy pościli. Przyszli więc i pytali go: Czemu uczniowie Jana i faryzeuszy poszczą, a twoi uczniowie nie poszczą?</verse>
				<verse number="19">I odpowiedział im Jezus: Czy przyjaciele oblubieńca mogą pościć, gdy jest z nimi oblubieniec? Dopóki mają ze sobą oblubieńca, nie mogą pościć.</verse>
				<verse number="20">Lecz przyjdą dni, gdy oblubieniec zostanie od nich zabrany, a wtedy, w tych dniach, będą pościć.</verse>
				<verse number="21">Nikt nie przyszywa łaty z nowego sukna do starej szaty, inaczej nowa łata ujmuje [nieco] od starej [szaty] i rozdarcie staje się gorsze.</verse>
				<verse number="22">Nikt też nie wlewa młodego wina do starych bukłaków, bo inaczej młode wino rozsadza bukłaki i wino wycieka, a bukłaki się psują. Lecz nowe wino należy wlewać do nowych bukłaków.</verse>
				<verse number="23">A gdy Jezus szedł w szabat przez zboża, jego uczniowie zaczęli po drodze zrywać kłosy.</verse>
				<verse number="24">Wtedy faryzeusze mówili do niego: Spójrz, czemu oni robią w szabat to, czego nie wolno [robić]?</verse>
				<verse number="25">A on im odpowiedział: Nigdy nie czytaliście, co zrobił Dawid, gdy znalazł się w potrzebie i był głodny, on i ci, którzy z nim byli?</verse>
				<verse number="26">Jak wszedł do domu Bożego za Abiatara, najwyższego kapłana, i jadł chleby pokładne, których nie wolno było jeść nikomu oprócz kapłanów, i dał również tym, którzy z nim byli?</verse>
				<verse number="27">Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu.</verse>
				<verse number="28">Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">I wszedł znowu do synagogi. A był tam człowiek, który miał uschłą rękę.</verse>
				<verse number="2">I obserwowali go, czy uzdrowi go w szabat, aby go oskarżyć.</verse>
				<verse number="3">Wtedy powiedział do człowieka, który miał uschłą rękę: Wyjdź na środek!</verse>
				<verse number="4">A do nich powiedział: Czy wolno w szabat czynić dobrze czy źle? Ocalić życie czy zabić? Lecz oni milczeli.</verse>
				<verse number="5">Wtedy spojrzał po nich z gniewem i zasmucony zatwardziałością ich serca, powiedział do tego człowieka: Wyciągnij rękę! Wyciągnął, a jego ręka znowu stała się zdrowa jak [i] druga.</verse>
				<verse number="6">Wówczas faryzeusze wyszli i zaraz odbyli naradę z herodianami przeciwko niemu, w jaki sposób go zgładzić.</verse>
				<verse number="7">Jezus zaś ze swymi uczniami odszedł nad morze, a wielkie mnóstwo ludzi szło za nim z Galilei i Judei;</verse>
				<verse number="8">Z Jerozolimy, Idumei i Zajordania. Również spośród tych, którzy mieszkali w okolicach Tyru i Sydonu, przyszło do niego mnóstwo ludzi, słysząc, jak wielkie rzeczy czynił.</verse>
				<verse number="9">I nakazał swoim uczniom, aby zawsze mieli przygotowaną łódkę, ze względu na tłum, aby nie napierał na niego.</verse>
				<verse number="10">Wielu bowiem uzdrowił, tak że wszyscy, którzy mieli [jakieś] choroby, cisnęli się do niego, aby go dotknąć.</verse>
				<verse number="11">A duchy nieczyste na jego widok padały przed nim i wołały: Ty jesteś Synem Bożym!</verse>
				<verse number="12">Lecz on surowo im nakazywał, żeby go nie ujawniały.</verse>
				<verse number="13">Potem wszedł na górę i wezwał do siebie tych, których sam chciał, a oni przyszli do niego.</verse>
				<verse number="14">I ustanowił dwunastu, aby z nim byli, aby ich wysłać na głoszenie;</verse>
				<verse number="15">I aby mieli moc uzdrawiania chorób i wypędzania demonów.</verse>
				<verse number="16">[Ustanowił] Szymona, któremu nadał imię Piotr;</verse>
				<verse number="17">Jakuba, [syna] Zebedeusza, i Jana, brata Jakuba, którym nadał przydomek Boanerges, co znaczy: Synowie Gromu;</verse>
				<verse number="18">Andrzeja, Filipa, Bartłomieja, Mateusza, Tomasza, Jakuba, [syna] Alfeusza, Tadeusza, Szymona Kananejczyka;</verse>
				<verse number="19">I Judasza Iskariotę, który go wydał.</verse>
				<verse number="20">Potem przyszli do domu. I znowu zgromadził się tłum, tak że nie mogli nawet zjeść chleba.</verse>
				<verse number="21">A gdy jego bliscy o tym usłyszeli, przyszli, aby go pochwycić. Mówili bowiem: Odszedł od zmysłów.</verse>
				<verse number="22">A uczeni w Piśmie, którzy przyszli z Jerozolimy, mówili: Ma Belzebuba i przez władcę demonów wypędza demony.</verse>
				<verse number="23">I przywoławszy ich [do siebie], mówił do nich w przypowieściach: Jakże szatan może wypędzać szatana?</verse>
				<verse number="24">Jeśli królestwo jest podzielone wewnętrznie, to takie królestwo nie może przetrwać.</verse>
				<verse number="25">I jeśli dom jest podzielony wewnętrznie, to taki dom nie będzie mógł przetrwać.</verse>
				<verse number="26">Jeśli [więc] szatan powstał przeciwko sobie [samemu] i jest podzielony, nie może przetrwać, ale to jego koniec.</verse>
				<verse number="27">Nikt nie może wejść do domu mocarza i zagrabić jego własności, jeśli najpierw nie zwiąże [tego] mocarza; wtedy ograbi jego dom.</verse>
				<verse number="28">Zaprawdę powiadam wam: Wszystkie grzechy i bluźnierstwa, którymi bluźnią synowie ludzcy, będą im przebaczone.</verse>
				<verse number="29">Kto jednak bluźni przeciwko Duchowi Świętemu, nigdy nie dostąpi przebaczenia, ale podlega [karze] wiecznego potępienia.</verse>
				<verse number="30">Bo mówili: Ma ducha nieczystego.</verse>
				<verse number="31">Wtedy przyszli jego bracia i matka, a stojąc przed domem, posłali po niego, wzywając go.</verse>
				<verse number="32">A tłum siedział wokół niego. I powiedzieli mu: Oto twoja matka i twoi bracia [są] przed domem i szukają cię.</verse>
				<verse number="33">Lecz on im odpowiedział: Któż jest moją matką i moimi braćmi?</verse>
				<verse number="34">A spojrzawszy po tych, którzy siedzieli wokół [niego], powiedział: Oto moja matka i moi bracia!</verse>
				<verse number="35">Kto bowiem wypełnia wolę Boga, ten jest moim bratem, moją siostrą i [moją] matką.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">I znowu zaczął nauczać nad morzem. Zgromadził się wokół niego wielki tłum, tak że wszedłszy do łodzi, siedział [w niej] na morzu, a wszyscy ludzie byli na brzegu.</verse>
				<verse number="2">A on nauczał ich wielu rzeczy w przypowieściach i mówił do nich w swojej nauce:</verse>
				<verse number="3">Słuchajcie! Oto siewca wyszedł siać.</verse>
				<verse number="4">A gdy siał, jedno padło przy drodze, a ptaki niebieskie przyleciały i wydziobały je.</verse>
				<verse number="5">Inne padło na [miejsca] skaliste, gdzie nie miało wiele ziemi, i szybko wzeszło, bo ziemia nie była głęboka.</verse>
				<verse number="6">A gdy słońce wzeszło, wypaliło je, a ponieważ nie miało korzenia, uschło.</verse>
				<verse number="7">Inne zaś padło między ciernie, a ciernie wyrosły i zagłuszyły je, i nie wydało owocu.</verse>
				<verse number="8">A inne padło na dobrą ziemię i wydało bujnie wschodzący i rosnący owoc: jedno trzydziestokrotny, inne sześćdziesięciokrotny, a jeszcze inne stokrotny.</verse>
				<verse number="9">I mówił im: Kto ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="10">A gdy był sam, pytali go ci, którzy przy nim byli z dwunastoma, o tę przypowieść.</verse>
				<verse number="11">A on im odpowiedział: Wam dano poznać tajemnicę królestwa Bożego. Tym zaś, którzy są na zewnątrz, wszystko podaje się w przypowieściach;</verse>
				<verse number="12">Aby patrząc, patrzyli, a nie widzieli i słysząc, słyszeli, a nie zrozumieli, by się czasem nie nawrócili i nie były im przebaczone grzechy.</verse>
				<verse number="13">I powiedział do nich: Nie rozumiecie tej przypowieści? Jakże więc zrozumiecie wszystkie [inne] przypowieści?</verse>
				<verse number="14">Siewca sieje słowo.</verse>
				<verse number="15">A ci przy drodze są tymi, którym sieje się słowo, ale gdy usłyszą, zaraz przychodzi szatan i wybiera słowo zasiane w ich sercach.</verse>
				<verse number="16">Podobnie ci, którzy zostali posiani na miejscach skalistych, są tymi, którzy, gdy usłyszą słowo, natychmiast je z radością przyjmują;</verse>
				<verse number="17">Jednak nie mają w sobie korzenia, lecz trwają do czasu. Potem, gdy przychodzi ucisk albo prześladowanie z powodu słowa, zaraz się gorszą.</verse>
				<verse number="18">A ci, którzy zostali posiani między cierniami, są tymi, którzy słuchają słowa;</verse>
				<verse number="19">Lecz troski tego świata, ułuda bogactwa i żądze innych rzeczy wchodzą i zagłuszają słowo, i staje się bezowocne.</verse>
				<verse number="20">Ci zaś, którzy zostali posiani na dobrej ziemi, są tymi, którzy słuchają słowa, przyjmują [je] i przynoszą owoc: jedni trzydziestokrotny, inni sześćdziesięciokrotny, a jeszcze inni stokrotny.</verse>
				<verse number="21">Ponadto mówił im: Czy przynosi się świecę, aby wstawić ją pod naczynie albo pod łóżko? Czy [nie po to], aby ją postawić na świeczniku?</verse>
				<verse number="22">Nie ma bowiem nic tajemnego, co by nie miało być ujawnione ani nic ukrytego, co by nie miało wyjść na jaw.</verse>
				<verse number="23">Jeśli ktoś ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="24">I powiedział do nich: Uważajcie na to, czego słuchacie. Jaką miarą mierzycie, [taką] będzie wam odmierzone, a wam, którzy słuchacie, zostanie [jeszcze] dodane.</verse>
				<verse number="25">Kto bowiem ma, będzie mu dodane, a kto nie ma, zostanie mu zabrane nawet to, co ma.</verse>
				<verse number="26">I mówił: Z królestwem Bożym jest tak, jak gdyby człowiek wrzucił ziarno w ziemię.</verse>
				<verse number="27">Czy śpi, czy wstaje, we dnie i w nocy, ziarno wschodzi i rośnie, a on nie wie [jak].</verse>
				<verse number="28">Bo ziemia sama z siebie wydaje plon, najpierw źdźbło, potem kłos, a potem pełne ziarno w kłosie.</verse>
				<verse number="29">A gdy plon dojrzeje, [on] zaraz zapuszcza sierp, bo nadeszło żniwo.</verse>
				<verse number="30">Powiedział jeszcze: Do czego przyrównamy królestwo Boże albo jaką przypowieścią je wyrazimy?</verse>
				<verse number="31">Jest jak ziarno gorczycy, które, gdy zostaje wsiane w ziemię, jest najmniejsze ze wszystkich nasion na ziemi.</verse>
				<verse number="32">Lecz wsiane wyrasta i staje się większe od wszystkich jarzyn, i wypuszcza wielkie gałęzie, tak że ptaki niebieskie mogą się gnieździć w jego cieniu.</verse>
				<verse number="33">I w wielu takich przypowieściach mówił im słowo, stosownie do tego, jak mogli słuchać.</verse>
				<verse number="34">A bez przypowieści nie mówił do nich. Na osobności zaś wykładał wszystko swoim uczniom.</verse>
				<verse number="35">Tego samego dnia, gdy nastał wieczór, powiedział do nich: Przeprawmy się na drugą stronę.</verse>
				<verse number="36">A gdy odprawili tłum, wzięli go ze sobą, tak jak był w łodzi. Towarzyszyły mu też inne łódki.</verse>
				<verse number="37">Wtedy zerwał się gwałtowny wicher i fale uderzały w łódź, tak że już się napełniała.</verse>
				<verse number="38">A on spał w tyle łodzi na wezgłowiu. Obudzili go więc i mówili do niego: Nauczycielu, nie obchodzi cię, że giniemy?</verse>
				<verse number="39">Wówczas wstał, zgromił wiatr i powiedział do morza: Milcz i uspokój się! I ustał wiatr, i nastała wielka cisza.</verse>
				<verse number="40">Wtedy powiedział do nich: Czemu się tak boicie? Jak [to jest, że] nie macie wiary?</verse>
				<verse number="41">I ogarnął ich wielki strach, i mówili jeden do drugiego: Kim on jest, że nawet wiatr i morze są mu posłuszne?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">I przeprawili się za morze do krainy Gadareńczyków.</verse>
				<verse number="2">A gdy on wyszedł z łodzi, zaraz wybiegł mu [naprzeciw] z grobowców człowiek mający ducha nieczystego.</verse>
				<verse number="3">Mieszkał on w grobowcach i nawet łańcuchami nikt nie mógł go związać.</verse>
				<verse number="4">Często bowiem był wiązany pętami i łańcuchami, ale rwał łańcuchy i kruszył pęta, i nikt nie mógł go poskromić.</verse>
				<verse number="5">A zawsze, we dnie i w nocy, przebywał w górach i grobowcach, krzycząc i tłukąc siebie kamieniami.</verse>
				<verse number="6">Gdy więc zobaczył Jezusa z daleka, przybiegł i oddał mu pokłon;</verse>
				<verse number="7">A wołając donośnym głosem, powiedział: Cóż mam z tobą, Jezusie, Synu Boga najwyższego? Zaklinam cię na Boga, abyś mnie nie dręczył.</verse>
				<verse number="8">Powiedział mu bowiem: Wyjdź, duchu nieczysty, z tego człowieka!</verse>
				<verse number="9">I zapytał go: Jak ci na imię? A on odpowiedział: Na imię mi Legion, bo jest nas wielu.</verse>
				<verse number="10">I prosił go bardzo, aby nie wyganiał ich z tej krainy.</verse>
				<verse number="11">A pasło się tam w pobliżu góry wielkie stado świń.</verse>
				<verse number="12">I wszystkie te demony prosiły go: Poślij nas w te świnie, abyśmy [mogły] w nie wejść.</verse>
				<verse number="13">I Jezus zaraz im pozwolił. A duchy nieczyste, wyszedłszy, weszły w świnie. Wtedy stado, liczące około dwóch tysięcy, ruszyło pędem po urwisku do morza i utonęło w nim.</verse>
				<verse number="14">Ci zaś, którzy paśli świnie, uciekli i opowiedzieli [o tym] w mieście i we wsiach. I wyszli [ludzie], aby zobaczyć, co się stało.</verse>
				<verse number="15">Przyszli więc do Jezusa i zobaczyli tego, który był opętany, w którym był legion [demonów], jak siedział ubrany i przy zdrowych zmysłach. I bali się.</verse>
				<verse number="16">A ci, którzy to widzieli, opowiedzieli im, co się stało z opętanym, a [także] o świniach.</verse>
				<verse number="17">Wtedy zaczęli go prosić, aby odszedł z ich granic.</verse>
				<verse number="18">A gdy wsiadł do łodzi, prosił go ten, który był opętany, aby [mógł] przy nim zostać.</verse>
				<verse number="19">Lecz Jezus mu nie pozwolił, ale powiedział: Idź do domu, do swoich, i opowiedz im, jak wielkie rzeczy Pan ci uczynił i jak się nad tobą zmiłował.</verse>
				<verse number="20">Odszedł więc i zaczął w Dekapolu opowiadać, jak wielkie rzeczy Jezus mu uczynił. I wszyscy się dziwili.</verse>
				<verse number="21">A gdy Jezus przeprawił się z powrotem w łodzi na drugą stronę, zebrało się wokół niego mnóstwo ludzi. A [on] był nad morzem.</verse>
				<verse number="22">Wtedy przyszedł jeden z przełożonych synagogi, imieniem Jair, a gdy go zobaczył, padł mu do nóg.</verse>
				<verse number="23">I prosił go usilnie: Moja córeczka umiera. Przyjdź, połóż na nią ręce, aby została uzdrowiona, a będzie żyła.</verse>
				<verse number="24">I poszedł z nim. Szło zaś za nim mnóstwo ludzi, którzy na niego napierali.</verse>
				<verse number="25">Wtedy pewna kobieta, która od dwunastu lat cierpiała na upływ krwi;</verse>
				<verse number="26">I wiele wycierpiała od licznych lekarzy, i wydała wszystko, co miała, a nic jej nie pomogło, przeciwnie, pogarszało jej się;</verse>
				<verse number="27">Usłyszawszy o Jezusie, podeszła w tłumie od tyłu i dotknęła jego szaty.</verse>
				<verse number="28">Mówiła bowiem: Jeśli dotknę choćby jego szaty, będę zdrowa.</verse>
				<verse number="29">I natychmiast ustał jej upływ krwi, i poczuła w ciele, że została uzdrowiona ze swojej choroby.</verse>
				<verse number="30">A Jezus od razu poznał, że wyszła z niego moc, odwrócił się do tłumu i zapytał: Kto dotknął moich szat?</verse>
				<verse number="31">Odpowiedzieli mu jego uczniowie: Widzisz, że tłum na ciebie napiera, a pytasz: Kto mnie dotknął?</verse>
				<verse number="32">I spojrzał wokoło, aby zobaczyć tę, która to uczyniła.</verse>
				<verse number="33">Wtedy kobieta ze strachem i z drżeniem, wiedząc, co się z nią stało, podeszła, upadła przed nim i wyznała mu całą prawdę.</verse>
				<verse number="34">A on powiedział do niej: Córko, twoja wiara cię uzdrowiła, idź w pokoju i bądź uzdrowiona ze swojej choroby.</verse>
				<verse number="35">A gdy jeszcze mówił, przyszli ludzie od przełożonego synagogi i powiedzieli: Twoja córka umarła. Czemu jeszcze trudzisz Nauczyciela?</verse>
				<verse number="36">Ale Jezus, gdy tylko usłyszał, co mówili, powiedział do przełożonego synagogi: Nie bój się, tylko wierz!</verse>
				<verse number="37">I nie pozwolił iść za sobą nikomu oprócz Piotra, Jakuba i Jana, brata Jakuba.</verse>
				<verse number="38">A gdy przyszedł do domu przełożonego synagogi, zobaczył [tam] zamieszanie oraz płaczących i bardzo zawodzących.</verse>
				<verse number="39">Wszedłszy więc, powiedział do nich: Dlaczego robicie zamieszanie i płaczecie? Dziewczynka nie umarła, tylko śpi.</verse>
				<verse number="40">I naśmiewali się z niego. Ale on wyrzucił wszystkich, wziął ze sobą ojca i matkę dziewczynki oraz tych, którzy przy nim byli, i wszedł tam, gdzie leżała dziewczynka.</verse>
				<verse number="41">Ujął dziewczynkę za rękę i powiedział do niej: Talitha kumi! – co się tłumaczy: Dziewczynko, mówię ci, wstań!</verse>
				<verse number="42">I natychmiast dziewczynka wstała i chodziła, miała bowiem dwanaście lat. I ogarnęło ich wielkie zdumienie.</verse>
				<verse number="43">Wtedy przykazał im surowo, aby nikt się o tym nie dowiedział, i polecił, aby dano jej jeść.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I wyszedłszy stamtąd, przyszedł w swoje rodzinne strony, a szli za nim jego uczniowie.</verse>
				<verse number="2">A gdy nadszedł szabat, zaczął nauczać w synagodze. Wielu zaś, słuchając [go], zdumiewało się i pytało: Skąd on ma to wszystko? I co to za mądrość, która jest mu dana, że nawet takie cuda dzieją się przez jego ręce?</verse>
				<verse number="3">Czy to nie jest cieśla, syn Marii, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie ma tu wśród nas także jego sióstr? I gorszyli się z jego powodu.</verse>
				<verse number="4">Ale Jezus powiedział do nich: [Nigdzie] nie jest prorok bez czci, tylko w swojej ojczyźnie, wśród [swoich] krewnych i w swoim domu.</verse>
				<verse number="5">I nie mógł tam uczynić żadnego cudu oprócz [tego], że uzdrowił niektórych chorych, kładąc na nich ręce.</verse>
				<verse number="6">I dziwił się ich niedowiarstwu. Potem obchodził okoliczne wioski, nauczając.</verse>
				<verse number="7">Wtedy, przywoławszy do siebie dwunastu, zaczął ich rozsyłać po dwóch. Dał im też moc nad duchami nieczystymi.</verse>
				<verse number="8">I nakazał im, aby oprócz laski nie brali na drogę niczego: ani torby, ani chleba, ani pieniędzy w trzosie;</verse>
				<verse number="9">Lecz żeby założyli sandały i nie wkładali dwóch szat.</verse>
				<verse number="10">Potem mówił do nich: Gdziekolwiek wejdziecie do [jakiegoś] domu, zostańcie tam, dopóki stamtąd nie odejdziecie.</verse>
				<verse number="11">A jeśli was ktoś nie przyjmie i nie usłucha, wyszedłszy stamtąd, strząśnijcie pył z waszych nóg na świadectwo [przeciwko] nim. Zaprawdę powiadam wam: Lżej będzie Sodomie i Gomorze w dzień sądu niż temu miastu.</verse>
				<verse number="12">Wtedy wyszli i głosili, że [ludzie powinni] pokutować.</verse>
				<verse number="13">I wypędzali wiele demonów, i wielu chorych namaszczali olejkiem, i uzdrawiali.</verse>
				<verse number="14">I usłyszał o nim król Herod (bo jego imię się rozsławiło), i powiedział: Jan Chrzciciel zmartwychwstał, dlatego cuda dokonują się przez niego.</verse>
				<verse number="15">[A] inni mówili: To Eliasz; jeszcze inni mówili: To prorok albo [ktoś] jak jeden z proroków.</verse>
				<verse number="16">Gdy Herod o tym usłyszał, powiedział: To Jan, którego ściąłem. On zmartwychwstał.</verse>
				<verse number="17">Sam Herod bowiem kazał schwytać Jana i wtrącić go do więzienia z powodu Herodiady, żony swego brata Filipa, gdyż pojął ją za żonę.</verse>
				<verse number="18">Bo Jan mówił Herodowi: Nie wolno ci mieć żony swego brata.</verse>
				<verse number="19">A Herodiada zawzięła się na niego i chciała go zabić, ale nie mogła.</verse>
				<verse number="20">Herod bowiem obawiał się Jana, wiedząc, że jest człowiekiem sprawiedliwym i świętym, i miał wzgląd na niego, a słuchając go, wiele czynił; i chętnie go słuchał.</verse>
				<verse number="21">A gdy nadeszła odpowiednia chwila, Herod, obchodząc dzień swoich urodzin, wyprawił ucztę dla swoich dostojników, dowódców wojskowych i znakomitości z Galilei.</verse>
				<verse number="22">Kiedy córka tej Herodiady weszła i tańczyła, spodobała się Herodowi i współbiesiadnikom. [Wtedy] król powiedział do dziewczyny: Proś mnie, o co chcesz, a dam ci.</verse>
				<verse number="23">I przysiągł jej: O cokolwiek mnie poprosisz, dam ci, aż do połowy mego królestwa.</verse>
				<verse number="24">Ona więc wyszła i zapytała swoją matkę: O co mam prosić? A ta odpowiedziała: O głowę Jana Chrzciciela.</verse>
				<verse number="25">Natychmiast też weszła z pośpiechem do króla i prosiła: Chcę, żebyś mi zaraz dał na misie głowę Jana Chrzciciela.</verse>
				<verse number="26">I zasmucił się król bardzo, jednak ze względu na przysięgę i współbiesiadników nie chciał jej odmówić.</verse>
				<verse number="27">Król natychmiast posłał kata i rozkazał przynieść jego głowę. A ten, poszedłszy, ściął go w więzieniu.</verse>
				<verse number="28">Potem przyniósł na misie jego głowę i dał ją dziewczynie, a dziewczyna dała ją swojej matce.</verse>
				<verse number="29">Gdy usłyszeli o tym jego uczniowie, przyszli, zabrali jego ciało i złożyli w grobie.</verse>
				<verse number="30">A apostołowie zebrali się u Jezusa i opowiedzieli mu wszystko, co czynili i czego nauczali.</verse>
				<verse number="31">I powiedział do nich: Pójdźcie wy na odludne miejsce i odpocznijcie trochę. Wielu bowiem przychodziło i odchodziło, tak że nie mieli wolnego czasu, żeby zjeść.</verse>
				<verse number="32">I odpłynęli w łodzi na odludne miejsce, [żeby być] na osobności.</verse>
				<verse number="33">A ludzie widzieli, że odpływają. Wielu go poznało i zbiegli się tam pieszo ze wszystkich miast, wyprzedzili ich i zgromadzili się przy nim.</verse>
				<verse number="34">Kiedy Jezus wyszedł, zobaczył mnóstwo ludzi i ulitował się nad nimi, bo byli jak owce niemające pasterza. I zaczął nauczać ich wielu rzeczy.</verse>
				<verse number="35">A gdy było już późno, jego uczniowie podeszli do niego i powiedzieli: Miejsce to jest puste, a pora już późna.</verse>
				<verse number="36">Odpraw ich, aby poszli do okolicznych osad i wsi i kupili sobie chleba, bo nie mają co jeść.</verse>
				<verse number="37">Lecz on im odpowiedział: Wy dajcie im jeść. Zapytali go więc: Czy mamy pójść i za dwieście groszy kupić chleba, i dać im jeść?</verse>
				<verse number="38">A on im powiedział: Ile macie chleba? Idźcie i zobaczcie. A oni, dowiedziawszy się, powiedzieli: Pięć i dwie ryby.</verse>
				<verse number="39">Wtedy kazał im posadzić wszystkich w grupach na zielonej trawie.</verse>
				<verse number="40">I usiedli w grupach, po stu i po pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="41">A wziąwszy te pięć chlebów i dwie ryby, spojrzał w niebo i pobłogosławił. I połamał te chleby i dawał swoim uczniom, aby kładli przed nimi. Także te dwie ryby rozdzielił między wszystkich.</verse>
				<verse number="42">I jedli wszyscy do syta.</verse>
				<verse number="43">I zebrali dwanaście pełnych koszy kawałków i [resztek] z ryb.</verse>
				<verse number="44">A tych, którzy jedli chleby, było około pięciu tysięcy mężczyzn.</verse>
				<verse number="45">I zaraz przymusił swoich uczniów, aby wsiedli do łodzi i popłynęli przed nim na drugi brzeg w kierunku Betsaidy, a on tymczasem odprawi ludzi.</verse>
				<verse number="46">A gdy ich odprawił, odszedł na górę, aby się modlić.</verse>
				<verse number="47">Kiedy nastał wieczór, łódź znajdowała się na środku morza, a on [był] sam na lądzie.</verse>
				<verse number="48">I widział, że są zmęczeni wiosłowaniem, bo wiatr mieli przeciwny. I tak około czwartej straży nocnej przyszedł do nich, idąc po morzu, i chciał ich wyminąć.</verse>
				<verse number="49">Ale oni, ujrzawszy go chodzącego po morzu, myśleli, że to zjawa, i krzyknęli.</verse>
				<verse number="50">Wszyscy bowiem go widzieli i przestraszyli się. Ale on zaraz przemówił do nich tymi słowami: Ufajcie, to ja jestem! Nie bójcie się!</verse>
				<verse number="51">I wszedł do nich do łodzi, i uciszył się wiatr. A oni się bardzo zdumiewali i dziwili.</verse>
				<verse number="52">Nie zrozumieli bowiem [cudu] z chlebami, gdyż ich serce było odrętwiałe.</verse>
				<verse number="53">A przeprawiwszy się, przypłynęli do ziemi Genezaret i przybili [do brzegu].</verse>
				<verse number="54">A gdy wyszli z łodzi, [ludzie] zaraz go poznali;</verse>
				<verse number="55">Rozbiegli się po całej tej okolicy i zaczęli przynosić na posłaniach chorych tam, gdzie, jak słyszeli, przebywa.</verse>
				<verse number="56">A gdziekolwiek wszedł, do wsi, miast czy osad, kładli chorych na ulicach i prosili go, aby [mogli] dotknąć choćby brzegu jego szaty. A wszyscy, którzy go dotknęli, zostali uzdrowieni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Wtedy zgromadzili się wokół niego faryzeusze i pewni uczeni w Piśmie, którzy przybyli z Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">A gdy zobaczyli, że niektórzy z jego uczniów jedzą chleb nieczystymi, to znaczy nieumytymi rękami, ganili to.</verse>
				<verse number="3">Faryzeusze bowiem i wszyscy Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli dokładnie nie umyją rąk.</verse>
				<verse number="4">I [po powrocie] z rynku nie jedzą, jeśli się nie umyją. Jest jeszcze wiele innych zwyczajów, które przyjęli po to, by je zachowywać, [jak] obmywanie kubków, dzbanów, naczyń miedzianych i stołów.</verse>
				<verse number="5">Zapytali go więc faryzeusze i uczeni w Piśmie: Dlaczego twoi uczniowie nie postępują według tradycji starszych, lecz jedzą chleb nieumytymi rękami?</verse>
				<verse number="6">Wtedy on im odpowiedział: Dobrze Izajasz prorokował o was, obłudnikach, jak jest napisane: Ten lud czci mnie wargami, ale ich serce daleko jest ode mnie.</verse>
				<verse number="7">Lecz na próżno mnie czczą, ucząc nauk, które są nakazami ludzkimi.</verse>
				<verse number="8">[Wy] bowiem, opuściwszy przykazania Boże, trzymacie się tradycji ludzkiej, obmywania dzbanków i kubków. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie.</verse>
				<verse number="9">Mówił im też: Całkowicie znosicie przykazanie Boże, aby zachować swoją tradycję.</verse>
				<verse number="10">Mojżesz bowiem powiedział: Czcij swego ojca i swoją matkę, oraz: Kto złorzeczy ojcu albo matce, niech poniesie śmierć.</verse>
				<verse number="11">Ale wy mówicie: Jeśli człowiek powie ojcu albo matce: To, co powinieneś otrzymać ode mnie jako pomoc, to Korban, to znaczy dar [przeznaczony na ofiarę] – [będzie bez winy].</verse>
				<verse number="12">I nie pozwalacie mu nic więcej uczynić dla swego ojca albo matki;</verse>
				<verse number="13">Wniwecz obracając słowo Boże przez waszą tradycję, którą przekazaliście. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie.</verse>
				<verse number="14">A zwoławszy wszystkich ludzi, mówił do nich: Słuchajcie mnie wszyscy i zrozumiejcie.</verse>
				<verse number="15">Nie ma nic z zewnątrz, co wchodząc w człowieka, mogłoby go skalać, ale to, co z niego wychodzi, to kala człowieka.</verse>
				<verse number="16">Jeśli ktoś ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="17">A gdy [oddalił się] od ludzi i wszedł do domu, jego uczniowie pytali go [o tę] przypowieść.</verse>
				<verse number="18">Wtedy powiedział im: Czy i wy jesteście tak bezrozumni? Czyż nie rozumiecie, że wszystko, co z zewnątrz wchodzi w człowieka, nie może go skalać?</verse>
				<verse number="19">Nie wchodzi bowiem do jego serca, ale do żołądka i zostaje wydalone do ustępu, oczyszczając wszystkie pokarmy.</verse>
				<verse number="20">I powiedział: Co wychodzi z człowieka, to kala człowieka.</verse>
				<verse number="21">Z wnętrza bowiem, z serca ludzkiego pochodzą złe myśli, cudzołóstwa, nierząd, zabójstwa;</verse>
				<verse number="22">Kradzieże, chciwość, niegodziwość, podstęp, wyuzdanie, oko złe, bluźnierstwo, pycha, głupota.</verse>
				<verse number="23">Całe to zło pochodzi z wnętrza i kala człowieka.</verse>
				<verse number="24">Odszedł stamtąd i udał się w okolice Tyru i Sydonu. A wszedłszy do [pewnego] domu, nie chciał, aby ktoś [o tym] wiedział. Nie mógł się jednak ukryć.</verse>
				<verse number="25">Usłyszała bowiem o nim kobieta, której córeczka miała ducha nieczystego, i przyszła, i upadła mu do nóg.</verse>
				<verse number="26">A kobieta ta była Greczynką, rodem z Syrofenicji, i prosiła go, aby wypędził demona z jej córki.</verse>
				<verse number="27">Ale Jezus jej powiedział: Niech najpierw nasycą się dzieci, bo niedobrze jest brać chleb dzieci i rzucać szczeniętom.</verse>
				<verse number="28">A ona odpowiedziała mu: Tak, Panie, lecz i szczenięta jadają pod stołem z okruszyn dzieci.</verse>
				<verse number="29">I powiedział do niej: Ze względu na te słowa idź, demon wyszedł z twojej córki.</verse>
				<verse number="30">A gdy wróciła do swego domu, spostrzegła, że demon wyszedł, a córka leżała na łóżku.</verse>
				<verse number="31">Kiedy znowu opuścił okolice Tyru i Sydonu, przyszedł nad Morze Galilejskie przez środek krainy Dekapolu.</verse>
				<verse number="32">I przyprowadzili do niego głuchego, który miał trudności z mówieniem, i prosili go, aby położył na niego rękę.</verse>
				<verse number="33">Pan, wziąwszy go z tłumu na bok, włożył palce w jego uszy i splunąwszy, dotknął jego języka;</verse>
				<verse number="34">A spojrzawszy w niebo, westchnął i powiedział do niego: Effatha, to znaczy: Otwórz się.</verse>
				<verse number="35">Zaraz też otworzyły się jego uszy i rozwiązały się więzy jego języka, i mówił poprawnie.</verse>
				<verse number="36">Wtedy im nakazał, aby [tego] nikomu nie mówili. Ale im bardziej im nakazywał, tym bardziej to rozgłaszali.</verse>
				<verse number="37">I niezmiernie się zdumiewali, mówiąc: Dobrze wszystko uczynił. Sprawia, że głusi słyszą i niemi mówią.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A w tych dniach, gdy było [z nim] bardzo wielu ludzi i nie mieli co jeść, Jezus przywołał swoich uczniów i powiedział do nich:</verse>
				<verse number="2">Żal mi tych ludzi, bo już trzy dni przy mnie trwają, a nie mają co jeść.</verse>
				<verse number="3">A jeśli odprawię ich głodnych do domów, zasłabną w drodze, bo niektórzy z nich przyszli z daleka.</verse>
				<verse number="4">Wtedy jego uczniowie odpowiedzieli mu: Skąd tu na pustyni będzie ktoś mógł nakarmić ich chlebem?</verse>
				<verse number="5">I zapytał ich: Ile macie chlebów? A oni odpowiedzieli: Siedem.</verse>
				<verse number="6">Wtedy nakazał ludziom usiąść na ziemi. I wziął te siedem chlebów, a podziękowawszy, łamał i dawał swoim uczniom, aby kładli przed nimi. I kładli przed ludźmi.</verse>
				<verse number="7">Mieli też kilka rybek, które pobłogosławiwszy, również kazał kłaść przed ludźmi.</verse>
				<verse number="8">Jedli więc do syta, a pozostałych kawałków zebrali siedem koszy.</verse>
				<verse number="9">A tych, którzy jedli, było około czterech tysięcy. Potem ich odprawił.</verse>
				<verse number="10">Zaraz też wsiadł do łodzi ze swoimi uczniami i przybył w okolice Dalmanuty.</verse>
				<verse number="11">Wtedy nadeszli faryzeusze i zaczęli z nim rozprawiać, a wystawiając go na próbę, żądali od niego znaku z nieba.</verse>
				<verse number="12">On zaś, westchnąwszy głęboko w duchu, powiedział: Dlaczego to pokolenie żąda znaku? Zaprawdę powiadam wam, że żaden znak nie będzie dany temu pokoleniu.</verse>
				<verse number="13">I opuściwszy ich, ponownie wsiadł do łodzi i przeprawił się na drugą stronę.</verse>
				<verse number="14">A uczniowie zapomnieli wziąć chleba i nie mieli ze sobą w łodzi nic więcej oprócz jednego bochenka.</verse>
				<verse number="15">Wtedy przykazał im: Uważajcie i strzeżcie się zakwasu faryzeuszy i zakwasu Heroda.</verse>
				<verse number="16">I rozmawiali między sobą: [Powiedział tak], bo nie mamy chleba.</verse>
				<verse number="17">Jezus, poznawszy to, powiedział do nich: Czemu rozmawiacie o tym, że nie macie chleba? Jeszcze nie pojmujecie i nie rozumiecie? Jeszcze wasze serce jest odrętwiałe?</verse>
				<verse number="18">Macie oczy, a nie widzicie, i macie uszy, a nie słyszycie? I nie pamiętacie?</verse>
				<verse number="19">Gdy łamałem tych pięć chlebów dla pięciu tysięcy ludzi, ile pełnych koszy kawałków zebraliście? Odpowiedzieli mu: Dwanaście.</verse>
				<verse number="20">A gdy łamałem tych siedem [chlebów] dla czterech tysięcy ludzi, ile pełnych koszy kawałków zebraliście? A oni odpowiedzieli: Siedem.</verse>
				<verse number="21">I zapytał ich: Jakże więc nie rozumiecie?</verse>
				<verse number="22">Potem przyszedł do Betsaidy. I przyprowadzili do niego ślepego, prosząc go, aby go dotknął.</verse>
				<verse number="23">A ująwszy ślepego za rękę, wyprowadził go poza miasteczko i plunąwszy na jego oczy, położył na niego ręce i zapytał, czy coś widzi.</verse>
				<verse number="24">A on spojrzał w górę i powiedział: Widzę chodzących ludzi, jakby drzewa.</verse>
				<verse number="25">Potem znowu położył ręce na jego oczy i kazał mu spojrzeć w górę. I został uzdrowiony, tak że nawet z daleka widział wszystkich wyraźnie.</verse>
				<verse number="26">I odesłał go do domu, mówiąc: Nie wchodź do tego miasteczka i nikomu z miasteczka [o tym] nie mów.</verse>
				<verse number="27">Wtedy Jezus poszedł ze swymi uczniami do wiosek [należących] do Cezarei Filipowej, a w drodze pytał swoich uczniów: Za kogo mnie ludzie uważają?</verse>
				<verse number="28">A oni mu odpowiedzieli: [Jedni] za Jana Chrzciciela, inni za Eliasza, a jeszcze inni za jednego z proroków.</verse>
				<verse number="29">Wtedy zapytał ich: A wy za kogo mnie uważacie? A Piotr mu odpowiedział: Ty jesteś Chrystusem.</verse>
				<verse number="30">I przykazał im, aby nikomu o nim nie mówili.</verse>
				<verse number="31">I zaczął ich nauczać, że Syn Człowieczy musi wiele cierpieć i zostać odrzucony przez starszych, naczelnych kapłanów i uczonych w Piśmie, i być zabity, a po trzech dniach zmartwychwstać.</verse>
				<verse number="32">A mówił to otwarcie. Wtedy Piotr, wziąwszy go na bok, zaczął go strofować.</verse>
				<verse number="33">Lecz on odwrócił się, spojrzał na swoich uczniów i zgromił Piotra, mówiąc: Odejdź ode mnie, szatanie, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie.</verse>
				<verse number="34">Potem przywołał [do siebie] lud wraz ze swoimi uczniami i powiedział do nich: Ktokolwiek chce pójść za mną, niech się zaprze samego siebie, weźmie swój krzyż i idzie za mną.</verse>
				<verse number="35">Bo kto chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swoje życie z mojego powodu i dla ewangelii, ten je zachowa.</verse>
				<verse number="36">Cóż pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, a na swojej duszy poniósł szkodę?</verse>
				<verse number="37">Albo co da człowiek w zamian za swoją duszę?</verse>
				<verse number="38">Kto się bowiem wstydzi mnie i moich słów wobec tego pokolenia cudzołożnego i grzesznego, tego i Syn Człowieczy będzie się wstydził, gdy przyjdzie w chwale swego Ojca ze świętymi aniołami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">I mówił im: Zaprawdę powiadam wam, że niektórzy z tych, co tu stoją, nie zakosztują śmierci, aż ujrzą królestwo Boże przychodzące w mocy.</verse>
				<verse number="2">A po sześciu dniach Jezus wziął [ze sobą] Piotra, Jakuba i Jana i wprowadził ich samych na wysoką górę, [żeby byli] na osobności. I przemienił się przed nimi.</verse>
				<verse number="3">A jego szaty stały się lśniące [i] bardzo białe, jak śnieg, jak żaden folusznik na ziemi nie potrafi wybielić.</verse>
				<verse number="4">I ukazał się im Eliasz z Mojżeszem, którzy rozmawiali z Jezusem.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Piotr powiedział do Jezusa: Mistrzu, dobrze nam tu być. Postawmy więc trzy namioty: jeden dla ciebie, jeden dla Mojżesza i jeden dla Eliasza.</verse>
				<verse number="6">Nie wiedział bowiem, co ma powiedzieć, gdyż byli przestraszeni.</verse>
				<verse number="7">I pojawił się obłok, który ich zacienił, a z obłoku rozległ się głos: To jest mój umiłowany Syn, jego słuchajcie.</verse>
				<verse number="8">A nagle, gdy się rozejrzeli, nikogo już nie widzieli obok siebie, tylko samego Jezusa.</verse>
				<verse number="9">A gdy schodzili z góry, przykazał im, aby nikomu nie mówili o tym, co widzieli, aż Syn Człowieczy powstanie z martwych.</verse>
				<verse number="10">I zachowali te słowa dla siebie, rozprawiając między sobą, co znaczy powstać z martwych.</verse>
				<verse number="11">I pytali go: Dlaczego uczeni w Piśmie mówią, że najpierw ma przyjść Eliasz?</verse>
				<verse number="12">A on im odpowiedział: Istotnie, najpierw przyjdzie Eliasz i wszystko odnowi, a jak jest napisane o Synu Człowieczym, [że musi] wiele cierpieć i za nic być poczytany.</verse>
				<verse number="13">Ale mówię wam, że Eliasz już przyszedł i zrobili z nim, co chcieli, jak jest o nim napisane.</verse>
				<verse number="14">A przyszedłszy do uczniów, zobaczył wielki tłum wokół nich oraz uczonych w Piśmie, którzy rozprawiali z nimi.</verse>
				<verse number="15">Wszyscy ludzie, gdy tylko go zobaczyli, zdumieli się i przybiegłszy, witali go.</verse>
				<verse number="16">I zapytał uczonych w Piśmie: O czym rozprawiacie z nimi?</verse>
				<verse number="17">A jeden z tłumu odpowiedział: Nauczycielu, przyprowadziłem do ciebie mego syna, który ma ducha niemego.</verse>
				<verse number="18">Ten, gdziekolwiek go chwyci, szarpie nim, a on się pieni, zgrzyta zębami i schnie. I mówiłem twoim uczniom, aby go wypędzili, ale nie mogli.</verse>
				<verse number="19">A on mu odpowiedział: O pokolenie bez wiary! Jak długo będę z wami? Jak długo mam was znosić? Przyprowadźcie go do mnie.</verse>
				<verse number="20">I przyprowadzili go do niego. A gdy tylko go zobaczył, zaraz duch nim szarpnął, a on upadł na ziemię i tarzał się z pianą na ustach.</verse>
				<verse number="21">Jezus zapytał jego ojca: Od jak dawna mu się to zdarza? A on odpowiedział: Od dzieciństwa.</verse>
				<verse number="22">I często wrzucał go w ogień i w wodę, żeby go zgubić. Ale jeśli możesz coś [zrobić], zlituj się nad nami i pomóż nam.</verse>
				<verse number="23">Jezus mu powiedział: Jeśli możesz wierzyć. Wszystko jest możliwe dla tego, kto wierzy.</verse>
				<verse number="24">I natychmiast ojciec tego chłopca zawołał ze łzami: Wierzę, Panie! Pomóż mojej niewierze!</verse>
				<verse number="25">A Jezus, widząc, że ludzie się zbiegają, zgromił ducha nieczystego, mówiąc: Duchu niemy i głuchy! Rozkazuję ci, wyjdź z niego i więcej w niego nie wchodź.</verse>
				<verse number="26">Wtedy [duch] krzyknął i szarpiąc nim gwałtownie, wyszedł. A chłopiec wyglądał jak martwy, tak że wielu mówiło, iż umarł.</verse>
				<verse number="27">Lecz Jezus ujął go za rękę i podniósł, a on wstał.</verse>
				<verse number="28">A gdy wszedł do domu, jego uczniowie pytali go na osobności: Czemu my nie mogliśmy go wypędzić?</verse>
				<verse number="29">I odpowiedział im: Ten rodzaj [demonów] nie wychodzi inaczej, jak tylko przez modlitwę i post.</verse>
				<verse number="30">A wyszedłszy stamtąd, przechodzili przez Galileę. On jednak nie chciał, aby ktoś o tym wiedział.</verse>
				<verse number="31">Nauczał bowiem swoich uczniów i mówił im: Syn Człowieczy będzie wydany w ręce ludzi i zabiją go, ale gdy będzie zabity, trzeciego dnia zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="32">Oni jednak nie rozumieli tych słów, a bali się go zapytać.</verse>
				<verse number="33">I przyszedł do Kafarnaum. A gdy był w domu, zapytał ich: O czym rozmawialiście między sobą w drodze?</verse>
				<verse number="34">Lecz oni milczeli. W drodze bowiem rozmawiali między sobą o tym, kto z nich jest największy.</verse>
				<verse number="35">A usiadłszy, zawołał dwunastu i powiedział im: Jeśli ktoś chce być pierwszy, niech będzie ostatnim ze wszystkich i sługą wszystkich.</verse>
				<verse number="36">I wziął dziecko, postawił je pośrodku nich, a wziąwszy je na ręce, powiedział do nich:</verse>
				<verse number="37">Kto przyjmie jedno z takich dzieci w moje imię, mnie przyjmuje, a kto mnie przyjmie, nie mnie przyjmuje, ale tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="38">Wtedy Jan powiedział do niego: Nauczycielu, widzieliśmy kogoś, kto w twoim imieniu wypędzał demony, a nie chodzi z nami. Zabranialiśmy mu więc, bo nie chodzi z nami.</verse>
				<verse number="39">Ale Jezus powiedział: Nie zabraniajcie mu. Nie ma bowiem nikogo, kto czyniłby cuda w moim imieniu i mógł tak łatwo źle o mnie mówić.</verse>
				<verse number="40">Bo kto nie jest przeciwko nam, ten jest z nami.</verse>
				<verse number="41">Kto bowiem poda wam kubek wody w moje imię, [dlatego] że należycie do Chrystusa, zaprawdę powiadam wam, nie straci swojej nagrody.</verse>
				<verse number="42">A kto zgorszy jednego z tych małych, którzy we mnie wierzą, o wiele lepiej byłoby dla niego, gdyby zawieszono mu u szyi kamień młyński i wrzucono go do morza.</verse>
				<verse number="43">Jeśli twoja ręka jest ci powodem upadku, odetnij ją. Lepiej bowiem jest dla ciebie ułomnym wejść do życia, niż mając dwie ręce, pójść do piekła, w ogień nieugaszony;</verse>
				<verse number="44">Gdzie robak ich nie umiera, a ogień nie gaśnie.</verse>
				<verse number="45">A jeśli twoja noga jest ci powodem upadku, odetnij ją. Lepiej bowiem [jest] dla ciebie chromym wejść do życia, niż mając dwie nogi, zostać wrzuconym do piekła, w ogień nieugaszony;</verse>
				<verse number="46">Gdzie robak ich nie umiera, a ogień nie gaśnie.</verse>
				<verse number="47">Jeśli zaś twoje oko jest ci powodem upadku, wyłup je. Lepiej bowiem [jest] dla ciebie jednookim wejść do królestwa Bożego, niż mając dwoje oczu, zostać wrzuconym do ognia piekielnego;</verse>
				<verse number="48">Gdzie robak ich nie umiera, a ogień nie gaśnie.</verse>
				<verse number="49">Każdy bowiem ogniem będzie posolony i każda ofiara solą będzie posolona.</verse>
				<verse number="50">Dobra jest sól. Lecz jeśli sól przestanie być słona, czymże ją przyprawicie? Miejcie sól w samych sobie i zachowujcie pokój między sobą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Potem wyruszył stamtąd i przyszedł w granice Judei przez krainę [leżącą] za Jordanem; i ponownie zeszli się do niego ludzie, i znowu ich nauczał, jak miał w zwyczaju.</verse>
				<verse number="2">Wtedy faryzeusze podeszli i pytali go: Czy wolno mężowi oddalić żonę? A [robili to], wystawiając go na próbę.</verse>
				<verse number="3">Lecz on im odpowiedział: Co wam nakazał Mojżesz?</verse>
				<verse number="4">A oni powiedzieli: Mojżesz pozwolił napisać list rozwodowy i oddalić [ją].</verse>
				<verse number="5">Jezus odpowiedział im: Z powodu zatwardziałości waszego serca napisał wam to przykazanie.</verse>
				<verse number="6">Lecz od początku stworzenia Bóg uczynił ich mężczyzną i kobietą.</verse>
				<verse number="7">Dlatego opuści mężczyzna swego ojca i matkę i połączy się ze swoją żoną;</verse>
				<verse number="8">I będą dwoje jednym ciałem. A tak już nie są dwoje, ale jedno ciało.</verse>
				<verse number="9">Co więc Bóg złączył, człowiek niech nie rozłącza.</verse>
				<verse number="10">A w domu jego uczniowie znowu go o to pytali.</verse>
				<verse number="11">I powiedział im: Kto oddala swą żonę i żeni się z inną, cudzołoży wobec niej.</verse>
				<verse number="12">A jeśli kobieta opuści swego męża i wyjdzie za innego, cudzołoży.</verse>
				<verse number="13">I przynoszono do niego dzieci, aby ich dotknął, ale uczniowie gromili tych, którzy je przynosili.</verse>
				<verse number="14">Gdy Jezus to zobaczył, oburzył się i powiedział do nich: Pozwólcie dzieciom przychodzić do mnie i nie zabraniajcie im. Do takich bowiem należy królestwo Boże.</verse>
				<verse number="15">Zaprawdę powiadam wam: Kto nie przyjmie królestwa Bożego jak dziecko, nie wejdzie do niego.</verse>
				<verse number="16">I brał je na ręce, a kładąc na nie ręce, błogosławił je.</verse>
				<verse number="17">A gdy wyruszał w drogę, przybiegł pewien [człowiek], upadł przed nim na kolana i zapytał: Nauczycielu dobry, co mam czynić, aby odziedziczyć życie wieczne?</verse>
				<verse number="18">Lecz Jezus mu odpowiedział: Dlaczego nazywasz mnie dobrym? Nikt nie jest dobry, tylko jeden – Bóg.</verse>
				<verse number="19">Znasz przykazania: Nie będziesz cudzołożył, nie będziesz zabijał, nie będziesz kradł, nie będziesz mówił fałszywego świadectwa, nie będziesz oszukiwał, czcij swego ojca i matkę.</verse>
				<verse number="20">A on mu odpowiedział: Nauczycielu, tego wszystkiego przestrzegałem od mojej młodości.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Jezus, spojrzawszy na niego, umiłował go i powiedział: Jednego ci brakuje. Idź, sprzedaj wszystko, co masz i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź, weź krzyż i chodź za mną.</verse>
				<verse number="22">Lecz on zmartwił się z powodu tych słów i odszedł smutny, miał bowiem wiele dóbr.</verse>
				<verse number="23">A Jezus, spojrzawszy wokoło, powiedział do swoich uczniów: Jakże trudno tym, którzy mają bogactwa, wejść do królestwa Bożego!</verse>
				<verse number="24">I uczniowie zdumieli się jego słowami. Lecz Jezus znowu powiedział: Dzieci, jakże trudno jest tym, którzy ufają bogactwom, wejść do królestwa Bożego!</verse>
				<verse number="25">Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogatemu wejść do królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="26">A oni tym bardziej się zdumiewali i mówili między sobą: Któż więc może być zbawiony?</verse>
				<verse number="27">A Jezus, spojrzawszy na nich, powiedział: U ludzi to niemożliwe, ale nie u Boga. U Boga bowiem wszystko jest możliwe.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Piotr zaczął mówić do niego: Oto my opuściliśmy wszystko i poszliśmy za tobą.</verse>
				<verse number="29">A Jezus odpowiedział: Zaprawdę powiadam wam: Nie ma nikogo, kto by opuścił dom, braci lub siostry, ojca lub matkę, żonę, dzieci lub pole ze względu na mnie i na ewangelię;</verse>
				<verse number="30">A kto by nie otrzymał stokrotnie [więcej] teraz, w tym czasie, domów, braci, sióstr, matek, dzieci i pól, wśród prześladowań, a w przyszłym świecie życia wiecznego.</verse>
				<verse number="31">Ale wielu pierwszych będzie ostatnimi, a ostatnich pierwszymi.</verse>
				<verse number="32">I byli w drodze, zdążając do Jerozolimy, a Jezus szedł przed nimi. I zdumiewali się, a idąc za nim, bali się. On zaś znowu wziął ze sobą dwunastu i zaczął im mówić o tym, co miało go spotkać:</verse>
				<verse number="33">Oto idziemy do Jerozolimy, a Syn Człowieczy zostanie wydany naczelnym kapłanom i uczonym w Piśmie. Oni skażą go na śmierć i wydadzą poganom.</verse>
				<verse number="34">I będą się z niego naśmiewać, ubiczują go, będą na niego pluć i zabiją go, ale trzeciego dnia zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="35">Wtedy podeszli do niego Jakub i Jan, synowie Zebedeusza, i powiedzieli: Nauczycielu, chcemy, żebyś zrobił dla nas to, o co cię poprosimy.</verse>
				<verse number="36">A on ich zapytał: Co chcecie, żebym dla was zrobił?</verse>
				<verse number="37">Odpowiedzieli mu: Spraw, abyśmy siedzieli jeden po twojej prawej, a drugi po lewej stronie w twojej chwale.</verse>
				<verse number="38">Lecz Jezus im powiedział: Nie wiecie, o co prosicie. Czy możecie pić kielich, który ja piję, i być ochrzczeni chrztem, którym ja się chrzczę?</verse>
				<verse number="39">Odpowiedzieli mu: Możemy. A Jezus im powiedział: Istotnie, kielich, który ja piję, będziecie pić i chrztem, którym ja się chrzczę, będziecie ochrzczeni.</verse>
				<verse number="40">Nie do mnie jednak należy danie miejsca po mojej prawej albo lewej stronie, ale [będzie dane] tym, którym zostało przygotowane.</verse>
				<verse number="41">A gdy dziesięciu to usłyszało, zaczęli się oburzać na Jakuba i Jana.</verse>
				<verse number="42">Ale Jezus przywołał ich [do siebie] i powiedział: Wiecie, że ci, którzy uchodzą za władców narodów, panują nad nimi, a ich wielcy sprawują nad nimi swą władzę.</verse>
				<verse number="43">Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, [niech] będzie waszym sługą.</verse>
				<verse number="44">A kto z was chce być pierwszy, [niech] będzie sługą wszystkich.</verse>
				<verse number="45">Bo i Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i aby dać swe życie na okup za wielu.</verse>
				<verse number="46">I przyszli do Jerycha. A gdy on wychodził z Jerycha ze swoimi uczniami oraz mnóstwem ludzi, ślepy Bartymeusz, syn Tymeusza, siedział przy drodze, żebrząc.</verse>
				<verse number="47">A słysząc, że to Jezus z Nazaretu, zaczął wołać: Jezusie, Synu Dawida, zmiłuj się nade mną!</verse>
				<verse number="48">I wielu nakazywało mu milczeć. Lecz on tym głośniej wołał: Synu Dawida, zmiłuj się nade mną!</verse>
				<verse number="49">Wtedy Jezus zatrzymał się i kazał go zawołać. Zawołali więc ślepego i powiedzieli do niego: Ufaj! Wstań, woła cię.</verse>
				<verse number="50">A on zrzucił swój płaszcz, wstał i przyszedł do Jezusa.</verse>
				<verse number="51">I zapytał go Jezus: Co chcesz, abym ci uczynił? Ślepiec mu odpowiedział: Mistrzu, żebym widział.</verse>
				<verse number="52">A Jezus mu powiedział: Idź, twoja wiara cię uzdrowiła. Zaraz też odzyskał wzrok i szedł drogą za Jezusem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A gdy zbliżyli się do Jerozolimy [i przyszli] do Betfage i Betanii przy Górze Oliwnej, posłał dwóch spośród swoich uczniów;</verse>
				<verse number="2">I powiedział im: Idźcie do wsi, która jest przed wami, a zaraz po wejściu do niej znajdziecie uwiązane oślątko, na którym nie siedział [jeszcze] nikt z ludzi. Odwiążcie je i przyprowadźcie.</verse>
				<verse number="3">A gdyby ktoś was zapytał: Co robicie? – powiedzcie, że Pan go potrzebuje i zaraz je tu przyśle.</verse>
				<verse number="4">Poszli więc i znaleźli oślątko uwiązane u drzwi na dworze, na rozstaju dróg, i odwiązali je.</verse>
				<verse number="5">Wtedy niektórzy ze stojących tam pytali: Co robicie? Dlaczego odwiązujecie oślątko?</verse>
				<verse number="6">A oni odpowiedzieli im tak, jak im nakazał Jezus. I puścili ich.</verse>
				<verse number="7">Przyprowadzili więc oślątko do Jezusa i włożyli na nie swoje szaty, a on wsiadł na nie.</verse>
				<verse number="8">Wielu zaś słało na drodze swoje szaty, a inni obcinali gałązki z drzew i kładli na drodze.</verse>
				<verse number="9">A ci, którzy szli przed nim i którzy podążali za nim, wołali: Hosanna! Błogosławiony, który przychodzi w imieniu Pana!</verse>
				<verse number="10">Błogosławione królestwo naszego ojca Dawida, które przychodzi w imieniu Pana! Hosanna na wysokościach!</verse>
				<verse number="11">I wjechał Jezus do Jerozolimy i [wszedł] do świątyni, a gdy obejrzał wszystko i nadszedł już wieczór, wyszedł z dwunastoma do Betanii.</verse>
				<verse number="12">A nazajutrz, gdy wyszli z Betanii, poczuł głód.</verse>
				<verse number="13">I widząc z daleka drzewo figowe pokryte liśćmi, podszedł, [by zobaczyć], czy może czegoś na nim nie znajdzie. Lecz gdy się do niego zbliżył, nie znalazł nic oprócz liści, bo nie był to czas na figi.</verse>
				<verse number="14">Wtedy Jezus powiedział do niego: Niech już nikt nigdy nie je z ciebie owocu. A słyszeli to jego uczniowie.</verse>
				<verse number="15">I przyszli do Jerozolimy. A gdy Jezus wszedł do świątyni, zaczął wyganiać sprzedających i kupujących w świątyni oraz poprzewracał stoły wymieniających pieniądze i stołki sprzedających gołębie.</verse>
				<verse number="16">Nie pozwolił też, żeby ktoś [jakiekolwiek] naczynie przeniósł przez świątynię.</verse>
				<verse number="17">I nauczał ich, mówiąc: Czyż nie jest napisane: Mój dom będzie nazwany domem modlitwy dla wszystkich narodów? Lecz wy zrobiliście z niego jaskinię zbójców.</verse>
				<verse number="18">A słyszeli to uczeni w Piśmie i naczelni kapłani i szukali [sposobu], jak by go zgładzić. Bali się go bowiem, dlatego że cały lud zdumiewał się jego nauką.</verse>
				<verse number="19">A gdy nastał wieczór, wyszedł z miasta.</verse>
				<verse number="20">A rano, przechodząc, zobaczyli, że drzewo figowe uschło od korzeni.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Piotr przypomniał sobie [o tym] i powiedział do niego: Mistrzu, drzewo figowe, które przekląłeś, uschło.</verse>
				<verse number="22">A Jezus odpowiedział im: Miejcie wiarę w Boga.</verse>
				<verse number="23">Bo zaprawdę powiadam wam, że kto powie tej górze: Podnieś się i rzuć się w morze, a nie zwątpi w swoim sercu, lecz będzie wierzył, że stanie się to, co mówi – spełni się mu, cokolwiek powie.</verse>
				<verse number="24">Dlatego mówię wam: O cokolwiek prosicie w modlitwie, wierzcie, że otrzymacie, a stanie się wam.</verse>
				<verse number="25">A gdy stoicie, modląc się, przebaczcie, jeśli macie coś przeciwko komuś, aby i wasz Ojciec, który jest w niebie, przebaczył wam wasze przewinienia.</verse>
				<verse number="26">Bo jeśli wy nie przebaczycie, to i wasz Ojciec, który jest w niebie, nie przebaczy wam waszych przewinień.</verse>
				<verse number="27">I znowu przyszli do Jerozolimy. A gdy się przechadzał po świątyni, podeszli do niego naczelni kapłani, uczeni w Piśmie i starsi;</verse>
				<verse number="28">I zapytali: Jakim prawem to czynisz? I kto dał ci władzę, żeby to czynić?</verse>
				<verse number="29">Wtedy Jezus im odpowiedział: Spytam was i ja o pewną rzecz. Odpowiedzcie mi, a powiem, jakim prawem to czynię.</verse>
				<verse number="30">Czy chrzest Jana pochodził z nieba czy od ludzi? Odpowiedzcie mi.</verse>
				<verse number="31">I rozważali [to] między sobą, mówiąc: Jeśli powiemy, że z nieba, zapyta: Dlaczego więc mu nie uwierzyliście?</verse>
				<verse number="32">A jeśli powiemy, że od ludzi – boimy się ludu. Wszyscy bowiem uważali Jana za prawdziwego proroka.</verse>
				<verse number="33">Odpowiedzieli więc Jezusowi: Nie wiemy. Jezus im odpowiedział: I ja wam nie powiem, jakim prawem to czynię.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Wtedy zaczął do nich mówić w przypowieściach: [Pewien] człowiek założył winnicę, ogrodził ją płotem, wykopał prasę, zbudował wieżę i wydzierżawił ją rolnikom, i wyjechał.</verse>
				<verse number="2">A gdy nadszedł czas, posłał do rolników sługę, aby odebrał od nich plony winnicy.</verse>
				<verse number="3">Lecz oni schwytali go, pobili i odesłali z niczym.</verse>
				<verse number="4">I znowu posłał do nich innego sługę, którego ukamienowali, zranili w głowę i odesłali znieważonego.</verse>
				<verse number="5">Ponownie posłał innego [sługę], lecz i tego zabili. I wielu innych, z których jednych pobili, a innych pozabijali.</verse>
				<verse number="6">A mając jeszcze jednego, swego umiłowanego syna, posłał do nich na koniec i jego, mówiąc: Uszanują mego syna.</verse>
				<verse number="7">Ale rolnicy mówili między sobą: To jest dziedzic. Chodźmy, zabijmy go, a dziedzictwo będzie nasze.</verse>
				<verse number="8">I schwytawszy go, zabili i wyrzucili z winnicy.</verse>
				<verse number="9">Cóż więc zrobi pan winnicy? Przyjdzie i wytraci tych rolników, a winnicę odda innym.</verse>
				<verse number="10">Czy nie czytaliście tych [słów] Pisma: Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym;</verse>
				<verse number="11">Pan to sprawił i jest to cudowne w naszych oczach?</verse>
				<verse number="12">Starali się więc go schwytać, ale bali się ludu. Wiedzieli bowiem, że przeciwko nim powiedział tę przypowieść. Zostawili go więc i odeszli.</verse>
				<verse number="13">Potem posłali do niego niektórych z faryzeuszy i herodianów, aby go pochwycili w mowie.</verse>
				<verse number="14">Gdy przyszli, powiedzieli mu: Nauczycielu, wiemy, że jesteś prawdziwy i nie zważasz na nikogo. Nie oglądasz się bowiem na osobę ludzką, ale drogi Bożej w prawdzie uczysz. Czy wolno płacić podatek cesarzowi, czy nie? Mamy go płacić czy nie płacić?</verse>
				<verse number="15">A on poznał ich obłudę i powiedział do nich: Czemu wystawiacie mnie na próbę? Przynieście mi grosz, żebym [mógł] go zobaczyć.</verse>
				<verse number="16">I przynieśli [mu]. A on ich zapytał: Czyj to wizerunek i napis? Odpowiedzieli mu: Cesarza.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Jezus im powiedział: Oddawajcie więc cesarzowi to, co [należy do] cesarza, a co [należy do] Boga – Bogu. I podziwiali go.</verse>
				<verse number="18">Potem przyszli do niego saduceusze, którzy mówią, że nie ma zmartwychwstania, i pytali go:</verse>
				<verse number="19">Nauczycielu, Mojżesz nam napisał, że jeśli czyjś brat umrze i pozostawi żonę, a nie pozostawi dzieci, to jego brat ma ożenić się z jego żoną i wzbudzić potomstwo swemu bratu.</verse>
				<verse number="20">Otóż było siedmiu braci. Pierwszy ożenił się i umarł, nie zostawiwszy potomstwa.</verse>
				<verse number="21">Potem ożenił się z nią drugi i umarł, lecz i ten nie zostawił potomstwa, tak samo trzeci.</verse>
				<verse number="22">I tak pojęło ją siedmiu braci, ale nie zostawili potomstwa. Na koniec, po wszystkich umarła i ta kobieta.</verse>
				<verse number="23">Przy zmartwychwstaniu więc, gdy powstaną, którego z nich będzie żoną? Bo siedmiu miało ją za żonę.</verse>
				<verse number="24">Na to Jezus im odpowiedział: Czyż nie dlatego błądzicie, że nie znacie Pisma ani mocy Boga?</verse>
				<verse number="25">Gdy bowiem zmartwychwstaną, ani się żenić nie będą, ani za mąż wychodzić, ale będą jak aniołowie w niebie.</verse>
				<verse number="26">A o umarłych, że będą wskrzeszeni, nie czytaliście w księdze Mojżesza, jak Bóg do niego z krzaka przemówił: Ja jestem Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba?</verse>
				<verse number="27">Bóg nie jest Bogiem umarłych, ale Bogiem żywych. Wy więc bardzo błądzicie.</verse>
				<verse number="28">Podszedł jeden z uczonych w Piśmie i słysząc, że ze sobą rozmawiali [oraz] widząc, że im dobrze odpowiedział, zapytał go: Które przykazanie jest pierwsze ze wszystkich?</verse>
				<verse number="29">A Jezus mu odpowiedział: Pierwsze przykazanie ze wszystkich [jest to]: Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden.</verse>
				<verse number="30">Będziesz więc miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą, całym swym umysłem i z całej swojej siły. [To jest] pierwsze przykazanie.</verse>
				<verse number="31">A drugie [jest do niego] podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Nie ma innego przykazania większego od tych.</verse>
				<verse number="32">Wtedy powiedział mu uczony w Piśmie: Nauczycielu, zaprawdę dobrze powiedziałeś, że jeden jest Bóg i nie ma innego oprócz niego.</verse>
				<verse number="33">Miłować go całym sercem, całym umysłem, całą duszą i z całej siły i miłować bliźniego jak samego siebie znaczy więcej niż wszystkie całopalenia i ofiary.</verse>
				<verse number="34">A Jezus, widząc, że mądrze odpowiedział, rzekł do niego: Niedaleko jesteś od królestwa Bożego. I nikt nie śmiał go więcej pytać.</verse>
				<verse number="35">Nauczając w świątyni, Jezus zapytał: Jak [to jest], że uczeni w Piśmie mówią, że Chrystus jest Synem Dawida?</verse>
				<verse number="36">Sam Dawid bowiem powiedział przez Ducha Świętego: Rzekł Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy.</verse>
				<verse number="37">[Skoro] sam Dawid nazywa go Panem, [to] jak [może] być jego synem? A wielki tłum chętnie go słuchał.</verse>
				<verse number="38">I mówił do nich w swoim nauczaniu: Strzeżcie się uczonych w Piśmie, którzy lubią chodzić w długich szatach i lubią pozdrowienia na rynkach;</verse>
				<verse number="39">I pierwsze krzesła w synagogach, i pierwsze miejsca na ucztach.</verse>
				<verse number="40">Pożerają oni domy wdów i dla pozoru odprawiają długie modlitwy. Ci otrzymają surowszy wyrok.</verse>
				<verse number="41">A siedząc naprzeciw skarbony, Jezus przypatrywał się, jak ludzie wrzucali do niej pieniądze. Wielu bogaczy wrzucało wiele.</verse>
				<verse number="42">Przyszła też pewna uboga wdowa i wrzuciła dwie drobne monety, czyli kwartnik.</verse>
				<verse number="43">Wtedy zawołał swoich uczniów i powiedział im: Zaprawdę powiadam wam, że ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy, którzy wrzucali do skarbony.</verse>
				<verse number="44">Wszyscy bowiem wrzucali z tego, co im zbywało, ale ona ze swego ubóstwa wrzuciła wszystko, co miała, całe swoje utrzymanie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Gdy wychodził ze świątyni, jeden z jego uczniów powiedział do niego: Nauczycielu, patrz, jakie kamienie i jakie budowle!</verse>
				<verse number="2">A Jezus mu odpowiedział: Widzisz te wielkie budowle? Nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie został zwalony.</verse>
				<verse number="3">A gdy siedział na Górze Oliwnej, naprzeciwko świątyni, Piotr, Jakub, Jan i Andrzej pytali go na osobności:</verse>
				<verse number="4">Powiedz nam, kiedy się to stanie i jaki będzie znak, gdy to wszystko będzie się spełniać?</verse>
				<verse number="5">A Jezus w odpowiedzi zaczął im mówić: Uważajcie, aby was ktoś nie zwiódł.</verse>
				<verse number="6">Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem, mówiąc: Ja jestem [Chrystusem]. I wielu zwiodą.</verse>
				<verse number="7">Gdy więc usłyszycie o wojnach i pogłoski o wojnach, nie lękajcie się. To musi się stać, ale [to] jeszcze nie koniec.</verse>
				<verse number="8">Powstanie bowiem naród przeciwko narodowi i królestwo przeciwko królestwu, będą też miejscami trzęsienia ziemi, a także głód i zamęt. To jest początek boleści.</verse>
				<verse number="9">Lecz miejcie się na baczności, bo będą was wydawać sądom i biczować w synagogach. Staniecie przed namiestnikami i królami z mojego powodu, na świadectwo przeciwko nim.</verse>
				<verse number="10">A ewangelia musi być najpierw głoszona wszystkim narodom.</verse>
				<verse number="11">A gdy będą was prowadzić, żeby was wydać, nie martwcie się wcześniej, co macie mówić, ani o tym nie rozmyślajcie, ale mówcie to, co wam będzie dane w tej godzinie. Nie wy bowiem będziecie mówić, ale Duch Święty.</verse>
				<verse number="12">I wyda na śmierć brat brata, a ojciec syna. Dzieci powstaną przeciwko rodzicom i spowodują ich śmierć.</verse>
				<verse number="13">I będziecie znienawidzeni przez wszystkich z powodu mego imienia. Kto jednak wytrwa do końca, będzie zbawiony.</verse>
				<verse number="14">Gdy więc zobaczycie obrzydliwość spustoszenia, o której mówił prorok Daniel, stojącą tam, gdzie stać nie powinna (kto czyta, niech rozumie), wtedy ci, którzy będą w Judei, niech uciekają w góry;</verse>
				<verse number="15">A kto będzie na dachu, niech nie schodzi ani nie wchodzi do domu, aby coś z niego zabrać;</verse>
				<verse number="16">Kto zaś będzie w polu, niech nie wraca, aby wziąć swoją szatę.</verse>
				<verse number="17">Lecz biada brzemiennym i karmiącym w tych dniach!</verse>
				<verse number="18">Módlcie się więc, aby wasza ucieczka nie wypadła w zimie.</verse>
				<verse number="19">Będą to bowiem dni takiego ucisku, jakiego nie było od początku stworzenia, którego dokonał Bóg, aż dotąd i [nigdy] nie będzie.</verse>
				<verse number="20">A gdyby Pan nie skrócił tych dni, żadne ciało nie byłoby zbawione. Lecz ze względu na wybranych, których [sobie] obrał, skrócił te dni.</verse>
				<verse number="21">Jeśli wtedy ktoś wam powie: Oto tu [jest] Chrystus, albo: Oto tam [jest] – nie wierzcie.</verse>
				<verse number="22">Powstaną bowiem fałszywi Chrystusowie i fałszywi prorocy i będą czynić znaki i cuda, aby zwieść, o ile można, nawet wybranych.</verse>
				<verse number="23">Wy więc uważajcie. Wszystko wam przepowiedziałem.</verse>
				<verse number="24">Ale w tych dniach, po tym ucisku, zaćmi się słońce i księżyc nie da swego blasku;</verse>
				<verse number="25">Gwiazdy nieba będą spadać i moce, które są na niebie, zostaną poruszone.</verse>
				<verse number="26">A wtedy ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego w obłokach z wielką mocą i chwałą.</verse>
				<verse number="27">Wówczas pośle swoich aniołów i zgromadzi swoich wybranych z czterech stron świata, od krańca ziemi aż do krańca nieba.</verse>
				<verse number="28">A od drzewa figowego uczcie się przez podobieństwo: Gdy już jego gałąź staje się miękka i wypuszcza liście, poznajecie, że lato jest blisko.</verse>
				<verse number="29">Tak i wy, gdy ujrzycie, że to się dzieje, wiedzcie, że jest blisko, u drzwi.</verse>
				<verse number="30">Zaprawdę powiadam wam: Nie przeminie to pokolenie, aż się to wszystko stanie.</verse>
				<verse number="31">Niebo i ziemia przeminą, ale moje słowa nie przeminą.</verse>
				<verse number="32">Lecz o tym dniu i godzinie nikt nie wie, ani aniołowie, którzy są w niebie, ani Syn, tylko Ojciec.</verse>
				<verse number="33">Uważajcie, czuwajcie i módlcie się, bo nie wiecie, kiedy ten czas nadejdzie.</verse>
				<verse number="34">[Syn Człowieczy bowiem jest] jak człowiek, który wyjeżdżając, zostawił swój dom, dał władzę swoim sługom i każdemu jego pracę, a odźwiernemu nakazał czuwać.</verse>
				<verse number="35">Czuwajcie więc, bo nie wiecie, kiedy pan domu przyjdzie: wieczorem czy o północy, gdy pieją koguty czy rano;</verse>
				<verse number="36">By przypadkiem, przyszedłszy niespodziewanie, nie zastał was śpiących.</verse>
				<verse number="37">A to, co wam mówię, mówię wszystkim: Czuwajcie!</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">A po dwóch dniach była Pascha i święto Przaśników. I naczelni kapłani oraz uczeni w Piśmie szukali [sposobu], jak by go podstępnie schwytać i zabić.</verse>
				<verse number="2">Lecz mówili: Nie w święto, aby czasem nie wywołać rozruchów wśród ludu.</verse>
				<verse number="3">A gdy był w Betanii, w domu Szymona Trędowatego, i siedział przy stole, przyszła kobieta, która miała alabastrowe naczynie [pełne] bardzo drogiego olejku nardowego. Rozbiła naczynie i wylała mu olejek na głowę.</verse>
				<verse number="4">Niektórzy oburzyli się i mówili: Po co takie marnotrawstwo olejku?</verse>
				<verse number="5">Przecież można to było sprzedać drożej niż za trzysta groszy i rozdać [je] ubogim. I szemrali przeciwko niej.</verse>
				<verse number="6">Lecz Jezus powiedział: Zostawcie ją! Dlaczego sprawiacie jej przykrość? Dobry uczynek spełniła wobec mnie.</verse>
				<verse number="7">Ubogich bowiem zawsze macie u siebie i kiedy zechcecie, możecie im dobrze czynić. Mnie jednak nie zawsze będziecie mieć.</verse>
				<verse number="8">Ona zrobiła, co mogła. Zawczasu namaściła moje ciało na pogrzeb.</verse>
				<verse number="9">Zaprawdę powiadam wam: Gdziekolwiek po całym świecie będzie głoszona ta ewangelia, będzie się również opowiadać na jej pamiątkę to, co zrobiła.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Judasz Iskariota, jeden z dwunastu, poszedł do naczelnych kapłanów, aby im go wydać.</verse>
				<verse number="11">A gdy oni to usłyszeli, ucieszyli się i obiecali dać mu pieniądze. I szukał sposobności, aby go wydać.</verse>
				<verse number="12">W pierwszy dzień Przaśników, gdy zabijano baranka paschalnego, zapytali go jego uczniowie: Gdzie chcesz, abyśmy poszli i przygotowali ci Paschę do spożycia?</verse>
				<verse number="13">I posłał dwóch spośród swych uczniów, i powiedział im: Idźcie do miasta, a spotka się z wami człowiek niosący dzban wody. Idźcie za nim.</verse>
				<verse number="14">Tam zaś, gdzie wejdzie, powiecie gospodarzowi: Nauczyciel pyta: Gdzie jest pokój, w którym będę jadł Paschę z moimi uczniami?</verse>
				<verse number="15">A on wam pokaże wielką salę [na piętrze], urządzoną i przygotowaną. Tam dla nas [wszystko] przygotujcie.</verse>
				<verse number="16">Odeszli więc jego uczniowie i przyszli do miasta, gdzie znaleźli [wszystko] tak, jak im powiedział, i przygotowali Paschę.</verse>
				<verse number="17">A gdy nastał wieczór, przyszedł z dwunastoma.</verse>
				<verse number="18">Kiedy siedzieli za stołem i jedli, Jezus powiedział: Zaprawdę powiadam wam, że jeden z was, jedzący ze mną, wyda mnie.</verse>
				<verse number="19">Wtedy zaczęli się smucić i pytać jeden po drugim: Czy to ja? a inny: Czy ja?</verse>
				<verse number="20">Lecz on im odpowiedział: Jeden z dwunastu, ten, który ze mną macza w misie.</verse>
				<verse number="21">Syn Człowieczy odchodzi, jak jest o nim napisane, ale biada temu człowiekowi, przez którego Syn Człowieczy będzie wydany! Lepiej byłoby dla tego człowieka, gdyby się nie urodził.</verse>
				<verse number="22">A gdy jedli, Jezus wziął chleb, pobłogosławił, połamał i dał im, mówiąc: Bierzcie, jedzcie, to jest moje ciało.</verse>
				<verse number="23">Potem wziął kielich, złożył dziękczynienie i dał im. I pili z niego wszyscy.</verse>
				<verse number="24">I powiedział im: To jest moja krew nowego testamentu, która się za wielu wylewa.</verse>
				<verse number="25">Zaprawdę powiadam wam: Nie będę więcej pił z owocu winorośli aż do tego dnia, gdy go będę pił nowy w królestwie Bożym.</verse>
				<verse number="26">A gdy zaśpiewali hymn, wyszli ku Górze Oliwnej.</verse>
				<verse number="27">Potem Jezus im powiedział: Wy wszyscy zgorszycie się z mojego powodu tej nocy, bo jest napisane: Uderzę pasterza, a rozproszą się owce.</verse>
				<verse number="28">Lecz gdy zmartwychwstanę, udam się do Galilei przed wami.</verse>
				<verse number="29">Ale Piotr mu powiedział: Jeśli nawet wszyscy się zgorszą, jednak nie ja.</verse>
				<verse number="30">I powiedział mu Jezus: Zaprawdę powiadam ci, że dziś, tej nocy, zanim kogut dwa razy zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz.</verse>
				<verse number="31">Ale on tym bardziej zapewniał: Choćbym miał z tobą i umrzeć, nie wyprę się ciebie. Tak samo mówili wszyscy.</verse>
				<verse number="32">I przyszli na miejsce zwane Getsemani. Wtedy powiedział do swoich uczniów: Siedźcie tu, ja tymczasem będę się modlił.</verse>
				<verse number="33">Wziąwszy ze sobą Piotra, Jakuba i Jana, zaczął odczuwać lęk i udrękę.</verse>
				<verse number="34">I powiedział do nich: Bardzo smutna jest moja dusza aż do śmierci. Zostańcie tu i czuwajcie.</verse>
				<verse number="35">A odszedłszy trochę [dalej], upadł na ziemię i modlił się, aby, jeśli to możliwe, ominęła go ta godzina.</verse>
				<verse number="36">I powiedział: Abba, Ojcze, dla ciebie wszystko jest możliwe, zabierz ode mnie ten kielich. Jednak [niech się stanie] nie to, co ja chcę, ale to, co ty.</verse>
				<verse number="37">Potem przyszedł i zastał ich śpiących. I powiedział do Piotra: Szymonie, śpisz? Nie mogłeś czuwać jednej godziny?</verse>
				<verse number="38">Czuwajcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie. Duch wprawdzie jest ochoczy, ale ciało słabe.</verse>
				<verse number="39">I odszedłszy znowu, modlił się tymi samymi słowami.</verse>
				<verse number="40">A gdy wrócił, ponownie zastał ich śpiących, bo oczy same im się zamykały; i nie wiedzieli, co mu odpowiedzieć.</verse>
				<verse number="41">I przyszedł po raz trzeci, i powiedział im: Śpijcie dalej i odpoczywajcie! Dosyć! Nadeszła godzina, oto Syn Człowieczy będzie wydany w ręce grzeszników.</verse>
				<verse number="42">Wstańcie, chodźmy! Oto zbliża się ten, który mnie wydaje.</verse>
				<verse number="43">I zaraz, gdy on jeszcze mówił, nadszedł Judasz, jeden z dwunastu, a z nim wielka zgraja z mieczami i kijami od naczelnych kapłanów, uczonych w Piśmie i starszych.</verse>
				<verse number="44">A ten, który go zdradził, ustalił z nimi znak, mówiąc: Ten, którego pocałuję, to on, schwytajcie go i prowadźcie ostrożnie.</verse>
				<verse number="45">Gdy tylko przyszedł, natychmiast zbliżył się do niego i powiedział: Mistrzu, Mistrzu! I pocałował go.</verse>
				<verse number="46">Wtedy tamci rzucili się na niego i schwytali go.</verse>
				<verse number="47">A jeden z tych, którzy tam stali, dobył miecz, uderzył sługę najwyższego kapłana i odciął mu ucho.</verse>
				<verse number="48">Jezus zaś powiedział do nich: Wyszliście jak na bandytę z mieczami i kijami, aby mnie schwytać.</verse>
				<verse number="49">Codziennie bywałem u was w świątyni, nauczając, a nie schwytaliście mnie. Ale Pisma [muszą] się wypełnić.</verse>
				<verse number="50">Wtedy wszyscy opuścili go i uciekli.</verse>
				<verse number="51">A szedł za nim pewien młody człowiek mający płótno narzucone na gołe [ciało]. I pochwycili go młodzieńcy.</verse>
				<verse number="52">Ale on zostawił płótno i nago uciekł od nich.</verse>
				<verse number="53">Wtedy przyprowadzili Jezusa do najwyższego kapłana, gdzie zeszli się wszyscy naczelni kapłani, starsi i uczeni w Piśmie.</verse>
				<verse number="54">Piotr zaś szedł za nim z daleka aż do dziedzińca najwyższego kapłana i siedział ze sługami, grzejąc się przy ogniu.</verse>
				<verse number="55">Tymczasem naczelni kapłani i cała Rada szukali świadectwa przeciwko Jezusowi, aby go skazać na śmierć, ale nie znaleźli.</verse>
				<verse number="56">Wielu bowiem fałszywie świadczyło przeciwko niemu, lecz ich świadectwa nie były zgodne.</verse>
				<verse number="57">Wtedy niektórzy wystąpili i fałszywie świadczyli przeciwko niemu, mówiąc:</verse>
				<verse number="58">Słyszeliśmy, jak mówił: Zburzę tę świątynię ręką uczynioną, a w trzy dni zbuduję inną, nie ręką uczynioną.</verse>
				<verse number="59">Lecz i tak ich świadectwo nie było zgodne.</verse>
				<verse number="60">Wtedy najwyższy kapłan, stanąwszy na środku, zapytał Jezusa: Nic nie odpowiadasz? [Cóż to jest], co oni przeciwko tobie zeznają?</verse>
				<verse number="61">Ale on milczał i nic nie odpowiedział. Znowu zapytał go najwyższy kapłan: Czy ty jesteś Chrystusem, Synem Błogosławionego?</verse>
				<verse number="62">A Jezus odpowiedział: Ja jestem. I ujrzycie Syna Człowieczego siedzącego po prawicy mocy [Boga] i przychodzącego z obłokami nieba.</verse>
				<verse number="63">Wtedy najwyższy kapłan rozdarł swoje szaty i powiedział: Czyż potrzebujemy jeszcze świadków?</verse>
				<verse number="64">Słyszeliście bluźnierstwo. Jak wam się zdaje? A oni wszyscy wydali wyrok, że zasługuje na śmierć.</verse>
				<verse number="65">I niektórzy zaczęli pluć na niego, zakrywali mu twarz, bili go pięściami i mówili: Prorokuj! A słudzy go policzkowali.</verse>
				<verse number="66">Kiedy Piotr był na dole, na dziedzińcu, przyszła jedna ze służących najwyższego kapłana.</verse>
				<verse number="67">A gdy zobaczyła, że Piotr grzeje się [przy ogniu], popatrzyła na niego i powiedziała: I ty byłeś z Jezusem z Nazaretu.</verse>
				<verse number="68">Lecz on się wyparł, mówiąc: Nie wiem i nie rozumiem, o czym mówisz. I wyszedł na zewnątrz do przedsionka, a kogut zapiał.</verse>
				<verse number="69">Wtedy służąca zobaczyła go znowu i zaczęła mówić do tych, którzy tam stali: To jest [jeden] z nich.</verse>
				<verse number="70">A on ponownie się wyparł. I znowu, po chwili ci, którzy tam stali, powiedzieli do Piotra: Na pewno jesteś [jednym] z nich, bo jesteś Galilejczykiem i twoja mowa jest podobna.</verse>
				<verse number="71">Lecz on zaczął się zaklinać i przysięgać: Nie znam tego człowieka, o którym mówicie.</verse>
				<verse number="72">Wtedy kogut zapiał po raz drugi. I przypomniał sobie Piotr słowa, które powiedział mu Jezus: Zanim kogut dwa razy zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz. I wyszedłszy, zapłakał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Wczesnym rankiem naczelni kapłani, naradziwszy się razem ze starszymi, uczonymi w Piśmie i całą Radą, związali Jezusa, odprowadzili go i wydali Piłatowi.</verse>
				<verse number="2">A Piłat zapytał go: Czy ty jesteś królem Żydów? On mu odpowiedział: Ty [sam to] mówisz.</verse>
				<verse number="3">I oskarżali go naczelni kapłani o wiele rzeczy, ale on nic nie odpowiedział.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Piłat znowu go zapytał: Nic nie odpowiadasz? Zobacz, jak wiele zeznają przeciwko tobie.</verse>
				<verse number="5">Jezus jednak nic nie odpowiedział, tak że Piłat się dziwił.</verse>
				<verse number="6">Na święto miał on zwyczaj wypuszczać im jednego więźnia, o którego prosili.</verse>
				<verse number="7">A był [jeden], zwany Barabaszem, więziony wraz z buntownikami, którzy podczas rozruchów popełnili zabójstwo.</verse>
				<verse number="8">I tłum zaczął wołać i prosić, [żeby zrobił] to, co zawsze dla nich robił.</verse>
				<verse number="9">Lecz Piłat im odpowiedział: Chcecie, abym wam wypuścił króla Żydów?</verse>
				<verse number="10">Wiedział bowiem, że naczelni kapłani wydali go z zawiści.</verse>
				<verse number="11">Ale naczelni kapłani podburzyli tłum, żeby raczej wypuścił im Barabasza.</verse>
				<verse number="12">A Piłat znowu im odpowiedział: Cóż więc chcecie, abym uczynił [z tym], którego nazywacie królem Żydów?</verse>
				<verse number="13">A oni znowu zawołali: Ukrzyżuj go!</verse>
				<verse number="14">Wtedy Piłat zapytał: Cóż on złego uczynił? Lecz oni jeszcze głośniej wołali: Ukrzyżuj go!</verse>
				<verse number="15">Piłat więc, chcąc zadowolić tłum, wypuścił im Barabasza, a Jezusa ubiczował i wydał im na ukrzyżowanie.</verse>
				<verse number="16">Żołnierze wprowadzili go do sali, czyli do ratusza, i zwołali cały oddział.</verse>
				<verse number="17">Potem ubrali go w purpurę, a uplótłszy koronę z cierni, włożyli mu na [głowę].</verse>
				<verse number="18">I zaczęli go pozdrawiać: Witaj, królu Żydów!</verse>
				<verse number="19">Bili go trzciną po głowie i pluli na niego, a upadając na kolana, oddawali mu pokłon.</verse>
				<verse number="20">A gdy go wyszydzili, zdjęli z niego purpurę, ubrali go w [jego] własne szaty i wyprowadzili na ukrzyżowanie.</verse>
				<verse number="21">I przymusili przechodzącego obok niejakiego Szymona z Cyreny, który szedł z pola, ojca Aleksandra i Rufusa, aby niósł jego krzyż.</verse>
				<verse number="22">I przyprowadzili go na miejsce [zwane] Golgotą, co się tłumaczy: Miejsce Czaszki.</verse>
				<verse number="23">Dawali mu do picia wino z mirrą, ale go nie przyjął.</verse>
				<verse number="24">A gdy go ukrzyżowali, rozdzielili jego szaty, rzucając o nie losy, [by rozstrzygnąć], co kto ma wziąć.</verse>
				<verse number="25">A była godzina trzecia, gdy go ukrzyżowali.</verse>
				<verse number="26">Był też napis z podaniem jego winy: Król Żydów.</verse>
				<verse number="27">I ukrzyżowali z nim dwóch bandytów, jednego po prawej, a drugiego po jego lewej stronie.</verse>
				<verse number="28">Tak wypełniło się Pismo, które mówi: Zaliczono go w poczet złoczyńców.</verse>
				<verse number="29">A ci, którzy przechodzili obok, bluźnili mu, kiwając głowami i mówiąc: Ej! Ty, który burzysz świątynię i w trzy dni [ją] odbudowujesz;</verse>
				<verse number="30">Ratuj samego siebie i zejdź z krzyża!</verse>
				<verse number="31">Podobnie naczelni kapłani wraz z uczonymi w Piśmie, naśmiewając się, mówili między sobą: Innych ratował, a samego siebie uratować nie może.</verse>
				<verse number="32">Niech Chrystus, król Izraela, zejdzie teraz z krzyża, żebyśmy ujrzeli i uwierzyli. Urągali mu także ci, którzy byli z nim ukrzyżowani.</verse>
				<verse number="33">A gdy była szósta godzina, ciemność ogarnęła całą ziemię aż do godziny dziewiątej.</verse>
				<verse number="34">O godzinie dziewiątej Jezus zawołał donośnym głosem: Eloi, Eloi, lama sabachthani? – co się tłumaczy: Boże mój, Boże mój, czemu mnie opuściłeś?</verse>
				<verse number="35">A niektórzy ze stojących tam [ludzi], usłyszawszy to, mówili: Woła Eliasza.</verse>
				<verse number="36">Wtedy ktoś podbiegł, napełnił gąbkę octem i włożywszy na trzcinę, dał mu pić, mówiąc: Przestańcie, zobaczymy, czy przyjdzie Eliasz, aby go zdjąć.</verse>
				<verse number="37">A Jezus zawołał donośnym głosem i oddał ducha.</verse>
				<verse number="38">I rozerwała się na pół zasłona świątyni, od góry aż do dołu.</verse>
				<verse number="39">A setnik, który stał naprzeciw, widząc, że tak wołając, oddał ducha, powiedział: Ten człowiek prawdziwie był Synem Bożym.</verse>
				<verse number="40">Były [tam] też kobiety, które przypatrywały się z daleka, a wśród nich Maria Magdalena i Maria, matka Jakuba Mniejszego i Józefa, oraz Salome.</verse>
				<verse number="41">One to, gdy jeszcze był w Galilei, chodziły za nim i usługiwały mu. [Było] też wiele innych, które wraz z nim przyszły do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="42">A ponieważ był [dzień] przygotowania, który jest przed szabatem, i nastał już wieczór;</verse>
				<verse number="43">Przyszedł Józef z Arymatei, ważny członek Rady, który sam też oczekiwał królestwa Bożego, śmiało wszedł do Piłata i poprosił o ciało Jezusa.</verse>
				<verse number="44">A Piłat zdziwił się, że już nie żyje, i zawoławszy setnika, zapytał go, czy dawno umarł.</verse>
				<verse number="45">I upewniony przez setnika, wydał ciało Józefowi.</verse>
				<verse number="46">Ten kupił płótno, zdjął go, owinął płótnem i złożył w grobowcu, który był wykuty w skale, a przed wejście do grobowca zatoczył kamień.</verse>
				<verse number="47">A Maria Magdalena i Maria, [matka] Józefa, patrzyły, gdzie go złożono.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">A gdy minął szabat, Maria Magdalena, Maria, [matka] Jakuba, i Salome nakupiły wonności, aby pójść i namaścić go.</verse>
				<verse number="2">Pierwszego dnia po szabacie, wczesnym rankiem, gdy wzeszło słońce, przyszły do grobu.</verse>
				<verse number="3">I mówiły do siebie: Któż nam odwali kamień od wejścia do grobowca?</verse>
				<verse number="4">(A gdy spojrzały, zobaczyły, że kamień został odwalony). Był bowiem bardzo wielki.</verse>
				<verse number="5">Gdy weszły do grobowca, ujrzały młodzieńca siedzącego po prawej stronie, ubranego w białą szatę, i przestraszyły się.</verse>
				<verse number="6">Lecz on powiedział do nich: Nie bójcie się. Szukacie Jezusa z Nazaretu, który był ukrzyżowany. Powstał, nie ma [go] tu. Oto miejsce, gdzie go złożono.</verse>
				<verse number="7">Ale idźcie i powiedzcie jego uczniom i Piotrowi: Udaje się przed wami do Galilei. Tam go ujrzycie, jak wam powiedział.</verse>
				<verse number="8">Wyszły więc szybko i uciekły od grobu, bo ogarnęły je lęk i zdumienie. Nikomu też nic nie mówiły, ponieważ się bały.</verse>
				<verse number="9">A Jezus, gdy zmartwychwstał wczesnym rankiem pierwszego [dnia] po szabacie, ukazał się najpierw Marii Magdalenie, z której wypędził siedem demonów.</verse>
				<verse number="10">Ona zaś poszła i opowiedziała [to] tym, którzy z nim przebywali, pogrążonym w smutku i płaczącym.</verse>
				<verse number="11">A gdy oni usłyszeli, że żyje i że go widziała, nie wierzyli.</verse>
				<verse number="12">Potem ukazał się w innej postaci dwom z nich, gdy szli na wieś.</verse>
				<verse number="13">Oni poszli i opowiedzieli pozostałym. Lecz i tym nie uwierzyli.</verse>
				<verse number="14">Na koniec ukazał się jedenastu, gdy siedzieli za stołem, i wyrzucał im ich niewiarę i zatwardziałość serca, że nie wierzyli tym, którzy go widzieli wskrzeszonego.</verse>
				<verse number="15">I powiedział do nich: Idźcie na cały świat i głoście ewangelię wszelkiemu stworzeniu.</verse>
				<verse number="16">Kto uwierzy i ochrzci się, będzie zbawiony, ale kto nie uwierzy, będzie potępiony.</verse>
				<verse number="17">A takie znaki będą towarzyszyć tym, którzy uwierzą: w moim imieniu będą wypędzać demony, będą mówić nowymi językami;</verse>
				<verse number="18">Będą brać węże, a choćby wypili coś śmiercionośnego, nie zaszkodzi im; na chorych będą kłaść ręce, a ci odzyskają zdrowie.</verse>
				<verse number="19">A gdy Pan przestał do nich mówić, został wzięty do nieba i zasiadł po prawicy Boga.</verse>
				<verse number="20">Oni zaś poszli i głosili wszędzie, a Pan współdziałał z nimi i potwierdzał [ich] słowa znakami, które im towarzyszyły. [Amen].</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="42">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Ponieważ wielu podjęło się sporządzić opis tych wydarzeń, co do których mamy zupełną pewność;</verse>
				<verse number="2">Tak jak nam [je] przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa;</verse>
				<verse number="3">Postanowiłem i ja, który to wszystko od początku dokładnie wybadałem, opisać ci [to] po kolei, zacny Teofilu;</verse>
				<verse number="4">Abyś nabrał pewności co do tego, czego cię nauczono.</verse>
				<verse number="5">Za dni Heroda, króla Judei, żył pewien kapłan imieniem Zachariasz, ze zmiany Abiasza. Miał on za żonę [jedną] z córek Aarona, której na imię było Elżbieta.</verse>
				<verse number="6">Oboje byli sprawiedliwi w oczach Boga, postępując nienagannie według wszystkich przykazań i nakazów Pana.</verse>
				<verse number="7">Nie mieli jednak dziecka, ponieważ Elżbieta była niepłodna, i oboje byli w podeszłym wieku.</verse>
				<verse number="8">A gdy pełnił służbę kapłańską przed Bogiem w kolejności swojej zmiany;</verse>
				<verse number="9">Zgodnie ze zwyczajem urzędu kapłańskiego padł na niego los, aby wejść do świątyni Pana i palić kadzidło.</verse>
				<verse number="10">A cała rzesza ludzi modliła się na zewnątrz w czasie kadzenia.</verse>
				<verse number="11">Wtedy ukazał mu się anioł Pana stojący po prawej stronie ołtarza kadzenia.</verse>
				<verse number="12">I przeraził się Zachariasz na jego widok, i ogarnął go strach.</verse>
				<verse number="13">Lecz anioł powiedział do niego: Nie bój się, Zachariaszu, bo twoja modlitwa została wysłuchana. Elżbieta, twoja żona, urodzi ci syna, któremu nadasz imię Jan.</verse>
				<verse number="14">Będzie to dla ciebie radość i wesele; i wielu będzie się radować z jego narodzin.</verse>
				<verse number="15">Będzie bowiem wielki w oczach Pana. Nie będzie pił wina ani mocnego napoju i zostanie napełniony Duchem Świętym już w łonie swojej matki.</verse>
				<verse number="16">I wielu z synów Izraela nawróci do Pana, ich Boga.</verse>
				<verse number="17">On bowiem pójdzie przed nim w duchu i mocy Eliasza, aby zwrócić serca ojców ku dzieciom, a opornych ku roztropności sprawiedliwych, aby przygotować Panu lud gotowy.</verse>
				<verse number="18">I powiedział Zachariasz do anioła: Po czym to poznam? Bo ja jestem stary i moja żona jest w podeszłym wieku.</verse>
				<verse number="19">A anioł mu odpowiedział: Ja jestem Gabriel, który stoi przed Bogiem. Zostałem posłany, aby mówić do ciebie i przynieść ci tę radosną nowinę.</verse>
				<verse number="20">I będziesz niemy, i nie będziesz mógł mówić aż do dnia, kiedy się to stanie, dlatego że nie uwierzyłeś moim słowom, które się wypełnią w swoim czasie.</verse>
				<verse number="21">A ludzie czekali na Zachariasza i dziwili się, że tak długo przebywa w świątyni.</verse>
				<verse number="22">Kiedy wyszedł, nie mógł do nich mówić. I zrozumieli, że miał widzenie w świątyni, bo dawał im znaki, i pozostał niemy.</verse>
				<verse number="23">A gdy skończyły się dni jego posługi, wrócił do swego domu.</verse>
				<verse number="24">Po tych dniach Elżbieta, jego żona, poczęła i ukrywała się przez pięć miesięcy, mówiąc:</verse>
				<verse number="25">Tak mi uczynił Pan w dniach, kiedy wejrzał [na mnie], aby zdjąć moją hańbę w oczach ludzi.</verse>
				<verse number="26">A w szóstym miesiącu Bóg posłał anioła Gabriela do miasta w Galilei, zwanego Nazaret;</verse>
				<verse number="27">Do dziewicy zaślubionej mężczyźnie, któremu na imię było Józef, z rodu Dawida; a dziewicy było na imię Maria.</verse>
				<verse number="28">Kiedy anioł przyszedł do niej, powiedział: Witaj, obdarowana łaską, Pan jest z tobą. Błogosławiona jesteś między kobietami.</verse>
				<verse number="29">Ale ona, ujrzawszy [go], zlękła się z powodu jego słów i zastanawiała się, co miałoby znaczyć to pozdrowienie.</verse>
				<verse number="30">Wtedy anioł powiedział do niej: Nie bój się, Mario, znalazłaś bowiem łaskę u Boga.</verse>
				<verse number="31">Oto poczniesz w [swym] łonie i urodzisz syna, któremu nadasz imię Jezus.</verse>
				<verse number="32">Będzie on wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego, a Pan Bóg da mu tron jego ojca Dawida.</verse>
				<verse number="33">I będzie królował nad domem Jakuba na wieki, a jego królestwu nie będzie końca.</verse>
				<verse number="34">Wtedy Maria powiedziała do anioła: Jak to się stanie, skoro nie obcowałam z mężczyzną?</verse>
				<verse number="35">A anioł jej odpowiedział: Duch Święty zstąpi na ciebie i moc Najwyższego zacieni cię. Dlatego też to święte, co się z ciebie narodzi, będzie nazwane Synem Bożym.</verse>
				<verse number="36">A oto Elżbieta, twoja krewna, także poczęła syna w swojej starości i jest w szóstym miesiącu ta, którą nazywano niepłodną.</verse>
				<verse number="37">Dla Boga bowiem nie ma nic niemożliwego.</verse>
				<verse number="38">I powiedziała Maria: Oto służebnica Pana, niech mi się stanie według twego słowa. Wtedy odszedł od niej anioł.</verse>
				<verse number="39">W tych dniach Maria wstała i poszła z pośpiechem w góry do miasta w Judei.</verse>
				<verse number="40">Weszła do domu Zachariasza i pozdrowiła Elżbietę.</verse>
				<verse number="41">A gdy Elżbieta usłyszała pozdrowienie Marii, poruszyło się dziecko w jej łonie i Elżbieta została napełniona Duchem Świętym.</verse>
				<verse number="42">I zawołała donośnym głosem: Błogosławiona jesteś między kobietami i błogosławiony jest owoc twego łona.</verse>
				<verse number="43">A skądże mi to, że matka mego Pana przyszła do mnie?</verse>
				<verse number="44">Gdy bowiem głos twego pozdrowienia zabrzmiał w moich uszach, poruszyło się z radości dziecko w moim łonie.</verse>
				<verse number="45">A błogosławiona, która uwierzyła. Spełni się bowiem to, co zostało jej powiedziane przez Pana.</verse>
				<verse number="46">Wtedy Maria powiedziała: Wielbi moja dusza Pana;</verse>
				<verse number="47">I rozradował się mój duch w Bogu, moim Zbawicielu;</verse>
				<verse number="48">Bo wejrzał na uniżenie swojej służebnicy. Oto bowiem wszystkie pokolenia będą mnie odtąd nazywać błogosławioną.</verse>
				<verse number="49">Bo uczynił mi wielkie rzeczy ten, który jest mocny, i święte jest jego imię.</verse>
				<verse number="50">A jego miłosierdzie z pokolenia na pokolenie nad tymi, którzy się go boją.</verse>
				<verse number="51">Okazał moc swoim ramieniem i rozproszył pysznych w myślach ich serc.</verse>
				<verse number="52">Strącił mocarzy z tronów, a wywyższył pokornych.</verse>
				<verse number="53">Głodnych napełnił dobrami, a bogaczy odprawił z niczym.</verse>
				<verse number="54">Ujął się za Izraelem, swym sługą, pomny na [swoje] miłosierdzie;</verse>
				<verse number="55">Jak mówił do naszych ojców, [do] Abrahama i jego potomstwa na wieki.</verse>
				<verse number="56">I została z nią Maria około trzech miesięcy, a potem wróciła do swego domu.</verse>
				<verse number="57">Dla Elżbiety zaś nadszedł czas porodu i urodziła syna.</verse>
				<verse number="58">A gdy jej sąsiedzi i krewni usłyszeli, że Pan okazał jej swoje wielkie miłosierdzie, cieszyli się razem z nią.</verse>
				<verse number="59">A ósmego dnia przyszli, aby obrzezać dziecko, i [chcieli] nadać mu imię jego ojca, Zachariasza.</verse>
				<verse number="60">Ale jego matka powiedziała: Nie tak, lecz będzie się nazywał Jan.</verse>
				<verse number="61">I powiedzieli do niej: Nie ma nikogo w twoim rodzie, kogo by nazwano tym imieniem.</verse>
				<verse number="62">Pytali więc znakami jego ojca, jak chce go nazwać.</verse>
				<verse number="63">A on poprosił o tabliczkę i napisał: Jan jest jego imię. I dziwili się wszyscy.</verse>
				<verse number="64">Natychmiast otworzyły się jego usta i [rozwiązał się] jego język, i mówił, wielbiąc Boga.</verse>
				<verse number="65">I padł strach na wszystkich ich sąsiadów, i po całej górskiej krainie judzkiej rozgłoszone zostały wszystkie te słowa.</verse>
				<verse number="66">Wszyscy zaś, którzy o tym słyszeli, brali to sobie do serca i mówili: Cóż to będzie za dziecko? I była z nim ręka Pańska.</verse>
				<verse number="67">A Zachariasz, jego ojciec, będąc napełniony Duchem Świętym, prorokował:</verse>
				<verse number="68">Błogosławiony niech będzie Pan, Bóg Izraela, bo nawiedził i odkupił swój lud;</verse>
				<verse number="69">I wzbudził nam róg zbawienia w domu Dawida, swego sługi;</verse>
				<verse number="70">Jak mówił przez usta swoich świętych proroków, którzy byli od wieków;</verse>
				<verse number="71">[Że nas] wybawi od naszych nieprzyjaciół i z ręki wszystkich, którzy nas nienawidzą;</verse>
				<verse number="72">Aby okazać miłosierdzie naszym ojcom i przypomnieć swoje święte przymierze;</verse>
				<verse number="73">I przysięgę, którą złożył Abrahamowi, naszemu ojcu;</verse>
				<verse number="74">Że nam da, [abyśmy] mu służyli bez lęku, wybawieni z ręki naszych nieprzyjaciół;</verse>
				<verse number="75">W świętości i sprawiedliwości przed nim po wszystkie dni naszego życia.</verse>
				<verse number="76">A ty, dziecko, będziesz nazwane prorokiem Najwyższego, bo pójdziesz przed obliczem Pana, aby przygotować jego drogi;</verse>
				<verse number="77">I żeby jego ludowi dać poznać zbawienie przez przebaczenie mu grzechów;</verse>
				<verse number="78">Dzięki serdecznemu miłosierdziu naszego Boga, przez które nawiedził nas wschód [słońca] z wysoka;</verse>
				<verse number="79">Aby oświecić siedzących w ciemności i w cieniu śmierci, aby skierować nasze kroki na drogę pokoju.</verse>
				<verse number="80">A dziecko rosło i umacniało się w duchu, i przebywało na pustyniach aż do dnia ukazania się przed Izraelem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A w tych dniach wyszedł dekret cesarza Augusta, aby spisano cały świat.</verse>
				<verse number="2">A ten pierwszy spis odbył się, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii.</verse>
				<verse number="3">Szli więc wszyscy, aby dać się spisać, każdy do swego miasta.</verse>
				<verse number="4">Poszedł też Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawida, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i z rodu Dawida;</verse>
				<verse number="5">Aby dać się spisać z Marią, poślubioną sobie małżonką, która była brzemienna.</verse>
				<verse number="6">A gdy tam byli, nadszedł czas porodu.</verse>
				<verse number="7">I urodziła swego pierworodnego syna, owinęła go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie.</verse>
				<verse number="8">A byli w tej okolicy pasterze przebywający w polu i trzymający straż nocną nad swoim stadem.</verse>
				<verse number="9">I oto stanął przy nich anioł Pana, a chwała Pana zewsząd ich oświeciła. I ogarnął ich wielki strach.</verse>
				<verse number="10">I powiedział do nich anioł: Nie bójcie się, bo oto zwiastuję wam wielką radość, która będzie [udziałem] całego ludu.</verse>
				<verse number="11">Dziś bowiem w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Chrystus Pan.</verse>
				<verse number="12">A to [będzie] dla was znakiem: Znajdziecie niemowlę owinięte w pieluszki i leżące w żłobie.</verse>
				<verse number="13">I zaraz z aniołem przybyło mnóstwo wojsk niebieskich chwalących Boga i mówiących:</verse>
				<verse number="14">Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój, wobec ludzi dobra wola.</verse>
				<verse number="15">A gdy aniołowie odeszli od nich do nieba, pasterze mówili między sobą: Chodźmy aż do Betlejem i zobaczmy to, co się wydarzyło, a co Pan nam oznajmił.</verse>
				<verse number="16">Spiesząc się więc, przyszli i znaleźli Marię, Józefa i niemowlę leżące w żłobie.</verse>
				<verse number="17">A ujrzawszy, rozgłosili to, co zostało im powiedziane o tym dziecku.</verse>
				<verse number="18">A wszyscy, którzy słyszeli, dziwili się temu, co pasterze im mówili.</verse>
				<verse number="19">Lecz Maria zachowywała wszystkie te słowa, rozważając je w swoim sercu.</verse>
				<verse number="20">I wrócili pasterze, wielbiąc i chwaląc Boga za wszystko, co słyszeli i widzieli, tak jak im zostało powiedziane.</verse>
				<verse number="21">A gdy minęło osiem dni i [należało] obrzezać dziecko, nadano mu imię Jezus, którym nazwał je anioł, zanim się poczęło w łonie.</verse>
				<verse number="22">Gdy też według Prawa Mojżesza minęły dni jej oczyszczenia, przynieśli go do Jerozolimy, aby stawić go przed Panem;</verse>
				<verse number="23">(Tak jak jest napisane w Prawie Pana: Każdy mężczyzna otwierający łono będzie nazywany świętym Panu);</verse>
				<verse number="24">I żeby złożyć ofiarę według [tego], co zostało powiedziane w Prawie Pana, parę synogarlic albo dwa gołąbki.</verse>
				<verse number="25">A był w Jerozolimie człowiek imieniem Symeon. Ten człowiek był sprawiedliwy i bogobojny, oczekujący pociechy Izraela, a Duch Święty był nad nim.</verse>
				<verse number="26">I objawił mu Bóg przez Ducha Świętego, że nie ujrzy śmierci, dopóki nie zobaczy Chrystusa Pańskiego.</verse>
				<verse number="27">Przyszedł on [prowadzony] przez Ducha [Świętego] do świątyni. A gdy rodzice wnosili dziecko – Jezusa, aby postąpić z nim według zwyczaju prawa;</verse>
				<verse number="28">Wtedy on, wziąwszy go na ręce, chwalił Boga i mówił:</verse>
				<verse number="29">Teraz pozwalasz odejść twemu słudze, Panie, w pokoju, według twego słowa;</verse>
				<verse number="30">Gdyż moje oczy ujrzały twoje zbawienie;</verse>
				<verse number="31">Które przygotowałeś wobec wszystkich ludzi;</verse>
				<verse number="32">Światłość na oświecenie pogan i chwałę twego ludu, Izraela.</verse>
				<verse number="33">A Józef i jego matka dziwili się temu, co o nim mówiono.</verse>
				<verse number="34">I błogosławił im Symeon, i powiedział do Marii, jego matki: Oto ten położony jest na upadek i na powstanie wielu w Izraelu, i na znak, przeciwko któremu będą mówić;</verse>
				<verse number="35">(I twoją duszę miecz przeniknie), aby myśli wielu serc zostały objawione.</verse>
				<verse number="36">A była [tam] prorokini Anna, córka Fanuela, z pokolenia Asera, która była w bardzo podeszłym wieku, a żyła siedem lat z mężem od swego dziewictwa.</verse>
				<verse number="37">A [była] wdową [mającą] około osiemdziesięciu czterech lat, która nie opuszczała świątyni, służąc [Bogu] w postach i modlitwach dniem i nocą.</verse>
				<verse number="38">Ona też, przyszedłszy w tej właśnie chwili, dziękowała Panu i mówiła o nim wszystkim, którzy oczekiwali odkupienia w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="39">A gdy wykonali wszystko według prawa Pana, wrócili do Galilei, do swego miasta, Nazaretu.</verse>
				<verse number="40">Dziecko zaś rosło i umacniało się w duchu, będąc pełne mądrości, a łaska Boga była nad nim.</verse>
				<verse number="41">A jego rodzice chodzili co roku do Jerozolimy na święto Paschy.</verse>
				<verse number="42">I gdy miał dwanaście lat, poszli do Jerozolimy, zgodnie ze zwyczajem tego święta.</verse>
				<verse number="43">A gdy minęły te dni i już wracali, dziecię Jezus zostało w Jerozolimie, ale Józef i jego matka [o tym] nie wiedzieli.</verse>
				<verse number="44">Lecz sądząc, że jest w towarzystwie podróżnych, przeszli dzień drogi i szukali go wśród krewnych i znajomych.</verse>
				<verse number="45">A gdy go nie znaleźli, wrócili do Jerozolimy, szukając go.</verse>
				<verse number="46">A po trzech dniach znaleźli go siedzącego w świątyni wśród nauczycieli, słuchającego i pytającego ich.</verse>
				<verse number="47">I wszyscy, którzy go słuchali, zdumiewali się jego rozumem i odpowiedziami.</verse>
				<verse number="48">A [rodzice], ujrzawszy go, zdziwili się. I powiedziała do niego jego matka: Synu, dlaczego nam to zrobiłeś? Oto twój ojciec i ja z bólem [serca] szukaliśmy ciebie.</verse>
				<verse number="49">I powiedział do nich: Czemu mnie szukaliście? Czy nie wiedzieliście, że muszę być w tym, co należy do mego Ojca?</verse>
				<verse number="50">Lecz oni nie zrozumieli tych słów, które im mówił.</verse>
				<verse number="51">Wtedy poszedł z nimi i wrócił do Nazaretu, i był im posłuszny. A jego matka zachowywała wszystkie te słowa w swoim sercu.</verse>
				<verse number="52">A Jezusowi przybywało mądrości i wzrostu oraz łaski u Boga i u ludzi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A w piętnastym roku panowania cesarza Tyberiusza, gdy Poncjusz Piłat był namiestnikiem Judei, Herod tetrarchą Galilei, jego brat Filip tetrarchą Iturei i ziemi Trachonu, a Lizaniasz tetrarchą Abileny;</verse>
				<verse number="2">Za najwyższych kapłanów Annasza i Kajfasza doszło słowo Boże do Jana, syna Zachariasza, na pustyni.</verse>
				<verse number="3">I obchodził całą okolicę nad Jordanem, głosząc chrzest pokuty na przebaczenie grzechów.</verse>
				<verse number="4">Jak jest napisane w księdze słów proroka Izajasza: Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki.</verse>
				<verse number="5">Każda dolina będzie wypełniona, a każda góra i pagórek będą obniżone; to, co krzywe, wyprostuje się, a wyboiste drogi będą gładkie.</verse>
				<verse number="6">I ujrzy wszelkie ciało zbawienie Boże.</verse>
				<verse number="7">Mówił więc do tłumów, które przychodziły, aby ich ochrzcił: Plemię żmijowe, któż was ostrzegł, żebyście uciekali przed przyszłym gniewem?</verse>
				<verse number="8">Wydajcie więc owoce godne pokuty i nie zaczynajcie sobie wmawiać: Naszym ojcem jest Abraham. Mówię wam bowiem, że Bóg i z tych kamieni może wzbudzić dzieci Abrahamowi.</verse>
				<verse number="9">A już siekiera do korzenia drzew jest przyłożona. Każde drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, zostaje wycięte i wrzucone w ogień.</verse>
				<verse number="10">I pytali go ludzie: Cóż więc mamy czynić?</verse>
				<verse number="11">A on im odpowiedział: Kto ma dwie szaty, niech da temu, który nie ma, a kto ma pożywienie, niech uczyni tak samo.</verse>
				<verse number="12">Przyszli też celnicy, aby się ochrzcić, i pytali go: Nauczycielu, cóż mamy czynić?</verse>
				<verse number="13">A on im odpowiedział: Nie pobierajcie nic więcej ponad to, co wam wyznaczono.</verse>
				<verse number="14">Pytali go też żołnierze: A my co mamy czynić? I odpowiedział im: Wobec nikogo nie używajcie przemocy, [nikogo] fałszywie nie oskarżajcie i poprzestawajcie na waszym żołdzie.</verse>
				<verse number="15">A gdy ludzie trwali w oczekiwaniu i wszyscy myśleli w swych sercach o Janie, czy może on nie jest Chrystusem;</verse>
				<verse number="16">Odpowiedział Jan wszystkim: Ja was chrzczę wodą, lecz idzie mocniejszy ode mnie, któremu nie jestem godny rozwiązać rzemyka u jego sandałów. On będzie was chrzcił Duchem Świętym i ogniem.</verse>
				<verse number="17">[Ma] on swoje wiejadło w ręku i wyczyści swoje klepisko, i zgromadzi pszenicę do swego spichlerza, ale plewy spali w ogniu nieugaszonym.</verse>
				<verse number="18">A tak głosząc, dawał ludziom jeszcze wiele innych napomnień.</verse>
				<verse number="19">Lecz tetrarcha Herod, strofowany przez niego z powodu Herodiady, żony swego brata Filipa, i z powodu wszystkich złych czynów, których się dopuścił;</verse>
				<verse number="20">Dodał do wszystkiego i to, że wtrącił Jana do więzienia.</verse>
				<verse number="21">I stało się tak, że kiedy wszyscy ludzie byli ochrzczeni, również Jezus został ochrzczony, a gdy się modlił, otworzyło się niebo;</verse>
				<verse number="22">I zstąpił [na niego] Duch Święty w kształcie cielesnym jak gołębica, a z nieba rozległ się głos: Ty jesteś moim umiłowanym Synem, w tobie mam upodobanie.</verse>
				<verse number="23">A Jezus miał około trzydziestu lat. Był, jak sądzono, synem Józefa, [syna] Helego;</verse>
				<verse number="24">[Syna] Mattata, [syna] Lewiego, [syna] Melchiego, [syna] Jannaja, [syna] Józefa;</verse>
				<verse number="25">[Syna] Matatiasza, [syna] Amosa, [syna] Nahuma, [syna] Esliego, [syna] Naggaja;</verse>
				<verse number="26">[Syna] Maata, [syna] Matatiasza, [syna] Semei, [syna] Józefa, [syna] Judy;</verse>
				<verse number="27">[Syna] Joanana, [syna] Resy, [syna] Zorobabela, [syna] Salatiela, [syna] Neriego;</verse>
				<verse number="28">[Syna] Melchiego, [syna] Addiego, [syna] Kosama, [syna] Elmadama, [syna] Era;</verse>
				<verse number="29">[Syna] Jozego, [syna] Eliezera, [syna] Jorima, [syna] Mattata, [syna] Lewiego;</verse>
				<verse number="30">[Syna] Symeona, [syna] Judy, [syna] Józefa, [syna] Jonana, [syna] Eliakima;</verse>
				<verse number="31">[Syna] Meleasza, [syna] Menny, [syna] Mattata, [syna] Natana, [syna] Dawida;</verse>
				<verse number="32">[Syna] Jessego, [syna] Obeda, [syna] Booza, [syna] Salmona, [syna] Naassona;</verse>
				<verse number="33">[Syna] Aminadaba, [syna] Arama, [syna] Esroma, [syna] Faresa, [syna] Judy;</verse>
				<verse number="34">[Syna] Jakuba, [syna] Izaaka, [syna] Abrahama, [syna] Tarego, [syna] Nachora;</verse>
				<verse number="35">[Syna] Serucha, [syna] Ragaua, [syna] Faleka, [syna] Hebera, [syna] Sali;</verse>
				<verse number="36">[Syna] Kainana, [syna] Arfaksada, [syna] Sema, [syna] Noego, [syna] Lamecha;</verse>
				<verse number="37">[Syna] Matusali, [syna] Enocha, [syna] Jareta, [syna] Maleleela, [syna] Kainana;</verse>
				<verse number="38">[Syna] Enosa, [syna] Seta, [syna] Adama, [syna] Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A Jezus, pełen Ducha Świętego, wrócił znad Jordanu i został zaprowadzony przez Ducha na pustynię;</verse>
				<verse number="2">I przez czterdzieści dni był kuszony przez diabła. Nic nie jadł w tych dniach, a gdy minęły, poczuł głód.</verse>
				<verse number="3">I powiedział do niego diabeł: Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz temu kamieniowi, aby stał się chlebem.</verse>
				<verse number="4">Ale Jezus mu odpowiedział: Jest napisane: Nie samym chlebem będzie żył człowiek, ale każdym słowem Bożym.</verse>
				<verse number="5">Wtedy wyprowadził go diabeł na wysoką górę i pokazał mu w jednej chwili wszystkie królestwa świata.</verse>
				<verse number="6">I powiedział do niego diabeł: Dam ci całą tę potęgę i ich chwałę, bo zostały mi przekazane i daję je, komu chcę.</verse>
				<verse number="7">Jeśli więc oddasz mi pokłon, wszystko będzie twoje.</verse>
				<verse number="8">A Jezus mu odpowiedział: Idź precz ode mnie, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.</verse>
				<verse number="9">Potem zaprowadził go do Jerozolimy, postawił na szczycie świątyni i powiedział do niego: Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się stąd w dół.</verse>
				<verse number="10">Jest bowiem napisane: Rozkaże o tobie swoim aniołom, aby cię strzegli;</verse>
				<verse number="11">I będą cię nosić na rękach, abyś przypadkiem nie uderzył swojej nogi o kamień.</verse>
				<verse number="12">A Jezus mu odpowiedział: Powiedziano: Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, swego Boga.</verse>
				<verse number="13">Kiedy diabeł skończył całe kuszenie, odstąpił od niego na jakiś czas.</verse>
				<verse number="14">Jezus zaś wrócił w mocy Ducha do Galilei, a wieść o nim rozeszła się po całej okolicy.</verse>
				<verse number="15">I nauczał w ich synagogach, sławiony przez wszystkich.</verse>
				<verse number="16">Przyszedł też do Nazaretu, gdzie się wychował. Według swego zwyczaju wszedł w dzień szabatu do synagogi i wstał, aby czytać.</verse>
				<verse number="17">I podano mu księgę proroka Izajasza. Gdy otworzył księgę, znalazł miejsce, gdzie było napisane:</verse>
				<verse number="18">Duch Pana nade mną, ponieważ namaścił mnie, abym głosił ewangelię ubogim, posłał mnie, abym uzdrawiał skruszonych w sercu, abym uwięzionym zwiastował wyzwolenie, a ślepym przejrzenie, abym uciśnionych wypuścił na wolność;</verse>
				<verse number="19">Abym głosił miłościwy rok Pana.</verse>
				<verse number="20">Potem zamknął księgę, oddał ją słudze i usiadł, a oczy wszystkich w synagodze były w nim utkwione.</verse>
				<verse number="21">I zaczął do nich mówić: Dziś wypełniły się te [słowa] Pisma w waszych uszach.</verse>
				<verse number="22">A wszyscy przyświadczali mu i dziwili się słowom łaski, które wychodziły z jego ust. I mówili: Czyż nie jest to syn Józefa?</verse>
				<verse number="23">I powiedział do nich: Z pewnością powiecie mi to przysłowie: Lekarzu, ulecz samego siebie. To, o czym słyszeliśmy, że wydarzyło się w Kafarnaum, uczyń i tu, w swojej ojczyźnie.</verse>
				<verse number="24">I powiedział: Zaprawdę powiadam wam: Żaden prorok nie jest dobrze przyjmowany w swojej ojczyźnie.</verse>
				<verse number="25">Ale mówię wam zgodnie z prawdą, [że] wiele wdów było w Izraelu za dni Eliasza, gdy niebo było zamknięte przez trzy lata i sześć miesięcy, tak że wielki głód panował na całej ziemi;</verse>
				<verse number="26">Jednak Eliasz nie został posłany do żadnej z nich, tylko do pewnej wdowy z Sarepty Sydońskiej.</verse>
				<verse number="27">I wielu było trędowatych w Izraelu za [czasów] proroka Elizeusza, jednak żaden z nich nie został oczyszczony, tylko Naaman Syryjczyk.</verse>
				<verse number="28">I wszyscy w synagodze, słysząc to, zapłonęli gniewem;</verse>
				<verse number="29">A wstawszy, wypchnęli go z miasta i wyprowadzili na szczyt góry, na której było zbudowane ich miasto, aby go z niej zrzucić.</verse>
				<verse number="30">Lecz on przeszedł między nimi i oddalił się.</verse>
				<verse number="31">Potem przyszedł do Kafarnaum, miasta w Galilei, i tam nauczał ich w szabaty.</verse>
				<verse number="32">I zdumiewali się jego nauką, bo przemawiał z mocą.</verse>
				<verse number="33">A był w synagodze człowiek, który miał ducha demona nieczystego. Zawołał on donośnym głosem:</verse>
				<verse number="34">Ach, cóż my z tobą mamy, Jezusie z Nazaretu? Przyszedłeś nas zniszczyć? Wiem, kim jesteś: Świętym Boga.</verse>
				<verse number="35">I zgromił go Jezus: Zamilcz i wyjdź z niego! Wtedy demon rzucił go na środek i wyszedł z niego, nie wyrządzając mu żadnej krzywdy.</verse>
				<verse number="36">A wszystkich ogarnęło zdumienie i rozmawiali między sobą: Cóż to za słowo? Bo z władzą i mocą rozkazuje duchom nieczystym, a one wychodzą.</verse>
				<verse number="37">I wieść o nim rozeszła się wszędzie po okolicznej krainie.</verse>
				<verse number="38">Po wyjściu z synagogi [Jezus] przyszedł do domu Szymona. A teściowa Szymona miała wysoką gorączkę, więc prosili go za nią.</verse>
				<verse number="39">Wtedy on, stanąwszy nad nią, zgromił gorączkę, a ta ją opuściła. Zaraz też wstała i usługiwała im.</verse>
				<verse number="40">A gdy słońce zachodziło, wszyscy, którzy mieli cierpiących na rozmaite choroby, przyprowadzali ich do niego, a on na każdego z nich kładł ręce i uzdrawiał ich.</verse>
				<verse number="41">Z wielu też wychodziły demony, wołając: Ty jesteś Chrystusem, Synem Bożym. Ale [on] gromił [je] i nie pozwalał im mówić. Wiedziały bowiem, że on jest Chrystusem.</verse>
				<verse number="42">Kiedy nastał dzień, wyszedł i udał się na odludne miejsce. A ludzie go szukali i przyszli aż do niego, i zatrzymywali go, aby od nich nie odchodził.</verse>
				<verse number="43">Lecz on powiedział do nich: Także innym miastom muszę głosić królestwo Boże, bo po to zostałem posłany.</verse>
				<verse number="44">I głosił w synagogach w Galilei.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Pewnego razu, gdy ludzie cisnęli się do niego, aby słuchać słowa Bożego, on stał nad jeziorem Genezaret.</verse>
				<verse number="2">I zobaczył dwie łodzie stojące przy [brzegu] jeziora, a rybacy, wyszedłszy z nich, płukali sieci.</verse>
				<verse number="3">Wsiadł do jednej z tych łodzi, która należała do Szymona, i poprosił go, aby trochę odpłynął od brzegu. A usiadłszy, nauczał ludzi z łodzi.</verse>
				<verse number="4">Kiedy przestał mówić, zwrócił się do Szymona: Wypłyń na głębię i zarzućcie wasze sieci na połów.</verse>
				<verse number="5">A Szymon mu odpowiedział: Mistrzu, przez całą noc pracowaliśmy i nic nie złowiliśmy, ale na twoje słowo zarzucę sieć.</verse>
				<verse number="6">A gdy to zrobili, zagarnęli wielkie mnóstwo ryb, tak że sieć im się rwała.</verse>
				<verse number="7">Skinęli więc na towarzyszy, którzy byli w drugiej łodzi, aby przybyli i pomogli im. A oni przypłynęli i napełnili obie łodzie, tak że się zanurzały.</verse>
				<verse number="8">Widząc to, Szymon Piotr przypadł do kolan Jezusa i powiedział: Odejdź ode mnie, Panie, bo jestem grzesznym człowiekiem.</verse>
				<verse number="9">I jego bowiem, i wszystkich, którzy z nim byli, ogarnęło zdumienie z [powodu] połowu ryb, jakiego dokonali.</verse>
				<verse number="10">Podobnie też Jakuba i Jana, synów Zebedeusza, którzy byli towarzyszami Szymona. I powiedział Jezus do Szymona: Nie bój się, odtąd będziesz łowił ludzi.</verse>
				<verse number="11">A oni, wyciągnąwszy łódź na brzeg, zostawili wszystko i poszli za nim.</verse>
				<verse number="12">A gdy przebywał w pewnym mieście, [był tam] człowiek cały pokryty trądem. Kiedy zobaczył Jezusa, upadł na twarz i prosił go: Panie, jeśli chcesz, możesz mnie oczyścić.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Jezus wyciągnął rękę, dotknął go i powiedział: Chcę, bądź oczyszczony. I natychmiast trąd go opuścił.</verse>
				<verse number="14">Potem przykazał mu, aby nikomu o tym nie mówił. [I dodał]: Ale idź, pokaż się kapłanowi i ofiaruj za swoje oczyszczenie, jak nakazał Mojżesz, na świadectwo dla nich.</verse>
				<verse number="15">Lecz wieść o nim jeszcze bardziej się rozchodziła. I schodziły się wielkie tłumy, aby go słuchać i aby ich uzdrowił z chorób.</verse>
				<verse number="16">A on odchodził na pustynię i modlił się.</verse>
				<verse number="17">Pewnego dnia, gdy nauczał, siedzieli tam też faryzeusze i nauczyciele prawa, którzy się zeszli ze wszystkich miasteczek Galilei, Judei i Jerozolimy. A moc Pana była [obecna], aby ich uzdrawiać.</verse>
				<verse number="18">A oto [jacyś] mężczyźni nieśli na posłaniu sparaliżowanego. Szukali [sposobu, jak] go wnieść i położyć przed nim.</verse>
				<verse number="19">Gdy jednak z powodu tłumu nie znaleźli [drogi], którą by go mogli wnieść, weszli na dach i przez dachówkę spuścili go z posłaniem w sam środek, przed Jezusa.</verse>
				<verse number="20">On, widząc ich wiarę, powiedział mu: Człowieku, przebaczone ci są twoje grzechy.</verse>
				<verse number="21">Wtedy uczeni w Piśmie i faryzeusze zaczęli się zastanawiać i mówić: Kim jest ten, który mówi bluźnierstwa? Któż może przebaczać grzechy oprócz samego Boga?</verse>
				<verse number="22">Ale Jezus, poznawszy ich myśli, odpowiedział im: Co myślicie w waszych sercach?</verse>
				<verse number="23">Cóż jest łatwiej powiedzieć: Przebaczone ci są twoje grzechy, czy powiedzieć: Wstań i chodź?</verse>
				<verse number="24">Lecz abyście wiedzieli, że Syn Człowieczy ma na ziemi moc przebaczać grzechy – powiedział do sparaliżowanego: Mówię ci: Wstań, weź swoje posłanie i idź do domu.</verse>
				<verse number="25">A on natychmiast wstał na ich oczach, wziął to, na czym leżał, i poszedł do domu, wielbiąc Boga.</verse>
				<verse number="26">Wtedy wszyscy się zdumieli, chwalili Boga i pełni lęku mówili: Widzieliśmy dziś dziwne rzeczy.</verse>
				<verse number="27">Potem wyszedł i zobaczył celnika, imieniem Lewi, siedzącego w punkcie celnym, i powiedział do niego: Pójdź za mną.</verse>
				<verse number="28">A on zostawił wszystko, wstał i poszedł za nim.</verse>
				<verse number="29">I przygotował mu Lewi wielką ucztę w swoim domu. A była [tam] wielka grupa celników i innych, którzy zasiedli z nimi za stołem.</verse>
				<verse number="30">A uczeni w Piśmie i faryzeusze szemrali, mówiąc do jego uczniów: Dlaczego jecie i pijecie z celnikami i grzesznikami?</verse>
				<verse number="31">Jezus zaś im odpowiedział: Nie zdrowi, lecz chorzy potrzebują lekarza.</verse>
				<verse number="32">Nie przyszedłem wzywać do pokuty sprawiedliwych, ale grzeszników.</verse>
				<verse number="33">I zapytali go: Dlaczego uczniowie Jana często poszczą i modlą się, podobnie [uczniowie] faryzeuszy, a twoi jedzą i piją?</verse>
				<verse number="34">A on im odpowiedział: Czy możecie sprawić, żeby przyjaciele oblubieńca pościli, dopóki jest z nimi oblubieniec?</verse>
				<verse number="35">Lecz przyjdą dni, gdy oblubieniec zostanie od nich zabrany, wtedy, w te dni, będą pościć.</verse>
				<verse number="36">Opowiedział im też przypowieść: Nikt nie przyszywa łaty z nowej szaty do starej, bo inaczej to, co jest nowe, drze [stare], a do starego nie nadaje się łata z nowego.</verse>
				<verse number="37">I nikt nie wlewa młodego wina do starych bukłaków, bo inaczej młode wino rozsadzi bukłaki i samo wycieknie, a bukłaki się popsują.</verse>
				<verse number="38">Ale młode wino należy wlewać do nowych bukłaków i tak zachowuje się jedno i drugie.</verse>
				<verse number="39">Nikt też, kto napił się starego, nie chce od razu młodego. Mówi bowiem: Stare jest lepsze.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">W drugi szabat Jezus szedł przez zboża, a jego uczniowie zrywali kłosy i jedli, wykruszając je rękami.</verse>
				<verse number="2">Wtedy niektórzy z faryzeuszy mówili do nich: Dlaczego robicie to, czego nie wolno robić w szabat?</verse>
				<verse number="3">A Jezus im odpowiedział: Czy nie czytaliście o tym, co zrobił Dawid, gdy był głodny, on i ci, którzy z nim byli?</verse>
				<verse number="4">Jak wszedł do domu Bożego, wziął chleby pokładne, których nie wolno było jeść [nikomu] oprócz kapłanów, i jadł, i dał również tym, którzy z nim byli?</verse>
				<verse number="5">I powiedział im: Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.</verse>
				<verse number="6">W inny szabat Jezus wszedł do synagogi i nauczał. A był tam człowiek, który miał uschłą prawą rękę.</verse>
				<verse number="7">I obserwowali go uczeni w Piśmie i faryzeusze, czy uzdrowi w szabat, aby znaleźć [powód] do oskarżenia go.</verse>
				<verse number="8">Ale on znał ich myśli i powiedział do człowieka, który miał uschłą rękę: Podnieś się i stań na środku. A on podniósł się i stanął.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Jezus powiedział do nich: Spytam was o pewną rzecz: Czy wolno w szabaty czynić dobrze, czy źle? Ocalić życie czy zniszczyć?</verse>
				<verse number="10">A spojrzawszy wokoło po wszystkich, powiedział do tego człowieka: Wyciągnij rękę. A on to zrobił i jego ręka znowu stała się zdrowa tak jak druga.</verse>
				<verse number="11">Ale oni wpadli we wściekłość i rozmawiali między sobą, co by zrobić Jezusowi.</verse>
				<verse number="12">W tych dniach odszedł na górę, aby się modlić, i spędził całą noc na modlitwie do Boga.</verse>
				<verse number="13">A gdy nastał dzień, przywołał swych uczniów i wybrał [z nich] dwunastu, których też nazwał apostołami:</verse>
				<verse number="14">Szymona, którego nazwał Piotrem, i jego brata Andrzeja, Jakuba i Jana, Filipa i Bartłomieja;</verse>
				<verse number="15">Mateusza i Tomasza, Jakuba, [syna] Alfeusza, i Szymona, zwanego Zelotą;</verse>
				<verse number="16">Judasza, [brata] Jakuba, i Judasza Iskariotę, który stał się zdrajcą.</verse>
				<verse number="17">Potem zszedł z nimi i stanął na równinie. [Była z nim] też gromada jego uczniów i wielkie mnóstwo ludzi z całej Judei i Jerozolimy oraz z okolic nadmorskich, z Tyru i Sydonu, którzy przyszli, aby go słuchać i aby ich uzdrowił z chorób.</verse>
				<verse number="18">Także ci, którzy byli dręczeni przez duchy nieczyste, zostali uzdrowieni.</verse>
				<verse number="19">A wszyscy ludzie starali się go dotknąć, ponieważ moc wychodziła z niego i uzdrawiała wszystkich.</verse>
				<verse number="20">A on podniósł oczy na uczniów i mówił: Błogosławieni [jesteście wy], ubodzy, bo wasze jest królestwo Boże.</verse>
				<verse number="21">Błogosławieni jesteście wy, którzy teraz cierpicie głód, bo będziecie nasyceni. Błogosławieni jesteście wy, którzy teraz płaczecie, bo śmiać się będziecie.</verse>
				<verse number="22">Błogosławieni będziecie, gdy ludzie będą was nienawidzić i gdy was wyłączą [spośród siebie], będą was znieważać i odrzucą wasze imię jako niecne z powodu Syna Człowieczego.</verse>
				<verse number="23">Radujcie się w tym dniu i weselcie, bo obfita jest wasza nagroda w niebie. Tak samo bowiem ich ojcowie postępowali wobec proroków.</verse>
				<verse number="24">Lecz biada wam, bogaczom, bo [już] otrzymaliście waszą pociechę.</verse>
				<verse number="25">Biada wam, którzy jesteście nasyceni, bo będziecie cierpieć głód. Biada wam, którzy się teraz śmiejecie, bo będziecie się smucić i płakać.</verse>
				<verse number="26">Biada wam, gdy wszyscy ludzie będą dobrze o was mówić, bo tak ich ojcowie postępowali wobec fałszywych proroków.</verse>
				<verse number="27">Lecz mówię wam, którzy słuchacie: Miłujcie waszych nieprzyjaciół, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą.</verse>
				<verse number="28">Błogosławcie tym, którzy was przeklinają, módlcie się za tych, którzy wam wyrządzają zło.</verse>
				<verse number="29">Temu, kto cię uderzy w policzek, nadstaw i drugi, a temu, kto zabiera ci płaszcz, i szaty nie odmawiaj.</verse>
				<verse number="30">Każdemu, kto cię prosi, daj, a od tego, kto bierze, co twoje, nie upominaj się [o zwrot].</verse>
				<verse number="31">Jak chcecie, aby ludzie wam czynili, tak i wy im czyńcie.</verse>
				<verse number="32">Jeśli bowiem miłujecie tych, którzy was miłują, na jaką wdzięczność zasługujecie? Przecież i grzesznicy miłują tych, którzy ich miłują.</verse>
				<verse number="33">A jeśli dobrze czynicie tym, którzy wam dobrze czynią, na jaką wdzięczność zasługujecie? Przecież i grzesznicy postępują tak samo.</verse>
				<verse number="34">I jeśli pożyczacie tym, od których spodziewacie się zwrotu, na jaką wdzięczność zasługujecie? Przecież i grzesznicy pożyczają grzesznikom, aby z powrotem odebrać tyle samo.</verse>
				<verse number="35">Ale miłujcie waszych nieprzyjaciół, czyńcie im dobrze i pożyczajcie, niczego się za to nie spodziewając, a wielka będzie wasza nagroda i będziecie synami Najwyższego. On bowiem jest dobry dla niewdzięcznych i złych.</verse>
				<verse number="36">Dlatego bądźcie miłosierni, jak i wasz Ojciec jest miłosierny.</verse>
				<verse number="37">Nie sądźcie, a nie będziecie sądzeni; nie potępiajcie, a nie będziecie potępieni; przebaczajcie, a będzie wam przebaczone.</verse>
				<verse number="38">Dawajcie, a będzie wam dane; miarę dobrą, natłoczoną, utrzęsioną i przelewającą się dadzą w wasze zanadrze. Jaką bowiem miarą mierzycie, taką będzie wam odmierzone.</verse>
				<verse number="39">I opowiedział im przypowieść: Czy może ślepy prowadzić ślepego? Czyż obaj nie wpadną do dołu?</verse>
				<verse number="40">Uczeń nie przewyższa swego mistrza. Lecz doskonały będzie każdy, [kto będzie] jak jego mistrz.</verse>
				<verse number="41">Czemu widzisz źdźbło w oku swego brata, a na belkę, która jest w twoim oku, nie zwracasz uwagi?</verse>
				<verse number="42">Albo jakże możesz mówić swemu bratu: Bracie, pozwól, że wyjmę źdźbło, które jest w twoim oku, gdy sam nie widzisz belki, która jest w twoim oku? Obłudniku, wyjmij najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, aby wyjąć źdźbło, które jest w oku twego brata.</verse>
				<verse number="43">Nie jest bowiem dobre to drzewo, które wydaje zły owoc, ani złe to drzewo, które wydaje dobry owoc.</verse>
				<verse number="44">Gdyż każde drzewo poznaje się po jego owocu. Nie zbiera się bowiem fig z cierni ani winogron z głogu.</verse>
				<verse number="45">Dobry człowiek z dobrego skarbca swego serca wydobywa dobre rzeczy, a zły człowiek ze złego skarbca swego serca wydobywa złe rzeczy. Z obfitości serca bowiem mówią jego usta.</verse>
				<verse number="46">Dlaczego więc mówicie do mnie: Panie, Panie, a nie robicie tego, co mówię?</verse>
				<verse number="47">Pokażę wam, do kogo jest podobny każdy, kto przychodzi do mnie, słucha moich słów i wypełnia je.</verse>
				<verse number="48">Podobny jest do człowieka budującego dom, który zrobił głęboki wykop i założył fundament na skale. A gdy przyszła powódź, rzeka uderzyła w ten dom, ale nie mogła go poruszyć, bo był założony na skale.</verse>
				<verse number="49">Ten zaś, kto słucha, a nie wypełnia, podobny jest do człowieka, który zbudował swój dom na ziemi bez fundamentu. Uderzyła w niego rzeka i natychmiast się zawalił, a upadek tego domu był wielki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Gdy skończył [mówić] wszystkie te słowa w obecności ludzi, wszedł do Kafarnaum.</verse>
				<verse number="2">A sługa pewnego setnika, bardzo przez niego ceniony, chorował i był bliski śmierci.</verse>
				<verse number="3">Kiedy [setnik] usłyszał o Jezusie, posłał do niego starszych spośród Żydów, prosząc, aby przyszedł i uzdrowił jego sługę.</verse>
				<verse number="4">A oni przyszli do Jezusa i prosili go usilnie: Godny jest, abyś mu to uczynił.</verse>
				<verse number="5">Miłuje bowiem nasz naród i zbudował nam synagogę.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Jezus poszedł z nimi. Ale gdy był [już] niedaleko domu, setnik posłał do niego przyjaciół ze słowami: Panie, nie trudź się, bo nie jestem godny, abyś wszedł pod mój dach.</verse>
				<verse number="7">Dlatego i samego siebie nie uważałem za godnego przyjść do ciebie. Lecz powiedz słowo, a mój sługa zostanie uzdrowiony.</verse>
				<verse number="8">Bo i ja jestem człowiekiem podległym władzy i mam pod sobą żołnierzy, i mówię jednemu: Idź, a idzie, a drugiemu: Chodź tu, a przychodzi, a mojemu słudze: Zrób to, a robi.</verse>
				<verse number="9">Gdy Jezus to usłyszał, zdziwił się i odwróciwszy się, powiedział do ludzi, którzy szli za nim: Mówię wam, nawet w Izraelu nie znalazłem tak wielkiej wiary.</verse>
				<verse number="10">Ci zaś, którzy byli posłani, po powrocie do domu zastali zdrowym sługę, który chorował.</verse>
				<verse number="11">A nazajutrz udał się do miasta zwanego Nain. I szło z nim wielu jego uczniów i mnóstwo ludzi.</verse>
				<verse number="12">A gdy zbliżył się do bramy miasta, właśnie wynoszono zmarłego, jedynego syna matki, która [była] wdową. Towarzyszyło jej mnóstwo ludzi z miasta.</verse>
				<verse number="13">Kiedy Pan ją zobaczył, ulitował się nad nią i powiedział do niej: Nie płacz.</verse>
				<verse number="14">Potem podszedł i dotknął mar, a ci, którzy [je] nieśli, stanęli. I powiedział: Młodzieńcze, mówię ci, wstań!</verse>
				<verse number="15">A ten, który był martwy, usiadł i zaczął mówić. I oddał go jego matce.</verse>
				<verse number="16">Wtedy wszystkich ogarnął strach i wielbili Boga, mówiąc: Wielki prorok powstał wśród nas, oraz: Bóg nawiedził swój lud.</verse>
				<verse number="17">I rozeszła się ta wieść o nim po całej Judei i po całej okolicznej krainie.</verse>
				<verse number="18">O tym wszystkim oznajmili Janowi jego uczniowie.</verse>
				<verse number="19">A [Jan], wezwawszy dwóch spośród swoich uczniów, posłał ich do Jezusa z zapytaniem: Czy ty jesteś tym, który ma przyjść, czy mamy oczekiwać innego?</verse>
				<verse number="20">A gdy ci mężczyźni przyszli do niego, powiedzieli: Jan Chrzciciel przysłał nas do ciebie z zapytaniem: Czy ty jesteś tym, który ma przyjść, czy mamy oczekiwać innego?</verse>
				<verse number="21">A w tym właśnie czasie wielu uzdrowił z chorób i dolegliwości i [uwolnił] od złych duchów, a wielu ślepych obdarzył wzrokiem.</verse>
				<verse number="22">Jezus więc odpowiedział im: Idźcie i oznajmijcie Janowi to, co widzieliście i słyszeliście: Ślepi widzą, chromi chodzą, trędowaci zostają oczyszczeni, głusi słyszą, umarli zmartwychwstają, a ubogim głoszona jest ewangelia.</verse>
				<verse number="23">A błogosławiony jest ten, kto się nie zgorszy z mojego powodu.</verse>
				<verse number="24">Gdy zaś posłańcy Jana odeszli, zaczął mówić do ludzi o Janie: Co wyszliście zobaczyć na pustyni? Trzcinę kołyszącą się na wietrze?</verse>
				<verse number="25">Ale co wyszliście zobaczyć? Człowieka ubranego w miękkie szaty? Oto ci, którzy [noszą] kosztowne szaty i żyją w rozkoszach, są w domach królewskich.</verse>
				<verse number="26">Ale co wyszliście zobaczyć? Proroka? Tak, mówię wam, nawet więcej niż proroka.</verse>
				<verse number="27">On jest tym, o którym jest napisane: Oto posyłam mego posłańca przed twoim obliczem, który przygotuje twoją drogę przed tobą.</verse>
				<verse number="28">Mówię wam bowiem: Nie ma wśród narodzonych z kobiet większego proroka od Jana Chrzciciela. Lecz ten, kto jest najmniejszy w królestwie Bożym, jest większy niż on.</verse>
				<verse number="29">Słysząc to, wszyscy ludzie, jak również celnicy, przyznawali słuszność Bogu, będąc ochrzczeni chrztem Jana.</verse>
				<verse number="30">Ale faryzeusze i znawcy prawa odrzucili radę Boga sami przeciwko sobie, nie dając się przez niego ochrzcić.</verse>
				<verse number="31">I powiedział Pan: Do kogo więc przyrównam ludzi tego pokolenia? Do kogo są podobni?</verse>
				<verse number="32">Podobni są do dzieci, które siedzą na rynku i wołają jedne na drugie: Graliśmy wam na flecie, a nie tańczyliście, śpiewaliśmy pieśni żałobne, a nie płakaliście.</verse>
				<verse number="33">Przyszedł bowiem Jan Chrzciciel, nie jadł chleba i nie pił wina, a mówicie: Ma demona.</verse>
				<verse number="34">Przyszedł Syn Człowieczy, jedząc i pijąc, a mówicie: Oto żarłok i pijak, przyjaciel celników i grzeszników.</verse>
				<verse number="35">Lecz usprawiedliwiona jest mądrość przez wszystkie swoje dzieci.</verse>
				<verse number="36">I zaprosił go jeden z faryzeuszy na wspólny posiłek. Wszedł więc do domu faryzeusza i usiadł [przy stole].</verse>
				<verse number="37">A oto kobieta, grzesznica, która była w [tym] mieście, dowiedziawszy się, że siedzi [przy stole] w domu faryzeusza, przyniosła alabastrowe naczynie olejku;</verse>
				<verse number="38">I stanąwszy z tyłu u jego nóg, płacząc, zaczęła łzami obmywać jego nogi, wycierała je włosami swojej głowy, całowała i namaszczała olejkiem.</verse>
				<verse number="39">A widząc to, faryzeusz, który go zaprosił, pomyślał sobie: Gdyby on był prorokiem, wiedziałby, kim i jaka jest ta kobieta, która go dotyka. Jest bowiem grzesznicą.</verse>
				<verse number="40">A Jezus odezwał się do niego: Szymonie, mam ci coś do powiedzenia. A on odrzekł: Powiedz, Nauczycielu.</verse>
				<verse number="41">Pewien wierzyciel miał dwóch dłużników. Jeden był winien pięćset groszy, a drugi pięćdziesiąt.</verse>
				<verse number="42">A gdy nie mieli z czego oddać, darował obydwóm. Powiedz więc, który z nich będzie go bardziej miłował?</verse>
				<verse number="43">Szymon odpowiedział: Sądzę, że ten, któremu więcej darował. A on mu powiedział: Słusznie osądziłeś.</verse>
				<verse number="44">I odwróciwszy się do kobiety, powiedział do Szymona: Widzisz tę kobietę? Wszedłem do twego domu, a nie podałeś mi wody do nóg, ona zaś łzami obmyła moje nogi i otarła je swoimi włosami.</verse>
				<verse number="45">Nie pocałowałeś mnie, a ona, odkąd wszedłem, nie przestała całować moich nóg.</verse>
				<verse number="46">Nie namaściłeś mi głowy oliwą, a ona olejkiem namaściła moje nogi.</verse>
				<verse number="47">Dlatego mówię ci: Przebaczono jej wiele grzechów, gdyż bardzo umiłowała. A komu mało przebaczono, mało miłuje.</verse>
				<verse number="48">Do niej zaś powiedział: Twoje grzechy są przebaczone.</verse>
				<verse number="49">Wtedy współbiesiadnicy zaczęli mówić między sobą: Kim jest ten, który i grzechy przebacza?</verse>
				<verse number="50">I powiedział do kobiety: Twoja wiara cię zbawiła. Idź w pokoju.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Następnie chodził po miastach i po wioskach, głosząc i opowiadając [ewangelię] królestwa Bożego. A [było] z nim dwunastu;</verse>
				<verse number="2">I kilka kobiet, które uwolnił od złych duchów i chorób: Maria, zwana Magdaleną, z której wyszło siedem demonów;</verse>
				<verse number="3">Joanna, żona Chuzy, zarządcy [u] Heroda, Zuzanna i wiele innych, które służyły mu swoimi dobrami.</verse>
				<verse number="4">A gdy zeszło się wielu ludzi i z różnych miast przychodzili do niego, powiedział w przypowieści:</verse>
				<verse number="5">Siewca wyszedł siać swoje ziarno. A gdy siał, jedno padło przy drodze i zostało podeptane, a ptaki niebieskie wydziobały je.</verse>
				<verse number="6">Inne padło na skałę, a gdy wzeszło, uschło, bo nie miało wilgoci.</verse>
				<verse number="7">Inne zaś padło między ciernie, ale ciernie razem z nim wyrosły i zagłuszyły je.</verse>
				<verse number="8">A jeszcze inne padło na dobrą ziemię, a gdy wzrosło, wydało plon stokrotny. To powiedziawszy, zawołał: Kto ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
				<verse number="9">I pytali go jego uczniowie: Co znaczy ta przypowieść?</verse>
				<verse number="10">A on im powiedział: Wam dano poznać tajemnice królestwa Bożego, ale innym [opowiada się] w przypowieściach, aby patrząc, nie widzieli i słysząc, nie rozumieli.</verse>
				<verse number="11">A takie [jest znaczenie] przypowieści: Ziarnem jest słowo Boże.</verse>
				<verse number="12">Tymi przy drodze są ci, którzy słuchają; potem przychodzi diabeł i zabiera słowo z ich serca, aby nie uwierzyli i nie zostali zbawieni.</verse>
				<verse number="13">A tymi na skale [są ci], którzy, gdy usłyszą, z radością przyjmują słowo. Nie mają jednak korzenia, wierzą do czasu, a w chwili pokusy odstępują.</verse>
				<verse number="14">To zaś, które padło między ciernie, to są ci, którzy słuchają słowa, ale odchodzą i przez troski, bogactwa i rozkosze życia zostają zagłuszeni i nie wydają owocu.</verse>
				<verse number="15">Lecz to, które [padło] na dobrą ziemię, to są ci, którzy szczerym i dobrym sercem usłyszeli słowo i zachowują je, i wydają owoc w cierpliwości.</verse>
				<verse number="16">Nikt, zapaliwszy świecę, nie nakrywa jej naczyniem i nie stawia pod łóżkiem, ale na świeczniku, aby ci, którzy wchodzą, widzieli światło.</verse>
				<verse number="17">Nie ma bowiem nic tajemnego, co by nie miało być ujawnione, ani nic ukrytego, o czym by się nie dowiedziano i co by nie wyszło na jaw.</verse>
				<verse number="18">Uważajcie więc, jak słuchacie. Kto bowiem ma, temu będzie dodane, a kto nie ma, zostanie mu zabrane nawet to, co sądzi, że ma.</verse>
				<verse number="19">Wtedy przyszli do niego jego matka i bracia, ale nie mogli podejść z powodu tłumu.</verse>
				<verse number="20">I dano mu znać, mówiąc: Twoja matka i twoi bracia stoją przed domem i chcą się z tobą widzieć.</verse>
				<verse number="21">A on im odpowiedział: Moją matką i moimi braćmi są ci, którzy słuchają słowa Bożego i wypełniają je.</verse>
				<verse number="22">Pewnego dnia wsiadł do łodzi ze swymi uczniami i powiedział do nich: Przeprawmy się na drugą stronę jeziora. I odpłynęli.</verse>
				<verse number="23">A gdy płynęli, usnął. I zerwał się gwałtowny wicher na jeziorze, [i] zalewało [łódź], tak że byli w niebezpieczeństwie.</verse>
				<verse number="24">Podeszli więc i obudzili go, mówiąc: Mistrzu, mistrzu, giniemy! Wówczas wstał, zgromił wiatr i wzburzone fale, a one się uspokoiły i nastała cisza.</verse>
				<verse number="25">Wtedy powiedział do nich: Gdzież jest wasza wiara? A oni, bojąc się, dziwili się i mówili między sobą: Kim on jest, że nawet wichrom i wodzie rozkazuje, a są mu posłuszne?</verse>
				<verse number="26">I przeprawili się do krainy Gadareńczyków, która leży naprzeciw Galilei.</verse>
				<verse number="27">A gdy wyszedł na ląd, zabiegł mu [drogę] pewien człowiek z miasta, który od dłuższego czasu miał demony. Nie nosił ubrania i nie mieszkał w domu, lecz w grobowcach.</verse>
				<verse number="28">Gdy zobaczył Jezusa, krzyknął, upadł przed nim i zawołał donośnym głosem: Cóż ja mam z tobą, Jezusie, Synu Boga Najwyższego? Proszę cię, nie dręcz mnie.</verse>
				<verse number="29">Rozkazał bowiem duchowi nieczystemu, aby wyszedł z tego człowieka. Bo od dłuższego czasu porywał go, a chociaż wiązano go łańcuchami i trzymano w pętach, on rwał więzy, a demon pędził go na pustynię.</verse>
				<verse number="30">I zapytał go Jezus: Jak ci na imię? A on odpowiedział: Legion. Wiele bowiem demonów weszło w niego.</verse>
				<verse number="31">Wtedy prosiły go, aby nie kazał im odejść [stamtąd] w otchłań.</verse>
				<verse number="32">A było tam wielkie stado świń, które pasły się na górze. I [demony] prosiły go, aby pozwolił im w nie wejść. I pozwolił im.</verse>
				<verse number="33">Wtedy demony wyszły z tego człowieka i weszły w świnie. I ruszyło to stado pędem po urwisku do jeziora, i utonęło.</verse>
				<verse number="34">A pasterze, widząc, co się stało, uciekli, a poszedłszy, oznajmili to w mieście i we wsiach.</verse>
				<verse number="35">I wyszli [ludzie], aby zobaczyć, co zaszło, a przyszedłszy do Jezusa, zastali człowieka, z którego wyszły demony, ubranego i przy zdrowych zmysłach, siedzącego u stóp Jezusa. I przestraszyli się.</verse>
				<verse number="36">A ci, którzy [to] widzieli, opowiedzieli im, jak ten opętany został uzdrowiony.</verse>
				<verse number="37">Wówczas cała ludność okolicznej krainy Gadareńczyków prosiła go, aby od nich odszedł, gdyż ogarnął ich wielki strach. Wtedy on wsiadł do łodzi i zawrócił.</verse>
				<verse number="38">A człowiek, z którego wyszły demony, prosił go, aby [mógł] przy nim zostać. Lecz Jezus odprawił go, mówiąc:</verse>
				<verse number="39">Wróć do swego domu i opowiedz, jak wielkie rzeczy Bóg ci uczynił. I odszedł, opowiadając po całym mieście, jak wielkie rzeczy Jezus mu uczynił.</verse>
				<verse number="40">A gdy Jezus wrócił, ludzie przyjęli go [z radością]. Wszyscy bowiem go oczekiwali.</verse>
				<verse number="41">A oto przyszedł człowiek imieniem Jair, który był przełożonym synagogi. Upadł Jezusowi do nóg i prosił go, aby wszedł do jego domu.</verse>
				<verse number="42">Miał bowiem córkę jedynaczkę, [mającą] około dwunastu lat, która umierała. A gdy on szedł, ludzie napierali na niego.</verse>
				<verse number="43">A kobieta, która od dwunastu lat cierpiała na krwotok i wydała na lekarzy całe [swoje] mienie, a żaden nie mógł jej uleczyć;</verse>
				<verse number="44">Podeszła z tyłu, dotknęła brzegu jego szaty i natychmiast ustał jej krwotok.</verse>
				<verse number="45">Wtedy Jezus zapytał: Kto mnie dotknął? A gdy wszyscy się wypierali, Piotr i ci, którzy z nim [byli], powiedzieli: Mistrzu, ludzie się do ciebie cisną i tłoczą, a ty pytasz: Kto mnie dotknął?</verse>
				<verse number="46">Jezus jednak powiedział: Ktoś mnie dotknął, bo poczułem, że moc wyszła ze mnie.</verse>
				<verse number="47">Wtedy kobieta, widząc, że się nie ukryje, z drżeniem podeszła i upadłszy przed nim, powiedziała wobec wszystkich ludzi, dlaczego go dotknęła i jak natychmiast została uzdrowiona.</verse>
				<verse number="48">On zaś powiedział do niej: Ufaj, córko! Twoja wiara cię uzdrowiła, idź w pokoju.</verse>
				<verse number="49">A gdy on jeszcze to mówił, przyszedł ktoś z [domu] przełożonego synagogi i powiedział: Twoja córka umarła, nie trudź Nauczyciela.</verse>
				<verse number="50">Ale Jezus, słysząc [to], odezwał się do niego: Nie bój się, tylko wierz, a będzie uzdrowiona.</verse>
				<verse number="51">Gdy przyszedł do domu, nie pozwolił wejść ze sobą nikomu oprócz Piotra, Jakuba i Jana oraz ojca i matki dziewczynki.</verse>
				<verse number="52">A wszyscy płakali i lamentowali nad nią. Lecz on powiedział: Nie płaczcie, nie umarła, tylko śpi.</verse>
				<verse number="53">I naśmiewali się z niego, wiedząc, że umarła.</verse>
				<verse number="54">A on wyrzucił wszystkich, ujął ją za rękę i zawołał: Dziewczynko, wstań!</verse>
				<verse number="55">Wtedy jej duch powrócił i zaraz wstała, a on polecił, aby dano jej jeść.</verse>
				<verse number="56">I zdumieli się jej rodzice. A on im nakazał, aby nikomu nie mówili [o tym], co się stało.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A [Jezus], przywoławszy swoich dwunastu uczniów, dał im moc i władzę nad wszystkimi demonami i [moc], aby uzdrawiali choroby.</verse>
				<verse number="2">I rozesłał ich, żeby głosili królestwo Boże i uzdrawiali chorych.</verse>
				<verse number="3">Powiedział też do nich: Nie bierzcie nic na drogę: ani laski, ani torby, ani chleba, ani pieniędzy i nie miejcie dwóch szat.</verse>
				<verse number="4">A gdy wejdziecie do jakiegoś domu, tam pozostańcie i stamtąd wychodźcie.</verse>
				<verse number="5">A jeśli was nie przyjmą, wychodząc z tego miasta, strząśnijcie pył z waszych nóg na świadectwo przeciwko nim.</verse>
				<verse number="6">Wyszedłszy więc, obchodzili wszystkie miasteczka, głosząc ewangelię i uzdrawiając wszędzie.</verse>
				<verse number="7">A o wszystkim, co się przez niego dokonywało, usłyszał tetrarcha Herod i zaniepokoił się, ponieważ niektórzy mówili, że Jan zmartwychwstał;</verse>
				<verse number="8">Inni zaś, że Eliasz się pojawił, a jeszcze inni, że zmartwychwstał któryś z dawnych proroków.</verse>
				<verse number="9">A Herod powiedział: Jana ściąłem. Kim więc jest ten, o którym słyszę takie rzeczy? I chciał go zobaczyć.</verse>
				<verse number="10">Kiedy apostołowie wrócili, opowiedzieli mu wszystko, co uczynili. A on, wziąwszy ich ze sobą, odszedł osobno na odludne miejsce koło miasta zwanego Betsaidą.</verse>
				<verse number="11">Gdy ludzie się o tym dowiedzieli, poszli za nim. On ich przyjął i mówił im o królestwie Bożym, i uzdrawiał tych, którzy potrzebowali uzdrowienia.</verse>
				<verse number="12">A gdy dzień zaczął się chylić [ku wieczorowi], podeszło do niego dwunastu, mówiąc: Odpraw tłum, aby poszli do okolicznych miasteczek i wsi i znaleźli żywność oraz schronienie, bo jesteśmy tu na pustkowiu.</verse>
				<verse number="13">Ale on powiedział do nich: Wy dajcie im jeść. A oni odpowiedzieli: Nie mamy nic więcej oprócz pięciu chlebów i dwóch ryb; chyba że pójdziemy i kupimy jedzenie dla tych wszystkich ludzi.</verse>
				<verse number="14">Mężczyzn bowiem było około pięciu tysięcy. I powiedział do swoich uczniów: Rozkażcie im usiąść w grupach po pięćdziesięciu.</verse>
				<verse number="15">Uczynili tak i usadowili wszystkich.</verse>
				<verse number="16">A [on], wziąwszy te pięć chlebów i dwie ryby, spojrzał w niebo, pobłogosławił je, łamał i dawał uczniom, aby kładli przed ludźmi.</verse>
				<verse number="17">I jedli wszyscy do syta. A z kawałków, które im pozostały, zebrano dwanaście koszy.</verse>
				<verse number="18">I stało się tak, że kiedy modlił się na osobności, a byli z nim uczniowie, zapytał ich: Za kogo mnie ludzie uważają?</verse>
				<verse number="19">A oni odpowiedzieli: Za Jana Chrzciciela, inni za Eliasza, a jeszcze inni [mówią], że zmartwychwstał któryś z dawnych proroków.</verse>
				<verse number="20">I powiedział do nich: A wy za kogo mnie uważacie? A Piotr odpowiedział: Za Chrystusa Bożego.</verse>
				<verse number="21">Ale on surowo [ich] napomniał i nakazał, aby nikomu tego nie mówili.</verse>
				<verse number="22">I powiedział: Syn Człowieczy musi wiele cierpieć i zostać odrzucony przez starszych, naczelnych kapłanów i uczonych w Piśmie, i być zabity, a trzeciego dnia zmartwychwstać.</verse>
				<verse number="23">Mówił też do wszystkich: Jeśli ktoś chce pójść za mną, niech się wyprze samego siebie, niech bierze swój krzyż każdego dnia i idzie za mną.</verse>
				<verse number="24">Kto bowiem chce zachować swoje życie, straci je, a kto straci swe życie z mojego powodu, ten je zachowa.</verse>
				<verse number="25">Bo cóż pomoże człowiekowi, choćby cały świat pozyskał, jeśli samego siebie zatraci lub szkodę poniesie?</verse>
				<verse number="26">Kto bowiem wstydzi się mnie i moich słów, tego Syn Człowieczy będzie się wstydził, gdy przyjdzie w chwale swojej, Ojca i świętych aniołów.</verse>
				<verse number="27">Ale zapewniam was: Niektórzy z tych, co tu stoją, nie zakosztują śmierci, dopóki nie ujrzą królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="28">W jakieś osiem dni po tych mowach wziął ze sobą Piotra, Jana i Jakuba i wszedł na górę, aby się modlić.</verse>
				<verse number="29">A gdy się modlił, zmienił się wygląd jego oblicza, a jego szaty [stały się] białe i lśniące.</verse>
				<verse number="30">A oto rozmawiało z nim dwóch mężów. Byli to Mojżesz i Eliasz.</verse>
				<verse number="31">Ukazali się oni w chwale i mówili o jego odejściu, którego miał dokonać w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="32">A Piotra i tych, którzy z nim byli, zmógł sen. Gdy się obudzili, ujrzeli jego chwałę i tych dwóch mężów, którzy z nim stali.</verse>
				<verse number="33">Kiedy oni od niego odeszli, Piotr powiedział do Jezusa: Mistrzu, dobrze nam tu być. Postawmy więc trzy namioty: jeden dla ciebie, jeden dla Mojżesza i jeden dla Eliasza. Nie wiedział bowiem, co mówi.</verse>
				<verse number="34">A gdy on to mówił, pojawił się obłok i zacienił ich. I zlękli się, kiedy oni wchodzili w obłok.</verse>
				<verse number="35">I rozległ się głos z obłoku: To jest mój umiłowany Syn, jego słuchajcie.</verse>
				<verse number="36">Gdy zaś ten głos się rozległ, okazało się, że Jezus jest sam. A oni milczeli i w tych dniach nikomu nie mówili nic o tym, co widzieli.</verse>
				<verse number="37">Nazajutrz, gdy zeszli z góry, mnóstwo ludzi wyszło mu naprzeciw.</verse>
				<verse number="38">Nagle [jakiś] człowiek z tłumu zawołał: Nauczycielu, proszę cię, spójrz na mego syna, bo to mój jedynak.</verse>
				<verse number="39">I oto duch dopada go, a on nagle krzyczy. Szarpie nim tak, że się pieni i potłukłszy go, niechętnie od niego odchodzi.</verse>
				<verse number="40">I prosiłem twoich uczniów, aby go wypędzili, ale nie mogli.</verse>
				<verse number="41">Wtedy Jezus odpowiedział: O pokolenie bez wiary i przewrotne! Jak długo będę z wami i [jak długo] mam was znosić? Przyprowadź tu swego syna.</verse>
				<verse number="42">A gdy on jeszcze podchodził, powalił go demon i zaczął nim targać. Lecz Jezus zgromił ducha nieczystego, uzdrowił chłopca i oddał go jego ojcu.</verse>
				<verse number="43">I zdumieli się wszyscy potęgą Boga. A gdy się dziwili wszystkiemu, co czynił Jezus, on powiedział do swoich uczniów:</verse>
				<verse number="44">Przyjmijcie te słowa do waszych uszu, Syn Człowieczy bowiem będzie wydany w ręce ludzi.</verse>
				<verse number="45">Lecz oni nie zrozumieli tych słów i były one zakryte przed nimi, tak że ich nie pojęli, a bali się go o nie zapytać.</verse>
				<verse number="46">Wszczęła się też między nimi dyskusja [o tym], kto z nich jest największy.</verse>
				<verse number="47">A Jezus, znając [tę] myśl ich serca, wziął dziecko, postawił je przy sobie;</verse>
				<verse number="48">I powiedział do nich: Kto przyjmie to dziecko w moje imię, mnie przyjmuje, a kto mnie przyjmie, przyjmuje tego, który mnie posłał. Kto bowiem jest najmniejszy wśród was wszystkich, ten będzie wielki.</verse>
				<verse number="49">Wtedy odezwał się Jan: Mistrzu, widzieliśmy kogoś, kto w twoim imieniu wypędzał demony i zabranialiśmy mu, bo nie chodzi z nami [za tobą].</verse>
				<verse number="50">I powiedział do niego Jezus: Nie zabraniajcie [mu], bo kto nie jest przeciwko nam, ten jest z nami.</verse>
				<verse number="51">A gdy wypełniły się dni, aby został wzięty w górę, [mocno] postanowił udać się do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="52">I wysłał przed sobą posłańców. [Poszli więc] i weszli do wioski Samarytan, aby przygotować dla niego [miejsce].</verse>
				<verse number="53">Lecz nie przyjęto go, ponieważ zmierzał do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="54">A jego uczniowie Jakub i Jan, widząc to, powiedzieli: Panie, czy chcesz, żebyśmy rozkazali, aby ogień zstąpił z nieba i pochłonął ich, jak [to] uczynił Eliasz?</verse>
				<verse number="55">Lecz [Jezus], odwróciwszy się, zgromił ich i powiedział: Nie wiecie, jakiego jesteście ducha.</verse>
				<verse number="56">Syn Człowieczy bowiem nie przyszedł zatracać dusz ludzkich, ale [je] zbawić. I poszli do innej wioski.</verse>
				<verse number="57">Kiedy byli w drodze, ktoś powiedział do niego: Panie, pójdę za tobą, dokądkolwiek się udasz.</verse>
				<verse number="58">Jezus mu odpowiedział: Lisy mają nory, a ptaki niebieskie – gniazda, ale Syn Człowieczy nie ma gdzie położyć głowy.</verse>
				<verse number="59">Do innego zaś powiedział: Pójdź za mną! Ale on rzekł: Panie, pozwól mi najpierw odejść i pogrzebać mego ojca.</verse>
				<verse number="60">Lecz Jezus mu odpowiedział: Niech umarli grzebią swoich umarłych, a ty idź i głoś królestwo Boże.</verse>
				<verse number="61">Jeszcze inny powiedział: Pójdę za tobą, Panie, ale pozwól mi najpierw pożegnać się z tymi, którzy są w moim domu.</verse>
				<verse number="62">Jezus mu odpowiedział: Nikt, kto przykłada swoją rękę do pługa i ogląda się wstecz, nie nadaje się do królestwa Bożego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A potem Pan wyznaczył jeszcze innych siedemdziesięciu i rozesłał ich po dwóch przed sobą do każdego miasta i miejsca, do którego [sam] miał przyjść.</verse>
				<verse number="2">I mówił im: Żniwo wprawdzie wielkie, ale robotników mało. Proście więc Pana żniwa, aby wysłał robotników na swoje żniwo.</verse>
				<verse number="3">Idźcie! Oto posyłam was jak baranki między wilki.</verse>
				<verse number="4">Nie noście [ze sobą] sakiewki ani torby, ani obuwia. Nikogo też w drodze nie pozdrawiajcie.</verse>
				<verse number="5">A gdy wejdziecie do jakiegoś domu, najpierw mówcie: Pokój temu domowi.</verse>
				<verse number="6">Jeśli tam będzie syn pokoju, wasz pokój spocznie na nim, a jeśli nie – wróci do was.</verse>
				<verse number="7">W tym domu zostańcie, jedząc i pijąc, co mają. Godny jest bowiem robotnik swojej zapłaty. Nie przenoście się z domu do domu.</verse>
				<verse number="8">A gdy wejdziecie do jakiegoś miasta i przyjmą was, jedzcie, co przed wami położą;</verse>
				<verse number="9">I uzdrawiajcie chorych, którzy w nim są, i mówcie im: Przybliżyło się do was królestwo Boże.</verse>
				<verse number="10">A jeśli wejdziecie do jakiegoś miasta, a nie przyjmą was, wyjdźcie na jego ulice i mówcie:</verse>
				<verse number="11">Nawet pył z waszego miasta, który przylgnął do nas, strząsamy na was. Jednak wiedzcie, że przybliżyło się do was królestwo Boże.</verse>
				<verse number="12">A mówię wam, że w ten dzień lżej będzie Sodomie niż temu miastu.</verse>
				<verse number="13">Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się u was dokonały, dawno by pokutowały, siedząc w worze i popiele.</verse>
				<verse number="14">Dlatego Tyrowi i Sydonowi lżej będzie na sądzie niż wam.</verse>
				<verse number="15">A ty, Kafarnaum, które jesteś aż do nieba wywyższone, aż do piekła będziesz strącone.</verse>
				<verse number="16">Kto was słucha, mnie słucha, a kto wami gardzi, mną gardzi. Kto zaś mną gardzi, gardzi tym, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="17">I siedemdziesięciu wróciło z radością, mówiąc: Panie, nawet demony nam się poddają ze względu na twoje imię.</verse>
				<verse number="18">Wtedy powiedział do nich: Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica.</verse>
				<verse number="19">Oto daję wam moc stąpania po wężach, skorpionach i po wszelkiej mocy nieprzyjaciela, a nic wam nie zaszkodzi.</verse>
				<verse number="20">Jednak nie z tego się cieszcie, że duchy się wam poddają, ale cieszcie się raczej, że wasze imiona są zapisane w niebie.</verse>
				<verse number="21">W tej godzinie Jezus rozradował się w duchu i powiedział: Wysławiam cię, Ojcze, Panie nieba i ziemi, że zakryłeś te sprawy przed mądrymi i roztropnymi, a objawiłeś je niemowlętom. Tak, Ojcze, bo tak się tobie upodobało.</verse>
				<verse number="22">Wszystko zostało mi przekazane od mego Ojca i nikt nie wie, kim jest Syn, tylko Ojciec, ani kim jest Ojciec, tylko Syn i ten, komu Syn zechce objawić.</verse>
				<verse number="23">Wtedy odwrócił się do uczniów i powiedział [do nich] na osobności: Błogosławione oczy, które widzą to, co [wy] widzicie.</verse>
				<verse number="24">Bo mówię wam, że wielu proroków i królów pragnęło widzieć to, co wy widzicie, a nie zobaczyli, i słyszeć to, co [wy] słyszycie, a nie usłyszeli.</verse>
				<verse number="25">A oto powstał pewien znawca prawa i wystawiając go na próbę, zapytał: Nauczycielu, co mam czynić, aby odziedziczyć życie wieczne?</verse>
				<verse number="26">A on powiedział do niego: Co jest napisane w Prawie? Jak czytasz?</verse>
				<verse number="27">A on odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą, z całej swojej siły i całym swym umysłem, a swego bliźniego jak samego siebie.</verse>
				<verse number="28">I powiedział mu: Dobrze odpowiedziałeś. Czyń to, a będziesz żył.</verse>
				<verse number="29">On zaś, chcąc się usprawiedliwić, powiedział do Jezusa: A kto jest moim bliźnim?</verse>
				<verse number="30">Lecz Jezus odpowiedział: Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha i wpadł w ręce bandytów, którzy go obrabowali, poranili i odeszli, zostawiając na pół umarłego.</verse>
				<verse number="31">A przypadkiem szedł tą drogą pewien kapłan; zobaczył go i ominął.</verse>
				<verse number="32">Podobnie i Lewita, gdy dotarł na to miejsce, podszedł, zobaczył [go] i ominął.</verse>
				<verse number="33">Lecz pewien Samarytanin, będąc w podróży, zbliżył się do niego. A gdy go zobaczył, ulitował się nad nim.</verse>
				<verse number="34">A podszedłszy, opatrzył mu rany, zalewając [je] oliwą i winem; potem wsadził go na swoje zwierzę, zawiózł do gospody i opiekował się nim.</verse>
				<verse number="35">A nazajutrz, odjeżdżając, wyjął dwa grosze, dał gospodarzowi i powiedział: Opiekuj się nim, a wszystko, co wydasz ponad to, oddam ci, gdy wrócę.</verse>
				<verse number="36">Który z tych trzech, twoim zdaniem, był bliźnim tego, który wpadł w ręce bandytów?</verse>
				<verse number="37">A on odpowiedział: Ten, który okazał mu miłosierdzie. Wtedy Jezus mu powiedział: Idź i ty czyń podobnie.</verse>
				<verse number="38">A gdy szli, wszedł do jednej wsi. Tam pewna kobieta, imieniem Marta, przyjęła go do swego domu.</verse>
				<verse number="39">Miała ona siostrę, zwaną Marią, która usiadła u nóg Jezusa i słuchała jego słów.</verse>
				<verse number="40">Ale Marta krzątała się koło rozmaitych posług, a podszedłszy, powiedziała: Panie, czy nie obchodzi cię, że moja siostra zostawiła mnie samą przy usługiwaniu? Powiedz jej, aby mi pomogła.</verse>
				<verse number="41">A Jezus jej odpowiedział: Marto, Marto, troszczysz się i martwisz o wiele spraw;</verse>
				<verse number="42">Ale jedno jest potrzebne. Maria wybrała dobrą cząstkę, która nie będzie jej odebrana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A gdy przebywał w jakimś miejscu na modlitwie i skończył [ją], jeden z jego uczniów powiedział do niego: Panie, naucz nas się modlić, tak jak i Jan nauczył swoich uczniów.</verse>
				<verse number="2">I powiedział do nich: Gdy się modlicie, mówcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię. Niech przyjdzie twoje królestwo. Niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie.</verse>
				<verse number="3">Dawaj nam każdego dnia naszego powszedniego chleba.</verse>
				<verse number="4">Przebacz nam nasze grzechy, bo i my przebaczamy każdemu, kto przeciwko nam zawinił. I nie wystawiaj nas na pokusę, ale wybaw nas od złego.</verse>
				<verse number="5">I powiedział do nich: Któż z was, mając przyjaciela, pójdzie do niego o północy i powie mu: Przyjacielu, pożycz mi trzy chleby;</verse>
				<verse number="6">Mój przyjaciel bowiem przyszedł do mnie z drogi, a nie mam mu co podać?</verse>
				<verse number="7">A on z wewnątrz odpowie: Nie naprzykrzaj mi się. Drzwi są już zamknięte i moje dzieci są ze mną w łóżku. Nie mogę wstać i dać ci.</verse>
				<verse number="8">Mówię wam: Chociażby nie wstał i nie dał mu dlatego, że jest jego przyjacielem, jednak z powodu jego natarczywości wstanie i da mu, ile potrzebuje.</verse>
				<verse number="9">I ja wam mówię: Proście, a będzie wam dane, szukajcie, a znajdziecie, pukajcie, a będzie wam otworzone.</verse>
				<verse number="10">Każdy bowiem, kto prosi, otrzymuje, a kto szuka, znajduje, a temu, kto puka, będzie otworzone.</verse>
				<verse number="11">I czy jest wśród was ojciec, który, gdy syn prosi go o chleb, da mu kamień? Albo [gdy prosi] o rybę, czy zamiast ryby da mu węża?</verse>
				<verse number="12">Albo gdy prosi o jajko, czy da mu skorpiona?</verse>
				<verse number="13">Jeśli więc wy, będąc złymi, umiecie dawać dobre dary waszym dzieciom, o ileż bardziej wasz Ojciec niebieski da Ducha Świętego tym, którzy go proszą?</verse>
				<verse number="14">I wypędzał demona, który był niemy. A gdy demon wyszedł, niemy przemówił, a ludzie się dziwili.</verse>
				<verse number="15">Lecz niektórzy z nich mówili: Przez Belzebuba, władcę demonów, wypędza demony.</verse>
				<verse number="16">Inni zaś, wystawiając [go] na próbę, żądali od niego znaku z nieba.</verse>
				<verse number="17">Ale on, znając ich myśli, powiedział do nich: Każde królestwo podzielone wewnętrznie pustoszeje, a dom [skłócony] sam ze sobą upada.</verse>
				<verse number="18">Jeśli i szatan jest wewnętrznie podzielony, jakże przetrwa jego królestwo? Mówicie bowiem, że ja przez Belzebuba wypędzam demony.</verse>
				<verse number="19">A jeśli ja przez Belzebuba wypędzam demony, to przez kogo wypędzają wasi synowie? Dlatego oni będą waszymi sędziami.</verse>
				<verse number="20">Ale jeśli ja palcem Bożym wypędzam demony, to istotnie przyszło do was królestwo Boże.</verse>
				<verse number="21">Gdy uzbrojony mocarz strzeże swego pałacu, bezpieczne jest jego mienie.</verse>
				<verse number="22">Lecz gdy mocniejszy od niego nadejdzie i zwycięży go, zabiera całą jego broń, na której polegał, i rozdaje jego łupy.</verse>
				<verse number="23">Kto nie jest ze mną, jest przeciwko mnie, a kto nie zbiera ze mną, rozprasza.</verse>
				<verse number="24">Gdy duch nieczysty wychodzi z człowieka, przechadza się po miejscach bezwodnych, szukając odpoczynku, a gdy nie znajduje, mówi: Wrócę do mego domu, skąd wyszedłem.</verse>
				<verse number="25">A przyszedłszy, zastaje [go] zamiecionym i przyozdobionym.</verse>
				<verse number="26">Wtedy idzie i bierze ze sobą siedem innych duchów, gorszych niż on sam, i wszedłszy, mieszkają tam. I końcowy [stan] tego człowieka staje się gorszy niż pierwszy.</verse>
				<verse number="27">A gdy on to mówił, pewna kobieta spośród zgromadzonych powiedziała do niego donośnym głosem: Błogosławione łono, które cię nosiło, i piersi, które ssałeś!</verse>
				<verse number="28">On zaś odpowiedział: Błogosławieni [są] raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.</verse>
				<verse number="29">A gdy ludzie się gromadzili, zaczął mówić: Pokolenie to jest złe. Żąda znaku, ale [żaden] znak nie będzie mu dany, oprócz znaku proroka Jonasza.</verse>
				<verse number="30">Jak bowiem Jonasz [był] znakiem dla mieszkańców Niniwy, tak będzie i Syn Człowieczy dla tego pokolenia.</verse>
				<verse number="31">Królowa z południa stanie na sądzie z ludźmi tego pokolenia i potępi ich, bo przybyła z krańców ziemi, aby słuchać mądrości Salomona, a oto tu [ktoś] więcej niż Salomon.</verse>
				<verse number="32">Ludzie z Niniwy staną na sądzie z tym pokoleniem i potępią je, ponieważ pokutowali na skutek głoszenia Jonasza, a oto tu [ktoś] więcej niż Jonasz.</verse>
				<verse number="33">Nikt nie zapala świecy i nie stawia jej w ukryciu ani pod naczyniem, ale na świeczniku, aby ci, którzy wchodzą, widzieli światło.</verse>
				<verse number="34">Światłem ciała jest oko. Jeśli więc twoje oko jest szczere, to i całe twoje ciało będzie pełne światła, a jeśli jest złe, to i twoje ciało będzie pełne ciemności.</verse>
				<verse number="35">Uważaj więc, aby światło, które jest w tobie, nie było ciemnością.</verse>
				<verse number="36">Jeśli zatem całe twoje ciało będzie pełne światła, nie mając [w sobie] żadnej ciemnej cząstki, całe będzie [tak] pełne światła, jak gdy świeca oświetla cię swoim blaskiem.</verse>
				<verse number="37">Kiedy to mówił, pewien faryzeusz poprosił go, aby zjadł u niego obiad. Wszedł więc i usiadł [za stołem].</verse>
				<verse number="38">A faryzeusz, widząc to, dziwił się, że nie umył się przed obiadem.</verse>
				<verse number="39">Wtedy Pan powiedział do niego: Teraz wy, faryzeusze, oczyszczacie to, co jest na zewnątrz kubka i misy, ale to, co jest wewnątrz was, pełne jest zdzierstwa i nieprawości.</verse>
				<verse number="40">Głupcy, czyż ten, który uczynił to, co jest na zewnątrz, nie uczynił też tego, co jest wewnątrz?</verse>
				<verse number="41">Raczej z tego, co jest wewnątrz, dawajcie jałmużnę, a wszystko będzie dla was czyste.</verse>
				<verse number="42">Ale biada wam, faryzeusze, bo dajecie dziesięcinę z mięty, ruty i z każdego ziela, lecz opuszczacie sąd i miłość Boga. To należało czynić i tamtego nie opuszczać.</verse>
				<verse number="43">Biada wam, faryzeusze, bo kochacie pierwsze miejsca w synagogach i pozdrowienia na rynkach.</verse>
				<verse number="44">Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo jesteście jak groby, których nie widać, a ludzie, którzy chodzą po nich, nie wiedzą [o tym].</verse>
				<verse number="45">I odezwał się jeden ze znawców prawa: Nauczycielu, mówiąc to, i nas znieważasz.</verse>
				<verse number="46">A on powiedział: I wam, znawcom prawa, biada, bo obciążacie ludzi brzemionami nie do uniesienia, a sami nawet jednym palcem tych brzemion nie dotykacie.</verse>
				<verse number="47">Biada wam, bo budujecie grobowce proroków, a wasi ojcowie ich pozabijali.</verse>
				<verse number="48">Doprawdy świadczycie, że pochwalacie uczynki waszych ojców. Oni bowiem ich pozabijali, a wy budujecie ich grobowce.</verse>
				<verse number="49">Dlatego też mądrość Boża powiedziała: Poślę do nich proroków i apostołów, a [niektórych] z nich będą zabijać i prześladować;</verse>
				<verse number="50">Aby dopominano się od tego pokolenia krwi wszystkich proroków, która została przelana od założenia świata;</verse>
				<verse number="51">Od krwi Abla aż do krwi Zachariasza, który zginął między ołtarzem a świątynią. Doprawdy, mówię wam, dopominać się jej będą od tego pokolenia.</verse>
				<verse number="52">Biada wam, znawcom prawa, bo zabraliście klucz poznania. Sami nie weszliście i tym, którzy chcieli wejść, przeszkodziliście.</verse>
				<verse number="53">A gdy im to mówił, uczeni w Piśmie i faryzeusze zaczęli bardzo na niego nastawać i prowokować go do mówienia o wielu [rzeczach];</verse>
				<verse number="54">Czyhając na niego i próbując wychwycić coś z jego słów, żeby go oskarżyć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Tymczasem, gdy zgromadziły się wielotysięczne tłumy, tak że jedni po drugich deptali, zaczął mówić najpierw do swoich uczniów: Strzeżcie się zakwasu faryzeuszy, którym jest obłuda.</verse>
				<verse number="2">Nie ma bowiem nic ukrytego, co by nie miało być ujawnione, ani nic tajemnego, o czym by się nie miano dowiedzieć.</verse>
				<verse number="3">Dlatego to, co mówiliście w ciemności, będzie słyszane w świetle, a to, co szeptaliście do ucha w pokojach, będzie rozgłaszane na dachach.</verse>
				<verse number="4">A mówię wam, moim przyjaciołom: Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, a potem już nic więcej nie mogą zrobić.</verse>
				<verse number="5">Ale pokażę wam, kogo macie się bać. Bójcie się tego, który, gdy zabije, ma moc wrzucić do ognia piekielnego. Doprawdy, mówię wam, tego się bójcie.</verse>
				<verse number="6">Czy nie sprzedają pięciu wróbli za dwa pieniążki? A jednak żaden z nich nie jest zapomniany w oczach Boga.</verse>
				<verse number="7">Nawet włosy na waszej głowie wszystkie są policzone. Dlatego nie bójcie się, jesteście cenniejsi niż wiele wróbli.</verse>
				<verse number="8">A mówię wam: Każdego, kto mnie wyzna przed ludźmi, tego też Syn Człowieczy wyzna przed aniołami Bożymi.</verse>
				<verse number="9">Ale kto się mnie wyprze przed ludźmi, tego [też] ja się wyprę przed aniołami Boga.</verse>
				<verse number="10">I każdemu, kto powie słowo przeciwko Synowi Człowieczemu, będzie przebaczone, ale temu, kto bluźni przeciwko Duchowi Świętemu, nie będzie przebaczone.</verse>
				<verse number="11">A gdy będą was prowadzić do synagog, przełożonych i władz, nie martwcie się, jak i co macie odpowiedzieć na swoją obronę lub co macie mówić.</verse>
				<verse number="12">Duch Święty bowiem nauczy was w tej właśnie godzinie, co macie mówić.</verse>
				<verse number="13">I powiedział mu ktoś z tłumu: Nauczycielu, powiedz memu bratu, aby podzielił się ze mną spadkiem.</verse>
				<verse number="14">Lecz on mu odpowiedział: Człowieku, któż mnie ustanowił sędzią albo rozjemcą między wami?</verse>
				<verse number="15">Powiedział też do nich: Uważajcie i strzeżcie się chciwości, gdyż nie od tego, że ktoś ma obfitość dóbr, zależy jego życie.</verse>
				<verse number="16">I opowiedział im przypowieść: Pewnemu bogatemu człowiekowi pole przyniosło obfity [plon].</verse>
				<verse number="17">I rozważał w sobie: Cóż mam zrobić, skoro nie mam gdzie zgromadzić moich plonów?</verse>
				<verse number="18">Powiedział więc: Zrobię tak: zburzę moje spichlerze, a zbuduję większe i zgromadzę tam wszystkie moje plony i moje dobra.</verse>
				<verse number="19">I powiem mojej duszy: Duszo, masz wiele dóbr złożonych na wiele lat; odpoczywaj, jedz, pij i wesel się.</verse>
				<verse number="20">Ale Bóg mu powiedział: Głupcze, tej nocy zażądają od ciebie twojej duszy, a to, co przygotowałeś, czyje będzie?</verse>
				<verse number="21">Tak [jest z każdym], kto gromadzi skarby dla siebie, a nie jest bogaty w Bogu.</verse>
				<verse number="22">Potem powiedział do swoich uczniów: Dlatego mówię wam: Nie troszczcie się o wasze życie, co będziecie jeść, ani o ciało, w co będziecie się ubierać.</verse>
				<verse number="23">Życie jest czymś więcej niż pokarm, a ciało niż ubranie.</verse>
				<verse number="24">Przypatrzcie się krukom, że nie sieją ani nie żną, nie mają spiżarni ani spichlerza, a [jednak] Bóg je żywi. O ileż cenniejsi jesteście wy niż ptaki!</verse>
				<verse number="25">I któż z was, martwiąc się, może dodać do swego wzrostu jeden łokieć?</verse>
				<verse number="26">Jeśli więc najmniejszej rzeczy nie możecie uczynić, czemu troszczycie się o inne?</verse>
				<verse number="27">Przypatrzcie się liliom, jak rosną: nie pracują ani nie przędą, a mówię wam, [że] nawet Salomon w całej swojej chwale nie był tak ubrany, jak jedna z nich.</verse>
				<verse number="28">A jeśli trawę, która dziś jest na polu, a jutro będzie wrzucona do pieca, Bóg tak ubiera, o ileż bardziej was, ludzie małej wiary?</verse>
				<verse number="29">Nie pytajcie więc, co będziecie jeść lub co będziecie pić, ani nie martwcie się o to.</verse>
				<verse number="30">O to wszystko bowiem zabiegają narody świata. Lecz wasz Ojciec wie, że tego potrzebujecie.</verse>
				<verse number="31">Szukajcie raczej królestwa Bożego, a to wszystko będzie wam dodane.</verse>
				<verse number="32">Nie bój się, mała trzódko, gdyż upodobało się waszemu Ojcu dać wam królestwo.</verse>
				<verse number="33">Sprzedawajcie, co posiadacie, i dawajcie jałmużnę. Przygotujcie sobie sakiewki, które nie starzeją się, skarb w niebie, którego nie ubywa, gdzie złodziej nie ma dostępu ani mól nie niszczy.</verse>
				<verse number="34">Bo gdzie jest wasz skarb, tam będzie też wasze serce.</verse>
				<verse number="35">Niech będą przepasane wasze biodra i zapalone lampy.</verse>
				<verse number="36">A wy [bądźcie] podobni do ludzi oczekujących swego pana, aż wróci z wesela, aby gdy przyjdzie i zapuka, zaraz mu otworzyć.</verse>
				<verse number="37">Błogosławieni ci słudzy, których pan, gdy przyjdzie, zastanie czuwających. Zaprawdę powiadam wam, że się przepasze i posadzi ich za stołem, a obchodząc, będzie im usługiwał.</verse>
				<verse number="38">Jeśli przyjdzie o drugiej czy o trzeciej straży i tak [ich] zastanie, błogosławieni są ci słudzy.</verse>
				<verse number="39">A to wiedzcie, że gdyby gospodarz znał godzinę, o której ma przyjść złodziej, czuwałby i nie pozwoliłby włamać się do swego domu.</verse>
				<verse number="40">Dlatego i wy bądźcie gotowi, bo Syn Człowieczy przyjdzie o godzinie, której się nie spodziewacie.</verse>
				<verse number="41">Wtedy Piotr go zapytał: Panie, czy tę przypowieść mówisz do nas, czy też do wszystkich?</verse>
				<verse number="42">A Pan odpowiedział: Któż więc jest szafarzem wiernym i roztropnym, którego Pan ustanowi nad swoją służbą, aby we właściwym czasie wydawał jej wyznaczoną żywność?</verse>
				<verse number="43">Błogosławiony ten sługa, którego pan, gdy przyjdzie, zastanie tak czyniącego.</verse>
				<verse number="44">Zaprawdę powiadam wam, że postawi go nad wszystkimi swoimi dobrami.</verse>
				<verse number="45">Ale jeśli ten sługa powie w swoim sercu: Mój pan zwleka ze [swoim] przyjściem, i zacznie bić sługi i służące, jeść, pić i upijać się;</verse>
				<verse number="46">Przyjdzie pan tego sługi w dniu, w którym się nie spodziewa i o godzinie, której nie zna, i odłączy go, i wyznaczy mu dział z niewierzącymi.</verse>
				<verse number="47">Ten zaś sługa, który znał wolę swego pana, a nie był gotowy i nie postąpił według jego woli, otrzyma wielką chłostę.</verse>
				<verse number="48">Lecz ten, który [jej] nie znał i uczynił coś godnego kary, otrzyma małą chłostę. Komu wiele dano, od tego wiele się będzie wymagać, [a] komu wiele powierzono, więcej będzie się od niego żądać.</verse>
				<verse number="49">Przyszedłem, aby rzucić ogień na ziemię, i czegóż pragnę, skoro już zapłonął?</verse>
				<verse number="50">Lecz chrztem mam być ochrzczony i jakże jestem udręczony, aż się [to] dopełni.</verse>
				<verse number="51">Czy myślicie, że przyszedłem dać ziemi pokój? Bynajmniej, mówię wam, raczej rozłam.</verse>
				<verse number="52">Odtąd bowiem w jednym domu będzie pięciu poróżnionych, trzech przeciwko dwom, a dwóch przeciwko trzem.</verse>
				<verse number="53">Ojciec powstanie przeciwko synowi, a syn przeciwko ojcu, matka przeciwko córce, a córka przeciwko matce, teściowa przeciwko synowej, a synowa przeciwko teściowej.</verse>
				<verse number="54">Mówił też do ludu: Gdy widzicie chmurę pojawiającą się od zachodu, zaraz mówicie: Nadchodzi ulewny deszcz. I tak jest.</verse>
				<verse number="55">A gdy wieje wiatr z południa, mówicie: Będzie gorąco. I [tak] jest.</verse>
				<verse number="56">Obłudnicy, wygląd nieba i ziemi umiecie rozpoznawać, jakże więc obecnego czasu nie rozpoznajecie?</verse>
				<verse number="57">Dlaczego sami z siebie nie [umiecie] osądzić, co jest sprawiedliwe?</verse>
				<verse number="58">Gdy więc idziesz ze swoim przeciwnikiem do urzędnika, staraj się w drodze dojść z nim do zgody, aby cię nie zaciągnął przed sędziego, a sędzia przekazałby cię strażnikowi, a strażnik wtrąciłby cię do więzienia.</verse>
				<verse number="59">Mówię ci, że nie wyjdziesz stamtąd, dopóki nie oddasz ostatniego grosza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">W tym samym czasie niektórzy z [tam] obecnych oznajmili mu o Galilejczykach, których krew Piłat zmieszał z ich ofiarami.</verse>
				<verse number="2">A Jezus im odpowiedział: Czy myślicie, że ci Galilejczycy byli większymi grzesznikami niż wszyscy inni Galilejczycy, że to ucierpieli?</verse>
				<verse number="3">Bynajmniej, mówię wam, lecz jeśli nie będziecie pokutować, wszyscy tak samo zginiecie.</verse>
				<verse number="4">Albo czy myślicie, że tych osiemnastu, na których runęła wieża w Siloam i zabiła ich, było większymi winowajcami niż wszyscy ludzie mieszkający w Jerozolimie?</verse>
				<verse number="5">Bynajmniej, mówię wam, lecz jeśli nie będziecie pokutować, wszyscy tak samo zginiecie.</verse>
				<verse number="6">I opowiedział [im] taką przypowieść: Pewien [człowiek] miał drzewo figowe zasadzone w swojej winnicy. Przyszedł i szukał na nim owocu, lecz nie znalazł.</verse>
				<verse number="7">Wtedy powiedział do rolnika: Oto od trzech lat przychodzę, szukając owocu na tym drzewie figowym, lecz nie znajduję. Zetnij je, bo po co ziemię [na darmo] zajmuje?</verse>
				<verse number="8">Lecz on mu odpowiedział: Panie, zostaw je jeszcze na ten rok, aż je okopię i obłożę nawozem.</verse>
				<verse number="9">Może wyda owoc, a jeśli nie, wtedy je zetniesz.</verse>
				<verse number="10">I nauczał w jednej z synagog w szabat.</verse>
				<verse number="11">A była [tam] kobieta, która od osiemnastu lat miała ducha niemocy i była pochylona, i w żaden sposób nie mogła się wyprostować.</verse>
				<verse number="12">Gdy Jezus ją zobaczył, przywołał ją do siebie i powiedział: Kobieto, jesteś uwolniona od swojej choroby.</verse>
				<verse number="13">I położył na nią ręce, a ona natychmiast wyprostowała się i chwaliła Boga.</verse>
				<verse number="14">Wtedy przełożony synagogi, oburzony tym, że Jezus uzdrowił w szabat, powiedział do ludzi: Jest sześć dni, w których należy pracować. W te dni przychodźcie i leczcie się, a nie w dzień szabatu.</verse>
				<verse number="15">Ale Pan mu odpowiedział: Obłudniku, czyż każdy z was w szabat nie odwiązuje swego wołu albo osła od żłobu i nie prowadzi, żeby go napoić?</verse>
				<verse number="16">A ta córka Abrahama, którą szatan wiązał już osiemnaście lat, czyż nie miała być uwolniona od tych więzów w dzień szabatu?</verse>
				<verse number="17">A gdy to mówił, zawstydzili się wszyscy jego przeciwnicy, a cały lud cieszył się ze wszystkich chwalebnych czynów dokonywanych przez niego.</verse>
				<verse number="18">Potem [Jezus] powiedział: Do czego podobne jest królestwo Boże i z czym je porównam?</verse>
				<verse number="19">Podobne jest do ziarna gorczycy, które człowiek wziął i posiał w swoim ogrodzie. Wyrosło i stało się wielkim drzewem, a ptaki niebieskie gnieździły się w jego gałęziach.</verse>
				<verse number="20">I znowu powiedział: Do czego przyrównam królestwo Boże?</verse>
				<verse number="21">Podobne jest do zakwasu, który wziąwszy, kobieta włożyła w trzy miary mąki, aż wszystko się zakwasiło.</verse>
				<verse number="22">I nauczał, chodząc po miastach i wioskach [i] podążając w kierunku Jerozolimy.</verse>
				<verse number="23">I ktoś go zapytał: Panie, czy mało jest tych, którzy będą zbawieni? On zaś im odpowiedział:</verse>
				<verse number="24">Usiłujcie wejść przez ciasną bramę, bo mówię wam, że wielu będzie chciało wejść, lecz nie będą mogli.</verse>
				<verse number="25">Gdy gospodarz wstanie i zamknie drzwi, zaczniecie stać na zewnątrz i pukać do drzwi, mówiąc: Panie, Panie, otwórz nam! A [on] wam odpowie: Nie znam was [i nie wiem], skąd jesteście.</verse>
				<verse number="26">Wtedy zaczniecie mówić: Jedliśmy i piliśmy z tobą, i nauczałeś na naszych ulicach.</verse>
				<verse number="27">A on powie: Mówię wam, nie znam was [i nie wiem], skąd jesteście; odstąpcie ode mnie wszyscy, którzy czynicie nieprawość.</verse>
				<verse number="28">Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów, gdy ujrzycie Abrahama, Izaaka, Jakuba i wszystkich proroków w królestwie Bożym, a samych siebie wyrzuconych precz.</verse>
				<verse number="29">I przyjdą inni ze wschodu i z zachodu, z północy i z południa, i zasiądą za stołem w królestwie Bożym.</verse>
				<verse number="30">Tak oto są ostatni, którzy będą pierwszymi, i są pierwsi, którzy będą ostatnimi.</verse>
				<verse number="31">W tym dniu przyszli niektórzy z faryzeuszy i powiedzieli mu: Wyjdź i odejdź stąd, bo Herod chce cię zabić.</verse>
				<verse number="32">I powiedział im: Idźcie i powiedzcie temu lisowi: Oto wypędzam demony i uzdrawiam dziś i jutro, a trzeciego dnia zakończę.</verse>
				<verse number="33">Jednak dziś, jutro i pojutrze muszę przebyć drogę, bo niemożliwe jest, aby prorok zginął poza Jerozolimą.</verse>
				<verse number="34">Jeruzalem, Jeruzalem, które zabijasz proroków i kamienujesz tych, którzy są do ciebie posłani. Ile razy chciałem zgromadzić twoje dzieci, tak jak kokoszka [gromadzi] swoje kurczęta pod skrzydła, a nie chcieliście!</verse>
				<verse number="35">Oto wasz dom zostanie wam pusty. Zaprawdę powiadam wam, że nie ujrzycie mnie, aż przyjdzie [czas], gdy powiecie: Błogosławiony, który przychodzi w imieniu Pana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">I stało się tak, że gdy Jezus wszedł w szabat do domu pewnego przywódcy faryzeuszy, aby jeść chleb, oni go obserwowali.</verse>
				<verse number="2">A oto był przed nim pewien człowiek chory na puchlinę.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Jezus zapytał znawców prawa i faryzeuszy: Czy wolno uzdrawiać w szabat?</verse>
				<verse number="4">Lecz oni milczeli. [On] zaś ujął go, uzdrowił i odprawił.</verse>
				<verse number="5">I powiedział im: Któż z was, jeśli jego osioł albo wół wpadnie do studni, nie wyciągnie go natychmiast w dzień szabatu?</verse>
				<verse number="6">I nie mogli mu na to odpowiedzieć.</verse>
				<verse number="7">Gdy zauważył, jak zaproszeni wybierali pierwsze miejsca, opowiedział im przypowieść:</verse>
				<verse number="8">Gdy ktoś cię zaprosi na wesele, nie siadaj na pierwszym miejscu, aby czasem ktoś ważniejszy od ciebie nie był zaproszony przez niego.</verse>
				<verse number="9">Wówczas przyjdzie ten, który ciebie i jego zaprosił, i powie ci: Ustąp temu miejsca; i wtedy ze wstydem musiałbyś zająć ostatnie miejsce.</verse>
				<verse number="10">Lecz gdy będziesz zaproszony, idź i usiądź na ostatnim miejscu, a gdy przyjdzie ten, który cię zaprosił, powie ci: Przyjacielu, przesiądź się wyżej. Wtedy doznasz czci wobec współbiesiadników.</verse>
				<verse number="11">Bo każdy, kto się wywyższa, będzie poniżony, a kto się poniża, będzie wywyższony.</verse>
				<verse number="12">Powiedział też do tego, który go zaprosił: Gdy wydajesz obiad albo kolację, nie zapraszaj swoich przyjaciół ani braci, ani krewnych, ani bogatych sąsiadów, żeby cię czasem i oni w zamian nie zaprosili, i miałbyś odpłatę.</verse>
				<verse number="13">Lecz gdy wydajesz ucztę, zaproś ubogich, ułomnych, chromych i ślepych.</verse>
				<verse number="14">A będziesz błogosławiony, bo nie mają ci czym odpłacić, ale otrzymasz odpłatę przy zmartwychwstaniu sprawiedliwych.</verse>
				<verse number="15">Gdy usłyszał to jeden ze współbiesiadników, powiedział do niego: Błogosławiony ten, kto będzie jadł chleb w królestwie Bożym.</verse>
				<verse number="16">Wtedy on mu powiedział: Pewien człowiek wydał wielką ucztę i zaprosił wielu.</verse>
				<verse number="17">A gdy nadszedł czas uczty, posłał swego sługę, żeby powiedział zaproszonym: Chodźcie, bo już wszystko gotowe.</verse>
				<verse number="18">A oni zaczęli się wszyscy jednomyślnie wymawiać. Pierwszy mu powiedział: Kupiłem pole i muszę iść je obejrzeć. Proszę cię, uważaj mnie za wytłumaczonego.</verse>
				<verse number="19">Drugi zaś powiedział: Kupiłem pięć par wołów i idę je wypróbować. Proszę cię, uważaj mnie za wytłumaczonego.</verse>
				<verse number="20">A jeszcze inny powiedział: Pojąłem żonę i dlatego nie mogę przyjść.</verse>
				<verse number="21">A gdy sługa wrócił, oznajmił to swemu panu. Wtedy gospodarz rozgniewał się i powiedział do swego sługi: Wyjdź szybko na ulice i zaułki miasta i wprowadź tu ubogich, ułomnych, chromych i ślepych.</verse>
				<verse number="22">I powiedział sługa: Panie, stało się, jak rozkazałeś, a jeszcze jest miejsce.</verse>
				<verse number="23">Wtedy Pan powiedział do sługi: Wyjdź na drogi i [między] opłotki i przymuszaj do wejścia, aby mój dom się zapełnił.</verse>
				<verse number="24">Mówię wam bowiem, że żaden z tych ludzi, którzy byli zaproszeni, nie skosztuje mojej uczty.</verse>
				<verse number="25">I szły z nim wielkie tłumy. A on, odwróciwszy się, powiedział do nich:</verse>
				<verse number="26">Jeśli ktoś przychodzi do mnie, a nie ma w nienawiści swego ojca i matki, żony i dzieci, braci i sióstr, a nawet swego życia, nie może być moim uczniem.</verse>
				<verse number="27">Kto nie niesie swego krzyża, a idzie za mną, nie może być moim uczniem.</verse>
				<verse number="28">Bo któż z was, chcąc zbudować wieżę, najpierw nie usiądzie i nie obliczy wydatków, czy mu wystarczy na ukończenie?</verse>
				<verse number="29">Aby czasem, gdyby położył fundament, a nie mógłby ukończyć, wszyscy, którzy by to widzieli, nie zaczęli się z niego naśmiewać;</verse>
				<verse number="30">Mówiąc: Ten człowiek zaczął budować, a nie zdołał ukończyć.</verse>
				<verse number="31">Albo który król, wyruszając na wojnę z drugim królem, najpierw nie usiądzie i nie naradzi się, czy w dziesięć tysięcy może zmierzyć się z tym, który z dwudziestoma tysiącami nadciąga przeciwko niemu?</verse>
				<verse number="32">A jeśli nie, to gdy tamten jeszcze jest daleko, wysyła poselstwo i prosi o warunki pokoju.</verse>
				<verse number="33">Tak i każdy z was, kto nie wyrzeknie się wszystkiego, co posiada, nie może być moim uczniem.</verse>
				<verse number="34">Dobra jest sól. Lecz jeśli sól zwietrzeje, czym się ją przyprawi?</verse>
				<verse number="35">Nie nadaje się ani do ziemi, ani do nawozu; precz się ją wyrzuca. Kto ma uszy do słuchania, niech słucha.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">I zbliżali się do niego wszyscy celnicy i grzesznicy, aby go słuchać.</verse>
				<verse number="2">A faryzeusze i uczeni w Piśmie szemrali, mówiąc: Ten [człowiek] przyjmuje grzeszników i jada z nimi.</verse>
				<verse number="3">I opowiedział im taką przypowieść:</verse>
				<verse number="4">Któż z was, gdy ma sto owiec, a zgubi jedną z nich, nie zostawia dziewięćdziesięciu dziewięciu na pustyni i nie idzie za zgubioną, aż ją znajdzie?</verse>
				<verse number="5">Kiedy ją znajdzie, wkłada na swoje ramiona i raduje się.</verse>
				<verse number="6">A przyszedłszy do domu, zwołuje przyjaciół i sąsiadów i mówi im: Cieszcie się ze mną, bo znalazłem moją zgubioną owcę.</verse>
				<verse number="7">Mówię wam, że podobnie w niebie większa będzie radość z jednego pokutującego grzesznika niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy nie potrzebują pokuty.</verse>
				<verse number="8">Albo która kobieta, mając dziesięć monet, jeśli zgubi jedną, nie zapala świecy, nie zamiata domu i nie szuka pilnie, aż [ją] znajdzie?</verse>
				<verse number="9">A znalazłszy, zwołuje przyjaciółki i sąsiadki i mówi: Cieszcie się ze mną, bo znalazłam monetę, którą zgubiłam.</verse>
				<verse number="10">Podobnie, mówię wam, będzie radość przed aniołami Boga z jednego pokutującego grzesznika.</verse>
				<verse number="11">Powiedział też: Pewien człowiek miał dwóch synów.</verse>
				<verse number="12">I powiedział młodszy z nich do ojca: Ojcze, daj mi część majątku, która na mnie przypada. Podzielił więc majątek między nich.</verse>
				<verse number="13">Po kilku dniach młodszy syn, zabrawszy wszystko, odjechał w dalekie strony i roztrwonił tam swój majątek, żyjąc rozpustnie.</verse>
				<verse number="14">A gdy wszystko wydał, nastał wielki głód w tych stronach, a on zaczął cierpieć niedostatek.</verse>
				<verse number="15">Poszedł więc i przystał do jednego z obywateli tych stron, który posłał go na swoje pola, aby pasł świnie.</verse>
				<verse number="16">I pragnął napełnić swój żołądek strąkami, które jadały świnie, ale nikt mu nie dawał.</verse>
				<verse number="17">Wtedy opamiętał się i powiedział: Iluż to najemników mego ojca ma pod dostatkiem chleba, a ja z głodu ginę.</verse>
				<verse number="18">Wstanę [więc] i pójdę do mego ojca, i powiem mu: Ojcze, zgrzeszyłem przeciwko niebu i względem ciebie;</verse>
				<verse number="19">I nie jestem już godny nazywać się twoim synem. Zrób ze mnie jednego ze swoich najemników.</verse>
				<verse number="20">Wtedy wstał i poszedł do swego ojca. A gdy był jeszcze daleko, zobaczył go jego ojciec i użalił się [nad nim], a podbiegłszy, rzucił mu się na szyję i ucałował go.</verse>
				<verse number="21">I powiedział do niego syn: Ojcze, zgrzeszyłem przeciwko niebu i przed tobą; nie jestem już godny nazywać się twoim synem.</verse>
				<verse number="22">Lecz ojciec powiedział do swoich sług: Przynieście najlepszą szatę i ubierzcie go; dajcie mu też pierścień na rękę i obuwie na nogi.</verse>
				<verse number="23">Przyprowadźcie tłuste cielę i zabijcie; jedzmy i radujmy się.</verse>
				<verse number="24">Ten mój syn bowiem był martwy, a znowu żyje, zaginął, a został znaleziony. I zaczęli się weselić.</verse>
				<verse number="25">Tymczasem jego starszy syn był na polu. Gdy wracał i był blisko domu, usłyszał muzykę i tańce.</verse>
				<verse number="26">Zawołał więc jednego ze sług i pytał, co to [wszystko] znaczy.</verse>
				<verse number="27">A on mu odpowiedział: Twój brat powrócił, a twój ojciec zabił tłuste cielę, ponieważ odzyskał go zdrowego.</verse>
				<verse number="28">Wtedy rozgniewał się i nie chciał wejść. Jego ojciec jednak wyszedł i namawiał go.</verse>
				<verse number="29">A on odpowiedział ojcu: Oto tyle lat ci służę i nigdy nie przekroczyłem twego przykazania, jednak nigdy nie dałeś mi koźlęcia, abym się weselił z moimi przyjaciółmi.</verse>
				<verse number="30">Ale kiedy wrócił ten twój syn, który roztrwonił twój majątek z nierządnicami, zabiłeś dla niego tłuste cielę.</verse>
				<verse number="31">A on mu odpowiedział: Synu, ty zawsze jesteś ze mną i wszystkie moje [dobra] należą do ciebie.</verse>
				<verse number="32">Lecz trzeba było weselić się i radować, że ten twój brat był martwy, a znowu żyje, zaginął, a został znaleziony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Mówił też do swoich uczniów: Pewien bogaty człowiek miał szafarza, którego oskarżono przed nim, że trwoni jego dobra.</verse>
				<verse number="2">Zawołał go i powiedział: Cóż to słyszę o tobie? Zdaj sprawę z twego zarządzania, bo już więcej nie będziesz mógł zarządzać.</verse>
				<verse number="3">Wtedy szafarz powiedział sobie: Co ja zrobię, skoro mój pan pozbawia mnie zarządu? Kopać nie mogę, żebrać się wstydzę.</verse>
				<verse number="4">Wiem, co zrobię, żeby [ludzie] przyjęli mnie do swoich domów, gdy zostanę odsunięty od zarządzania.</verse>
				<verse number="5">Przywołał więc do siebie każdego z dłużników swego pana i zapytał pierwszego: Ile jesteś winien memu panu?</verse>
				<verse number="6">A on odpowiedział: Sto baryłek oliwy. I powiedział mu: Weź swój zapis, siadaj szybko i napisz pięćdziesiąt.</verse>
				<verse number="7">Potem zapytał drugiego: A ty ile jesteś winien? A on mu odpowiedział: Sto korców pszenicy. I powiedział mu: Weź swój zapis i napisz osiemdziesiąt.</verse>
				<verse number="8">I pochwalił pan niesprawiedliwego szafarza, że roztropnie postąpił. Bo synowie tego świata w swoim pokoleniu są roztropniejsi od synów światłości.</verse>
				<verse number="9">I ja wam mówię: Zyskujcie sobie przyjaciół mamoną niesprawiedliwości, aby, gdy ustaniecie, przyjęto was do wiecznych przybytków.</verse>
				<verse number="10">Kto jest wierny w najmniejszym, i w wielkim jest wierny, a kto w najmniejszym jest niesprawiedliwy, i w wielkim jest niesprawiedliwy.</verse>
				<verse number="11">Jeśli więc w niesprawiedliwej mamonie nie byliście wierni, któż wam powierzy to, co prawdziwe?</verse>
				<verse number="12">A jeśli w cudzym nie byliście wierni, któż wam da wasze [własne]?</verse>
				<verse number="13">Żaden sługa nie może dwom panom służyć, gdyż albo jednego będzie nienawidził, a drugiego miłował, albo jednego będzie się trzymał, a drugim wzgardzi. Nie możecie służyć Bogu i mamonie.</verse>
				<verse number="14">Słuchali tego wszystkiego również faryzeusze, którzy byli chciwi, i naśmiewali się z niego.</verse>
				<verse number="15">I powiedział im: Wy sami siebie usprawiedliwiacie przed ludźmi, ale Bóg zna wasze serca. To bowiem, co ludzie poważają, obrzydliwością jest w oczach Boga.</verse>
				<verse number="16">Prawo i Prorocy [byli] do Jana. Odtąd jest głoszone królestwo Boże i każdy się do niego gwałtem wdziera.</verse>
				<verse number="17">I łatwiej jest niebu i ziemi przeminąć, niż przepaść jednej kresce prawa.</verse>
				<verse number="18">Każdy, kto oddala swoją żonę i żeni się z inną, cudzołoży, a kto żeni się z oddaloną przez męża, cudzołoży.</verse>
				<verse number="19">Był pewien bogaty człowiek, który ubierał się w purpurę i bisior i wystawnie ucztował każdego dnia.</verse>
				<verse number="20">Był też pewien żebrak, imieniem Łazarz, który leżał u jego wrót owrzodziały;</verse>
				<verse number="21">Pragnął on nasycić się okruchami, które spadały ze stołu bogacza. Nadto i psy przychodziły i lizały jego wrzody.</verse>
				<verse number="22">I umarł żebrak, i został zaniesiony przez aniołów na łono Abrahama. Umarł też bogacz i został pogrzebany.</verse>
				<verse number="23">A [będąc] w piekle i cierpiąc męki, podniósł oczy i ujrzał z daleka Abrahama i Łazarza na jego łonie.</verse>
				<verse number="24">Wtedy zawołał: Ojcze Abrahamie, zmiłuj się nade mną i poślij Łazarza, aby umoczył koniec swego palca w wodzie i ochłodził mi język, bo cierpię męki w tym płomieniu.</verse>
				<verse number="25">I powiedział Abraham: Synu, wspomnij, że za życia odebrałeś swoje dobro, podobnie jak Łazarz zło. A teraz on doznaje pociechy, a ty cierpisz męki.</verse>
				<verse number="26">I oprócz tego wszystkiego między nami a wami jest utwierdzona wielka przepaść, aby ci, którzy chcą stąd przejść do was, nie mogli, ani stamtąd przejść do nas.</verse>
				<verse number="27">A on powiedział: Proszę cię więc, ojcze, abyś posłał [go] do domu mego ojca.</verse>
				<verse number="28">Mam bowiem pięciu braci – niech im da świadectwo, żeby i oni nie przyszli na to miejsce męki.</verse>
				<verse number="29">Lecz Abraham mu powiedział: Mają Mojżesza i Proroków, niech ich słuchają.</verse>
				<verse number="30">A on odpowiedział: Nie, ojcze Abrahamie, lecz jeśli ktoś z umarłych przyjdzie do nich, będą pokutować.</verse>
				<verse number="31">I powiedział do niego: Jeśli Mojżesza i Proroków nie słuchają, to choćby ktoś zmartwychwstał, nie uwierzą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">I powiedział do uczniów: Nie jest możliwe, żeby nie przyszły zgorszenia, lecz biada temu, przez którego przychodzą!</verse>
				<verse number="2">Lepiej byłoby dla niego, gdyby zawieszono mu u szyi kamień młyński i wrzucono go do morza, niż żeby miał zgorszyć jednego z tych małych.</verse>
				<verse number="3">Miejcie się na baczności. Jeśli twój brat zgrzeszy przeciwko tobie, strofuj go, a jeśli żałuje, przebacz mu.</verse>
				<verse number="4">A jeśli siedem razy na dzień zgrzeszy przeciwko tobie i siedem razy w ciągu dnia zwróci się do ciebie, mówiąc: Żałuję tego – przebacz mu.</verse>
				<verse number="5">I powiedzieli apostołowie do Pana: Dodaj nam wiary.</verse>
				<verse number="6">A Pan odpowiedział: Gdybyście mieli wiarę jak ziarno gorczycy i powiedzielibyście temu drzewu morwy: Wyrwij się z korzeniem i przesadź się do morza, usłuchałoby was.</verse>
				<verse number="7">Kto z was, mając sługę, który orze albo pasie, powie mu, gdy wróci [z pola]: Chodź i usiądź za stołem?</verse>
				<verse number="8">Czy nie powie mu raczej: Przygotuj mi kolację, przepasz się i usługuj mi, aż się najem i napiję, a potem i ty będziesz jadł i pił?</verse>
				<verse number="9">Czy dziękuje słudze, że zrobił to, co mu nakazano? Nie wydaje mi się.</verse>
				<verse number="10">Także i wy, gdy zrobicie wszystko, co wam nakazano, mówcie: Sługami nieużytecznymi jesteśmy. Zrobiliśmy to, co powinniśmy byli zrobić.</verse>
				<verse number="11">A w drodze do Jerozolimy przechodził przez pogranicze Samarii i Galilei.</verse>
				<verse number="12">Gdy wchodził do pewnej wioski, wyszło mu naprzeciw dziesięciu trędowatych mężczyzn, którzy stanęli z daleka.</verse>
				<verse number="13">I donośnym głosem zawołali: Jezusie, Mistrzu, zmiłuj się nad nami!</verse>
				<verse number="14">Kiedy ich zobaczył, powiedział do nich: Idźcie, pokażcie się kapłanom. A gdy szli, zostali oczyszczeni.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeden z nich, widząc, że został uzdrowiony, wrócił, chwaląc Boga donośnym głosem.</verse>
				<verse number="16">I upadł na twarz do jego nóg, dziękując mu. A był to Samarytanin.</verse>
				<verse number="17">Jezus zaś odezwał się: Czyż nie dziesięciu zostało oczyszczonych? Gdzie [jest] dziewięciu?</verse>
				<verse number="18">Nie znalazł się nikt, kto by wrócił i oddał chwałę Bogu, tylko ten cudzoziemiec.</verse>
				<verse number="19">I powiedział do niego: Wstań, idź! Twoja wiara cię uzdrowiła.</verse>
				<verse number="20">Zapytany zaś przez faryzeuszy, kiedy przyjdzie królestwo Boże, odpowiedział im: Królestwo Boże nie przyjdzie dostrzegalnie.</verse>
				<verse number="21">I nie powiedzą: Oto tu, albo: Oto tam [jest]. Królestwo Boże bowiem jest wewnątrz was.</verse>
				<verse number="22">A do uczniów powiedział: Przyjdzie czas, kiedy będziecie pragnęli zobaczyć jeden z dni Syna Człowieczego, ale nie zobaczycie.</verse>
				<verse number="23">I powiedzą wam: Oto tu, albo: Oto tam [jest]. Nie chodźcie [tam] ani nie idźcie [za nimi].</verse>
				<verse number="24">Bo jak błyskawica, gdy zabłyśnie, świeci od [jednego] krańca nieba aż po [drugi], tak będzie i z Synem Człowieczym w jego dniu.</verse>
				<verse number="25">Ale najpierw musi wiele cierpieć i zostać odrzucony przez to pokolenie.</verse>
				<verse number="26">A jak było za dni Noego, tak będzie i za dni Syna Człowieczego:</verse>
				<verse number="27">Jedli, pili, żenili się i za mąż wychodziły aż do dnia, w którym Noe wszedł do arki; i nastał potop, i wszystkich wytracił.</verse>
				<verse number="28">Podobnie jak działo się za dni Lota: jedli, pili, kupowali, sprzedawali, sadzili, budowali;</verse>
				<verse number="29">Lecz tego dnia, gdy Lot wyszedł z Sodomy, spadł z nieba deszcz ognia i siarki i wszystkich wytracił.</verse>
				<verse number="30">Tak też będzie w dniu, kiedy Syn Człowieczy się objawi.</verse>
				<verse number="31">Tego dnia, jeśli ktoś będzie na dachu, a jego rzeczy w domu, niech nie schodzi, aby je zabrać, a kto będzie na polu, niech również nie wraca.</verse>
				<verse number="32">Pamiętajcie żonę Lota.</verse>
				<verse number="33">Kto chce zachować swoje życie, straci je, a kto je straci, zachowa je.</verse>
				<verse number="34">Mówię wam: Tej nocy dwóch będzie w jednym łóżku, jeden będzie wzięty, a drugi zostawiony.</verse>
				<verse number="35">Dwie będą mleć razem, jedna będzie wzięta, a druga zostawiona.</verse>
				<verse number="36">Dwaj będą na polu, jeden będzie wzięty, a drugi zostawiony.</verse>
				<verse number="37">I pytali go: Gdzie, Panie? A on im powiedział: Gdzie jest ciało, tam zgromadzą się i orły.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Opowiedział im też przypowieść [o tym], że zawsze należy się modlić i nie ustawać;</verse>
				<verse number="2">Mówiąc: W pewnym mieście był sędzia, który Boga się nie bał i z człowiekiem się nie liczył.</verse>
				<verse number="3">Była też w tym mieście wdowa, która przychodziła do niego i mówiła: Pomścij moją [krzywdę] na moim przeciwniku.</verse>
				<verse number="4">On przez długi czas nie chciał, lecz potem powiedział sobie: Chociaż Boga się nie boję i z człowiekiem się nie liczę;</verse>
				<verse number="5">To jednak, ponieważ naprzykrza mi się ta wdowa, pomszczę jej [krzywdę], aby już nie przychodziła i nie zadręczała mnie.</verse>
				<verse number="6">I powiedział Pan: Słuchajcie, co mówi niesprawiedliwy sędzia.</verse>
				<verse number="7">A Bóg, czy nie pomści [krzywdy] swoich wybranych, którzy wołają do niego we dnie i w nocy, chociaż długo zwleka w ich [sprawie]?</verse>
				<verse number="8">Mówię wam, że szybko pomści ich [krzywdę]. Lecz czy Syn Człowieczy znajdzie wiarę na ziemi, gdy przyjdzie?</verse>
				<verse number="9">Powiedział też do tych, którzy ufali sobie, że są sprawiedliwi, a innych mieli za nic, taką przypowieść:</verse>
				<verse number="10">Dwóch ludzi weszło do świątyni, żeby się modlić, jeden faryzeusz, a drugi celnik.</verse>
				<verse number="11">Faryzeusz stanął i tak się w sobie modlił: Dziękuję ci, Boże, że nie jestem jak inni ludzie, zdziercy, niesprawiedliwi, cudzołożnicy albo jak i ten celnik.</verse>
				<verse number="12">Poszczę dwa razy w tygodniu, daję dziesięcinę ze wszystkiego, co mam.</verse>
				<verse number="13">A celnik, stojąc z daleka, nie chciał nawet oczu podnieść ku niebu, ale bił się w piersi, mówiąc: Boże, bądź miłosierny mnie grzesznemu.</verse>
				<verse number="14">Mówię wam, że raczej ten odszedł do swego domu usprawiedliwiony, a nie tamten. [Każdy] bowiem, kto się wywyższa, będzie poniżony, a kto się poniża, będzie wywyższony.</verse>
				<verse number="15">Przynoszono też do niego niemowlęta, aby je dotknął. Lecz uczniowie, widząc to, gromili ich.</verse>
				<verse number="16">Ale Jezus przywołał ich i powiedział: Pozwólcie dzieciom przychodzić do mnie i nie zabraniajcie im. Do takich bowiem należy królestwo Boże.</verse>
				<verse number="17">Zaprawdę powiadam wam: Kto nie przyjmie królestwa Bożego jak dziecko, nie wejdzie do niego.</verse>
				<verse number="18">I zapytał go pewien dostojnik: Nauczycielu dobry, co mam czynić, aby odziedziczyć życie wieczne?</verse>
				<verse number="19">A Jezus mu odpowiedział: Dlaczego nazywasz mnie dobrym? Nikt [nie jest] dobry, tylko jeden – Bóg.</verse>
				<verse number="20">Znasz przykazania: Nie cudzołóż, nie zabijaj, nie kradnij, nie dawaj fałszywego świadectwa, czcij swego ojca i swoją matkę.</verse>
				<verse number="21">A on odpowiedział: Tego wszystkiego przestrzegałem od młodości.</verse>
				<verse number="22">Gdy Jezus to usłyszał, powiedział do niego: Jednego ci jeszcze brakuje. Sprzedaj wszystko, co masz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za mną.</verse>
				<verse number="23">A on, usłyszawszy to, ogromnie się zasmucił, bo był bardzo bogaty.</verse>
				<verse number="24">Kiedy Jezus zobaczył go bardzo zasmuconego, powiedział: Jakże trudno tym, którzy mają pieniądze, wejść do królestwa Bożego!</verse>
				<verse number="25">Łatwiej bowiem jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogatemu wejść do królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="26">Wtedy ci, którzy to słyszeli, mówili: Któż więc może być zbawiony?</verse>
				<verse number="27">A on odpowiedział: Co niemożliwe jest u ludzi, możliwe jest u Boga.</verse>
				<verse number="28">Wówczas Piotr powiedział: Oto my opuściliśmy wszystko i poszliśmy za tobą.</verse>
				<verse number="29">On zaś im odpowiedział: Zaprawdę powiadam wam, że nie ma nikogo, kto by opuścił dom, rodziców lub braci, żonę lub dzieci dla królestwa Bożego;</verse>
				<verse number="30">I nie otrzymał o wiele więcej w tym czasie, a w przyszłym świecie życia wiecznego.</verse>
				<verse number="31">Potem wziął ze sobą dwunastu i powiedział do nich: Oto idziemy do Jerozolimy i wypełni się wszystko, co zostało napisane przez proroków o Synu Człowieczym.</verse>
				<verse number="32">Będzie bowiem wydany poganom, wyśmiany, zelżony i opluty;</verse>
				<verse number="33">Ubiczują go i zabiją, ale trzeciego dnia zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="34">Lecz oni nic z tego nie zrozumieli. Te słowa były przed nimi zakryte i nie wiedzieli, o czym była mowa.</verse>
				<verse number="35">A gdy zbliżał się do Jerycha, pewien ślepiec siedział przy drodze i żebrał.</verse>
				<verse number="36">A usłyszawszy przechodzący tłum, pytał, co się dzieje.</verse>
				<verse number="37">I powiedziano mu, że przechodzi Jezus z Nazaretu.</verse>
				<verse number="38">Wtedy zawołał: Jezusie, Synu Dawida, zmiłuj się nade mną!</verse>
				<verse number="39">Lecz ci, którzy szli z przodu, gromili go, aby milczał. On jednak jeszcze głośniej wołał: Synu Dawida, zmiłuj się nade mną!</verse>
				<verse number="40">Wtedy Jezus zatrzymał się i kazał go przyprowadzić do siebie. A gdy się zbliżył, zapytał go:</verse>
				<verse number="41">Co chcesz, abym ci uczynił? A on odpowiedział: Panie, żebym przejrzał.</verse>
				<verse number="42">Jezus mu powiedział: Przejrzyj, twoja wiara cię uzdrowiła.</verse>
				<verse number="43">Zaraz też odzyskał wzrok i szedł za nim, wielbiąc Boga. A wszyscy ludzie, widząc to, oddawali chwałę Bogu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">A [Jezus] wszedł do Jerycha i przechodził przez nie.</verse>
				<verse number="2">[Był tam] pewien człowiek, imieniem Zacheusz, przełożony celników, a był on bogaty.</verse>
				<verse number="3">Pragnął on zobaczyć Jezusa, kto to jest, lecz nie mógł z powodu tłumu, bo był niskiego wzrostu.</verse>
				<verse number="4">Pobiegł więc naprzód i wszedł na drzewo sykomory, aby go zobaczyć, bo miał tamtędy przechodzić.</verse>
				<verse number="5">A gdy Jezus przyszedł na to miejsce, spojrzał w górę, zobaczył go i powiedział: Zacheuszu, zejdź szybko, bo dziś muszę zatrzymać się w twoim domu.</verse>
				<verse number="6">I zszedł szybko, i przyjął go z radością.</verse>
				<verse number="7">A wszyscy, widząc to, szemrali: Do człowieka grzesznego przybył w gościnę.</verse>
				<verse number="8">Zacheusz zaś stanął i powiedział do Pana: Panie, oto połowę mojego majątku daję ubogim, a jeśli kogoś w czymś oszukałem, oddaję poczwórnie.</verse>
				<verse number="9">I powiedział Jezus do niego: Dziś zbawienie przyszło do tego domu, gdyż i on jest synem Abrahama.</verse>
				<verse number="10">Bo Syn Człowieczy przyszedł, aby szukać i zbawić to, co zginęło.</verse>
				<verse number="11">A gdy oni tego słuchali, opowiedział im dodatkowo przypowieść, dlatego że był blisko Jerozolimy, a oni myśleli, że wnet ma się objawić królestwo Boże.</verse>
				<verse number="12">Mówił więc: Pewien człowiek szlachetnego rodu udał się do dalekiego kraju, aby objąć królestwo, a potem wrócić.</verse>
				<verse number="13">A przywoławszy dziesięciu swoich sług, dał im dziesięć grzywien i powiedział do nich: Obracajcie [nimi], aż wrócę.</verse>
				<verse number="14">Lecz jego poddani nienawidzili go i wysłali za nim poselstwo ze słowami: Nie chcemy, aby ten [człowiek] królował nad nami.</verse>
				<verse number="15">A gdy wrócił po objęciu królestwa, rozkazał przywołać do siebie te sługi, którym dał pieniądze, aby się dowiedzieć, co każdy zyskał, handlując.</verse>
				<verse number="16">Wtedy przyszedł pierwszy i powiedział: Panie, twoja grzywna zyskała dziesięć grzywien.</verse>
				<verse number="17">I powiedział do niego: Dobrze, sługo dobry, ponieważ byłeś wierny w małym, sprawuj władzę nad dziesięcioma miastami.</verse>
				<verse number="18">Przyszedł też drugi i powiedział: Panie, twoja grzywna zyskała pięć grzywien.</verse>
				<verse number="19">Również temu powiedział: I ty władaj pięcioma miastami.</verse>
				<verse number="20">A inny przyszedł i powiedział: Panie, oto twoja grzywna, którą miałem schowaną w chustce.</verse>
				<verse number="21">Bałem się bowiem ciebie, bo jesteś człowiekiem surowym: bierzesz, czego nie położyłeś, i żniesz, czego nie posiałeś.</verse>
				<verse number="22">Wtedy mu odpowiedział: Na podstawie twoich słów osądzę cię, zły sługo. Wiedziałeś, że jestem człowiekiem surowym, który bierze, czego nie położył, i żnie, czego nie posiał.</verse>
				<verse number="23">Dlaczego więc nie dałeś moich pieniędzy do banku, abym po powrocie odebrał je z zyskiem?</verse>
				<verse number="24">Do tych zaś, którzy stali obok, powiedział: Odbierzcie mu grzywnę i dajcie temu, który ma dziesięć grzywien.</verse>
				<verse number="25">Odpowiedzieli mu: Panie, ma [już] dziesięć grzywien.</verse>
				<verse number="26">Zaprawdę powiadam wam, że każdemu, kto ma, będzie dodane, a temu, kto nie ma, zostanie zabrane nawet to, co ma.</verse>
				<verse number="27">Lecz tych moich nieprzyjaciół, którzy nie chcieli, abym nad nimi panował, przyprowadźcie tu i zabijcie na moich oczach.</verse>
				<verse number="28">A powiedziawszy to, ruszył przodem, zmierzając do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="29">A gdy przybliżył się do Betfage i Betanii, przy górze zwanej Oliwną, wysłał dwóch ze swoich uczniów;</verse>
				<verse number="30">Mówiąc: Idźcie do wioski, która jest naprzeciwko, a wchodząc do niej, znajdziecie oślątko uwiązane, na którym nigdy nie siedział żaden człowiek. Odwiążcie je i przyprowadźcie.</verse>
				<verse number="31">A gdyby was ktoś spytał: Dlaczego [je] odwiązujecie? tak mu powiecie: Dlatego, że Pan go potrzebuje.</verse>
				<verse number="32">Wtedy odeszli ci, którzy zostali posłani, i znaleźli [wszystko], jak im powiedział.</verse>
				<verse number="33">A gdy odwiązywali oślątko, zapytali ich jego właściciele: Dlaczego odwiązujecie oślątko?</verse>
				<verse number="34">A oni odpowiedzieli: Pan go potrzebuje.</verse>
				<verse number="35">I przyprowadzili je do Jezusa, położyli swoje szaty na oślątko i wsadzili [na nie] Jezusa.</verse>
				<verse number="36">Kiedy jechał, słali swoje szaty na drodze.</verse>
				<verse number="37">A gdy się już zbliżał do podnóża Góry Oliwnej, całe mnóstwo uczniów zaczęło radować się i donośnym głosem chwalić Boga za wszystkie cuda, które widzieli:</verse>
				<verse number="38">Mówili: Błogosławiony król, który przychodzi w imieniu Pana! Pokój w niebie i chwała na wysokościach!</verse>
				<verse number="39">Lecz niektórzy faryzeusze spośród tłumu powiedzieli do niego: Nauczycielu, zgrom swoich uczniów.</verse>
				<verse number="40">A on im odpowiedział: Mówię wam, jeśli oni będą milczeć, wnet kamienie będą wołać.</verse>
				<verse number="41">A gdy się przybliżył i zobaczył miasto, zapłakał nad nim;</verse>
				<verse number="42">Mówiąc: O gdybyś i ty poznało, przynajmniej w tym twoim dniu, co służy twemu pokojowi! Lecz teraz zakryte jest [to] przed twoimi oczami.</verse>
				<verse number="43">Przyjdą bowiem na ciebie dni, gdy twoi nieprzyjaciele otoczą cię wałem, oblegną cię i ścisną zewsząd.</verse>
				<verse number="44">Zrównają z ziemią ciebie i twoje dzieci, [które są] w tobie, i nie zostawią w tobie kamienia na kamieniu, dlatego żeś nie poznało czasu twego nawiedzenia.</verse>
				<verse number="45">A gdy wszedł do świątyni, zaczął wyganiać tych, którzy w niej sprzedawali i kupowali;</verse>
				<verse number="46">Mówiąc im: Jest napisane: Mój dom jest domem modlitwy, a wy zrobiliście z niego jaskinię zbójców.</verse>
				<verse number="47">I nauczał każdego dnia w świątyni. Naczelni kapłani zaś i uczeni w Piśmie oraz przywódcy ludu szukali [sposobności], aby go zabić;</verse>
				<verse number="48">Ale nie wiedzieli, co mogliby zrobić, bo wszyscy ludzie słuchali [go] z zapartym tchem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">A pewnego [dnia], gdy nauczał ludzi w świątyni i głosił ewangelię, nadeszli naczelni kapłani i uczeni w Piśmie wraz ze starszymi;</verse>
				<verse number="2">I zapytali go: Powiedz nam, jakim prawem to czynisz? Albo kim jest [ten], kto dał ci tę władzę?</verse>
				<verse number="3">A on im odpowiedział: I ja was spytam o jedną rzecz. Powiedzcie mi:</verse>
				<verse number="4">Chrzest Jana pochodził z nieba czy od ludzi?</verse>
				<verse number="5">A oni zastanawiali się między sobą i mówili: Jeśli powiemy, że z nieba, zapyta: Czemu więc mu nie uwierzyliście?</verse>
				<verse number="6">Jeśli zaś powiemy, że od ludzi, wszyscy nas ukamienują, bo są przekonani, że Jan był prorokiem.</verse>
				<verse number="7">I odpowiedzieli, że nie wiedzą, skąd [pochodził].</verse>
				<verse number="8">Wtedy Jezus im powiedział: To i ja wam nie powiem, jakim prawem to czynię.</verse>
				<verse number="9">I zaczął mówić do ludzi taką przypowieść: Pewien człowiek założył winnicę, wydzierżawił ją rolnikom i wyjechał na dłuższy czas.</verse>
				<verse number="10">A [we właściwym] czasie posłał sługę do rolników, aby mu dali [część] plonów winnicy. Lecz oni go pobili i odesłali z niczym.</verse>
				<verse number="11">Ponownie posłał innego sługę, ale oni i tego pobili, znieważyli i odesłali z niczym.</verse>
				<verse number="12">Posłał jeszcze trzeciego, a oni również jego poranili i wyrzucili.</verse>
				<verse number="13">Wtedy pan winnicy powiedział: Co [mam] zrobić? Poślę mego umiłowanego syna, może go uszanują, gdy go zobaczą.</verse>
				<verse number="14">Lecz gdy rolnicy go zobaczyli, naradzali się między sobą i mówili: To jest dziedzic. Chodźmy, zabijmy go, a dziedzictwo będzie nasze.</verse>
				<verse number="15">I wyrzuciwszy go z winnicy, zabili. Cóż więc zrobi z nimi pan winnicy?</verse>
				<verse number="16">Przyjdzie i wytraci tych rolników, a winnicę odda innym. Gdy oni to usłyszeli, powiedzieli: Nie daj Boże!</verse>
				<verse number="17">Lecz on spojrzał na nich i zapytał: Cóż więc znaczy to, co jest napisane: Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym?</verse>
				<verse number="18">Każdy, kto upadnie na ten kamień, roztrzaska się, a na kogo on upadnie, zmiażdży go.</verse>
				<verse number="19">W tej właśnie godzinie naczelni kapłani i uczeni w Piśmie starali się dostać go w swoje ręce, ale bali się ludu. Zrozumieli bowiem, że przeciwko nim powiedział tę przypowieść.</verse>
				<verse number="20">Obserwowali go więc i posłali szpiegów, którzy udawali sprawiedliwych, aby go złapać za słowo, a potem wydać władzy i mocy namiestnika.</verse>
				<verse number="21">I zapytali go: Nauczycielu, wiemy, że dobrze mówisz i uczysz, i nie masz względu na osobę, lecz drogi Bożej w prawdzie nauczasz.</verse>
				<verse number="22">Czy wolno nam płacić podatek cesarzowi, czy nie?</verse>
				<verse number="23">Ale on, przejrzawszy ich podstęp, powiedział do nich: Czemu wystawiacie mnie na próbę?</verse>
				<verse number="24">Pokażcie mi grosz. Czyj nosi wizerunek i napis? I odpowiedzieli: Cesarza.</verse>
				<verse number="25">Wtedy on im powiedział: Oddajcie więc cesarzowi to, co należy do cesarza, a Bogu to, co należy do Boga.</verse>
				<verse number="26">I nie mogli [go] złapać za słowo w obecności ludu. Zdziwieni jego odpowiedzią, zamilkli.</verse>
				<verse number="27">Wówczas przyszli niektórzy z saduceuszy, którzy twierdzą, że nie ma zmartwychwstania, i pytali go:</verse>
				<verse number="28">Nauczycielu, Mojżesz nam napisał: Jeśli czyjś brat umrze, mając żonę, a umrze bezdzietnie, to jego brat ma pojąć jego żonę i wzbudzić potomstwo swemu bratu.</verse>
				<verse number="29">Było więc siedmiu braci, z których pierwszy ożenił się i umarł bezdzietnie.</verse>
				<verse number="30">I ożenił się z nią drugi, lecz i ten umarł bezdzietnie.</verse>
				<verse number="31">Potem ożenił się z nią także trzeci, podobnie aż do siódmego, a nie zostawiwszy dzieci, poumierali.</verse>
				<verse number="32">W końcu umarła też ta kobieta.</verse>
				<verse number="33">Żoną którego z nich będzie więc przy zmartwychwstaniu? Siedmiu bowiem miało ją za żonę.</verse>
				<verse number="34">Wtedy Jezus im odpowiedział: Dzieci tego świata żenią się i za mąż wychodzą.</verse>
				<verse number="35">Lecz ci, którzy są [uznani za] godnych dostąpienia tamtego świata i powstania z martwych, ani się żenić nie będą, ani za mąż wychodzić.</verse>
				<verse number="36">Nie mogą bowiem więcej umrzeć, bo są równi aniołom i będąc dziećmi zmartwychwstania, są dziećmi Bożymi.</verse>
				<verse number="37">A że umarli zmartwychwstaną, to i Mojżesz pokazał przy krzaku, gdy nazywa Pana Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba.</verse>
				<verse number="38">Bóg przecież nie jest [Bogiem] umarłych, lecz żywych, bo dla niego wszyscy żyją.</verse>
				<verse number="39">Wtedy niektórzy z uczonych w Piśmie odezwali się: Nauczycielu, dobrze powiedziałeś.</verse>
				<verse number="40">I nie śmieli go już o nic pytać.</verse>
				<verse number="41">On zaś powiedział do nich: Jak [to jest], że mówią, iż Chrystus jest synem Dawida?</verse>
				<verse number="42">A sam Dawid mówi w Księdze Psalmów: Powiedział Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy;</verse>
				<verse number="43">Aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy.</verse>
				<verse number="44">Jeśli więc Dawid nazywa go Panem, to jakże [może] być jego synem?</verse>
				<verse number="45">A gdy wszyscy ludzie słuchali, powiedział do swoich uczniów:</verse>
				<verse number="46">Strzeżcie się uczonych w Piśmie, którzy lubią chodzić w długich szatach, kochają pozdrowienia na rynkach, pierwsze krzesła w synagogach i pierwsze miejsca na ucztach.</verse>
				<verse number="47">Pożerają oni domy wdów i dla pozoru odprawiają długie modlitwy. Ci otrzymają surowszy wyrok.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">A gdy spojrzał, zobaczył bogaczy wrzucających swoje ofiary do skarbony.</verse>
				<verse number="2">Zobaczył też pewną ubogą wdowę wrzucającą tam dwie drobne monety.</verse>
				<verse number="3">I powiedział: Prawdziwie mówię wam, że ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy.</verse>
				<verse number="4">Oni wszyscy bowiem wrzucili do darów Bożych z tego, co im zbywało, ale ona ze swego niedostatku wrzuciła wszystko, co miała na utrzymanie.</verse>
				<verse number="5">A gdy niektórzy mówili o świątyni, że jest ozdobiona pięknymi kamieniami i darami, powiedział:</verse>
				<verse number="6">Przyjdą dni, w których z tego, co widzicie, nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie był zwalony.</verse>
				<verse number="7">I zapytali go: Nauczycielu, kiedy to nastąpi? I jaki będzie znak, gdy się to będzie miało stać?</verse>
				<verse number="8">A on odpowiedział: Uważajcie, abyście nie zostali zwiedzeni. Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem i będą mówić: Ja jestem [Chrystusem], oraz: Nadchodzi czas. Nie idźcie więc za nimi.</verse>
				<verse number="9">Gdy zaś usłyszycie o wojnach i rozruchach, nie bójcie się. To bowiem najpierw musi się stać, ale koniec nie [nastąpi] natychmiast.</verse>
				<verse number="10">Wtedy mówił do nich: Powstanie naród przeciwko narodowi i królestwo przeciwko królestwu.</verse>
				<verse number="11">I będą miejscami wielkie trzęsienia ziemi oraz głód i zaraza, będą także straszne zjawiska i wielkie znaki z nieba.</verse>
				<verse number="12">Lecz przed tym wszystkim podniosą na was ręce i będą [was] prześladować, wydawać do synagog i więzień, prowadzić do królów i namiestników z powodu mego imienia.</verse>
				<verse number="13">A to was spotka na świadectwo.</verse>
				<verse number="14">Dlatego postanówcie sobie w sercu, aby nie obmyślać wcześniej, jak macie odpowiadać.</verse>
				<verse number="15">Ja bowiem dam wam usta i mądrość, której nie będą mogli odeprzeć ani się sprzeciwić wszyscy wasi przeciwnicy.</verse>
				<verse number="16">A wydawać was też będą rodzice i bracia, krewni i przyjaciele i zabiją niektórych z was.</verse>
				<verse number="17">Będziecie znienawidzeni przez wszystkich z powodu mego imienia.</verse>
				<verse number="18">Ale [nawet] włos z waszej głowy nie zginie.</verse>
				<verse number="19">Przez swoją cierpliwość zyskajcie wasze dusze.</verse>
				<verse number="20">A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie.</verse>
				<verse number="21">Wówczas ci, którzy są w Judei, niech uciekają w góry, a ci, którzy są wewnątrz [miasta], niech wyjdą, a ci, którzy są na wsi, niech do niego nie wchodzą.</verse>
				<verse number="22">Będą to bowiem dni pomsty, aby się wypełniło wszystko, co jest napisane.</verse>
				<verse number="23">Lecz biada brzemiennym i karmiącym w tych dniach! Będzie bowiem wielki ucisk w tej ziemi i gniew nad tym ludem.</verse>
				<verse number="24">I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan.</verse>
				<verse number="25">I będą znaki na słońcu, księżycu i gwiazdach, a na ziemi trwoga zrozpaczonych narodów, gdy zaszumi morze i fale.</verse>
				<verse number="26">Ludzie będą drętwieć ze strachu w oczekiwaniu tego, co przyjdzie na cały świat. Poruszą się bowiem moce niebios.</verse>
				<verse number="27">Wtedy ujrzą Syna Człowieczego, przychodzącego w obłoku z mocą i wielką chwałą.</verse>
				<verse number="28">A gdy się to zacznie dziać, spójrzcie [w górę] i podnieście głowy, gdyż zbliża się wasze odkupienie.</verse>
				<verse number="29">I opowiedział im przypowieść: Popatrzcie na drzewo figowe i na wszystkie drzewa.</verse>
				<verse number="30">Gdy widzicie, że już wypuszczają pąki, sami poznajecie, że lato jest już blisko.</verse>
				<verse number="31">Tak i wy, gdy ujrzycie, że to się dzieje, wiedzcie, iż blisko jest królestwo Boże.</verse>
				<verse number="32">Zaprawdę powiadam wam, że nie przeminie to pokolenie, aż się to wszystko stanie.</verse>
				<verse number="33">Niebo i ziemia przeminą, ale moje słowa nie przeminą.</verse>
				<verse number="34">Pilnujcie się, aby wasze serca nie były obciążone obżarstwem, pijaństwem i troską o to życie, aby ten dzień was nie zaskoczył.</verse>
				<verse number="35">Jak sidło bowiem przyjdzie na wszystkich, którzy mieszkają na powierzchni całej ziemi.</verse>
				<verse number="36">Dlatego czuwajcie, modląc się w każdym czasie, abyście byli godni uniknąć tego wszystkiego, co ma nadejść, i stanąć przed Synem Człowieczym.</verse>
				<verse number="37">W ciągu dnia nauczał w świątyni, a w nocy wychodził i przebywał na górze zwanej Oliwną.</verse>
				<verse number="38">Rano zaś wszyscy ludzie schodzili się do niego, aby go słuchać w świątyni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">I zbliżało się święto Przaśników, zwane Paschą.</verse>
				<verse number="2">A naczelni kapłani i uczeni w Piśmie szukali [sposobu], jak by go zabić, ale bali się ludu.</verse>
				<verse number="3">Wtedy szatan wszedł w Judasza, zwanego Iskariotą, który był z grona dwunastu.</verse>
				<verse number="4">Poszedł więc i umówił się z naczelnymi kapłanami i przełożonymi [świątyni], jak ma im go wydać.</verse>
				<verse number="5">A oni ucieszyli się i umówili się z nim, że dadzą mu pieniądze.</verse>
				<verse number="6">On się zgodził i szukał sposobności, aby im go wydać z dala od tłumu.</verse>
				<verse number="7">I nadszedł dzień Przaśników, w którym należało zabić baranka paschalnego.</verse>
				<verse number="8">Wtedy posłał Piotra i Jana, mówiąc: Idźcie i przygotujcie nam Paschę, abyśmy [mogli] jeść.</verse>
				<verse number="9">A oni go zapytali: Gdzie chcesz, abyśmy [ją] przygotowali?</verse>
				<verse number="10">On im odpowiedział: Gdy będziecie wchodzić do miasta, spotka się z wami człowiek niosący dzban wody. Idźcie za nim do domu, do którego wejdzie;</verse>
				<verse number="11">I powiedzcie gospodarzowi tego domu: Nauczyciel cię pyta: Gdzie jest pokój, w którym będę jadł Paschę z moimi uczniami?</verse>
				<verse number="12">On wam pokaże wielką, urządzoną salę [na piętrze]. Tam [wszystko] przygotujcie.</verse>
				<verse number="13">Odeszli więc i znaleźli [wszystko] tak, jak im powiedział, i przygotowali Paschę.</verse>
				<verse number="14">A gdy nadeszła pora, usiadł za stołem, a z nim dwunastu apostołów.</verse>
				<verse number="15">I powiedział do nich: Gorąco pragnąłem zjeść tę Paschę z wami, zanim będę cierpiał.</verse>
				<verse number="16">Mówię wam bowiem, że nie będę jej więcej jadł, aż się spełni w królestwie Bożym.</verse>
				<verse number="17">Potem wziął kielich, złożył dziękczynienie i powiedział: Weźcie go i rozdzielcie między siebie.</verse>
				<verse number="18">Mówię wam bowiem, że nie będę pił z owocu winorośli, aż przyjdzie królestwo Boże.</verse>
				<verse number="19">Wziął też chleb, złożył dziękczynienie, połamał i dał im, mówiąc: To jest moje ciało, które jest za was dane. To czyńcie na moją pamiątkę.</verse>
				<verse number="20">Podobnie i kielich, gdy było po wieczerzy, mówiąc: Ten kielich to nowy testament w mojej krwi, która jest za was wylana.</verse>
				<verse number="21">Lecz oto ręka tego, który mnie wydaje, jest ze mną na stole.</verse>
				<verse number="22">Wprawdzie Syn Człowieczy odchodzi, jak zostało postanowione, ale biada temu człowiekowi, przez którego będzie wydany.</verse>
				<verse number="23">Wtedy oni zaczęli się między sobą pytać, który z nich miałby to zrobić.</verse>
				<verse number="24">Wszczął się też między nimi spór o to, kto z nich ma być uważany za największego.</verse>
				<verse number="25">Lecz on powiedział do nich: Królowie narodów panują nad nimi, a ci, którzy sprawują nad nimi władzę, nazywani są dobroczyńcami.</verse>
				<verse number="26">Wy zaś tak nie [postępujcie]. Lecz kto jest największy wśród was, niech będzie jak najmniejszy, a kto jest przełożonym, [niech będzie] jak ten, kto służy.</verse>
				<verse number="27">Któż bowiem jest większy? Ten, kto siedzi, czy ten, kto służy? Czy nie ten, kto siedzi? Ale ja jestem pośród was jako ten, kto służy.</verse>
				<verse number="28">A wy jesteście tymi, którzy wytrwali przy mnie w moich próbach.</verse>
				<verse number="29">I ja przekazuję wam królestwo, jak mnie przekazał mój Ojciec;</verse>
				<verse number="30">Abyście jedli i pili za moim stołem w moim królestwie, i zasiadali na tronach, sądząc dwanaście pokoleń Izraela.</verse>
				<verse number="31">I powiedział Pan: Szymonie, Szymonie, oto szatan wyprosił, żeby was przesiać jak pszenicę.</verse>
				<verse number="32">Lecz ja prosiłem za tobą, żeby nie ustała twoja wiara. Ty zaś, gdy się nawrócisz, utwierdzaj swoich braci.</verse>
				<verse number="33">A on mu powiedział: Panie, z tobą gotów jestem iść i do więzienia, i na śmierć.</verse>
				<verse number="34">On rzekł: Mówię ci, Piotrze, nim zapieje dziś kogut, trzy razy się wyprzesz, że mnie znasz.</verse>
				<verse number="35">I powiedział do nich: Gdy was posyłałem bez sakiewki, bez torby i bez obuwia, czy brakowało wam czegoś? A oni odpowiedzieli: Niczego.</verse>
				<verse number="36">Wtedy im powiedział: Teraz jednak, kto ma sakiewkę, niech [ją] weźmie, podobnie i torbę. A kto nie ma miecza, niech sprzeda swoją szatę i kupi [go].</verse>
				<verse number="37">Mówię wam bowiem, że jeszcze musi się wypełnić na mnie to, co jest napisane: Zaliczono go w poczet złoczyńców. Spełnia się bowiem to, co mnie [dotyczy].</verse>
				<verse number="38">Oni zaś powiedzieli: Panie, oto tu dwa miecze. A on im odpowiedział: Wystarczy.</verse>
				<verse number="39">Potem wyszedł i udał się według [swego] zwyczaju na Górę Oliwną, a szli za nim także jego uczniowie.</verse>
				<verse number="40">Kiedy przyszedł na miejsce, powiedział do nich: Módlcie się, abyście nie ulegli pokusie.</verse>
				<verse number="41">A sam oddalił się od nich na [odległość] jakby rzutu kamieniem, upadł na kolana i modlił się:</verse>
				<verse number="42">Ojcze, jeśli chcesz, zabierz ode mnie ten kielich. Jednak nie moja wola, lecz twoja niech się stanie.</verse>
				<verse number="43">Wtedy ukazał mu się anioł z nieba i umacniał go.</verse>
				<verse number="44">I w [śmiertelnym] zmaganiu [jeszcze] gorliwiej się modlił, a jego pot był jak krople krwi spadające na ziemię.</verse>
				<verse number="45">A gdy wstał od modlitwy i przyszedł do uczniów, zastał ich śpiących ze smutku.</verse>
				<verse number="46">I powiedział do nich: Czemu śpicie? Wstańcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie.</verse>
				<verse number="47">Kiedy on jeszcze mówił, oto [nadszedł] tłum, a jeden z dwunastu, zwany Judaszem, idąc przodem, zbliżył się do Jezusa, aby go pocałować.</verse>
				<verse number="48">Lecz Jezus mu powiedział: Judaszu, pocałunkiem wydajesz Syna Człowieczego?</verse>
				<verse number="49">A ci, którzy przy nim byli, widząc, na co się zanosi, zapytali go: Panie, czy mamy uderzyć mieczem?</verse>
				<verse number="50">I jeden z nich uderzył sługę najwyższego kapłana i odciął mu prawe ucho.</verse>
				<verse number="51">Ale Jezus odezwał się: Pozwólcie aż dotąd. I dotknąwszy jego ucha, uzdrowił go.</verse>
				<verse number="52">Wtedy Jezus powiedział do naczelnych kapłanów, przełożonych świątyni i starszych, którzy przyszli do niego: Jak na bandytę wyszliście z mieczami i kijami?</verse>
				<verse number="53">Gdy codziennie bywałem z wami w świątyni, nie podnieśliście na mnie ręki. Lecz to jest wasza godzina i moc ciemności.</verse>
				<verse number="54">Wtedy schwytali go, poprowadzili i przywiedli do domu najwyższego kapłana. A Piotr szedł za nim z daleka.</verse>
				<verse number="55">Kiedy rozniecili ogień na środku dziedzińca i usiedli razem, usiadł i Piotr wśród nich.</verse>
				<verse number="56">A pewna służąca, gdy zobaczyła go siedzącego przy ogniu, uważnie mu się przyjrzała i powiedziała: On też był z nim.</verse>
				<verse number="57">Lecz on zaparł się go, mówiąc: Kobieto, nie znam go.</verse>
				<verse number="58">A po chwili ktoś inny go zobaczył i powiedział: I ty jesteś [jednym] z nich. Ale Piotr odrzekł: Człowieku, nie jestem.</verse>
				<verse number="59">A po upływie około jednej godziny ktoś inny stwierdził [stanowczo]: Na pewno i ten [człowiek] był z nim, bo też jest Galilejczykiem.</verse>
				<verse number="60">Piotr zaś powiedział: Człowieku, nie wiem, o czym mówisz. I natychmiast, gdy on jeszcze mówił, zapiał kogut.</verse>
				<verse number="61">A Pan odwrócił się i spojrzał na Piotra. I przypomniał sobie Piotr słowa Pana, jak mu powiedział: Zanim kogut zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz.</verse>
				<verse number="62">I Piotr, wyszedłszy na zewnątrz, gorzko zapłakał.</verse>
				<verse number="63">Tymczasem mężczyźni, którzy trzymali Jezusa, naśmiewali się z niego i bili go.</verse>
				<verse number="64">A zasłoniwszy mu [oczy], bili go po twarzy i mówili: Prorokuj, kto cię uderzył.</verse>
				<verse number="65">Wiele też innych bluźnierstw wypowiadali przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="66">A gdy nastał dzień, zebrali się starsi ludu, naczelni kapłani i uczeni w Piśmie i przyprowadzili go przed swoją Radę.</verse>
				<verse number="67">I mówili: Jeśli ty jesteś Chrystusem, powiedz nam. I odpowiedział im: Jeśli wam powiem, nie uwierzycie.</verse>
				<verse number="68">A jeśli też [o coś] zapytam, nie odpowiecie mi ani mnie nie wypuścicie.</verse>
				<verse number="69">Odtąd Syn Człowieczy będzie siedział po prawicy mocy Boga.</verse>
				<verse number="70">Wtedy wszyscy powiedzieli: Więc ty jesteś Synem Bożym? A on im odpowiedział: Wy [sami] mówicie, że ja jestem.</verse>
				<verse number="71">A oni rzekli: Czyż jeszcze potrzebujemy świadectwa? Sami przecież słyszeliśmy z jego ust.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Wtedy całe to zgromadzenie powstało i zaprowadzili go do Piłata.</verse>
				<verse number="2">I zaczęli go oskarżać, mówiąc: Zastaliśmy tego [człowieka], jak odwracał naród i zakazywał płacić podatki cesarzowi, mówiąc, że on jest Chrystusem, królem.</verse>
				<verse number="3">Piłat zapytał go: Czy ty jesteś królem Żydów? A on mu odpowiedział: Ty [sam to] mówisz.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Piłat powiedział do naczelnych kapłanów i do ludu: Nie znajduję żadnej winy w tym człowieku.</verse>
				<verse number="5">Lecz oni [jeszcze] bardziej nastawali, mówiąc: Podburza lud, nauczając po całej Judei, począwszy od Galilei aż dotąd.</verse>
				<verse number="6">Kiedy Piłat usłyszał o Galilei, zapytał, czy człowiek ten jest Galilejczykiem.</verse>
				<verse number="7">A gdy się dowiedział, że podlega władzy Heroda, odesłał go do Heroda, który w tych dniach również był w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="8">Na widok Jezusa Herod bardzo się ucieszył. Od dawna bowiem pragnął go zobaczyć, ponieważ wiele o nim słyszał i spodziewał się, że ujrzy jakiś cud przez niego dokonany.</verse>
				<verse number="9">I zadawał mu wiele pytań, lecz on mu nic nie odpowiedział.</verse>
				<verse number="10">A naczelni kapłani i uczeni w Piśmie stali [tam] i gwałtownie go oskarżali.</verse>
				<verse number="11">Wtedy Herod ze swymi żołnierzami wzgardził nim i naśmiewał się z niego, ubierając go w białą szatę, i odesłał z powrotem do Piłata.</verse>
				<verse number="12">W tym dniu Piłat i Herod stali się przyjaciółmi. Przedtem bowiem byli sobie wrogami.</verse>
				<verse number="13">A Piłat, zwoławszy naczelnych kapłanów, przełożonych oraz lud;</verse>
				<verse number="14">Powiedział do nich: Przyprowadziliście mi tego człowieka jako podburzającego lud. Otóż ja przesłuchałem [go] wobec was i nie znalazłem w tym człowieku żadnej winy w sprawach, o które go oskarżacie;</verse>
				<verse number="15">Ani też Herod. Odesłałem was bowiem do niego i nie znalazł w nim nic, co zasługiwałoby na śmierć.</verse>
				<verse number="16">Ubiczuję go więc i wypuszczę.</verse>
				<verse number="17">Piłat bowiem miał obowiązek wypuszczać im jednego [więźnia] na święto.</verse>
				<verse number="18">Wtedy wszyscy razem zawołali: Strać tego [człowieka], a wypuść nam Barabasza!</verse>
				<verse number="19">Był on wtrącony do więzienia za jakiś rozruch wywołany w mieście i za zabójstwo.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Piłat znowu przemówił, chcąc wypuścić Jezusa.</verse>
				<verse number="21">Oni jednak wołali: Ukrzyżuj, ukrzyżuj go!</verse>
				<verse number="22">A on po raz trzeci powiedział do nich: Cóż on złego uczynił? Nie znalazłem w nim nic, co zasługuje na śmierć. Ubiczuję go więc i wypuszczę.</verse>
				<verse number="23">Lecz oni nalegali donośnym głosem, domagając się, aby go ukrzyżowano. I wzmagały się głosy ich i naczelnych kapłanów.</verse>
				<verse number="24">Piłat więc zawyrokował, aby stało się według ich żądania.</verse>
				<verse number="25">I uwolnił im [tego], o którego prosili, a który został wtrącony do więzienia za rozruch i zabójstwo. Jezusa zaś zdał na ich wolę.</verse>
				<verse number="26">A gdy go prowadzili, zatrzymali niejakiego Szymona z Cyreny, który szedł z pola, i włożyli na niego krzyż, aby [go] niósł za Jezusem.</verse>
				<verse number="27">I szło za nim wielkie mnóstwo ludzi i kobiet, które płakały nad nim i zawodziły.</verse>
				<verse number="28">Ale Jezus zwrócił się do nich i powiedział: Córki Jerozolimy, nie płaczcie nade mną, ale raczej płaczcie nad sobą i nad waszymi dziećmi.</verse>
				<verse number="29">Oto bowiem idą dni, kiedy będą mówić: Błogosławione niepłodne, łona, które nie rodziły, i piersi, które nie karmiły.</verse>
				<verse number="30">Wtedy zaczną mówić do gór: Padnijcie na nas! A do pagórków: Przykryjcie nas!</verse>
				<verse number="31">Bo jeśli na zielonym drzewie tak się dzieje, cóż będzie na suchym?</verse>
				<verse number="32">Prowadzono też dwóch innych, złoczyńców, aby razem z nim zostali straceni.</verse>
				<verse number="33">A gdy przyszli na miejsce zwane [Miejscem] Czaszki, ukrzyżowali tam jego i złoczyńców, jednego po prawej, a drugiego po lewej stronie.</verse>
				<verse number="34">Wtedy Jezus powiedział: Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią. Potem podzielili jego szaty i rzucali [o nie] losy.</verse>
				<verse number="35">A lud stał i przypatrywał się, i wraz z przełożonymi naśmiewał się z niego, mówiąc: Innych ratował, niech ratuje samego siebie, jeśli on jest Chrystusem, wybranym Boga.</verse>
				<verse number="36">Naśmiewali się z niego również żołnierze, podchodząc i podając mu ocet;</verse>
				<verse number="37">I mówili: Jeśli ty jesteś królem Żydów, ratuj samego siebie.</verse>
				<verse number="38">Był też nad nim napis sporządzony w języku greckim, łacińskim i hebrajskim: To jest król Żydów.</verse>
				<verse number="39">A jeden z tych złoczyńców, którzy z nim wisieli, urągał mu: Jeśli ty jesteś Chrystusem, ratuj siebie i nas.</verse>
				<verse number="40">Lecz drugi odezwał się, gromiąc go słowami: I ty się Boga nie boisz, chociaż ponosisz tę samą karę?</verse>
				<verse number="41">My doprawdy – sprawiedliwie, bo odbieramy należną zapłatę za nasze uczynki, ale on nic złego nie zrobił.</verse>
				<verse number="42">I powiedział do Jezusa: Panie, wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego królestwa.</verse>
				<verse number="43">A Jezus mu odpowiedział: Zaprawdę powiadam ci: Dziś będziesz ze mną w raju.</verse>
				<verse number="44">A było około godziny szóstej i ciemność ogarnęła całą ziemię aż do godziny dziewiątej.</verse>
				<verse number="45">I zaćmiło się słońce, a zasłona świątyni rozerwała się przez środek.</verse>
				<verse number="46">Wtedy Jezus zawołał donośnym głosem: Ojcze, w twoje ręce powierzam mego ducha. Gdy to powiedział, skonał.</verse>
				<verse number="47">A setnik, widząc, co się działo, chwalił Boga, mówiąc: Istotnie, to był sprawiedliwy człowiek.</verse>
				<verse number="48">Także i wszyscy ludzie, którzy zeszli się na to widowisko, gdy zobaczyli, co się stało, bili się w piersi i zawracali.</verse>
				<verse number="49">Wszyscy zaś jego znajomi stali z daleka, przypatrując się temu, również kobiety, które przyszły za nim z Galilei.</verse>
				<verse number="50">A był tam człowiek imieniem Józef, który był członkiem Rady, człowiek dobry i sprawiedliwy.</verse>
				<verse number="51">Nie zgadzał się on z ich uchwałą i czynem. Pochodził z Arymatei, miasta żydowskiego, i oczekiwał królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="52">Przyszedł on do Piłata i poprosił o ciało Jezusa.</verse>
				<verse number="53">Zdjął je, owinął płótnem i położył w grobowcu wykutym [w skale], w którym jeszcze nikt nigdy nie był złożony.</verse>
				<verse number="54">A był to dzień przygotowania i zbliżał się szabat.</verse>
				<verse number="55">Poszły też za nim kobiety, które przybyły z nim z Galilei. Zobaczyły grobowiec i jak złożono jego ciało.</verse>
				<verse number="56">A gdy wróciły, przygotowały wonności i olejki. Lecz w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Pierwszego [dnia] tygodnia wczesnym rankiem przyszły do grobu, niosąc wonności, które przygotowały, a z nimi i inne [kobiety];</verse>
				<verse number="2">I zastały kamień odwalony od grobowca.</verse>
				<verse number="3">A wszedłszy [do środka], nie znalazły ciała Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="4">A gdy zakłopotały się z tego powodu, nagle dwaj mężowie stanęli przy nich w lśniących szatach.</verse>
				<verse number="5">I przestraszone, schyliły twarze ku ziemi, a [oni] powiedzieli do nich: Dlaczego szukacie żyjącego wśród umarłych?</verse>
				<verse number="6">Nie ma go tu, ale powstał [z martwych]. Przypomnijcie sobie, jak wam mówił, gdy był jeszcze w Galilei:</verse>
				<verse number="7">Syn Człowieczy musi być wydany w ręce grzesznych ludzi i ukrzyżowany, a trzeciego dnia zmartwychwstać.</verse>
				<verse number="8">I przypomniały sobie jego słowa.</verse>
				<verse number="9">A wróciwszy od grobu, oznajmiły to wszystko jedenastu i wszystkim pozostałym.</verse>
				<verse number="10">A były to: Maria Magdalena i Joanna, Maria, [matka] Jakuba, i inne z nimi, które opowiedziały to apostołom.</verse>
				<verse number="11">Lecz ich słowa wydały im się niczym baśnie i nie uwierzyli im.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Piotr wstał i pobiegł do grobu. A gdy się nachylił, zobaczył płótna leżące osobno i odszedł, dziwiąc się temu, co się stało.</verse>
				<verse number="13">A tego samego dnia dwaj z nich szli do wioski zwanej Emmaus, która była [oddalona] o sześćdziesiąt stadiów od Jerozolimy.</verse>
				<verse number="14">I rozmawiali ze sobą o tym wszystkim, co się stało.</verse>
				<verse number="15">A gdy tak rozmawiali i wspólnie się zastanawiali, sam Jezus przybliżył się i szedł z nimi.</verse>
				<verse number="16">Lecz ich oczy były zakryte, żeby go nie poznali.</verse>
				<verse number="17">I zapytał ich: Cóż to za rozmowy prowadzicie między sobą w drodze? [Dlaczego] jesteście smutni?</verse>
				<verse number="18">A jeden [z nich], któremu było na imię Kleofas, odpowiedział mu: Czy jesteś tylko przychodniem w Jerozolimie i nie wiesz, co się tam w tych dniach stało?</verse>
				<verse number="19">I zapytał ich: O czym? A oni mu odpowiedzieli: O Jezusie z Nazaretu, który był prorokiem potężnym w czynie i słowie przed Bogiem i całym ludem;</verse>
				<verse number="20">Jak naczelni kapłani i nasi przywódcy wydali go na śmierć i ukrzyżowali.</verse>
				<verse number="21">A my spodziewaliśmy się, że on odkupi Izraela. Lecz po tym wszystkim dziś już trzeci dzień, jak to się stało.</verse>
				<verse number="22">Nadto niektóre z naszych kobiet zdumiały nas: były wcześnie rano przy grobie;</verse>
				<verse number="23">A nie znalazłszy jego ciała, przyszły, mówiąc, że miały widzenie aniołów, którzy powiedzieli, iż on żyje.</verse>
				<verse number="24">Wówczas niektórzy z naszych poszli do grobu i zastali [wszystko] tak, jak mówiły kobiety, ale jego nie widzieli.</verse>
				<verse number="25">Wtedy on powiedział do nich: O głupi i serca nieskorego do wierzenia we wszystko, co powiedzieli prorocy!</verse>
				<verse number="26">Czyż Chrystus nie musiał tego wycierpieć i wejść do swojej chwały?</verse>
				<verse number="27">I zaczynając od Mojżesza i wszystkich proroków, wykładał im, co było o nim [napisane] we wszystkich Pismach.</verse>
				<verse number="28">I zbliżyli się do wsi, do której szli, a on zachowywał się tak, jakby miał iść dalej.</verse>
				<verse number="29">Lecz oni go przymusili, mówiąc: Zostań z nami, bo zbliża się wieczór i dzień się już kończy. Wszedł więc, aby z nimi zostać.</verse>
				<verse number="30">A gdy siedział z nimi [za stołem], wziął chleb, pobłogosławił i łamiąc, podawał im.</verse>
				<verse number="31">Wtedy otworzyły się im oczy i poznali go, lecz on zniknął im z oczu.</verse>
				<verse number="32">I mówili między sobą: Czy nasze serce nie pałało w nas, gdy rozmawiał z nami w drodze i otwierał nam Pisma?</verse>
				<verse number="33">A wstawszy o tej godzinie, wrócili do Jerozolimy i zastali zgromadzonych jedenastu i tych, którzy z nimi [byli].</verse>
				<verse number="34">Ci mówili: Pan naprawdę zmartwychwstał i ukazał się Szymonowi.</verse>
				<verse number="35">Oni zaś opowiedzieli, co się stało w drodze i jak go poznali przy łamaniu chleba.</verse>
				<verse number="36">A gdy to mówili, sam Jezus stanął pośród nich i powiedział do nich: Pokój wam.</verse>
				<verse number="37">A oni się zlękli i przestraszeni myśleli, że widzą ducha.</verse>
				<verse number="38">I zapytał ich: Czemu się boicie i czemu myśli budzą się w waszych sercach?</verse>
				<verse number="39">Popatrzcie na moje ręce i nogi, że to jestem ja. Dotknijcie mnie i zobaczcie, bo duch nie ma ciała ani kości, jak widzicie, że ja mam.</verse>
				<verse number="40">Kiedy to powiedział, pokazał im ręce i nogi.</verse>
				<verse number="41">Lecz gdy oni z radości jeszcze nie wierzyli i dziwili się, zapytał ich: Macie tu coś do jedzenia?</verse>
				<verse number="42">I podali mu kawałek pieczonej ryby i plaster miodu.</verse>
				<verse number="43">A on wziął i jadł przy nich.</verse>
				<verse number="44">Potem powiedział do nich: To są słowa, które mówiłem do was, będąc jeszcze z wami, że musi się wypełnić wszystko, co jest o mnie napisane w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach.</verse>
				<verse number="45">Wtedy otworzył ich umysły, żeby rozumieli Pisma.</verse>
				<verse number="46">I powiedział im: Tak jest napisane i tak Chrystus musiał cierpieć, i trzeciego dnia zmartwychwstać;</verse>
				<verse number="47">I w jego imieniu ma być głoszona pokuta i przebaczenie grzechów wszystkim narodom, począwszy od Jerozolimy.</verse>
				<verse number="48">A wy jesteście tego świadkami.</verse>
				<verse number="49">A oto ja ześlę na was obietnicę mego Ojca, a wy zostańcie w mieście Jerozolimie, aż będziecie przyobleczeni mocą z wysoka.</verse>
				<verse number="50">I wyprowadził ich aż do Betanii, a podniósłszy ręce, błogosławił ich.</verse>
				<verse number="51">A gdy ich błogosławił, rozstał się z nimi i został uniesiony w górę do nieba.</verse>
				<verse number="52">A oni oddali mu pokłon i wrócili do Jerozolimy z wielką radością.</verse>
				<verse number="53">I byli zawsze w świątyni, chwaląc i błogosławiąc Boga. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="43">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo.</verse>
				<verse number="2">Ono było na początku u Boga.</verse>
				<verse number="3">Wszystko przez nie się stało, a bez niego nic się nie stało, co się stało.</verse>
				<verse number="4">W nim było życie, a życie było światłością ludzi.</verse>
				<verse number="5">A ta światłość świeci w ciemności, ale ciemność jej nie ogarnęła.</verse>
				<verse number="6">Był człowiek posłany od Boga, któremu na imię było Jan.</verse>
				<verse number="7">Przyszedł on na świadectwo, aby świadczyć o tej światłości, by wszyscy przez niego uwierzyli.</verse>
				<verse number="8">Nie był on tą światłością, ale [przyszedł], aby świadczyć o tej światłości.</verse>
				<verse number="9">[Ten] był tą prawdziwą światłością, która oświeca każdego człowieka przychodzącego na świat.</verse>
				<verse number="10">Był na świecie, a świat został przez niego stworzony, ale świat go nie poznał.</verse>
				<verse number="11">Do swej własności przyszedł, ale swoi go nie przyjęli.</verse>
				<verse number="12">Lecz wszystkim tym, którzy go przyjęli, dał moc, aby się stali synami Bożymi, [to jest] tym, którzy wierzą w jego imię;</verse>
				<verse number="13">Którzy są narodzeni nie z krwi ani z woli ciała, ani z woli mężczyzny, ale z Boga.</verse>
				<verse number="14">A to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas (i widzieliśmy jego chwałę, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.</verse>
				<verse number="15">Jan świadczył o nim i wołał: To był ten, o którym mówiłem: Ten, który po mnie przychodzi, uprzedził mnie, bo wcześniej był niż ja.</verse>
				<verse number="16">A z jego pełni my wszyscy otrzymaliśmy i łaskę za łaskę.</verse>
				<verse number="17">Prawo bowiem zostało dane przez Mojżesza, [a] łaska i prawda przyszły przez Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="18">Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Syn, który jest w łonie Ojca, on [nam o nim] opowiedział.</verse>
				<verse number="19">A takie jest świadectwo Jana, gdy Żydzi posłali z Jerozolimy kapłanów i lewitów, aby go zapytali: Kim ty jesteś?</verse>
				<verse number="20">I wyznał, a nie zaprzeczył, ale wyznał: Ja nie jestem Chrystusem.</verse>
				<verse number="21">I pytali go: Kim więc jesteś? Jesteś Eliaszem? A [on] powiedział: Nie jestem. A [oni]: Jesteś [tym] prorokiem? I odpowiedział: Nie [jestem].</verse>
				<verse number="22">Wtedy go zapytali: Kim jesteś, abyśmy [mogli] dać odpowiedź tym, którzy nas posłali? Co mówisz sam o sobie?</verse>
				<verse number="23">Odpowiedział: Ja [jestem] głosem wołającego na pustyni: Prostujcie drogę Pana, jak powiedział prorok Izajasz.</verse>
				<verse number="24">A ci, którzy byli posłani, byli z faryzeuszy.</verse>
				<verse number="25">I zapytali go: Czemu więc chrzcisz, jeśli nie jesteś Chrystusem ani Eliaszem, ani tym prorokiem?</verse>
				<verse number="26">Odpowiedział im Jan: Ja chrzczę wodą, ale pośród was stoi ten, którego wy nie znacie.</verse>
				<verse number="27">To jest ten, który przyszedłszy po mnie, uprzedził mnie, któremu ja nie jestem godny rozwiązać rzemyka u jego obuwia.</verse>
				<verse number="28">Działo się to w Betabarze za Jordanem, gdzie Jan chrzcił.</verse>
				<verse number="29">A nazajutrz Jan zobaczył Jezusa przychodzącego do niego i powiedział: Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata.</verse>
				<verse number="30">To jest ten, o którym mówiłem, że idzie za mną człowiek, który mnie uprzedził, bo wcześniej był niż ja.</verse>
				<verse number="31">Ja go nie znałem, ale przyszedłem, chrzcząc wodą, po to, aby został objawiony Izraelowi.</verse>
				<verse number="32">I świadczył Jan: Widziałem Ducha zstępującego jak gołębica z nieba i spoczął na nim.</verse>
				<verse number="33">A ja go nie znałem, ale ten, który mnie posłał, abym chrzcił wodą, powiedział do mnie: Na kogo ujrzysz Ducha zstępującego i spoczywającego na nim, to jest ten, który chrzci Duchem Świętym.</verse>
				<verse number="34">Ja [to] widziałem i świadczyłem, że on jest Synem Bożym.</verse>
				<verse number="35">Nazajutrz znowu stał [tam] Jan i dwóch z jego uczniów.</verse>
				<verse number="36">A gdy zobaczył Jezusa przechodzącego, powiedział: Oto Baranek Boży.</verse>
				<verse number="37">I słyszeli ci dwaj uczniowie, jak mówił, i poszli za Jezusem.</verse>
				<verse number="38">A Jezus, odwróciwszy się i ujrzawszy, że idą za nim, zapytał ich: Czego szukacie? A oni mu odpowiedzieli: Rabbi – co się tłumaczy: Mistrzu – gdzie mieszkasz?</verse>
				<verse number="39">Powiedział im: Chodźcie i zobaczcie. Poszli więc i zobaczyli, gdzie mieszka. I zostali z nim tego dnia, bo było około godziny dziesiątej.</verse>
				<verse number="40">[A] Andrzej, brat Szymona Piotra, był jednym z tych dwóch, którzy [to] usłyszeli od Jana i poszli za nim.</verse>
				<verse number="41">On najpierw znalazł Szymona, swego brata, i powiedział do niego: Znaleźliśmy Mesjasza – co się tłumaczy: Chrystusa.</verse>
				<verse number="42">I przyprowadził go do Jezusa. A Jezus spojrzał na niego i powiedział: Ty jesteś Szymon, syn Jonasza. Ty będziesz nazwany Kefas – co się tłumaczy: Piotr.</verse>
				<verse number="43">A nazajutrz Jezus chciał pójść do Galilei. Znalazł Filipa i powiedział do niego: Pójdź za mną.</verse>
				<verse number="44">A Filip był z Betsaidy, z miasta Andrzeja i Piotra.</verse>
				<verse number="45">Filip znalazł Natanaela i powiedział do niego: Znaleźliśmy tego, o którym pisał Mojżesz w Prawie, a także prorocy – Jezusa z Nazaretu, syna Józefa.</verse>
				<verse number="46">I zapytał go Natanael: Czyż z Nazaretu może być coś dobrego? Filip mu odpowiedział: Chodź i zobacz!</verse>
				<verse number="47">Gdy więc Jezus zobaczył Natanaela zbliżającego się do niego, powiedział o nim: Oto prawdziwie Izraelita, w którym nie ma podstępu.</verse>
				<verse number="48">Natanael go zapytał: Skąd mnie znasz? Odpowiedział mu Jezus: Zanim Filip cię zawołał, gdy byłeś pod drzewem figowym, widziałem cię.</verse>
				<verse number="49">Odpowiedział mu Natanael: Mistrzu, ty jesteś Synem Bożym, ty jesteś królem Izraela.</verse>
				<verse number="50">Jezus mu odpowiedział: Czy wierzysz dlatego, że ci powiedziałem: Widziałem cię pod drzewem figowym? Ujrzysz większe rzeczy niż te.</verse>
				<verse number="51">I powiedział do niego: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Odtąd ujrzycie niebo otwarte i aniołów Boga wstępujących i zstępujących na Syna Człowieczego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A trzeciego dnia odbywało się wesele w Kanie Galilejskiej i była tam matka Jezusa.</verse>
				<verse number="2">Zaproszono na to wesele także Jezusa i jego uczniów.</verse>
				<verse number="3">A gdy zabrakło wina, matka Jezusa powiedziała do niego: Nie mają wina.</verse>
				<verse number="4">Jezus jej odpowiedział: Co ja mam z tobą, kobieto? Jeszcze nie nadeszła moja godzina.</verse>
				<verse number="5">Jego matka powiedziała do sług: Zróbcie wszystko, co wam powie.</verse>
				<verse number="6">A było tam sześć stągwi kamiennych, postawionych według żydowskiego [zwyczaju] oczyszczenia, mieszczących każda dwa albo trzy wiadra.</verse>
				<verse number="7">Jezus im powiedział: Napełnijcie te stągwie wodą. I napełnili je aż po brzegi.</verse>
				<verse number="8">Wtedy powiedział do nich: Zaczerpnijcie teraz i zanieście przełożonemu wesela. I zanieśli.</verse>
				<verse number="9">A gdy przełożony wesela skosztował wody, która stała się winem (a nie wiedział, skąd pochodziło, lecz słudzy, którzy zaczerpnęli wody, wiedzieli), zawołał oblubieńca.</verse>
				<verse number="10">I powiedział do niego: Każdy człowiek najpierw podaje dobre wino, a gdy sobie podpiją, wtedy gorsze. [A] ty dobre wino zachowałeś aż do tej pory.</verse>
				<verse number="11">Taki początek cudów uczynił Jezus w Kanie Galilejskiej i objawił swoją chwałę, i uwierzyli w niego jego uczniowie.</verse>
				<verse number="12">Potem on, jego matka, jego bracia i jego uczniowie poszli do Kafarnaum i mieszkali tam kilka dni.</verse>
				<verse number="13">A ponieważ zbliżała się Pascha żydowska, Jezus poszedł do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="14">I zastał w świątyni sprzedających woły, owce i gołębie oraz tych, którzy siedzieli i wymieniali pieniądze.</verse>
				<verse number="15">A zrobiwszy bicz z powrozków, wypędził wszystkich ze świątyni, także owce i woły, rozsypał pieniądze wymieniających i poprzewracał stoły.</verse>
				<verse number="16">A do sprzedających gołębie powiedział: Wynieście to stąd, a nie róbcie z domu mego Ojca domu kupieckiego.</verse>
				<verse number="17">I przypomnieli sobie jego uczniowie, że jest napisane: Gorliwość o twój dom zżarła mnie.</verse>
				<verse number="18">Wtedy Żydzi zapytali: Jaki nam znak pokażesz, skoro to czynisz?</verse>
				<verse number="19">Odpowiedział im Jezus: Zburzcie tę świątynię, a w trzy dni ją wzniosę.</verse>
				<verse number="20">Wtedy Żydzi powiedzieli: Czterdzieści sześć lat budowano tę świątynię, a ty ją w trzy dni wzniesiesz?</verse>
				<verse number="21">Ale on mówił o świątyni swego ciała.</verse>
				<verse number="22">Gdy więc zmartwychwstał, jego uczniowie przypomnieli sobie, że im to powiedział, i uwierzyli Pismu i słowu, które wypowiedział Jezus.</verse>
				<verse number="23">A gdy był w Jerozolimie podczas Paschy w święto, wielu uwierzyło w jego imię, widząc cuda, które czynił.</verse>
				<verse number="24">Ale Jezus nie powierzał im samego siebie, bo on znał wszystkich;</verse>
				<verse number="25">I nie potrzebował, aby [mu] ktoś dawał świadectwo o człowieku. On bowiem wiedział, co było w człowieku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A był pewien człowiek z faryzeuszy, imieniem Nikodem, dostojnik żydowski.</verse>
				<verse number="2">Przyszedł on do Jezusa w nocy i powiedział: Mistrzu, wiemy, że przyszedłeś od Boga jako nauczyciel. Nikt bowiem nie mógłby czynić tych cudów, które ty czynisz, gdyby Bóg z nim nie był.</verse>
				<verse number="3">Odpowiedział mu Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi na nowo, nie może ujrzeć królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="4">Nikodem zapytał go: Jakże może się człowiek narodzić, będąc stary? Czy może powtórnie wejść do łona swojej matki i narodzić się?</verse>
				<verse number="5">Jezus odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha, nie może wejść do królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="6">Co się narodziło z ciała, jest ciałem, a co się narodziło z Ducha, jest duchem.</verse>
				<verse number="7">Nie dziw się, że ci powiedziałem: Musicie się na nowo narodzić.</verse>
				<verse number="8">Wiatr wieje, gdzie chce, i słyszysz jego głos, ale nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd zmierza. Tak jest z każdym, kto się narodził z Ducha.</verse>
				<verse number="9">Nikodem go zapytał: Jakże się to może stać?</verse>
				<verse number="10">Odpowiedział mu Jezus: Ty jesteś nauczycielem w Izraelu, a tego nie wiesz?</verse>
				<verse number="11">Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci, że co wiemy, [to] mówimy, a co widzieliśmy, [o tym] świadczymy, ale nie przyjmujecie naszego świadectwa.</verse>
				<verse number="12">Jeśli nie wierzycie, [gdy] wam mówiłem o ziemskich sprawach, jakże uwierzycie, jeśli będę wam mówił o niebieskich?</verse>
				<verse number="13">A nikt nie wstąpił do nieba, tylko ten, który zstąpił z nieba, Syn Człowieczy, który jest w niebie.</verse>
				<verse number="14">A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy;</verse>
				<verse number="15">Aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.</verse>
				<verse number="16">Tak bowiem Bóg umiłował świat, że dał swego jednorodzonego Syna, aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.</verse>
				<verse number="17">Bo Bóg nie posłał swego Syna na świat, aby potępił świat, lecz aby świat był przez niego zbawiony.</verse>
				<verse number="18">Kto wierzy w niego, nie będzie potępiony, ale kto nie wierzy, już jest potępiony, bo nie uwierzył w imię jednorodzonego Syna Bożego.</verse>
				<verse number="19">A potępienie polega na tym, że światłość przyszła na świat, lecz ludzie umiłowali ciemność bardziej niż światłość, bo ich uczynki były złe.</verse>
				<verse number="20">Każdy bowiem, kto źle czyni, nienawidzi światłości i nie idzie do światłości, aby jego uczynki nie były zganione.</verse>
				<verse number="21">Lecz kto czyni prawdę, przychodzi do światłości, aby jego uczynki były jawne, że w Bogu są dokonane.</verse>
				<verse number="22">Potem Jezus przyszedł wraz ze swymi uczniami do Judei i tam przemieszkiwał z nimi, i chrzcił.</verse>
				<verse number="23">Także Jan chrzcił w Ainon, blisko Salim, bo było tam wiele wody. A [ludzie] przychodzili i chrzcili się.</verse>
				<verse number="24">Jan bowiem jeszcze nie był wtrącony do więzienia.</verse>
				<verse number="25">Wtedy wszczęła się dyskusja między uczniami Jana i Żydami o oczyszczaniu.</verse>
				<verse number="26">I przyszli do Jana, i powiedzieli mu: Mistrzu, ten, który był z tobą za Jordanem, o którym ty dałeś świadectwo, oto on chrzci, a wszyscy idą do niego.</verse>
				<verse number="27">Odpowiedział Jan: Człowiek nie może otrzymać niczego, jeśli mu nie będzie dane z nieba.</verse>
				<verse number="28">Wy sami jesteście mi świadkami, że powiedziałem: Ja nie jestem Chrystusem, ale jestem posłany przed nim.</verse>
				<verse number="29">Kto ma oblubienicę, ten jest oblubieńcem, a przyjaciel oblubieńca, który stoi i słucha go, raduje się niezmiernie z powodu głosu oblubieńca. Dlatego ta moja radość stała się pełna.</verse>
				<verse number="30">On musi wzrastać, a ja stawać się mniejszym.</verse>
				<verse number="31">Kto przyszedł z góry, jest nad wszystkimi. Kto jest z ziemi, jest ziemski i mówi ziemskie rzeczy. Ten, który przyszedł z nieba, jest nad wszystkimi.</verse>
				<verse number="32">A świadczy o tym, co widział i słyszał, ale nikt nie przyjmuje jego świadectwa.</verse>
				<verse number="33">Kto przyjmuje jego świadectwo, ten zapieczętował, że Bóg jest prawdziwy.</verse>
				<verse number="34">Ten bowiem, którego Bóg posłał, mówi słowa Boże, bo Bóg daje [mu] Ducha bez miary.</verse>
				<verse number="35">Ojciec miłuje Syna i wszystko dał w jego ręce.</verse>
				<verse number="36">Kto wierzy w Syna, ma życie wieczne, ale kto nie wierzy Synowi, nie ujrzy życia, lecz gniew Boży zostaje na nim.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A gdy Pan poznał, że faryzeusze usłyszeli, iż Jezus więcej [ludzi] czynił uczniami i chrzcił niż Jan;</verse>
				<verse number="2">(Chociaż sam Jezus nie chrzcił, lecz jego uczniowie);</verse>
				<verse number="3">Opuścił Judeę i odszedł znowu do Galilei.</verse>
				<verse number="4">A musiał iść przez Samarię.</verse>
				<verse number="5">I przyszedł do miasta w Samarii, zwanego Sychar, blisko pola, które Jakub dał swemu synowi Józefowi.</verse>
				<verse number="6">A była tam studnia Jakuba. Jezus więc, zmęczony drogą, usiadł sobie na studni. A było około godziny szóstej.</verse>
				<verse number="7">[I] przyszła kobieta z Samarii, aby zaczerpnąć wody. Jezus powiedział do niej: Daj mi pić.</verse>
				<verse number="8">Jego uczniowie bowiem poszli do miasta, aby nakupić żywności.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Samarytanka powiedziała do niego: Jakże ty, będąc Żydem, prosisz mnie, Samarytankę, o coś do picia? Gdyż Żydzi nie obcują z Samarytanami.</verse>
				<verse number="10">Jezus jej odpowiedział: Gdybyś znała ten dar Boży i [wiedziała], kim jest ten, który ci mówi: Daj mi pić, ty prosiłabyś go, a dałby ci wody żywej.</verse>
				<verse number="11">I powiedziała do niego kobieta: Panie, nie masz czym naczerpać, a studnia jest głęboka. Skąd więc masz tę wodę żywą?</verse>
				<verse number="12">Czy ty jesteś większy niż nasz ojciec Jakub, który nam dał tę studnię i sam z niej pił, a także jego synowie i jego dobytek?</verse>
				<verse number="13">Odpowiedział jej Jezus: Każdy, kto pije tę wodę, znowu będzie pragnął.</verse>
				<verse number="14">Lecz kto by pił wodę, którą ja mu dam, nigdy nie będzie pragnął, ale woda, którą ja mu dam, stanie się w nim źródłem wody wytryskującej ku życiu wiecznemu.</verse>
				<verse number="15">Kobieta powiedziała do niego: Panie, daj mi tej wody, abym nie pragnęła i nie przychodziła tu czerpać.</verse>
				<verse number="16">Jezus jej powiedział: Idź, zawołaj swego męża i przyjdź tu.</verse>
				<verse number="17">Odpowiedziała kobieta: Nie mam męża. Jezus jej powiedział: Dobrze powiedziałaś: Nie mam męża.</verse>
				<verse number="18">Miałaś bowiem pięciu mężów, a [ten], którego masz teraz, nie jest twoim mężem. Prawdę powiedziałaś.</verse>
				<verse number="19">Kobieta mu powiedziała: Panie, widzę, że jesteś prorokiem.</verse>
				<verse number="20">Nasi ojcowie na tej górze czcili [Boga], a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy [go] czcić.</verse>
				<verse number="21">Jezus powiedział do niej: Kobieto, wierz mi, że nadchodzi godzina, gdy ani na tej górze, ani w Jerozolimie nie będziecie czcić Ojca.</verse>
				<verse number="22">Wy czcicie to, czego nie znacie, a my czcimy to, co znamy, ponieważ zbawienie pochodzi od Żydów.</verse>
				<verse number="23">Ale nadchodzi godzina, i teraz jest, gdy prawdziwi czciciele będą czcić Ojca w duchu i w prawdzie. Bo i Ojciec szuka takich, którzy będą go czcić.</verse>
				<verse number="24">Bóg [jest] duchem, więc ci, którzy go czczą, powinni go czcić w duchu i w prawdzie.</verse>
				<verse number="25">Kobieta mu powiedziała: Wiem, że przyjdzie Mesjasz, zwany Chrystusem. Gdy on przyjdzie, oznajmi nam wszystko.</verse>
				<verse number="26">Jezus jej powiedział: Ja, który mówię z tobą, jestem nim.</verse>
				<verse number="27">A wtem przyszli jego uczniowie i dziwili się, że rozmawia z kobietą. Nikt jednak nie powiedział: O co się pytasz? albo: Dlaczego z nią rozmawiasz?</verse>
				<verse number="28">I zostawiła kobieta swoje wiadro, poszła do miasta i powiedziała ludziom:</verse>
				<verse number="29">Chodźcie, zobaczcie człowieka, który mi powiedział wszystko, co zrobiłam. Czy to nie jest Chrystus?</verse>
				<verse number="30">Wyszli więc z miasta i przyszli do niego.</verse>
				<verse number="31">A tymczasem uczniowie prosili go: Mistrzu, jedz.</verse>
				<verse number="32">A on im powiedział: Ja mam pokarm do jedzenia, o którym wy nie wiecie.</verse>
				<verse number="33">Uczniowie więc mówili między sobą: Czy ktoś przyniósł mu jedzenie?</verse>
				<verse number="34">Jezus im powiedział: Moim pokarmem jest wypełniać wolę [tego], który mnie posłał, i dokonać jego dzieła.</verse>
				<verse number="35">Czyż nie mówicie, że jeszcze cztery miesiące, a przyjdzie żniwo? Oto mówię wam: Podnieście wasze oczy i przypatrzcie się polom, że już są białe, [gotowe] do żniwa.</verse>
				<verse number="36">A kto żnie, otrzymuje zapłatę i zbiera owoc na życie wieczne, aby i ten, kto sieje, i ten, kto żnie, razem się radowali.</verse>
				<verse number="37">W tym właśnie prawdziwe jest przysłowie: Kto inny sieje, a kto inny żnie.</verse>
				<verse number="38">Ja was posłałem żąć to, nad czym nie pracowaliście. Inni pracowali, a wy weszliście w ich pracę.</verse>
				<verse number="39">Wtedy wielu Samarytan z tego miasta uwierzyło w niego z powodu opowiadania tej kobiety, która świadczyła: Powiedział mi wszystko, co zrobiłam.</verse>
				<verse number="40">Gdy więc Samarytanie przyszli do niego, prosili go, aby u nich został. I został tam przez dwa dni.</verse>
				<verse number="41">I o wiele więcej ich uwierzyło z powodu jego słowa.</verse>
				<verse number="42">A [tej] kobiecie mówili: Wierzymy już nie z powodu twojego opowiadania. Sami bowiem słyszeliśmy i wiemy, że to jest prawdziwie Zbawiciel świata, Chrystus.</verse>
				<verse number="43">A po dwóch dniach odszedł stamtąd i poszedł do Galilei.</verse>
				<verse number="44">Sam Jezus bowiem dał świadectwo, że prorok nie doznaje czci w swojej ojczyźnie.</verse>
				<verse number="45">A gdy przyszedł do Galilei, Galilejczycy przyjęli go, widząc wszystko, co uczynił w Jerozolimie w święto. Oni bowiem też przyszli na święto.</verse>
				<verse number="46">Wtedy Jezus znowu przyszedł do Kany Galilejskiej, gdzie przemienił wodę w wino. A był w Kafarnaum pewien [dworzanin] królewski, którego syn chorował.</verse>
				<verse number="47">Ten, usłyszawszy, że Jezus przyszedł z Judei do Galilei, udał się do niego i prosił go, aby przyszedł i uzdrowił jego syna, gdyż był umierający.</verse>
				<verse number="48">I powiedział do niego Jezus: Jeśli nie ujrzycie znaków i cudów, nie uwierzycie.</verse>
				<verse number="49">[Dworzanin] królewski powiedział do niego: Panie, przyjdź, zanim umrze moje dziecko.</verse>
				<verse number="50">Jezus mu powiedział: Idź, twój syn żyje. I uwierzył ten człowiek słowu, które powiedział mu Jezus, i poszedł.</verse>
				<verse number="51">A gdy już szedł, jego słudzy wyszli mu naprzeciw i oznajmili: Twoje dziecko żyje.</verse>
				<verse number="52">Wtedy zapytał ich o godzinę, w której poczuło się lepiej. I odpowiedzieli mu: Wczoraj o godzinie siódmej opuściła go gorączka.</verse>
				<verse number="53">Wówczas ojciec poznał, że to [była] ta godzina, w której Jezus powiedział do niego: Twój syn żyje. I uwierzył on sam i cały jego dom.</verse>
				<verse number="54">To był drugi cud, który Jezus uczynił, przyszedłszy z Judei do Galilei.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Potem było święto żydowskie i Jezus udał się do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">A jest w Jerozolimie przy Owczej [Bramie] sadzawka, zwana po hebrajsku Betesda, mająca pięć ganków.</verse>
				<verse number="3">Leżało w nich mnóstwo niedołężnych, ślepych, chromych i wychudłych, którzy czekali na poruszenie wody.</verse>
				<verse number="4">Anioł bowiem co pewien czas zstępował do sadzawki i poruszał wodę. A kto pierwszy wszedł po poruszeniu wody, stawał się zdrowym, jakąkolwiek chorobą był dotknięty.</verse>
				<verse number="5">A był tam pewien człowiek, który przez trzydzieści osiem lat był złożony chorobą.</verse>
				<verse number="6">Gdy Jezus zobaczył go leżącego i poznał, że już długi czas choruje, zapytał: Chcesz być zdrowy?</verse>
				<verse number="7">Chory mu odpowiedział: Panie, nie mam człowieka, który wniósłby mnie do sadzawki, gdy woda zostaje poruszona. Lecz gdy ja idę, inny wchodzi przede mną.</verse>
				<verse number="8">Jezus mu powiedział: Wstań, weź swoje posłanie i chodź.</verse>
				<verse number="9">I natychmiast człowiek ten odzyskał zdrowie, wziął swoje posłanie i chodził. A tego dnia był szabat.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Żydzi powiedzieli do uzdrowionego: Jest szabat, nie wolno ci nosić posłania.</verse>
				<verse number="11">Odpowiedział im: Ten, który mnie uzdrowił, powiedział do mnie: Weź swoje posłanie i chodź.</verse>
				<verse number="12">I pytali go: Który człowiek ci powiedział: Weź swoje posłanie i chodź?</verse>
				<verse number="13">A uzdrowiony nie wiedział, kto to był, bo Jezus odszedł, ponieważ mnóstwo ludzi było na tym miejscu.</verse>
				<verse number="14">Potem Jezus znalazł go w świątyni i powiedział do niego: Oto wyzdrowiałeś. Nie grzesz więcej, aby nie przydarzyło ci się coś gorszego.</verse>
				<verse number="15">Wtedy człowiek ten odszedł i powiedział Żydom, że to Jezus go uzdrowił.</verse>
				<verse number="16">I dlatego Żydzi prześladowali Jezusa i szukali [sposobności], aby go zabić, bo uczynił to w szabat.</verse>
				<verse number="17">A Jezus im odpowiedział: Mój Ojciec działa aż dotąd i ja działam.</verse>
				<verse number="18">Dlatego Żydzi tym bardziej usiłowali go zabić, bo nie tylko łamał szabat, ale mówił, że Bóg jest jego Ojcem, czyniąc się równym Bogu.</verse>
				<verse number="19">Wtedy Jezus im odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Syn nie może nic czynić sam od siebie, tylko to, co widzi, że czyni Ojciec. Co bowiem on czyni, to i Syn czyni tak samo.</verse>
				<verse number="20">Bo Ojciec miłuje Syna i ukazuje mu wszystko, co sam czyni. I pokaże mu większe dzieła niż te, abyście się dziwili.</verse>
				<verse number="21">Jak bowiem Ojciec wskrzesza umarłych i ożywia, tak i Syn ożywia tych, których chce.</verse>
				<verse number="22">Bo Ojciec nikogo nie sądzi, lecz cały sąd dał Synowi;</verse>
				<verse number="23">Aby wszyscy czcili Syna, jak czczą Ojca. Kto nie czci Syna, nie czci i Ojca, który go posłał.</verse>
				<verse number="24">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto słucha mego słowa i wierzy temu, który mnie posłał, ma życie wieczne i nie będzie potępiony, ale przeszedł ze śmierci do życia.</verse>
				<verse number="25">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Nadchodzi godzina, i teraz jest, gdy umarli usłyszą głos Syna Bożego, a ci, którzy usłyszą, będą żyć.</verse>
				<verse number="26">Jak bowiem Ojciec ma życie sam w sobie, tak dał i Synowi, aby miał życie w samym sobie.</verse>
				<verse number="27">I dał mu władzę wykonywania sądu, bo jest Synem Człowieczym.</verse>
				<verse number="28">Nie dziwcie się temu, bo nadchodzi godzina, w której wszyscy, którzy są w grobach, usłyszą jego głos;</verse>
				<verse number="29">I ci, którzy dobrze czynili, wyjdą na zmartwychwstanie [do] życia, ale ci, którzy źle czynili, na zmartwychwstanie [na] potępienie.</verse>
				<verse number="30">Ja sam od siebie nie mogę nic czynić. Jak słyszę, tak sądzę, a mój sąd jest sprawiedliwy, bo nie szukam swojej woli, ale woli tego, który mnie posłał, Ojca.</verse>
				<verse number="31">Jeśli ja świadczę sam o sobie, moje świadectwo nie jest prawdziwe.</verse>
				<verse number="32">Jest ktoś inny, kto świadczy o mnie, i wiem, że świadectwo, które daje o mnie, jest prawdziwe.</verse>
				<verse number="33">Wy posłaliście do Jana, a on dał świadectwo prawdzie.</verse>
				<verse number="34">Lecz ja nie przyjmuję świadectwa od człowieka, ale to mówię, abyście byli zbawieni.</verse>
				<verse number="35">On był płonącą i świecącą lampą, a wy chcieliście do czasu radować się w jego światłości.</verse>
				<verse number="36">Ale ja mam świadectwo większe niż Jana. Dzieła bowiem, które Ojciec dał mi do wykonania, te właśnie dzieła, które czynię, świadczą o mnie, że Ojciec mnie posłał.</verse>
				<verse number="37">A Ojciec, który mnie posłał, on świadczył o mnie. Nigdy nie słyszeliście jego głosu ani nie widzieliście jego postaci.</verse>
				<verse number="38">I nie macie jego słowa trwającego w was, bo temu, którego on posłał, nie wierzycie.</verse>
				<verse number="39">Badajcie Pisma; sądzicie bowiem, że w nich macie życie wieczne, a one dają świadectwo o mnie.</verse>
				<verse number="40">A jednak nie chcecie przyjść do mnie, aby mieć życie.</verse>
				<verse number="41">Nie przyjmuję chwały od ludzi.</verse>
				<verse number="42">Ale poznałem was, że nie macie w sobie miłości Boga.</verse>
				<verse number="43">Przyszedłem w imieniu mego Ojca, a nie przyjmujecie mnie. Jeśli ktoś inny przyjdzie we własnym imieniu, tego przyjmiecie.</verse>
				<verse number="44">Jakże możecie wierzyć, skoro przyjmujecie chwałę jedni od drugich, a nie szukacie chwały, która [jest] od samego Boga?</verse>
				<verse number="45">Nie sądźcie, że ja was będę oskarżał przed Ojcem. Jest ktoś, kto was oskarża, Mojżesz, w którym wy pokładacie nadzieję.</verse>
				<verse number="46">Bo gdybyście wierzyli Mojżeszowi, wierzylibyście i mnie, gdyż on pisał o mnie.</verse>
				<verse number="47">Jeśli jednak nie wierzycie jego pismom, jakże uwierzycie moim słowom?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Potem Jezus odszedł za Morze Galilejskie, [czyli] Tyberiadzkie.</verse>
				<verse number="2">A szedł za nim wielki tłum, bo widzieli cuda, które czynił na chorych.</verse>
				<verse number="3">I wszedł Jezus na górę, i usiadł tam ze swoimi uczniami.</verse>
				<verse number="4">A zbliżała się Pascha, święto żydowskie.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Jezus, podniósłszy oczy i ujrzawszy, że mnóstwo ludzi idzie do niego, zapytał Filipa: Gdzie kupimy chleba, aby oni [mogli] jeść?</verse>
				<verse number="6">Ale mówił [to], wystawiając go na próbę. Wiedział bowiem, co miał czynić.</verse>
				<verse number="7">Filip mu odpowiedział: Za dwieście groszy nie wystarczy dla nich chleba, choćby każdy z nich wziął [tylko] trochę.</verse>
				<verse number="8">Jeden z jego uczniów, Andrzej, brat Szymona Piotra, powiedział do niego:</verse>
				<verse number="9">Jest tu jeden chłopiec, który ma pięć chlebów jęczmiennych i dwie rybki. Ale cóż to jest na tak wielu?</verse>
				<verse number="10">Wtedy Jezus powiedział: Każcie ludziom usiąść. A było dużo trawy na tym miejscu. Usiedli więc mężczyźni w liczbie około pięciu tysięcy.</verse>
				<verse number="11">Wówczas Jezus wziął te chleby i podziękowawszy, rozdał uczniom, a uczniowie siedzącym. Podobnie i z tych rybek, ile tylko chcieli.</verse>
				<verse number="12">A gdy się nasycili, powiedział do swoich uczniów: Zbierzcie kawałki, które zostały, żeby nic nie przepadło.</verse>
				<verse number="13">Zebrali więc i napełnili dwanaście koszy kawałkami, które zostały z tych pięciu chlebów jęczmiennych po tych, którzy jedli.</verse>
				<verse number="14">A ci ludzie, ujrzawszy cud, który uczynił Jezus, mówili: To jest prawdziwie ten prorok, który miał przyjść na świat.</verse>
				<verse number="15">Wtedy Jezus, poznawszy, że mieli przyjść i porwać go, aby go obwołać królem, odszedł znowu sam jeden na górę.</verse>
				<verse number="16">A gdy był wieczór, jego uczniowie zeszli nad morze;</verse>
				<verse number="17">Wsiedli do łodzi i płynęli na drugi brzeg, do Kafarnaum. Było już ciemno, a Jezus jeszcze do nich nie przybył.</verse>
				<verse number="18">A kiedy powstał wielki wiatr, morze zaczęło się burzyć.</verse>
				<verse number="19">Gdy odpłynęli na około dwadzieścia pięć lub trzydzieści stadiów, ujrzeli Jezusa chodzącego po morzu i zbliżającego się do łodzi i zlękli się.</verse>
				<verse number="20">A on powiedział do nich: [To] ja jestem, nie bójcie się.</verse>
				<verse number="21">Wzięli go więc chętnie do łodzi i natychmiast łódź przypłynęła do ziemi, do której płynęli.</verse>
				<verse number="22">Nazajutrz ludzie, którzy byli po drugiej stronie morza, zobaczyli, że tam nie było innej łodzi, tylko ta jedna, do której wsiedli jego uczniowie, i że Jezus nie wsiadł do łodzi ze swoimi uczniami, ale jego uczniowie odpłynęli sami.</verse>
				<verse number="23">(Przypłynęły też inne łodzie z Tyberiady w pobliże tego miejsca, gdzie jedli chleb, gdy Pan złożył dziękczynienie.)</verse>
				<verse number="24">Gdy więc ludzie zobaczyli, że tam nie było Jezusa ani jego uczniów, wsiedli i oni do łodzi i przeprawili się do Kafarnaum, szukając Jezusa.</verse>
				<verse number="25">Kiedy znaleźli go po drugiej stronie morza, zapytali: Mistrzu, kiedy tu przybyłeś?</verse>
				<verse number="26">Jezus im odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Szukacie mnie nie dlatego, że widzieliście cuda, ale dlatego, że jedliście chleb i nasyciliście się.</verse>
				<verse number="27">Zabiegajcie nie o pokarm, który ginie, ale o pokarm, który trwa ku życiu wiecznemu, który wam da Syn Człowieczy. Jego bowiem zapieczętował Bóg Ojciec.</verse>
				<verse number="28">Wtedy zapytali go: Cóż mamy robić, abyśmy wykonywali dzieła Boga?</verse>
				<verse number="29">Odpowiedział im Jezus: To jest dzieło Boga, abyście wierzyli w [tego], którego on posłał.</verse>
				<verse number="30">Powiedzieli mu więc: Jaki znak czynisz, abyśmy widzieli i wierzyli tobie? Cóż czynisz?</verse>
				<verse number="31">Nasi ojcowie jedli mannę na pustyni, jak jest napisane: Chleb z nieba dał im do jedzenia.</verse>
				<verse number="32">Wtedy Jezus im odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Nie Mojżesz dał wam chleb z nieba, ale mój Ojciec daje wam prawdziwy chleb z nieba.</verse>
				<verse number="33">Chlebem Boga bowiem jest ten, który zstępuje z nieba i daje światu życie.</verse>
				<verse number="34">Wtedy powiedzieli do niego: Panie, dawaj nam zawsze tego chleba.</verse>
				<verse number="35">I odpowiedział im Jezus: Ja jestem chlebem życia. Kto przychodzi do mnie, nie będzie głodny, a kto wierzy we mnie, nigdy nie będzie odczuwał pragnienia.</verse>
				<verse number="36">Ale wam powiedziałem: Chociaż widzieliście mnie, nie wierzycie.</verse>
				<verse number="37">Wszystko, co mi daje Ojciec, przyjdzie do mnie, a tego, który przyjdzie do mnie, nie wyrzucę precz.</verse>
				<verse number="38">Zstąpiłem bowiem z nieba nie [po to], żeby czynić swoją wolę, ale wolę tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="39">A to jest wola Ojca, który mnie posłał, abym nie stracił nic z tego wszystkiego, co mi dał, ale abym to wskrzesił [w] dniu ostatecznym.</verse>
				<verse number="40">I to jest wola tego, który mnie posłał, aby każdy, kto widzi Syna i wierzy w niego, miał życie wieczne, a ja go wskrzeszę [w] dniu ostatecznym.</verse>
				<verse number="41">Wtedy szemrali Żydzi o nim, bo powiedział: Ja jestem chlebem, który zstąpił z nieba.</verse>
				<verse number="42">I mówili: Czyż to nie jest Jezus, syn Józefa, którego ojca i matkę znamy? Jakże więc on może mówić: Zstąpiłem z nieba?</verse>
				<verse number="43">Wtedy Jezus im odpowiedział: Nie szemrajcie między sobą.</verse>
				<verse number="44">Nikt nie może przyjść do mnie, jeśli go nie pociągnie [mój] Ojciec, który mnie posłał. A ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym.</verse>
				<verse number="45">Napisane jest u Proroków: I wszyscy będą wyuczeni przez Boga. Każdy więc, kto słyszał od Ojca i nauczył się, przychodzi do mnie.</verse>
				<verse number="46">Nie jakby ktoś widział Ojca, oprócz tego, który jest od Boga; ten widział Ojca.</verse>
				<verse number="47">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto wierzy we mnie, ma życie wieczne.</verse>
				<verse number="48">Ja jestem tym chlebem życia.</verse>
				<verse number="49">Wasi ojcowie jedli mannę na pustyni, a poumierali.</verse>
				<verse number="50">To jest ten chleb, który zstępuje z nieba, aby ten, kto go je, nie umarł.</verse>
				<verse number="51">Ja jestem chlebem żywym, który zstąpił z nieba. Jeśli ktoś będzie jadł z tego chleba, będzie żył na wieki. A chleb, który ja dam, to moje ciało, które ja dam za życie świata.</verse>
				<verse number="52">Żydzi więc sprzeczali się między sobą i mówili: Jakże on może dać nam swoje ciało do jedzenia?</verse>
				<verse number="53">I powiedział im Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Jeśli nie będziecie jeść ciała Syna Człowieczego i pić jego krwi, nie będziecie mieć życia w sobie.</verse>
				<verse number="54">Kto je moje ciało i pije moją krew, ma życie wieczne, a ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym.</verse>
				<verse number="55">Moje ciało bowiem prawdziwie jest pokarmem, a moja krew prawdziwie jest napojem.</verse>
				<verse number="56">Kto je moje ciało i pije moją krew, mieszka we mnie, a ja w nim.</verse>
				<verse number="57">Jak mnie posłał żyjący Ojciec i ja żyję przez Ojca, [tak] kto mnie spożywa, będzie żył przeze mnie.</verse>
				<verse number="58">To jest ten chleb, który zstąpił z nieba. Nie jak wasi ojcowie jedli mannę, a pomarli. Kto je ten chleb, będzie żył na wieki.</verse>
				<verse number="59">To mówił w synagodze, nauczając w Kafarnaum.</verse>
				<verse number="60">Wielu więc z jego uczniów, słysząc to, mówiło: Twarda to jest mowa, któż jej może słuchać?</verse>
				<verse number="61">Ale Jezus świadomy tego, że jego uczniowie o tym szemrali, powiedział do nich: To was obraża?</verse>
				<verse number="62">Cóż [dopiero], gdybyście ujrzeli Syna Człowieczego wstępującego tam, gdzie był przedtem?</verse>
				<verse number="63">Duch jest tym, który ożywia, ciało nic nie pomaga. Słowa, które ja wam mówię, są duchem i są życiem.</verse>
				<verse number="64">Lecz są wśród was tacy, którzy nie wierzą. Jezus wiedział bowiem od początku, którzy nie wierzyli i kto miał go zdradzić.</verse>
				<verse number="65">I mówił: Dlatego wam powiedziałem, że nikt nie może przyjść do mnie, jeśli mu to nie jest dane od mojego Ojca.</verse>
				<verse number="66">Od tego czasu wielu jego uczniów zawróciło i więcej z nim nie chodziło.</verse>
				<verse number="67">Wtedy Jezus powiedział do dwunastu: Czy i wy chcecie odejść?</verse>
				<verse number="68">I odpowiedział mu Szymon Piotr: Panie, do kogo pójdziemy? [Ty] masz słowa życia wiecznego.</verse>
				<verse number="69">A my uwierzyliśmy i poznaliśmy, że ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego.</verse>
				<verse number="70">Jezus im odpowiedział: Czy ja nie wybrałem was dwunastu? A jeden z was jest diabłem.</verse>
				<verse number="71">A to mówił o Judaszu Iskariocie, [synu] Szymona, bo on miał go zdradzić, będąc jednym z dwunastu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">A potem Jezus chodził po Galilei. Nie chciał bowiem przebywać w Judei, bo Żydzi szukali [sposobności], aby go zabić.</verse>
				<verse number="2">I zbliżało się żydowskie święto Namiotów.</verse>
				<verse number="3">Wtedy jego bracia powiedzieli do niego: Odejdź stąd i idź do Judei, żeby twoi uczniowie widzieli dzieła, których dokonujesz.</verse>
				<verse number="4">Nikt bowiem nie czyni nic w ukryciu, jeśli chce być znany. Dlatego ty, jeśli takie rzeczy czynisz, objaw się światu.</verse>
				<verse number="5">Bo nawet jego bracia nie wierzyli w niego.</verse>
				<verse number="6">I powiedział do nich Jezus: Mój czas jeszcze nie nadszedł, ale wasz czas zawsze jest w pogotowiu.</verse>
				<verse number="7">Świat nie może was nienawidzić, ale mnie nienawidzi, bo ja świadczę o nim, że jego uczynki są złe.</verse>
				<verse number="8">Wy idźcie na święto, ja jeszcze nie pójdę na to święto, bo mój czas jeszcze się nie wypełnił.</verse>
				<verse number="9">Powiedziawszy im to, pozostał w Galilei.</verse>
				<verse number="10">A gdy jego bracia poszli, wtedy i on poszedł na święto, nie jawnie, ale jakby potajemnie.</verse>
				<verse number="11">A Żydzi szukali go podczas święta i mówili: Gdzie on jest?</verse>
				<verse number="12">I wiele szemrało się o nim wśród ludzi, bo jedni mówili: Jest dobry. A inni mówili: Przeciwnie, zwodzi ludzi.</verse>
				<verse number="13">Nikt jednak nie mówił o nim jawnie z obawy przed Żydami.</verse>
				<verse number="14">A gdy już minęła połowa święta, Jezus wszedł do świątyni i nauczał.</verse>
				<verse number="15">I dziwili się Żydzi, mówiąc: Skąd on zna Pismo, skoro się nie uczył?</verse>
				<verse number="16">Odpowiedział im Jezus: Moja nauka nie jest moją, ale tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="17">Jeśli ktoś chce wypełniać jego wolę, ten będzie umiał rozeznać, czy ta nauka jest od Boga, czy ja mówię sam od siebie.</verse>
				<verse number="18">Kto mówi z samego siebie, szuka własnej chwały. Kto zaś szuka chwały tego, który go posłał, ten jest prawdziwy i nie ma w nim niesprawiedliwości.</verse>
				<verse number="19">Czy Mojżesz nie dał wam prawa? A żaden z was nie przestrzega prawa. Dlaczego chcecie mnie zabić?</verse>
				<verse number="20">Odpowiedzieli ludzie: Masz demona. Kto chce cię zabić?</verse>
				<verse number="21">Jezus im odpowiedział: Jeden uczynek spełniłem, a wszyscy się temu dziwicie.</verse>
				<verse number="22">Przecież Mojżesz dał wam obrzezanie (nie jakoby było od Mojżesza, ale od ojców), a w szabat obrzezujecie człowieka.</verse>
				<verse number="23">Jeśli człowiek przyjmuje obrzezanie w szabat, aby nie było złamane Prawo Mojżesza, to [dlaczego] gniewacie się na mnie, że w szabat całkowicie uzdrowiłem człowieka?</verse>
				<verse number="24">Nie sądźcie po pozorach, ale sądźcie sprawiedliwym sądem.</verse>
				<verse number="25">Wtedy niektórzy z mieszkańców Jerozolimy mówili: Czy to nie jest ten, którego chcą zabić?</verse>
				<verse number="26">A oto jawnie przemawia i nic mu nie mówią. Czy przełożeni rzeczywiście poznali, że to jest prawdziwie Chrystus?</verse>
				<verse number="27">Ale wiemy, skąd on pochodzi, lecz gdy Chrystus przyjdzie, nikt nie będzie wiedział, skąd jest.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Jezus, nauczając w świątyni, wołał: I znacie mnie, i wiecie, skąd jestem. A ja nie przyszedłem sam od siebie, ale prawdziwy jest ten, który mnie posłał, którego wy nie znacie.</verse>
				<verse number="29">Lecz ja go znam, bo od niego jestem i on mnie posłał.</verse>
				<verse number="30">I usiłowali go schwytać, ale nikt nie podniósł na niego ręki, bo jeszcze nie nadeszła jego godzina.</verse>
				<verse number="31">A wielu z ludu uwierzyło w niego i mówiło: Gdy Chrystus przyjdzie, czyż uczyni więcej cudów, niż on uczynił?</verse>
				<verse number="32">Faryzeusze słyszeli, że tak ludzie o nim szemrali. I faryzeusze i naczelni kapłani posłali sługi, aby go schwytać.</verse>
				<verse number="33">Wtedy Jezus powiedział im: Jeszcze krótki czas jestem z wami, potem odejdę do tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="34">Będziecie mnie szukać, ale nie znajdziecie, a gdzie ja będę, wy przyjść nie możecie.</verse>
				<verse number="35">Wówczas Żydzi mówili między sobą: Dokąd on pójdzie, że go nie znajdziemy? Czy pójdzie do rozproszonych [wśród] pogan i będzie nauczał pogan?</verse>
				<verse number="36">Cóż to za słowo, które wypowiedział: Będziecie mnie szukać, ale nie znajdziecie, a gdzie ja będę, wy przyjść nie możecie?</verse>
				<verse number="37">A w ostatnim, wielkim dniu tego święta, Jezus stanął i wołał: Jeśli ktoś pragnie, niech przyjdzie do mnie i pije.</verse>
				<verse number="38">Kto wierzy we mnie, jak mówi Pismo, rzeki wody żywej popłyną z jego wnętrza.</verse>
				<verse number="39">A to mówił o Duchu, którego mieli otrzymać wierzący w niego. Duch Święty bowiem jeszcze nie był [dany], ponieważ Jezus nie został jeszcze uwielbiony.</verse>
				<verse number="40">Wielu więc z tych ludzi, słysząc te słowa, mówiło: To jest prawdziwie ten prorok.</verse>
				<verse number="41">A inni mówili: To jest Chrystus. Lecz niektórzy mówili: Czyż Chrystus przyjdzie z Galilei?</verse>
				<verse number="42">Czyż Pismo nie mówi, że Chrystus przyjdzie z potomstwa Dawida i z miasteczka Betlejem, gdzie mieszkał Dawid?</verse>
				<verse number="43">I tak z jego powodu nastąpił rozłam wśród ludu.</verse>
				<verse number="44">I niektórzy z nich chcieli go schwytać, ale nikt nie podniósł na niego ręki.</verse>
				<verse number="45">Wtedy słudzy wrócili do naczelnych kapłanów i do faryzeuszy, którzy ich zapytali: Dlaczego go nie przyprowadziliście?</verse>
				<verse number="46">Słudzy odpowiedzieli: Nikt nigdy nie mówił tak, jak ten człowiek.</verse>
				<verse number="47">I odpowiedzieli im faryzeusze: Czy i wy jesteście zwiedzeni?</verse>
				<verse number="48">Czy ktoś z przełożonych albo z faryzeuszy uwierzył w niego?</verse>
				<verse number="49">A to pospólstwo, które nie zna prawa, jest przeklęte.</verse>
				<verse number="50">Jeden z nich, Nikodem, ten, który przyszedł w nocy do niego, powiedział im:</verse>
				<verse number="51">Czy nasze prawo potępia człowieka, zanim go najpierw nie wysłucha i nie zbada, co czyni?</verse>
				<verse number="52">A oni mu odpowiedzieli: Czy i ty jesteś Galilejczykiem? Zbadaj i zobacz, że [żaden] prorok nie powstał z Galilei.</verse>
				<verse number="53">I poszedł każdy do swego domu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A Jezus poszedł na Górę Oliwną.</verse>
				<verse number="2">Potem znowu wcześnie rano przyszedł do świątyni, a cały lud zszedł się do niego. I siadłszy, nauczał ich.</verse>
				<verse number="3">I przyprowadzili do niego uczeni w Piśmie i faryzeusze kobietę przyłapaną na cudzołóstwie, a postawiwszy ją pośrodku;</verse>
				<verse number="4">Powiedzieli do niego: Nauczycielu, tę kobietę przyłapano na uczynku cudzołóstwa.</verse>
				<verse number="5">W prawie Mojżesz nakazał nam takie kamienować. A ty co mówisz?</verse>
				<verse number="6">A mówili to, wystawiając go na próbę, aby mogli go oskarżyć. Jezus zaś, schyliwszy się, pisał palcem po ziemi.</verse>
				<verse number="7">A gdy nie przestawali go pytać, podniósł się i powiedział do nich: Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci w nią kamieniem.</verse>
				<verse number="8">I znowu schyliwszy się, pisał po ziemi.</verse>
				<verse number="9">A gdy oni to usłyszeli, będąc przekonani przez sumienie, odchodzili jeden po drugim, począwszy od starszych aż do ostatnich. Pozostał tylko sam Jezus i ta kobieta stojąca pośrodku.</verse>
				<verse number="10">A Jezus podniósł się i nie widząc nikogo oprócz tej kobiety, powiedział do niej: Kobieto, gdzież są ci, którzy cię oskarżali? Nikt cię nie potępił?</verse>
				<verse number="11">Ona odpowiedziała: Nikt, Panie. A Jezus powiedział do niej: I ja ciebie nie potępiam. Idź i już więcej nie grzesz.</verse>
				<verse number="12">Jezus znowu powiedział do nich: Ja jestem światłością świata. Kto idzie za mną, nie będzie chodził w ciemności, ale będzie miał światłość życia.</verse>
				<verse number="13">Powiedzieli więc do niego faryzeusze: Ty świadczysz sam o sobie, a twoje świadectwo nie jest prawdziwe.</verse>
				<verse number="14">Odpowiedział im Jezus: Chociaż ja świadczę sam o sobie, [jednak] moje świadectwo jest prawdziwe, bo wiem, skąd przyszedłem i dokąd idę. Lecz wy nie wiecie, skąd przyszedłem i dokąd idę.</verse>
				<verse number="15">Wy sądzicie według ciała, ale ja nie sądzę nikogo.</verse>
				<verse number="16">A choćbym i sądził, mój sąd jest prawdziwy, bo nie jestem sam, ale [jestem] ja i Ojciec, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="17">A w waszym Prawie jest napisane, że świadectwo dwóch ludzi jest prawdziwe.</verse>
				<verse number="18">Ja jestem tym, który świadczy sam o sobie i świadczy o mnie Ojciec, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="19">Wtedy zapytali go: Gdzie jest twój Ojciec? Jezus odpowiedział: Nie znacie ani mnie, ani mego Ojca. Gdybyście mnie znali, znalibyście i mego Ojca.</verse>
				<verse number="20">Te słowa mówił Jezus w skarbcu, nauczając w świątyni, a nikt go nie schwytał, bo jeszcze nie nadeszła jego godzina.</verse>
				<verse number="21">Wówczas Jezus znowu powiedział do nich: Ja odchodzę, a wy będziecie mnie szukać i umrzecie w swoim grzechu. Gdzie ja idę, wy przyjść nie możecie.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Żydzi mówili: Czyż sam się zabije, skoro mówi: Gdzie ja idę, wy przyjść nie możecie?</verse>
				<verse number="23">I powiedział do nich: Wy jesteście z niskości, a ja jestem z wysoka. Wy jesteście z tego świata, ja zaś nie jestem z tego świata.</verse>
				<verse number="24">Dlatego wam powiedziałem, że umrzecie w swoich grzechach. Bo jeśli nie uwierzycie, że ja jestem, umrzecie w swoich grzechach.</verse>
				<verse number="25">Wtedy zapytali go: Kim ty jesteś? I odpowiedział im Jezus: Tym, kim wam od początku mówię.</verse>
				<verse number="26">Wiele mam o was do powiedzenia i do sądzenia. Ale ten, który mnie posłał, jest prawdziwy, a ja mówię na świecie to, co od niego słyszałem.</verse>
				<verse number="27">Nie zrozumieli jednak, że mówił im o Ojcu.</verse>
				<verse number="28">Dlatego Jezus powiedział do nich: Gdy wywyższycie Syna Człowieczego, wtedy poznacie, że ja jestem, a nie czynię nic sam od siebie, ale mówię to, czego mnie nauczył mój Ojciec.</verse>
				<verse number="29">A ten, który mnie posłał, jest ze mną. Ojciec nie zostawił mnie samego, bo ja zawsze czynię [to], co mu się podoba.</verse>
				<verse number="30">Gdy to mówił, wielu uwierzyło w niego.</verse>
				<verse number="31">Wtedy Jezus mówił do tych Żydów, którzy mu uwierzyli: Jeśli będziecie trwać w moim słowie, będziecie prawdziwie moimi uczniami.</verse>
				<verse number="32">I poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli.</verse>
				<verse number="33">Odpowiedzieli mu: My jesteśmy potomstwem Abrahama i nigdy nie służyliśmy nikomu. Jakże [możesz] mówić: Będziecie wolni?</verse>
				<verse number="34">Jezus im odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam, że każdy, kto popełnia grzech, jest sługą grzechu.</verse>
				<verse number="35">A sługa nie mieszka w domu na wieki, [lecz] Syn mieszka na wieki.</verse>
				<verse number="36">Jeśli więc Syn was wyzwoli, będziecie prawdziwie wolni.</verse>
				<verse number="37">Wiem, że jesteście potomstwem Abrahama, lecz usiłujecie mnie zabić, bo moje słowo nie znajduje w was miejsca.</verse>
				<verse number="38">Ja mówię to, co widziałem u mego Ojca, a wy też robicie to, co widzieliście u waszego ojca.</verse>
				<verse number="39">Odpowiedzieli mu: Naszym ojcem jest Abraham. Jezus im powiedział: Gdybyście byli synami Abrahama, spełnialibyście uczynki Abrahama.</verse>
				<verse number="40">Lecz teraz usiłujecie mnie zabić, człowieka, który wam mówił prawdę, którą słyszał od Boga. Tego Abraham nie robił.</verse>
				<verse number="41">Wy spełniacie uczynki waszego ojca. Wtedy powiedzieli mu: My nie jesteśmy spłodzeni z nierządu. Mamy jednego Ojca – Boga.</verse>
				<verse number="42">Jezus im powiedział: Gdyby Bóg był waszym Ojcem, miłowalibyście mnie, gdyż ja od Boga wyszedłem i przyszedłem, a nie przyszedłem sam od siebie, ale on mnie posłał.</verse>
				<verse number="43">Dlaczego nie pojmujecie tego, co mówię? Dlatego że nie możecie słuchać mojego słowa.</verse>
				<verse number="44">Wy jesteście z [waszego] ojca – diabła i chcecie spełniać pożądliwości waszego ojca. On był mordercą od początku i nie został w prawdzie, bo nie ma w nim prawdy. Gdy mówi kłamstwo, mówi od siebie, bo jest kłamcą i ojcem kłamstwa.</verse>
				<verse number="45">A ponieważ ja mówię prawdę, nie wierzycie mi.</verse>
				<verse number="46">Któż z was obwini mnie o grzech? Jeśli mówię prawdę, dlaczego mi nie wierzycie?</verse>
				<verse number="47">Kto jest z Boga, słucha słów Bożych. Wy dlatego nie słuchacie, że nie jesteście z Boga.</verse>
				<verse number="48">Wtedy Żydzi mu odpowiedzieli: Czy nie dobrze mówimy, że jesteś Samarytaninem i masz demona?</verse>
				<verse number="49">Jezus odpowiedział: Ja nie mam demona, ale czczę mego Ojca, a wy mnie znieważacie.</verse>
				<verse number="50">Ja nie szukam swojej chwały. Jest ktoś, kto szuka i sądzi.</verse>
				<verse number="51">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Jeśli ktoś będzie zachowywał moje słowa, nigdy nie ujrzy śmierci.</verse>
				<verse number="52">Wtedy Żydzi powiedzieli do niego: Teraz wiemy, że masz demona. Abraham umarł i prorocy, a ty mówisz: Jeśli ktoś będzie zachowywał moje słowa, nigdy nie skosztuje śmierci.</verse>
				<verse number="53">Czy ty jesteś większy od naszego ojca Abrahama, który umarł? I prorocy poumierali. Kim ty się czynisz?</verse>
				<verse number="54">Jezus odpowiedział: Jeśli ja sam siebie chwalę, moja chwała jest niczym. Mój Ojciec jest [tym], który mnie chwali, o którym wy mówicie, że jest waszym Bogiem.</verse>
				<verse number="55">Lecz nie znacie go, a ja go znam. I jeślibym powiedział, że go nie znam, byłbym podobnym do was kłamcą. Ale znam go i zachowuję jego słowa.</verse>
				<verse number="56">Abraham, wasz ojciec, z radością pragnął ujrzeć mój dzień. I ujrzał, i radował się.</verse>
				<verse number="57">Wówczas Żydzi powiedzieli do niego: Pięćdziesięciu lat jeszcze nie masz, a Abrahama widziałeś?</verse>
				<verse number="58">Jezus im odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Zanim Abraham był, ja jestem.</verse>
				<verse number="59">Wtedy porwali kamienie, aby w niego rzucać. Jezus jednak ukrył się i wyszedł ze świątyni, przechodząc między nimi, i tak odszedł.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A przechodząc, zobaczył człowieka ślepego od urodzenia.</verse>
				<verse number="2">I pytali go jego uczniowie: Mistrzu, kto zgrzeszył, on czy jego rodzice, że się urodził ślepy?</verse>
				<verse number="3">Jezus odpowiedział: Ani on nie zgrzeszył, ani jego rodzice, ale [stało się tak], żeby się na nim objawiły dzieła Boga.</verse>
				<verse number="4">Ja muszę wykonywać dzieła [tego], który mnie posłał, dopóki jest dzień. Nadchodzi noc, gdy nikt nie będzie mógł działać.</verse>
				<verse number="5">Dopóki jestem na świecie, jestem światłością świata.</verse>
				<verse number="6">To powiedziawszy, splunął na ziemię, zrobił błoto ze śliny i pomazał tym błotem oczy ślepego.</verse>
				<verse number="7">I powiedział do niego: Idź, umyj się w sadzawce Siloam – co się tłumaczy: Posłany. Poszedł więc, umył się i wrócił, widząc.</verse>
				<verse number="8">A sąsiedzi i ci, którzy go przedtem widywali ślepego, mówili: Czy to nie jest ten, który siadał i żebrał?</verse>
				<verse number="9">Jedni mówili: To on. A inni: Jest do niego podobny. Lecz on mówił: [To] ja jestem.</verse>
				<verse number="10">Wtedy zapytali go: Jak zostały otworzone twoje oczy?</verse>
				<verse number="11">A on odpowiedział: Człowiek, którego nazywają Jezusem, zrobił błoto, pomazał moje oczy i powiedział do mnie: Idź do sadzawki Siloam i umyj się. Poszedłem więc, umyłem się i przejrzałem.</verse>
				<verse number="12">Wtedy zapytali go: Gdzież on jest? Odpowiedział: Nie wiem.</verse>
				<verse number="13">Przyprowadzili więc do faryzeuszy tego, który przedtem był ślepy.</verse>
				<verse number="14">A [tego dnia], gdy Jezus zrobił błoto i otworzył jego oczy, był szabat.</verse>
				<verse number="15">Wówczas również faryzeusze pytali go, w jaki sposób przejrzał. A on im odpowiedział: Nałożył mi błoto na oczy, umyłem się i widzę.</verse>
				<verse number="16">Wtedy niektórzy z faryzeuszy powiedzieli: Ten człowiek nie jest z Boga, bo nie przestrzega szabatu. Inni natomiast mówili: Jak może grzeszny człowiek czynić takie cuda? I nastąpił wśród nich rozłam.</verse>
				<verse number="17">Zapytali więc znowu ślepego: Co mówisz o nim, skoro otworzył twoje oczy? A on odpowiedział: Jest prorokiem.</verse>
				<verse number="18">A Żydzi nie wierzyli, że był ślepy i odzyskał wzrok, aż zawołali rodziców tego, który przejrzał.</verse>
				<verse number="19">I pytali ich: Czy to jest wasz syn, o którym mówicie, że się urodził ślepy? Jakże więc teraz widzi?</verse>
				<verse number="20">Odpowiedzieli im jego rodzice: Wiemy, że to jest nasz syn i że się urodził ślepy.</verse>
				<verse number="21">Lecz jakim [sposobem] teraz widzi, nie wiemy, ani kto otworzył jego oczy, nie wiemy. Ma [swoje] lata, pytajcie go, on sam o sobie powie.</verse>
				<verse number="22">Tak mówili jego rodzice, bo bali się Żydów. Żydzi bowiem już postanowili, że każdy, kto wyzna, iż on jest Chrystusem, będzie wyłączony z synagogi.</verse>
				<verse number="23">Dlatego jego rodzice powiedzieli: Ma [swoje] lata, jego pytajcie.</verse>
				<verse number="24">Wtedy znowu zawołali tego człowieka, który był ślepy i powiedzieli do niego: Oddaj chwałę Bogu. My wiemy, że ten człowiek jest grzeszny.</verse>
				<verse number="25">A on odpowiedział: Czy jest grzeszny, nie wiem. To tylko wiem, że byłem ślepy, a teraz widzę.</verse>
				<verse number="26">I zapytali go znowu: Cóż ci uczynił? Jak otworzył twoje oczy?</verse>
				<verse number="27">Odpowiedział im: Już wam powiedziałem, a nie słuchaliście. Dlaczego jeszcze chcecie słuchać? Czy i wy chcecie być jego uczniami?</verse>
				<verse number="28">Wtedy złorzeczyli mu i powiedzieli: Ty bądź [sobie] jego uczniem, my zaś jesteśmy uczniami Mojżesza.</verse>
				<verse number="29">My wiemy, że Bóg mówił do Mojżesza, lecz skąd on jest, nie wiemy.</verse>
				<verse number="30">Odpowiedział im ten człowiek: To naprawdę rzecz dziwna, że wy nie wiecie, skąd jest, a otworzył moje oczy.</verse>
				<verse number="31">A wiemy, że Bóg nie wysłuchuje grzeszników, ale jeśli ktoś jest czcicielem Boga i wypełnia jego wolę, tego wysłuchuje.</verse>
				<verse number="32">Od wieków nie słyszano, aby ktoś otworzył oczy ślepego od urodzenia.</verse>
				<verse number="33">Gdyby on nie był od Boga, nie mógłby nic uczynić.</verse>
				<verse number="34">Odpowiedzieli mu: Urodziłeś się cały w grzechach i ty nas uczysz? I wypędzili go precz.</verse>
				<verse number="35">A gdy Jezus usłyszał, że go wypędzili, znalazł go i zapytał: Czy wierzysz w Syna Bożego?</verse>
				<verse number="36">A on odpowiedział: A któż to jest, Panie, abym w niego wierzył?</verse>
				<verse number="37">I powiedział do niego Jezus: I widziałeś go, i ten, który mówi z tobą, jest nim.</verse>
				<verse number="38">A on powiedział: Wierzę, Panie! I oddał mu pokłon.</verse>
				<verse number="39">Jezus mu powiedział: Przyszedłem na ten świat na sąd, aby ci, którzy nie widzą, widzieli, a ci, którzy widzą, stali się ślepi.</verse>
				<verse number="40">I usłyszeli to niektórzy z faryzeuszy, którzy z nim byli, i zapytali go: Czy i my jesteśmy ślepi?</verse>
				<verse number="41">Jezus im odpowiedział: Gdybyście byli ślepi, nie mielibyście grzechu, lecz teraz mówicie: Widzimy – dlatego wasz grzech pozostaje.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto nie wchodzi do owczarni drzwiami, ale wchodzi inną drogą, ten jest złodziejem i bandytą.</verse>
				<verse number="2">Lecz kto wchodzi drzwiami, jest pasterzem owiec.</verse>
				<verse number="3">Temu odźwierny otwiera i owce słuchają jego głosu, a on woła swoje własne owce po imieniu i wyprowadza je.</verse>
				<verse number="4">A gdy wypuści swoje owce, idzie przed nimi, a owce idą za nim, bo znają jego głos.</verse>
				<verse number="5">Ale za obcym nie idą, lecz uciekają od niego, bo nie znają głosu obcych.</verse>
				<verse number="6">Tę przypowieść powiedział im Jezus, lecz oni nie zrozumieli tego, co im mówił.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Jezus znowu powiedział do nich: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Ja jestem drzwiami [dla] owiec.</verse>
				<verse number="8">Wszyscy, ilu ich przede mną przyszło, są złodziejami i bandytami, ale owce ich nie słuchały.</verse>
				<verse number="9">Ja jestem drzwiami. Jeśli ktoś wejdzie przeze mnie, będzie zbawiony; wejdzie i wyjdzie, i znajdzie pastwisko.</verse>
				<verse number="10">Złodziej przychodzi tylko [po to], żeby kraść, zabijać i niszczyć. Ja przyszedłem, aby miały życie i aby miały [je] w obfitości.</verse>
				<verse number="11">Ja jestem dobrym pasterzem. Dobry pasterz oddaje swoje życie za owce.</verse>
				<verse number="12">Lecz najemnik, który nie jest pasterzem, do którego owce nie należą, widząc nadchodzącego wilka, opuszcza owce i ucieka, a wilk porywa i rozprasza owce.</verse>
				<verse number="13">Najemnik ucieka, bo jest najemnikiem i nie troszczy się o owce.</verse>
				<verse number="14">Ja jestem dobrym pasterzem i znam moje [owce], a moje mnie znają.</verse>
				<verse number="15">Jak mnie zna Ojciec, i ja znam Ojca; i oddaję moje życie za owce.</verse>
				<verse number="16">A mam także inne owce, które nie są z tej owczarni. Również te muszę przyprowadzić i będą słuchać mego głosu, i będzie jedna owczarnia [i] jeden pasterz.</verse>
				<verse number="17">Dlatego Ojciec mnie miłuje, bo ja oddaję swoje życie, aby je znowu wziąć.</verse>
				<verse number="18">Nikt mi go nie odbiera, ale ja oddaję je sam z siebie. Mam moc je oddać i mam moc znowu je wziąć. Ten nakaz otrzymałem od mego Ojca.</verse>
				<verse number="19">Wtedy znowu nastąpił rozłam wśród Żydów z powodu tych słów.</verse>
				<verse number="20">I wielu z nich mówiło: Ma demona i szaleje. Czemu go słuchacie?</verse>
				<verse number="21">Inni mówili: To nie są słowa człowieka mającego demona. Czy demon może otwierać oczy ślepych?</verse>
				<verse number="22">Była wtedy w Jerozolimie [uroczystość] poświęcenia [świątyni]. A była zima.</verse>
				<verse number="23">I przechadzał się Jezus w świątyni, w przedsionku Salomona.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Żydzi obstąpili go i zapytali: Jak długo będziesz nas trzymał [w niepewności]? Jeśli ty jesteś Chrystusem, powiedz nam otwarcie.</verse>
				<verse number="25">Jezus im odpowiedział: Powiedziałem wam, a nie wierzycie. Dzieła, które wykonuję w imieniu mego Ojca, one świadczą o mnie.</verse>
				<verse number="26">Ale wy nie wierzycie, bo nie jesteście z moich owiec, jak wam powiedziałem.</verse>
				<verse number="27">Moje owce słuchają mego głosu i ja je znam, a [one] idą za mną.</verse>
				<verse number="28">A ja daję im życie wieczne i nigdy nie zginą ani nikt nie wydrze ich z mojej ręki.</verse>
				<verse number="29">Mój Ojciec, który mi [je] dał, większy jest od wszystkich i nikt nie może wydrzeć [ich] z ręki mego Ojca.</verse>
				<verse number="30">Ja i Ojciec jedno jesteśmy.</verse>
				<verse number="31">Wtedy Żydzi znowu porwali kamienie, aby go ukamienować.</verse>
				<verse number="32">Jezus powiedział do nich: Ukazałem wam wiele dobrych uczynków od mego Ojca. Za który z tych uczynków mnie kamienujecie?</verse>
				<verse number="33">Odpowiedzieli mu Żydzi: Nie kamienujemy cię za dobry uczynek, ale za bluźnierstwo, to znaczy, że ty, będąc człowiekiem, czynisz samego siebie Bogiem.</verse>
				<verse number="34">Jezus im odpowiedział: Czy nie jest napisane w waszym Prawie: Ja powiedziałem: Jesteście bogami?</verse>
				<verse number="35">Jeśli nazwał bogami tych, do których doszło słowo Boże, a Pismo nie może być naruszone;</verse>
				<verse number="36">[To jakże do mnie], którego Ojciec uświęcił i posłał na świat, mówicie: Bluźnisz, bo powiedziałem: Jestem Synem Bożym?</verse>
				<verse number="37">Jeśli nie wykonuję dzieł mego Ojca, nie wierzcie mi.</verse>
				<verse number="38">A jeśli wykonuję, choćbyście mnie nie wierzyli, wierzcie uczynkom, abyście poznali i uwierzyli, że Ojciec jest we mnie, a ja w nim.</verse>
				<verse number="39">Znowu więc usiłowali go schwytać, ale wymknął się im z rąk.</verse>
				<verse number="40">I ponownie odszedł za Jordan, na miejsce, gdzie przedtem Jan chrzcił, i tam przebywał.</verse>
				<verse number="41">A wielu przychodziło do niego i mówiło: Jan wprawdzie nie uczynił żadnego cudu, ale wszystko, co Jan o nim powiedział, było prawdziwe.</verse>
				<verse number="42">I wielu tam uwierzyło w niego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A był chory pewien [człowiek], Łazarz z Betanii, z miasteczka Marii i jej siostry Marty.</verse>
				<verse number="2">A to była ta Maria, która namaściła Pana maścią i wycierała jego nogi swoimi włosami. Jej to brat, Łazarz, chorował.</verse>
				<verse number="3">Siostry więc posłały do niego [wiadomość]: Panie, oto ten, którego miłujesz, choruje.</verse>
				<verse number="4">A gdy Jezus to usłyszał, powiedział: Ta choroba nie jest na śmierć, ale na chwałę Bożą, aby przez nią był uwielbiony Syn Boży.</verse>
				<verse number="5">Jezus zaś miłował Martę i jej siostrę, i Łazarza.</verse>
				<verse number="6">A gdy usłyszał, że choruje, został jeszcze dwa dni w miejscu, w którym przebywał.</verse>
				<verse number="7">Lecz potem powiedział do swoich uczniów: Chodźmy znowu do Judei.</verse>
				<verse number="8">Uczniowie mu powiedzieli: Mistrzu, Żydzi dopiero co usiłowali cię ukamienować, a znowu tam idziesz?</verse>
				<verse number="9">Jezus odpowiedział: Czyż dzień nie ma dwunastu godzin? Jeśli ktoś chodzi we dnie, nie potknie się, bo widzi światłość tego świata.</verse>
				<verse number="10">A jeśli ktoś chodzi w nocy, potknie się, bo nie ma w nim światłości.</verse>
				<verse number="11">To powiedział, a potem dodał: Łazarz, nasz przyjaciel, śpi, ale idę, aby obudzić go ze snu.</verse>
				<verse number="12">Wtedy jego uczniowie powiedzieli: Panie, jeśli śpi, będzie zdrowy.</verse>
				<verse number="13">Ale Jezus mówił o jego śmierci, lecz oni myśleli, że mówił o zaśnięciu [zwykłym] snem.</verse>
				<verse number="14">Wówczas Jezus powiedział im otwarcie: Łazarz umarł.</verse>
				<verse number="15">I ze względu na was raduję się, że mnie tam nie było, abyście uwierzyli. Ale chodźmy do niego.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Tomasz, zwany Didymos, powiedział do współuczniów: Chodźmy i my, aby z nim umrzeć.</verse>
				<verse number="17">Kiedy Jezus przyszedł, zastał go już cztery dni leżącego w grobie.</verse>
				<verse number="18">A Betania była niedaleko Jerozolimy, [w odległości] około piętnastu stadiów.</verse>
				<verse number="19">A wielu Żydów przyszło do Marty i Marii, aby je pocieszyć po [stracie] brata.</verse>
				<verse number="20">Gdy Marta usłyszała, że Jezus nadchodzi, wybiegła mu naprzeciw. Ale Maria siedziała w domu.</verse>
				<verse number="21">I powiedziała Marta do Jezusa: Panie, gdybyś tu był, mój brat by nie umarł.</verse>
				<verse number="22">Ale i teraz wiem, że Bóg da tobie, o cokolwiek go poprosisz.</verse>
				<verse number="23">Jezus jej odpowiedział: Twój brat zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="24">Marta mu powiedziała: Wiem, że zmartwychwstanie przy zmartwychwstaniu w dniu ostatecznym.</verse>
				<verse number="25">I powiedział do niej Jezus: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, będzie żył.</verse>
				<verse number="26">A każdy, kto żyje i wierzy we mnie, nigdy nie umrze. Czy wierzysz w to?</verse>
				<verse number="27">Odpowiedziała mu: Tak, Panie. Ja uwierzyłam, że ty jesteś Chrystusem, Synem Bożym, który miał przyjść na świat.</verse>
				<verse number="28">A to powiedziawszy, poszła i potajemnie zawołała swoją siostrę Marię, i powiedziała: Jest tu Nauczyciel i woła cię.</verse>
				<verse number="29">Gdy tylko ona to usłyszała, zaraz wstała i poszła do niego.</verse>
				<verse number="30">A Jezus jeszcze nie wszedł do miasteczka, lecz był na tym miejscu, gdzie Marta wyszła mu naprzeciw.</verse>
				<verse number="31">Wtedy Żydzi, którzy byli z nią w domu i pocieszali ją, widząc, że Maria szybko wstała i wyszła, poszli za nią, mówiąc: Idzie do grobu, aby tam płakać.</verse>
				<verse number="32">A gdy Maria przyszła tam, gdzie był Jezus, ujrzała go, przypadła mu do nóg i powiedziała: Panie, gdybyś tu był, mój brat by nie umarł.</verse>
				<verse number="33">Kiedy Jezus zobaczył ją płaczącą i płaczących Żydów, którzy z nią przyszli, rozrzewnił się w duchu i zasmucił się.</verse>
				<verse number="34">I zapytał: Gdzie go położyliście? Odpowiedzieli mu: Panie, chodź i zobacz.</verse>
				<verse number="35">I Jezus zapłakał.</verse>
				<verse number="36">Wtedy Żydzi powiedzieli: Patrzcie, jak go miłował.</verse>
				<verse number="37">A niektórzy z nich mówili: Czyż ten, który otworzył oczy ślepego, nie mógł sprawić, aby on nie umarł?</verse>
				<verse number="38">Jezus zaś [ponownie] się rozrzewnił i przyszedł do grobu. Była to jaskinia, a u jej [wejścia] był położony kamień.</verse>
				<verse number="39">I powiedział Jezus: Usuńcie ten kamień. Powiedziała do niego Marta, siostra zmarłego: Panie, już cuchnie, bo od czterech dni [leży] w grobie.</verse>
				<verse number="40">Jezus jej rzekł: Czyż nie powiedziałem ci, że jeśli uwierzysz, ujrzysz chwałę Bożą?</verse>
				<verse number="41">Wtedy usunęli kamień [z miejsca], gdzie był położony zmarły. Jezus zaś podniósł oczy w górę i powiedział: Ojcze, dziękuję ci, że mnie wysłuchałeś.</verse>
				<verse number="42">A ja wiedziałem, że mnie zawsze wysłuchujesz, ale powiedziałem to ze względu na stojących wokoło ludzi, aby uwierzyli, że ty mnie posłałeś.</verse>
				<verse number="43">Gdy to powiedział, zawołał donośnym głosem: Łazarzu, wyjdź na zewnątrz!</verse>
				<verse number="44">I wyszedł ten, który umarł, mając ręce i nogi powiązane opaskami, a twarz obwiązaną chustką. Powiedział do nich Jezus: Rozwiążcie go i pozwólcie mu odejść.</verse>
				<verse number="45">Wielu więc z Żydów, którzy przyszli do Marii i widzieli to, czego Jezus dokonał, uwierzyło w niego.</verse>
				<verse number="46">Lecz niektórzy z nich odeszli do faryzeuszy i powiedzieli im, co Jezus uczynił.</verse>
				<verse number="47">Wtedy naczelni kapłani i faryzeusze zebrali się na naradę i mówili: Co zrobimy? Bo ten człowiek czyni wiele cudów.</verse>
				<verse number="48">Jeśli go tak zostawimy, wszyscy uwierzą w niego i przyjdą Rzymianie, i zabiorą [nam] to nasze miejsce i naród.</verse>
				<verse number="49">A jeden z nich, Kajfasz, który był tego roku najwyższym kapłanem, powiedział do nich: Wy nic nie wiecie;</verse>
				<verse number="50">I nie bierzecie pod uwagę, że pożyteczniej jest dla nas, żeby jeden człowiek umarł za lud, a żeby cały ten naród nie zginął.</verse>
				<verse number="51">A nie mówił tego sam od siebie, ale będąc tego roku najwyższym kapłanem, prorokował, że Jezus miał umrzeć za ten naród;</verse>
				<verse number="52">A nie tylko za ten naród, ale też [po to], aby zgromadzić w jedno rozproszone dzieci Boże.</verse>
				<verse number="53">Od tego więc dnia naradzali się wspólnie [nad tym], aby go zabić.</verse>
				<verse number="54">A Jezus już nie chodził jawnie wśród Żydów, ale odszedł stamtąd do krainy, która leży w pobliżu pustyni, do miasta zwanego Efraim, i tam mieszkał ze swoimi uczniami.</verse>
				<verse number="55">A zbliżała się Pascha żydowska. I wielu z tej okolicy szło do Jerozolimy przed Paschą, aby się oczyścić.</verse>
				<verse number="56">Szukali Jezusa i stojąc w świątyni, mówili jedni do drugich: Czy myślicie, że nie przyjdzie na święto?</verse>
				<verse number="57">A naczelni kapłani i faryzeusze wydali nakaz, [aby], jeśli ktoś się dowie, gdzie jest, oznajmił [to], żeby go [mogli] schwytać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Na sześć dni przed Paschą Jezus przyszedł do Betanii, gdzie był Łazarz, który umarł, a którego wskrzesił z martwych.</verse>
				<verse number="2">Tam przygotowali mu wieczerzę, a Marta usługiwała. Łazarz zaś był jednym z tych, którzy razem z nim siedzieli przy stole.</verse>
				<verse number="3">Wówczas Maria, wziąwszy funt bardzo drogiej maści nardowej, namaściła nogi Jezusa i wytarła je swoimi włosami, a dom napełnił się wonią [tej] maści.</verse>
				<verse number="4">Wtedy jeden z jego uczniów, Judasz Iskariota, [syn] Szymona, ten, który miał go zdradzić, powiedział:</verse>
				<verse number="5">Dlaczego tej maści nie sprzedano za trzysta groszy i nie rozdano [ich] ubogim?</verse>
				<verse number="6">A to mówił nie dlatego, że troszczył się o ubogich, ale ponieważ był złodziejem i miał sakiewkę, a nosił to, co [do niej] włożono.</verse>
				<verse number="7">Wtedy Jezus powiedział: Zostaw ją; zachowała to na dzień mego pogrzebu.</verse>
				<verse number="8">Ubogich bowiem zawsze macie u siebie, ale mnie nie zawsze będziecie mieć.</verse>
				<verse number="9">Wtedy wielu [Żydów] dowiedziało się, że tam jest; i przyszli nie tylko z powodu Jezusa, ale także, by zobaczyć Łazarza, którego wskrzesił z martwych.</verse>
				<verse number="10">I naradzali się naczelni kapłani [nad tym], żeby zabić również Łazarza;</verse>
				<verse number="11">Gdyż z jego powodu wielu spośród Żydów odstąpiło i uwierzyło w Jezusa.</verse>
				<verse number="12">Nazajutrz mnóstwo ludzi, którzy przyszli na święto, usłyszawszy, że Jezus idzie do Jerozolimy;</verse>
				<verse number="13">Nabrało gałązek palmowych, wyszło mu naprzeciw i wołało: Hosanna! Błogosławiony, który przychodzi w imieniu Pana, król Izraela!</verse>
				<verse number="14">A Jezus, znalazłszy oślątko, wsiadł na nie, jak jest napisane:</verse>
				<verse number="15">Nie bój się, córko Syjonu. Oto twój król przychodzi, siedząc na oślątku.</verse>
				<verse number="16">Z początku jego uczniowie tego nie zrozumieli, ale gdy Jezus został uwielbiony, wtedy przypomnieli sobie, że to było o nim napisane i że mu tak uczynili.</verse>
				<verse number="17">Dawali więc świadectwo ludzie, którzy z nim byli, gdy Łazarza wywołał z grobowca i wskrzesił go z martwych.</verse>
				<verse number="18">Dlatego też ludzie wyszli mu naprzeciw, bo usłyszeli, że on uczynił ten cud.</verse>
				<verse number="19">Wtedy faryzeusze mówili między sobą: Widzicie, że nic nie zdziałacie. Oto świat poszedł za nim.</verse>
				<verse number="20">A wśród tych, którzy przychodzili [do Jerozolimy], żeby oddać cześć [Bogu] w święto, byli pewni Grecy.</verse>
				<verse number="21">Oni to przyszli do Filipa, który był z Betsaidy w Galilei, i prosili go: Panie, chcemy zobaczyć Jezusa.</verse>
				<verse number="22">Filip przyszedł i powiedział Andrzejowi, a z kolei Andrzej i Filip powiedzieli Jezusowi.</verse>
				<verse number="23">A Jezus im odpowiedział: Nadeszła godzina, aby Syn Człowieczy został uwielbiony.</verse>
				<verse number="24">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Jeśli ziarno pszenicy, wpadłszy w ziemię, nie obumrze, samo zostaje. Jeśli jednak obumrze, wydaje obfity plon.</verse>
				<verse number="25">Kto miłuje swoje życie, utraci je, a kto nienawidzi swego życia na tym świecie, zachowa je na życie wieczne.</verse>
				<verse number="26">Jeśli ktoś mi służy, niech idzie za mną, a gdzie ja jestem, tam będzie i mój sługa. A jeśli ktoś będzie mi służył, uczci go mój Ojciec.</verse>
				<verse number="27">Teraz moja dusza jest zatrwożona. I cóż powiem? Ojcze, zachowaj mnie od tej godziny? Przecież dlatego przyszedłem na tę godzinę.</verse>
				<verse number="28">Ojcze, uwielbij swoje imię. Wtedy rozległ się głos z nieba: Uwielbiłem i jeszcze uwielbię.</verse>
				<verse number="29">A ludzie, którzy stali i słyszeli, mówili: Zagrzmiało. A inni mówili: Anioł do niego przemówił.</verse>
				<verse number="30">Jezus odpowiedział: Ten głos rozległ się nie ze względu na mnie, ale ze względu na was.</verse>
				<verse number="31">Teraz odbywa się sąd tego świata, teraz władca tego świata będzie wyrzucony precz.</verse>
				<verse number="32">A ja, jeśli będę wywyższony nad ziemię, pociągnę wszystkich do siebie.</verse>
				<verse number="33">A mówił to, dając znać, jaką śmiercią miał umrzeć.</verse>
				<verse number="34">Ludzie mu odpowiedzieli: Dowiedzieliśmy się z prawa, że Chrystus trwa na wieki. Jakże więc ty [możesz] mówić, że Syn Człowieczy musi być wywyższony? Któż to jest Syn Człowieczy?</verse>
				<verse number="35">Wtedy Jezus powiedział im: Jeszcze przez krótki czas jest z wami światłość. Chodźcie więc, dopóki macie światłość, żeby was ciemność nie ogarnęła. Bo kto chodzi w ciemności, nie wie, dokąd idzie.</verse>
				<verse number="36">Dopóki macie światłość, wierzcie w światłość, abyście byli synami światłości. Gdy Jezus to powiedział, odszedł i ukrył się przed nimi.</verse>
				<verse number="37">A choć tak wiele cudów uczynił wobec nich, [jednak] nie uwierzyli w niego;</verse>
				<verse number="38">Aby się wypełniło słowo, które powiedział prorok Izajasz: Panie, któż uwierzył naszemu głoszeniu? I komu ramię Pańskie zostało objawione?</verse>
				<verse number="39">Dlatego nie mogli uwierzyć, bo jeszcze Izajasz powiedział:</verse>
				<verse number="40">Zaślepił ich oczy i zatwardził ich serce, aby oczami nie widzieli i sercem nie zrozumieli, aby się nie nawrócili, żebym ich nie uzdrowił.</verse>
				<verse number="41">To powiedział Izajasz, gdy widział jego chwałę i mówił o nim.</verse>
				<verse number="42">Jednak i z przełożonych wielu uwierzyło w niego, ale z powodu faryzeuszy nie wyznawali [go], aby nie wyłączono ich z synagogi.</verse>
				<verse number="43">Umiłowali bowiem chwałę ludzką bardziej niż chwałę Bożą.</verse>
				<verse number="44">A Jezus wołał: Kto wierzy we mnie, nie we mnie wierzy, ale w tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="45">I kto mnie widzi, widzi tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="46">Ja, światłość, przyszedłem na świat, aby każdy, kto wierzy we mnie, nie pozostał w ciemności.</verse>
				<verse number="47">A jeśli ktoś słucha moich słów, a nie uwierzy, ja go nie sądzę. Nie przyszedłem bowiem [po to], żeby sądzić świat, ale żeby zbawić świat.</verse>
				<verse number="48">Kto mną gardzi i nie przyjmuje moich słów, ma kogoś, kto go sądzi: słowo, które ja mówiłem, ono go osądzi w dniu ostatecznym.</verse>
				<verse number="49">Bo ja nie mówiłem sam od siebie, ale ten, który mnie posłał, Ojciec, on mi dał nakaz, co mam powiedzieć i co mówić.</verse>
				<verse number="50">I wiem, że jego nakaz jest życiem wiecznym. Dlatego to, co ja wam mówię, mówię tak, jak mi powiedział Ojciec.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">A przed świętem Paschy Jezus, wiedząc, że nadeszła jego godzina, aby przeszedł z tego świata do Ojca, umiłowawszy swoich, którzy byli na świecie, umiłował ich aż do końca.</verse>
				<verse number="2">A gdy była wieczerza i diabeł już włożył w serce Judasza, [syna] Szymona Iskarioty, [zamysł], aby go wydać;</verse>
				<verse number="3">Jezus, wiedząc, że Ojciec dał wszystko w jego ręce i że od Boga wyszedł, i do Boga idzie;</verse>
				<verse number="4">Wstał od wieczerzy i złożył szaty, a wziąwszy [płócienny] ręcznik, przepasał się.</verse>
				<verse number="5">Potem nalał wody do miednicy i zaczął myć nogi uczniom, i wycierać ręcznikiem, którym był przepasany.</verse>
				<verse number="6">I podszedł do Szymona Piotra, a on powiedział do niego: Panie, ty chcesz mi umyć nogi?</verse>
				<verse number="7">Jezus mu odpowiedział: Tego, co ja czynię, ty teraz nie rozumiesz, ale potem zrozumiesz.</verse>
				<verse number="8">Piotr mu powiedział: Nigdy nie będziesz mył moich nóg. Jezus mu odpowiedział: Jeśli cię nie umyję, nie będziesz miał działu ze mną.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Szymon Piotr powiedział do niego: Panie, nie tylko moje nogi, ale i ręce, i głowę.</verse>
				<verse number="10">Jezus mu odpowiedział: Kto jest umyty, potrzebuje umyć tylko nogi, bo cały jest czysty. I wy jesteście czyści, lecz nie wszyscy.</verse>
				<verse number="11">Wiedział bowiem, kto ma go wydać, dlatego powiedział: Nie wszyscy jesteście czyści.</verse>
				<verse number="12">Gdy więc umył im nogi i wziął swoje szaty, usiadłszy znowu za stołem, powiedział do nich: Czy rozumiecie, co wam uczyniłem?</verse>
				<verse number="13">Wy nazywacie mnie Nauczycielem i Panem i dobrze mówicie, bo [nim] jestem.</verse>
				<verse number="14">Jeśli więc ja, Pan i Nauczyciel, umyłem wam nogi i wy powinniście sobie nawzajem myć nogi.</verse>
				<verse number="15">Dałem wam bowiem przykład, abyście i wy czynili tak, jak ja wam uczyniłem.</verse>
				<verse number="16">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Sługa nie jest większy od swego pana ani posłaniec nie jest większy od tego, który go posłał.</verse>
				<verse number="17">Jeśli to wiecie, będziecie błogosławieni, gdy tak uczynicie.</verse>
				<verse number="18">Nie mówię o was wszystkich. Ja wiem, których wybrałem, ale żeby się wypełniło Pismo: Ten, który je ze mną chleb, podniósł przeciwko mnie swoją piętę.</verse>
				<verse number="19">Teraz wam mówię, zanim to się stanie, abyście, gdy to się stanie, uwierzyli, że ja jestem.</verse>
				<verse number="20">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto przyjmuje tego, którego ja poślę, mnie przyjmuje, a kto mnie przyjmuje, przyjmuje tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="21">To powiedziawszy, Jezus wzruszył się w duchu i oświadczył: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam, że jeden z was mnie wyda.</verse>
				<verse number="22">Wtedy uczniowie spojrzeli po sobie, niepewni, o kim to mówił.</verse>
				<verse number="23">A jeden z jego uczniów, ten, którego Jezus miłował, położył się na piersi Jezusa.</verse>
				<verse number="24">Skinął więc na niego Szymon Piotr, aby się wypytał, kto jest tym, o którym mówił.</verse>
				<verse number="25">A on, położywszy się na piersi Jezusa, zapytał go: Panie, kto to jest?</verse>
				<verse number="26">Jezus odpowiedział: To ten, któremu podam umoczony kawałek chleba. A umoczywszy kawałek chleba, dał Judaszowi Iskariocie, [synowi] Szymona.</verse>
				<verse number="27">A zaraz po tym kawałku chleba wszedł w niego szatan. Wtedy Jezus powiedział do niego: Co masz robić, rób szybko.</verse>
				<verse number="28">Żaden jednak z obecnych przy stole nie zrozumiał, dlaczego mu to powiedział.</verse>
				<verse number="29">A ponieważ Judasz miał sakiewkę, niektórzy sądzili, że Jezus mu powiedział: Nakup, czego nam potrzeba na święto, albo żeby coś dał ubogim.</verse>
				<verse number="30">Wtedy on wziął ten kawałek chleba i natychmiast wyszedł. A była noc.</verse>
				<verse number="31">A gdy wyszedł, Jezus powiedział: Teraz jest uwielbiony Syn Człowieczy i Bóg jest w nim uwielbiony.</verse>
				<verse number="32">A jeśli Bóg jest w nim uwielbiony, to go też Bóg uwielbi sam w sobie, i to wkrótce go uwielbi.</verse>
				<verse number="33">Dzieci, jeszcze krótko jestem z wami. Będziecie mnie szukać, ale jak powiedziałem Żydom: Gdzie ja idę, wy przyjść nie możecie – [tak] i wam teraz mówię.</verse>
				<verse number="34">Daję wam nowe przykazanie, abyście się wzajemnie miłowali; tak jak ja was umiłowałem, abyście i wy wzajemnie się miłowali.</verse>
				<verse number="35">Po tym wszyscy poznają, że jesteście moimi uczniami, jeśli będziecie się wzajemnie miłować.</verse>
				<verse number="36">Zapytał go Szymon Piotr: Panie, dokąd idziesz? Jezus mu odpowiedział: Dokąd ja idę, [ty] teraz za mną iść nie możesz, ale potem pójdziesz.</verse>
				<verse number="37">[Wtedy] Piotr powiedział mu: Panie, czemu teraz nie mogę iść za tobą? Moje życie oddam za ciebie.</verse>
				<verse number="38">Jezus mu odpowiedział: Swoje życie za mnie oddasz? Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Zanim kogut zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Niech się nie trwoży wasze serce. Wierzycie w Boga, wierzcie i we mnie.</verse>
				<verse number="2">W domu mego Ojca jest wiele mieszkań. Gdyby tak nie było, powiedziałbym wam. Idę, aby wam przygotować miejsce.</verse>
				<verse number="3">A gdy odejdę i przygotuję wam miejsce, przyjdę znowu i wezmę was do siebie, żebyście, gdzie ja jestem, i wy byli.</verse>
				<verse number="4">A dokąd ja idę, wiecie i drogę znacie.</verse>
				<verse number="5">Powiedział do niego Tomasz: Panie, nie wiemy, dokąd idziesz, jakże więc możemy znać drogę?</verse>
				<verse number="6">Jezus mu odpowiedział: Ja jestem drogą, prawdą i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca jak tylko przeze mnie.</verse>
				<verse number="7">Gdybyście mnie znali, znalibyście też mego Ojca. I już teraz go znacie, i widzieliście go.</verse>
				<verse number="8">Powiedział do niego Filip: Panie, pokaż nam Ojca, a to nam wystarczy.</verse>
				<verse number="9">Jezus mu odpowiedział: Tak długo jestem z wami, a nie poznałeś mnie, Filipie? Kto mnie widzi, widzi i [mego] Ojca. Jak [możesz] mówić: Pokaż nam Ojca?</verse>
				<verse number="10">Nie wierzysz, że ja jestem w Ojcu, a Ojciec we mnie? Słów, które ja do was mówię, nie mówię od samego siebie, lecz Ojciec, który mieszka we mnie, on dokonuje dzieł.</verse>
				<verse number="11">Wierzcie mi, że ja jestem w Ojcu, a Ojciec we mnie. Przynajmniej z powodu samych dzieł wierzcie mi.</verse>
				<verse number="12">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto wierzy we mnie, dzieł, których ja dokonuję, i on będzie dokonywał, i większych od tych dokona, bo ja odchodzę do mego Ojca.</verse>
				<verse number="13">A o cokolwiek będziecie prosić w moje imię, to uczynię, aby Ojciec był uwielbiony w Synu.</verse>
				<verse number="14">Jeśli o coś będziecie prosić w moje imię, ja [to] uczynię.</verse>
				<verse number="15">Jeśli mnie miłujecie, zachowujcie moje przykazania.</verse>
				<verse number="16">A ja będę prosił Ojca i da wam innego Pocieszyciela, aby z wami był na wieki;</verse>
				<verse number="17">Ducha prawdy, którego świat nie może przyjąć, bo go nie widzi ani go nie zna. Wy jednak go znacie, gdyż z wami przebywa i w was będzie.</verse>
				<verse number="18">Nie zostawię was sierotami, przyjdę do was.</verse>
				<verse number="19">Jeszcze krótki czas, a świat nie będzie mnie już więcej oglądał, lecz wy będziecie mnie oglądać. Ponieważ ja żyję, wy też będziecie żyć.</verse>
				<verse number="20">W tym dniu poznacie, że ja jestem w moim Ojcu, a wy we mnie i ja w was.</verse>
				<verse number="21">Kto ma moje przykazania i zachowuje je, ten mnie miłuje. A kto mnie miłuje, będzie go też miłował mój Ojciec i ja go będę miłował, i objawię mu samego siebie.</verse>
				<verse number="22">Powiedział mu Judasz, ale nie Iskariota: Panie, cóż [to] jest, że masz się objawić nam, a nie światu?</verse>
				<verse number="23">Jezus mu odpowiedział: Jeśli ktoś mnie miłuje, będzie zachowywał moje słowo. I mój Ojciec go umiłuje, i przyjdziemy do niego, i u niego zamieszkamy.</verse>
				<verse number="24">Kto mnie nie miłuje, nie zachowuje moich słów. A słowo, które słyszycie, nie jest moje, ale tego, który mnie posłał, Ojca.</verse>
				<verse number="25">To wam powiedziałem, przebywając z wami.</verse>
				<verse number="26">Lecz Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, on nauczy was wszystkiego i przypomni wam wszystko, co wam powiedziałem.</verse>
				<verse number="27">Pokój zostawiam wam, mój pokój daję wam; daję wam nie tak, jak daje świat. Niech się nie trwoży wasze serce ani się nie lęka.</verse>
				<verse number="28">Słyszeliście, że wam powiedziałem: Odchodzę i znowu przyjdę do was. Gdybyście mnie miłowali, radowalibyście się, ponieważ powiedziałem: Idę do Ojca. Mój Ojciec bowiem jest większy niż ja.</verse>
				<verse number="29">I teraz wam powiedziałem, zanim [to] się stanie, żebyście uwierzyli, gdy [to] się stanie.</verse>
				<verse number="30">Już nie będę z wami wiele mówił, nadchodzi bowiem władca tego świata, a [on] we mnie nic nie ma.</verse>
				<verse number="31">Ale żeby świat poznał, że miłuję Ojca i jak Ojciec mi nakazał, tak czynię. Wstańcie, chodźmy stąd.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Ja jestem prawdziwą winoroślą, a mój Ojciec jest winogrodnikiem.</verse>
				<verse number="2">Każdą latorośl, która we mnie nie wydaje owocu, odcina, a każdą, która wydaje owoc, oczyszcza, aby wydawała obfitszy owoc.</verse>
				<verse number="3">Wy już jesteście czyści z powodu słów, które do was mówiłem.</verse>
				<verse number="4">Trwajcie we mnie, a ja w was. Jak latorośl nie może wydawać owocu sama z siebie, jeśli nie będzie trwała w winorośli, tak i wy, jeśli nie będziecie trwać we mnie.</verse>
				<verse number="5">Ja jestem winoroślą, a wy jesteście latoroślami. Kto trwa we mnie, a ja w nim, ten wydaje obfity owoc, bo beze mnie nic nie możecie zrobić.</verse>
				<verse number="6">Jeśli ktoś nie trwa we mnie, zostanie wyrzucony precz jak latorośl i uschnie. Takie się zbiera i wrzuca do ognia, i płoną.</verse>
				<verse number="7">Jeśli będziecie trwać we mnie i moje słowa będą trwać w was, proście, o cokolwiek chcecie, a spełni się wam.</verse>
				<verse number="8">W tym będzie uwielbiony mój Ojciec, że wydacie obfity owoc; i będziecie moimi uczniami.</verse>
				<verse number="9">Jak mnie umiłował Ojciec, [tak] i ja was umiłowałem. Trwajcie w mojej miłości.</verse>
				<verse number="10">Jeśli zachowacie moje przykazania, będziecie trwać w mojej miłości, jak i ja zachowałem przykazania mego Ojca i trwam w jego miłości.</verse>
				<verse number="11">To wam powiedziałem, aby moja radość trwała w was i aby wasza radość była pełna.</verse>
				<verse number="12">To jest moje przykazanie, abyście się wzajemnie miłowali, jak i ja was umiłowałem.</verse>
				<verse number="13">Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś oddaje swoje życie za swoich przyjaciół.</verse>
				<verse number="14">Wy jesteście moimi przyjaciółmi, jeśli robicie to, co wam przykazuję.</verse>
				<verse number="15">Już więcej nie będę nazywał was sługami, bo sługa nie wie, co robi jego pan. Lecz nazwałem was przyjaciółmi, bo oznajmiłem wam wszystko, co słyszałem od mego Ojca.</verse>
				<verse number="16">Nie wy mnie wybraliście, ale ja was wybrałem i przeznaczyłem, abyście wyszli i wydali owoc, i aby wasz owoc trwał, i aby Ojciec dał wam to, o cokolwiek poprosicie go w moje imię.</verse>
				<verse number="17">To wam przykazuję, abyście się wzajemnie miłowali.</verse>
				<verse number="18">Jeśli świat was nienawidzi, wiedzcie, że znienawidził mnie wcześniej niż was.</verse>
				<verse number="19">Gdybyście byli ze świata, świat miłowałby to, co jest jego. Ponieważ jednak nie jesteście ze świata, ale ja was wybrałem ze świata, dlatego świat was nienawidzi.</verse>
				<verse number="20">Przypomnijcie sobie słowo, które wam powiedziałem: Sługa nie jest większy od swego pana. Jeśli mnie prześladowali, to i was będą prześladować. Jeśli moje słowa zachowywali, to i wasze będą zachowywać.</verse>
				<verse number="21">Ale będą wam to wszystko czynić z powodu mego imienia, bo nie znają tego, który mnie posłał.</verse>
				<verse number="22">Gdybym nie przyszedł i nie mówił im, nie mieliby grzechu. Teraz jednak nie mają wytłumaczenia dla swego grzechu.</verse>
				<verse number="23">Kto mnie nienawidzi, nienawidzi też mego Ojca.</verse>
				<verse number="24">Gdybym nie spełniał wśród nich tych uczynków, których nikt inny nie spełniał, nie mieliby grzechu. Teraz jednak widzieli i nienawidzili i mnie, i mego Ojca.</verse>
				<verse number="25">Ale [to się stało], żeby się wypełniło słowo, które jest napisane w ich Prawie: Nienawidzili mnie bez powodu.</verse>
				<verse number="26">Gdy jednak przyjdzie Pocieszyciel, którego ja wam poślę od Ojca, Duch prawdy, który wychodzi od Ojca, on będzie świadczył o mnie.</verse>
				<verse number="27">Ale i wy będziecie świadczyć, bo jesteście ze mną od początku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">To wam powiedziałem, abyście się nie gorszyli.</verse>
				<verse number="2">Będą was wyłączać z synagog; owszem, nadchodzi godzina, że każdy, kto was zabije, będzie sądził, że pełni służbę dla Boga.</verse>
				<verse number="3">A uczynią wam tak, bo nie poznali Ojca ani mnie.</verse>
				<verse number="4">Ale powiedziałem wam to, abyście, gdy nadejdzie ta godzina, przypomnieli sobie, że ja wam to powiedziałem. A nie mówiłem wam tego na początku, bo byłem z wami.</verse>
				<verse number="5">Lecz teraz idę do tego, który mnie posłał, a żaden z was nie pyta mnie: Dokąd idziesz?</verse>
				<verse number="6">Ale ponieważ wam to powiedziałem, smutek napełnił wasze serce.</verse>
				<verse number="7">Lecz ja mówię wam prawdę: Pożyteczniej jest dla was, abym odszedł. Jeśli bowiem nie odejdę, Pocieszyciel do was nie przyjdzie, a jeśli odejdę, poślę go do was.</verse>
				<verse number="8">A gdy on przyjdzie, będzie przekonywał świat o grzechu, o sprawiedliwości i o sądzie.</verse>
				<verse number="9">O grzechu, mówię, bo nie uwierzyli we mnie.</verse>
				<verse number="10">O sprawiedliwości, bo idę do mego Ojca i już więcej mnie nie zobaczycie.</verse>
				<verse number="11">A o sądzie, bo władca tego świata już jest osądzony.</verse>
				<verse number="12">Mam wam jeszcze wiele do powiedzenia, ale teraz nie możecie tego znieść.</verse>
				<verse number="13">Lecz gdy przyjdzie on, Duch prawdy, wprowadzi was we wszelką prawdę. Nie będzie bowiem mówił sam od siebie, ale będzie mówił to, co usłyszy, i oznajmi wam przyszłe rzeczy.</verse>
				<verse number="14">On mnie uwielbi, bo weźmie z mojego i wam oznajmi.</verse>
				<verse number="15">Wszystko, co ma Ojciec, jest moje. Dlatego powiedziałem, że weźmie z mojego i wam oznajmi.</verse>
				<verse number="16">[Jeszcze] krótki czas, a nie zobaczycie mnie, i znowu krótki czas, a zobaczycie mnie, bo ja idę do Ojca.</verse>
				<verse number="17">Wtedy [niektórzy] z jego uczniów mówili między sobą: Cóż znaczy to, co nam mówi: [Jeszcze] krótki czas, a nie zobaczycie mnie, i znowu krótki czas, a zobaczycie mnie? oraz: Ja idę do Ojca?</verse>
				<verse number="18">Dlatego mówili: Cóż znaczy to, co mówi: Krótki czas? Nie rozumiemy, co mówi.</verse>
				<verse number="19">Wówczas Jezus poznał, że chcieli go pytać i powiedział do nich: Pytacie się między sobą o to, co powiedziałem: [Jeszcze] krótki czas, a nie zobaczycie mnie, i znowu krótki czas, a zobaczycie mnie?</verse>
				<verse number="20">Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Wy będziecie płakać i zawodzić, a świat będzie się radował. Będziecie smutni, ale wasz smutek zamieni się w radość.</verse>
				<verse number="21">Kobieta, gdy rodzi, smuci się, bo nadeszła jej godzina. Gdy jednak urodzi dziecko, już nie pamięta cierpienia z powodu radości, że człowiek przyszedł na świat.</verse>
				<verse number="22">I wy teraz się smucicie, ale znowu was zobaczę i wasze serce będzie się radowało, a nikt nie odbierze wam waszej radości.</verse>
				<verse number="23">A tego dnia nie będziecie mnie o nic pytać. Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: O cokolwiek poprosicie Ojca w moje imię, da wam.</verse>
				<verse number="24">Dotąd o nic nie prosiliście w moje imię. Proście, a otrzymacie, aby wasza radość była pełna.</verse>
				<verse number="25">Mówiłem wam o tym w przypowieściach. Ale nadchodzi godzina, gdy już więcej nie będę mówił wam w przypowieściach, ale otwarcie oznajmię wam o moim Ojcu.</verse>
				<verse number="26">W tym dniu będziecie prosić w moje imię. Nie mówię wam, że ja będę prosił Ojca za wami.</verse>
				<verse number="27">Sam bowiem Ojciec was miłuje, bo wy mnie umiłowaliście i uwierzyliście, że ja wyszedłem od Boga.</verse>
				<verse number="28">Wyszedłem od Ojca i przyszedłem na świat. Znowu opuszczam świat i idę do Ojca.</verse>
				<verse number="29">Jego uczniowie mu powiedzieli: Oto teraz mówisz otwarcie i nie opowiadasz żadnej przypowieści.</verse>
				<verse number="30">Teraz wiemy, że wszystko wiesz i nie potrzebujesz, aby cię ktoś pytał. Dlatego wierzymy, że wyszedłeś od Boga.</verse>
				<verse number="31">Jezus im odpowiedział: Teraz wierzycie?</verse>
				<verse number="32">Oto nadchodzi godzina, a nawet już nadeszła, że rozproszycie się każdy w swoją [stronę], a mnie zostawicie samego. Ale nie jestem sam, bo Ojciec jest ze mną.</verse>
				<verse number="33">To wam powiedziałem, abyście mieli pokój we mnie. Na świecie będziecie mieć ucisk, ale ufajcie, ja zwyciężyłem świat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">To powiedziawszy, Jezus podniósł swoje oczy ku niebu i rzekł: Ojcze, nadeszła godzina. Uwielbij swego Syna, aby też twój Syn uwielbił ciebie;</verse>
				<verse number="2">Jak mu dałeś władzę nad wszelkim ciałem, aby dał życie wieczne tym wszystkim, których mu dałeś.</verse>
				<verse number="3">A to jest życie wieczne, aby poznali ciebie, jedynego prawdziwego Boga i tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="4">Ja uwielbiłem ciebie na ziemi i dokończyłem dzieła, które mi dałeś do wykonania.</verse>
				<verse number="5">A teraz ty, Ojcze, uwielbij mnie u siebie tą chwałą, którą miałem u ciebie, zanim powstał świat.</verse>
				<verse number="6">Objawiłem twoje imię ludziom, których mi dałeś ze świata. Twoimi byli i dałeś mi ich, a oni zachowali twoje słowa.</verse>
				<verse number="7">A teraz poznali, że wszystko, co mi dałeś, pochodzi od ciebie.</verse>
				<verse number="8">Dałem im bowiem słowa, które mi dałeś, a oni [je] przyjęli i prawdziwie poznali, że wyszedłem od ciebie, i uwierzyli, że ty mnie posłałeś.</verse>
				<verse number="9">Ja proszę za nimi. Nie proszę za światem, ale za tymi, których mi dałeś, bo są twoi.</verse>
				<verse number="10">I wszystko moje jest twoje, a twoje jest moje i jestem uwielbiony w nich.</verse>
				<verse number="11">A nie jestem już na świecie, ale oni są na świecie, a ja idę do ciebie. Ojcze święty, zachowaj w twoim imieniu tych, których mi dałeś, aby byli jedno jak i my.</verse>
				<verse number="12">Gdy byłem z nimi na świecie, ja zachowywałem ich w twoim imieniu. Strzegłem [tych], których mi dałeś, i żaden z nich nie zginął prócz syna zatracenia, żeby się wypełniło Pismo.</verse>
				<verse number="13">Ale teraz idę do ciebie i mówię to na świecie, aby mieli w sobie moją radość w pełni.</verse>
				<verse number="14">Ja dałem im twoje słowo, a świat ich znienawidził, bo nie są ze świata, jak [i] ja nie jestem ze świata.</verse>
				<verse number="15">Nie proszę, abyś zabrał ich ze świata, ale abyś zachował ich od złego.</verse>
				<verse number="16">Nie są ze świata, jak [i] ja nie jestem ze świata.</verse>
				<verse number="17">Uświęć ich w twojej prawdzie. Twoje słowo jest prawdą.</verse>
				<verse number="18">Jak ty posłałeś mnie na świat, [tak] i ja posłałem ich na świat.</verse>
				<verse number="19">A ja za nich uświęcam samego siebie, aby i oni byli uświęceni w prawdzie.</verse>
				<verse number="20">A nie tylko za nimi proszę, lecz i za tymi, którzy przez ich słowo uwierzą we mnie;</verse>
				<verse number="21">Aby wszyscy byli jedno, jak ty, Ojcze, we mnie, a ja w tobie, aby i oni byli w nas jedno, aby świat uwierzył, że ty mnie posłałeś.</verse>
				<verse number="22">I dałem im tę chwałę, którą mi dałeś, aby byli jedno, jak my jesteśmy jedno.</verse>
				<verse number="23">Ja w nich, a ty we mnie, aby byli doskonali w jedno, żeby świat poznał, że ty mnie posłałeś i że umiłowałeś ich, jak [i] mnie umiłowałeś.</verse>
				<verse number="24">Ojcze, chcę, aby ci, których mi dałeś, byli ze mną tam, gdzie ja jestem, aby oglądali moją chwałę, którą mi dałeś, ponieważ umiłowałeś mnie przed założeniem świata.</verse>
				<verse number="25">Ojcze sprawiedliwy, świat ciebie nie poznał, ale ja cię poznałem i oni poznali, że ty mnie posłałeś.</verse>
				<verse number="26">Objawiłem im twoje imię i [jeszcze] objawię, aby miłość, którą mnie umiłowałeś, była w nich i ja w nich.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">To powiedziawszy, Jezus wyszedł ze swoimi uczniami za potok Cedron, gdzie był ogród, do którego wszedł on i jego uczniowie.</verse>
				<verse number="2">A Judasz, który go zdradził, znał to miejsce, bo Jezus często się tam zbierał ze swoimi uczniami.</verse>
				<verse number="3">Judasz więc, wziąwszy oddział żołnierzy i strażników od naczelnych kapłanów i faryzeuszy, przyszedł tam z latarniami, pochodniami i bronią.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Jezus, wiedząc o wszystkim, co miało na niego przyjść, wyszedł im [naprzeciw] i zapytał: Kogo szukacie?</verse>
				<verse number="5">Odpowiedzieli mu: Jezusa z Nazaretu. Jezus powiedział do nich: Ja jestem. A stał z nimi i Judasz, który go zdradził.</verse>
				<verse number="6">Gdy tylko im powiedział: Ja jestem, cofnęli się i padli na ziemię.</verse>
				<verse number="7">Wtedy ich znowu spytał: Kogo szukacie? A oni odpowiedzieli: Jezusa z Nazaretu.</verse>
				<verse number="8">Jezus odpowiedział: Powiedziałem wam, że ja jestem. Jeśli więc mnie szukacie, pozwólcie tym odejść.</verse>
				<verse number="9">[Stało się tak], aby się wypełniły słowa, które powiedział: Nie straciłem żadnego z tych, których mi dałeś.</verse>
				<verse number="10">Wówczas Szymon Piotr, mając miecz, dobył go, uderzył sługę najwyższego kapłana i odciął mu prawe ucho. A temu słudze było na imię Malchos.</verse>
				<verse number="11">I powiedział Jezus do Piotra: Włóż swój miecz do pochwy. Czy nie mam pić kielicha, który mi dał Ojciec?</verse>
				<verse number="12">Wtedy oddział żołnierzy i dowódca oraz strażnicy żydowscy schwytali Jezusa, związali go;</verse>
				<verse number="13">I zaprowadzili go najpierw do Annasza, bo był teściem Kajfasza, który tego roku był najwyższym kapłanem.</verse>
				<verse number="14">To Kajfasz był tym, który doradził Żydom, że pożyteczniej jest, aby jeden człowiek umarł za lud.</verse>
				<verse number="15">A szedł za Jezusem Szymon Piotr i inny uczeń. Ten uczeń zaś był znany najwyższemu kapłanowi i wszedł z Jezusem na dziedziniec najwyższego kapłana.</verse>
				<verse number="16">Ale Piotr stał na zewnątrz u drzwi. Wtedy wyszedł ten drugi uczeń, który był znany najwyższemu kapłanowi, pomówił z odźwierną i wprowadził Piotra.</verse>
				<verse number="17">Wówczas dziewczyna odźwierna zapytała Piotra: Czy i ty nie jesteś [jednym] z uczniów tego człowieka? On odpowiedział: Nie jestem.</verse>
				<verse number="18">A ponieważ było zimno, strażnicy i słudzy, rozpaliwszy ogień, stali i grzali się. Stał też z nimi Piotr i grzał się.</verse>
				<verse number="19">Tymczasem najwyższy kapłan pytał Jezusa o jego uczniów i o jego naukę.</verse>
				<verse number="20">Jezus mu odpowiedział: Ja jawnie mówiłem światu. Zawsze nauczałem w synagodze i w świątyni, gdzie zewsząd schodzą się Żydzi, a potajemnie nic nie mówiłem.</verse>
				<verse number="21">Dlaczego mnie pytasz? Zapytaj tych, którzy słyszeli to, co im mówiłem. Oto oni wiedzą, co mówiłem.</verse>
				<verse number="22">A gdy on to powiedział, jeden ze sług, który tam stał, wymierzył policzek Jezusowi, mówiąc: Tak odpowiadasz najwyższemu kapłanowi?</verse>
				<verse number="23">Jezus mu odpowiedział: Jeśli źle powiedziałem, daj świadectwo o złu, a jeśli dobrze, dlaczego mnie bijesz?</verse>
				<verse number="24">Bo Annasz odesłał go związanego do Kajfasza, najwyższego kapłana.</verse>
				<verse number="25">A Szymon Piotr stał i grzał się. I zapytali go: Czy i ty nie jesteś jednym z jego uczniów? A on się wyparł, mówiąc: Nie jestem.</verse>
				<verse number="26">Zapytał go jeden ze sług najwyższego kapłana, krewny tego, któremu Piotr odciął ucho: Czyż nie ciebie widziałem z nim w ogrodzie?</verse>
				<verse number="27">Wtedy Piotr znowu się wyparł. I zaraz zapiał kogut.</verse>
				<verse number="28">Od Kajfasza więc zaprowadzili Jezusa do ratusza; a było rano. Sami jednak nie weszli do ratusza, aby się nie skalać, lecz żeby [mogli] spożyć Paschę.</verse>
				<verse number="29">Wówczas Piłat wyszedł do nich i zapytał: Jaką skargę wnosicie przeciwko temu człowiekowi?</verse>
				<verse number="30">Odpowiedzieli mu: Gdyby on nie był złoczyńcą, nie wydalibyśmy go tobie.</verse>
				<verse number="31">I powiedział Piłat: Wy go weźcie i osądźcie według waszego prawa. Żydzi mu odpowiedzieli: Nam nie wolno nikogo zabijać.</verse>
				<verse number="32">[Stało się tak], aby się wypełniły słowa, które powiedział Jezus, dając znać, jaką śmiercią miał umrzeć.</verse>
				<verse number="33">Wtedy Piłat znowu wszedł do ratusza, wezwał Jezusa i zapytał go: Czy ty jesteś królem Żydów?</verse>
				<verse number="34">Jezus mu odpowiedział: Czy mówisz to sam od siebie, czy inni powiedzieli ci o mnie?</verse>
				<verse number="35">Piłat odpowiedział: Czy ja jestem Żydem? Twój naród i naczelni kapłani wydali mi ciebie. Cóż więc uczyniłeś?</verse>
				<verse number="36">Jezus odpowiedział: Moje królestwo nie jest z tego świata. Gdyby moje królestwo było z tego świata, to moi słudzy walczyliby, abym nie został wydany Żydom. Teraz jednak moje królestwo nie jest stąd.</verse>
				<verse number="37">Wtedy Piłat zapytał go: A więc jesteś królem? Jezus mu odpowiedział: Ty mówisz, że jestem królem. Ja po to się narodziłem i po to przyszedłem na świat, aby dać świadectwo prawdzie. Każdy, kto jest z prawdy, słucha mego głosu.</verse>
				<verse number="38">Piłat powiedział do niego: Cóż [to] jest prawda? A to powiedziawszy, wyszedł znowu do Żydów i powiedział do nich: Ja nie znajduję w nim żadnej winy.</verse>
				<verse number="39">A u was jest zwyczaj, że na Paschę wypuszczam wam jednego [więźnia]. Chcecie więc, abym wam wypuścił króla Żydów?</verse>
				<verse number="40">Wówczas wszyscy znowu zawołali: Nie tego, ale Barabasza! A Barabasz był bandytą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Wtedy Piłat wziął Jezusa i ubiczował [go].</verse>
				<verse number="2">A żołnierze upletli koronę z cierni, włożyli mu ją na głowę i ubrali go w purpurowy płaszcz.</verse>
				<verse number="3">I mówili: Witaj, królu Żydów! I policzkowali go.</verse>
				<verse number="4">Piłat znowu wyszedł na zewnątrz i powiedział do nich: Oto wyprowadzam go do was na zewnątrz, abyście wiedzieli, że nie znajduję w nim żadnej winy.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Jezus wyszedł na zewnątrz w cierniowej koronie i w purpurowym płaszczu. I powiedział do nich Piłat: Oto człowiek!</verse>
				<verse number="6">A gdy naczelni kapłani i [ich] słudzy zobaczyli go, zawołali: Ukrzyżuj, ukrzyżuj [go]! Piłat powiedział do nich: Wy go weźcie i ukrzyżujcie, bo ja nie znajduję w nim żadnej winy.</verse>
				<verse number="7">Żydzi mu odpowiedzieli: My mamy prawo i według naszego prawa powinien umrzeć, bo czynił siebie Synem Bożym.</verse>
				<verse number="8">A gdy Piłat usłyszał te słowa, [jeszcze] bardziej się zląkł.</verse>
				<verse number="9">I wszedł znowu do ratusza, i zapytał Jezusa: Skąd ty jesteś? Lecz Jezus nie dał mu odpowiedzi.</verse>
				<verse number="10">Wtedy Piłat powiedział do niego: Nie [chcesz] ze mną rozmawiać? Nie wiesz, że mam władzę ukrzyżować cię i mam władzę cię wypuścić?</verse>
				<verse number="11">Jezus odpowiedział: Nie miałbyś żadnej władzy nade mną, gdyby ci [jej] nie dano z góry. Dlatego ten, który mnie tobie wydał, ma większy grzech.</verse>
				<verse number="12">Odtąd Piłat starał się go wypuścić. Żydzi jednak wołali: Jeśli go wypuścisz, nie jesteś przyjacielem cesarza. Każdy, kto się czyni królem, sprzeciwia się cesarzowi.</verse>
				<verse number="13">Gdy więc Piłat usłyszał te słowa, wyprowadził Jezusa na zewnątrz i usiadł na krześle sędziowskim, na miejscu zwanym Litostrotos, a po hebrajsku Gabbata.</verse>
				<verse number="14">A był to dzień przygotowania Paschy, około godziny szóstej. I powiedział [Piłat] do Żydów: Oto wasz król!</verse>
				<verse number="15">Lecz oni zawołali: Strać, strać! Ukrzyżuj go! Piłat ich zapytał: Waszego króla [mam] ukrzyżować? Naczelni kapłani odpowiedzieli: Nie mamy króla poza cesarzem.</verse>
				<verse number="16">Wtedy im go wydał, żeby go ukrzyżowano. Wzięli więc Jezusa i wyprowadzili go.</verse>
				<verse number="17">A on, niosąc swój krzyż, wyszedł na miejsce zwane [Miejscem] Czaszki, a po hebrajsku Golgotą;</verse>
				<verse number="18">Gdzie go ukrzyżowali, a z nim dwóch innych z obu stron, pośrodku zaś Jezusa.</verse>
				<verse number="19">Sporządził też Piłat napis i umieścił na krzyżu. A było napisane: Jezus z Nazaretu, król Żydów.</verse>
				<verse number="20">Napis ten czytało wielu Żydów, bo miejsce, gdzie ukrzyżowano Jezusa, było blisko miasta. A było [to] napisane po hebrajsku, po grecku i po łacinie.</verse>
				<verse number="21">Wtedy naczelni kapłani żydowscy powiedzieli do Piłata: Nie pisz: Król Żydów, ale że on mówił: Jestem królem Żydów.</verse>
				<verse number="22">Piłat odpowiedział: Co napisałem, [to] napisałem.</verse>
				<verse number="23">A gdy żołnierze ukrzyżowali Jezusa, wzięli jego szaty i podzielili na cztery części, każdemu żołnierzowi część. [Wzięli] też tunikę, a tunika ta nie była szyta, [ale] od góry cała tkana.</verse>
				<verse number="24">Mówili więc między sobą: Nie rozcinajmy jej, ale rzućmy losy o to, do kogo ma należeć; aby się wypełniło Pismo, które mówi: Podzielili między siebie moje szaty, a o moje ubranie rzucali losy. To właśnie zrobili żołnierze.</verse>
				<verse number="25">A przy krzyżu Jezusa stały jego matka i siostra jego matki, Maria, [żona] Kleofasa, i Maria Magdalena.</verse>
				<verse number="26">Gdy więc Jezus zobaczył matkę i ucznia, którego miłował, stojącego obok, powiedział do swojej matki: Kobieto, oto twój syn.</verse>
				<verse number="27">Potem powiedział do ucznia: Oto twoja matka. I od tej godziny uczeń [ten] wziął ją do siebie.</verse>
				<verse number="28">Potem Jezus, widząc, że już wszystko się wykonało, aby się wypełniło Pismo, powiedział: Pragnę.</verse>
				<verse number="29">A stało [tam] naczynie pełne octu. Nasączono więc gąbkę octem, nałożono ją na hizop i podano mu do ust.</verse>
				<verse number="30">A gdy Jezus skosztował octu, powiedział: Wykonało się. I schyliwszy głowę, oddał ducha.</verse>
				<verse number="31">Wtedy Żydzi, aby ciała nie zostały na krzyżu na szabat, ponieważ był dzień przygotowania (bo ten dzień szabatu był wielkim [dniem]), prosili Piłata, aby połamano im golenie i zdjęto [ich].</verse>
				<verse number="32">Przyszli więc żołnierze i połamali golenie pierwszemu i drugiemu, który z nim był ukrzyżowany.</verse>
				<verse number="33">Ale gdy przyszli do Jezusa i zobaczyli, że już umarł, nie łamali mu goleni;</verse>
				<verse number="34">Lecz jeden z żołnierzy przebił włócznią jego bok i natychmiast wypłynęła krew i woda.</verse>
				<verse number="35">A ten, który to widział, świadczył [o tym], a jego świadectwo jest prawdziwe [i] on wie, że mówi prawdę, abyście wy wierzyli.</verse>
				<verse number="36">Stało się to bowiem, aby się wypełniło Pismo: [Żadna] jego kość nie będzie złamana.</verse>
				<verse number="37">I znowu [w] innym [miejscu] Pismo mówi: Ujrzą tego, którego przebili.</verse>
				<verse number="38">A potem Józef z Arymatei, który z obawy przed Żydami był potajemnie uczniem Jezusa, prosił Piłata, aby [mógł] zdjąć ciało Jezusa. A Piłat zezwolił. Poszedł więc i zdjął ciało Jezusa.</verse>
				<verse number="39">Przyszedł też Nikodem, który przedtem przyszedł w nocy do Jezusa, niosąc około stu funtów mieszaniny mirry i aloesu.</verse>
				<verse number="40">Wzięli więc ciało Jezusa i owinęli je w płótna z tymi wonnościami, zgodnie z żydowskim zwyczajem grzebania [zmarłych].</verse>
				<verse number="41">A na miejscu, gdzie był ukrzyżowany, był ogród, a w ogrodzie nowy grobowiec, w którym jeszcze nikt nie był złożony.</verse>
				<verse number="42">Tam więc położyli Jezusa z powodu żydowskiego dnia przygotowania, bo grób był blisko.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">A pierwszego dnia po szabacie, rano, gdy jeszcze było ciemno, Maria Magdalena przyszła do grobu i zobaczyła kamień odwalony od grobowca.</verse>
				<verse number="2">Wtedy pobiegła i przyszła do Szymona Piotra i do drugiego ucznia, którego Jezus miłował, i powiedziała do nich: Zabrali Pana z grobu i nie wiemy, gdzie go położyli.</verse>
				<verse number="3">Wyszedł więc Piotr i ten drugi uczeń i poszli do grobu.</verse>
				<verse number="4">I biegli obaj razem, ale ten drugi uczeń wyprzedził Piotra i pierwszy przybył do grobu.</verse>
				<verse number="5">Kiedy się nachylił, zobaczył leżące płótna, jednak tam nie wszedł.</verse>
				<verse number="6">Przyszedł też Szymon Piotr, idąc za nim. Wszedł do grobowca i zobaczył leżące płótna;</verse>
				<verse number="7">I chustę, która była na jego głowie, położoną nie z płótnami, ale zwiniętą osobno na jednym miejscu.</verse>
				<verse number="8">Potem wszedł także ten drugi uczeń, który pierwszy przybył do grobu, zobaczył i uwierzył.</verse>
				<verse number="9">Jeszcze bowiem nie rozumieli Pisma, że miał zmartwychwstać.</verse>
				<verse number="10">Wtedy uczniowie powrócili do domu.</verse>
				<verse number="11">Ale Maria stała na zewnątrz przed grobem, płacząc. A gdy płakała, nachyliła się do grobowca;</verse>
				<verse number="12">I ujrzała dwóch aniołów w bieli, którzy siedzieli tam, gdzie było złożone ciało Jezusa, jeden u głowy, a drugi u nóg.</verse>
				<verse number="13">I zapytali ją: Kobieto, czemu płaczesz? Odpowiedziała im: Bo zabrali mego Pana i nie wiem, gdzie go położyli.</verse>
				<verse number="14">A to powiedziawszy, odwróciła się i ujrzała stojącego Jezusa, lecz nie wiedziała, że to Jezus.</verse>
				<verse number="15">Jezus ją zapytał: Kobieto, czemu płaczesz? Kogo szukasz? A ona, sądząc, że to ogrodnik, odpowiedziała mu: Panie, jeśli ty go wziąłeś, powiedz mi, gdzie go położyłeś, a ja go zabiorę.</verse>
				<verse number="16">Jezus powiedział do niej: Mario! A ona, obróciwszy się, powiedziała do niego: Rabbuni! – co się tłumaczy: Nauczycielu.</verse>
				<verse number="17">Jezus do niej powiedział: Nie dotykaj mnie, bo jeszcze nie wstąpiłem do mego Ojca. Ale idź do moich braci i powiedz im: Wstępuję do mego Ojca i waszego Ojca, i [do] mego Boga, i waszego Boga.</verse>
				<verse number="18">Przyszła [więc] Maria Magdalena, oznajmiając uczniom, że widziała Pana i że jej to powiedział.</verse>
				<verse number="19">A gdy był wieczór tego pierwszego dnia po szabacie, a drzwi były zamknięte tam, gdzie zgromadzili się uczniowie z obawy przed Żydami, przyszedł Jezus, stanął pośrodku i powiedział do nich: Pokój wam.</verse>
				<verse number="20">A to powiedziawszy, pokazał im swoje ręce i bok. I uradowali się uczniowie, ujrzawszy Pana.</verse>
				<verse number="21">Jezus znowu powiedział do nich: Pokój wam. Jak Ojciec mnie posłał, tak i ja was posyłam.</verse>
				<verse number="22">A to powiedziawszy, tchnął [na nich] i powiedział: Weźcie Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="23">Komukolwiek przebaczycie grzechy, są im przebaczone, a komukolwiek zatrzymacie, są im zatrzymane.</verse>
				<verse number="24">A Tomasz, jeden z dwunastu, zwany Didymos, nie był z nimi, gdy przyszedł Jezus.</verse>
				<verse number="25">I powiedzieli mu inni uczniowie: Widzieliśmy Pana. Lecz on powiedział do nich: Jeśli nie zobaczę na jego rękach śladów gwoździ i nie włożę mego palca w ślady gwoździ, i nie włożę mojej ręki w jego bok, nie uwierzę.</verse>
				<verse number="26">A po ośmiu dniach jego uczniowie znowu byli w domu, a Tomasz z nimi. I przyszedł Jezus, gdy drzwi były zamknięte, stanął pośrodku i powiedział: Pokój wam.</verse>
				<verse number="27">Potem powiedział do Tomasza: Włóż tu swój palec i obejrzyj moje ręce, wyciągnij swoją rękę i włóż ją w mój bok, a nie bądź bez wiary, ale wierz.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg!</verse>
				<verse number="29">Jezus mu powiedział: Tomaszu, uwierzyłeś, ponieważ mnie ujrzałeś. Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli.</verse>
				<verse number="30">I wiele innych cudów uczynił Jezus na oczach swoich uczniów, które nie są napisane w tej księdze.</verse>
				<verse number="31">Lecz te są napisane, abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w jego imieniu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Potem Jezus znowu ukazał się uczniom nad Morzem Tyberiadzkim. A ukazał się tak:</verse>
				<verse number="2">Byli razem Szymon Piotr, Tomasz, zwany Didymos, Natanael, który był z Kany Galilejskiej, synowie Zebedeusza i dwaj inni z jego uczniów.</verse>
				<verse number="3">Szymon Piotr powiedział do nich: Pójdę łowić ryby. Odpowiedzieli mu: Pójdziemy i my z tobą. Poszli więc i zaraz wsiedli do łodzi, ale tej nocy nic nie złowili.</verse>
				<verse number="4">A gdy już nastał ranek, Jezus stanął na brzegu. Uczniowie jednak nie wiedzieli, że to Jezus.</verse>
				<verse number="5">Wtedy Jezus zapytał ich: Dzieci, czy macie co jeść? Odpowiedzieli mu: Nie mamy.</verse>
				<verse number="6">A on powiedział do nich: Zarzućcie sieć po prawej stronie łodzi, a znajdziecie. Zarzucili więc i nie mogli jej wyciągnąć z powodu mnóstwa ryb.</verse>
				<verse number="7">Wówczas ten uczeń, którego Jezus miłował, powiedział do Piotra: To Pan. A Szymon Piotr, usłyszawszy, że to Pan, przepasał się koszulą (bo był nagi) i rzucił się w morze.</verse>
				<verse number="8">Pozostali uczniowie przypłynęli łodzią (bo byli niedaleko od brzegu, około dwustu łokci), ciągnąc sieć z rybami.</verse>
				<verse number="9">A gdy wyszli na brzeg, zobaczyli żarzące się węgle i leżącą na nich rybę oraz chleb.</verse>
				<verse number="10">Jezus do nich powiedział: Przynieście z tych ryb, które teraz złowiliście.</verse>
				<verse number="11">Poszedł więc Szymon Piotr i wyciągnął na ziemię sieć pełną wielkich ryb, [których było] sto pięćdziesiąt trzy, a choć było ich tak wiele, sieć się nie rozdarła.</verse>
				<verse number="12">Jezus im powiedział: Chodźcie, jedzcie. I żaden z uczniów nie śmiał go pytać: Kim jesteś? Wiedzieli bowiem, że to Pan.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Jezus podszedł, wziął chleb i podał im, podobnie i rybę.</verse>
				<verse number="14">To już trzeci raz, [jak] Jezus ukazał się swoim uczniom po zmartwychwstaniu.</verse>
				<verse number="15">A gdy zjedli, Jezus zapytał Szymona Piotra: Szymonie, [synu] Jonasza, miłujesz mnie bardziej niż ci? Odpowiedział mu: Tak, Panie, ty wiesz, że cię miłuję. Powiedział do niego: Paś moje baranki.</verse>
				<verse number="16">Zapytał go znowu, po raz drugi: Szymonie, [synu] Jonasza, miłujesz mnie? Odpowiedział mu: Tak, Panie, ty wiesz, że cię miłuję. Powiedział mu: Paś moje owce.</verse>
				<verse number="17">Zapytał go po raz trzeci: Szymonie, [synu] Jonasza, miłujesz mnie? I zasmucił się Piotr, że go zapytał po raz trzeci: Miłujesz mnie? I odpowiedział mu: Panie, ty wszystko wiesz, ty wiesz, że cię miłuję. Jezus powiedział do niego: Paś moje owce.</verse>
				<verse number="18">Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Gdy byłeś młodszy, opasywałeś się i chodziłeś, gdzie chciałeś. Gdy jednak się zestarzejesz, wyciągniesz swoje ręce, a inny cię opasze i poprowadzi, dokąd nie chcesz.</verse>
				<verse number="19">Powiedział to, dając znać, jaką śmiercią miał uwielbić Boga. A to powiedziawszy, rzekł mu: Pójdź za mną.</verse>
				<verse number="20">A Piotr, odwróciwszy się, zobaczył ucznia, którego Jezus miłował, idącego za nim, który też przy wieczerzy położył się na jego piersi i zapytał: Panie, kto jest tym, który cię wyda?</verse>
				<verse number="21">Gdy więc Piotr go zobaczył, zapytał Jezusa: Panie, a co z nim?</verse>
				<verse number="22">Jezus mu odpowiedział: Jeśli chcę, żeby on został, aż przyjdę, co tobie do tego? Ty pójdź za mną.</verse>
				<verse number="23">I rozeszła się wśród braci wieść, że ten uczeń nie umrze. Jezus jednak nie powiedział mu, że nie umrze, ale: Jeśli chcę, aby został, aż przyjdę, co tobie do tego?</verse>
				<verse number="24">To jest ten uczeń, który świadczy o tym i to napisał, a wiemy, że jego świadectwo jest prawdziwe.</verse>
				<verse number="25">Jest też jeszcze wiele innych [rzeczy], których dokonał Jezus, które gdyby miały być wszystkie z osobna spisane, sądzę, że i cały świat nie mógłby pomieścić ksiąg, które byłyby napisane. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="44">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Pierwszą księgę napisałem, Teofilu, o wszystkim, co Jezus zaczął czynić i [czego] nauczać;</verse>
				<verse number="2">Aż do dnia, w którym został wzięty w górę po tym, jak przez Ducha Świętego udzielił poleceń apostołom, których wybrał.</verse>
				<verse number="3">Im też po swojej męce objawił się [jako] żywy w wielu niewątpliwych dowodach, przez czterdzieści dni ukazując się im i mówiąc o królestwie Bożym.</verse>
				<verse number="4">A gdy byli zebrani razem, nakazał im: Nie odchodźcie z Jerozolimy, ale oczekujcie obietnicy Ojca, o której słyszeliście ode mnie.</verse>
				<verse number="5">Jan bowiem chrzcił wodą, ale wy po niewielu dniach będziecie ochrzczeni Duchem Świętym.</verse>
				<verse number="6">Tak więc zebrani pytali go: Panie, czy w tym czasie przywrócisz królestwo Izraelowi?</verse>
				<verse number="7">Lecz on im odpowiedział: Nie do was należy znać czasy i pory, które Ojciec ustanowił swoją władzą.</verse>
				<verse number="8">Ale przyjmiecie moc Ducha Świętego, który zstąpi na was, i będziecie mi świadkami w Jerozolimie, w całej Judei, w Samarii i aż po krańce ziemi.</verse>
				<verse number="9">Kiedy to powiedział, a oni patrzyli, został uniesiony w górę i obłok zabrał go sprzed ich oczu.</verse>
				<verse number="10">A gdy się wpatrywali w niebo, jak wstępował, oto stanęli przy nich dwaj mężowie w białych szatach;</verse>
				<verse number="11">I powiedzieli: Mężowie z Galilei, dlaczego stoicie, wpatrując się w niebo? Ten Jezus, który został od was wzięty w górę do nieba, przyjdzie tak samo, jak go widzieliście wstępującego do nieba.</verse>
				<verse number="12">Wtedy wrócili do Jerozolimy z góry zwanej Oliwną, która leży blisko Jerozolimy, w odległości drogi szabatowej.</verse>
				<verse number="13">A gdy przyszli, weszli do sali na górze, gdzie przebywali Piotr i Jakub, Jan i Andrzej, Filip i Tomasz, Bartłomiej i Mateusz, Jakub, [syn] Alfeusza, i Szymon Zelota oraz Juda, [brat] Jakuba.</verse>
				<verse number="14">Ci wszyscy trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach [razem] z kobietami, z Marią, matką Jezusa, i jego braćmi.</verse>
				<verse number="15">W tych dniach Piotr stanął pośród uczniów (a było zgromadzonych około stu dwudziestu osób) i powiedział:</verse>
				<verse number="16">Mężowie bracia, musiało się wypełnić [słowo] Pisma, w którym Duch Święty zapowiedział przez usta Dawida o Judaszu, który był przewodnikiem tych, którzy schwytali Jezusa.</verse>
				<verse number="17">Zaliczał się on bowiem do nas i miał udział w tym posługiwaniu.</verse>
				<verse number="18">On nabył pole za zapłatę za nieprawość i spadłszy głową w dół, pękł na pół i wypłynęły wszystkie jego wnętrzności.</verse>
				<verse number="19">Rozniosło się to wśród wszystkich mieszkańców Jerozolimy, tak że nazwano to pole w ich języku Hakeldamach, to znaczy: Pole Krwi.</verse>
				<verse number="20">Jest bowiem napisane w Księdze Psalmów: Niech jego dom będzie pusty, niech nikt w nim nie mieszka; oraz: Jego biskupstwo niech przejmie inny.</verse>
				<verse number="21">Trzeba więc, aby jeden z tych mężczyzn, którzy z nami byli przez cały czas, kiedy Pan Jezus przebywał wśród nas;</verse>
				<verse number="22">Począwszy od chrztu Jana aż do dnia, w którym został wzięty od nas w górę, stał się wraz z nami świadkiem jego zmartwychwstania.</verse>
				<verse number="23">I wybrali dwóch: Józefa, zwanego Barsabą, z przydomkiem Justus, i Macieja.</verse>
				<verse number="24">I tak się modlili: Ty, Panie, który znasz serca wszystkich, wskaż z tych dwóch jednego, którego wybrałeś;</verse>
				<verse number="25">Aby zajął miejsce w tym posługiwaniu i apostolstwie, któremu sprzeniewierzył się Judasz, aby odejść na swoje miejsce.</verse>
				<verse number="26">I dali im losy, a los padł na Macieja. I został przyłączony do jedenastu apostołów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu.</verse>
				<verse number="2">Nagle powstał odgłos z nieba, jakby uderzenie gwałtownego wiatru, i wypełnił cały dom, w którym siedzieli.</verse>
				<verse number="3">Ukazały się im rozdzielone języki jakby z ognia, które spoczęły na każdym z nich.</verse>
				<verse number="4">I wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i zaczęli mówić innymi językami, tak jak im Duch pozwalał mówić.</verse>
				<verse number="5">A przebywali w Jerozolimie Żydzi, mężczyźni pobożni, ze wszystkich narodów pod niebem.</verse>
				<verse number="6">A kiedy powstał ten szum, zeszło się mnóstwo [ludzi] i zdumieli się, bo każdy z nich słyszał ich mówiących [w jego] własnym języku.</verse>
				<verse number="7">I pytali się nawzajem zdziwieni i pełni zdumienia: Czy ci wszyscy, którzy mówią, nie są Galilejczykami?</verse>
				<verse number="8">Jak to jest, że każdy z nas słyszy swój własny język ojczysty?</verse>
				<verse number="9">Partowie, Medowie, Elamici i ci, którzy mieszkają w Mezopotamii, Judei, Kapadocji, w Poncie i Azji;</verse>
				<verse number="10">We Frygii, w Pamfilii, Egipcie i w częściach Libii, które leżą obok Cyreny, a także przybysze z Rzymu, [zarówno] Żydzi, [jak] i prozelici;</verse>
				<verse number="11">Kreteńczycy i Arabowie – słyszymy ich głoszących w naszych językach wielkie dzieła Boże.</verse>
				<verse number="12">I zdumiewali się wszyscy, i dziwili, mówiąc jeden do drugiego: Co to ma znaczyć?</verse>
				<verse number="13">Lecz inni naśmiewali się i mówili: Upili się młodym winem.</verse>
				<verse number="14">Wtedy stanął Piotr z jedenastoma, podniósł swój głos i przemówił do nich: Mężowie z Judei i wszyscy, którzy mieszkacie w Jerozolimie, przyjmijcie do wiadomości i posłuchajcie uważnie moich słów.</verse>
				<verse number="15">Oni bowiem nie są pijani, jak sądzicie, bo jest dopiero trzecia godzina dnia.</verse>
				<verse number="16">Ale to jest to, co zostało przepowiedziane przez proroka Joela:</verse>
				<verse number="17">I stanie się w ostatecznych dniach – mówi Bóg – że wyleję z mego Ducha na wszelkie ciało i będą prorokować wasi synowie i córki, wasi młodzieńcy będą mieć widzenia, a starcy będą śnić sny.</verse>
				<verse number="18">Nawet na moje sługi i służebnice wyleję w tych dniach z mego Ducha i będą prorokować.</verse>
				<verse number="19">I ukażę cuda na niebie w górze i znaki na ziemi na dole, krew, ogień i kłęby dymu.</verse>
				<verse number="20">Słońce zamieni się w ciemność, a księżyc w krew, zanim nadejdzie ten dzień Pański, wielki i okazały.</verse>
				<verse number="21">I stanie się, [że] każdy, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.</verse>
				<verse number="22">Mężowie izraelscy, słuchajcie tych słów: Jezusa z Nazaretu, męża potwierdzonego przez Boga wśród was mocami, cudami i znakami, których Bóg dokonał przez niego wśród was, o czym sami wiecie;</verse>
				<verse number="23">Wydanego zgodnie z powziętym postanowieniem Boga oraz tym, co przedtem wiedział, wzięliście i rękami bezbożników ukrzyżowaliście i zabiliście.</verse>
				<verse number="24">Jego to Bóg wskrzesił, uwolniwszy od boleści śmierci, bo było niemożliwe, aby ta mogła go zatrzymać.</verse>
				<verse number="25">Dawid bowiem mówi o nim: Patrzyłem na Pana zawsze przed moim obliczem, bo jest po [mojej] prawicy, żebym się nie zachwiał.</verse>
				<verse number="26">Dlatego rozweseliło się moje serce i rozradował się mój język, a także moje ciało będzie spoczywać w nadziei.</verse>
				<verse number="27">Nie zostawisz bowiem mojej duszy w piekle i nie dasz swojemu Świętemu doznać zniszczenia.</verse>
				<verse number="28">Dałeś mi poznać drogi życia, a twoje oblicze napełni mnie radością.</verse>
				<verse number="29">Mężowie bracia, mogę swobodnie mówić do was o patriarsze Dawidzie, że umarł i został pogrzebany, a jego grobowiec znajduje się u nas aż do dziś.</verse>
				<verse number="30">Będąc więc prorokiem i wiedząc, że Bóg zaręczył mu przysięgą, [iż] z owocu jego bioder, według ciała, wzbudzi Chrystusa i posadzi na jego tronie;</verse>
				<verse number="31">Przepowiadał [to] i mówił o zmartwychwstaniu Chrystusa, że jego dusza nie pozostanie w piekle, a jego ciało nie dozna zniszczenia.</verse>
				<verse number="32">Tego to Jezusa wskrzesił Bóg, czego my wszyscy jesteśmy świadkami.</verse>
				<verse number="33">[Będąc] więc wywyższony prawicą Boga, otrzymał od Ojca obietnicę Ducha Świętego i wylał to, co wy teraz widzicie i słyszycie.</verse>
				<verse number="34">Dawid bowiem nie wstąpił do nieba, a jednak sam mówi: Powiedział Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy;</verse>
				<verse number="35">Aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy.</verse>
				<verse number="36">Niech więc cały dom Izraela wie z pewnością, że tego Jezusa, którego wy ukrzyżowaliście, Bóg uczynił i Panem, i Chrystusem.</verse>
				<verse number="37">A słysząc to, przerazili się do [głębi] serca i zapytali Piotra i pozostałych apostołów: Co mamy robić, mężowie bracia?</verse>
				<verse number="38">Wtedy Piotr powiedział do nich: Pokutujcie i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa Chrystusa na przebaczenie grzechów, a otrzymacie dar Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="39">Obietnica ta bowiem dotyczy was, waszych dzieci i wszystkich, którzy są daleko, każdego, kogo powoła Pan, nasz Bóg.</verse>
				<verse number="40">W wielu też innych słowach dawał świadectwo i napominał ich: Ratujcie się od tego przewrotnego pokolenia.</verse>
				<verse number="41">Ci więc, którzy chętnie przyjęli jego słowa, zostali ochrzczeni. I przyłączyło się tego dnia około trzech tysięcy dusz.</verse>
				<verse number="42">Trwali oni w nauce apostołów, w społeczności, w łamaniu chleba i w modlitwach.</verse>
				<verse number="43">I strach ogarnął każdą duszę, gdyż wiele znaków i cudów działo się przez apostołów.</verse>
				<verse number="44">A wszyscy, którzy uwierzyli, byli razem i wszystko mieli wspólne.</verse>
				<verse number="45">Sprzedawali posiadłości i dobra i rozdzielali je wszystkim według potrzeb.</verse>
				<verse number="46">Każdego dnia trwali zgodnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, przyjmowali pokarm z radością i w prostocie serca;</verse>
				<verse number="47">Chwaląc Boga i ciesząc się przychylnością wszystkich ludzi. A Pan dodawał kościołowi każdego dnia tych, którzy mieli być zbawieni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Piotr i Jan weszli razem do świątyni w godzinie modlitwy, o dziewiątej.</verse>
				<verse number="2">A wnoszono [właśnie] pewnego mężczyznę, chromego od urodzenia, którego każdego dnia sadzano u bramy świątyni, zwanej Piękną, żeby wchodzących do świątyni prosił o jałmużnę.</verse>
				<verse number="3">Gdy zobaczył Piotra i Jana, jak mieli wejść do świątyni, prosił ich o jałmużnę.</verse>
				<verse number="4">A Piotr, przypatrując mu się wraz z Janem, powiedział: Spójrz na nas.</verse>
				<verse number="5">On więc spojrzał na nich uważnie, spodziewając się, że coś od nich otrzyma.</verse>
				<verse number="6">Wtedy Piotr powiedział: Nie mam srebra ani złota, lecz co mam, to ci daję: W imieniu Jezusa Chrystusa z Nazaretu, wstań i chodź!</verse>
				<verse number="7">A ująwszy go za prawą rękę, podniósł go. I natychmiast wzmocniły się jego nogi i kostki.</verse>
				<verse number="8">A on zerwał się, wstał i chodził. Wszedł z nimi do świątyni, chodząc, skacząc i chwaląc Boga.</verse>
				<verse number="9">A wszyscy ludzie widzieli go chodzącego i chwalącego Boga.</verse>
				<verse number="10">I rozpoznali w nim tego [człowieka], który dla jałmużny siadał przy Pięknej Bramie świątyni, i ogarnęło ich zdumienie i zachwyt nad tym, co mu się przydarzyło.</verse>
				<verse number="11">A gdy ten chromy, [który został] uzdrowiony, trzymał się Piotra i Jana, wszyscy ludzie zdumieni zbiegli się do nich w przedsionku, który zwano Salomonowym.</verse>
				<verse number="12">Kiedy Piotr to zobaczył, przemówił do ludzi: Mężowie izraelscy, dlaczego się temu dziwicie i dlaczego się nam tak uważnie przypatrujecie, jakbyśmy własną mocą albo pobożnością sprawili, że on chodzi?</verse>
				<verse number="13">Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, Bóg naszych ojców, uwielbił Jezusa, swego Syna, którego wy wydaliście i wyparliście się przed Piłatem, gdy postanowił go uwolnić.</verse>
				<verse number="14">A wy wyparliście się Świętego i Sprawiedliwego i prosiliście o uwolnienie wam mordercy.</verse>
				<verse number="15">I zabiliście Dawcę życia, którego Bóg wskrzesił z martwych, czego my jesteśmy świadkami.</verse>
				<verse number="16">A przez wiarę w jego imię, temu, którego widzicie i znacie, imię to przywróciło siły. To wiara, która jest przez niego, dała mu pełne zdrowie na oczach was wszystkich.</verse>
				<verse number="17">Ale teraz, bracia, wiem, że uczyniliście to z nieświadomości, tak jak wasi przełożeni.</verse>
				<verse number="18">Lecz Bóg w ten sposób wypełnił to, co przepowiedział przez usta wszystkich swoich proroków, że jego Chrystus będzie cierpiał.</verse>
				<verse number="19">Dlatego pokutujcie i nawróćcie się, aby wasze grzechy były zgładzone, gdy nadejdą sprzed oblicza Pana czasy ochłody;</verse>
				<verse number="20">I pośle tego, który był wam głoszony, Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="21">Którego niebo musi przyjąć aż do czasu odnowienia wszystkich rzeczy, jak Bóg od wieków przepowiadał przez usta wszystkich swoich świętych proroków.</verse>
				<verse number="22">Mojżesz bowiem powiedział do ojców: Proroka jak ja wzbudzi wam Pan, wasz Bóg, spośród waszych braci. Jego będziecie słuchać we wszystkim, co wam powie.</verse>
				<verse number="23">I stanie się, że każda dusza, która nie będzie słuchać tego proroka, będzie wytracona spośród ludu.</verse>
				<verse number="24">Przepowiadali te dni także wszyscy prorocy, którzy przemawiali od [czasów] Samuela i inni po nim.</verse>
				<verse number="25">Wy jesteście synami proroków i przymierza, które Bóg zawarł z naszymi ojcami, mówiąc do Abrahama: W twoim potomstwie będą błogosławione wszystkie narody ziemi.</verse>
				<verse number="26">Wzbudziwszy swego Syna, Jezusa, Bóg najpierw posłał go do was, aby wam błogosławił w odwracaniu się każdego z was od swoich nieprawości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A gdy mówili to do ludzi, nadeszli kapłani, dowódca straży świątynnej i saduceusze;</verse>
				<verse number="2">Oburzeni, że nauczają ludzi i głoszą w Jezusie powstanie z martwych.</verse>
				<verse number="3">Schwytali ich i wtrącili do więzienia aż do następnego dnia, bo był już wieczór.</verse>
				<verse number="4">A wielu z tych, którzy słyszeli słowo, uwierzyło. A mężczyzn było w liczbie około pięciu tysięcy.</verse>
				<verse number="5">Nazajutrz zebrali się w Jerozolimie ich przełożeni, starsi i uczeni w Piśmie;</verse>
				<verse number="6">I Annasz, najwyższy kapłan, i Kajfasz, Jan, Aleksander i ilu ich było z rodu najwyższych kapłanów.</verse>
				<verse number="7">Postawili ich na środku i pytali: Jaką mocą albo w czyim imieniu to uczyniliście?</verse>
				<verse number="8">Wtedy Piotr, pełen Ducha Świętego, powiedział do nich: Przełożeni ludu i starsi Izraela;</verse>
				<verse number="9">Jeśli my dziś mamy być przesłuchiwani z powodu dobrodziejstwa [wyświadczonego] choremu człowiekowi, dzięki czemu został on uzdrowiony;</verse>
				<verse number="10">Niech wam wszystkim i całemu ludowi Izraela będzie wiadomo, że w imieniu Jezusa Chrystusa z Nazaretu, którego wy ukrzyżowaliście, a którego Bóg wskrzesił z martwych, przez niego on stoi przed wami zdrowy.</verse>
				<verse number="11">On jest tym kamieniem odrzuconym przez was, budujących, który stał się kamieniem węgielnym.</verse>
				<verse number="12">I nie ma w nikim innym zbawienia. Nie ma bowiem pod niebem żadnego innego imienia danego ludziom, przez które moglibyśmy być zbawieni.</verse>
				<verse number="13">Gdy zobaczyli odwagę Piotra i Jana i zrozumieli, że są ludźmi nieuczonymi i prostymi, dziwili się. Rozpoznali również, że byli z Jezusem.</verse>
				<verse number="14">Widząc też, że stoi z nimi uzdrowiony człowiek, nie mogli nic przeciwko [temu] powiedzieć.</verse>
				<verse number="15">Rozkazali im więc opuścić Radę i naradzali się między sobą.</verse>
				<verse number="16">Mówili: Co zrobimy z tymi ludźmi? Bo [to], że dokonali oczywistego cudu, wiadomo wszystkim mieszkańcom Jerozolimy i nie możemy temu zaprzeczyć.</verse>
				<verse number="17">Lecz żeby się to bardziej nie rozchodziło wśród ludzi, zabrońmy im pod groźbą mówić do kogokolwiek w to imię.</verse>
				<verse number="18">A przywoławszy ich, nakazali, aby w ogóle nie mówili ani nie nauczali w imię Jezusa.</verse>
				<verse number="19">Lecz Piotr i Jan odpowiedzieli im: Rozsądźcie, czy to sprawiedliwe w oczach Boga bardziej was słuchać niż Boga.</verse>
				<verse number="20">My bowiem nie możemy nie mówić [o tym], co widzieliśmy i słyszeliśmy.</verse>
				<verse number="21">A oni zagrozili [im], a nie znajdując żadnej podstawy do ich ukarania, wypuścili ich ze względu na ludzi, bo wszyscy chwalili Boga za to, co się stało.</verse>
				<verse number="22">Człowiek bowiem, na którym dokonał się cud uzdrowienia, miał ponad czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="23">A gdy ich wypuszczono, przyszli do swoich i opowiedzieli im wszystko, co do nich mówili naczelni kapłani i starsi.</verse>
				<verse number="24">A gdy oni [to] usłyszeli, jednomyślnie podnieśli swój głos do Boga i powiedzieli: Panie, ty [jesteś] Bogiem, który uczynił niebo, ziemię, morze i wszystko, co w nich jest;</verse>
				<verse number="25">Który przez usta swego sługi Dawida powiedziałeś: Dlaczego burzą się narody, a ludzie knują próżne rzeczy?</verse>
				<verse number="26">Królowie ziemi powstali i książęta zebrali się razem przeciw Panu i przeciw jego Chrystusowi.</verse>
				<verse number="27">Rzeczywiście bowiem Herod i Poncjusz Piłat z poganami i ludem Izraela zebrali się przeciwko twemu świętemu Synowi, Jezusowi, którego namaściłeś;</verse>
				<verse number="28">Aby uczynić to, co twoja ręka i twój wyrok przedtem postanowiły, że ma się stać.</verse>
				<verse number="29">A teraz, Panie, spójrz na ich groźby i daj twoim sługom z całą odwagą głosić twoje słowo;</verse>
				<verse number="30">Gdy ty wyciągniesz swoją rękę, aby uzdrawiać i dokonywać znaków i cudów przez imię twego świętego Syna, Jezusa.</verse>
				<verse number="31">A gdy oni się modlili, zatrzęsło się miejsce, na którym byli zebrani, i wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i z odwagą głosili słowo Boże.</verse>
				<verse number="32">A to mnóstwo wierzących miało [jedno] serce i jedną duszę. Nikt nie nazywał swoim tego, co posiadał, ale wszystko mieli wspólne.</verse>
				<verse number="33">Apostołowie zaś z wielką mocą dawali świadectwo o zmartwychwstaniu Pana Jezusa i wielka łaska była nad nimi wszystkimi.</verse>
				<verse number="34">Nie było też wśród nich nikogo, kto by cierpiał niedostatek, gdyż ci, którzy mieli pola albo domy, sprzedawali je i przynosili pieniądze za to, co posprzedawali;</verse>
				<verse number="35">I kładli u stóp apostołów. Rozdzielano [to] każdemu według potrzeb.</verse>
				<verse number="36">Także Józef, nazwany przez apostołów Barnabą – co się tłumaczy: Syn Pocieszenia – lewita rodem z Cypru;</verse>
				<verse number="37">Sprzedał ziemię, którą posiadał, a pieniądze przyniósł i położył u stóp apostołów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A pewien człowiek, imieniem Ananiasz, ze swoją żoną Safirą, sprzedał swą posiadłość;</verse>
				<verse number="2">I za wiedzą swojej żony odłożył [sobie część] pieniędzy, a pewną część przyniósł i złożył u stóp apostołów.</verse>
				<verse number="3">Lecz Piotr powiedział: Ananiaszu, dlaczego szatan tak napełnił twoje serce, abyś okłamał Ducha Świętego i odłożył [sobie] część pieniędzy za ziemię?</verse>
				<verse number="4">Czy to, co miałeś, nie było twoje? A to, co otrzymałeś za sprzedaż, czy nie pozostawało w twojej mocy? Dlaczego dopuściłeś to do swego serca? Nie okłamałeś ludzi, lecz Boga.</verse>
				<verse number="5">Ananiasz zaś, usłyszawszy te słowa, padł nieżywy. I wielki strach ogarnął wszystkich, którzy to słyszeli.</verse>
				<verse number="6">Młodsi wstali, owinęli go, wynieśli i pogrzebali.</verse>
				<verse number="7">A po około trzech godzinach weszła także jego żona, nie wiedząc, co się stało.</verse>
				<verse number="8">I zapytał ją Piotr: Powiedz mi, czy za tyle sprzedaliście ziemię? A ona odpowiedziała: Tak, za tyle.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Piotr powiedział do niej: Dlaczego się ze sobą zmówiliście, aby wystawić na próbę Ducha Pańskiego? Oto [są] przed drzwiami ci, którzy pogrzebali twego męża, i ciebie wyniosą.</verse>
				<verse number="10">I natychmiast padła nieżywa u jego stóp. A gdy młodzieńcy weszli, znaleźli ją martwą. Wynieśli ją więc i pogrzebali obok męża.</verse>
				<verse number="11">I wielki strach ogarnął cały kościół i wszystkich, którzy to słyszeli.</verse>
				<verse number="12">A przez ręce apostołów działo się wiele znaków i cudów wśród ludu. (I byli wszyscy jednomyślnie w przedsionku Salomona.</verse>
				<verse number="13">I z pozostałych nikt nie śmiał się do nich przyłączyć, ale ludzie bardzo ich wychwalali.</verse>
				<verse number="14">Przybywało też Panu mnóstwo wierzących, mężczyzn i kobiet).</verse>
				<verse number="15">Tak, że nawet na ulice wynoszono chorych i kładziono ich na noszach i posłaniach, aby przynajmniej cień przechodzącego Piotra padł na niektórych z nich.</verse>
				<verse number="16">Schodziło się też z okolicznych miast do Jerozolimy mnóstwo [ludzi], przynosząc chorych i dręczonych przez duchy nieczyste, a wszyscy zostali uzdrowieni.</verse>
				<verse number="17">Wtedy najwyższy kapłan i wszyscy, którzy z nim byli, należący do stronnictwa saduceuszy, pełni zazdrości, powstali;</verse>
				<verse number="18">I schwytali apostołów, których wtrącili do publicznego więzienia.</verse>
				<verse number="19">Lecz anioł Pana w nocy otworzył drzwi więzienia i wyprowadziwszy ich, powiedział:</verse>
				<verse number="20">Idźcie i wystąpiwszy, mówcie do ludzi w świątyni wszystkie słowa tego życia.</verse>
				<verse number="21">Kiedy [to] usłyszeli, weszli o świcie do świątyni i nauczali. Tymczasem najwyższy kapłan i ci, którzy z nim byli, przyszli, zwołali Radę oraz wszystkich starszych [spośród] synów Izraela i posłali do więzienia, aby ich przyprowadzono.</verse>
				<verse number="22">Lecz gdy słudzy przyszli i nie znaleźli ich w więzieniu, wrócili i oznajmili:</verse>
				<verse number="23">Wprawdzie zastaliśmy więzienie starannie zamknięte, a strażników stojących na zewnątrz, przed drzwiami, po otwarciu jednak nie znaleźliśmy w nim nikogo.</verse>
				<verse number="24">A gdy najwyższy kapłan i dowódca straży świątynnej oraz naczelni kapłani usłyszeli te słowa, zastanawiali się, co z tego będzie.</verse>
				<verse number="25">Wówczas nadszedł ktoś i oznajmił im: Ludzie, których wtrąciliście do więzienia, stoją w świątyni i nauczają lud.</verse>
				<verse number="26">Wtedy dowódca straży poszedł ze sługami i przyprowadził ich bez użycia siły. Bali się bowiem ludu, żeby ich nie ukamienowali.</verse>
				<verse number="27">Gdy ich przyprowadzili, postawili ich przed Radą. I zapytał ich najwyższy kapłan:</verse>
				<verse number="28">Czy nie zakazaliśmy wam surowo, żebyście w tym imieniu nie nauczali? A oto napełniliście Jerozolimę waszą nauką i chcecie na nas ściągnąć krew tego człowieka.</verse>
				<verse number="29">Wtedy Piotr i apostołowie odpowiedzieli: Bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi.</verse>
				<verse number="30">Bóg naszych ojców wskrzesił Jezusa, którego wy zabiliście, zawiesiwszy na drzewie.</verse>
				<verse number="31">Tego Bóg wywyższył swoją prawicą, aby był władcą i zbawicielem, aby ludowi Izraela dać pokutę i przebaczenie grzechów.</verse>
				<verse number="32">A my jesteśmy jego świadkami w tym, a także Duch Święty, którego Bóg dał tym, którzy są mu posłuszni.</verse>
				<verse number="33">A oni, słysząc to, wpadli w gniew i naradzali się nad tym, jakby ich zabić.</verse>
				<verse number="34">Wtedy pewien faryzeusz, imieniem Gamaliel, nauczyciel prawa, szanowany przez wszystkich ludzi, powstał na Radzie i nakazał, aby na chwilę wyprowadzono apostołów;</verse>
				<verse number="35">I powiedział do nich: Mężowie izraelscy, zastanówcie się dobrze, co zamierzacie zrobić z tymi ludźmi.</verse>
				<verse number="36">Niedawno bowiem wystąpił Teudas, podając się za nie byle kogo, do którego przyłączyło się około czterystu ludzi. Zabito go, a wszyscy jego zwolennicy rozproszyli się i ślad po nich zaginął.</verse>
				<verse number="37">Po nim w dniach spisu wystąpił Judasz Galilejczyk i pociągnął za sobą wielu ludzi. Lecz i on zginął, a wszyscy jego zwolennicy rozproszyli się.</verse>
				<verse number="38">Dlatego teraz mówię wam: Odstąpcie od tych ludzi i zostawcie ich. Jeśli bowiem ten zamysł czy ta sprawa pochodzi od ludzi, obróci się wniwecz;</verse>
				<verse number="39">Ale jeśli pochodzi od Boga, nie będziecie mogli tego zniszczyć, aby się czasem nie okazało, że walczycie z Bogiem.</verse>
				<verse number="40">I posłuchali go. A przywoławszy apostołów, ubiczowali [ich] i zabronili im mówić w imię Jezusa, a potem ich wypuścili.</verse>
				<verse number="41">A oni odchodzili sprzed Rady, ciesząc się, że stali się godni znosić zniewagę dla imienia Jezusa.</verse>
				<verse number="42">Nie przestawali też codziennie w świątyni i po domach nauczać i głosić Jezusa Chrystusa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">A w tych dniach, gdy liczba uczniów wzrastała, helleniści zaczęli szemrać przeciwko Żydom, że zaniedbywano w codziennym posługiwaniu ich wdowy.</verse>
				<verse number="2">Wtedy dwunastu, zwoławszy [całe] mnóstwo uczniów, powiedziało: Nie jest rzeczą słuszną, żebyśmy porzucili słowo Boże, a obsługiwali stoły.</verse>
				<verse number="3">Upatrzcie więc, bracia, spośród siebie siedmiu mężczyzn, mających dobre świadectwo, pełnych Ducha Świętego i mądrości, którym zlecimy tę sprawę.</verse>
				<verse number="4">My zaś oddamy się modlitwie i posłudze słowa.</verse>
				<verse number="5">I spodobało się to całej gromadzie [zebranych]. Wybrali więc Szczepana, męża pełnego wiary i Ducha Świętego, Filipa, Prochora, Nikanora, Tymona, Parmenasa i Mikołaja, prozelitę z Antiochii.</verse>
				<verse number="6">Przedstawili ich apostołom, którzy modląc się, położyli na nich ręce.</verse>
				<verse number="7">I rozszerzało się słowo Boże, i liczba uczniów w Jerozolimie bardzo się pomnażała; także bardzo wielu kapłanów stawało się posłusznych wierze.</verse>
				<verse number="8">A Szczepan, pełen wiary i mocy, czynił cuda i wielkie znaki wśród ludzi.</verse>
				<verse number="9">Wtedy niektórzy z synagogi zwanej [synagogą] Libertynów i Cyrenejczyków, i Aleksandryjczyków oraz tych, którzy pochodzili z Cylicji i Azji, wystąpili do rozprawy ze Szczepanem.</verse>
				<verse number="10">Lecz nie mogli sprostać mądrości i duchowi, z którym mówił.</verse>
				<verse number="11">Podstawili więc ludzi, którzy zeznali: Słyszeliśmy, jak mówił bluźnierstwa przeciwko Mojżeszowi i przeciwko Bogu.</verse>
				<verse number="12">I tak podburzyli lud, starszych i uczonych w Piśmie; a gdy przybiegli do niego, porwali go i przyprowadzili do Rady.</verse>
				<verse number="13">I podstawili fałszywych świadków, którzy zeznali: Ten człowiek nie przestaje mówić bluźnierstw przeciwko temu świętemu miejscu i [przeciwko] prawu.</verse>
				<verse number="14">Słyszeliśmy bowiem, jak mówił, że ten Jezus z Nazaretu zburzy to miejsce i zmieni zwyczaje, które nam przekazał Mojżesz.</verse>
				<verse number="15">A wszyscy, którzy zasiadali w Radzie, przyglądali mu się uważnie i zobaczyli, że jego twarz jest jak oblicze anioła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Wtedy najwyższy kapłan zapytał: Czy tak się sprawy mają?</verse>
				<verse number="2">A on odpowiedział: Mężowie bracia i ojcowie, słuchajcie! Bóg chwały ukazał się naszemu ojcu Abrahamowi, gdy był w Mezopotamii, zanim zamieszkał w Charanie.</verse>
				<verse number="3">I powiedział do niego: Opuść swoją ziemię i swoją rodzinę i idź do ziemi, którą ci wskażę.</verse>
				<verse number="4">Wtedy wyszedł z ziemi chaldejskiej i zamieszkał w Charanie. A stamtąd, gdy umarł jego ojciec, [Bóg] przeniósł go do tej ziemi, w której wy teraz mieszkacie.</verse>
				<verse number="5">I nie dał mu w niej dziedzictwa nawet na stopę [jego] nogi. Obiecał tylko, że da ją w posiadanie jemu i jego potomstwu po nim, gdy [jeszcze] nie miał dziecka.</verse>
				<verse number="6">I tak mu Bóg powiedział: Twoje potomstwo będzie przebywać w obcej ziemi, wezmą je w niewolę i będą je uciskać przez czterysta lat.</verse>
				<verse number="7">Lecz ten naród, u którego będzie w niewoli, ja będę sądził – powiedział Bóg. A potem wyjdą i będą mi służyć na tym miejscu.</verse>
				<verse number="8">I zawarł z nim przymierze obrzezania. Tak to [Abraham] spłodził Izaaka i obrzezał go ósmego dnia, a Izaak Jakuba, a Jakub dwunastu patriarchów.</verse>
				<verse number="9">A patriarchowie z zawiści sprzedali Józefa do Egiptu. Lecz Bóg był z nim.</verse>
				<verse number="10">I wyrwał go ze wszystkich jego utrapień, i dał mu łaskę i mądrość w oczach faraona, króla Egiptu, który ustanowił go przełożonym nad Egiptem i nad całym swoim domem.</verse>
				<verse number="11">Potem nastał głód i wielka niedola w całej ziemi Egiptu i Kanaan, a nasi ojcowie nie znajdowali żywności.</verse>
				<verse number="12">A gdy Jakub usłyszał, że w Egipcie jest zboże, wysłał naszych ojców pierwszy raz.</verse>
				<verse number="13">A za drugim [razem] Józef dał się poznać swoim braciom i faraon dowiedział się o rodzie Józefa.</verse>
				<verse number="14">Potem Józef posłał po swego ojca Jakuba i całą swoją rodzinę [liczącą] siedemdziesiąt pięć dusz.</verse>
				<verse number="15">Jakub przybył do Egiptu i [tam] umarł on sam i nasi ojcowie.</verse>
				<verse number="16">I zostali przeniesieni do Sychem i złożeni w grobie, który Abraham kupił za pieniądze u synów Chamora, [ojca] Sychema.</verse>
				<verse number="17">A gdy zbliżył się czas obietnicy, którą Bóg złożył Abrahamowi, lud w Egipcie rozrodził się i rozmnożył;</verse>
				<verse number="18">Aż nastał inny król, który nie znał Józefa.</verse>
				<verse number="19">Ten, działając podstępnie wobec naszego narodu, uciskał naszych ojców tak, że musieli porzucać swoje niemowlęta, żeby nie zostawały przy życiu.</verse>
				<verse number="20">W tym czasie urodził się Mojżesz, a był miły Bogu i wychowywano go przez trzy miesiące w domu jego ojca.</verse>
				<verse number="21">A gdy go porzucono, wzięła go córka faraona i wychowała go jak syna.</verse>
				<verse number="22">I wyuczono Mojżesza całej mądrości egipskiej, i był potężny w słowach i czynach.</verse>
				<verse number="23">A gdy miał czterdzieści lat, przyszło mu na myśl odwiedzić swych braci, synów Izraela.</verse>
				<verse number="24">A kiedy zobaczył, że jednemu z nich wyrządzano krzywdę, ujął się za nim i pomścił skrzywdzonego, zabijając Egipcjanina.</verse>
				<verse number="25">Sądził bowiem, że jego bracia zrozumieją, że Bóg przez jego ręce daje im wybawienie. Lecz oni nie zrozumieli.</verse>
				<verse number="26">Następnego dnia zjawił się wśród nich, gdy się ze sobą bili, i próbował ich pogodzić, mówiąc: Ludzie, jesteście braćmi, dlaczego krzywdzicie jeden drugiego?</verse>
				<verse number="27">Lecz ten, który krzywdził bliźniego, odepchnął go, mówiąc: Kto cię ustanowił wodzem i sędzią nad nami?</verse>
				<verse number="28">Czy chcesz mnie zabić, tak jak wczoraj zabiłeś Egipcjanina?</verse>
				<verse number="29">Na te słowa Mojżesz uciekł i był cudzoziemcem w ziemi Madian, gdzie spłodził dwóch synów.</verse>
				<verse number="30">Po czterdziestu latach ukazał mu się na pustyni góry Synaj anioł Pana w płomieniu ognia w krzaku.</verse>
				<verse number="31">Kiedy Mojżesz [to] ujrzał, zdziwił się na ten widok. A gdy podszedł, aby się [temu] przyjrzeć, rozległ się głos Pana:</verse>
				<verse number="32">Ja jestem Bogiem twoich ojców, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. A Mojżesz zadrżał i nie śmiał się przypatrywać.</verse>
				<verse number="33">Wtedy Pan powiedział do niego: Zdejmij z nóg obuwie, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą.</verse>
				<verse number="34">Patrząc, widziałem utrapienie mego ludu, który jest w Egipcie, i słyszałem jego wzdychanie, i zstąpiłem, żeby go wybawić. Dlatego teraz chodź, poślę cię do Egiptu.</verse>
				<verse number="35">Tego Mojżesza, którego się wyparli, mówiąc: Któż cię ustanowił wodzem i sędzią? – tego Bóg posłał jako wodza i wybawiciela przez rękę anioła, który mu się ukazał w krzaku.</verse>
				<verse number="36">On wyprowadził ich, czyniąc cuda i znaki w ziemi Egiptu, nad Morzem Czerwonym i na pustyni [przez] czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="37">To jest ten Mojżesz, który powiedział synom Izraela: Proroka jak ja wzbudzi wam Pan, wasz Bóg, spośród waszych braci. Jego będziecie słuchać.</verse>
				<verse number="38">On to był w zgromadzeniu na pustyni z aniołem, który mówił do niego na górze Synaj i z naszymi ojcami. On przyjął żywe słowa Boże, aby nam je przekazać.</verse>
				<verse number="39">Lecz nasi ojcowie nie chcieli mu być posłuszni, ale odepchnęli go i zwrócili swoje serca ku Egiptowi.</verse>
				<verse number="40">Powiedzieli do Aarona: Zrób nam bogów, którzy będą szli przed nami, bo nie wiemy, co się stało z tym Mojżeszem, który nas wyprowadził z ziemi Egiptu.</verse>
				<verse number="41">I zrobili cielca w tych dniach, i złożyli ofiarę temu bożkowi, i cieszyli się dziełami swoich rąk.</verse>
				<verse number="42">Wtedy Bóg odwrócił się [od nich] i oddał ich w służbę zastępom nieba, jak jest napisane w księdze proroków: Czy mi składaliście zabite [zwierzęta] i inne ofiary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela?</verse>
				<verse number="43">Raczej obnosiliście namiot Molocha i gwiazdę waszego boga Remfana, wizerunki, które sobie zrobiliście, żeby oddawać im cześć. Dlatego zaprowadzę was poza Babilon.</verse>
				<verse number="44">Nasi ojcowie mieli na pustyni Namiot Świadectwa, jak zarządził ten, który powiedział Mojżeszowi, aby go uczynił według wzoru, który widział.</verse>
				<verse number="45">Nasi ojcowie z Jozuem wzięli go i wnieśli do posiadłości pogan, których Bóg wypędził sprzed oblicza naszych ojców, aż do dni Dawida;</verse>
				<verse number="46">Który znalazł łaskę przed Bogiem i prosił, aby mógł znaleźć przybytek dla Boga Jakuba.</verse>
				<verse number="47">Lecz Salomon zbudował mu dom.</verse>
				<verse number="48">Najwyższy jednak nie mieszka w świątyniach uczynionych ręką, jak mówi prorok:</verse>
				<verse number="49">Niebo jest moim tronem, a ziemia podnóżkiem moich stóp. Jakiż dom mi zbudujecie, mówi Pan, albo gdzie jest miejsce mego odpoczynku?</verse>
				<verse number="50">Czy tego wszystkiego nie uczyniła moja ręka?</verse>
				<verse number="51">[Ludzie] twardego karku, nieobrzezanego serca i uszu! Wy zawsze sprzeciwiacie się Duchowi Świętemu. Jak wasi ojcowie, [tak] i wy!</verse>
				<verse number="52">Którego z proroków nie prześladowali wasi ojcowie? Pozabijali też tych, którzy przepowiadali przyjście Sprawiedliwego, którego wy staliście się teraz zdrajcami i mordercami.</verse>
				<verse number="53">Wy, którzy otrzymaliście prawo przez rozporządzenie aniołów, lecz nie przestrzegaliście [go].</verse>
				<verse number="54">Gdy to usłyszeli, wpadli w gniew i zgrzytali na niego zębami.</verse>
				<verse number="55">A on, pełen Ducha Świętego, patrzył uważnie w niebo i ujrzał chwałę Boga i Jezusa stojącego po prawicy Boga.</verse>
				<verse number="56">I powiedział: Oto widzę niebiosa otwarte i Syna Człowieczego stojącego po prawicy Boga.</verse>
				<verse number="57">A [oni] podnieśli wielki krzyk, zatkali sobie uszy i jednomyślnie się na niego rzucili.</verse>
				<verse number="58">Wyrzucili go poza miasto i kamienowali, a świadkowie złożyli swoje szaty u stóp młodzieńca zwanego Saulem.</verse>
				<verse number="59">Tak kamienowali Szczepana, modlącego się tymi słowy: Panie Jezu, przyjmij mojego ducha.</verse>
				<verse number="60">A upadłszy na kolana, zawołał donośnym głosem: Panie, nie poczytaj im tego za grzech. A gdy to powiedział, zasnął.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A Saul zgodził się na zabicie go. W tym czasie zaczęło się wielkie prześladowanie kościoła w Jerozolimie i wszyscy oprócz apostołów rozproszyli się po okolicach Judei i Samarii.</verse>
				<verse number="2">Szczepana zaś pogrzebali bogobojni ludzie i bardzo go opłakiwali.</verse>
				<verse number="3">Tymczasem Saul niszczył kościół. Wchodził do domów, wywlekał mężczyzn i kobiety i wtrącał ich do więzienia.</verse>
				<verse number="4">A ci, którzy się rozproszyli, szli wszędzie, głosząc słowo [Boże].</verse>
				<verse number="5">Filip przybył do miasta Samarii i głosił im Chrystusa.</verse>
				<verse number="6">A lud jednomyślnie przyjmował to, co mówił Filip, gdy go słyszeli i widzieli cuda, które czynił.</verse>
				<verse number="7">Duchy nieczyste bowiem wychodziły z donośnym krzykiem z wielu, którzy [je] mieli. Wielu też sparaliżowanych i ułomnych zostało uzdrowionych.</verse>
				<verse number="8">I wielka radość zapanowała w tym mieście.</verse>
				<verse number="9">A pewien człowiek o imieniu Szymon, który wcześniej w tym mieście zajmował się czarami, mamił lud Samarii, twierdząc, że jest kimś wielkim.</verse>
				<verse number="10">Liczyli się z nim wszyscy od najmniejszego do największego, mówiąc: Ten [człowiek] jest tą wielką mocą Boga.</verse>
				<verse number="11">A liczyli się z nim dlatego, że od dłuższego czasu mamił ich [swoimi] czarami.</verse>
				<verse number="12">A gdy uwierzyli Filipowi, który głosił o królestwie Bożym i o imieniu Jezusa Chrystusa, chrzcili się zarówno mężczyźni, jak i kobiety.</verse>
				<verse number="13">Uwierzył też sam Szymon, a gdy się ochrzcił, trzymał się Filipa i zdumiewał się, widząc cuda i wielkie znaki, jakie się działy.</verse>
				<verse number="14">Kiedy apostołowie, którzy byli w Jerozolimie, usłyszeli, że Samaria przyjęła słowo Boże, wysłali do nich Piotra i Jana;</verse>
				<verse number="15">Którzy przyszli tam i modlili się za nich, aby otrzymali Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="16">Na żadnego z nich bowiem jeszcze nie zstąpił. Byli tylko ochrzczeni w imię Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="17">Wtedy kładli na nich ręce, a oni otrzymywali Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="18">A gdy Szymon zobaczył, że Duch Święty był udzielany przez nakładanie rąk apostołów, przyniósł im pieniądze;</verse>
				<verse number="19">Mówiąc: Dajcie i mnie tę moc, aby [ten], na kogo nałożę ręce, otrzymał Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="20">I powiedział mu Piotr: Niech zginą z tobą twoje pieniądze, bo sądziłeś, że dar Boży można nabyć za pieniądze.</verse>
				<verse number="21">Nie masz w tej sprawie części ani udziału, bo twoje serce nie jest prawe przed Bogiem.</verse>
				<verse number="22">Dlatego pokutuj z tej twojej nieprawości i proś Boga, a może ci przebaczy zamysł twego serca.</verse>
				<verse number="23">Widzę bowiem, że jesteś [pogrążony] w goryczy żółci i w więzach nieprawości.</verse>
				<verse number="24">Wtedy Szymon odpowiedział: Módlcie się za mnie do Pana, aby nic z tego, co powiedzieliście, mnie nie spotkało.</verse>
				<verse number="25">A gdy dali świadectwo i opowiedzieli słowo Pana, udali się w drogę powrotną do Jerozolimy i głosili ewangelię w wielu wioskach samarytańskich.</verse>
				<verse number="26">Lecz anioł Pana powiedział do Filipa: Wstań i idź na południe, na drogę, która prowadzi z Jerozolimy do Gazy. Jest to [droga] pustynna.</verse>
				<verse number="27">Wstał więc i poszedł. A oto przyjechał do Jerozolimy oddać cześć [Bogu] Etiopczyk, eunuch, dostojnik królowej etiopskiej Kandaki, który zarządzał jej wszystkimi skarbami;</verse>
				<verse number="28">I wracał, a siedząc na swoim wozie, czytał proroka Izajasza.</verse>
				<verse number="29">A Duch powiedział do Filipa: Podejdź i przyłącz się do tego wozu.</verse>
				<verse number="30">Kiedy Filip podbiegł, usłyszał, jak tamten czyta proroka Izajasza, i zapytał: Rozumiesz, co czytasz?</verse>
				<verse number="31">A on odpowiedział: Jak mogę rozumieć, jeśli mi nikt nie wyjaśni? I zaprosił Filipa, aby wszedł i przy nim usiadł.</verse>
				<verse number="32">A czytał ten fragment Pisma: Jak owca na rzeź był prowadzony i jak baranek milczący wobec tego, który go strzyże, tak on nie otworzył swoich ust.</verse>
				<verse number="33">W jego poniżeniu pozbawiono go sądu, a któż wypowie jego ród? Jego życie bowiem zostało zabrane z ziemi.</verse>
				<verse number="34">I zapytał eunuch Filipa: Proszę cię, o kim to prorok mówi? Sam o sobie czy o kimś innym?</verse>
				<verse number="35">Wtedy Filip otworzył swe usta i zaczynając od tego [fragmentu] Pisma, głosił mu Jezusa.</verse>
				<verse number="36">A gdy jechali drogą, przybyli nad jakąś wodę. Wówczas eunuch powiedział: Oto woda; co stoi na przeszkodzie, żebym mógł być ochrzczony?</verse>
				<verse number="37">I powiedział Filip: Jeśli wierzysz z całego serca, możesz. [A on] odpowiedział: Wierzę, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym.</verse>
				<verse number="38">Kazał więc zatrzymać wóz. Obaj, Filip i eunuch, zeszli do wody i ochrzcił go.</verse>
				<verse number="39">A gdy wyszli z wody, Duch Pański porwał Filipa i eunuch go więcej nie widział, ale jechał swoją drogą, radując się.</verse>
				<verse number="40">Filip zaś znalazł się w Azocie, a obchodząc wszystkie miasta, głosił ewangelię, aż dotarł do Cezarei.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">A Saul, dysząc jeszcze groźbą i [chęcią] mordu wobec uczniów Pana, poszedł do najwyższego kapłana;</verse>
				<verse number="2">I prosił go o listy do synagog w Damaszku, aby [mógł], jeśliby znalazł tam zwolenników tej drogi, zarówno mężczyzn, jak i kobiety, przyprowadzić ich związanych do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="3">A gdy jadąc, zbliżał się do Damaszku, nagle olśniła go światłość z nieba.</verse>
				<verse number="4">Upadł na ziemię i usłyszał głos, który mówił do niego: Saulu, Saulu, dlaczego mnie prześladujesz?</verse>
				<verse number="5">Wtedy zapytał: Kim jesteś, Panie? A Pan odpowiedział: Ja jestem Jezus, którego ty prześladujesz. Trudno ci wierzgać przeciw ościeniowi.</verse>
				<verse number="6">A [Saul], drżąc i bojąc się, powiedział: Panie, co chcesz, abym zrobił? A Pan do niego: Wstań i idź do miasta, a [tam ci] powiedzą, co masz robić.</verse>
				<verse number="7">A mężczyźni, którzy byli z nim w drodze, stanęli oniemiali. Słyszeli bowiem głos, lecz nikogo nie widzieli.</verse>
				<verse number="8">I podniósł się Saul z ziemi, a gdy otworzył oczy, nikogo nie [mógł] widzieć. Wtedy wzięli go za rękę i zaprowadzili do Damaszku.</verse>
				<verse number="9">Trzy dni [nic] nie widział i nie jadł ani nie pił.</verse>
				<verse number="10">A w Damaszku był pewien uczeń, imieniem Ananiasz. I powiedział do niego Pan w widzeniu: Ananiaszu! A on odpowiedział: Oto ja, Panie.</verse>
				<verse number="11">A Pan [powiedział] do niego: Wstań i idź na ulicę, którą nazywają Prostą, i zapytaj w domu Judy o Saula z Tarsu, oto bowiem się modli.</verse>
				<verse number="12">I ujrzał w widzeniu człowieka imieniem Ananiasz, wchodzącego i kładącego na nim rękę, aby odzyskał wzrok.</verse>
				<verse number="13">Ananiasz zaś odpowiedział: Panie, słyszałem od wielu, ile złego wyrządził ten człowiek twoim świętym w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="14">Tutaj także ma władzę od najwyższych kapłanów uwięzić wszystkich, którzy wzywają twego imienia.</verse>
				<verse number="15">Lecz Pan powiedział do niego: Idź, bo on jest moim wybranym naczyniem, aby zanieść moje imię do pogan, królów i synów Izraela.</verse>
				<verse number="16">Ja bowiem pokażę mu, jak wiele musi wycierpieć dla mego imienia.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Ananiasz poszedł, wszedł do domu, położył na nim ręce i powiedział: Saulu, bracie, Pan mnie posłał – Jezus, który ci się ukazał w drodze, którą jechałeś – żebyś odzyskał wzrok i został napełniony Duchem Świętym.</verse>
				<verse number="18">I natychmiast spadły z jego oczu jakby łuski, i zaraz przejrzał, wstał i został ochrzczony.</verse>
				<verse number="19">A gdy zjadł, odzyskał siły. I Saul przebywał przez kilka dni z uczniami, którzy byli w Damaszku.</verse>
				<verse number="20">I zaraz w synagogach zaczął głosić Chrystusa, że on jest Synem Bożym.</verse>
				<verse number="21">A wszyscy, którzy go słuchali, ze zdziwieniem pytali: Czy to nie jest ten, który w Jerozolimie tępił tych, którzy wzywali tego imienia, i przybył tu po to, aby ich związać i zaprowadzić do naczelnych kapłanów?</verse>
				<verse number="22">A Saul coraz bardziej się wzmacniał i wprawiał w zakłopotanie Żydów, którzy mieszkali w Damaszku, dowodząc, że ten jest Chrystusem.</verse>
				<verse number="23">A po upływie wielu dni Żydzi postanowili go zabić.</verse>
				<verse number="24">Saul jednak dowiedział się o ich zasadzce. A strzegli bram we dnie i w nocy, aby go zabić.</verse>
				<verse number="25">Lecz uczniowie zabrali go w nocy i spuścili w koszu po sznurze przez mur.</verse>
				<verse number="26">A gdy Saul przybył do Jerozolimy, usiłował przyłączyć się do uczniów, ale wszyscy się go bali, nie wierząc, że jest uczniem.</verse>
				<verse number="27">Lecz Barnaba przyjął go, zaprowadził do apostołów i opowiedział im, jak [on] w drodze ujrzał Pana, który mówił do niego, i jak w Damaszku z odwagą głosił w imieniu Jezusa.</verse>
				<verse number="28">I przebywał z nimi w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="29">Z odwagą też mówił w imieniu Pana Jezusa i rozprawiał z hellenistami, a oni usiłowali go zabić.</verse>
				<verse number="30">Bracia jednak dowiedzieli się o tym, wyprawili go do Cezarei i odesłali do Tarsu.</verse>
				<verse number="31">A tak kościoły w całej Judei, Galilei i Samarii cieszyły się pokojem, budując się i żyjąc w bojaźni Pańskiej, i rozrastały się przez pociechę Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="32">I stało się, gdy Piotr odwiedzał wszystkich, że przyszedł też do świętych, którzy mieszkali w Liddzie.</verse>
				<verse number="33">Spotkał tam pewnego człowieka imieniem Eneasz, który był sparaliżowany i od ośmiu lat leżał w łóżku.</verse>
				<verse number="34">I powiedział mu Piotr: Eneaszu, Jezus Chrystus cię uzdrawia. Wstań i zaściel swoje [łóżko]. I natychmiast wstał.</verse>
				<verse number="35">A wszyscy mieszkańcy Liddy i Saronu widzieli go i nawrócili się do Pana.</verse>
				<verse number="36">Mieszkała też w Jafie pewna uczennica o imieniu Tabita, co znaczy Dorkas. Jej [życie] wypełnione było dobrymi uczynkami i udzielaniem jałmużny.</verse>
				<verse number="37">I stało się w tych dniach, że zachorowała i umarła. Obmyto ją i położono w sali na piętrze.</verse>
				<verse number="38">A ponieważ Lidda leży blisko Jafy, gdy uczniowie usłyszeli, że jest tam Piotr, posłali do niego dwóch ludzi, prosząc, aby nie zwlekał z przyjściem do nich.</verse>
				<verse number="39">Wtedy Piotr wstał i poszedł z nimi, a gdy przyszedł, wprowadzili go do sali na piętrze. Obstąpiły go wszystkie wdowy, płacząc i pokazując tuniki i płaszcze, które Dorkas im robiła, gdy była z nimi.</verse>
				<verse number="40">A Piotr wygonił wszystkich, klęknął i modlił się. Potem zwrócił się do zmarłej i powiedział: Tabito, wstań! A ona otworzyła oczy i zobaczywszy Piotra, usiadła.</verse>
				<verse number="41">[On] podał jej rękę i podniósł ją, a zawoławszy świętych i wdowy, pokazał ją żywą.</verse>
				<verse number="42">I rozniosło się to po całej Jafie, i wielu uwierzyło w Pana.</verse>
				<verse number="43">Piotr zaś został przez wiele dni w Jafie u niejakiego Szymona, garbarza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A w Cezarei był pewien człowiek imieniem Korneliusz, setnik z oddziału zwanego Italskim;</verse>
				<verse number="2">Pobożny i bojący się Boga wraz z całym swoim domem. Dawał on wielkie jałmużny ludowi i zawsze modlił się do Boga.</verse>
				<verse number="3">Około dziewiątej godziny dnia ujrzał wyraźnie w widzeniu anioła Boga, który przyszedł do niego i powiedział: Korneliuszu!</verse>
				<verse number="4">A on uważnie patrzył na niego i będąc przestraszonym, zapytał: Co, Panie? I odpowiedział mu: Twoje modlitwy i jałmużny dotarły przed oblicze Boga jako przypomnienie.</verse>
				<verse number="5">Dlatego teraz poślij mężczyzn do Jafy i sprowadź Szymona, zwanego Piotrem.</verse>
				<verse number="6">Zatrzymał się on u pewnego Szymona, garbarza, który ma dom nad morzem. On ci powie, co masz robić.</verse>
				<verse number="7">A gdy anioł, który mówił z Korneliuszem, odszedł, [ten] zawołał dwóch swoich sług i pobożnego żołnierza spośród tych, którzy stale mu posługiwali;</verse>
				<verse number="8">I opowiedziawszy im wszystko, posłał ich do Jafy.</verse>
				<verse number="9">A nazajutrz, gdy byli w drodze i zbliżali się do miasta, około godziny szóstej Piotr wszedł na dach, aby się modlić.</verse>
				<verse number="10">A będąc głodnym, chciał [coś] zjeść. Gdy zaś przygotowywano [mu posiłek], wpadł w zachwycenie.</verse>
				<verse number="11">Zobaczył otwarte niebo i zstępujący na niego jakiś przedmiot, podobny do wielkiego płótna, związany [ze sobą] czterema końcami i spuszczany ku ziemi.</verse>
				<verse number="12">Były w nim wszelkie czworonożne [zwierzęta] ziemskie, bestie, gady i ptaki nieba.</verse>
				<verse number="13">I odezwał się do niego głos: Wstań, Piotrze, zabijaj i jedz.</verse>
				<verse number="14">A Piotr odpowiedział: Żadną miarą, Panie, bo nigdy nie jadłem niczego pospolitego lub nieczystego.</verse>
				<verse number="15">Wtedy znowu, po raz drugi dobiegł go głos: Tego, co Bóg oczyścił, ty nie uważaj za nieczyste.</verse>
				<verse number="16">I stało się tak trzy razy. Wówczas ten przedmiot został z powrotem wzięty do nieba.</verse>
				<verse number="17">A gdy Piotr zastanawiał się, co ma oznaczać widzenie, które miał, oto mężczyźni wysłani przez Korneliusza, dopytawszy się o dom Szymona, stanęli przed bramą;</verse>
				<verse number="18">I zawołali, pytając, czy tam przebywa Szymon, zwany Piotrem.</verse>
				<verse number="19">A gdy Piotr rozmyślał o tym widzeniu, powiedział do niego Duch: Szukają cię trzej mężczyźni.</verse>
				<verse number="20">Dlatego wstań, zejdź i idź z nimi bez wahania, bo ja ich posłałem.</verse>
				<verse number="21">Wtedy Piotr zszedł do mężczyzn, którzy zostali do niego posłani przez Korneliusza, i powiedział: Ja jestem tym, którego szukacie. Z jakiego powodu przyszliście?</verse>
				<verse number="22">A oni odpowiedzieli: Setnik Korneliusz, człowiek sprawiedliwy i bojący się Boga, mający dobre świadectwo od całego narodu żydowskiego, w widzeniu otrzymał przez świętego anioła polecenie, aby cię wezwał do swego domu i wysłuchał twoich słów.</verse>
				<verse number="23">Wtedy zawołał ich do domu i udzielił gościny. A następnego dnia Piotr wyruszył z nimi i niektórzy bracia z Jafy towarzyszyli mu.</verse>
				<verse number="24">A nazajutrz weszli do Cezarei. Korneliusz zaś czekał na nich, zwoławszy swoich krewnych i bliskich przyjaciół.</verse>
				<verse number="25">A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał [mu] pokłon.</verse>
				<verse number="26">Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.</verse>
				<verse number="27">A rozmawiając z nim, wszedł i zastał wielu zebranych.</verse>
				<verse number="28">I powiedział do nich: Wiecie, że nie wolno Żydowi przestawać z cudzoziemcem albo przychodzić do niego. Lecz Bóg mi pokazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym.</verse>
				<verse number="29">Dlatego też, będąc wezwany, przyszedłem bez sprzeciwu. Pytam więc: Dlaczego mnie wezwaliście?</verse>
				<verse number="30">A Korneliusz odpowiedział: Cztery dni temu pościłem aż do tej godziny, a gdy o godzinie dziewiątej modliłem się w swoim domu, stanął przede mną [pewien] mąż w jasnej szacie;</verse>
				<verse number="31">I powiedział: Korneliuszu, twoja modlitwa została wysłuchana, a twoje jałmużny dotarły przed oblicze Boga jako przypomnienie.</verse>
				<verse number="32">Dlatego poślij do Jafy i wezwij Szymona, zwanego Piotrem. Zatrzymał się on w domu Szymona, garbarza, nad morzem. Gdy przyjdzie, będzie z tobą mówić.</verse>
				<verse number="33">Natychmiast więc posłałem po ciebie, a ty dobrze zrobiłeś, że przyszedłeś. A teraz jesteśmy [tu] wszyscy obecni przed Bogiem, aby słuchać wszystkiego, co ci Bóg nakazał.</verse>
				<verse number="34">Wtedy Piotr otworzył usta i powiedział: Prawdziwie dostrzegam, że Bóg nie ma względu na osoby;</verse>
				<verse number="35">Ale w każdym narodzie miły jest mu ten, kto się go boi i czyni to, co sprawiedliwe.</verse>
				<verse number="36">[A jeśli chodzi o] słowo, które posłał synom Izraela, zwiastując pokój przez Jezusa Chrystusa, który jest Panem wszystkich;</verse>
				<verse number="37">Wy wiecie, co się działo w całej Judei, począwszy od Galilei, po chrzcie, który głosił Jan;</verse>
				<verse number="38">Jak Bóg namaścił Duchem Świętym i mocą Jezusa z Nazaretu, który chodził, czyniąc dobrze i uzdrawiając wszystkich opanowanych przez diabła, bo Bóg był z nim.</verse>
				<verse number="39">A my jesteśmy świadkami tego wszystkiego, co czynił w ziemi judzkiej i w Jerozolimie. Jego to zabili, zawiesiwszy na drzewie.</verse>
				<verse number="40">Jego [też] wskrzesił Bóg trzeciego dnia i sprawił, żeby się objawił;</verse>
				<verse number="41">Nie całemu ludowi, ale świadkom przedtem wybranym przez Boga, nam, którzy z nim jedliśmy i piliśmy po jego zmartwychwstaniu.</verse>
				<verse number="42">Nakazał nam też głosić ludowi i świadczyć, że on jest ustanowionym przez Boga sędzią żywych i umarłych.</verse>
				<verse number="43">Temu wszyscy prorocy wydają świadectwo, że przez jego imię każdy, kto w niego wierzy, otrzyma przebaczenie grzechów.</verse>
				<verse number="44">A gdy jeszcze Piotr mówił te słowa, Duch Święty zstąpił na wszystkich słuchających tej mowy.</verse>
				<verse number="45">I zdziwili się ci wierzący pochodzący z obrzezania, którzy przyszli z Piotrem, że dar Ducha Świętego został wylany także na pogan.</verse>
				<verse number="46">Słyszeli ich bowiem mówiących językami i wielbiących Boga. Wtedy Piotr się odezwał:</verse>
				<verse number="47">Czy ktoś może odmówić wody, żeby byli ochrzczeni ci, którzy otrzymali Ducha Świętego jak i my?</verse>
				<verse number="48">I nakazał ochrzcić ich w imię Pana. I prosili go, aby [u nich] został kilka dni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Apostołowie i bracia, którzy byli w Judei, usłyszeli, że również poganie przyjęli słowo Boże.</verse>
				<verse number="2">A gdy Piotr przybył do Jerozolimy, spierali się z nim ci, którzy pochodzili z obrzezania;</verse>
				<verse number="3">Mówiąc: Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych i jadłeś z nimi.</verse>
				<verse number="4">Wtedy Piotr zaczął po kolei im wyjaśniać:</verse>
				<verse number="5">Będąc w mieście Jafie, modliłem się i w zachwyceniu miałem widzenie – jakiś przedmiot zstępujący, jakby wielkie płótno, za cztery rogi [uwiązane i] spuszczone z nieba, i dotarło aż do mnie.</verse>
				<verse number="6">Wpatrzywszy się w nie uważnie, przyjrzałem się i zobaczyłem czworonożne [zwierzęta] ziemskie, bestie, gady i ptaki nieba.</verse>
				<verse number="7">I usłyszałem głos mówiący do mnie: Wstań, Piotrze, zabijaj i jedz.</verse>
				<verse number="8">I odpowiedziałem: Żadną miarą, Panie, bo nigdy niczego pospolitego lub nieczystego nie wziąłem do ust.</verse>
				<verse number="9">Wtedy głos z nieba odezwał się po raz drugi: Tego, co Bóg oczyścił, nie uważaj za nieczyste.</verse>
				<verse number="10">A to się stało trzy razy, po czym to wszystko zostało wciągnięte z powrotem do nieba.</verse>
				<verse number="11">I zaraz trzej mężczyźni posłani do mnie z Cezarei stanęli przed domem, w którym byłem.</verse>
				<verse number="12">I powiedział mi Duch, abym z nimi poszedł bez wahania. Szło też ze mną tych sześciu braci i weszliśmy do domu tego człowieka.</verse>
				<verse number="13">On nam opowiedział, jak ujrzał w swoim domu anioła, który stanął i powiedział do niego: Poślij ludzi do Jafy i przywołaj Szymona, zwanego Piotrem.</verse>
				<verse number="14">On ci powie słowa, przez które będziesz zbawiony, ty i cały twój dom.</verse>
				<verse number="15">A gdy zacząłem mówić, zstąpił na nich Duch Święty, tak jak na nas na początku.</verse>
				<verse number="16">I przypomniałem słowo Pana, gdy powiedział: Jan chrzcił wodą, ale wy będziecie ochrzczeni Duchem Świętym.</verse>
				<verse number="17">Jeśli więc Bóg dał im ten sam dar co nam, którzy uwierzyliśmy w Pana Jezusa Chrystusa, kim ja jestem, abym mógł zabronić Bogu?</verse>
				<verse number="18">A usłyszawszy to, uspokoili się i chwalili Boga, mówiąc: A więc i poganom dał Bóg pokutę ku życiu.</verse>
				<verse number="19">Lecz ci, których rozproszyło prześladowanie, jakie wybuchło z powodu Szczepana, dotarli aż do Fenicji, na Cypr i do Antiochii, nie głosząc słowa [Bożego] nikomu, tylko Żydom.</verse>
				<verse number="20">A niektórzy z nich, mężczyźni z Cypru i Cyreny, gdy przybyli do Antiochii, mówili do hellenistów, głosząc Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="21">I była z nimi ręka Pana, a wielka ich liczba uwierzyła i nawróciła się do Pana.</verse>
				<verse number="22">I wieść o nich dotarła do uszu kościoła, który był w Jerozolimie. I posłano Barnabę aż do Antiochii.</verse>
				<verse number="23">Gdy tam przybył i ujrzał łaskę Boga, uradował się i zachęcał wszystkich, aby zgodnie z postanowieniem serca trwali przy Panu.</verse>
				<verse number="24">Był to bowiem mąż dobry, pełen Ducha Świętego i wiary. I przybyło Panu mnóstwo [ludzi].</verse>
				<verse number="25">Potem Barnaba udał się do Tarsu, aby szukać Saula.</verse>
				<verse number="26">A gdy go znalazł, przyprowadził go do Antiochii. Przez cały rok zbierali się z tym kościołem i nauczali wielu [ludzi]. W Antiochii też po raz pierwszy uczniów nazwano chrześcijanami.</verse>
				<verse number="27">A w tych dniach przybyli z Jerozolimy do Antiochii prorocy.</verse>
				<verse number="28">I jeden z nich, imieniem Agabos, powstał i oznajmił przez Ducha, że w całej ziemi nastanie wielki głód. Nastał on za cesarza Klaudiusza.</verse>
				<verse number="29">Wtedy uczniowie, każdy z nich według swoich możliwości, postanowili posłać pomoc do braci, którzy mieszkali w Judei.</verse>
				<verse number="30">Tak też zrobili, posyłając [ją] starszym przez ręce Barnaby i Saula.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">W tym czasie król Herod zaczął gnębić niektórych [członków] kościoła.</verse>
				<verse number="2">I zabił mieczem Jakuba, brata Jana.</verse>
				<verse number="3">Widząc, że to podobało się Żydom, postanowił schwytać także Piotra. A były to dni Przaśników.</verse>
				<verse number="4">Kiedy go schwytał, wtrącił go do więzienia i oddał pod straż szesnastu żołnierzom, zamierzając po [święcie] Paschy wydać go ludowi.</verse>
				<verse number="5">Strzeżono więc Piotra w więzieniu, a kościół nieustannie modlił się za niego do Boga.</verse>
				<verse number="6">A tej nocy, kiedy Herod miał go wydać, Piotr spał między dwoma żołnierzami, związany dwoma łańcuchami, a przed drzwiami strażnicy strzegli więzienia.</verse>
				<verse number="7">Wtedy zjawił się anioł Pana i w więzieniu zajaśniało światło. Trącił Piotra w bok i obudził go, mówiąc: Wstań szybko. I opadły łańcuchy z [jego] rąk.</verse>
				<verse number="8">I powiedział do niego anioł: Przepasz się i włóż sandały. Tak też zrobił. I powiedział mu: Narzuć płaszcz i chodź za mną.</verse>
				<verse number="9">[Piotr] więc wyszedł i udał się za nim, a nie wiedział, że to, co się działo za sprawą anioła, działo się naprawdę, lecz sądził, że to widzenie.</verse>
				<verse number="10">A gdy minęli pierwszą i drugą straż, doszli do żelaznej bramy, która prowadzi do miasta, a ta sama się przed nimi otworzyła. Kiedy wyszli i przeszli jedną ulicę, natychmiast anioł odstąpił od niego.</verse>
				<verse number="11">Kiedy Piotr doszedł do siebie, powiedział: Teraz wiem na pewno, że Pan posłał swego anioła i wyrwał mnie z ręki Heroda i z tego wszystkiego, czego oczekiwał lud żydowski.</verse>
				<verse number="12">Gdy to sobie uświadomił, przyszedł do domu Marii, matki Jana, którego nazywano Markiem, gdzie wielu zebrało się na modlitwie.</verse>
				<verse number="13">I zapukał Piotr do drzwi w bramie, i wyszła dziewczyna imieniem Rode, aby nasłuchiwać:</verse>
				<verse number="14">Gdy poznała głos Piotra, z radości nie otworzyła bramy, lecz pobiegła i oznajmiła, że Piotr stoi przed bramą.</verse>
				<verse number="15">A oni powiedzieli do niej: Oszalałaś! Jednak ona twierdziła, że tak jest istotnie. Odpowiedzieli: To jego anioł.</verse>
				<verse number="16">Piotr zaś nie przestał pukać. A gdy otworzyli, zobaczyli go i zdumieli się.</verse>
				<verse number="17">A dawszy im ręką znak, aby zamilkli, opowiedział im, jak Pan wyprowadził go z więzienia, i powiedział: Powiadomcie o tym Jakuba i braci. Potem wyszedł i udał się w inne miejsce.</verse>
				<verse number="18">A gdy nastał dzień, powstało niemałe poruszenie wśród żołnierzy [z powodu tego], co się stało z Piotrem.</verse>
				<verse number="19">Herod zaś poszukiwał go, a gdy go nie znalazł, przesłuchał strażników i kazał ich stracić. Potem wyjechał z Judei do Cezarei i tam mieszkał.</verse>
				<verse number="20">A Herod był bardzo zagniewany na mieszkańców Tyru i Sydonu. Lecz oni jednomyślnie przyszli do niego, zjednali sobie Blasta, podkomorzego królewskiego, i prosili o pokój, ponieważ ich kraj zaopatrywał się w żywność [z ziem] królewskich.</verse>
				<verse number="21">W wyznaczonym dniu Herod ubrany w szaty królewskie zasiadł na tronie i wygłosił do nich mowę.</verse>
				<verse number="22">A lud wołał: Głos Boga, a nie człowieka!</verse>
				<verse number="23">W tej chwili uderzył go anioł Pana, dlatego że nie oddał chwały Bogu, i wyzionął ducha, stoczony przez robactwo.</verse>
				<verse number="24">A słowo Pana rozrastało się i rozmnażało.</verse>
				<verse number="25">Barnaba zaś i Saul po wykonaniu posługi wrócili z Jerozolimy, zabierając ze sobą Jana, którego nazywano Markiem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">A w kościele w Antiochii byli pewni prorocy i nauczyciele: Barnaba, Szymon, zwany Nigrem, Lucjusz Cyrenejczyk i Manaen, który wychowywał się z tetrarchą Herodem, i Saul.</verse>
				<verse number="2">A gdy jawnie pełnili służbę Panu i pościli, powiedział [im] Duch Święty: Odłączcie mi Barnabę i Saula do dzieła, do którego ich powołałem.</verse>
				<verse number="3">Wtedy po poście i modlitwie nałożyli na nich ręce i wyprawili ich.</verse>
				<verse number="4">A oni, posłani przez Ducha Świętego, przybyli do Seleucji, a stamtąd odpłynęli na Cypr.</verse>
				<verse number="5">Gdy dotarli do Salaminy, głosili słowo Boże w synagogach żydowskich. Mieli też [ze sobą] Jana do pomocy.</verse>
				<verse number="6">A kiedy przeszli wyspę aż do Pafos, spotkali tam pewnego czarownika, fałszywego proroka, Żyda imieniem Bar-Jezus;</verse>
				<verse number="7">Który należał do otoczenia prokonsula Sergiusza Pawła, człowieka roztropnego. On to, wezwawszy Barnabę i Saula, pragnął słuchać słowa Bożego.</verse>
				<verse number="8">Lecz sprzeciwił się im Elimas, czarownik – tak bowiem tłumaczy się jego imię – usiłując odwieść prokonsula od wiary.</verse>
				<verse number="9">Wtedy Saul, [zwany] też Pawłem, napełniony Duchem Świętym, spojrzał na niego uważnie;</verse>
				<verse number="10">I powiedział: O, synu diabła, pełny wszelkiego podstępu i przewrotności, nieprzyjacielu wszelkiej sprawiedliwości! Czy nie przestaniesz wykrzywiać prostych dróg Pana?</verse>
				<verse number="11">Oto teraz ręka Pana na tobie: oślepniesz i nie będziesz widział słońca przez [pewien] czas. I natychmiast ogarnęły go mrok i ciemność, i chodząc wkoło, szukał kogoś, kto by go poprowadził za rękę.</verse>
				<verse number="12">Wtedy prokonsul, widząc, co się stało, uwierzył, zdumiewając się nauką Pana.</verse>
				<verse number="13">A [Paweł] i jego towarzysze opuścili Pafos i przybyli do Perge w Pamfilii. Jan zaś odłączył się od nich i wrócił do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="14">A oni opuścili Perge, dotarli do Antiochii Pizydyjskiej, a w dzień szabatu weszli do synagogi i usiedli.</verse>
				<verse number="15">Po odczytaniu Prawa i Proroków przełożeni synagogi posłali do nich z prośbą: Mężowie bracia, jeśli macie jakieś słowo zachęty dla ludu, to mówcie.</verse>
				<verse number="16">Wtedy Paweł wstał, dał im ręką znak i powiedział: Mężowie Izraelici i wy, którzy boicie się Boga, słuchajcie.</verse>
				<verse number="17">Bóg tego ludu Izraela wybrał naszych ojców i wywyższył lud, gdy był na obczyźnie w ziemi Egiptu i wyprowadził go z niej wyciągniętym ramieniem.</verse>
				<verse number="18">Przez około czterdzieści lat znosił ich obyczaje na pustyni.</verse>
				<verse number="19">A gdy wytępił siedem narodów w ziemi Kanaan, rozdzielił przez losowanie między nich ich ziemię.</verse>
				<verse number="20">A potem przez około czterysta pięćdziesiąt lat dawał [im] sędziów, aż do proroka Samuela.</verse>
				<verse number="21">Później prosili o króla. I na czterdzieści lat dał im Bóg Saula, syna Kisza, męża z pokolenia Beniamina.</verse>
				<verse number="22">A kiedy go odrzucił, wzbudził im na króla Dawida, o którym dał świadectwo w słowach: Znalazłem Dawida, syna Jessego, męża według mego serca, który wypełni całą moją wolę.</verse>
				<verse number="23">Z jego potomstwa, zgodnie z obietnicą, Bóg wzbudził Izraelowi Zbawiciela, Jezusa.</verse>
				<verse number="24">Przed jego przyjściem Jan głosił chrzest pokuty całemu ludowi Izraela.</verse>
				<verse number="25">A gdy Jan dopełniał [swego] biegu, powiedział: Za kogo mnie uważacie? Nie jestem nim. Ale idzie za mną ten, któremu nie jestem godny rozwiązać obuwia na nogach.</verse>
				<verse number="26">Mężowie bracia, synowie rodu Abrahama i ci z was, którzy boją się Boga, do was zostało posłane słowo o tym zbawieniu.</verse>
				<verse number="27">Mieszkańcy Jerozolimy bowiem i ich przełożeni, nie znając tego [Jezusa] ani głosów proroków, które są czytane w każdy szabat, wypełnili je, osądzając go.</verse>
				<verse number="28">Chociaż nie znaleźli [w nim] żadnego powodu, żeby skazać go na śmierć, prosili Piłata, aby go stracił.</verse>
				<verse number="29">A gdy wykonali wszystko, co było o nim napisane, zdjęli go z drzewa i złożyli w grobie.</verse>
				<verse number="30">Lecz Bóg wskrzesił go z martwych.</verse>
				<verse number="31">A on przez wiele dni był widziany przez tych, którzy razem z nim przyszli z Galilei do Jerozolimy, a [teraz] są jego świadkami przed ludem.</verse>
				<verse number="32">I my głosimy wam [dobrą nowinę] o obietnicy złożonej ojcom;</verse>
				<verse number="33">Że Bóg wypełnił ją wobec nas, ich dzieci, wskrzeszając Jezusa, jak też jest napisane w psalmie drugim: Ty jesteś moim Synem, ja ciebie dziś zrodziłem.</verse>
				<verse number="34">A to, że go wskrzesił z martwych, aby już nigdy nie uległ zniszczeniu, tak wyraził: Dam wam pewne miłosierdzia Dawida.</verse>
				<verse number="35">Dlatego w innym miejscu mówi: Nie dasz twemu Świętemu doznać zniszczenia.</verse>
				<verse number="36">Dawid bowiem [za] swego pokolenia służył woli Boga, zasnął i został przyłączony do swoich ojców, i doznał zniszczenia.</verse>
				<verse number="37">Lecz ten, którego Bóg wskrzesił, nie doznał zniszczenia.</verse>
				<verse number="38">Niech więc będzie wam wiadomo, mężowie bracia, że przez niego zwiastuje się wam przebaczenie grzechów;</verse>
				<verse number="39">I przez niego każdy, kto uwierzy, jest usprawiedliwiony we wszystkim, w czym nie mogliście być usprawiedliwieni przez Prawo Mojżesza.</verse>
				<verse number="40">Uważajcie więc, aby nie spotkało was to, co zostało powiedziane u Proroków:</verse>
				<verse number="41">Patrzcie, szydercy, dziwcie się i przepadnijcie, bo ja za waszych dni dokonuję dzieła, w które nie uwierzycie, choćby wam ktoś [o nim] opowiedział.</verse>
				<verse number="42">A kiedy wychodzili z synagogi żydowskiej, poganie prosili ich, aby również w następny szabat głosili im te same słowa.</verse>
				<verse number="43">Kiedy zgromadzenie się rozeszło, wielu Żydów i pobożnych prozelitów poszło za Pawłem i Barnabą, którzy w rozmowie radzili im, aby trwali w łasce Boga.</verse>
				<verse number="44">A w następny szabat niemal całe miasto zebrało się, aby słuchać słowa Bożego.</verse>
				<verse number="45">Kiedy Żydzi zobaczyli tłumy, pełni zawiści sprzeciwiali się słowom Pawła, występując przeciwko nim i bluźniąc.</verse>
				<verse number="46">A Paweł i Barnaba powiedzieli odważnie: Wam najpierw miało być zwiastowane słowo Boże. Skoro jednak je odrzucacie i uważacie się za niegodnych życia wiecznego, zwracamy się do pogan.</verse>
				<verse number="47">Tak bowiem nakazał nam Pan: Ustanowiłem cię światłością dla pogan, abyś był zbawieniem aż po krańce ziemi.</verse>
				<verse number="48">Kiedy poganie to usłyszeli, radowali się i wielbili słowo Pańskie, a uwierzyli wszyscy, którzy byli przeznaczeni do życia wiecznego.</verse>
				<verse number="49">I słowo Pańskie rozchodziło się po całej krainie.</verse>
				<verse number="50">A Żydzi podburzali pobożne i poważane kobiety oraz znaczących [obywateli] miasta, wzniecili prześladowanie Pawła i Barnaby i wypędzili ich ze swoich granic.</verse>
				<verse number="51">A oni, strząsnąwszy na nich pył ze swoich nóg, przyszli do Ikonium.</verse>
				<verse number="52">Uczniowie zaś byli pełni radości i Ducha Świętego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">W Ikonium również weszli do synagogi żydowskiej i mówili tak, że uwierzyła wielka liczba Żydów i Greków.</verse>
				<verse number="2">Lecz Żydzi, którzy nie uwierzyli, podburzyli i rozjątrzyli serca pogan przeciwko braciom.</verse>
				<verse number="3">I byli tam przez długi czas, odważnie mówiąc w Panu, który dawał świadectwo słowu swojej łaski, sprawiając, że przez ich ręce dokonywały się znaki i cuda.</verse>
				<verse number="4">I mieszkańcy miasta podzielili się: jedni byli z Żydami, a drudzy z apostołami.</verse>
				<verse number="5">Kiedy jednak wszczął się rozruch zarówno wśród pogan, jak i Żydów wraz z przełożonymi, i chcieli ich znieważyć, i ukamienować;</verse>
				<verse number="6">Dowiedzieli się o tym i uciekli do miast Likaonii: do Listry i Derbe oraz w ich okolice;</verse>
				<verse number="7">I tam głosili ewangelię.</verse>
				<verse number="8">A w Listrze był pewien człowiek o bezwładnych nogach, chromy już w łonie swojej matki i nigdy nie chodził.</verse>
				<verse number="9">Słuchał on przemawiającego Pawła, który przyglądając mu się uważnie i widząc, że ma wiarę, aby zostać uzdrowionym;</verse>
				<verse number="10">Powiedział donośnym głosem: Stań prosto na nogach! A on zerwał się i zaczął chodzić.</verse>
				<verse number="11">A ludzie, widząc, co uczynił Paweł, zaczęli wołać po likaońsku: Bogowie przybrali postać ludzi i zstąpili do nas!</verse>
				<verse number="12">I nazwali Barnabę Jowiszem, a Pawła Merkurym, ponieważ on był głównym mówcą.</verse>
				<verse number="13">Wtedy kapłan [ze świątyni] Jowisza, która była przed miastem, przyprowadził do wrót woły i wieńce i razem z ludem chciał złożyć ofiarę.</verse>
				<verse number="14">Gdy usłyszeli o tym apostołowie Barnaba i Paweł, rozdarli swoje szaty i wpadli między tłum, wołając;</verse>
				<verse number="15">Ludzie, co robicie? My też jesteśmy ludźmi, podlegamy tym samym doznaniom co wy. Głosimy wam, abyście się odwrócili od tych marności do Boga żywego, który stworzył niebo, ziemię, morze i wszystko, co się w nich znajduje.</verse>
				<verse number="16">Za czasów minionych pozwalał on, aby wszystkie narody chodziły własnymi drogami.</verse>
				<verse number="17">Nie przestawał jednak dawać o sobie świadectwa, czyniąc dobrze. Zsyłał nam z nieba deszcz i urodzajne lata, karmił nas i napełniał radością nasze serca.</verse>
				<verse number="18">Tymi słowami ledwie powstrzymali lud od złożenia im ofiary.</verse>
				<verse number="19">Tymczasem z Antiochii i Ikonium nadeszli Żydzi, którzy namówiwszy lud, ukamienowali Pawła i wywlekli go za miasto, myśląc, że umarł.</verse>
				<verse number="20">Lecz gdy otoczyli go uczniowie, podniósł się i wrócił do miasta, a nazajutrz udał się z Barnabą do Derbe.</verse>
				<verse number="21">Kiedy głosili ewangelię temu miastu i pozyskali wielu uczniów, wrócili do Listry, Ikonium i do Antiochii;</verse>
				<verse number="22">Umacniając dusze uczniów i zachęcając do trwania w wierze, [mówili], że przez wiele utrapień musimy wejść do królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="23">A gdy w każdym kościele ustanowili starszych, modląc się i poszcząc, powierzyli ich Panu, w którego uwierzyli.</verse>
				<verse number="24">Potem przeszli przez Pizydię i przybyli do Pamfilii.</verse>
				<verse number="25">I opowiedziawszy słowo Boże w Perge, zeszli do Attalii.</verse>
				<verse number="26">Stamtąd popłynęli do Antiochii, gdzie [przedtem] zostali poruczeni łasce Boga do dzieła, które wykonali.</verse>
				<verse number="27">A gdy tam przyszli i zebrali kościół, opowiedzieli, co Bóg przez nich uczynił i jak otworzył poganom drzwi wiary.</verse>
				<verse number="28">I mieszkali tam dość długo z uczniami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">A niektórzy przybysze z Judei nauczali braci: Jeśli nie zostaniecie obrzezani według zwyczaju Mojżesza, nie możecie być zbawieni.</verse>
				<verse number="2">Kiedy doszło do niemałych sporów i zatargów między nimi a Pawłem i Barnabą, postanowili, że Paweł i Barnaba oraz jeszcze kilku z nich pójdą w sprawie tego sporu do apostołów i starszych do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="3">Wyprawieni przez kościół, szli przez Fenicję i Samarię, opowiadając o nawróceniu pogan, czym sprawili wielką radość wszystkim braciom.</verse>
				<verse number="4">A gdy przybyli do Jerozolimy, zostali przyjęci przez kościół, apostołów i starszych. I opowiedzieli o wszystkim, czego Bóg przez nich dokonał.</verse>
				<verse number="5">Lecz niektórzy ze stronnictwa faryzeuszy, którzy uwierzyli, powstali i powiedzieli: Trzeba ich obrzezać i nakazać, żeby zachowywali Prawo Mojżesza.</verse>
				<verse number="6">Apostołowie i starsi zebrali się więc, aby rozstrzygnąć tę sprawę.</verse>
				<verse number="7">A gdy był wielki spór [o to], Piotr powstał i powiedział do nich: Mężowie bracia, wiecie, że Bóg już dawno wybrał [mnie] spośród was, aby z moich ust poganie usłyszeli słowa ewangelii i uwierzyli.</verse>
				<verse number="8">A Bóg, który zna serca, wydał im świadectwo, dając im Ducha Świętego, tak samo jak nam.</verse>
				<verse number="9">I nie uczynił [żadnej] różnicy między nami a nimi, oczyszczając przez wiarę ich serca.</verse>
				<verse number="10">Dlaczego więc teraz wystawiacie Boga na próbę, wkładając na kark uczniów jarzmo, którego ani nasi ojcowie, ani my nie mogliśmy udźwignąć?</verse>
				<verse number="11">Lecz wierzymy, że przez łaskę Pana Jezusa Chrystusa będziemy zbawieni, tak samo i oni.</verse>
				<verse number="12">I całe zgromadzenie umilkło, a [potem] słuchali Barnaby i Pawła, którzy opowiadali, jak wielkie znaki i cuda Bóg uczynił przez nich wśród pogan.</verse>
				<verse number="13">A gdy i oni umilkli, odezwał się Jakub: Mężowie bracia, posłuchajcie mnie.</verse>
				<verse number="14">Szymon powiedział, jak najpierw Bóg wejrzał na pogan, aby [z nich] wybrać lud dla swego imienia.</verse>
				<verse number="15">A z tym się zgadzają słowa proroków, jak jest napisane:</verse>
				<verse number="16">Potem powrócę i odbuduję upadły przybytek Dawida; odbuduję jego ruiny i wzniosę go;</verse>
				<verse number="17">Aby ludzie, którzy pozostali, szukali Pana, i wszystkie narody, nad którymi wzywane jest moje imię – mówi Pan, który to wszystko sprawia.</verse>
				<verse number="18">Znane są Bogu od wieków wszystkie jego sprawy.</verse>
				<verse number="19">Dlatego uważam, że nie należy czynić trudności tym spośród pogan, którzy się nawracają do Boga;</verse>
				<verse number="20">Ale napisać im, aby wstrzymywali się od splugawienia bożków, od nierządu, od tego, co uduszone, i od krwi.</verse>
				<verse number="21">Mojżesz bowiem od dawien dawna ma w każdym mieście takich, którzy go głoszą, gdyż w synagogach co szabat czytają go.</verse>
				<verse number="22">Wtedy apostołowie i starsi wraz z całym kościołem uznali za słuszne posłać do Antiochii z Pawłem i Barnabą wybranych spośród siebie ludzi: Judę, zwanego Barsabą, i Sylasa, przodujących wśród braci.</verse>
				<verse number="23">Posłali przez nich [takie pismo]: Apostołowie, starsi i bracia przesyłają pozdrowienia braciom pochodzącym z pogan, którzy są w Antiochii, Syrii i Cylicji.</verse>
				<verse number="24">Ponieważ słyszeliśmy, że pewni ludzie wyszli od nas i zaniepokoili was słowami, i wzburzyli wasze dusze, mówiąc, że musicie zostać obrzezani i zachowywać prawo, czego im nie przykazaliśmy;</verse>
				<verse number="25">Zgromadzeni jednomyślnie, postanowiliśmy posłać do was wybranych ludzi wraz z naszymi umiłowanymi Barnabą i Pawłem;</verse>
				<verse number="26">Ludźmi, którzy poświęcili swe życie dla imienia naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="27">Dlatego posłaliśmy Judę i Sylasa, którzy powtórzą wam ustnie to samo.</verse>
				<verse number="28">Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne.</verse>
				<verse number="29">Wstrzymujcie się od [ofiar] składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu. Dobrze uczynicie, jeśli będziecie się tego wystrzegać. Bywajcie zdrowi.</verse>
				<verse number="30">Tak więc oni, będąc odprawieni, przybyli do Antiochii, zwołali zgromadzenie i oddali list.</verse>
				<verse number="31">Gdy [go] przeczytali, uradowali się z tego pocieszania.</verse>
				<verse number="32">A Juda i Sylas, którzy również byli prorokami, w licznych mowach zachęcali i umacniali braci.</verse>
				<verse number="33">A gdy przebywali [tam] jakiś czas, zostali odprawieni z [życzeniem] pokoju od braci do apostołów.</verse>
				<verse number="34">Lecz upodobało się Sylasowi tam pozostać.</verse>
				<verse number="35">Również Paweł i Barnaba przebywali w Antiochii, nauczając i głosząc z wieloma innymi słowo Pana.</verse>
				<verse number="36">Po kilku dniach Paweł powiedział do Barnaby: Wróćmy i odwiedźmy naszych braci we wszystkich miastach, w których głosiliśmy słowo Pańskie, [aby zobaczyć], jak się mają.</verse>
				<verse number="37">Barnaba chciał również wziąć ze sobą Jana, zwanego Markiem.</verse>
				<verse number="38">Ale Paweł nie chciał zabrać ze sobą tego, który odszedł od nich w Pamfilii i nie uczestniczył z nimi w tej pracy.</verse>
				<verse number="39">I doszło [między nimi] do ostrej kłótni, tak że się rozdzielili: Barnaba wziął ze sobą Marka i popłynął na Cypr;</verse>
				<verse number="40">Paweł zaś wybrał sobie Sylasa i wyruszył, polecony przez braci łasce Boga.</verse>
				<verse number="41">I przechodził Syrię i Cylicję, umacniając kościoły.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Przybył do Derbe i Listry. A oto był tam pewien uczeń imieniem Tymoteusz, syn pewnej Żydówki, która uwierzyła, ojca natomiast Greka.</verse>
				<verse number="2">Bracia z Listry i Ikonium dawali o nim [dobre] świadectwo.</verse>
				<verse number="3">Paweł chciał go zabrać ze sobą, więc obrzezał go ze względu na Żydów, którzy mieszkali w tamtych stronach. Wszyscy bowiem wiedzieli, że jego ojciec był Grekiem.</verse>
				<verse number="4">A gdy chodzili po miastach, przekazywali im nakazy ustanowione przez apostołów i starszych w Jerozolimie, których mieli przestrzegać.</verse>
				<verse number="5">I tak kościoły utwierdzały się w wierze i każdego dnia wzrastały liczebnie.</verse>
				<verse number="6">Gdy przeszli Frygię i krainę galacką, Duch Święty zabronił im głosić słowo [Boże] w Azji.</verse>
				<verse number="7">Gdy przybyli do Myzji, próbowali pójść do Bitynii, ale im Duch nie pozwolił.</verse>
				<verse number="8">Przeszli więc Myzję i zeszli do Troady.</verse>
				<verse number="9">I w nocy Paweł miał widzenie: jakiś Macedończyk stał i prosił go: Przepraw się do Macedonii i pomóż nam!</verse>
				<verse number="10">Zaraz po tym widzeniu staraliśmy się wyruszyć do Macedonii, będąc tego pewni, że Pan nas powołał, abyśmy im głosili ewangelię.</verse>
				<verse number="11">Odpłynąwszy więc z Troady, zdążaliśmy wprost do Samotraki, a nazajutrz do Neapolu;</verse>
				<verse number="12">Stamtąd zaś do Filippi, [rzymskiej] kolonii i głównego miasta tej części Macedonii, i zostaliśmy w tym mieście przez kilka dni.</verse>
				<verse number="13">A w dzień szabatu wyszliśmy za miasto nad rzekę, gdzie zwykle odbywały się modlitwy. Usiedliśmy i rozmawialiśmy z kobietami, które się [tam] zeszły.</verse>
				<verse number="14">Przysłuchiwała się [temu] też pewna bogobojna kobieta, imieniem Lidia, z miasta Tiatyry, sprzedająca purpurę, której to serce otworzył Pan, aby uważnie słuchała tego, co mówił Paweł.</verse>
				<verse number="15">A gdy została ochrzczona razem ze swoim domem, poprosiła: Jeśli uznaliście mnie za wierną Panu, wejdźcie do mojego domu i zamieszkajcie w nim. I wymogła to na nas.</verse>
				<verse number="16">I stało się, gdy szliśmy na modlitwę, że zabiegła nam [drogę] pewna dziewczyna, która miała ducha wieszczego i swoimi wróżbami przynosiła wielki dochód swoim panom.</verse>
				<verse number="17">A chodząc za Pawłem i za nami, wołała: Ci ludzie są sługami Boga Najwyższego i zwiastują nam drogę zbawienia.</verse>
				<verse number="18">A robiła to przez wiele dni. Lecz Paweł, bolejąc nad tym, odwrócił się i powiedział do ducha: Rozkazuję ci w imię Jezusa Chrystusa, abyś z niej wyszedł. I w tej chwili wyszedł.</verse>
				<verse number="19">Gdy jej panowie zobaczyli, że przepadła nadzieja ich zysku, schwytali Pawła i Sylasa, zawlekli ich na rynek przed władzę;</verse>
				<verse number="20">Stawili ich przed pretorami i powiedzieli: Ci ludzie, którzy są Żydami, sieją zamęt w naszym mieście.</verse>
				<verse number="21">I głoszą zwyczaje, których nam, jako Rzymianom, nie wolno przyjmować ani zachowywać.</verse>
				<verse number="22">I wystąpił tłum przeciwko nim, a pretorzy zdarli z nich szaty i kazali wychłostać [ich] rózgami.</verse>
				<verse number="23">Po wymierzeniu wielu razów wtrącili [ich] do więzienia, przykazując strażnikowi, żeby ich dobrze pilnował.</verse>
				<verse number="24">Otrzymawszy taki rozkaz, wtrącił ich do wewnętrznego lochu, a ich nogi zakuł w dyby.</verse>
				<verse number="25">O północy Paweł i Sylas modlili się i śpiewem chwalili Boga, a więźniowie słyszeli ich.</verse>
				<verse number="26">Nagle powstało silne trzęsienie [ziemi], tak że zachwiały się fundamenty więzienia. I natychmiast otworzyły się wszystkie drzwi i wszystkim rozwiązały się więzy.</verse>
				<verse number="27">A gdy strażnik więzienia obudził się i zobaczył otwarte drzwi więzienia, dobył miecz i chciał się zabić, sądząc, że więźniowie pouciekali.</verse>
				<verse number="28">Lecz Paweł zawołał donośnym głosem: Nie rób sobie nic złego, bo jesteśmy tu wszyscy.</verse>
				<verse number="29">Wtedy zażądał światła i wskoczył do środka, a drżąc, padł [do nóg] Pawła i Sylasa.</verse>
				<verse number="30">A wyprowadziwszy ich z więzienia, powiedział: Panowie, co mam czynić, abym był zbawiony?</verse>
				<verse number="31">A oni odpowiedzieli: Uwierz w Pana Jezusa Chrystusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom.</verse>
				<verse number="32">I głosili słowo Pańskie jemu i wszystkim jego domownikom.</verse>
				<verse number="33">Tej samej godziny w nocy wziął [ich ze sobą], obmył ich rany i natychmiast się ochrzcił, on i wszyscy jego [domownicy].</verse>
				<verse number="34">Wprowadził ich do swego domu, zastawił [przed nimi] stół i weselił się, uwierzywszy Bogu z całym swoim domem.</verse>
				<verse number="35">Kiedy nastał dzień, pretorzy posłali służbę miejską ze słowami: Zwolnij tych ludzi.</verse>
				<verse number="36">I strażnik więzienia oznajmił Pawłowi: Pretorzy przysłali [polecenie], żeby was wypuścić. Teraz więc wyjdźcie i idźcie w pokoju.</verse>
				<verse number="37">Lecz Paweł powiedział do nich: Publicznie, bez sądu biczowali i wtrącili do więzienia nas, obywateli rzymskich, a teraz potajemnie nas wyrzucają? Nic z tego! Niech sami przyjdą i wyprowadzą nas.</verse>
				<verse number="38">Słudzy miejscy przekazali te słowa pretorom. A gdy [tamci] usłyszeli, że są Rzymianami, przestraszyli się.</verse>
				<verse number="39">Przyszli, przeprosili ich i wyprowadziwszy, prosili, aby opuścili miasto.</verse>
				<verse number="40">Kiedy wyszli z więzienia, wstąpili do [domu] Lidii, a gdy zobaczyli się z braćmi, pocieszyli ich i odeszli.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">A gdy przeszli Amfipolis i Apolonię, przybyli do Tesaloniki, gdzie była synagoga żydowska.</verse>
				<verse number="2">Wtedy Paweł według [swego] zwyczaju wszedł do nich i przez trzy szabaty rozprawiał z nimi na podstawie Pisma;</verse>
				<verse number="3">Wyjaśniając i nauczając, że Chrystus musiał cierpieć i powstać z martwych oraz: Ten Jezus, którego wam głoszę, jest Chrystusem.</verse>
				<verse number="4">I niektórzy z nich uwierzyli i przyłączyli się do Pawła i Sylasa, również mnóstwo pobożnych Greków i niemało znamienitych kobiet.</verse>
				<verse number="5">Ale ci Żydzi, którzy nie uwierzyli, zdjęci zazdrością, dobrali sobie niektórych niegodziwych próżniaków, a kiedy zebrali dużą grupę, podburzyli miasto. Naszli dom Jazona i szukali ich, aby wyprowadzić ich przed lud.</verse>
				<verse number="6">Gdy jednak ich nie znaleźli, zaciągnęli Jazona i niektórych braci przed przełożonych miasta, krzycząc: Oto ci, którzy cały świat wzburzyli, przyszli [też] tutaj;</verse>
				<verse number="7">A Jazon ich przyjął. Oni wszyscy postępują wbrew dekretom cesarza, mówiąc, że jest inny król, Jezus.</verse>
				<verse number="8">W ten sposób zaniepokoili lud i przełożonych miasta, którzy to słyszeli.</verse>
				<verse number="9">Ale po wzięciu poręczenia od Jazona i innych wypuścili ich.</verse>
				<verse number="10">Zaraz w nocy bracia wysłali Pawła i Sylasa do Berei. Kiedy tam przybyli, weszli do synagogi żydowskiej.</verse>
				<verse number="11">Ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli słowo [Boże] z całą gotowością i codziennie badali Pisma, czy tak się sprawy mają.</verse>
				<verse number="12">Wielu więc z nich uwierzyło, również niemało wpływowych greckich kobiet i mężczyzn.</verse>
				<verse number="13">A gdy Żydzi z Tesaloniki dowiedzieli się, że i w Berei Paweł głosi słowo Boże, przyszli też tam i podburzali lud.</verse>
				<verse number="14">Wtedy bracia natychmiast wysłali Pawła w drogę ku morzu, a Sylas i Tymoteusz tam zostali.</verse>
				<verse number="15">Ci, którzy towarzyszyli Pawłowi, odprowadzili go aż do Aten i powrócili, otrzymawszy polecenie dla Sylasa i Tymoteusza, żeby jak najszybciej przyszli do niego.</verse>
				<verse number="16">A gdy Paweł czekał na nich w Atenach, burzył się w duchu na widok miasta oddanego bałwochwalstwu.</verse>
				<verse number="17">Rozprawiał więc w synagodze z Żydami i [ludźmi] pobożnymi oraz codziennie na rynku ze wszystkimi, których spotkał.</verse>
				<verse number="18">Wtedy niektórzy z filozofów epikurejskich i stoickich spierali się z nim. Jedni mówili: Co chce powiedzieć ten nowinkarz? A inni: Zdaje się, że jest zwiastunem obcych bogów. Głosił im bowiem Jezusa i zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="19">Zabrali go, zaprowadzili na Areopag i zapytali: Czy możemy się dowiedzieć, co to za nowa nauka, którą głosisz?</verse>
				<verse number="20">Bo przynosisz jakieś rzeczy obce naszym uszom. Chcemy więc wiedzieć, o co właściwie chodzi.</verse>
				<verse number="21">(A wszyscy Ateńczycy i mieszkający tam cudzoziemcy nie poświęcali czasu na nic innego, tylko na opowiadanie lub słuchanie czegoś nowego).</verse>
				<verse number="22">Wtedy Paweł stanął pośrodku Areopagu i powiedział: Mężowie ateńscy, widzę, że pod każdym względem jesteście nadzwyczaj religijni.</verse>
				<verse number="23">Przechadzając się bowiem i przypatrując waszym świętościom, znalazłem też ołtarz, na którym było napisane: Nieznanemu Bogu. Ja głoszę wam tego, którego nie znając, czcicie.</verse>
				<verse number="24">Bóg, który stworzył świat i wszystko na nim, ten, który jest Panem nieba i ziemi, nie mieszka w świątyniach zbudowanych ręką.</verse>
				<verse number="25">Ani nie jest czczony rękoma ludzkimi tak, [jakby] czegoś potrzebował, ponieważ sam daje wszystkim życie i oddech, i wszystko.</verse>
				<verse number="26">I z jednej krwi uczynił wszystkie narody ludzkie, żeby mieszkały na całej powierzchni ziemi, określiwszy czasy wcześniej wyznaczone i zamierzone granice ich zamieszkania;</verse>
				<verse number="27">Żeby szukali Pana, czy go nie znajdą po omacku, chociaż nie jest daleko od nikogo z nas.</verse>
				<verse number="28">Bo w nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy, jak też powiedzieli niektórzy z waszych poetów: I [my] bowiem jesteśmy z jego rodu.</verse>
				<verse number="29">Będąc więc z rodu Boga, nie powinniśmy sądzić, że Bóstwo jest podobne do złota, srebra lub kamienia, misternie wyrzeźbionych według wyobrażenia ludzkiego.</verse>
				<verse number="30">Bóg wprawdzie pomijał czasy tej nieświadomości, teraz [jednak] nakazuje wszędzie wszystkim ludziom pokutować;</verse>
				<verse number="31">Gdyż wyznaczył dzień, w którym będzie sprawiedliwie sądził cały świat przez człowieka, którego [do tego] przeznaczył, zapewniając o tym wszystkich przez wskrzeszenie go z martwych.</verse>
				<verse number="32">Gdy usłyszeli o zmartwychwstaniu, jedni się naśmiewali, a inni mówili: Posłuchamy cię o tym ponownie.</verse>
				<verse number="33">I tak Paweł wyszedł spośród nich.</verse>
				<verse number="34">Lecz niektórzy ludzie przyłączyli się do niego i uwierzyli. [Był] też wśród nich Dionizy Areopagita i kobieta imieniem Damaris oraz inni z nimi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Potem Paweł opuścił Ateny i przybył do Koryntu.</verse>
				<verse number="2">Spotkał tam pewnego Żyda, imieniem Akwila, rodem z Pontu, który niedawno przybył z Italii razem ze swoją żoną Pryscyllą (ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym), i poszedł do nich;</verse>
				<verse number="3">A ponieważ znał to samo rzemiosło, zamieszkał u nich i pracował. Zajmowali się bowiem wyrobem namiotów.</verse>
				<verse number="4">W każdy szabat rozprawiał w synagodze i przekonywał i Żydów, i Greków.</verse>
				<verse number="5">A gdy przyszli z Macedonii Sylas i Tymoteusz, Paweł był napierany w duchu i świadczył Żydom, że Jezus jest Chrystusem.</verse>
				<verse number="6">Lecz gdy się sprzeciwiali i bluźnili, otrząsnął szaty i powiedział do nich: Krew wasza na waszą głowę, ja jestem czysty. Od tej chwili pójdę do pogan.</verse>
				<verse number="7">Odszedł stamtąd i wszedł do domu pewnego [człowieka], imieniem Justus, który czcił Boga, a którego dom przylegał do synagogi.</verse>
				<verse number="8">A przełożony synagogi, Kryspus, uwierzył w Pana wraz z całym swoim domem. Także wielu Koryntian, którzy słuchali, uwierzyło i zostało ochrzczonych.</verse>
				<verse number="9">Wtedy w nocy Pan powiedział do Pawła w widzeniu: Nie bój się, lecz mów i nie milcz;</verse>
				<verse number="10">Bo ja jestem z tobą i nikt się na ciebie nie targnie, aby cię skrzywdzić. Mam bowiem liczny lud w tym mieście.</verse>
				<verse number="11">I mieszkał tam przez rok i sześć miesięcy, nauczając u nich słowa Bożego.</verse>
				<verse number="12">A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd;</verse>
				<verse number="13">Mówiąc: On namawia ludzi, aby niezgodnie z prawem czcili Boga.</verse>
				<verse number="14">Kiedy Paweł miał już otworzyć usta, Gallio powiedział do Żydów: O Żydzi, gdyby się działo bezprawie albo jakaś niegodziwość, znosiłbym was, jak należy;</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli spór dotyczy słów, imion i waszego prawa, sami [to] rozpatrzcie. Ja bowiem nie chcę być sędzią w tych [sprawach].</verse>
				<verse number="16">I wypędził ich z sądu.</verse>
				<verse number="17">Wtedy wszyscy Grecy schwytali Sostenesa, przełożonego synagogi, i bili go przed sądem, lecz Gallio na to nie zważał.</verse>
				<verse number="18">A Paweł mieszkał tam jeszcze przez wiele dni, potem pożegnał się z braćmi i popłynął do Syrii, a z nim Pryscylla i Akwila. W Kenchrach ostrzygł głowę, bo złożył ślub.</verse>
				<verse number="19">Potem przybył do Efezu i tam ich zostawił. Sam zaś wszedł do synagogi i rozprawiał z Żydami.</verse>
				<verse number="20">A gdy go prosili, żeby u nich pozostał dłużej, nie zgodził się;</verse>
				<verse number="21">Ale żegnając się z nimi, powiedział: Nadchodzące święto muszę koniecznie obchodzić w Jerozolimie, lecz jeśli taka będzie wola Boga, wrócę do was. I odpłynął z Efezu.</verse>
				<verse number="22">Po przybyciu do Cezarei udał się [do Jerozolimy], gdzie pozdrowił kościół, a potem odszedł do Antiochii.</verse>
				<verse number="23">Mieszkał [tam] przez pewien czas i wyruszył, przemierzając krainę galacką i Frygię i umacniając wszystkich uczniów.</verse>
				<verse number="24">A do Efezu przybył pewien Żyd, imieniem Apollos, rodem z Aleksandrii, człowiek wymowny i biegły w Piśmie.</verse>
				<verse number="25">Był on obeznany z drogą Pana, a pałając duchem, mówił i nauczał starannie o Panu, wiedząc tylko o chrzcie Jana.</verse>
				<verse number="26">Zaczął on odważnie mówić w synagodze. Gdy go usłyszeli Akwila i Pryscylla, przyjęli go do siebie i dokładniej wytłumaczyli drogę Boga.</verse>
				<verse number="27">Kiedy chciał udać się do Achai, bracia go zachęcili i napisali do uczniów, aby go przyjęli. Gdy [tam] przybył, bardzo pomagał tym, którzy uwierzyli dzięki łasce [Bożej].</verse>
				<verse number="28">Dzielnie bowiem przekonywał Żydów, publicznie dowodząc z Pisma, że Jezus jest Chrystusem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">I stało się, że gdy Apollos przebywał w Koryncie, Paweł obszedł okolice wyżej położone i dotarł do Efezu. I znalazłszy tam niektórych uczniów;</verse>
				<verse number="2">Zapytał ich: Czy otrzymaliście Ducha Świętego, kiedy uwierzyliście? A oni mu odpowiedzieli: Nawet nie słyszeliśmy, że jest Duch Święty.</verse>
				<verse number="3">Wtedy zapytał ich: W czym więc byliście ochrzczeni? A oni odpowiedzieli: W chrzcie Jana.</verse>
				<verse number="4">Paweł zaś powiedział: Jan chrzcił chrztem pokuty, mówiąc ludziom, aby uwierzyli w tego, który przyjdzie po nim, to znaczy w Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="5">Gdy [to] usłyszeli, zostali ochrzczeni w imię Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="6">A kiedy Paweł położył na nich ręce, zstąpił na nich Duch Święty i mówili językami, i prorokowali.</verse>
				<verse number="7">Wszystkich mężczyzn było około dwunastu.</verse>
				<verse number="8">Potem przez trzy miesiące przychodził do synagogi i odważnie mówił, rozprawiając i przekonując o królestwie Bożym.</verse>
				<verse number="9">Gdy jednak niektórzy się upierali i nie chcieli uwierzyć, i mówili źle o tej drodze wobec tłumów, odstąpił od nich, odłączył uczniów i codziennie rozprawiał w szkole niejakiego Tyrannosa.</verse>
				<verse number="10">Działo się tak przez dwa lata, tak że wszyscy mieszkańcy Azji usłyszeli słowo Pana Jezusa, zarówno Żydzi, jak i Grecy.</verse>
				<verse number="11">A Bóg dokonywał niezwykłych cudów przez ręce Pawła;</verse>
				<verse number="12">Tak że nawet chustki albo przepaski z jego ciała kładziono na chorych, a choroby ich opuszczały i wychodziły z nich złe duchy.</verse>
				<verse number="13">A niektórzy wędrowni żydowscy egzorcyści ważyli się wzywać imienia Pana Jezusa nad opętanymi przez złe duchy, mówiąc: Zaklinamy was przez Jezusa, którego głosi Paweł.</verse>
				<verse number="14">Robiło tak siedmiu synów pewnego Żyda, [imieniem] Skewas, który był naczelnikiem kapłanów.</verse>
				<verse number="15">Zły duch im odpowiedział: Znam Jezusa i wiem, kim jest Paweł, ale wy coście za jedni?</verse>
				<verse number="16">I rzucił się na nich człowiek, w którym był zły duch, powalił i pokonał ich, tak że nadzy i zranieni wybiegli z tego domu.</verse>
				<verse number="17">Dowiedzieli się o tym wszyscy, zarówno Żydzi, jak i Grecy, którzy mieszkali w Efezie. A na nich wszystkich padł strach i było uwielbione imię Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="18">Wielu też tych, którzy uwierzyli, przychodziło i wyznawało, i ujawniało swoje uczynki.</verse>
				<verse number="19">I wielu z tych, którzy się zajmowali sztukami magicznymi, znosiło księgi i paliło je wobec wszystkich. Obliczono ich wartość i stwierdzono, [że wynosi] pięćdziesiąt tysięcy srebrników.</verse>
				<verse number="20">Tak potężnie rosło i umacniało się słowo Pańskie.</verse>
				<verse number="21">Po tych wydarzeniach Paweł postanowił w duchu, że po przejściu Macedonii i Achai pójdzie do Jerozolimy, mówiąc: Potem, gdy się tam dostanę, muszę zobaczyć także Rzym.</verse>
				<verse number="22">Wysłał więc do Macedonii dwóch z tych, którzy [mu] służyli, Tymoteusza i Erasta, a sam pozostał jeszcze przez jakiś czas w Azji.</verse>
				<verse number="23">W tym czasie doszło do niemałych rozruchów z powodu [tej] drogi.</verse>
				<verse number="24">Bo pewien złotnik, imieniem Demetriusz, który wyrabiał ze srebra świątyńki Diany, zapewniał rzemieślnikom niemały zarobek.</verse>
				<verse number="25">Zebrał ich i innych, zajmujących się podobnym rzemiosłem, i powiedział: Mężowie, wiecie, że nasz dobrobyt płynie z tego rzemiosła.</verse>
				<verse number="26">Widzicie też i słyszycie, że ten Paweł nie tylko w Efezie, ale prawie w całej Azji przekonał i odwiódł wielu ludzi, mówiąc, że nie są bogami [ci], którzy rękami [ludzkimi] są uczynieni.</verse>
				<verse number="27">Należy więc obawiać się nie tylko tego, że nasze rzemiosło zostanie zlekceważone, ale też że świątynia wielkiej bogini Diany, czczonej w całej Azji i w całym świecie, zostanie poczytana za nic i zostanie zniszczony jej majestat.</verse>
				<verse number="28">Gdy [to] usłyszeli, ogarnął ich gniew i zaczęli krzyczeć: Wielka jest Diana Efeska!</verse>
				<verse number="29">I całe miasto napełniło się wrzawą. Porwawszy Gajusa i Arystarcha, Macedończyków, towarzyszy podróży Pawła, jednomyślnie ruszyli do teatru.</verse>
				<verse number="30">Gdy Paweł chciał wejść między lud, uczniowie mu nie pozwolili.</verse>
				<verse number="31">Również niektórzy dostojnicy Azji, będący jego przyjaciółmi, posłali do niego z prośbą, aby nie wchodził do teatru.</verse>
				<verse number="32">Tymczasem jedni krzyczeli tak, a drudzy inaczej. W zgromadzeniu bowiem zapanował zamęt, a większość z nich nie wiedziała, po co się zebrali.</verse>
				<verse number="33">Z tłumu wyciągnięto Aleksandra, którego Żydzi wysunęli do przodu. Aleksander dał znak ręką, bo chciał zdać sprawę ludowi.</verse>
				<verse number="34">Gdy jednak poznali, że jest Żydem, rozległ się jeden krzyk i wszyscy wołali przez około dwie godziny: Wielka jest Diana Efeska!</verse>
				<verse number="35">Wtedy sekretarz [miejski] uspokoił tłum i powiedział: Mężowie efescy, kto z ludzi nie wie, że miasto Efez jest opiekunem świątyni wielkiej bogini Diany i [jej posągu], który spadł od Jowisza?</verse>
				<verse number="36">Skoro nikt temu nie może zaprzeczyć, powinniście się uspokoić i niczego nie czynić pochopnie.</verse>
				<verse number="37">Przyprowadziliście bowiem tych ludzi, którzy nie są ani świętokradcami, ani też nie bluźnią waszej bogini.</verse>
				<verse number="38">A jeśli Demetriusz i rzemieślnicy, którzy są z nim, mają coś przeciwko komuś, są [przecież] sądy, są też prokonsulowie, niech pozywają jedni drugich.</verse>
				<verse number="39">Jeśli zaś chodzi o coś innego, [zostanie] to rozpatrzone na prawomocnym zebraniu.</verse>
				<verse number="40">Grozi nam bowiem oskarżenie o dzisiejsze rozruchy, bo nie ma żadnego powodu, którym moglibyśmy wytłumaczyć to zbiegowisko.</verse>
				<verse number="41">Po tych słowach rozwiązał zebranie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">A gdy ustały rozruchy, Paweł przywołał uczniów, pożegnał się [z nimi] i wyruszył do Macedonii.</verse>
				<verse number="2">Przeszedł tamte okolice, udzielając wielu napomnień. Potem przybył do Grecji.</verse>
				<verse number="3">Kiedy po trzymiesięcznym pobycie zamierzał odpłynąć do Syrii, Żydzi urządzili na niego zasadzkę, więc postanowił powrócić przez Macedonię.</verse>
				<verse number="4">Razem z nim do Azji wyruszyli Sopater z Berei, z Tesaloniczan Arystarch i Sekundus, i Gajus z Derbe, i Tymoteusz, a z Azji Tychikus i Trofim.</verse>
				<verse number="5">Ci poszli pierwsi i czekali na nas w Troadzie.</verse>
				<verse number="6">My zaś po święcie Przaśników odpłynęliśmy z Filippi i po pięciu dniach przybyliśmy do nich do Troady, gdzie spędziliśmy siedem dni.</verse>
				<verse number="7">A pierwszego dnia po szabacie, gdy uczniowie zebrali się na łamanie chleba, Paweł, który miał nazajutrz odjechać, przemawiał do nich i przeciągnął mowę aż do północy.</verse>
				<verse number="8">A w sali na piętrze, w której byli zebrani, paliło się wiele lamp.</verse>
				<verse number="9">Pewien młodzieniec, imieniem Eutych, siedział w oknie pogrążony w głębokim śnie. Kiedy Paweł długo przemawiał, zmorzony snem spadł z trzeciego piętra na dół. Gdy go podniesiono, był martwy.</verse>
				<verse number="10">Paweł zszedł na dół, przypadł do niego, objął go i powiedział: Nie bójcie się, bo jest w nim życie.</verse>
				<verse number="11">Wrócił na górę, łamał chleb i jadł, a głosił im długo, aż do świtu. Potem ruszył w drogę.</verse>
				<verse number="12">I przyprowadzili młodzieńca żywego, i byli wielce pocieszeni.</verse>
				<verse number="13">My zaś, wsiadłszy wcześniej na statek, popłynęliśmy do Assos, skąd mieliśmy zabrać Pawła. Tak bowiem postanowił, sam chcąc iść pieszo.</verse>
				<verse number="14">Kiedy spotkał się z nami w Assos, zabraliśmy go i przybyliśmy do Mityleny.</verse>
				<verse number="15">Odpłynąwszy stamtąd, nazajutrz znaleźliśmy się naprzeciw Chios, a następnego dnia przypłynęliśmy do Samos. Przenocowaliśmy w Trogillium, a dzień później dotarliśmy do Miletu;</verse>
				<verse number="16">Gdyż Paweł postanowił ominąć Efez, żeby nie spędzić czasu w Azji. Spieszył się bowiem, aby, jeśli to możliwe, być na dzień Pięćdziesiątnicy w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="17">Z Miletu posłał do Efezu, wzywając do siebie starszych kościoła.</verse>
				<verse number="18">A gdy przybyli do niego, powiedział: Wy wiecie, jaki byłem przez cały czas wśród was od pierwszego dnia, kiedy przybyłem do Azji;</verse>
				<verse number="19">Jak służyłem Panu z całą pokorą wśród wielu łez i doświadczeń, które mnie spotykały z [powodu] zasadzek Żydów;</verse>
				<verse number="20">Jak nie uchylałem się od niczego, co pożyteczne, od przemawiania i nauczania was publicznie i po domach;</verse>
				<verse number="21">Oświadczając zarówno Żydom, jak i Grekom o pokucie wobec Boga i o wierze w naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="22">A teraz, związany w duchu, idę do Jerozolimy, nie wiedząc, co mnie tam spotka.</verse>
				<verse number="23">[Wiem] tylko, że Duch Święty poświadcza w każdym mieście, iż czekają mnie więzy i utrapienia.</verse>
				<verse number="24">Lecz ja o to nie dbam, a moje życie nie jest mi tak drogie, bylebym tylko z radością dokończył mój bieg i posługę, którą otrzymałem od Pana Jezusa, by dać świadectwo o ewangelii łaski Bożej.</verse>
				<verse number="25">A teraz wiem, że wy wszyscy, wśród których przebywałem, głosząc królestwo Boże, już więcej nie zobaczycie mojej twarzy.</verse>
				<verse number="26">Dlatego oświadczam wam dzisiaj, że nie jestem winien niczyjej krwi.</verse>
				<verse number="27">Nie uchylałem się bowiem od zwiastowania wam całej rady Bożej.</verse>
				<verse number="28">Uważajcie na samych siebie i na całe stado, w którym was Duch Święty ustanowił biskupami, abyście paśli kościół Boga, który on nabył własną krwią.</verse>
				<verse number="29">Gdyż wiem, że po moim odejściu wejdą między was wilki drapieżne, które nie będą oszczędzać stada.</verse>
				<verse number="30">Także spośród was samych powstaną ludzie mówiący [rzeczy] przewrotne, aby pociągnąć za sobą uczniów.</verse>
				<verse number="31">Dlatego czuwajcie, pamiętając, że przez trzy lata we dnie i w nocy nie przestawałem ze łzami napominać każdego [z was].</verse>
				<verse number="32">A teraz, bracia, polecam was Bogu i słowu jego łaski, które może zbudować [was] i dać wam dziedzictwo wśród wszystkich, którzy są uświęceni.</verse>
				<verse number="33">Nie pożądałem srebra, złota ani szaty niczyjej.</verse>
				<verse number="34">Przeciwnie, sami wiecie, że te ręce służyły [zaspokajaniu] potrzeb moich i tych, którzy są ze mną.</verse>
				<verse number="35">We wszystkim wam pokazałem, że tak pracując, musimy wspierać słabych i pamiętać o słowach Pana Jezusa, który powiedział: Bardziej błogosławioną rzeczą jest dawać niż brać.</verse>
				<verse number="36">Po tych słowach ukląkł i modlił się z nimi wszystkimi.</verse>
				<verse number="37">Wtedy wszyscy wybuchnęli wielkim płaczem i rzucając się Pawłowi na szyję, całowali go;</verse>
				<verse number="38">Smucąc się najbardziej z powodu tych słów, które im powiedział, że już więcej nie zobaczą jego twarzy. I odprowadzili go na statek.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Po rozstaniu z nimi odpłynęliśmy i prostym kursem przybyliśmy na Kos, a nazajutrz na Rodos, stamtąd zaś do Patary.</verse>
				<verse number="2">Znalazłszy [tam] statek, który miał płynąć do Fenicji, wsiedliśmy [na niego] i odpłynęliśmy.</verse>
				<verse number="3">A gdy zobaczyliśmy Cypr, zostawiliśmy go po lewej stronie, popłynęliśmy do Syrii i przybyliśmy do Tyru. Tam bowiem miano wyładować towary ze statku.</verse>
				<verse number="4">Odszukawszy uczniów, pozostaliśmy tam siedem dni, a oni pod wpływem Ducha mówili Pawłowi, żeby nie szedł do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="5">Po upływie tych dni odeszliśmy i wyruszyliśmy w drogę, a wszyscy z żonami i dziećmi odprowadzili nas za miasto. A uklęknąwszy na wybrzeżu, modliliśmy się.</verse>
				<verse number="6">A gdy pożegnaliśmy się ze sobą, weszliśmy na statek, a oni wrócili do domu.</verse>
				<verse number="7">Pod koniec żeglugi z Tyru przypłynęliśmy do Ptolemaidy i powitawszy braci, spędziliśmy u nich jeden dzień.</verse>
				<verse number="8">A wyszedłszy nazajutrz, Paweł i my, jego towarzysze, dotarliśmy do Cezarei. Weszliśmy do domu Filipa ewangelisty, który był jednym z siedmiu, i zatrzymaliśmy się u niego.</verse>
				<verse number="9">A miał on cztery córki, dziewice, które prorokowały.</verse>
				<verse number="10">Kiedy tam mieszkaliśmy przez wiele dni, przyszedł z Judei pewien prorok, imieniem Agabos.</verse>
				<verse number="11">Przybył do nas, wziął pas Pawła, związał sobie ręce i nogi i powiedział: To mówi Duch Święty: Tak Żydzi zwiążą w Jerozolimie i wydadzą w ręce pogan człowieka, do którego należy ten pas.</verse>
				<verse number="12">Gdy to usłyszeliśmy, prosiliśmy my i miejscowi [bracia], aby nie szedł do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="13">Wtedy Paweł odpowiedział: Co czynicie, płacząc i rozdzierając mi serce? Ja bowiem dla imienia Pana Jezusa jestem gotowy nie tylko dać się związać, ale i umrzeć w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="14">A gdy nie dał się przekonać, ustąpiliśmy, mówiąc: Niech się stanie wola Pana.</verse>
				<verse number="15">Po [upływie] tych dni wzięliśmy [swoje] rzeczy i ruszyliśmy do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="16">Szli z nami [niektórzy] uczniowie z Cezarei, prowadząc niejakiego Mnazona Cypryjczyka, starego ucznia, u którego mieliśmy się zatrzymać.</verse>
				<verse number="17">A gdy przybyliśmy do Jerozolimy, bracia przyjęli nas z radością.</verse>
				<verse number="18">Nazajutrz Paweł poszedł z nami do Jakuba, gdzie zebrali się wszyscy starsi.</verse>
				<verse number="19">Powitawszy ich, opowiedział im szczegółowo, czego Bóg dokonał wśród pogan przez jego posługę.</verse>
				<verse number="20">Gdy to usłyszeli, chwalili Pana i powiedzieli: Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy gorliwie trzymają się prawa.</verse>
				<verse number="21">Lecz o tobie słyszeli, że odwodzisz od Mojżesza wszystkich Żydów, którzy są wśród pogan, mówiąc, że nie mają obrzezywać dzieci ani żyć według [swoich] zwyczajów.</verse>
				<verse number="22">Cóż więc czynić? Z pewnością zejdzie się lud, bo usłyszą, że przybyłeś.</verse>
				<verse number="23">Zrób zatem to, co ci mówimy. Mamy tu czterech mężczyzn, którzy złożyli ślub.</verse>
				<verse number="24">Weź ich ze sobą, poddaj się wraz z nimi oczyszczeniu i pokryj za nich koszty, aby mogli ostrzyc głowy. Wtedy wszyscy poznają, że w tym, co o tobie słyszeli, nie ma nic [z prawdy], ale że i ty sam postępujesz [porządnie], przestrzegając prawa.</verse>
				<verse number="25">A co do pogan, którzy uwierzyli, napisaliśmy, postanawiając, aby niczego takiego nie zachowywali, tylko żeby się wystrzegali tego, co ofiarowane bożkom, i krwi, i tego, co uduszone, i nierządu.</verse>
				<verse number="26">Wtedy Paweł wziął ze sobą tych mężczyzn, a następnego dnia poddał się razem z nimi oczyszczeniu i wszedł do świątyni, zgłaszając wypełnienie dni oczyszczenia, aż za każdego z nich złożona zostanie ofiara.</verse>
				<verse number="27">Kiedy zaś te siedem dni dobiegało końca, zobaczyli go w świątyni Żydzi z Azji, podburzyli tłum i rzucili się na niego;</verse>
				<verse number="28">Wołając: Mężowie Izraelici, pomóżcie! To jest człowiek, który wszędzie wszystkich naucza przeciwko ludowi i prawu, i temu miejscu, a nadto jeszcze i Greków wprowadził do świątyni i splugawił to święte miejsce.</verse>
				<verse number="29">Przedtem bowiem widzieli z nim w mieście Trofima z Efezu i sądzili, że Paweł wprowadził go do świątyni.</verse>
				<verse number="30">I poruszyło się całe miasto, i zbiegł się lud. A schwytawszy Pawła, wyciągnęli go ze świątyni i natychmiast zamknięto drzwi.</verse>
				<verse number="31">A gdy usiłowali go zabić, dano znać dowódcy oddziału, że cała Jerozolima jest wzburzona.</verse>
				<verse number="32">Natychmiast wziął żołnierzy i setników i zbiegł do nich [na dół]. A kiedy zobaczyli dowódcę i żołnierzy, przestali bić Pawła.</verse>
				<verse number="33">Wtedy dowódca zbliżył się, zatrzymał go, kazał związać dwoma łańcuchami i wypytywał, kim jest i co zrobił.</verse>
				<verse number="34">I jedni z tłumu krzyczeli tak, a drudzy inaczej. A gdy z powodu zgiełku nie mógł dowiedzieć się niczego pewnego, rozkazał zaprowadzić go do twierdzy.</verse>
				<verse number="35">Kiedy znalazł się na schodach, doszło do tego, że żołnierze musieli go nieść z powodu naporu tłumu.</verse>
				<verse number="36">Wielki tłum bowiem szedł za nim, wołając: Zgładź go!</verse>
				<verse number="37">A gdy Paweł miał być wprowadzony do twierdzy, zapytał dowódcę: Czy wolno mi coś do ciebie powiedzieć? A on odpowiedział: Mówisz po grecku?</verse>
				<verse number="38">Czy nie jesteś tym Egipcjaninem, który przed tymi dniami wzniecił rozruchy i wyprowadził na pustynię cztery tysiące zabójców?</verse>
				<verse number="39">A Paweł powiedział: Jestem Żydem z Tarsu, obywatelem znacznego miasta w Cylicji. Dlatego proszę cię, pozwól mi przemówić do ludu.</verse>
				<verse number="40">Gdy pozwolił, Paweł, stojąc na schodach, dał ręką znak ludowi, a gdy nastała wielka cisza, przemówił po hebrajsku:</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">Mężowie bracia i ojcowie, słuchajcie mojej obrony, jaką teraz do was kieruję.</verse>
				<verse number="2">Gdy usłyszeli, że mówił do nich po hebrajsku, jeszcze bardziej się uciszyli. A on powiedział:</verse>
				<verse number="3">Jestem Żydem, urodzonym w Tarsie w Cylicji, lecz wychowanym w tym mieście, u stóp Gamaliela, starannie wykształconym w prawie ojczystym i byłem gorliwym względem Boga jak i wy wszyscy dzisiaj.</verse>
				<verse number="4">Prześladowałem tę drogę aż na śmierć, wiążąc i wtrącając do więzienia zarówno mężczyzn, jak i kobiety;</verse>
				<verse number="5">Czego mi świadkiem jest najwyższy kapłan oraz wszyscy starsi. Od nich też otrzymałem listy do braci i pojechałem do Damaszku, aby tych, którzy tam byli, przyprowadzić związanych do Jerozolimy, żeby zostali ukarani.</verse>
				<verse number="6">A gdy byłem w drodze i zbliżałem się do Damaszku około południa, nagle ogarnęła mnie wielka światłość z nieba.</verse>
				<verse number="7">I upadłem na ziemię, i usłyszałem głos, który mówił do mnie: Saulu, Saulu, dlaczego mnie prześladujesz?</verse>
				<verse number="8">A ja odpowiedziałem: Kim jesteś, Panie? I powiedział do mnie: Ja jestem Jezus z Nazaretu, którego ty prześladujesz.</verse>
				<verse number="9">A ci, którzy byli ze mną, wprawdzie widzieli światłość i przestraszyli się, ale głosu tego, który do mnie mówił, nie słyszeli.</verse>
				<verse number="10">Zapytałem: Co mam robić, Panie? A Pan powiedział do mnie: Wstań i idź do Damaszku, a tam ci powiedzą o wszystkim, co postanowiono, abyś uczynił.</verse>
				<verse number="11">A ponieważ zaniewidziałem z powodu blasku tej światłości, przyszedłem do Damaszku prowadzony za rękę przez tych, którzy byli ze mną.</verse>
				<verse number="12">Tam niejaki Ananiasz, człowiek pobożny według prawa, mający [dobre] świadectwo u wszystkich Żydów, którzy [tam] mieszkali;</verse>
				<verse number="13">Przyszedł, podszedł do mnie i powiedział: Bracie Saulu, przejrzyj! I w tej chwili spojrzałem na niego.</verse>
				<verse number="14">A on powiedział: Bóg naszych ojców wybrał cię, żebyś poznał jego wolę, oglądał Sprawiedliwego i słuchał głosu z jego ust.</verse>
				<verse number="15">Będziesz mu bowiem wobec wszystkich ludzi świadkiem tego, co widziałeś i słyszałeś.</verse>
				<verse number="16">Dlaczego teraz zwlekasz? Wstań, ochrzcij się i obmyj swoje grzechy, wzywając imienia Pana.</verse>
				<verse number="17">A gdy wróciłem do Jerozolimy i modliłem się w świątyni, wpadłem w zachwycenie.</verse>
				<verse number="18">I widziałem go, jak mówił do mnie: Pospiesz się i wyjdź szybko z Jerozolimy, ponieważ nie przyjmą twego świadectwa o mnie.</verse>
				<verse number="19">A ja odpowiedziałem: Panie, oni wiedzą, że wtrącałem do więzienia i biczowałem w synagogach tych, którzy w ciebie wierzyli.</verse>
				<verse number="20">A kiedy przelewano krew Szczepana, twojego świadka, ja też byłem przy tym i zgodziłem się na jego zabicie, i pilnowałem szat tych, którzy go zabili.</verse>
				<verse number="21">I powiedział mi: Idź, bo ja cię poślę daleko, do pogan.</verse>
				<verse number="22">Słuchali go aż do tego słowa, [potem] podnieśli swój głos, mówiąc: Zgładź z ziemi takiego [człowieka], bo nie godzi się, żeby żył!</verse>
				<verse number="23">A gdy oni krzyczeli, rozrzucali szaty i ciskali proch w powietrze;</verse>
				<verse number="24">Dowódca rozkazał go zaprowadzić do twierdzy i polecił przesłuchać go z [zastosowaniem] biczowania, żeby się dowiedzieć, dlaczego tak przeciwko niemu krzyczano.</verse>
				<verse number="25">A gdy go związano, aby go ubiczować, Paweł powiedział do setnika, który stał obok: Czy wolno wam biczować Rzymianina i to bez sądu?</verse>
				<verse number="26">Kiedy setnik to usłyszał, podszedł do dowódcy i powiedział mu: Uważaj, co robisz, bo ten człowiek jest Rzymianinem.</verse>
				<verse number="27">Dowódca podszedł i zapytał go: Powiedz mi, czy ty jesteś Rzymianinem? A on odpowiedział: Tak.</verse>
				<verse number="28">I powiedział dowódca: Ja kupiłem to obywatelstwo za wielką sumę. Paweł zaś rzekł: A ja mam [je] od urodzenia.</verse>
				<verse number="29">I natychmiast odstąpili od niego ci, którzy mieli go przesłuchać. Nawet i dowódca przestraszył się, kiedy się dowiedział, że jest Rzymianinem, a on kazał go związać.</verse>
				<verse number="30">A nazajutrz, chcąc się dokładnie dowiedzieć, o co Żydzi go oskarżali, uwolnił go z więzów i rozkazał zebrać się naczelnym kapłanom i całej Radzie, przyprowadził Pawła i stawił go przed nimi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="23">
				<verse number="1">Paweł, patrząc uważnie na Radę, powiedział: Mężowie bracia, aż do dziś żyłem przed Bogiem z zupełnie czystym sumieniem.</verse>
				<verse number="2">Lecz Ananiasz, najwyższy kapłan, rozkazał tym, którzy przy nim stali, uderzyć go w twarz.</verse>
				<verse number="3">Wtedy Paweł powiedział do niego: Uderzy cię Bóg, ściano pobielana! Zasiadłeś, aby mnie sądzić według prawa, a każesz mnie bić wbrew prawu?</verse>
				<verse number="4">Ci zaś, którzy tam stali, powiedzieli: Złorzeczysz najwyższemu kapłanowi Boga?</verse>
				<verse number="5">Paweł odpowiedział: Nie wiedziałem, bracia, że to najwyższy kapłan. Jest bowiem napisane: Przełożonemu twego ludu nie będziesz złorzeczyć.</verse>
				<verse number="6">A Paweł, poznawszy, że jedna część składa się z saduceuszy, a druga z faryzeuszy, zawołał do Rady: Mężowie bracia, jestem faryzeuszem, synem faryzeusza. Sądzą mnie [dziś] z powodu nadziei i zmartwychwstania umarłych.</verse>
				<verse number="7">Gdy to powiedział, powstał spór między faryzeuszami a saduceuszami i doszło do rozdwojenia wśród gromady [zebranych].</verse>
				<verse number="8">Saduceusze bowiem mówią, że nie ma zmartwychwstania ani anioła, ani ducha, a faryzeusze wyznają jedno i drugie.</verse>
				<verse number="9">I wszczął się wielki krzyk, a uczeni w Piśmie ze stronnictwa faryzeuszy zerwali się i zaczęli się spierać, mówiąc: Niczego złego nie znajdujemy w tym człowieku. Jeśli mu coś powiedział duch albo anioł, to nie walczmy z Bogiem.</verse>
				<verse number="10">A gdy doszło do wielkiego wzburzenia, dowódca, obawiając się, aby Pawła nie rozszarpali, rozkazał żołnierzom zejść, wyrwać go spośród nich i zaprowadzić do twierdzy.</verse>
				<verse number="11">A następnej nocy Pan stanął przy nim i powiedział: Bądź dobrej myśli, Pawle! Tak bowiem, jak świadczyłeś o mnie w Jerozolimie, musisz świadczyć również w Rzymie.</verse>
				<verse number="12">Kiedy nastał dzień, niektórzy spośród Żydów zebrali się i zobowiązali się przysięgą, że nie będą jeść ani pić, dopóki nie zabiją Pawła.</verse>
				<verse number="13">A tych, którzy przystąpili do tego sprzysiężenia, było ponad czterdziestu.</verse>
				<verse number="14">Przyszli oni do naczelnych kapłanów i starszych i powiedzieli: Związaliśmy się przysięgą, że nie weźmiemy nic do ust, dopóki nie zabijemy Pawła.</verse>
				<verse number="15">Dlatego teraz wy razem z Radą dajcie znać dowódcy, żeby go jutro do was przyprowadził pod pozorem dokładniejszego zbadania jego sprawy, a my jesteśmy gotowi go zabić, zanim dojdzie.</verse>
				<verse number="16">A gdy siostrzeniec Pawła usłyszał o tej zasadzce, przybył, wszedł do twierdzy i powiadomił [o tym] Pawła.</verse>
				<verse number="17">Wtedy Paweł przywołał jednego z setników i powiedział: Zaprowadź tego młodzieńca do dowódcy, bo ma mu coś do powiedzenia.</verse>
				<verse number="18">Wziął go więc [ze sobą], zaprowadził go do dowódcy i powiedział: Więzień Paweł przywołał mnie i poprosił, abym przyprowadził do ciebie tego młodzieńca, który ma ci coś do powiedzenia.</verse>
				<verse number="19">Dowódca wziął go za rękę, odszedł z nim na bok i zapytał: O czym to masz mi powiedzieć?</verse>
				<verse number="20">A [on] odpowiedział: Żydzi postanowili cię prosić, żebyś jutro zaprowadził Pawła przed Radę pod pozorem dokładniejszego zbadania jego sprawy.</verse>
				<verse number="21">Lecz nie ulegnij ich [namowie], bo czyha na niego ponad czterdziestu mężczyzn, którzy związali się przysięgą, że nie będą jeść ani pić, dopóki go nie zabiją. Są już w pogotowiu, czekając na twoje pozwolenie.</verse>
				<verse number="22">Wtedy dowódca odesłał młodzieńca, przykazując, aby nikomu nie mówił, że go o tym powiadomił.</verse>
				<verse number="23">Przywoławszy dwóch setników, powiedział: Przygotujcie do wymarszu do Cezarei na godzinę trzecią w nocy dwustu żołnierzy, siedemdziesięciu jeźdźców i dwustu oszczepników.</verse>
				<verse number="24">[Kazał] też przygotować zwierzęta juczne, aby wsadzić [na nie] Pawła i bezpiecznie doprowadzić go do namiestnika Feliksa.</verse>
				<verse number="25">Napisał też list tej treści:</verse>
				<verse number="26">Klaudiusz Lizjasz najdostojniejszemu namiestnikowi Feliksowi przesyła pozdrowienia.</verse>
				<verse number="27">Człowieka tego schwytali Żydzi, a gdy go mieli zabić, nadbiegłem z oddziałem i uratowałem go, dowiedziawszy się, że jest Rzymianinem.</verse>
				<verse number="28">A chcąc wiedzieć, z jakiej przyczyny go oskarżają, zaprowadziłem go przed ich Radę;</verse>
				<verse number="29">I stwierdziłem, że oskarżają go o [jakieś] sporne kwestie dotyczące ich prawa i że nie ma żadnej winy, dla której zasługiwałby na śmierć lub więzienie.</verse>
				<verse number="30">A gdy mi powiedziano o zasadzce, którą na niego przygotowali Żydzi, natychmiast wysłałem [go] do ciebie, a jego oskarżycielom nakazałem, żeby przed tobą stawiali zarzuty wobec niego. Bądź zdrów!</verse>
				<verse number="31">Żołnierze zabrali więc Pawła zgodnie z rozkazem i zaprowadzili go nocą do Antipatris.</verse>
				<verse number="32">A nazajutrz zostawili jeźdźców, aby jechali z nim [dalej], a [sami] wrócili do twierdzy.</verse>
				<verse number="33">Tamci przyjechali do Cezarei, oddali list namiestnikowi i stawili przed nim Pawła.</verse>
				<verse number="34">A namiestnik po przeczytaniu [listu] zapytał [go], z jakiej prowincji pochodzi. Kiedy dowiedział się, że z Cylicji;</verse>
				<verse number="35">Powiedział: Przesłucham cię, gdy przybędą twoi oskarżyciele. I rozkazał strzec go w ratuszu Heroda.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="24">
				<verse number="1">Po pięciu dniach przybył najwyższy kapłan Ananiasz wraz ze starszymi i z retorem, niejakim Tertullosem. Wnieśli oni przed namiestnika [oskarżenie] przeciwko Pawłowi.</verse>
				<verse number="2">A gdy go wezwano, Tertullos rozpoczął mowę oskarżycielską: Ponieważ dzięki tobie cieszymy się zupełnym pokojem i dzięki twojej przezorności nasz naród doświadcza wiele dobrego;</verse>
				<verse number="3">Przyznajemy to zawsze i wszędzie, dostojny Feliksie, z wielką wdzięcznością.</verse>
				<verse number="4">Aby cię jednak dłużej nie zatrzymywać, proszę, abyś nas w swej łaskawości przez chwilę posłuchał.</verse>
				<verse number="5">Stwierdziliśmy, że ten człowiek jest jak zaraza, wzbudza niepokoje [wśród] wszystkich Żydów na całym świecie i jest dowódcą sekty nazarejczyków.</verse>
				<verse number="6">Usiłował on też zbezcześcić świątynię. Schwytaliśmy go więc i chcieliśmy osądzić według naszego prawa.</verse>
				<verse number="7">Lecz dowódca Lizjasz przybył i wyrwał go przemocą z naszych rąk;</verse>
				<verse number="8">Nakazując jego oskarżycielom udać się do ciebie. Gdy go przesłuchasz, sam będziesz mógł dowiedzieć się od niego wszystkiego, o co go oskarżamy.</verse>
				<verse number="9">Również Żydzi to potwierdzili, oświadczając, że tak się rzeczy mają.</verse>
				<verse number="10">Kiedy namiestnik dał znak, aby mówił, Paweł powiedział: Wiedząc, że od wielu lat jesteś sędzią tego narodu, tym chętniej zdam sprawę z tego, co mnie dotyczy.</verse>
				<verse number="11">Możesz sprawdzić, że nie upłynęło więcej niż dwanaście dni, odkąd przybyłem do Jerozolimy, aby wielbić [Boga].</verse>
				<verse number="12">I nie znaleźli mnie w świątyni rozprawiającego z kimkolwiek ani podburzającego lud czy to w synagogach, czy w mieście;</verse>
				<verse number="13">Ani też nie mogą dowieść tego, o co mnie oskarżają.</verse>
				<verse number="14">Wyznaję jednak przed tobą, że według drogi, którą [oni] uważają za herezję, służę Bogu [moich] ojców, wierząc wszystkiemu, co jest napisane w Prawie i u Proroków;</verse>
				<verse number="15">Mając nadzieję w Bogu, że będzie zmartwychwstanie, którego i oni oczekują, zarówno sprawiedliwych, jak i niesprawiedliwych.</verse>
				<verse number="16">I sam się usilnie staram, aby zawsze mieć sumienie bez skazy wobec Boga i ludzi.</verse>
				<verse number="17">A po wielu latach przybyłem, aby złożyć jałmużny i ofiary memu narodowi.</verse>
				<verse number="18">Wtedy pewni Żydzi z Azji spotkali mnie oczyszczonego w świątyni, bez tłumu i zgiełku.</verse>
				<verse number="19">Oni powinni tu stanąć przed tobą i oskarżać, jeżeli mają coś przeciwko mnie.</verse>
				<verse number="20">Albo niech ci [tutaj] sami powiedzą, czy znaleźli we mnie jakąś nieprawość, gdy stanąłem przed Radą;</verse>
				<verse number="21">Chyba jedynie to, że stojąc wśród nich, zawołałem: Sądzicie mnie dziś z powodu zmartwychwstania umarłych.</verse>
				<verse number="22">Kiedy Feliks to usłyszał, znając dokładniej tę drogę, odroczył ich [sprawę], mówiąc: Rozpatrzę waszą sprawę, kiedy tu przyjedzie dowódca Lizjasz.</verse>
				<verse number="23">I rozkazał setnikowi pilnować Pawła, zastosować ulgi i nie zabraniać żadnemu z jego przyjaciół posługiwać mu czy go odwiedzać.</verse>
				<verse number="24">A po kilku dniach przyjechał Feliks ze swoją żoną Druzyllą, która była Żydówką. Kazał zawołać Pawła i słuchał go, [jak mówił] o wierze w Chrystusa.</verse>
				<verse number="25">A gdy on rozprawiał o sprawiedliwości, powściągliwości i przyszłym sądzie, Feliks przestraszył się i powiedział: Teraz już odejdź. Kiedy znajdę czas, każę cię zawołać.</verse>
				<verse number="26">Spodziewał się przy tym, że dostanie od Pawła pieniądze za to, że go wypuści, dlatego też częściej wzywał go [do siebie] na rozmowę.</verse>
				<verse number="27">A po dwóch latach następcą Feliksa został Porcjusz Festus. Feliks, chcąc sobie zjednać życzliwość Żydów, zostawił Pawła w więzieniu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="25">
				<verse number="1">Kiedy Festus przybył do prowincji, po trzech dniach udał się z Cezarei do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="2">Najwyższy kapłan i znamienici Żydzi wnieśli przed nim przeciwko Pawłowi skargę i prosili go;</verse>
				<verse number="3">Aby okazał im w jego sprawie przychylność i kazał przyprowadzić go do Jerozolimy. Przygotowali bowiem zasadzkę, aby go zabić w drodze.</verse>
				<verse number="4">Lecz Festus odpowiedział, że Paweł znajduje się pod strażą w Cezarei i że on sam wkrótce [tam] pojedzie.</verse>
				<verse number="5">I powiedział: Niech ci z was, którzy mogą, pojadą ze mną, a jeśli ten człowiek popełnił coś [złego], niech go oskarżają.</verse>
				<verse number="6">A gdy spędził u nich [nie] więcej niż dziesięć dni, udał się do Cezarei. Nazajutrz zasiadł na krześle sędziowskim i kazał przyprowadzić Pawła.</verse>
				<verse number="7">Kiedy ten przyszedł, otoczyli [go] Żydzi, którzy przybyli z Jerozolimy, i wytoczyli przeciwko Pawłowi wiele ciężkich oskarżeń, których nie mogli udowodnić.</verse>
				<verse number="8">On zaś bronił się: Nie zawiniłem w niczym ani przeciwko prawu żydowskiemu, ani przeciwko świątyni, ani przeciwko cesarzowi.</verse>
				<verse number="9">Lecz Festus, chcąc sobie zjednać przychylność Żydów, odpowiedział Pawłowi: Czy chcesz pojechać do Jerozolimy i tam być przede mną sądzony w tej sprawie?</verse>
				<verse number="10">Wtedy Paweł powiedział: Stoję przed sądem cesarskim, gdzie należy mnie sądzić. Żydom nie wyrządziłem żadnej krzywdy, o czym ty sam dobrze wiesz.</verse>
				<verse number="11">Bo jeśli [w czymś] zawiniłem i popełniłem coś, co zasługuje na śmierć, nie wzbraniam się umrzeć. Lecz jeśli nie ma nic w tym, o co mnie oskarżają, nikt nie może mnie im wydać. Odwołuję się do cesarza.</verse>
				<verse number="12">Wtedy Festus porozumiał się z Radą i odpowiedział: Odwołałeś się do cesarza? Do cesarza pójdziesz.</verse>
				<verse number="13">A po upływie kilku dni przyjechali do Cezarei król Agryppa i Berenike, aby powitać Festusa.</verse>
				<verse number="14">A kiedy przebywali tam wiele dni, Festus przedstawił królowi sprawę Pawła, mówiąc: Feliks pozostawił w więzieniu pewnego człowieka;</verse>
				<verse number="15">Przeciwko któremu, gdy byłem w Jerozolimie, naczelni kapłani i starsi żydowscy wnieśli skargę, żądając dla niego wyroku skazującego.</verse>
				<verse number="16">Odpowiedziałem im, że Rzymianie nie mają w zwyczaju wydawać człowieka na stracenie, zanim oskarżony nie stanie wobec oskarżycieli i nie będzie miał możliwości odpowiedzieć na zarzuty.</verse>
				<verse number="17">Gdy się tu zebrali, nazajutrz, bez żadnej zwłoki zasiadłem na krześle sędziowskim i kazałem przyprowadzić tego człowieka.</verse>
				<verse number="18">Stanęli przeciw niemu jego oskarżyciele, ale nie wnieśli żadnej skargi z tych, których się spodziewałem.</verse>
				<verse number="19">Wiedli z nim tylko jakieś spory o ich zabobony i o jakiegoś zmarłego Jezusa, o którym Paweł twierdzi, że żyje.</verse>
				<verse number="20">Będąc niepewnym co do tego sporu, zapytałem, czy chciałby udać się do Jerozolimy i tam być sądzony w tych sprawach.</verse>
				<verse number="21">Lecz ponieważ Paweł odwołał się, by go zatrzymać do rozpatrzenia [sprawy przez] Augusta, rozkazałem go strzec, dopóki go nie odeślę do cesarza.</verse>
				<verse number="22">Wtedy Agryppa powiedział do Festusa: Ja [również] chciałbym posłuchać tego człowieka. A on odpowiedział: Jutro go usłyszysz.</verse>
				<verse number="23">Gdy nazajutrz Agryppa i Berenike przybyli z wielką okazałością i weszli do sali rozpraw z dowódcami i najznakomitszymi obywatelami miasta, na rozkaz Festusa wprowadzono Pawła.</verse>
				<verse number="24">Po czym Festus przemówił: Królu Agryppo i wszyscy tu obecni mężowie! Widzicie tego, o którego mnie prosił cały lud żydowski zarówno w Jerozolimie, jak i tutaj, wołając, że nie powinien on dłużej żyć.</verse>
				<verse number="25">Lecz ja stwierdziłem, że nie popełnił niczego, co zasługuje na śmierć. A ponieważ on sam odwołał się do Augusta, postanowiłem go odesłać.</verse>
				<verse number="26">Nie mogę [jednak] o nim napisać [memu] panu nic pewnego. Dlatego kazałem go stawić przed wami, a zwłaszcza przed tobą, królu Agryppo, abym po przesłuchaniu miał co napisać.</verse>
				<verse number="27">Bo wydaje mi się nierozsądne posyłać więźnia bez podania stawianych mu zarzutów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="26">
				<verse number="1">Wtedy Agryppa powiedział do Pawła: Wolno ci mówić we własnej obronie. Wówczas Paweł, wyciągnąwszy rękę, zaczął się bronić:</verse>
				<verse number="2">Królu Agryppo, uważam to za szczęście, że mam dziś bronić się wobec ciebie przed wszystkim, o co mnie oskarżają Żydzi.</verse>
				<verse number="3">Zwłaszcza że jesteś obeznany ze wszystkimi zwyczajami i sporami, które są między Żydami. Dlatego proszę cię, żebyś mnie cierpliwie wysłuchał.</verse>
				<verse number="4">Wszyscy Żydzi znają moje życie od młodości, jak je wiodłem od początku wśród mego narodu w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="5">Znają mnie od dawna – gdyby chcieli zaświadczyć – że żyłem według [zasad] najsurowszego stronnictwa naszej religii jako faryzeusz.</verse>
				<verse number="6">A teraz stoję przed sądem z powodu nadziei [spełnienia] obietnicy danej ojcom przez Boga;</verse>
				<verse number="7">Której [spełnienia] ma nadzieję doczekać dwanaście naszych pokoleń, służąc [Bogu] ustawicznie dniem i nocą. Z powodu tej nadziei, królu Agryppo, oskarżają mnie Żydzi.</verse>
				<verse number="8">Dlaczego uważacie za rzecz nie do wiary, że Bóg wskrzesza umarłych?</verse>
				<verse number="9">Wprawdzie mnie samemu wydawało się, że powinienem wiele czynić przeciw imieniu Jezusa z Nazaretu.</verse>
				<verse number="10">Tak też czyniłem w Jerozolimie, gdzie wielu świętych wtrącałem do więzienia, wziąwszy upoważnienie od naczelnych kapłanów, a kiedy skazywano ich na śmierć, głosowałem przeciwko [nim];</verse>
				<verse number="11">A po wszystkich synagogach często [ich] karząc, zmuszałem do bluźnierstwa. Występując przeciwko nim z wielką wściekłością, prześladowałem ich nawet po obcych miastach.</verse>
				<verse number="12">Tak jechałem do Damaszku, mając upoważnienie i zlecenie od naczelnych kapłanów.</verse>
				<verse number="13">W południe, będąc w drodze, ujrzałem, królu, światłość z nieba [jaśniejszą] niż słońce, która oświeciła mnie i tych, którzy jechali ze mną.</verse>
				<verse number="14">A gdy wszyscy upadliśmy na ziemię, usłyszałem głos mówiący do mnie po hebrajsku: Saulu, Saulu, dlaczego mnie prześladujesz? Trudno ci przeciw ościeniowi wierzgać.</verse>
				<verse number="15">A ja zapytałem: Kim jesteś, Panie? A on odpowiedział: Ja jestem Jezus, którego ty prześladujesz.</verse>
				<verse number="16">Ale podnieś się i stań na nogi, bo ukazałem się tobie, żeby ustanowić cię sługą i świadkiem zarówno tych rzeczy, które widziałeś, jak i innych, w których ci się objawię.</verse>
				<verse number="17">Wybawię cię od tego ludu i od pogan, do których cię teraz posyłam;</verse>
				<verse number="18">Dla otworzenia ich oczu, aby odwrócić [ich] od ciemności do światła, od mocy szatana do Boga, aby otrzymali przebaczenie grzechów i dziedzictwo między uświęconymi przez wiarę we mnie.</verse>
				<verse number="19">Dlatego też, królu Agryppo, nie byłem nieposłuszny temu niebieskiemu widzeniu.</verse>
				<verse number="20">Ale głosiłem najpierw tym, którzy są w Damaszku, w Jerozolimie, w całej Judei, i poganom, żeby pokutowali i nawrócili się do Boga, i spełniali uczynki godne pokuty.</verse>
				<verse number="21">Z tego powodu Żydzi schwytali mnie w świątyni i chcieli zabić.</verse>
				<verse number="22">Ale dzięki pomocy Boga żyję do dzisiaj, dając świadectwo małym i wielkim, nic nie mówiąc oprócz tego, co powiedzieli prorocy i Mojżesz, że nastąpi;</verse>
				<verse number="23">Że Chrystus ma cierpieć, jako pierwszy zmartwychwstać i zwiastować światłość temu ludowi i poganom.</verse>
				<verse number="24">Gdy on to powiedział w [swojej] obronie, Festus odezwał się donośnym głosem: Jesteś szalony, Pawle! Wielka uczoność doprowadza cię do szaleństwa.</verse>
				<verse number="25">Ale on odpowiedział: Nie jestem szalony, dostojny Festusie, ale głoszę słowa prawdy i rozsądku.</verse>
				<verse number="26">Król bowiem, przed którym śmiało mówię, wie o tych sprawach, gdyż jestem przekonany, że nic z tych rzeczy nie jest przed nim ukryte, ponieważ nie działo się to w jakimś zakątku.</verse>
				<verse number="27">Czy wierzysz, królu Agryppo, prorokom? Wiem, że wierzysz.</verse>
				<verse number="28">Wtedy Agryppa powiedział do Pawła: Niemal przekonałeś mnie, żebym został chrześcijaninem.</verse>
				<verse number="29">Ale Paweł powiedział: Dałby Bóg, abyś i niemal, i całkowicie nie tylko ty, ale i wszyscy, którzy mnie dziś słuchają, stali się takimi, jakim ja jestem, z wyjątkiem tych więzów.</verse>
				<verse number="30">A gdy to powiedział, wstał król, namiestnik, Berenike i ci, którzy z nimi zasiadali.</verse>
				<verse number="31">Kiedy się oddalili, rozmawiali między sobą: Ten człowiek nie czyni nic, co zasługiwałoby na śmierć lub więzienie.</verse>
				<verse number="32">Agryppa zaś powiedział do Festusa: Można by zwolnić tego człowieka, gdyby nie odwołał się do cesarza.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="27">
				<verse number="1">A gdy postanowiono, że mamy płynąć do Italii, oddano Pawła i innych więźniów setnikowi, imieniem Juliusz, z oddziału Augusta.</verse>
				<verse number="2">Wsiedliśmy na statek adramyteński, który miał płynąć wzdłuż wybrzeża Azji, i odbiliśmy [od brzegu]. Był też z nami Arystarch, Macedończyk z Tesaloniki.</verse>
				<verse number="3">Następnego dnia przypłynęliśmy do Sydonu, gdzie Juliusz, który życzliwie odnosił się do Pawła, pozwolił [mu] iść do przyjaciół, aby doznał pokrzepienia.</verse>
				<verse number="4">A wyruszywszy stamtąd, płynęliśmy pod [osłoną] Cypru, dlatego że wiatry były przeciwne.</verse>
				<verse number="5">Przepłynęliśmy morze na wysokości Cylicji i Pamfilii i przybyliśmy do Miry w Licji.</verse>
				<verse number="6">Tam setnik znalazł statek aleksandryjski płynący do Italii i umieścił nas na nim.</verse>
				<verse number="7">A gdy przez wiele dni płynęliśmy wolno i dotarliśmy zaledwie na wysokość Knidos, ponieważ wiatr nam nie pozwalał, popłynęliśmy wzdłuż Krety obok Salmone.</verse>
				<verse number="8">A płynąc z trudem wzdłuż jej [brzegów], dotarliśmy do pewnego miejsca zwanego Piękne Porty, blisko którego było miasto Lasaia.</verse>
				<verse number="9">Gdy upłynęło wiele czasu i żegluga stała się niebezpieczna, bo minął już post, Paweł [ich] przestrzegał:</verse>
				<verse number="10">Panowie, widzę, że żegluga będzie [związana] z krzywdą i wielką szkodą nie tylko ładunkowi i statkowi, ale i naszemu życiu.</verse>
				<verse number="11">Setnik jednak bardziej ufał sternikowi i właścicielowi [statku] niż temu, co mówił Paweł.</verse>
				<verse number="12">A ponieważ żaden port nie nadawał się do przezimowania, większość postanowiła stamtąd odpłynąć, dostać się jakoś na przezimowanie do portu Feniks na Krecie, otwartego na południowo-zachodnią i północno-zachodnią stronę.</verse>
				<verse number="13">A gdy powiał wiatr z południa, sądzili, że zamiar doprowadzą do skutku, i odbili od brzegu, i popłynęli wzdłuż Krety.</verse>
				<verse number="14">Lecz niedługo potem uderzył na nią gwałtowny wiatr, zwany Eurokludon.</verse>
				<verse number="15">Kiedy statek został porwany i nie mógł stawić czoła wiatrowi, puściliśmy [go z wiatrem] i pozwoliliśmy się unosić.</verse>
				<verse number="16">Gdy płynęliśmy wzdłuż pewnej wysepki, zwanej Klauda, z trudem zdołaliśmy uchwycić łódź ratunkową.</verse>
				<verse number="17">Po wyciągnięciu jej przepasali statek, używając [sprzętu] pomocniczego. Z obawy, żeby nie wpaść na płyciznę, opuścili żagle i tak ich niosło.</verse>
				<verse number="18">Ponieważ miotała nami gwałtowna burza, nazajutrz wyrzucili [ładunek].</verse>
				<verse number="19">A trzeciego [dnia] własnymi rękami wyrzuciliśmy osprzęt statku.</verse>
				<verse number="20">Lecz kiedy przez wiele dni nie pokazało się ani słońce, ani gwiazdy, a niemała nawałnica napierała, znikła już wszelka nadzieja naszego ocalenia.</verse>
				<verse number="21">Gdy [ludzie] już długo nic nie jedli, Paweł stanął pośród nich i powiedział: Panowie, trzeba było mnie posłuchać i nie odpływać od Krety, wtedy uniknęlibyście straty i szkody.</verse>
				<verse number="22">Lecz teraz zachęcam was, abyście byli dobrej myśli, bo nikt z was nie zginie, tylko statek.</verse>
				<verse number="23">Tej nocy bowiem stanął przy mnie anioł Boga, do którego należę i któremu służę;</verse>
				<verse number="24">I powiedział: Nie bój się, Pawle, musisz stanąć przed cesarzem, a oto Bóg darował ci wszystkich, którzy z tobą płyną.</verse>
				<verse number="25">Dlatego bądźcie dobrej myśli, panowie, bo wierzę Bogu, że będzie tak, jak mi powiedziano.</verse>
				<verse number="26">Musimy jednak być wyrzuceni na jakąś wyspę.</verse>
				<verse number="27">A gdy nadeszła czternasta noc, a nas rzucało po Adriatyku, około północy zdawało się żeglarzom, że zbliżają się do jakiegoś lądu.</verse>
				<verse number="28">Wtedy spuścili sondę i stwierdzili dwadzieścia sążni. Popłynąwszy nieco dalej, znowu spuścili sondę i stwierdzili piętnaście sążni.</verse>
				<verse number="29">Bojąc się, abyśmy nie wpadli na skały, zrzucili z rufy cztery kotwice i z upragnieniem oczekiwali świtu.</verse>
				<verse number="30">A gdy żeglarze postanowili uciec ze statku, spuścili łódź ratunkową pod pozorem zrzucenia kotwic z dziobu statku;</verse>
				<verse number="31">Paweł powiedział do setnika i żołnierzy: Jeśli ci nie zostaną na statku, nie będziecie mogli zostać ocaleni.</verse>
				<verse number="32">Wtedy żołnierze odcięli liny od łodzi ratunkowej i pozwolili jej spaść.</verse>
				<verse number="33">Kiedy zaczynało świtać, Paweł zachęcał wszystkich do posiłku: Dziś [już] czternasty dzień, jak trwacie w oczekiwaniu bez posiłku, nic nie jedząc.</verse>
				<verse number="34">Dlatego proszę was, abyście się posilili, bo to przyczyni się do waszego ocalenia, gdyż żadnemu z was włos z głowy nie spadnie.</verse>
				<verse number="35">A to powiedziawszy, wziął chleb i podziękował Bogu wobec wszystkich, a gdy złamał, zaczął jeść.</verse>
				<verse number="36">Wtedy wszyscy nabrali otuchy i posilili się.</verse>
				<verse number="37">A nas wszystkich na statku było dwieście siedemdziesiąt sześć dusz.</verse>
				<verse number="38">Kiedy się najedli, odciążyli statek, wyrzucając zboże do morza.</verse>
				<verse number="39">Gdy nastał dzień, nie rozpoznali lądu, jednak zobaczyli jakąś zatokę o płaskim wybrzeżu, do którego postanowili, jeśli będzie można, przybić statkiem.</verse>
				<verse number="40">Wyciągnąwszy więc kotwice, puścili się na morze. Poluzowali wiązania sterowe, nastawili [przedni] żagiel pod wiatr i zmierzali do brzegu.</verse>
				<verse number="41">Wpadli jednak na mieliznę utworzoną między dwoma prądami i osiedli ze statkiem. Dziób statku się zarył, ale rufa zaczęła się rozbijać pod naporem fal.</verse>
				<verse number="42">Wtedy żołnierze postanowili, że zabiją więźniów, aby żaden z nich nie odpłynął i nie uciekł.</verse>
				<verse number="43">Lecz setnik, chcąc ocalić Pawła, powstrzymał ich od tego zamiaru. Potem rozkazał, aby ci, którzy umieją pływać, skoczyli pierwsi do morza i wyszli na brzeg;</verse>
				<verse number="44">Pozostali zaś na deskach lub częściach statku. I w ten sposób wszyscy cało wyszli na ląd.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="28">
				<verse number="1">Po ocaleniu dowiedzieli się, że ta wyspa nazywa się Malta.</verse>
				<verse number="2">A barbarzyńcy okazali nam niezwykłą życzliwość. Rozpalili bowiem ognisko i przyjęli nas, bo padał deszcz i było zimno.</verse>
				<verse number="3">A gdy Paweł nazbierał naręcze chrustu i nałożył na ogień, na skutek gorąca wypełzła żmija i uczepiła się jego ręki.</verse>
				<verse number="4">Kiedy barbarzyńcy zobaczyli gada wiszącego u jego ręki, mówili między sobą: Ten człowiek na pewno jest mordercą, bo choć wyszedł cało z morza, zemsta nie pozwala mu żyć.</verse>
				<verse number="5">Lecz on strząsnął gada w ogień i nie doznał nic złego.</verse>
				<verse number="6">A oni oczekiwali, że spuchnie albo nagle padnie martwy. Lecz gdy długo czekali i widzieli, że nic złego mu się nie stało, zmienili zdanie i mówili, że jest bogiem.</verse>
				<verse number="7">W pobliżu tego miejsca znajdowały się posiadłości naczelnika wyspy, imieniem Publiusz, który nas przyjął i przez trzy dni po przyjacielsku gościł.</verse>
				<verse number="8">A ojciec Publiusza leżał, bo miał gorączkę i czerwonkę. Paweł poszedł do niego i modlił się, a położywszy na nim ręce, uzdrowił go.</verse>
				<verse number="9">Po tym wydarzeniu przychodzili również inni chorzy z wyspy i byli uzdrawiani.</verse>
				<verse number="10">Okazali nam oni wielki szacunek, a gdy mieliśmy odpływać, dali wszystko, co [nam] było potrzebne.</verse>
				<verse number="11">Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie.</verse>
				<verse number="12">Przybywszy do Syrakuz, pozostaliśmy [tam] trzy dni.</verse>
				<verse number="13">Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli.</verse>
				<verse number="14">Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu.</verse>
				<verse number="15">Tamtejsi bracia, gdy usłyszeli o nas, wyszli nam naprzeciw aż do Forum Appiusza i do Trzech Gospód. Kiedy Paweł ich zobaczył, podziękował Bogu i nabrał otuchy.</verse>
				<verse number="16">A gdy przybyliśmy do Rzymu, setnik oddał więźniów dowódcy wojska, ale Pawłowi pozwolono mieszkać osobno z żołnierzem, który go pilnował.</verse>
				<verse number="17">Po trzech dniach Paweł zaprosił przywódców żydowskich. Kiedy się zeszli, powiedział do nich: Mężowie bracia, nic nie uczyniłem przeciwko ludowi i zwyczajom ojczystym, a jednak zostałem wydany w Jerozolimie jako więzień w ręce Rzymian;</verse>
				<verse number="18">Którzy po przesłuchaniu chcieli mnie wypuścić, bo nie było we mnie nic [zasługującego] na śmierć.</verse>
				<verse number="19">Lecz gdy Żydzi się [temu] sprzeciwiali, musiałem odwołać się do cesarza, nie chcąc jednak w czymkolwiek oskarżać mego narodu.</verse>
				<verse number="20">Dlatego też zaprosiłem was, aby się z wami zobaczyć i porozmawiać, bo z powodu nadziei Izraela jestem związany tym łańcuchem.</verse>
				<verse number="21">Lecz oni powiedzieli do niego: Nie otrzymaliśmy z Judei [żadnych] listów o tobie ani żaden z przybyłych braci nie oznajmił, ani nie mówił o tobie nic złego.</verse>
				<verse number="22">Pragniemy jednak od ciebie usłyszeć, co myślisz, bo wiemy o tym stronnictwie, że wszędzie mówią przeciwko niemu.</verse>
				<verse number="23">Wyznaczyli mu dzień i przyszło wielu do niego do kwatery, a on od rana do wieczora przytaczał im świadectwa o królestwie Bożym i przekonywał o Jezusie na podstawie Prawa Mojżesza i Proroków.</verse>
				<verse number="24">I niektórzy uwierzyli temu, co mówił, a inni nie uwierzyli.</verse>
				<verse number="25">Poróżnieni ze sobą rozeszli się, gdy Paweł powiedział [to] jedno: Słusznie Duch Święty powiedział przez proroka Izajasza do naszych ojców:</verse>
				<verse number="26">Idź do tego ludu i mów: Słuchając, będziecie słyszeć, ale nie zrozumiecie, i patrząc, będziecie widzieć, ale nie zobaczycie.</verse>
				<verse number="27">Utyło bowiem serce tego ludu, stępiały ich uszy i zamknęli swe oczy, żeby oczami nie widzieli ani uszami nie słyszeli, a sercem nie zrozumieli i nie nawrócili się, i żebym ich nie uzdrowił.</verse>
				<verse number="28">Niech wam więc będzie wiadome, że poganom zostało posłane to zbawienie Boże, a oni będą słuchać.</verse>
				<verse number="29">A gdy to powiedział, Żydzi odeszli, wiodąc ze sobą zacięty spór.</verse>
				<verse number="30">Przez całe dwa lata Paweł mieszkał w wynajętym mieszkaniu i przyjmował wszystkich, którzy przychodzili do niego;</verse>
				<verse number="31">Głosząc królestwo Boże i nauczając tego, co dotyczy Pana Jezusa Chrystusa, ze wszelką odwagą i bez przeszkód.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="45">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, sługa Jezusa Chrystusa, powołany apostoł, odłączony do [głoszenia] ewangelii Boga;</verse>
				<verse number="2">(Którą przedtem obiecał przez swoich proroków w Pismach świętych);</verse>
				<verse number="3">O jego Synu, Jezusie Chrystusie, naszym Panu, który według ciała pochodził z potomstwa Dawida;</verse>
				<verse number="4">A pokazał z mocą, że jest Synem Bożym, według Ducha świętości, przez zmartwychwstanie;</verse>
				<verse number="5">Przez którego otrzymaliśmy łaskę i apostolstwo, [by przywieść] do posłuszeństwa wierze wszystkie narody dla jego imienia;</verse>
				<verse number="6">Wśród których jesteście i wy, powołani [przez] Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="7">Wszystkim, którzy jesteście w Rzymie, umiłowanym Boga, powołanym świętym: Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="8">Najpierw dziękuję mojemu Bogu przez Jezusa Chrystusa za was wszystkich, że wasza wiara słynie na cały świat.</verse>
				<verse number="9">Bóg bowiem, któremu służę w moim duchu w ewangelii jego Syna, jest mi świadkiem, że nieustannie czynię wzmiankę o was w moich modlitwach;</verse>
				<verse number="10">Zawsze prosząc, żeby wreszcie kiedyś udało mi się za wolą Bożą odbyć podróż do was.</verse>
				<verse number="11">Pragnę bowiem zobaczyć was, abym wam mógł udzielić jakiegoś daru duchowego dla waszego utwierdzenia;</verse>
				<verse number="12">To znaczy, abyśmy się wzajemnie pocieszyli obopólną wiarą, waszą i moją.</verse>
				<verse number="13">A nie chcę, abyście i wy, bracia, nie wiedzieli, że często zamierzałem przybyć do was (ale byłem dotąd zatrzymywany), abym miał jakiś owoc zarówno wśród was, jak i wśród innych pogan.</verse>
				<verse number="14">Jestem dłużnikiem zarówno Greków, jak i barbarzyńców, zarówno mądrych, jak i niemądrych;</verse>
				<verse number="15">Tak że na ile mogę, jestem gotowy i wam, którzy jesteście w Rzymie, głosić ewangelię.</verse>
				<verse number="16">Nie wstydzę się bowiem ewangelii Chrystusa, ponieważ jest [ona] mocą Boga ku zbawieniu dla każdego, kto uwierzy, najpierw Żyda, [potem] i Greka.</verse>
				<verse number="17">W niej bowiem objawia się sprawiedliwość Boga z wiary w wiarę, jak jest napisane: Sprawiedliwy będzie żył z wiary.</verse>
				<verse number="18">Gniew Boży bowiem objawia się z nieba przeciwko wszelkiej bezbożności i niesprawiedliwości ludzi, którzy zatrzymują prawdę w niesprawiedliwości.</verse>
				<verse number="19">Ponieważ to, co można wiedzieć o Bogu, jest dla nich jawne, gdyż Bóg im to objawił.</verse>
				<verse number="20">[To bowiem, co] niewidzialne, to znaczy jego wieczna moc i bóstwo, są widzialne od stworzenia świata przez to, co stworzone, po to, aby oni byli bez wymówki.</verse>
				<verse number="21">Dlatego że poznawszy Boga, nie chwalili [go] jako Boga ani [mu] nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmiło się ich bezrozumne serce.</verse>
				<verse number="22">Podając się za mądrych, zgłupieli;</verse>
				<verse number="23">I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo obrazu zniszczalnego człowieka, ptaków, czworonożnych [zwierząt] i gadów.</verse>
				<verse number="24">Dlatego też Bóg wydał ich nieczystości przez pożądliwości ich serc, aby hańbili swoje ciała między sobą.</verse>
				<verse number="25">[Oni to] zamienili prawdę Bożą w kłamstwo i czcili stworzenie, i służyli [jemu] raczej niż Stwórcy, który jest błogosławiony na wieki. Amen.</verse>
				<verse number="26">Dlatego wydał ich Bóg haniebnym namiętnościom, gdyż nawet ich kobiety zamieniły naturalne współżycie na przeciwne naturze.</verse>
				<verse number="27">Także mężczyźni, opuściwszy naturalne współżycie z kobietą, zapałali w swej pożądliwości jedni ku drugim, mężczyzna z mężczyzną, popełniając haniebne czyny i ponosząc na sobie samych należną za swój błąd zapłatę.</verse>
				<verse number="28">A skoro im się nie spodobało zachowanie poznania Boga, wydał ich Bóg [na pastwę] wypaczonego umysłu, aby robili to, co nie wypada;</verse>
				<verse number="29">Będąc napełnieni wszelką nieprawością, nierządem, przewrotnością, chciwością, złośliwością; pełni zazdrości, morderstwa, sporu, podstępu, złych obyczajów;</verse>
				<verse number="30">Plotkarze, oszczercy, nienawidzący Boga, zuchwali, pyszni, chełpliwi, wynalazcy złych rzeczy, nieposłuszni rodzicom;</verse>
				<verse number="31">Bezrozumni, niedotrzymujący słowa, bez naturalnej miłości, nieprzejednani [i] bez miłosierdzia.</verse>
				<verse number="32">Oni to, poznawszy wyrok Boga, że ci, którzy robią takie [rzeczy], są godni śmierci, nie tylko sami je robią, ale też pochwalają tych, którzy tak postępują.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Dlatego jesteś bez wymówki, człowieku, [kimkolwiek jesteś], który osądzasz. W czym bowiem osądzasz drugiego, osądzasz samego siebie, ponieważ ty, który osądzasz drugiego, robisz to samo.</verse>
				<verse number="2">Lecz wiemy, że sąd Boży jest według prawdy przeciwko tym, którzy robią takie [rzeczy].</verse>
				<verse number="3">Czy myślisz, człowieku, który osądzasz tych, którzy robią takie [rzeczy], a sam je robisz, że ty unikniesz sądu Bożego?</verse>
				<verse number="4">Czy gardzisz bogactwem jego dobroci, cierpliwości i nieskwapliwości, nie wiedząc, że dobroć Boga prowadzi cię do pokuty?</verse>
				<verse number="5">Ty jednak przez swoją zatwardziałość i niepokutujące serce gromadzisz sobie samemu gniew na dzień gniewu i objawienia sprawiedliwego sądu Boga;</verse>
				<verse number="6">Który odda każdemu według jego uczynków:</verse>
				<verse number="7">Tym, którzy przez wytrwanie w dobrym uczynku szukają chwały, czci i nieśmiertelności, [odda] życie wieczne;</verse>
				<verse number="8">Natomiast swarliwym i nieposłusznym prawdzie, lecz posłusznym niesprawiedliwości, [odda] zapalczywość i gniew.</verse>
				<verse number="9">Utrapienie i ucisk [odda] duszy każdego człowieka, który popełnia zło, najpierw Żyda, potem i Greka;</verse>
				<verse number="10">A chwałę, cześć i pokój każdemu, kto czyni dobro, najpierw Żydowi, potem i Grekowi.</verse>
				<verse number="11">U Boga bowiem nie ma względu na osobę.</verse>
				<verse number="12">Bo ci, którzy bez prawa zgrzeszyli, bez prawa też zginą, a ci, którzy w prawie zgrzeszyli, przez prawo będą sądzeni;</verse>
				<verse number="13">(Gdyż nie słuchacze prawa [są] sprawiedliwi przed Bogiem, ale ci, którzy wypełniają prawo, będą usprawiedliwieni.</verse>
				<verse number="14">Gdy bowiem poganie, którzy nie mają prawa, z natury czynią to, co jest w prawie, oni, nie mając prawa, sami dla siebie są prawem.</verse>
				<verse number="15">Oni to ukazują działanie prawa wpisanego w ich serca, za poświadczeniem ich sumienia i myśli wzajemnie się oskarżających lub też usprawiedliwiających);</verse>
				<verse number="16">W dniu, w którym Bóg przez Jezusa Chrystusa będzie sądził skryte sprawy ludzkie według mojej ewangelii.</verse>
				<verse number="17">Oto ty się nazywasz Żydem, polegasz na prawie, chlubisz się Bogiem;</verse>
				<verse number="18">Znasz [jego] wolę, rozpoznajesz [to, co] lepsze, będąc pouczony przez prawo;</verse>
				<verse number="19">I uważasz się za przewodnika ślepych, za światłość tych, którzy są w ciemności;</verse>
				<verse number="20">Wychowawcę bezrozumnych, nauczyciela niemowląt, mając w prawie kształt wiedzy i prawdy.</verse>
				<verse number="21">Ty więc, który uczysz drugiego, samego siebie nie uczysz? Ty, który głosisz, że nie wolno kraść, kradniesz?</verse>
				<verse number="22">Ty, który mówisz, że nie wolno cudzołożyć, cudzołożysz? Ty, który się brzydzisz bożkami, dopuszczasz się świętokradztwa?</verse>
				<verse number="23">Ty, który się chlubisz prawem, przez przekraczanie prawa znieważasz Boga?</verse>
				<verse number="24">Ponieważ z waszego powodu, jak jest napisane, poganie bluźnią imieniu Boga.</verse>
				<verse number="25">Obrzezanie bowiem jest pożyteczne, jeśli wypełniasz prawo, ale jeśli przekraczasz prawo, twoje obrzezanie staje się nieobrzezaniem.</verse>
				<verse number="26">Jeśli więc nieobrzezany przestrzega przepisów prawa, czyż jego nieobrzezanie nie będzie uznane za obrzezanie?</verse>
				<verse number="27">I ten, który jest nieobrzezany z natury, a wypełnia prawo, osądzi ciebie, który mając literę i obrzezanie, przekraczasz prawo.</verse>
				<verse number="28">Nie ten bowiem jest Żydem, kto jest [Żydem] na zewnątrz, ani nie to jest obrzezaniem, co jest na zewnątrz, na ciele;</verse>
				<verse number="29">Ale ten jest Żydem, kto jest nim wewnątrz, i [to jest obrzezanie, co jest] obrzezaniem serca, w duchu, nie w literze, którego chwała nie [pochodzi] od ludzi, lecz od Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Na czym więc polega wyższość Żyda? Albo jaki jest pożytek z obrzezania?</verse>
				<verse number="2">Wielki pod każdym względem. Przede wszystkim [ten], że im zostały powierzone słowa Boże.</verse>
				<verse number="3">Cóż bowiem, jeśli niektórzy nie uwierzyli? Czyż ich niewiara zniweczy wiarę Boga?</verse>
				<verse number="4">Nie daj Boże! Przeciwnie, niech Bóg będzie prawdziwy, a każdy człowiek – kłamcą, jak jest napisane: Abyś okazał się sprawiedliwy w swoich słowach i żebyś zwyciężył, gdy będziesz sądzony.</verse>
				<verse number="5">Jeśli więc nasza niesprawiedliwość uwydatnia sprawiedliwość Boga, cóż powiemy? Czyż niesprawiedliwy [jest] Bóg, który okazuje gniew? (Mówię po ludzku).</verse>
				<verse number="6">Nie daj Boże! Jak wtedy Bóg mógłby sądzić świat?</verse>
				<verse number="7">Jeśli bowiem prawda Boża przez moje kłamstwo obfitowała ku jego chwale, czemuż jeszcze i ja jestem sądzony jako grzesznik?</verse>
				<verse number="8">Dlaczego więc nie [mówić] (jak nas szkalują i jak niektórzy twierdzą, że mówimy): Będziemy robić złe rzeczy, aby przyszły dobre? Ich potępienie jest sprawiedliwe.</verse>
				<verse number="9">Cóż więc? Czy przewyższamy ich? Żadną miarą! Ponieważ przedtem dowiedliśmy, że zarówno Żydzi, jak i Grecy, wszyscy są pod grzechem;</verse>
				<verse number="10">Jak jest napisane: Nie ma sprawiedliwego, ani jednego;</verse>
				<verse number="11">Nie ma rozumnego i nie ma [nikogo], kto by szukał Boga.</verse>
				<verse number="12">Wszyscy zboczyli z drogi, razem stali się nieużyteczni, nie ma [nikogo], kto by czynił dobro, nie ma ani jednego.</verse>
				<verse number="13">Grobem otwartym jest ich gardło, zdradzają swymi językami, jad żmij pod ich wargami.</verse>
				<verse number="14">Ich usta pełne są przeklinania i goryczy;</verse>
				<verse number="15">Ich nogi są szybkie do rozlewu krwi;</verse>
				<verse number="16">Zniszczenie i nędza na ich drogach;</verse>
				<verse number="17">A drogi pokoju nie poznali.</verse>
				<verse number="18">Nie ma bojaźni Bożej przed ich oczami.</verse>
				<verse number="19">A wiemy, że wszystko, co mówi prawo, mówi do tych, którzy są pod prawem, aby wszystkie usta zostały zamknięte i aby cały świat podlegał karaniu Boga.</verse>
				<verse number="20">Dlatego z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało w jego oczach, gdyż przez prawo jest poznanie grzechu.</verse>
				<verse number="21">Lecz teraz bez prawa została objawiona sprawiedliwość Boga, poświadczona przez prawo i proroków.</verse>
				<verse number="22">[Jest to] sprawiedliwość Boga przez wiarę Jezusa Chrystusa dla wszystkich i na wszystkich wierzących. Nie ma bowiem różnicy.</verse>
				<verse number="23">Wszyscy bowiem zgrzeszyli i są pozbawieni chwały Boga;</verse>
				<verse number="24">A zostają usprawiedliwieni darmo, z jego łaski, przez odkupienie, które [jest] w Jezusie Chrystusie.</verse>
				<verse number="25">Jego to Bóg ustanowił przebłaganiem przez wiarę w jego krew, aby okazać swoją sprawiedliwość przez odpuszczenie, w swojej cierpliwości, przedtem popełnionych grzechów;</verse>
				<verse number="26">Aby okazać swoją sprawiedliwość w obecnym czasie po to, aby on był sprawiedliwym i usprawiedliwiającym tego, kto wierzy w Jezusa.</verse>
				<verse number="27">Gdzież więc jest [powód do] chluby? Został wykluczony. Przez jakie prawo? Uczynków? Nie, przez prawo wiary.</verse>
				<verse number="28">Tak więc twierdzimy, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, bez uczynków prawa.</verse>
				<verse number="29">Czy Bóg [jest] jedynie [Bogiem] Żydów? Czy też nie pogan? Istotnie, i pogan;</verse>
				<verse number="30">Ponieważ jeden jest Bóg, który usprawiedliwi obrzezanych z wiary i nieobrzezanych przez wiarę.</verse>
				<verse number="31">Czy więc obalamy prawo przez wiarę? Nie daj Boże! Przeciwnie, utwierdzamy prawo.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Cóż więc powiemy, co zyskał Abraham, nasz ojciec, według ciała?</verse>
				<verse number="2">Jeśli bowiem Abraham został usprawiedliwiony z uczynków, ma się czym chlubić, ale nie przed Bogiem.</verse>
				<verse number="3">Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="4">A temu, kto pracuje, zapłata nie jest uznana za łaskę, ale za należność.</verse>
				<verse number="5">Temu zaś, kto nie pracuje, lecz wierzy w tego, który usprawiedliwia bezbożnego, jego wiara zostaje poczytana za sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="6">Jak i Dawid mówi, że błogosławiony jest człowiek, któremu Bóg przypisze sprawiedliwość bez uczynków, [mówiąc]:</verse>
				<verse number="7">Błogosławieni, których nieprawości [są] przebaczone i których grzechy są zakryte.</verse>
				<verse number="8">Błogosławiony człowiek, któremu Pan nie poczyta grzechu.</verse>
				<verse number="9">Czy więc to błogosławieństwo [dotyczy] tylko obrzezanych, czy też nieobrzezanych? Mówimy przecież, że wiara została Abrahamowi poczytana za sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="10">Jakże więc została mu poczytana? Gdy był obrzezany czy przed obrzezaniem? Nie po obrzezaniu, ale przed obrzezaniem.</verse>
				<verse number="11">I przyjął znak obrzezania jako pieczęć sprawiedliwości wiary, którą miał przed obrzezaniem, po to, aby był ojcem wszystkich nieobrzezanych wierzących, aby im też poczytana była sprawiedliwość;</verse>
				<verse number="12">I [aby był] ojcem obrzezania, nie tylko tych, którzy są obrzezani, ale też tych, którzy chodzą śladami wiary naszego ojca Abrahama, którą miał przed obrzezaniem.</verse>
				<verse number="13">Obietnica bowiem, że ma być dziedzicem świata, [nie została dana] Abrahamowi czy jego potomstwu przez prawo, ale przez sprawiedliwość wiary.</verse>
				<verse number="14">Jeśli bowiem dziedzicami [są] ci, którzy [są] z prawa, [to] wiara stała się daremna i obietnica obróciła się wniwecz.</verse>
				<verse number="15">Gdyż prawo sprowadza gniew, bo gdzie nie ma prawa, [tam] nie ma przestępstwa.</verse>
				<verse number="16">Tak więc [dziedzictwo jest] z wiary, aby było z łaski [i] żeby obietnica była niewzruszona dla całego potomstwa, nie tylko dla tego, które opiera się na prawie, ale i dla tego, [które jest] z wiary Abrahama, który jest ojcem nas wszystkich;</verse>
				<verse number="17">(Jak jest napisane: Ustanowiłem cię ojcem wielu narodów) przed Bogiem, któremu uwierzył, który ożywia umarłych i przywołuje te [rzeczy], których nie ma, tak jakby były.</verse>
				<verse number="18">[On] to wbrew nadziei, mając nadzieję, uwierzył, że stanie się ojcem wielu narodów według tego, [co mu] powiedziano: Takie będzie twoje potomstwo.</verse>
				<verse number="19">A nie będąc słabym w wierze, nie zważał na swoje już obumarłe ciało – bo miał około stu lat – ani na obumarłe łono Sary.</verse>
				<verse number="20">I nie zachwiał się z [powodu] niewiary w obietnicę Boga, ale umocnił się wiarą i oddał chwałę Bogu;</verse>
				<verse number="21">Będąc też pewien tego, że to, co [on] obiecał, ma moc też uczynić.</verse>
				<verse number="22">Dlatego zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="23">A nie tylko ze względu na niego samego napisano, że zostało mu [to] poczytane;</verse>
				<verse number="24">Ale i ze względu na nas, którym ma być poczytane, którzy wierzymy w tego, który wskrzesił z martwych Jezusa, naszego Pana;</verse>
				<verse number="25">Który został wydany za nasze grzechy i wstał z martwych dla naszego usprawiedliwienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Będąc więc usprawiedliwieni przez wiarę, mamy pokój z Bogiem przez naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="2">Dzięki któremu też otrzymaliśmy dostęp przez wiarę do tej łaski, w której trwamy i chlubimy się nadzieją chwały Boga.</verse>
				<verse number="3">A nie tylko [to], ale chlubimy się też uciskami, wiedząc, że ucisk wyrabia cierpliwość;</verse>
				<verse number="4">A cierpliwość – doświadczenie, doświadczenie zaś – nadzieję;</verse>
				<verse number="5">A nadzieja nie przynosi wstydu, ponieważ miłość Boga jest rozlana w naszych sercach przez Ducha Świętego, który został nam dany.</verse>
				<verse number="6">Chrystus bowiem, gdy jeszcze byliśmy słabi, we właściwym czasie umarł za bezbożnych.</verse>
				<verse number="7">Choć rzadko się zdarza, że ktoś umrze za sprawiedliwego, jednak za dobrego może ktoś odważyłby się umrzeć.</verse>
				<verse number="8">Lecz Bóg okazuje nam swoją miłość przez to, że gdy jeszcze byliśmy grzesznikami, Chrystus za nas umarł.</verse>
				<verse number="9">Tym bardziej więc teraz, będąc usprawiedliwieni jego krwią, będziemy przez niego ocaleni od gniewu.</verse>
				<verse number="10">Jeśli bowiem, będąc nieprzyjaciółmi, zostaliśmy pojednani z Bogiem przez śmierć jego Syna, tym bardziej, będąc pojednani, będziemy ocaleni przez jego życie.</verse>
				<verse number="11">A nie tylko [to], ale też chlubimy się Bogiem przez naszego Pana Jezusa Chrystusa, przez którego teraz otrzymaliśmy pojednanie.</verse>
				<verse number="12">Dlatego, tak jak przez jednego człowieka grzech wszedł na świat, a przez grzech – śmierć, tak też na wszystkich ludzi przeszła śmierć, ponieważ wszyscy zgrzeszyli.</verse>
				<verse number="13">Grzech bowiem był na świecie aż do [nadania] prawa, ale grzechu się nie poczytuje, gdy nie ma prawa.</verse>
				<verse number="14">Śmierć jednak królowała od Adama aż do Mojżesza nawet nad tymi, którzy nie popełnili grzechu podobnego do przestępstwa Adama, który jest obrazem tego, który miał przyjść.</verse>
				<verse number="15">Lecz z przestępstwem nie jest tak, jak z darem łaski. Jeśli bowiem przez przestępstwo jednego wielu umarło, tym obficiej spłynęła na wielu łaska Boga i dar przez łaskę jednego człowieka, Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="16">A z darem nie jest tak, jak z tym, co przyszło przez jednego, który zgrzeszył. Wyrok bowiem [jest] z [powodu] jednego [przestępstwa] ku potępieniu, ale dar łaski z [powodu] wielu przestępstw ku usprawiedliwieniu.</verse>
				<verse number="17">Jeśli bowiem z powodu przestępstwa jednego śmierć zaczęła królować przez jednego, tym bardziej ci, którzy przyjmują obfitość tej łaski i dar sprawiedliwości, będą królować w życiu przez jednego, Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="18">Tak więc, jak przez przestępstwo jednego na wszystkich ludzi [spadł wyrok] ku potępieniu, tak też przez sprawiedliwość jednego na wszystkich ludzi [spłynął dar] ku usprawiedliwieniu [dającemu] życie.</verse>
				<verse number="19">Jak bowiem przez nieposłuszeństwo jednego człowieka wielu stało się grzesznikami, tak przez posłuszeństwo jednego wielu stało się sprawiedliwymi.</verse>
				<verse number="20">A prawo wkroczyło po to, aby obfitował grzech. Lecz gdzie grzech się rozmnożył, tam łaska tym bardziej obfitowała;</verse>
				<verse number="21">Aby, jak grzech królował ku śmierci, tak też łaska królowała przez sprawiedliwość ku życiu wiecznemu przez Jezusa Chrystusa, naszego Pana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Cóż więc powiemy? Czy mamy trwać w grzechu, aby łaska obfitowała?</verse>
				<verse number="2">Nie daj Boże! My, którzy umarliśmy dla grzechu, jakże możemy jeszcze w nim żyć?</verse>
				<verse number="3">Czyż nie wiecie, że my wszyscy, którzy zostaliśmy ochrzczeni w Jezusie Chrystusie, w jego śmierci zostaliśmy ochrzczeni?</verse>
				<verse number="4">Zostaliśmy więc pogrzebani z nim przez chrzest w śmierci, aby jak Chrystus został wskrzeszony z martwych przez chwałę Ojca, tak żebyśmy i my postępowali w nowości życia.</verse>
				<verse number="5">Jeśli bowiem zostaliśmy z nim wszczepieni w podobieństwo jego śmierci, to będziemy też [z nim wszczepieni] w podobieństwo zmartwychwstania;</verse>
				<verse number="6">Wiedząc o tym, że nasz stary człowiek został ukrzyżowany razem [z nim], aby ciało grzechu zostało zniszczone, żebyśmy już więcej nie służyli grzechowi.</verse>
				<verse number="7">Kto bowiem umarł, został uwolniony od grzechu.</verse>
				<verse number="8">Jeśli więc umarliśmy z Chrystusem, wierzymy, że też z nim będziemy żyć;</verse>
				<verse number="9">Wiedząc, że Chrystus, powstawszy z martwych, więcej nie umiera i śmierć nad nim więcej nie panuje.</verse>
				<verse number="10">To bowiem, że umarł, raz umarł dla grzechu, a że żyje, żyje dla Boga.</verse>
				<verse number="11">Tak i wy uważajcie siebie za martwych dla grzechu, a żywych dla Boga w Jezusie Chrystusie, naszym Panu.</verse>
				<verse number="12">Niechże więc grzech nie króluje w waszym śmiertelnym ciele, żebyście [mieli] mu być posłuszni w jego pożądliwościach.</verse>
				<verse number="13">I nie oddawajcie waszych członków jako oręża niesprawiedliwości grzechowi, ale oddawajcie samych siebie Bogu jako ożywieni z martwych i wasze członki jako oręż sprawiedliwości Bogu.</verse>
				<verse number="14">Grzech bowiem nie będzie nad wami panował, bo nie jesteście pod prawem, lecz pod łaską.</verse>
				<verse number="15">Cóż więc? Będziemy grzeszyć, bo nie jesteśmy pod prawem, ale pod łaską? Nie daj Boże!</verse>
				<verse number="16">Czyż nie wiecie, że komu oddajecie siebie jako słudzy w posłuszeństwo, komu jesteście posłuszni, [tego] jesteście sługami: bądź grzechu ku śmierci, bądź posłuszeństwa ku sprawiedliwości?</verse>
				<verse number="17">Ale chwała Bogu, że gdy byliście sługami grzechu, usłuchaliście z serca wzoru tej nauki, której się poddaliście;</verse>
				<verse number="18">A będąc uwolnieni od grzechu, staliście się sługami sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="19">Po ludzku mówię, z powodu słabości waszego ciała. Jak bowiem oddawaliście wasze członki na służbę nieczystości i nieprawości, [aby czynić] nieprawość, tak teraz oddawajcie wasze członki na służbę sprawiedliwości, abyście byli uświęceni.</verse>
				<verse number="20">Dopóki bowiem byliście sługami grzechu, byliście wolni od sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="21">Jakiż więc wówczas mieliście pożytek z tych [rzeczy], których się teraz wstydzicie? Ich bowiem końcem [jest] śmierć.</verse>
				<verse number="22">Lecz teraz, uwolnieni od grzechu, gdy staliście się sługami Boga, macie swój pożytek ku uświęceniu, a na końcu życie wieczne.</verse>
				<verse number="23">Zapłatą bowiem za grzech [jest] śmierć, ale darem łaski Boga jest życie wieczne w Jezusie Chrystusie, naszym Panu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Czyż nie wiecie, bracia (bo mówię do znających prawo), że prawo panuje nad człowiekiem, dopóki on żyje?</verse>
				<verse number="2">Zamężna kobieta bowiem, dopóki mąż żyje, jest z nim związana prawem, a jeśli mąż umrze, zostaje uwolniona od prawa męża.</verse>
				<verse number="3">Tak więc, dopóki mąż żyje, będzie nazywana cudzołożnicą, jeśli zostanie żoną innego mężczyzny. Jeśli jednak jej mąż umrze, jest wolna od tego prawa, tak że nie będzie cudzołożnicą, choćby została żoną innego mężczyzny.</verse>
				<verse number="4">Tak i wy, moi bracia, zostaliście uśmierceni dla prawa przez ciało Chrystusa, abyście należeli do innego, [to znaczy] tego, który został wskrzeszony z martwych, abyśmy przynosili Bogu owoc.</verse>
				<verse number="5">Gdy bowiem byliśmy w ciele, namiętności grzechów, które [się wzniecały] przez prawo, okazywały swą moc w naszych członkach, aby przynosić śmierci owoc.</verse>
				<verse number="6">Lecz teraz zostaliśmy uwolnieni od prawa, gdy umarliśmy dla tego, w czym byliśmy trzymani, abyśmy służyli [Bogu] w nowości ducha, a nie w starości litery.</verse>
				<verse number="7">Cóż więc powiemy? Że prawo [jest] grzechem? Nie daj Boże! Przeciwnie, nie poznałem grzechu [jak] tylko przez prawo, bo i o pożądliwości nie wiedziałbym, gdyby prawo nie mówiło: Nie będziesz pożądał.</verse>
				<verse number="8">Lecz grzech, gdy zyskał okazję przez przykazanie, wzbudził we mnie wszelką pożądliwość. Bez prawa bowiem grzech jest martwy.</verse>
				<verse number="9">I ja żyłem kiedyś bez prawa, lecz gdy przyszło przykazanie, grzech ożył, a ja umarłem.</verse>
				<verse number="10">I okazało się, że przykazanie, które [miało być] ku życiu, jest [mi] ku śmierci.</verse>
				<verse number="11">Grzech bowiem, gdy zyskał okazję przez przykazanie, zwiódł mnie i przez nie [mnie] zabił.</verse>
				<verse number="12">A tak prawo [jest] święte i przykazanie [jest] święte, sprawiedliwe i dobre.</verse>
				<verse number="13">Czy więc to, co dobre, stało się dla mnie śmiercią? Nie daj Boże! Przeciwnie, grzech, aby okazał się grzechem, sprowadził na mnie śmierć przez [to, co] dobre, żeby grzech stał się niezmiernie grzesznym przez przykazanie.</verse>
				<verse number="14">Gdyż wiemy, że prawo jest duchowe, ale ja jestem cielesny, zaprzedany grzechowi.</verse>
				<verse number="15">[Tego] bowiem, co robię, nie pochwalam, bo nie robię tego, co chcę, ale czego nienawidzę, to robię.</verse>
				<verse number="16">A jeśli robię to, czego nie chcę, zgadzam się z tym, że prawo [jest] dobre.</verse>
				<verse number="17">Teraz więc już nie ja to robię, ale grzech, który we mnie mieszka.</verse>
				<verse number="18">Gdyż wiem, że we mnie, to jest w moim ciele, nie mieszka dobro, bo chęć jest we mnie, ale wykonać tego, co [jest] dobre, nie potrafię.</verse>
				<verse number="19">Nie czynię bowiem dobra, które chcę, ale zło, którego nie chcę, to czynię.</verse>
				<verse number="20">A jeśli robię to, czego nie chcę, [już] nie ja to robię, ale grzech, który we mnie mieszka.</verse>
				<verse number="21">Odkrywam więc [w sobie] to prawo, że gdy chcę czynić dobro, trzyma się mnie zło.</verse>
				<verse number="22">Mam bowiem upodobanie w prawie Bożym według wewnętrznego człowieka.</verse>
				<verse number="23">Lecz widzę inne prawo w moich członkach, walczące z prawem mego umysłu, które bierze mnie w niewolę prawa grzechu, które jest w moich członkach.</verse>
				<verse number="24">Nędzny ja człowiek! Któż mnie wybawi z tego ciała śmierci?</verse>
				<verse number="25">Dziękuję Bogu przez Jezusa Chrystusa, naszego Pana. Tak więc ja sam umysłem służę prawu Bożemu, lecz ciałem prawu grzechu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Dlatego teraz żadnego potępienia nie ma dla tych, którzy są w Jezusie Chrystusie, [którzy] nie postępują według ciała, ale według Ducha.</verse>
				<verse number="2">Gdyż prawo Ducha życia, [które jest] w Jezusie Chrystusie, uwolniło mnie od prawa grzechu i śmierci.</verse>
				<verse number="3">Co bowiem [było] niemożliwe dla prawa, w czym było [ono] słabe z powodu ciała, Bóg, posławszy swego Syna w podobieństwie grzesznego ciała i z powodu grzechu, potępił grzech w ciele;</verse>
				<verse number="4">Aby sprawiedliwość prawa wypełniła się w nas, którzy postępujemy nie według ciała, ale według Ducha.</verse>
				<verse number="5">Ci bowiem, którzy żyją według ciała, myślą o tym, co cielesne, ale ci, którzy [żyją] według Ducha, [myślą] o tym, co duchowe.</verse>
				<verse number="6">Gdyż zamysł ciała [to] śmierć, ale zamysł Ducha [to] życie i pokój;</verse>
				<verse number="7">Dlatego, że zamysł ciała jest nieprzyjacielem Boga, bo nie poddaje się prawu Bożemu, gdyż i nie może.</verse>
				<verse number="8">Ci więc, którzy są w ciele, nie mogą podobać się Bogu.</verse>
				<verse number="9">Lecz wy nie jesteście w ciele, ale w Duchu, gdyż Duch Boży mieszka w was. A jeśli ktoś nie ma Ducha Chrystusa, ten do niego nie należy.</verse>
				<verse number="10">Ale jeśli Chrystus jest w was, to ciało jest martwe z powodu grzechu, a duch jest żywy z powodu sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="11">A jeśli Duch tego, który Jezusa wskrzesił z martwych, mieszka w was, ten, który wskrzesił Chrystusa z martwych, ożywi i wasze śmiertelne ciała przez swego Ducha, który w was mieszka.</verse>
				<verse number="12">Tak więc, bracia, jesteśmy dłużnikami, [ale] nie ciała, abyśmy [mieli] żyć według ciała.</verse>
				<verse number="13">Jeśli bowiem żyjecie według ciała, umrzecie, ale jeśli Duchem uśmiercacie uczynki ciała, będziecie żyć.</verse>
				<verse number="14">Wszyscy bowiem ci, którzy są prowadzeni przez Ducha Bożego, są synami Bożymi.</verse>
				<verse number="15">Gdyż nie otrzymaliście ducha niewoli, aby znowu się bać, ale otrzymaliście Ducha usynowienia, przez którego wołamy: Abba, Ojcze!</verse>
				<verse number="16">Ten to Duch poświadcza naszemu duchowi, że jesteśmy dziećmi Bożymi.</verse>
				<verse number="17">A jeśli dziećmi, [to] i dziedzicami, dziedzicami Boga, a współdziedzicami Chrystusa, jeśli tylko z nim cierpimy, abyśmy też z nim byli uwielbieni.</verse>
				<verse number="18">Uważam bowiem, że cierpienia teraźniejszego czasu nie są godne [porównywania z] tą przyszłą chwałą, która ma się w nas objawić.</verse>
				<verse number="19">Stworzenie bowiem z gorliwym wypatrywaniem oczekuje objawienia synów Bożych.</verse>
				<verse number="20">Gdyż stworzenie jest poddane marności, nie dobrowolnie, ale z powodu tego, który je poddał, w nadziei;</verse>
				<verse number="21">Że i samo stworzenie będzie uwolnione z niewoli zniszczenia do chwalebnej wolności dzieci Bożych.</verse>
				<verse number="22">Wiemy bowiem, że całe stworzenie razem jęczy i razem cierpi w bólach [rodzenia] aż dotąd.</verse>
				<verse number="23">A nie tylko [ono], ale i my, którzy mamy pierwsze plony Ducha, i my sami w sobie wzdychamy, oczekując usynowienia, odkupienia naszego ciała.</verse>
				<verse number="24">Nadzieją bowiem jesteśmy zbawieni. A nadzieja, którą się widzi, nie jest nadzieją, bo jakże ktoś [może] spodziewać się [tego], co widzi?</verse>
				<verse number="25">Ale jeśli spodziewamy się tego, czego nie widzimy, [to] oczekujemy [tego] z cierpliwością.</verse>
				<verse number="26">Podobnie i Duch dopomaga naszej słabości. Nie wiemy bowiem, o co powinniśmy się modlić, jak trzeba, ale sam Duch wstawia się za nami w niewysłowionych westchnieniach.</verse>
				<verse number="27">A ten, który bada serca, wie, jaki jest zamysł Ducha, ponieważ według [woli] Boga wstawia się za świętymi.</verse>
				<verse number="28">A wiemy, że wszystko współdziała dla dobra tych, którzy miłują Boga, [to jest] tych, którzy są powołani według postanowienia [Boga].</verse>
				<verse number="29">Tych bowiem, których on przedtem znał, [tych] też przeznaczył, aby stali się podobni do obrazu jego Syna, żeby on był pierworodny między wieloma braćmi.</verse>
				<verse number="30">Tych zaś, których przeznaczył, tych też powołał, a których powołał, tych też usprawiedliwił, a których usprawiedliwił, tych też uwielbił.</verse>
				<verse number="31">Cóż więc na to powiemy? Jeśli Bóg za nami, któż przeciwko nam?</verse>
				<verse number="32">On, który nawet własnego Syna nie oszczędził, ale wydał go za nas wszystkich, jakże nie [miałby] z nim darować nam wszystkiego?</verse>
				<verse number="33">Któż będzie oskarżał wybranych Bożych? Bóg [jest tym], który usprawiedliwia.</verse>
				<verse number="34">Któż potępi? Chrystus jest tym, który umarł, więcej, zmartwychwstał, który też jest po prawicy Boga i wstawia się za nami.</verse>
				<verse number="35">Któż nas odłączy od miłości Chrystusa? [Czy] utrapienie, czy ucisk, czy prześladowanie, czy głód, czy nagość, czy niebezpieczeństwo, czy miecz?</verse>
				<verse number="36">Jak jest napisane: Z powodu ciebie przez cały dzień nas zabijają, uważają nas za owce [przeznaczone] na rzeź.</verse>
				<verse number="37">Ale w tym wszystkim całkowicie zwyciężamy przez tego, który nas umiłował.</verse>
				<verse number="38">Jestem bowiem pewien, że ani śmierć, ani życie, ani aniołowie, ani zwierzchności, ani moce, ani teraźniejsze, ani przyszłe [rzeczy];</verse>
				<verse number="39">Ani wysokość, ani głębokość, ani żadne inne stworzenie nie będzie mogło nas odłączyć od miłości Boga, która jest w Jezusie Chrystusie, naszym Panu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Mówię prawdę w Chrystusie, nie kłamię, co mi poświadcza moje sumienie w Duchu Świętym;</verse>
				<verse number="2">Że odczuwam wielki smutek i nieustający ból w moim sercu.</verse>
				<verse number="3">Pragnąłbym bowiem sam być odłączony od Chrystusa za moich braci, za moich krewnych według ciała.</verse>
				<verse number="4">Są to Izraelici, do których [należy] usynowienie, chwała, przymierza, nadanie prawa, służba Boża i obietnice;</verse>
				<verse number="5">Do których należą ojcowie i z których według ciała [pochodzi] Chrystus, który jest nad wszystkimi, Bóg błogosławiony na wieki. Amen.</verse>
				<verse number="6">Lecz nie jest możliwe, żeby miało zawieść słowo Boże. Nie wszyscy bowiem, którzy pochodzą od Izraela, są Izraelem.</verse>
				<verse number="7">Nie wszyscy też przez to, że są potomstwem Abrahama, są dziećmi, ale [jest powiedziane]: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo.</verse>
				<verse number="8">To znaczy, że nie dzieci ciała są dziećmi Bożymi, lecz dzieci obietnicy są uznane za potomstwo.</verse>
				<verse number="9">Takie bowiem [jest] słowo obietnicy: O tym właśnie czasie przyjdę, a Sara będzie miała syna.</verse>
				<verse number="10">A nie tylko to, ale i Rebeka, gdy poczęła z jednego [mężczyzny], naszego ojca Izaaka;</verse>
				<verse number="11">Gdy [dzieci] jeszcze się nie urodziły i nie zrobiły nic dobrego ani złego, aby zgodnie z wybraniem trwało postanowienie Boga, nie z uczynków, ale z tego, który powołuje;</verse>
				<verse number="12">Powiedziano jej, że starszy będzie służył młodszemu;</verse>
				<verse number="13">Jak jest napisane: Jakuba umiłowałem, ale Ezawa znienawidziłem.</verse>
				<verse number="14">Cóż więc powiemy? Czy Bóg jest niesprawiedliwy? Nie daj Boże!</verse>
				<verse number="15">Mówi bowiem do Mojżesza: Zmiłuję się, nad kim się zmiłuję, a zlituję się, nad kim się zlituję.</verse>
				<verse number="16">A więc nie [zależy to] od tego, który chce, ani od tego, który zabiega, ale od Boga, który okazuje miłosierdzie.</verse>
				<verse number="17">Pismo bowiem mówi do faraona: Po to właśnie cię wzbudziłem, aby okazać na tobie swoją moc i żeby moje imię było głoszone po całej ziemi.</verse>
				<verse number="18">A zatem komu chce, okazuje miłosierdzie, a kogo chce, czyni zatwardziałym.</verse>
				<verse number="19">Ale mi powiesz: Dlaczego więc jeszcze oskarża? Któż bowiem sprzeciwił się jego woli?</verse>
				<verse number="20">Człowieku! Kimże ty jesteś, że prowadzisz spór z Bogiem? Czy naczynie gliniane [może] powiedzieć do tego, kto je ulepił: Dlaczego mnie takim uczyniłeś?</verse>
				<verse number="21">Czy garncarz nie ma władzy [nad] gliną, żeby z tej samej bryły zrobić jedno naczynie do [użytku] zaszczytnego, a drugie do niezaszczytnego?</verse>
				<verse number="22">A [cóż], jeśli Bóg, chcąc okazać gniew i dać poznać swoją moc, znosił w wielkiej cierpliwości naczynia gniewu przygotowane na zniszczenie;</verse>
				<verse number="23">I żeby dać poznać bogactwo swojej chwały na naczyniach miłosierdzia, które [wcześniej] przygotował ku chwale;</verse>
				<verse number="24">[To znaczy] nas, których powołał, nie tylko z Żydów, ale i z pogan?</verse>
				<verse number="25">Jak też u Ozeasza mówi: Lud, który nie był mój, nazwę moim ludem, a tę, która nie była umiłowana, [nazwę] umiłowaną.</verse>
				<verse number="26">I stanie się [tak], że w miejscu, gdzie im mówiono: Wy nie [jesteście] moim ludem, tam będą nazwani synami Boga żywego.</verse>
				<verse number="27">A Izajasz woła o Izraelu: Choćby liczba synów Izraela była jak piasek morski, resztka będzie ocalona.</verse>
				<verse number="28">Zakończy bowiem dzieło i skróci je w sprawiedliwości. Istotnie, skróci Pan dzieło na ziemi.</verse>
				<verse number="29">Jak i przedtem powiedział Izajasz: Gdyby Pan zastępów nie zostawił nam potomstwa, stalibyśmy się jak Sodoma i bylibyśmy podobni do Gomory.</verse>
				<verse number="30">Cóż więc powiemy? To, że poganie, którzy nie szukali sprawiedliwości, dostąpili sprawiedliwości – sprawiedliwości, która jest z wiary.</verse>
				<verse number="31">Izrael zaś, zabiegając o prawo sprawiedliwości, nie doszedł do prawa sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="32">Dlaczego? Ponieważ [o nie zabiegali] nie z wiary, ale jakby [było] z uczynków prawa. Potknęli się bowiem o kamień potknięcia;</verse>
				<verse number="33">Jak jest napisane: Oto kładę na Syjonie kamień potknięcia i skałę zgorszenia, a każdy, kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Bracia, pragnieniem mego serca i modlitwą, którą zanoszę do Boga za Izrael, jest jego zbawienie.</verse>
				<verse number="2">Daję im bowiem świadectwo, że mają gorliwość dla Boga, ale nie według poznania.</verse>
				<verse number="3">Nie znając bowiem sprawiedliwości Boga, a chcąc ustanowić własną sprawiedliwość, nie poddali się sprawiedliwości Boga.</verse>
				<verse number="4">Końcem bowiem prawa jest Chrystus ku sprawiedliwości każdego, kto wierzy.</verse>
				<verse number="5">Gdyż Mojżesz pisze o sprawiedliwości, która [jest] z prawa: Kto te rzeczy wypełnia, przez nie będzie żył.</verse>
				<verse number="6">Sprawiedliwość zaś, która jest z wiary, tak powiada: Nie mów w swym sercu: Kto wstąpi do nieba? – to znaczy, [aby] Chrystusa na dół sprowadzić;</verse>
				<verse number="7">Albo: Kto zstąpi do otchłani? – to znaczy, [aby] Chrystusa od umarłych wyprowadzić.</verse>
				<verse number="8">Ale cóż mówi: Blisko ciebie jest słowo, na twoich ustach i w twoim sercu. To jest słowo wiary, które głosimy:</verse>
				<verse number="9">Jeśli ustami wyznasz Pana Jezusa i uwierzysz w swoim sercu, że Bóg wskrzesił go z martwych, będziesz zbawiony.</verse>
				<verse number="10">Sercem bowiem wierzy się ku sprawiedliwości, a ustami wyznaje się ku zbawieniu.</verse>
				<verse number="11">Mówi bowiem Pismo: Każdy, kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.</verse>
				<verse number="12">Gdyż nie ma różnicy między Żydem a Grekiem; bo ten sam Pan wszystkich jest bogaty względem wszystkich, którzy go wzywają.</verse>
				<verse number="13">Każdy bowiem, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.</verse>
				<verse number="14">Jakże więc będą wzywać [tego], w którego nie uwierzyli? A jak uwierzą [w tego], o którym nie słyszeli? A jak usłyszą bez kaznodziei?</verse>
				<verse number="15">Jakże też będą głosić, jeśli nie zostaną posłani? Jak jest napisane: O jak piękne są nogi tych, którzy opowiadają pokój, tych, którzy opowiadają dobre rzeczy!</verse>
				<verse number="16">Ale nie wszyscy byli posłuszni ewangelii. Izajasz bowiem mówi: Panie, któż uwierzył naszemu głoszeniu?</verse>
				<verse number="17">Wiara więc jest ze słuchania, a słuchanie – przez słowo Boże.</verse>
				<verse number="18">Pytam jednak: Czy nie słyszeli? Ależ tak: Po całej ziemi rozszedł się ich głos i na krańce świata ich słowa.</verse>
				<verse number="19">Pytam jednak: Czy Izrael tego nie poznał? Mojżesz pierwszy mówi: Ja pobudzę was do zawiści przez [naród], który nie jest narodem, przez naród nierozumny wzbudzę w was gniew.</verse>
				<verse number="20">A Izajasz śmiało mówi: Zostałem znaleziony przez tych, którzy mnie nie szukali, objawiłem się tym, którzy o mnie nie pytali.</verse>
				<verse number="21">Lecz do Izraela mówi: Cały dzień wyciągałem moje ręce do ludu opornego i sprzeciwiającego się.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Nie daj Boże! Ja bowiem [też] jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina.</verse>
				<verse number="2">Bóg nie odrzucił swego ludu, który przedtem znał. Czyż nie wiecie, co Pismo mówi o Eliaszu? Jak się skarży przed Bogiem na Izraela:</verse>
				<verse number="3">Panie, pozabijali twoich proroków i zburzyli twoje ołtarze; tylko ja sam pozostałem i czyhają na moje życie.</verse>
				<verse number="4">Ale cóż mu odpowiada Bóg? Zostawiłem sobie siedem tysięcy mężów, którzy nie zgięli kolan przed Baalem.</verse>
				<verse number="5">Tak i w obecnym czasie pozostała resztka według wybrania przez łaskę.</verse>
				<verse number="6">A jeśli przez łaskę, to już nie z uczynków, inaczej łaska już nie byłaby łaską. Jeśli zaś z uczynków, to już nie jest łaska, inaczej uczynek już nie byłby uczynkiem.</verse>
				<verse number="7">Cóż więc? Czego Izrael szuka, tego nie osiągnął, ale wybrani osiągnęli, a inni zostali pogrążeni w zatwardziałości;</verse>
				<verse number="8">(Jak jest napisane: Bóg dał im ducha twardego snu, oczy, aby nie widzieli, i uszy, aby nie słyszeli) aż do dziś.</verse>
				<verse number="9">A Dawid mówi: Niech ich stół stanie się sidłem i pułapką, zgorszeniem i odpłatą.</verse>
				<verse number="10">Niech zaćmią się ich oczy, aby nie widzieli, a ich grzbiet zawsze pochylaj.</verse>
				<verse number="11">Pytam więc: Czy się potknęli, aby upaść? Nie daj Boże! Ale [raczej] przez ich upadek zbawienie [doszło] do pogan, aby wzbudzić w nich zawiść.</verse>
				<verse number="12">A jeśli ich upadek jest bogactwem świata, a ich pomniejszenie bogactwem pogan, o ileż bardziej ich pełnia?</verse>
				<verse number="13">Mówię bowiem do was, pogan. Na ile jestem apostołem pogan, chlubię się swoją służbą;</verse>
				<verse number="14">Może [w ten sposób] wzbudzę zawiść w [tych, którzy są] moim ciałem i zbawię niektórych z nich.</verse>
				<verse number="15">Jeśli bowiem odrzucenie ich stało się pojednaniem [dla] świata, czym [będzie] przyjęcie [ich], jeśli nie powstaniem z martwych do życia?</verse>
				<verse number="16">Ponieważ jeśli zaczyn jest święty, [to] i ciasto, a jeśli korzeń jest święty, [to] i gałęzie.</verse>
				<verse number="17">Jeśli zaś niektóre z gałęzi zostały odłamane, a ty, który byłeś dzikim drzewem oliwnym, zostałeś wszczepiony zamiast nich i stałeś się uczestnikiem korzenia i tłustości drzewa oliwnego;</verse>
				<verse number="18">Nie wynoś się nad gałęzie. Jeśli jednak się wynosisz, [wiedz, że] nie ty podtrzymujesz korzeń, lecz korzeń ciebie.</verse>
				<verse number="19">Ale powiesz: Odłamane zostały gałęzie, abym ja został wszczepiony.</verse>
				<verse number="20">Słusznie, z powodu niewiary zostały odłamane, ty zaś trwasz przez wiarę. Nie pysznij się, ale się bój.</verse>
				<verse number="21">Jeśli bowiem Bóg nie oszczędził naturalnych gałęzi, wiedz, że i ciebie nie oszczędzi.</verse>
				<verse number="22">Spójrz więc na dobroć i srogość Boga: srogość dla tych, którzy upadli, a dla ciebie dobroć, jeśli będziesz trwał w [tej] dobroci. W przeciwnym razie ty też będziesz wycięty.</verse>
				<verse number="23">Lecz i oni, jeśli nie będą trwali w niewierze, zostaną wszczepieni, gdyż Bóg ma moc ponownie ich wszczepić.</verse>
				<verse number="24">Jeśli bowiem ty zostałeś wycięty z dzikiego z natury drzewa oliwnego, a wbrew naturze zostałeś wszczepiony w szlachetne drzewo oliwne, o ileż bardziej ci, którzy są [gałęziami] naturalnymi, wszczepieni zostaną w swoje własne drzewo oliwne!</verse>
				<verse number="25">Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan.</verse>
				<verse number="26">I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak jest napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel i odwróci bezbożność od Jakuba.</verse>
				<verse number="27">A to [będzie] moje przymierze z nimi, gdy zgładzę ich grzechy.</verse>
				<verse number="28">Tak więc co do ewangelii są nieprzyjaciółmi ze względu na was, lecz co do wybrania są umiłowani ze względu na ojców.</verse>
				<verse number="29">Nieodwołalne są bowiem dary i powołanie Boże.</verse>
				<verse number="30">Jak bowiem wy kiedyś nie wierzyliście Bogu, ale teraz dostąpiliście miłosierdzia z powodu ich niewiary;</verse>
				<verse number="31">Tak i oni teraz stali się nieposłuszni, aby z powodu miłosierdzia wam [okazanego] i oni miłosierdzia dostąpili.</verse>
				<verse number="32">Bóg bowiem zamknął ich wszystkich w niewierze, aby się nad wszystkimi zmiłować.</verse>
				<verse number="33">O głębokości bogactwa zarówno mądrości, jak i poznania Boga! Jak niezbadane są jego wyroki i niedocieczone jego drogi!</verse>
				<verse number="34">Któż bowiem poznał myśl Pana albo kto był jego doradcą?</verse>
				<verse number="35">Lub kto pierwszy mu coś dał, aby otrzymać odpłatę?</verse>
				<verse number="36">Z niego bowiem, przez niego i w nim jest wszystko. Jemu chwała na wieki. Amen.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Proszę więc was, bracia, przez miłosierdzie Boże, abyście składali wasze ciała jako ofiarę żywą, świętą, przyjemną Bogu, [to jest] wasza rozumna służba.</verse>
				<verse number="2">A nie dostosowujcie się do tego świata, ale przemieńcie się przez odnowienie waszego umysłu, abyście [mogli] rozeznać, co jest dobrą, przyjemną i doskonałą wolą Boga.</verse>
				<verse number="3">Mówię bowiem przez łaskę, która mi jest dana, każdemu, kto jest wśród was, aby nie myślał [o sobie] więcej niż należy, ale żeby myślał [o sobie] skromnie, stosownie do miary wiary, jakiej Bóg każdemu udzielił.</verse>
				<verse number="4">Jak bowiem w jednym ciele mamy wiele członków, ale nie wszystkie członki wykonują tę samą czynność;</verse>
				<verse number="5">Tak my, [chociaż] liczni, jesteśmy jednym ciałem w Chrystusie, ale z osobna jesteśmy członkami jedni drugich.</verse>
				<verse number="6">Mamy więc różne dary według łaski, która nam jest dana: jeśli [ktoś ma] dar prorokowania, niech [go używa] stosownie do miary wiary;</verse>
				<verse number="7">Jeśli usługiwania, niech usługuje; jeśli ktoś naucza, niech [trwa] w nauczaniu;</verse>
				<verse number="8">Jeśli ktoś napomina, to w napominaniu; jeśli ktoś rozdaje, to w szczerości; jeśli ktoś jest przełożonym, [niech nim będzie] w pilności; jeśli ktoś okazuje miłosierdzie, niech to czyni ochoczo.</verse>
				<verse number="9">Miłość [niech będzie] nieobłudna. Brzydźcie się złem, trzymając się tego, co dobre.</verse>
				<verse number="10">Miłujcie się wzajemnie miłością braterską, wyprzedzając jedni drugich w [okazywaniu] szacunku.</verse>
				<verse number="11">W pracy nieleniwi, pałający duchem, służący Panu;</verse>
				<verse number="12">Radujący się w nadziei, cierpliwi w ucisku, nieustający w modlitwie;</verse>
				<verse number="13">Wspomagający świętych w potrzebach, okazujący gościnność.</verse>
				<verse number="14">Błogosławcie tych, którzy was prześladują, błogosławcie, a nie przeklinajcie.</verse>
				<verse number="15">Radujcie się z tymi, którzy się radują, a płaczcie z tymi, którzy płaczą.</verse>
				<verse number="16">Bądźcie między sobą jednomyślni. Nie miejcie [o sobie] wysokiego mniemania, ale się ku niskim skłaniajcie. Nie uważajcie samych siebie za mądrych.</verse>
				<verse number="17">Nikomu złem za zło nie odpłacajcie; starajcie się o to, co uczciwe wobec wszystkich ludzi.</verse>
				<verse number="18">Jeśli to możliwe, o ile to od was zależy, ze wszystkimi ludźmi żyjcie w pokoju.</verse>
				<verse number="19">Najmilsi, nie mścijcie się sami, ale pozostawcie miejsce gniewowi. Jest bowiem napisane: Zemsta [do] mnie [należy], ja odpłacę – mówi Pan.</verse>
				<verse number="20">Jeśli więc twój nieprzyjaciel jest głodny, nakarm go, jeśli jest spragniony, napój go. Tak bowiem robiąc, rozżarzone węgle zgarniesz na jego głowę.</verse>
				<verse number="21">Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Każda dusza niech będzie poddana władzom zwierzchnim. Nie ma bowiem władzy [innej, jak] tylko od Boga, a te władze, które są, zostały ustanowione przez Boga.</verse>
				<verse number="2">Tak więc kto się sprzeciwia władzy, sprzeciwia się postanowieniu Boga. Ci zaś, którzy się sprzeciwiają, sami na siebie ściągają potępienie.</verse>
				<verse number="3">Przełożeni bowiem nie są postrachem dla uczynków dobrych, ale złych. A chcesz nie bać się władzy? Czyń dobrze, a będziesz miał od niej pochwałę.</verse>
				<verse number="4">Jest bowiem sługą Boga dla twojego dobra. Ale jeśli czynisz zło, bój się, bo nie na próżno nosi miecz, gdyż jest sługą Boga, mszczącym się w gniewie nad tym, który czyni zło.</verse>
				<verse number="5">Dlatego trzeba być poddanym nie tylko z powodu gniewu, ale i ze względu na sumienie.</verse>
				<verse number="6">Z tego też powodu płacicie podatki. Ci bowiem, którzy tego właśnie ustawicznie pilnują, są sługami Boga.</verse>
				<verse number="7">Oddawajcie więc każdemu to, co mu się należy: komu podatek, [temu] podatek, komu cło, [temu] cło, komu bojaźń, [temu] bojaźń, komu cześć, [temu] cześć.</verse>
				<verse number="8">Nikomu nie bądźcie nic winni oprócz wzajemnej miłości. Kto bowiem miłuje bliźniego, wypełnił prawo.</verse>
				<verse number="9">Gdyż to: Nie będziesz cudzołożył, nie będziesz zabijał, nie będziesz kradł, nie będziesz fałszywie świadczył, nie będziesz pożądał i jakiekolwiek inne przykazanie, w tych słowach się streszcza, mianowicie: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie.</verse>
				<verse number="10">Miłość nie wyrządza zła bliźniemu. Tak więc wypełnieniem prawa jest miłość.</verse>
				<verse number="11">A [czyńcie] to, znając czas, że już [nadeszła] pora, abyśmy się obudzili ze snu. Teraz bowiem bliżej nas jest zbawienie, niż kiedy uwierzyliśmy.</verse>
				<verse number="12">Noc przeminęła, a dzień się przybliżył. Odrzućmy więc uczynki ciemności, a obleczmy się w zbroję światłości.</verse>
				<verse number="13">Postępujmy uczciwie, jak za dnia, nie w hulankach i pijaństwach, nie w rozwiązłości i rozpustach, nie w sporach ani w zazdrości.</verse>
				<verse number="14">Ale obleczcie się w Pana Jezusa Chrystusa, a nie troszczcie się o ciało, [by zaspokajać] pożądliwości.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">A tego, kto jest słaby w wierze, przyjmujcie, [lecz] nie po to, aby sprzeczać się [wokół] spornych kwestii.</verse>
				<verse number="2">Jeden bowiem wierzy, że może jeść wszystko, a inny, [będąc] słaby, jada jarzyny.</verse>
				<verse number="3">Ten, kto je, niech nie lekceważy tego, który nie je, a ten, kto nie je, niech nie potępia tego, który je, bo Bóg go przyjął.</verse>
				<verse number="4">Kim jesteś ty, że sądzisz cudzego sługę? Dla własnego Pana stoi albo upada. Ostoi się jednak, gdyż Bóg może go utwierdzić.</verse>
				<verse number="5">Jeden bowiem czyni różnicę między dniem a dniem, a drugi każdy dzień ocenia [jednakowo]. Każdy niech będzie dobrze upewniony w swoim zamyśle.</verse>
				<verse number="6">Kto przestrzega dnia, dla Pana przestrzega, a kto nie przestrzega dnia, dla Pana nie przestrzega. Kto je, dla Pana je, bo dziękuje Bogu, a kto nie je, dla Pana nie je i dziękuje Bogu.</verse>
				<verse number="7">Nikt bowiem z nas dla siebie nie żyje i nikt dla siebie nie umiera.</verse>
				<verse number="8">Bo jeśli żyjemy, dla Pana żyjemy, jeśli umieramy, dla Pana umieramy. Dlatego czy żyjemy, czy umieramy, należymy do Pana.</verse>
				<verse number="9">Gdyż po to Chrystus umarł, powstał i ożył, aby panować i [nad] umarłymi, i nad żywymi.</verse>
				<verse number="10">Dlaczego więc ty potępiasz swego brata? Albo czemu lekceważysz swego brata? Wszyscy bowiem staniemy przed trybunałem Chrystusa.</verse>
				<verse number="11">Jest bowiem napisane: Jak żyję, mówi Pan, ugnie się przede mną każde kolano i każdy język będzie wysławiał Boga.</verse>
				<verse number="12">Tak więc każdy z nas sam za siebie zda rachunek Bogu.</verse>
				<verse number="13">A tak już nie osądzajmy jedni drugich, ale raczej uważajcie na to, aby nie dawać bratu powodu do potknięcia się lub upadku.</verse>
				<verse number="14">Wiem i jestem przekonany przez Pana Jezusa, że nie ma niczego, co by samo w sobie było nieczyste. Tylko dla tego, kto uważa coś za nieczyste, [to] dla niego [jest] nieczyste.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli z powodu pokarmu twój brat jest zasmucony, już nie postępujesz zgodnie z miłością. Nie zatracaj swoim pokarmem tego, za którego umarł Chrystus.</verse>
				<verse number="16">Niech więc wasze dobro nie będzie bluźnione.</verse>
				<verse number="17">Królestwo Boże bowiem to nie pokarm i napój, ale sprawiedliwość, pokój i radość w Duchu Świętym.</verse>
				<verse number="18">Kto bowiem w tym służy Chrystusowi, podoba się Bogu i cieszy się uznaniem u ludzi.</verse>
				<verse number="19">Tak więc dążmy do tego, co [służy] pokojowi i wzajemnemu zbudowaniu.</verse>
				<verse number="20">Z powodu pokarmu nie niszcz dzieła Bożego. Wszystko wprawdzie jest czyste, ale [staje się] złe dla człowieka, który je ze zgorszeniem.</verse>
				<verse number="21">Dobrze jest nie jeść mięsa i nie pić wina ani żadnej [rzeczy], przez którą twój brat się obraża, gorszy albo słabnie.</verse>
				<verse number="22">Masz wiarę? Miej ją sam u siebie przed Bogiem. Szczęśliwy ten, kto samego siebie nie potępia [w tym], co uważa za dobre.</verse>
				<verse number="23">Lecz kto ma wątpliwości, jeśli je, jest potępiony, bo nie je z wiary. Wszystko bowiem, co nie jest z wiary, jest grzechem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">A tak my, którzy jesteśmy mocni, powinniśmy znosić słabości słabych, a nie [szukać tego], co nam się podoba.</verse>
				<verse number="2">Dlatego każdy z nas niech [szuka tego, co] podoba się bliźniemu, dla dobra, ku zbudowaniu.</verse>
				<verse number="3">Ponieważ [i] Chrystus nie [szukał tego, co] mu się podobało, ale jak jest napisane: Urągania urągających tobie spadły na mnie.</verse>
				<verse number="4">Wszystko bowiem, co przedtem napisano, ku naszej nauce napisano, abyśmy przez cierpliwość i pociechę [z] Pism mieli nadzieję.</verse>
				<verse number="5">A Bóg cierpliwości i pociechy niech sprawi, abyście byli jednomyślni między sobą na wzór Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="6">Abyście jednomyślnie, jednymi ustami wysławiali Boga, Ojca naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="7">Dlatego przyjmujcie siebie nawzajem, jak i Chrystus przyjął nas do chwały Boga.</verse>
				<verse number="8">Mówię bowiem, że Jezus Chrystus był sługą obrzezania ze względu na prawdę Bożą, aby potwierdzić obietnice [dane] ojcom;</verse>
				<verse number="9">I aby poganie chwalili Boga za miłosierdzie, jak jest napisane: Dlatego będę cię wysławiał między poganami i będę śpiewał twemu imieniu.</verse>
				<verse number="10">I znowu mówi: Weselcie się, poganie, z jego ludem.</verse>
				<verse number="11">I znowu: Chwalcie Pana, wszyscy poganie, i wysławiajcie go wszyscy ludzie.</verse>
				<verse number="12">I znowu Izajasz mówi: Przyjdzie korzeń Jessego, ten, który powstanie, aby panować [nad] poganami. W nim poganie będą pokładać nadzieję.</verse>
				<verse number="13">A Bóg nadziei niech was napełni wszelką radością i pokojem w wierze, abyście obfitowali w nadzieję przez moc Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="14">A też ja sam jestem pewien co do was, moi bracia, że i wy sami jesteście pełni dobroci, napełnieni wszelkim poznaniem i możecie jedni drugich napominać.</verse>
				<verse number="15">A pisałem do was, bracia, nieco śmielej, jakby przypominając wam przez łaskę, która jest mi dana od Boga;</verse>
				<verse number="16">Po to, abym był sługą Jezusa Chrystusa dla pogan, sprawując święte usługiwanie ewangelią Boga, aby ofiara pogan stała się przyjemna, uświęcona przez Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="17">Mam się więc czym chlubić w Jezusie Chrystusie, w sprawach Bożych.</verse>
				<verse number="18">Nie śmiałbym bowiem mówić tego, czego Chrystus nie uczyniłby przeze mnie [w przywodzeniu] pogan do posłuszeństwa przez słowo i uczynek;</verse>
				<verse number="19">Przez moc znaków i cudów, przez moc Ducha Bożego, tak że [obszar] od Jerozolimy i okolic aż do Ilirii napełniłem ewangelią Chrystusa.</verse>
				<verse number="20">A usiłowałem głosić ewangelię tam, gdzie imię Chrystusa nie było znane, aby nie budować na cudzym fundamencie;</verse>
				<verse number="21">Ale jak jest napisane: Ci, którym o nim nie mówiono, zobaczą, a ci, którzy o nim nie słyszeli, zrozumieją.</verse>
				<verse number="22">Dlatego też często napotykałem przeszkody, tak że nie mogłem przyjść do was.</verse>
				<verse number="23">Lecz teraz nie mam już miejsca [do pracy] w tych stronach, a pragnąc od wielu lat przyjść do was;</verse>
				<verse number="24">Gdy udam się do Hiszpanii, przyjdę do was. Spodziewam się bowiem, że idąc tamtędy, zobaczę was i że wy mnie tam wyprawicie, gdy się już wami troszeczkę nacieszę.</verse>
				<verse number="25">A teraz idę do Jerozolimy, aby usłużyć świętym.</verse>
				<verse number="26">Spodobało się bowiem Macedonii i Achai wspólnie złożyć się na ubogich świętych, którzy są w Jerozolimie.</verse>
				<verse number="27">Istotnie, spodobało się im, są też ich dłużnikami. Jeśli bowiem poganie stali się uczestnikami ich [dóbr] duchowych, powinni im też usługiwać cielesnymi.</verse>
				<verse number="28">Dlatego, gdy to wykonam i [oddam] im ten zapieczętowany owoc, wstąpię do was, udając się do Hiszpanii.</verse>
				<verse number="29">A wiem, że gdy przyjdę do was, przyjdę z pełnią błogosławieństwa ewangelii Chrystusa.</verse>
				<verse number="30">A proszę was, bracia, przez naszego Pana Jezusa Chrystusa i przez miłość Ducha, abyście razem ze mną walczyli w modlitwach za mnie do Boga;</verse>
				<verse number="31">Abym został wybawiony od tych, którzy są niewierzący w Judei, i żeby moja posługa, [którą wykonuję] dla Jerozolimy, została dobrze przyjęta przez świętych;</verse>
				<verse number="32">Abym z radością przyszedł do was za wolą Boga i doznał pokrzepienia razem z wami.</verse>
				<verse number="33">A Bóg pokoju [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">Polecam wam Febę, naszą siostrę, która jest służebnicą kościoła w Kenchrach;</verse>
				<verse number="2">Abyście ją przyjęli w Panu, jak przystoi świętym, i pomagali jej w każdej sprawie, w której by was potrzebowała. I ona bowiem wspomagała wielu, [także] i mnie samego.</verse>
				<verse number="3">Pozdrówcie Pryscyllę i Akwilę, moich pomocników w Jezusie Chrystusie;</verse>
				<verse number="4">Którzy za moje życie nadstawiali swojego własnego karku, którym nie tylko ja sam dziękuję, ale i wszystkie kościoły pogan;</verse>
				<verse number="5">[Pozdrówcie] także kościół, który jest w ich domu. Pozdrówcie mojego miłego Epeneta, który jest pierwszym plonem Achai dla Chrystusa.</verse>
				<verse number="6">Pozdrówcie Marię, która wiele pracowała dla nas.</verse>
				<verse number="7">Pozdrówcie Andronika i Juniasa, moich krewnych i moich współwięźniów, którzy są poważani wśród apostołów, którzy też przede mną byli w Chrystusie.</verse>
				<verse number="8">Pozdrówcie Ampliasa, mojego umiłowanego w Panu.</verse>
				<verse number="9">Pozdrówcie Urbana, naszego pomocnika w Chrystusie, i mojego umiłowanego Stachyna.</verse>
				<verse number="10">Pozdrówcie Apellesa, wypróbowanego w Chrystusie. Pozdrówcie tych, którzy są z domu Arystobula.</verse>
				<verse number="11">Pozdrówcie Herodiona, mojego krewnego. Pozdrówcie tych, którzy są z [domu] Narcyza, tych, którzy są w Panu.</verse>
				<verse number="12">Pozdrówcie Tryfenę i Tryfozę, które pracują w Panu. Pozdrówcie umiłowaną Persydę, która wiele pracowała w Panu.</verse>
				<verse number="13">Pozdrówcie Rufusa, wybranego w Panu, oraz matkę jego i moją.</verse>
				<verse number="14">Pozdrówcie Asynkryta, Flegonta, Hermasa, Patrobę, Hermesa i braci, którzy są z nimi.</verse>
				<verse number="15">Pozdrówcie Filologa i Julię, Nereusza i jego siostrę, Olimpasa i wszystkich świętych, którzy są z nimi.</verse>
				<verse number="16">Pozdrówcie jedni drugich pocałunkiem świętym. Pozdrawiają was kościoły Chrystusa.</verse>
				<verse number="17">A proszę was, bracia, abyście wypatrywali tych, którzy powodują rozłamy i zgorszenia przeciwko tej nauce, którą przyjęliście; unikajcie ich.</verse>
				<verse number="18">Gdyż tacy nie służą naszemu Panu Jezusowi Chrystusowi, ale własnemu brzuchowi, a przez gładkie słowa i pochlebstwo zwodzą serca prostych [ludzi].</verse>
				<verse number="19">Wasze posłuszeństwo bowiem stało się znane wszystkim. Dlatego też raduję się z waszego powodu, ale chcę, abyście byli mądrzy w tym, co dobre, a prości w tym, co złe.</verse>
				<verse number="20">A Bóg pokoju wkrótce zetrze szatana pod waszymi stopami. Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami. Amen.</verse>
				<verse number="21">Pozdrawia was mój współpracownik Tymoteusz oraz Lucjusz, Jazon i Sozypater, moi krewni.</verse>
				<verse number="22">Pozdrawiam was w Panu ja, Tercjusz, który pisałem ten list.</verse>
				<verse number="23">Pozdrawia was Gajus, gospodarz mój i całego kościoła. Pozdrawia was Erastus, szafarz miejski, i Kwartus, brat.</verse>
				<verse number="24">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
				<verse number="25">A temu, który was może utwierdzić według mojej ewangelii i głoszenia Jezusa Chrystusa, według objawienia tajemnicy od wieków okrytej milczeniem;</verse>
				<verse number="26">Lecz teraz objawionej i przez Pisma proroków według postanowienia wiecznego Boga oznajmionej wszystkim narodom, [by przywieść je] do posłuszeństwa wierze;</verse>
				<verse number="27">[Temu], jedynemu mądremu Bogu, [niech będzie] chwała przez Jezusa Chrystusa na wieki. Amen. [List do Rzymian został napisany z Koryntu, i wysłany przez Febę, służebnicę kościoła w Kenchrach].</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="46">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, powołany apostoł Jezusa Chrystusa z woli Boga, i Sostenes, brat;</verse>
				<verse number="2">Do kościoła Bożego w Koryncie, do uświęconych w Chrystusie Jezusie, powołanych świętych, ze wszystkimi, którzy w każdym miejscu wzywają imienia naszego Pana Jezusa Chrystusa, ich i naszego [Pana].</verse>
				<verse number="3">Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="4">Zawsze dziękuję mojemu Bogu za was, za łaskę Bożą, która została wam dana w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="5">We wszystko bowiem jesteście wzbogaceni w nim, we wszelkie słowo i wszelkie poznanie;</verse>
				<verse number="6">Gdyż świadectwo Chrystusa jest utwierdzone w was;</verse>
				<verse number="7">Tak że żadnego daru nie brakuje wam, którzy oczekujecie objawienia naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="8">On też utwierdzi was aż do końca, abyście byli nienaganni w dniu naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="9">Wierny [jest] Bóg, przez którego zostaliście powołani do społeczności jego Syna, Jezusa Chrystusa, naszego Pana.</verse>
				<verse number="10">Proszę więc was, bracia, przez imię naszego Pana Jezusa Chrystusa, żebyście wszyscy to samo mówili i żeby nie było wśród was rozłamów, ale abyście byli zespoleni jednakowym umysłem i jednakowym zdaniem.</verse>
				<verse number="11">Doniesiono mi bowiem o was, moi bracia, przez [domowników] Chloe, że są wśród was spory.</verse>
				<verse number="12">Mówię to dlatego, że każdy z was twierdzi: Ja jestem Pawła, ja Apollosa, ja Kefasa, a ja Chrystusa.</verse>
				<verse number="13">Czy Chrystus jest podzielony? Czy Paweł został za was ukrzyżowany? Czy w imię Pawła zostaliście ochrzczeni?</verse>
				<verse number="14">Dziękuję Bogu, że oprócz Kryspusa i Gajusa nikogo z was nie ochrzciłem;</verse>
				<verse number="15">Aby nikt nie powiedział, że chrzciłem w swoje imię.</verse>
				<verse number="16">Ochrzciłem też dom Stefanasa. Poza tym nie wiem, czy ochrzciłem jeszcze kogoś.</verse>
				<verse number="17">Bo Chrystus nie posłał mnie, abym chrzcił, ale abym głosił ewangelię, [i to] nie w mądrości słowa, aby nie zniweczyć krzyża Chrystusa.</verse>
				<verse number="18">Mowa o krzyżu bowiem jest głupstwem dla tych, którzy giną, ale dla nas, którzy jesteśmy zbawieni, jest mocą Boga.</verse>
				<verse number="19">Bo jest napisane: Wytracę mądrość mądrych, a rozum rozumnych obrócę wniwecz.</verse>
				<verse number="20">Gdzie [jest] mądry? Gdzie uczony w Piśmie? Gdzie badacz tego świata? Czyż Bóg nie obrócił w głupstwo mądrości tego świata?</verse>
				<verse number="21">Skoro bowiem w mądrości Bożej świat nie poznał Boga przez mądrość, upodobało się Bogu przez głupstwo głoszenia zbawić tych, którzy wierzą.</verse>
				<verse number="22">Gdyż Żydzi domagają się znaków, a Grecy szukają mądrości.</verse>
				<verse number="23">My zaś głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, [który] dla Żydów wprawdzie [jest] zgorszeniem, a dla Greków głupstwem;</verse>
				<verse number="24">Lecz dla tych, którzy są powołani, zarówno dla Żydów, jak i Greków, [głosimy] Chrystusa – moc Bożą i mądrość Bożą.</verse>
				<verse number="25">Głupstwo Boże bowiem jest mądrzejsze niż ludzie, a słabość Boża jest mocniejsza niż ludzie.</verse>
				<verse number="26">Przypatrzcie się bowiem, bracia, waszemu powołaniu, że niewielu [jest] mądrych według ciała, niewielu możnych, niewielu szlachetnie urodzonych.</verse>
				<verse number="27">Ale Bóg wybrał to, co głupie u świata, aby zawstydzić mądrych, wybrał to, co słabe u świata, aby zawstydzić mocnych.</verse>
				<verse number="28">I [to, co] nieszlachetne u świata i wzgardzone, wybrał Bóg, a nawet to, co nie jest, aby to, co jest, obrócić wniwecz;</verse>
				<verse number="29">Aby nie chlubiło się przed nim żadne ciało.</verse>
				<verse number="30">Lecz wy z niego jesteście w Chrystusie Jezusie, który stał się dla nas mądrością od Boga i sprawiedliwością, i uświęceniem, i odkupieniem;</verse>
				<verse number="31">Aby, jak to jest napisane: Ten, kto się chlubi, [niech się] chlubi w Panu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I ja, bracia, gdy do was przyszedłem, nie przybyłem z wzniosłością mowy lub mądrości, głosząc wam świadectwo Boga.</verse>
				<verse number="2">Postanowiłem bowiem nie znać wśród was niczego innego, jak tylko Jezusa Chrystusa, i to ukrzyżowanego.</verse>
				<verse number="3">I byłem u was w słabości, w bojaźni i z wielkim drżeniem.</verse>
				<verse number="4">A moja mowa i moje głoszenie nie [opierały się] na powabnych słowach ludzkiej mądrości, ale na ukazywaniu Ducha i mocy;</verse>
				<verse number="5">Aby wasza wiara nie opierała się na mądrości ludzkiej, ale na mocy Boga.</verse>
				<verse number="6">Głosimy jednak mądrość wśród doskonałych, ale nie mądrość tego świata ani władców tego świata, którzy przemijają;</verse>
				<verse number="7">Lecz głosimy mądrość Boga w tajemnicy, zakrytą [mądrość], którą przed wiekami Bóg przeznaczył ku naszej chwale;</verse>
				<verse number="8">Której nie poznał żaden z władców tego świata. Gdyby [ją] bowiem poznali, nigdy nie ukrzyżowaliby Pana chwały;</verse>
				<verse number="9">Ale [głosimy], jak jest napisane: Czego oko nie widziało ani ucho nie słyszało, ani nie wstąpiło do serca człowieka, to przygotował Bóg tym, którzy go miłują.</verse>
				<verse number="10">Nam zaś Bóg objawił to przez swojego Ducha. Duch bowiem bada wszystko, nawet głębokości Boga.</verse>
				<verse number="11">Bo kto z ludzi wie, co jest w człowieku oprócz ducha ludzkiego, który w nim [jest]? Tak samo i tego, co jest w Bogu, nikt nie zna, oprócz Ducha Bożego.</verse>
				<verse number="12">My zaś nie przyjęliśmy ducha świata, lecz Ducha, który [jest] z Boga, żebyśmy wiedzieli, które rzeczy są nam od Boga darowane.</verse>
				<verse number="13">A o tym też mówimy nie słowami, których naucza ludzka mądrość, lecz których naucza Duch Święty, stosując do duchowych spraw to, co duchowe.</verse>
				<verse number="14">Lecz cielesny człowiek nie pojmuje tych [rzeczy], które są Ducha Bożego. Są bowiem dla niego głupstwem i nie może ich poznać, ponieważ rozsądza się je duchowo.</verse>
				<verse number="15">[Człowiek] duchowy zaś rozsądza wszystko, lecz sam przez nikogo nie jest sądzony.</verse>
				<verse number="16">Kto bowiem poznał umysł Pana? Kto go będzie pouczał? Ale my mamy umysł Chrystusa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">I ja, bracia, nie mogłem do was mówić jak do [ludzi] duchowych, ale jak do cielesnych, jak do niemowląt w Chrystusie.</verse>
				<verse number="2">Karmiłem was mlekiem, a nie [stałym] pokarmem, bo jeszcze nie mogliście go [przyjąć], a nawet teraz jeszcze nie możecie;</verse>
				<verse number="3">Gdyż jeszcze jesteście cieleśni. Skoro bowiem [jest] między wami zazdrość, kłótnie i podziały, to czyż nie jesteście cieleśni i nie postępujecie na sposób ludzki?</verse>
				<verse number="4">Skoro ktoś mówi: Ja jestem Pawła, a inny: Ja Apollosa, to czyż nie jesteście cieleśni?</verse>
				<verse number="5">Kim bowiem jest Paweł? Kim Apollos? Tylko sługami, przez których uwierzyliście, a to tak, jak każdemu dał Pan.</verse>
				<verse number="6">Ja siałem, Apollos podlewał, ale Bóg dał wzrost.</verse>
				<verse number="7">Tak więc ani ten, który sieje, ani ten, który podlewa, nic nie znaczą, tylko Bóg, który daje wzrost.</verse>
				<verse number="8">Ten zaś, który sieje, i ten, który podlewa, stanowią jedno, a każdy otrzyma swoją zapłatę stosownie do swojej pracy.</verse>
				<verse number="9">Jesteśmy bowiem współpracownikami Bożymi; wy jesteście Bożą rolą i Bożą budowlą.</verse>
				<verse number="10">Według łaski Boga, która została mi dana, jak mądry budowniczy położyłem fundament, a inny na nim buduje. Jednak każdy niech uważa, jak na nim buduje.</verse>
				<verse number="11">Nikt bowiem nie może położyć innego fundamentu niż ten, który jest położony, którym jest Jezus Chrystus.</verse>
				<verse number="12">A czy ktoś na tym fundamencie buduje [ze] złota, srebra, z drogich kamieni, drewna, siana [czy ze] słomy;</verse>
				<verse number="13">Dzieło każdego będzie jawne. Dzień [ten] bowiem to pokaże, gdyż przez ogień zostanie objawione i ogień wypróbuje, jakie jest dzieło każdego.</verse>
				<verse number="14">Jeśli czyjeś dzieło budowane na tym [fundamencie] przetrwa, ten otrzyma zapłatę.</verse>
				<verse number="15">Jeśli [zaś] czyjeś dzieło spłonie, [ten] poniesie szkodę. Lecz on sam będzie zbawiony, tak jednak, jak przez ogień.</verse>
				<verse number="16">Czyż nie wiecie, że jesteście świątynią Boga i że Duch Boży w was mieszka?</verse>
				<verse number="17">A jeśli ktoś niszczy świątynię Boga, tego zniszczy Bóg, bo świątynia Boga jest święta, a wy nią jesteście.</verse>
				<verse number="18">Niech nikt nie oszukuje samego siebie. Jeśli komuś spośród was wydaje się, że jest mądry na tym świecie, niech się stanie głupim, aby stał się mądrym.</verse>
				<verse number="19">Mądrość bowiem tego świata jest głupstwem u Boga. Bo jest napisane: On chwyta mądrych w ich przebiegłości.</verse>
				<verse number="20">I znowu: Pan zna myśli mądrych [i wie], że są marnością.</verse>
				<verse number="21">Niech się więc nikt nie chlubi ludźmi. Wszystko bowiem jest wasze:</verse>
				<verse number="22">Czy Paweł, czy Apollos, czy Kefas, czy świat, czy życie, czy śmierć, czy [to, co] teraźniejsze, czy [to, co] przyszłe – wszystko [jest] wasze;</verse>
				<verse number="23">Wy zaś jesteście Chrystusa, a Chrystus Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Niech więc każdy uważa nas za sługi Chrystusa i szafarzy tajemnic Boga.</verse>
				<verse number="2">A od szafarzy wymaga się, aby każdy [z nich] okazał się wierny.</verse>
				<verse number="3">Mnie jednak najmniej zależy na tym, czy będę przez was sądzony, czy przez sąd ludzki. Nawet sam siebie nie sądzę.</verse>
				<verse number="4">Niczego bowiem w sobie nie dostrzegam, jednak nie jestem przez to usprawiedliwiony, lecz tym, który mnie sądzi, jest Pan.</verse>
				<verse number="5">Dlatego nie sądźcie przed czasem, dopóki nie przyjdzie Pan, który oświetli to, co ukryte w ciemności, i ujawni zamiary serc. Wtedy każdy otrzyma pochwałę od Boga.</verse>
				<verse number="6">To wszystko zaś, bracia, odniosłem do samego siebie i do Apollosa ze względu na was, abyście się nauczyli na naszym przykładzie nie wykraczać ponad to, co jest napisane, żeby jeden nie pysznił się drugim przeciw innemu.</verse>
				<verse number="7">Kto bowiem czyni cię różnym? Cóż masz, czego byś nie otrzymał? A jeśli otrzymałeś, to dlaczego się chlubisz, jakbyś nie otrzymał?</verse>
				<verse number="8">Już jesteście nasyceni, już jesteście bogaci, bez nas królujecie. I obyście królowali, abyśmy i my z wami królowali.</verse>
				<verse number="9">Bo uważam, że Bóg nas, apostołów, wyznaczył jako ostatnich, jakby na śmierć skazanych. Staliśmy się bowiem widowiskiem dla świata, aniołów i ludzi.</verse>
				<verse number="10">My jesteśmy głupi dla Chrystusa, ale wy mądrzy w Chrystusie, my jesteśmy słabi, ale wy mocni, wy szanowani, a my wzgardzeni.</verse>
				<verse number="11">Aż do tej chwili cierpimy głód i pragnienie, jesteśmy nadzy, policzkowani i tułamy się;</verse>
				<verse number="12">I trudzimy się, pracując własnymi rękami. Gdy nas znieważają – błogosławimy, gdy nas prześladują – znosimy;</verse>
				<verse number="13">Gdy nam złorzeczą – modlimy się [za nich]. Staliśmy się jak śmiecie tego świata, [jak] odpadki u wszystkich, aż do tej chwili.</verse>
				<verse number="14">Nie piszę tego po to, aby was zawstydzić, ale napominam [was] jako moje umiłowane dzieci.</verse>
				<verse number="15">Choćbyście bowiem mieli dziesięć tysięcy wychowawców w Chrystusie, to jednak nie [macie] wielu ojców. Ja bowiem przez ewangelię zrodziłem was w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="16">Proszę was więc, bądźcie moimi naśladowcami.</verse>
				<verse number="17">Dlatego to posłałem do was Tymoteusza, który jest moim umiłowanym synem i wiernym w Panu. On wam przypomni moje drogi w Chrystusie, jak nauczam wszędzie, w każdym kościele.</verse>
				<verse number="18">A niektórzy wbili się w pychę, jakbym nie miał przyjść do was.</verse>
				<verse number="19">Lecz przyjdę do was wkrótce, jeśli Pan zechce, i poznam nie słowa pysznych, ale [ich] moc.</verse>
				<verse number="20">Królestwo Boże bowiem [przejawia się] nie w słowie, ale w mocy.</verse>
				<verse number="21">Co chcecie? Czy mam przyjść do was z rózgą, czy z miłością i w duchu łagodności?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Słyszy się powszechnie o nierządzie wśród was, i to takim nierządzie, o jakim nie wspomina się nawet wśród pogan, że ktoś ma żonę [swego] ojca.</verse>
				<verse number="2">A wy wbiliście się w pychę, zamiast [tak] się smucić, aby został usunięty spośród was ten, kto się dopuścił tego czynu.</verse>
				<verse number="3">Ja bowiem, nieobecny ciałem, lecz obecny duchem, już jakbym był obecny, osądziłem tego, który to uczynił.</verse>
				<verse number="4">W imieniu naszego Pana Jezusa Chrystusa, gdy się zgromadzicie, [wy] i mój duch, z mocą naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="5">Wydajcie takiego szatanowi na zatracenie ciała, żeby duch był zbawiony w dniu Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="6">Wasze chlubienie się nie jest dobre. Czyż nie wiecie, że trochę zakwasu całe ciasto zakwasza?</verse>
				<verse number="7">Usuńcie więc stary zakwas, abyście byli nowym ciastem, jako że jesteście przaśni. Chrystus bowiem, nasza Pascha, został ofiarowany za nas.</verse>
				<verse number="8">Obchodźmy zatem święto nie ze starym zakwasem ani z zakwasem złośliwości i przewrotności, ale w przaśnikach szczerości i prawdy.</verse>
				<verse number="9">Napisałem wam w liście, żebyście nie przestawali z rozpustnikami;</verse>
				<verse number="10">Ale nie z rozpustnikami tego świata w ogóle lub chciwymi, zdziercami czy bałwochwalcami, [bo] inaczej musielibyście opuścić ten świat.</verse>
				<verse number="11">Teraz jednak napisałem wam, żebyście nie przestawali z takim, który nazywając się bratem, jest rozpustnikiem, chciwym, bałwochwalcą, złorzeczącym, pijakiem lub zdziercą. Z takim nawet nie jadajcie.</verse>
				<verse number="12">Po co mi bowiem sądzić tych, którzy są na zewnątrz? Czy wy nie sądzicie tych, którzy są wewnątrz?</verse>
				<verse number="13">Tych, którzy są na zewnątrz, osądzi Bóg. Usuńcie więc złego spośród was samych.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Czy ktoś z was, mając sprawę z drugim, śmie procesować się przed niesprawiedliwymi zamiast przed świętymi?</verse>
				<verse number="2">Czy nie wiecie, że święci będą sądzić świat? A jeśli świat będzie sądzony przez was, to czy nie jesteście godni osądzać sprawy pomniejsze?</verse>
				<verse number="3">Czy nie wiecie, że będziemy sądzić aniołów? A cóż dopiero sprawy doczesne?</verse>
				<verse number="4">Jeśli więc macie do osądzenia sprawy doczesne, ustanawiajcie sędziami najmniej poważanych w kościele.</verse>
				<verse number="5">Mówię to ku waszemu zawstydzeniu. Czy nie ma wśród was ani jednego mądrego, który może rozsądzić między swoimi braćmi?</verse>
				<verse number="6">A tymczasem brat z bratem się procesuje, i to przed niewierzącymi.</verse>
				<verse number="7">W ogóle już to przynosi wam ujmę, że się ze sobą procesujecie. Czemu raczej krzywdy nie cierpicie? Czemu raczej szkody nie ponosicie?</verse>
				<verse number="8">Przeciwnie, wy krzywdzicie i wyrządzacie szkodę, i to braciom.</verse>
				<verse number="9">Czy nie wiecie, że niesprawiedliwi nie odziedziczą królestwa Bożego? Nie łudźcie się: ani rozpustnicy, ani bałwochwalcy, ani cudzołożnicy, ani zniewieściali, ani mężczyźni współżyjący ze sobą;</verse>
				<verse number="10">Ani złodzieje, ani chciwi, ani pijacy, ani złorzeczący, ani zdziercy nie odziedziczą królestwa Bożego.</verse>
				<verse number="11">A takimi niektórzy z was byli. Lecz zostaliście obmyci, lecz zostaliście uświęceni, lecz zostaliście usprawiedliwieni w imię Pana Jezusa i przez Ducha naszego Boga.</verse>
				<verse number="12">Wszystko mi wolno, ale nie wszystko jest pożyteczne. Wszystko mi wolno, ale ja nie dam się niczemu zniewolić.</verse>
				<verse number="13">Pokarmy [są] dla brzucha, a brzuch dla pokarmów. Lecz Bóg zniszczy i jedno, i drugie. Ciało zaś nie [jest] dla nierządu, ale dla Pana, a Pan dla ciała.</verse>
				<verse number="14">A Bóg i Pana wskrzesił, i nas wskrzesi swoją mocą.</verse>
				<verse number="15">Czyż nie wiecie, że wasze ciała są członkami Chrystusa? Czy więc wezmę członki Chrystusa i uczynię je członkami nierządnicy? Nie daj Boże!</verse>
				<verse number="16">Czyż nie wiecie, że ten, kto się łączy z nierządnicą, jest [z nią] jednym ciałem? Dwoje bowiem, mówi [on], będą jednym ciałem.</verse>
				<verse number="17">Kto zaś się łączy z Panem, jest [z nim] jednym duchem.</verse>
				<verse number="18">Uciekajcie od nierządu. Wszelki grzech, który człowiek popełnia, jest poza ciałem. Lecz kto dopuszcza się nierządu, grzeszy przeciwko własnemu ciału.</verse>
				<verse number="19">Czyż nie wiecie, że wasze ciało jest świątynią Ducha Świętego, [który] jest w was, a którego macie od Boga, i nie należycie do samych siebie?</verse>
				<verse number="20">Drogo bowiem zostaliście kupieni. Wysławiajcie więc Boga w waszym ciele i w waszym duchu, które należą do Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Co do spraw, o których mi pisaliście: Dobrze jest mężczyźnie nie dotykać kobiety.</verse>
				<verse number="2">Jednak aby [uniknąć] nierządu, niech każdy ma swoją żonę i każda niech ma swojego męża.</verse>
				<verse number="3">Niech mąż oddaje powinność żonie, podobnie i żona mężowi.</verse>
				<verse number="4">Żona nie ma władzy nad własnym ciałem, lecz mąż. Podobnie i mąż nie ma władzy nad własnym ciałem, lecz żona.</verse>
				<verse number="5">Nie okradajcie się [z tego], chyba że za obopólną zgodą, na pewien czas, aby oddać się postowi i modlitwie. Potem znów się zejdźcie, żeby was szatan nie kusił z powodu waszej niepowściągliwości.</verse>
				<verse number="6">Lecz to, co mówię, jest z pozwolenia, a nie z rozkazu.</verse>
				<verse number="7">Chciałbym bowiem, aby wszyscy ludzie byli tacy jak ja, ale każdy ma swój własny dar od Boga, jeden taki, a drugi inny.</verse>
				<verse number="8">A do nieżonatych i wdów mówię: Dobrze będzie dla nich, jeśli pozostaną jak ja.</verse>
				<verse number="9">Lecz jeśli nie mogą się wstrzymać, niech wstąpią w stan małżeński. Lepiej jest bowiem wstąpić w stan małżeński, niż płonąć.</verse>
				<verse number="10">Tym zaś, którzy trwają w związku małżeńskim, nakazuję nie ja, lecz Pan: Żona niech nie odchodzi od męża.</verse>
				<verse number="11">Lecz jeśli odeszłaby, niech pozostanie bez męża albo niech się z mężem pojedna. Mąż również niech nie oddala żony.</verse>
				<verse number="12">Pozostałym zaś mówię ja, a nie Pan: Jeśli któryś z braci ma żonę niewierzącą, a ta zgadza się z nim mieszkać, niech jej nie oddala.</verse>
				<verse number="13">A [jeśli] jakaś żona ma męża niewierzącego, a ten zgadza się z nią mieszkać, niech od niego nie odchodzi.</verse>
				<verse number="14">Mąż niewierzący bowiem jest uświęcony przez żonę, a żona niewierząca uświęcona jest przez męża. Inaczej wasze dzieci byłyby nieczyste, teraz zaś są święte.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli niewierzący chce odejść, niech odejdzie. W takich [przypadkach] ani brat, ani siostra nie są w niewoli. Bóg zaś powołał nas do pokoju.</verse>
				<verse number="16">Co bowiem wiesz, żono, czy zbawisz męża? Albo co wiesz, mężu, czy zbawisz żonę?</verse>
				<verse number="17">Jednak niech każdy postępuje tak, jak mu wyznaczył Bóg, [zgodnie z tym], do czego go powołał Pan. Tak też zarządzam we wszystkich kościołach.</verse>
				<verse number="18">Został ktoś powołany jako obrzezany? Niech się nie staje [nieobrzezanym]. Został ktoś powołany jako nieobrzezany? Niech się nie obrzezuje.</verse>
				<verse number="19">Obrzezanie nic nie znaczy i nieobrzezanie nic nie znaczy, tylko zachowywanie przykazań Boga.</verse>
				<verse number="20">Niech każdy pozostanie w stanie, w jakim został powołany.</verse>
				<verse number="21">Zostałeś powołany jako niewolnik? Nie martw się [tym]. Lecz jeśli możesz stać się wolny, to raczej [z tego] skorzystaj.</verse>
				<verse number="22">Ten bowiem, kto został powołany w Panu jako niewolnik, jest wyzwoleńcem Pana. Podobnie ten, kto został powołany jako wolny, jest niewolnikiem Chrystusa.</verse>
				<verse number="23">Drogo zostaliście kupieni. Nie bądźcie niewolnikami ludzi.</verse>
				<verse number="24">Niech każdy, bracia, trwa przed Bogiem w takim stanie, w jakim został powołany.</verse>
				<verse number="25">A co do osób dziewiczych nie mam nakazu Pańskiego, ale daję [moją] radę jako [ten], któremu Pan dał miłosierdzie, aby był wiernym.</verse>
				<verse number="26">Uważam więc, że to jest dobre z powodu obecnych utrapień, że dobrze jest człowiekowi tak pozostać.</verse>
				<verse number="27">Jesteś związany z żoną? Nie szukaj rozłączenia. Jesteś rozwiązany od żony? Nie szukaj żony.</verse>
				<verse number="28">Ale jeśli się ożenisz, nie grzeszysz, i jeśli dziewica wyjdzie za mąż, nie grzeszy. Tacy jednak będą mieć utrapienie w ciele, a ja [chciałbym] wam [tego] oszczędzić.</verse>
				<verse number="29">Mówię to, bracia, ponieważ czas jest krótki. Odtąd ci, którzy mają żony, niech żyją tak, jakby ich nie mieli;</verse>
				<verse number="30">Ci, którzy płaczą, jakby nie płakali; ci, którzy się radują, jakby się nie radowali; ci, którzy kupują, jakby nie posiadali;</verse>
				<verse number="31">A ci, którzy używają tego świata, żeby nie nadużywali. Przemija bowiem postać tego świata.</verse>
				<verse number="32">Chcę, żebyście nie mieli trosk. Nieżonaty troszczy się o sprawy Pana, o to, jak się przypodobać Panu.</verse>
				<verse number="33">Lecz żonaty troszczy się o sprawy tego świata, o to, jak się przypodobać żonie.</verse>
				<verse number="34">Jest różnica między mężatką a dziewicą. Niezamężna troszczy się o sprawy Pana, o to, by była święta i ciałem, i duchem. Mężatka zaś troszczy się o sprawy tego świata, o to, jak się przypodobać mężowi.</verse>
				<verse number="35">Mówię to dla waszego dobra, nie aby zarzucać na was sidła, ale żebyście godnie i przyzwoicie [stali przy] Panu, nie dając się rozproszyć.</verse>
				<verse number="36">Jeśli ktoś uważa, że zachowuje się niewłaściwie wobec swojej dziewicy, gdyby przeszły już jej lata i jest taka potrzeba, niech czyni, co chce, bo nie grzeszy. Niech wyjdzie za mąż.</verse>
				<verse number="37">Lecz jeśli ktoś mocno postanowił w [swym] sercu, nie mając takiej potrzeby, ale panując nad [własną] wolą, i osądził w swym sercu, że zachowa swoją dziewicę, dobrze czyni.</verse>
				<verse number="38">Tak więc ten, kto wydaje [ją] za mąż, dobrze czyni, ale ten, kto nie wydaje [jej] za mąż, lepiej czyni.</verse>
				<verse number="39">Żona jest związana prawem, dopóki żyje jej mąż. Jeśli mąż umrze, wolno jej wyjść za kogo chce, byle w Panu.</verse>
				<verse number="40">Szczęśliwsza jednak będzie, jeśli tak pozostanie, zgodnie z moją radą. A sądzę, że i ja mam Ducha Bożego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">Co do ofiar składanych bożkom, to oczywiście wszyscy posiadamy wiedzę. Wiedza wbija w pychę, lecz miłość buduje.</verse>
				<verse number="2">A jeśli ktoś uważa, że coś wie, to jeszcze nie wie tak, jak wiedzieć należy.</verse>
				<verse number="3">Lecz jeśli ktoś miłuje Boga, ten jest poznany przez niego.</verse>
				<verse number="4">A więc co do [spożywania] pokarmów ofiarowanych bożkom, wiemy, że bożek na świecie jest niczym i że nie ma żadnego innego Boga oprócz jednego.</verse>
				<verse number="5">Bo chociaż są tacy, którzy są nazywani bogami, czy to na niebie, czy na ziemi – bo wielu jest bogów i wielu panów;</verse>
				<verse number="6">To dla nas jest jeden Bóg, Ojciec, z którego wszystko, a my w nim, i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego wszystko, a my przez niego.</verse>
				<verse number="7">Lecz nie wszyscy [mają] tę wiedzę. Niektórzy bowiem aż do tej pory, mając sumienie co do bożka, spożywają [pokarm] jako ofiarowany bożkom, a ich sumienie, będąc słabe, kala się.</verse>
				<verse number="8">Pokarm zaś nie zbliża nas do Boga. Jeśli bowiem jemy, nic nie zyskujemy, a jeśli nie jemy, nic nie tracimy.</verse>
				<verse number="9">Jednak uważajcie, aby przypadkiem wasza wolność nie stała się dla słabych [powodem] do zgorszenia.</verse>
				<verse number="10">Gdyby bowiem ktoś zobaczył ciebie, który masz wiedzę, siedzącego [za stołem] w świątyni bożka, to czy sumienie tego, kto jest słaby, nie skłoni go do jedzenia pokarmów ofiarowanych bożkom?</verse>
				<verse number="11">I [w ten sposób] twoja wiedza zgubi słabego brata, za którego umarł Chrystus.</verse>
				<verse number="12">Grzesząc tak przeciwko braciom i raniąc ich słabe sumienie, grzeszycie przeciwko Chrystusowi.</verse>
				<verse number="13">Dlatego, jeśli pokarm gorszy mego brata, przenigdy nie będę jadł mięsa, aby nie gorszyć mego brata.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Czy nie jestem apostołem? Czy nie jestem wolny? Czy nie widziałem Jezusa Chrystusa, naszego Pana? Czy wy nie jesteście moim dziełem w Panu?</verse>
				<verse number="2">Jeśli dla innych nie jestem apostołem, to dla was [na pewno nim] jestem. Pieczęcią bowiem mego apostolstwa wy jesteście w Panu.</verse>
				<verse number="3">Taka jest moja obrona przeciwko tym, którzy mnie osądzają.</verse>
				<verse number="4">Czy nie mamy prawa jeść i pić?</verse>
				<verse number="5">Czy nie mamy prawa zabierać [ze sobą] siostry – żony jak inni apostołowie, bracia Pana i Kefas?</verse>
				<verse number="6">Czy [tylko] ja i Barnaba nie mamy prawa nie pracować?</verse>
				<verse number="7">Czy ktoś kiedykolwiek pełni służbę żołnierską na własny koszt? Czy ktoś uprawia winnicę, a nie spożywa jej owocu? Albo czy ktoś pasie stado, a nie spożywa mleka stada?</verse>
				<verse number="8">Czy mówię to tylko na sposób ludzki? Czy nie mówi o tym także prawo?</verse>
				<verse number="9">Jest bowiem napisane w Prawie Mojżesza: Nie zawiążesz pyska młócącemu wołowi. Czy o woły Bóg się troszczy?</verse>
				<verse number="10">Czy raczej ze względu na nas [to] mówi? Przecież dla nas jest napisane, że w nadziei ma orać ten, kto orze, a ten, kto młóci w nadziei, swojej nadziei ma być uczestnikiem.</verse>
				<verse number="11">Jeśli my zasialiśmy wam [dobra] duchowe, [to] cóż wielkiego, jeśli będziemy żąć wasze [dobra] cielesne?</verse>
				<verse number="12">Jeśli inni korzystają z tego prawa w stosunku do was, czemu raczej nie my? My jednak nie korzystaliśmy z tego prawa, ale znosimy wszystko, aby nie stwarzać żadnej przeszkody ewangelii Chrystusa.</verse>
				<verse number="13">Czy nie wiecie, że ci, którzy służą w [tym, co jest] święte, żyją ze świątyni, a ci, którzy służą przy ołtarzu, mają [w ofiarach] wspólny udział z ołtarzem?</verse>
				<verse number="14">Tak też Pan postanowił, aby ci, którzy ewangelię głoszą, z ewangelii żyli.</verse>
				<verse number="15">Ale ja nie korzystałem z żadnego z tych praw. I nie napisałem tego po to, żeby tak się ze mną stało. Lepiej byłoby mi umrzeć, niż żeby ktoś pozbawił mnie mojej chluby.</verse>
				<verse number="16">Jeśli bowiem głoszę ewangelię, nie mam się [czym] chlubić, bo nałożono na mnie ten obowiązek, a biada mi, gdybym ewangelii nie głosił.</verse>
				<verse number="17">Jeśli bowiem robię to dobrowolnie, mam nagrodę, jeśli zaś niedobrowolnie, to [spełniam tylko] powierzone mi obowiązki szafarza.</verse>
				<verse number="18">Jaką więc mam nagrodę? Taką, że głosząc ewangelię, głoszę ewangelię Chrystusa za darmo, abym nie nadużywał mojego prawa, [jakie mam] z ewangelii.</verse>
				<verse number="19">Będąc bowiem wolny wobec wszystkich, samego siebie uczyniłem niewolnikiem wszystkich, abym więcej [ludzi] pozyskał.</verse>
				<verse number="20">I stałem się dla Żydów jak Żyd, aby Żydów pozyskać, dla tych, którzy są pod prawem, jakbym [był] pod prawem, aby pozyskać tych, którzy są pod prawem;</verse>
				<verse number="21">Dla tych, którzy są bez prawa, jakbym był bez prawa – nie będąc bez prawa Bogu, lecz będąc pod prawem Chrystusowi – aby pozyskać tych, którzy są bez prawa.</verse>
				<verse number="22">Dla słabych stałem się jak słaby, aby słabych pozyskać. Stałem się wszystkim dla wszystkich, aby wszelkim sposobem niektórych zbawić.</verse>
				<verse number="23">A robię to dla ewangelii, aby stać się jej uczestnikiem.</verse>
				<verse number="24">Czy nie wiecie, że ci, którzy biegną w wyścigu, wszyscy wprawdzie biegną, lecz [tylko] jeden zdobywa nagrodę? Tak biegnijcie, abyście [ją] otrzymali.</verse>
				<verse number="25">Każdy, kto staje do zapasów, powściąga się we wszystkim. Oni, aby zdobyć koronę zniszczalną, my zaś niezniszczalną.</verse>
				<verse number="26">Ja więc tak biegnę, nie jakby na oślep, tak walczę, nie jakbym uderzał w powietrze.</verse>
				<verse number="27">Lecz poskramiam swoje ciało i biorę w niewolę, abym przypadkiem, głosząc innym, sam nie został odrzucony.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Nie chcę, bracia, żebyście nie wiedzieli, że wszyscy nasi ojcowie byli pod obłokiem i wszyscy przeszli przez morze;</verse>
				<verse number="2">I wszyscy w Mojżesza zostali ochrzczeni w obłoku i w morzu;</verse>
				<verse number="3">Wszyscy też jedli ten sam pokarm duchowy;</verse>
				<verse number="4">I wszyscy pili ten sam duchowy napój. Pili bowiem ze skały duchowej, która szła za nimi. A tą skałą był Chrystus.</verse>
				<verse number="5">Lecz większości z nich nie upodobał sobie Bóg. Polegli bowiem na pustyni.</verse>
				<verse number="6">A to stało się dla nas przykładem, żebyśmy nie pożądali złych rzeczy, jak oni pożądali.</verse>
				<verse number="7">Nie bądźcie więc bałwochwalcami, jak niektórzy z nich, jak jest napisane: Usiadł lud, aby jeść i pić, i wstali, aby się bawić.</verse>
				<verse number="8">Nie dopuszczajmy się też nierządu, jak niektórzy z nich się dopuszczali i padło ich jednego dnia dwadzieścia trzy tysiące;</verse>
				<verse number="9">I nie wystawiajmy na próbę Chrystusa, jak niektórzy z nich wystawiali i poginęli od wężów;</verse>
				<verse number="10">Ani nie szemrajcie, jak niektórzy z nich szemrali i zostali wytraceni przez niszczyciela.</verse>
				<verse number="11">A to wszystko przydarzyło się im dla przykładu i zostało napisane dla napomnienia nas, których dosięgnął kres czasów.</verse>
				<verse number="12">Tak więc kto myśli, że stoi, niech uważa, aby nie upadł.</verse>
				<verse number="13">Nie nawiedziła was pokusa inna niż ludzka. Lecz Bóg jest wierny i nie pozwoli, żebyście byli kuszeni ponad [wasze] siły, ale wraz z pokusą da wyjście, żebyście mogli [ją] znieść.</verse>
				<verse number="14">Dlatego, moi najmilsi, uciekajcie od bałwochwalstwa.</verse>
				<verse number="15">Mówię jak do mądrych. Osądźcie sami to, co mówię.</verse>
				<verse number="16">Kielich błogosławieństwa, który błogosławimy, czy nie jest wspólnotą krwi Chrystusa? Chleb, który łamiemy, czy nie jest wspólnotą ciała Chrystusa?</verse>
				<verse number="17">My bowiem, [choć] liczni, jesteśmy jednym chlebem i jednym ciałem, bo wszyscy jesteśmy uczestnikami jednego chleba.</verse>
				<verse number="18">Przypatrzcie się Izraelowi według ciała. Czyż ci, którzy jedzą ofiary, nie są uczestnikami ołtarza?</verse>
				<verse number="19">Cóż więc [chcę] powiedzieć? Że bożek jest czymś albo ofiara składana bożkom czymś jest?</verse>
				<verse number="20">Raczej [chcę powiedzieć], że to, co poganie ofiarują, demonom ofiarują, a nie Bogu. A nie chciałbym, żebyście mieli społeczność z demonami.</verse>
				<verse number="21">Nie możecie pić kielicha Pana i kielicha demonów. Nie możecie być uczestnikami stołu Pana i stołu demonów.</verse>
				<verse number="22">Czy będziemy pobudzali Pana do zazdrości? Czy jesteśmy mocniejsi od niego?</verse>
				<verse number="23">Wszystko mi wolno, ale nie wszystko [jest] pożyteczne. Wszystko mi wolno, ale nie wszystko buduje.</verse>
				<verse number="24">Niech nikt nie szuka własnego [dobra], lecz [dobra] bliźniego.</verse>
				<verse number="25">Wszystko, co sprzedają w jatkach, jedzcie, o nic nie pytając ze względu na sumienie.</verse>
				<verse number="26">Pańska bowiem jest ziemia i wszystko, co ją napełnia.</verse>
				<verse number="27">Jeśli zaprosi was ktoś z niewierzących, a chcecie iść, jedzcie wszystko, co przed wami postawią, o nic nie pytając ze względu na sumienie.</verse>
				<verse number="28">Lecz jeśli ktoś wam powie: To jest ofiarowane bożkom, nie jedzcie ze względu na tego, który to powiedział, i ze względu na sumienie. Pańska bowiem jest ziemia i wszystko, co ją napełnia.</verse>
				<verse number="29">Ale sumienie, mówię, nie twoje, lecz tego drugiego. Dlaczego bowiem moja wolność ma być sądzona przez cudze sumienie?</verse>
				<verse number="30">Bo jeśli ja z dziękczynieniem [coś] spożywam, to czemu mam być spotwarzany za to, za co dziękuję?</verse>
				<verse number="31">Tak więc czy jecie, czy pijecie, czy cokolwiek [innego] robicie, wszystko róbcie ku chwale Boga.</verse>
				<verse number="32">Nie bądźcie zgorszeniem ani dla Żydów, ani dla Greków, ani dla kościoła Bożego;</verse>
				<verse number="33">Tak jak i ja się wszystkim we wszystkim podobam, nie szukając w tym własnej korzyści, ale [korzyści] wielu, aby byli zbawieni.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">Bądźcie moimi naśladowcami, jak i ja [jestem naśladowcą] Chrystusa.</verse>
				<verse number="2">A chwalę was, bracia, [za to], że we wszystkim o mnie pamiętacie i zachowujecie nauki tak, jak [je] wam przekazałem.</verse>
				<verse number="3">Lecz chcę, żebyście wiedzieli, że głową każdego mężczyzny jest Chrystus, a głową kobiety mężczyzna, a głową Chrystusa Bóg.</verse>
				<verse number="4">Każdy mężczyzna, gdy się modli albo prorokuje z nakrytą głową, hańbi swoją głowę.</verse>
				<verse number="5">I każda kobieta, gdy się modli albo prorokuje z nienakrytą głową, hańbi swoją głowę. Bo to jest jedno i to samo, jakby była ogolona.</verse>
				<verse number="6">Jeśli więc kobieta nie nakrywa [głowy], niech się też strzyże. A jeśli hańbiące jest dla kobiety być ostrzyżoną lub ogoloną, niech nakrywa [głowę].</verse>
				<verse number="7">Mężczyzna zaś nie powinien nakrywać głowy, gdyż jest obrazem i chwałą Boga. Kobieta zaś jest chwałą mężczyzny.</verse>
				<verse number="8">Bo mężczyzna nie jest z kobiety, lecz kobieta z mężczyzny.</verse>
				<verse number="9">Mężczyzna bowiem nie został stworzony dla kobiety, ale kobieta dla mężczyzny.</verse>
				<verse number="10">Dlatego kobieta powinna mieć na głowie [znak] władzy, ze względu na aniołów.</verse>
				<verse number="11">A jednak w Panu ani mężczyzna nie [jest] bez kobiety, ani kobieta nie jest bez mężczyzny.</verse>
				<verse number="12">Jak bowiem kobieta jest z mężczyzny, tak też mężczyzna przez kobietę, lecz wszystko jest z Boga.</verse>
				<verse number="13">Osądźcie sami: Czy wypada kobiecie modlić się do Boga bez nakrycia [głowy]?</verse>
				<verse number="14">Czyż sama natura nie uczy was, że gdy mężczyzna nosi długie włosy, przynosi mu to wstyd?</verse>
				<verse number="15">Ale jeśli kobieta nosi długie włosy, przynosi jej to chwałę, gdyż włosy zostały jej dane za okrycie.</verse>
				<verse number="16">A jeśli ktoś wydaje się być kłótliwy, my takiego zwyczaju nie mamy, ani kościoły Boże.</verse>
				<verse number="17">Mówiąc to, nie chwalę [was], że się zbieracie nie ku lepszemu, ale ku gorszemu.</verse>
				<verse number="18">Najpierw bowiem słyszę, że gdy się zbieracie jako kościół, są wśród was podziały, i po części [temu] wierzę.</verse>
				<verse number="19">Bo muszą być między wami herezje, aby się okazało, którzy są wypróbowani wśród was.</verse>
				<verse number="20">Gdy więc się zbieracie, nie jest to spożywanie wieczerzy Pańskiej.</verse>
				<verse number="21">Każdy bowiem najpierw je własną wieczerzę i jeden jest głodny, a drugi pijany.</verse>
				<verse number="22">Czyż nie macie domów, aby jeść i pić? Albo czy gardzicie kościołem Bożym i zawstydzacie tych, którzy [nic] nie mają? Co mam wam powiedzieć? Czy mam was pochwalić? Za to [was] nie chwalę.</verse>
				<verse number="23">Ja bowiem otrzymałem od Pana to, co wam przekazałem, że Pan Jezus tej nocy, której został wydany, wziął chleb;</verse>
				<verse number="24">A gdy złożył dziękczynienie, połamał i powiedział: Bierzcie i jedzcie, to jest moje ciało, które za was jest łamane. Czyńcie to na moją pamiątkę.</verse>
				<verse number="25">Podobnie po wieczerzy [wziął] też kielich, mówiąc: Ten kielich to nowy testament w mojej krwi. Czyńcie to, ilekroć będziecie pić, na moją pamiątkę.</verse>
				<verse number="26">Ilekroć bowiem będziecie jedli ten chleb i pili ten kielich, śmierć Pana zwiastujecie, aż przyjdzie.</verse>
				<verse number="27">Dlatego też kto je ten chleb albo pije ten kielich Pański niegodnie, będzie winny ciała i krwi Pana.</verse>
				<verse number="28">Niech więc człowiek bada samego siebie i tak niech je z [tego] chleba, i niech pije z tego kielicha.</verse>
				<verse number="29">Kto bowiem je i pije niegodnie, sąd własny je i pije, nie rozróżniając ciała Pańskiego.</verse>
				<verse number="30">Dlatego jest wśród was wielu słabych i chorych, a niemało też zasnęło.</verse>
				<verse number="31">Bo gdybyśmy sami siebie sądzili, nie bylibyśmy sądzeni.</verse>
				<verse number="32">Lecz gdy jesteśmy sądzeni, przez Pana jesteśmy karceni, abyśmy nie byli potępieni [wraz] ze światem.</verse>
				<verse number="33">Tak więc, moi bracia, gdy się zbieracie, aby jeść, czekajcie jedni na drugich.</verse>
				<verse number="34">A jeśli ktoś jest głodny, niech zje w domu, żebyście się nie zbierali ku sądowi. Co do pozostałych [spraw], zarządzę, gdy przyjdę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">A co do duchowych [darów], bracia, nie chcę, żebyście byli w niewiedzy.</verse>
				<verse number="2">Wiecie, że gdy byliście poganami, do niemych bożków, jak was wiedziono, [daliście się] prowadzić.</verse>
				<verse number="3">Dlatego oznajmiam wam, że nikt, kto mówi przez Ducha Bożego, nie powie, że Jezus jest przeklęty. Nikt też nie może powiedzieć, że Jezus jest Panem, jak tylko przez Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="4">A różne są dary, lecz ten sam Duch.</verse>
				<verse number="5">Różne też są posługi, lecz ten sam Pan.</verse>
				<verse number="6">I różne są działania, lecz ten sam Bóg, który sprawia wszystko we wszystkich.</verse>
				<verse number="7">A każdemu jest dany przejaw Ducha dla [wspólnego] pożytku.</verse>
				<verse number="8">Jednemu bowiem przez Ducha jest dana mowa mądrości, drugiemu mowa wiedzy przez tego samego Ducha;</verse>
				<verse number="9">Innemu wiara w tym samym Duchu, innemu dar uzdrawiania w tym samym Duchu;</verse>
				<verse number="10">Innemu [dar] czynienia cudów, innemu proroctwo, innemu rozróżnianie duchów, innemu różne [rodzaje] języków, a innemu tłumaczenie języków.</verse>
				<verse number="11">A to wszystko sprawia jeden i ten sam Duch, udzielając każdemu z osobna, jak chce.</verse>
				<verse number="12">Jak bowiem ciało jest jedno, a członków ma wiele i wszystkie członki jednego ciała, choć jest ich wiele, są jednym ciałem, tak i Chrystus.</verse>
				<verse number="13">Bo wszyscy przez jednego Ducha zostaliśmy ochrzczeni w jedno ciało, czy to Żydzi, czy Grecy, czy niewolnicy, czy wolni, i wszyscy zostaliśmy napojeni w jednego Ducha.</verse>
				<verse number="14">Ciało bowiem nie jest jednym członkiem, ale wieloma.</verse>
				<verse number="15">Gdyby noga powiedziała: Ponieważ nie jestem ręką, nie należę do ciała – czy dlatego nie należy do ciała?</verse>
				<verse number="16">A gdyby ucho powiedziało: Ponieważ nie jestem okiem, nie należę do ciała – czy dlatego nie należy do ciała?</verse>
				<verse number="17">Gdyby całe ciało było okiem, gdzież [byłby] słuch? A gdyby całe [było] słuchem, gdzież powonienie?</verse>
				<verse number="18">Lecz Bóg umieścił członki w ciele, każdy z nich tak, jak chciał.</verse>
				<verse number="19">Gdyby wszystkie były jednym członkiem, gdzież byłoby ciało?</verse>
				<verse number="20">Tymczasem wiele jest członków, lecz jedno ciało.</verse>
				<verse number="21">Nie może więc oko powiedzieć ręce: Nie potrzebuję ciebie, albo głowa nogom: Nie potrzebuję was.</verse>
				<verse number="22">Przeciwnie, o wiele bardziej potrzebne są te członki ciała, które wydają się najsłabsze.</verse>
				<verse number="23">A te, które uważamy za mało godne szacunku, tym większym otaczamy szacunkiem, a nasze wstydliwe [członki] otrzymują większe poszanowanie.</verse>
				<verse number="24">Natomiast nasze przyzwoite członki tego nie potrzebują. Lecz Bóg tak ukształtował ciało, że dał [członkowi], któremu brakuje [czci], więcej szacunku;</verse>
				<verse number="25">Aby nie było podziału w ciele, ale żeby członki jednakowo troszczyły się o siebie nawzajem.</verse>
				<verse number="26">Tak więc, jeśli jeden członek cierpi, cierpią z nim wszystkie członki, a jeśli jeden członek doznaje czci, radują się z nim wszystkie członki.</verse>
				<verse number="27">Wy zaś jesteście ciałem Chrystusa, a z osobna członkami.</verse>
				<verse number="28">A Bóg ustanowił niektórych w kościele najpierw [jako] apostołów, potem proroków, po trzecie nauczycieli, potem cudotwórców, potem dary uzdrawiania, niesienia pomocy, rządzenia, różne języki.</verse>
				<verse number="29">Czy wszyscy są apostołami? Czy wszyscy prorokami? Czy wszyscy nauczycielami? Czy wszyscy cudotwórcami?</verse>
				<verse number="30">Czy wszyscy mają dary uzdrawiania? Czy wszyscy mówią językami? Czy wszyscy tłumaczą?</verse>
				<verse number="31">Starajcie się usilnie o lepsze dary; a ja wam wskażę drogę jeszcze doskonalszą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Choćbym mówił językami ludzi i aniołów, a miłości bym nie miał, stałbym się [jak] miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący.</verse>
				<verse number="2">I choćbym miał [dar] prorokowania, i znał wszystkie tajemnice, i [posiadał] wszelką wiedzę, i choćbym miał pełnię wiary, tak, żebym góry przenosił, a miłości bym nie miał, byłbym niczym.</verse>
				<verse number="3">I choćbym rozdał na żywność dla [ubogich] cały swój majątek, i choćbym wydał swoje ciało na spalenie, a miłości bym nie miał, nic nie zyskam.</verse>
				<verse number="4">Miłość jest cierpliwa, jest życzliwa. Miłość nie zazdrości, nie przechwala się, nie unosi się pychą;</verse>
				<verse number="5">Nie postępuje nieprzyzwoicie, nie szuka swego, nie jest porywcza, nie myśli [nic] złego;</verse>
				<verse number="6">Nie raduje się z niesprawiedliwości, ale raduje się z prawdy;</verse>
				<verse number="7">Wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, wszystkiego się spodziewa, wszystko przetrzyma.</verse>
				<verse number="8">Miłość nigdy nie ustaje. Bo choć są proroctwa, przeminą; choć języki, ustaną; choć wiedza, obróci się wniwecz.</verse>
				<verse number="9">Po części bowiem poznajemy i po części prorokujemy.</verse>
				<verse number="10">Ale gdy przyjdzie to, co doskonałe, wtedy przeminie to, co jest cząstkowe.</verse>
				<verse number="11">Dopóki byłem dzieckiem, mówiłem jak dziecko, rozumiałem jak dziecko, myślałem jak dziecko. Lecz gdy stałem się mężczyzną, zaniechałem tego, co dziecięce.</verse>
				<verse number="12">Teraz bowiem widzimy w zwierciadle, niewyraźnie, ale wówczas twarzą w twarz. Teraz poznaję cząstkowo, ale wtedy poznam tak, jak jestem poznany.</verse>
				<verse number="13">A teraz trwają wiara, nadzieja, miłość, te trzy. Z nich zaś największa jest miłość.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">Dążcie do miłości, starajcie się usilnie o duchowe dary, a najbardziej o to, aby prorokować.</verse>
				<verse number="2">Ten bowiem, kto mówi [obcym] językiem, nie mówi ludziom, ale Bogu, bo nikt go nie rozumie. On zaś w duchu mówi tajemnice.</verse>
				<verse number="3">Ale ten, kto prorokuje, mówi do ludzi dla zbudowania, zachęcenia i pocieszenia.</verse>
				<verse number="4">Kto mówi [obcym] językiem, buduje samego siebie, ale kto prorokuje, buduje kościół.</verse>
				<verse number="5">A chciałbym, żebyście wszyscy mówili językami, bardziej jednak, abyście prorokowali. Większy bowiem [jest] ten, kto prorokuje, niż ten, kto mówi [obcymi] językami, chyba że tłumaczy, aby kościół był zbudowany.</verse>
				<verse number="6">Teraz więc, bracia, gdybym przyszedł do was, mówiąc [obcymi] językami, jaki pożytek mielibyście ze mnie, jeślibym nie mówił do was albo przez objawienie, albo przez wiedzę, albo przez proroctwo, albo przez naukę?</verse>
				<verse number="7">Przecież nawet [przedmioty] martwe, które wydają dźwięki, jak flet albo cytra, gdyby nie wydawały różnych dźwięków, jak można byłoby rozpoznać, co się gra na flecie, a co na cytrze?</verse>
				<verse number="8">A gdyby trąba wydawała niewyraźny głos, kto by się przygotowywał do bitwy?</verse>
				<verse number="9">Tak i wy, jeśli nie wypowiecie językiem zrozumiałych słów, jakże ktoś zrozumie, co się mówi? Na wiatr bowiem będziecie mówić.</verse>
				<verse number="10">Na świecie jest zapewne mnóstwo różnych głosów i żaden [z nich] nie jest bez znaczenia.</verse>
				<verse number="11">Jeśli więc nie będę rozumiał znaczenia głosu, będę cudzoziemcem dla tego, kto mówi, a ten, kto mówi, będzie cudzoziemcem dla mnie.</verse>
				<verse number="12">Tak i wy, ponieważ usilnie zabiegacie o dary duchowe, starajcie się obfitować w to, co buduje kościół.</verse>
				<verse number="13">Dlatego ten, kto mówi [obcym] językiem, niech się modli, aby mógł tłumaczyć.</verse>
				<verse number="14">Jeśli bowiem modlę się [obcym] językiem, mój duch się modli, ale mój rozum nie odnosi korzyści.</verse>
				<verse number="15">Cóż więc? Będę się modlił duchem, będę się też modlił i rozumem. Będę śpiewał duchem, będę też śpiewał i rozumem.</verse>
				<verse number="16">Jeśli bowiem będziesz błogosławił duchem, jakże ktoś spośród nieuczonych na twoje dziękczynienie odpowie „Amen”, skoro nie rozumie, co mówisz?</verse>
				<verse number="17">Ty wprawdzie dobrze dziękujesz, ale drugi się nie buduje.</verse>
				<verse number="18">Dziękuję mojemu Bogu, że mówię językami więcej niż wy wszyscy.</verse>
				<verse number="19">Lecz w kościele wolę powiedzieć pięć słów zrozumiałych, aby i innych nauczyć, niż dziesięć tysięcy słów [obcym] językiem.</verse>
				<verse number="20">Bracia, nie bądźcie dziećmi w rozumieniu, ale bądźcie dziećmi w złośliwości, a w rozumieniu bądźcie dojrzali.</verse>
				<verse number="21">W Prawie jest napisane: [Przez ludzi] obcych języków i [przez] usta obcych będę mówić do tego ludu, ale i tak mnie nie usłuchają, mówi Pan.</verse>
				<verse number="22">Dlatego języki są znakiem nie dla wierzących, lecz dla niewierzących, proroctwo zaś nie dla niewierzących, lecz dla wierzących.</verse>
				<verse number="23">Jeśli więc cały kościół zbiera się w jednym miejscu i wszyscy mówią obcymi językami, a wejdą [tam] nieuczeni albo niewierzący, czy nie powiedzą, że szalejecie?</verse>
				<verse number="24">Ale jeśli wszyscy prorokują, a wejdzie [jakiś] niewierzący albo nieuczony, będzie przekonany i osądzony przez wszystkich;</verse>
				<verse number="25">I tak zostaną objawione tajemnice jego serca, a on upadnie na twarz, odda pokłon Bogu i wyzna, że prawdziwie Bóg jest w was.</verse>
				<verse number="26">Cóż więc, bracia? Gdy się zbieracie, każdy z was ma psalm, ma naukę, ma język, ma objawienie, ma tłumaczenie. Niech to wszystko służy zbudowaniu.</verse>
				<verse number="27">Jeśli ktoś mówi językami, [niech to czyni] dwóch albo najwięcej trzech, i to po kolei, a jeden niech tłumaczy.</verse>
				<verse number="28">A jeśli nie ma tłumacza, niech milczy w kościele [ten, kto mówi obcym językiem], a niech mówi [samemu] sobie i Bogu.</verse>
				<verse number="29">Prorocy zaś niech mówią po dwóch albo trzech, a inni niech rozsądzają.</verse>
				<verse number="30">A gdyby innemu z siedzących zostało coś objawione, pierwszy niech milczy.</verse>
				<verse number="31">Możecie bowiem wszyscy, jeden po drugim prorokować, aby się wszyscy uczyli i wszyscy zostali pocieszeni.</verse>
				<verse number="32">A duchy proroków są poddane prorokom.</verse>
				<verse number="33">Bóg bowiem nie jest [Bogiem] nieładu, lecz pokoju, jak we wszystkich kościołach świętych.</verse>
				<verse number="34">Niech wasze kobiety milczą w kościołach. Bo nie pozwala się im mówić, ale mają być poddane, jak też prawo mówi.</verse>
				<verse number="35">A jeśli chcą się czegoś nauczyć, niech w domu pytają swoich mężów. Hańbą bowiem jest dla kobiety mówić w kościele.</verse>
				<verse number="36">Czy od was wyszło słowo Boże? Czy tylko do was przyszło?</verse>
				<verse number="37">Jeśli ktoś uważa się za proroka albo [człowieka] duchowego, niech uzna, że to, co wam piszę, jest nakazem Pana.</verse>
				<verse number="38">A jeśli ktoś jest w niewiedzy, niech pozostanie w niewiedzy.</verse>
				<verse number="39">Tak więc, bracia, starajcie się usilnie, abyście prorokowali, i nie zabraniajcie mówić [obcymi] językami.</verse>
				<verse number="40">Wszystko niech się odbywa godnie i w [należytym] porządku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">A oznajmiam wam, bracia, ewangelię, którą wam głosiłem, a którą przyjęliście i w której trwacie;</verse>
				<verse number="2">Przez którą też dostępujecie zbawienia, jeśli pamiętacie to, co wam głosiłem, chyba że uwierzyliście na próżno.</verse>
				<verse number="3">Najpierw bowiem przekazałem wam to, co i ja otrzymałem, że Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem;</verse>
				<verse number="4">Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem;</verse>
				<verse number="5">I że ukazał się Kefasowi, a potem tym dwunastu.</verse>
				<verse number="6">Potem ukazał się więcej niż pięciuset braciom naraz, z których większość żyje aż dotąd, a niektórzy zasnęli.</verse>
				<verse number="7">Potem ukazał się Jakubowi, potem wszystkim apostołom.</verse>
				<verse number="8">A ostatniemu ze wszystkich ukazał się i mnie, jak poronionemu płodowi.</verse>
				<verse number="9">Ja bowiem jestem najmniejszym z apostołów i nie jestem godny nazywać się apostołem, bo prześladowałem kościół Boży.</verse>
				<verse number="10">Lecz z łaski Boga jestem tym, czym jestem, a jego łaska względem mnie nie okazała się daremna, ale pracowałem więcej od nich wszystkich, jednak nie ja, lecz łaska Boga, która [jest] ze mną.</verse>
				<verse number="11">Czy więc ja, czy oni, tak głosimy i tak uwierzyliście.</verse>
				<verse number="12">A jeśli się o Chrystusie głosi, że został wskrzeszony z martwych, jak [mogą] niektórzy pośród was mówić, że nie ma zmartwychwstania?</verse>
				<verse number="13">Jeśli bowiem nie ma zmartwychwstania, to i Chrystus nie został wskrzeszony.</verse>
				<verse number="14">A jeśli Chrystus nie został wskrzeszony, to daremne [jest] nasze głoszenie, daremna też wasza wiara.</verse>
				<verse number="15">I okazuje się, że jesteśmy fałszywymi świadkami Boga, bo świadczyliśmy o Bogu, że wskrzesił Chrystusa, którego nie wskrzesił, jeśli umarli nie są wskrzeszani.</verse>
				<verse number="16">Jeśli bowiem umarli nie są wskrzeszani, to i Chrystus nie został wskrzeszony.</verse>
				<verse number="17">A jeśli Chrystus nie został wskrzeszony, daremna [jest] wasza wiara i nadal jesteście w swoich grzechach.</verse>
				<verse number="18">Tak więc i ci, którzy zasnęli w Chrystusie, poginęli.</verse>
				<verse number="19">Jeśli tylko w tym życiu mamy nadzieję w Chrystusie, jesteśmy ze wszystkich ludzi najbardziej nieszczęśliwi.</verse>
				<verse number="20">Tymczasem jednak Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli.</verse>
				<verse number="21">Skoro bowiem śmierć [przyszła] przez człowieka, przez człowieka [przyszło] też zmartwychwstanie umarłych.</verse>
				<verse number="22">Jak bowiem w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy zostaną ożywieni.</verse>
				<verse number="23">Ale każdy w swojej kolejności, Chrystus jako pierwszy plon, potem ci, którzy należą do Chrystusa, w [czasie] jego przyjścia.</verse>
				<verse number="24">A potem będzie koniec, gdy przekaże królestwo Bogu i Ojcu, gdy zniszczy wszelką zwierzchność oraz wszelką władzę i moc.</verse>
				<verse number="25">Bo on musi królować, aż położy wszystkich wrogów pod swoje stopy.</verse>
				<verse number="26">A ostatni wróg, który zostanie zniszczony, to śmierć.</verse>
				<verse number="27">Wszystko bowiem poddał pod jego stopy. A gdy mówi, że wszystko jest [mu] poddane, [jest] jasne, że oprócz tego, który mu wszystko poddał.</verse>
				<verse number="28">Gdy zaś wszystko zostanie mu poddane, wtedy i sam Syn będzie poddany temu, który mu poddał wszystko, aby Bóg był wszystkim we wszystkich.</verse>
				<verse number="29">Bo inaczej co zrobią ci, którzy przyjmują chrzest za zmarłych, jeśli umarli w ogóle nie są wskrzeszani? Po co przyjmują chrzest za zmarłych?</verse>
				<verse number="30">Po co i my każdej godziny narażamy się na niebezpieczeństwo?</verse>
				<verse number="31">[Zapewniam was] przez chlubę, którą mam z was w Jezusie Chrystusie, naszym Panu, że każdego dnia umieram.</verse>
				<verse number="32">Jeśli na sposób ludzki walczyłem z bestiami w Efezie, jaki z tego mam pożytek, jeśli umarli nie są wskrzeszani? Jedzmy i pijmy, bo jutro pomrzemy.</verse>
				<verse number="33">Nie łudźcie się. Złe rozmowy psują dobre obyczaje.</verse>
				<verse number="34">Ocknijcie się ku sprawiedliwości i nie grzeszcie; niektórzy bowiem nie mają poznania Boga. Mówię to ku waszemu zawstydzeniu.</verse>
				<verse number="35">Lecz powie ktoś: Jak umarli są wskrzeszani i w jakim ciele przychodzą?</verse>
				<verse number="36">Głupcze! To, co siejesz, nie ożyje, jeśli nie obumrze.</verse>
				<verse number="37">I to, co siejesz, to nie ciało, które ma powstać, ale gołe ziarno, na przykład pszeniczne lub jakieś inne.</verse>
				<verse number="38">Bóg zaś daje mu ciało, jakie chce, a każdemu z ziaren właściwe jemu ciało.</verse>
				<verse number="39">Nie każde ciało jest jednakowe, ale inne jest ciało ludzi, a inne ciało zwierząt, inne ryb, a inne ptaków.</verse>
				<verse number="40">Są też ciała niebieskie i ciała ziemskie, lecz inna jest chwała [ciał] niebieskich, a inna ziemskich.</verse>
				<verse number="41">Inna chwała słońca, inna chwała księżyca, a inna chwała gwiazd. Gwiazda bowiem od gwiazdy różni się jasnością.</verse>
				<verse number="42">Tak też jest ze zmartwychwstaniem umarłych. Sieje się [ciało] w zniszczalności, a jest wskrzeszane w niezniszczalności;</verse>
				<verse number="43">Sieje się w niesławie, a jest wskrzeszane w chwale, sieje się w słabości, a jest wskrzeszane w mocy;</verse>
				<verse number="44">Sieje się ciało cielesne, a jest wskrzeszane ciało duchowe. Jest ciało cielesne, jest też ciało duchowe.</verse>
				<verse number="45">Tak też jest napisane: Stał się pierwszy człowiek, Adam, duszą żyjącą, [a] ostatni Adam duchem ożywiającym.</verse>
				<verse number="46">Jednak pierwsze nie jest to, co duchowe, ale to, co cielesne, potem duchowe.</verse>
				<verse number="47">Pierwszy człowiek z ziemi – ziemski, drugi człowiek – [sam] Pan z nieba.</verse>
				<verse number="48">Jaki jest ten ziemski, tacy i ziemscy; a jaki jest niebieski, tacy i niebiescy.</verse>
				<verse number="49">A jak nosiliśmy obraz ziemskiego, tak będziemy nosili obraz niebieskiego.</verse>
				<verse number="50">To zaś mówię, bracia, że ciało i krew nie mogą odziedziczyć królestwa Bożego ani to, co zniszczalne, nie odziedziczy tego, co niezniszczalne.</verse>
				<verse number="51">Oto oznajmiam wam tajemnicę: Nie wszyscy zaśniemy, ale wszyscy będziemy przemienieni;</verse>
				<verse number="52">W jednej chwili, w mgnieniu oka, na ostatnią trąbę. Zabrzmi bowiem [trąba], a umarli zostaną wskrzeszeni niezniszczalni, a my zostaniemy przemienieni.</verse>
				<verse number="53">To bowiem, co zniszczalne, musi przyodziać się w to, co niezniszczalne, a to, co śmiertelne, przyoblec się w nieśmiertelność.</verse>
				<verse number="54">A gdy to, co zniszczalne, przyoblecze się w niezniszczalność, a to, co śmiertelne, przyoblecze się w nieśmiertelność, wtedy wypełni się to słowo, które [jest] napisane: Połknięta jest śmierć w zwycięstwie.</verse>
				<verse number="55">Gdzież [jest], o śmierci, twoje żądło? Gdzież jest, o piekło, twoje zwycięstwo?</verse>
				<verse number="56">Żądłem zaś śmierci [jest] grzech, a siłą grzechu prawo.</verse>
				<verse number="57">Lecz dzięki [niech będą] Bogu, który nam dał zwycięstwo przez naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="58">A tak, moi mili bracia, bądźcie stali, niezachwiani, zawsze obfitujący w dziele Pana, wiedząc, że wasza praca nie jest daremna w Panu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">A co do składki na świętych, to i wy zróbcie tak, jak zarządziłem w kościołach Galacji.</verse>
				<verse number="2">Każdego pierwszego dnia tygodnia niech każdy z was odkłada u siebie, stosownie do tego, jak mu się powodzi, aby nie urządzać składek [dopiero] wtedy, kiedy ja tam przybędę.</verse>
				<verse number="3">A gdy przyjdę, poślę tych, których w listach uznacie za godnych, aby zanieśli wasz hojny dar do Jerozolimy.</verse>
				<verse number="4">A jeśli będzie właściwe, abym i ja się udał, pójdą razem ze mną.</verse>
				<verse number="5">Przybędę zaś do was, kiedy przejdę Macedonię. Będę bowiem szedł przez Macedonię.</verse>
				<verse number="6">A być może zatrzymam się u was lub nawet przezimuję, żebyście mnie wyprawili, dokądkolwiek wyruszę.</verse>
				<verse number="7">Nie chcę bowiem was teraz widzieć przejazdem, ale mam nadzieję pozostać z wami przez jakiś czas, jeśli Pan pozwoli.</verse>
				<verse number="8">A w Efezie zostanę aż do Pięćdziesiątnicy.</verse>
				<verse number="9">Otworzyły się bowiem przede mną drzwi wielkie i owocne, a mam wielu przeciwników.</verse>
				<verse number="10">Jeśli zaś przybędzie Tymoteusz, uważajcie, aby przebywał wśród was bez bojaźni, bo wykonuje dzieło Pana, jak i ja.</verse>
				<verse number="11">Dlatego niech nikt go nie lekceważy. Lecz wyprawcie go w pokoju, aby dotarł do mnie, bo czekam na niego z braćmi.</verse>
				<verse number="12">A co do brata Apollosa, to bardzo go prosiłem, aby poszedł do was z braćmi. Lecz w ogóle nie chciał teraz iść. Pójdzie jednak w odpowiednim dla niego czasie.</verse>
				<verse number="13">Czuwajcie, trwajcie w wierze, bądźcie mężni, umacniajcie się.</verse>
				<verse number="14">Wszystko, co czynicie, niech [się dzieje] w miłości.</verse>
				<verse number="15">A proszę was, bracia ([bo] znacie dom Stefanasa, że jest pierwszym plonem Achai i że się poświęcili na służbę świętym);</verse>
				<verse number="16">Żebyście byli takim poddani i każdemu, kto pomaga i pracuje [z nami].</verse>
				<verse number="17">A cieszę się z przyjścia Stefanasa, Fortunata i Achaika, bo wypełnili wasz brak.</verse>
				<verse number="18">Pokrzepili bowiem mego i waszego ducha. Szanujcie więc takich.</verse>
				<verse number="19">Pozdrawiają was kościoły Azji. Pozdrawiają was serdecznie w Panu Akwila i Pryscylla wraz z kościołem, który jest w ich domu.</verse>
				<verse number="20">Pozdrawiają was wszyscy bracia. Pozdrówcie jedni drugich pocałunkiem świętym.</verse>
				<verse number="21">Pozdrowienie moją, Pawła, ręką.</verse>
				<verse number="22">Jeśli ktoś nie miłuje Pana Jezusa Chrystusa, niech będzie przeklęty. Maranatha.</verse>
				<verse number="23">Łaska Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami.</verse>
				<verse number="24">Miłość moja [niech będzie] z wami wszystkimi w Chrystusie Jezusie. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="47">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, z woli Boga apostoł Jezusa Chrystusa, i Tymoteusz, brat, do kościoła Bożego, który jest w Koryncie, ze wszystkimi świętymi, którzy są w całej Achai.</verse>
				<verse number="2">Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Błogosławiony [niech będzie] Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, Ojciec miłosierdzia i Bóg wszelkiej pociechy;</verse>
				<verse number="4">Który nas pociesza w każdym naszym utrapieniu, abyśmy i my mogli pocieszać tych, którzy są w jakimkolwiek ucisku, taką pociechą, jaką sami jesteśmy pocieszani przez Boga.</verse>
				<verse number="5">Jak bowiem w nas obfitują utrapienia Chrystusa, tak też przez Chrystusa obfituje nasza pociecha.</verse>
				<verse number="6">Jeśli więc doznajemy ucisku – [to] dla waszego pocieszenia i zbawienia, które sprawia, że znosicie te same utrapienia, które i my cierpimy; i jeśli doznajemy pociechy – [to] dla waszego pocieszenia i zbawienia.</verse>
				<verse number="7">A nasza nadzieja co do was [jest] mocna, bo wiemy, że jak jesteście uczestnikami utrapienia, tak i pociechy.</verse>
				<verse number="8">Nie chcemy bowiem, bracia, abyście nie wiedzieli o ucisku, który nas spotkał w Azji, że byliśmy obciążeni ponad miarę [i] ponad siły, tak że zaczęliśmy wątpić, czy przeżyjemy.</verse>
				<verse number="9">Więcej, sami w sobie mieliśmy wyrok śmierci, abyśmy nie ufali samym sobie, lecz Bogu, który wskrzesza umarłych.</verse>
				<verse number="10">On to wyrwał nas z tak wielkiej śmierci i [jeszcze] wyrywa. W nim [też] mamy nadzieję, że nadal będzie wyrywać;</verse>
				<verse number="11">Także przy waszej pomocy poprzez modlitwę za nas, aby dar, który [otrzymaliśmy] dzięki wielu, stał się dla wielu powodem dziękczynienia za nas.</verse>
				<verse number="12">To bowiem jest naszą chlubą: świadectwo naszego sumienia, że w prostocie i w szczerości Bożej, nie w cielesnej mądrości, ale w łasce Boga postępowaliśmy na świecie, a szczególnie względem was.</verse>
				<verse number="13">Nie piszemy wam [nic] innego, jak tylko to, co czytacie albo rozumiecie. Spodziewam się zaś, że też do końca zrozumiecie;</verse>
				<verse number="14">Jak już po części nas zrozumieliście, że jesteśmy waszą chlubą, jak i wy naszą w dniu Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="15">Z tą ufnością chciałem przybyć do was wcześniej, abyście otrzymali powtórne dobrodziejstwo;</verse>
				<verse number="16">A od was udać się do Macedonii, a z Macedonii znowu przybyć do was i zostać przez was wyprawionym do Judei.</verse>
				<verse number="17">Czy więc tak postanawiając, postąpiłem lekkomyślnie? Albo [czy] to, co postanawiam, postanawiam według ciała, aby było u mnie „tak, tak” i „nie, nie”?</verse>
				<verse number="18">Lecz [jak] Bóg jest wierny, tak nasze słowa do was nie były „tak” i „nie”.</verse>
				<verse number="19">Ponieważ Syn Boży, Jezus Chrystus, który wśród was głoszony był przez nas, [to znaczy] przeze mnie, Sylwana i Tymoteusza, nie był „tak” i „nie”, lecz było w nim „tak”.</verse>
				<verse number="20">Ile jest bowiem obietnic Boga, w nim [są] „tak” i w nim [są] „Amen”, ku chwale Boga przez nas.</verse>
				<verse number="21">Tym zaś, który utwierdza nas [razem] z wami w Chrystusie i który nas namaścił, [jest] Bóg;</verse>
				<verse number="22">Który też zapieczętował nas i dał do naszych serc Ducha [jako] zadatek.</verse>
				<verse number="23">A ja wzywam Boga na świadka mojej duszy, że aby was oszczędzić, nie przybyłem dotąd do Koryntu.</verse>
				<verse number="24">Nie dlatego, że panujemy nad waszą wiarą, ale jesteśmy pomocnikami waszej radości; wiarą bowiem stoicie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">A postanowiłem to sobie, aby nie przychodzić do was znowu w smutku.</verse>
				<verse number="2">Jeśli bowiem ja was zasmucam, to któż może mnie rozweselić, jeśli nie ten, którego ja zasmucam?</verse>
				<verse number="3">A to wam napisałem, abym, gdy przyjdę, nie doznał smutku od tych, od których powinienem doznawać radości, będąc pewien co do was wszystkich, że moja radość jest także waszą [radością].</verse>
				<verse number="4">Gdyż w wielkim ucisku i utrapieniu serca, wśród wielu łez pisałem do was nie po to, abyście się smucili, ale żebyście poznali, jak wielka jest moja miłość do was.</verse>
				<verse number="5">Jeśli więc ktoś spowodował smutek, to nie mnie zasmucił, ale po części – by nie obciążyć – was wszystkich.</verse>
				<verse number="6">Takiemu wystarczy kara [wymierzona] przez wielu [z was].</verse>
				<verse number="7">Tak więc przeciwnie, powinniście mu raczej przebaczyć i pocieszyć [go], aby przypadkiem zbytni smutek go nie pochłonął.</verse>
				<verse number="8">Dlatego proszę was, abyście potwierdzili [swą] miłość do niego.</verse>
				<verse number="9">Po to też pisałem, aby was wypróbować i się przekonać, czy we wszystkim jesteście posłuszni.</verse>
				<verse number="10">A komu [wy] coś przebaczacie, [temu] i ja, gdyż i ja, jeśli coś przebaczyłem temu, któremu przebaczyłem, [zrobiłem to] ze względu na was wobec Chrystusa;</verse>
				<verse number="11">Aby nas szatan nie podszedł; jego zamysły bowiem nie są nam nieznane.</verse>
				<verse number="12">Gdy zaś przybyłem do Troady, aby [głosić] ewangelię Chrystusa, a drzwi zostały mi otwarte w Panu;</verse>
				<verse number="13">Nie zaznałem spokoju ducha, [bo] nie znalazłem Tytusa, mego brata. Rozstawszy się więc z nimi, wyruszyłem do Macedonii.</verse>
				<verse number="14">Lecz dzięki Bogu, który nam zawsze daje zwycięstwo w Chrystusie i roznosi przez nas woń swojego poznania w każdym miejscu.</verse>
				<verse number="15">Jesteśmy bowiem dla Boga przyjemną wonią Chrystusa wśród tych, którzy są zbawieni, i wśród tych, którzy giną.</verse>
				<verse number="16">Dla jednych wonią śmierci ku śmierci, a dla drugich wonią życia ku życiu. Lecz do tego któż jest zdatny?</verse>
				<verse number="17">Nie jesteśmy bowiem jak wielu, którzy fałszują słowo Boże, lecz ze szczerości, jak od Boga mówimy w Chrystusie przed obliczem Boga.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Czy znowu zaczynamy polecać samych siebie? Albo czy potrzebujemy, jak niektórzy, [listów] polecających do was albo od was?</verse>
				<verse number="2">Naszym listem wy jesteście, napisanym w naszych sercach, znanym i czytanym przez wszystkich ludzi.</verse>
				<verse number="3">Gdyż wiadomo, że jesteście listem Chrystusowym sporządzonym przez nasze posługiwanie, napisanym nie atramentem, lecz Duchem Boga żywego, nie na tablicach kamiennych, lecz na żywych tablicach serc.</verse>
				<verse number="4">A taką ufność mamy przez Chrystusa ku Bogu.</verse>
				<verse number="5">Nie żebyśmy sami z siebie byli w stanie pomyśleć coś jakby z samych siebie, lecz nasza możność jest z Boga.</verse>
				<verse number="6">On też uczynił nas zdolnymi sługami nowego testamentu, nie litery, ale Ducha; litera bowiem zabija, Duch zaś ożywia.</verse>
				<verse number="7">Lecz jeśli posługiwanie śmierci, wyryte literami na kamieniach, było pełne chwały, tak że synowie Izraela nie mogli wpatrywać się w oblicze Mojżesza z powodu chwały jego oblicza, która miała przeminąć;</verse>
				<verse number="8">To o ileż bardziej pełne chwały nie miałoby być posługiwanie Ducha?</verse>
				<verse number="9">Jeśli bowiem posługiwanie potępienia [było] pełne chwały, o ileż bardziej obfituje w chwałę posługiwanie sprawiedliwości.</verse>
				<verse number="10">To bowiem, co miało chwałę, nie miało chwały w porównaniu z tą przewyższającą chwałą.</verse>
				<verse number="11">Jeśli zaś to, co przemija, [było] pełne chwały, tym bardziej pełne chwały jest to, co trwa.</verse>
				<verse number="12">Mając więc taką nadzieję, z całą otwartością mówimy;</verse>
				<verse number="13">A nie jak Mojżesz, [który] kładł sobie na twarz zasłonę, aby synowie Izraela nie wpatrywali się w koniec tego, co miało przeminąć.</verse>
				<verse number="14">Lecz ich umysły zostały zaślepione; aż do dziś bowiem przy czytaniu Starego Testamentu ta sama zasłona pozostaje nieodsłonięta, gdyż jest usuwana w Chrystusie.</verse>
				<verse number="15">I aż do dziś, gdy Mojżesz jest czytany, zasłona leży na ich sercu.</verse>
				<verse number="16">Gdy jednak nawrócą się do Pana, zasłona zostanie zdjęta.</verse>
				<verse number="17">Pan zaś jest tym Duchem, a gdzie jest Duch Pana, tam i wolność.</verse>
				<verse number="18">Lecz my wszyscy, którzy z odsłoniętą twarzą patrzymy na chwałę Pana, [jakby] w zwierciadle, zostajemy przemienieni w ten sam obraz, z chwały w chwałę, za sprawą Ducha Pana.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Dlatego mając to posługiwanie, tak jak otrzymaliśmy miłosierdzie, nie zniechęcamy się.</verse>
				<verse number="2">Lecz wyrzekliśmy się ukrytych haniebnych [czynów], nie postępując podstępnie ani nie fałszując słowa Bożego, ale przez ujawnianie prawdy polecamy samych siebie sumieniu każdego człowieka w obliczu Boga.</verse>
				<verse number="3">A jeśli nasza ewangelia jest zakryta, to jest zakryta dla tych, którzy giną;</verse>
				<verse number="4">W których bóg tego świata zaślepił umysły, w niewierzących, aby nie świeciła im światłość chwalebnej ewangelii Chrystusa, który jest obrazem Boga.</verse>
				<verse number="5">Nie głosimy bowiem samych siebie, lecz Chrystusa Jezusa, [że jest] Panem, a samych siebie, [że jesteśmy] waszymi sługami dla Jezusa.</verse>
				<verse number="6">Ponieważ Bóg, który rozkazał, aby z ciemności zabłysnęło światło, ten zabłysnął w naszych sercach, aby zajaśniało [w nas] poznanie chwały Bożej w obliczu Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="7">Mamy zaś ten skarb w naczyniach glinianych, aby wspaniałość tej mocy była z Boga, a nie z nas.</verse>
				<verse number="8">Zewsząd jesteśmy uciskani, lecz nie przygnębieni, bezradni, lecz nie zrozpaczeni;</verse>
				<verse number="9">Prześladowani, lecz nie opuszczeni, powaleni, ale nie zgładzeni.</verse>
				<verse number="10">Nieustannie nosimy w ciele umieranie Pana Jezusa, aby i życie Jezusa objawiło się w naszym ciele.</verse>
				<verse number="11">Zawsze bowiem my, którzy żyjemy, jesteśmy wydawani na śmierć z powodu Jezusa, aby i życie Jezusa objawiło się w naszym śmiertelnym ciele.</verse>
				<verse number="12">Tak więc w nas działa śmierć, a w was życie.</verse>
				<verse number="13">Mając zaś tego samego ducha wiary, jak jest napisane: Uwierzyłem i dlatego przemówiłem; my [również] wierzymy i dlatego mówimy;</verse>
				<verse number="14">Wiedząc, że ten, który wskrzesił Pana Jezusa, przez Jezusa wskrzesi także nas i postawi razem z wami.</verse>
				<verse number="15">Wszystko [to] bowiem [dzieje się] dla was, żeby obfitująca łaska, przez dziękczynienie wielu, rozmnożyła się ku chwale Bożej.</verse>
				<verse number="16">Dlatego nie zniechęcamy się, bo chociaż nasz zewnętrzny człowiek niszczeje, to jednak ten wewnętrzny odnawia się z dnia na dzień.</verse>
				<verse number="17">Ten bowiem nasz chwilowy i lekki ucisk przynosi nam przeogromną i wieczną wagę chwały;</verse>
				<verse number="18">Gdy nie patrzymy na to, co widzialne, lecz na to, co niewidzialne. To bowiem, co widzialne, jest doczesne, to zaś, co niewidzialne, jest wieczne.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Wiemy bowiem, że jeśli zostanie zniszczony ten namiot naszego ziemskiego mieszkania, to mamy budowlę od Boga, dom nie ręką uczyniony, wieczny w niebiosach.</verse>
				<verse number="2">Dlatego w tym wzdychamy, pragnąc przyodziać się w nasz dom z nieba;</verse>
				<verse number="3">Jeśli tylko zostaniemy znalezieni odziani, a nie nadzy.</verse>
				<verse number="4">Bo my, którzy jesteśmy w tym namiocie, wzdychamy, obciążeni, ponieważ nie pragniemy być rozebrani, ale przyodziani, aby to, co śmiertelne, zostało wchłonięte przez życie.</verse>
				<verse number="5">A tym, który nas do tego właśnie przygotował, [jest] Bóg, który nam też dał Ducha [jako] zadatek.</verse>
				<verse number="6">Tak więc mamy zawsze ufność, wiedząc, że dopóki mieszkamy w tym ciele, tułamy się z dala od Pana.</verse>
				<verse number="7">(Przez wiarę bowiem kroczymy, a nie przez widzenie.)</verse>
				<verse number="8">Mamy jednak ufność i wolelibyśmy raczej wyjść z ciała i zamieszkać u Pana.</verse>
				<verse number="9">Dlatego też zabiegamy o to, żeby się jemu podobać, czy mieszkamy [w ciele], czy [z niego] wychodzimy.</verse>
				<verse number="10">Wszyscy bowiem musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał [zapłatę] za to, co [czynił] w ciele, według tego, co czynił, czy dobro, czy zło.</verse>
				<verse number="11">Wiedząc zatem o tym strachu Pańskim, przekonujemy ludzi; dla Boga zaś [wszystko] w nas jest jawne; mam też nadzieję, że i dla waszych sumień [wszystko] w nas jest jawne.</verse>
				<verse number="12">Bo nie polecamy wam ponownie samych siebie, ale dajemy wam sposobność do chlubienia się nami, żebyście mieli co [odpowiedzieć] tym, którzy się chlubią tym, co zewnętrzne, a nie sercem.</verse>
				<verse number="13">Jeśli zaś odchodzimy od zmysłów – dla Boga [odchodzimy], jeżeli jesteśmy przy zdrowych zmysłach – dla was [jesteśmy].</verse>
				<verse number="14">Miłość Chrystusa bowiem przymusza nas, jako tych, którzy uznaliśmy, że skoro jeden umarł za wszystkich, to wszyscy umarli.</verse>
				<verse number="15">A umarł za wszystkich, aby ci, którzy żyją, już więcej nie żyli dla siebie, lecz dla tego, który za nich umarł i został wskrzeszony.</verse>
				<verse number="16">Dlatego my odtąd nikogo nie znamy według ciała, a chociaż znaliśmy Chrystusa według ciała, to teraz już [więcej] go [takim] nie znamy.</verse>
				<verse number="17">Tak więc jeśli ktoś [jest] w Chrystusie, nowym [jest] stworzeniem; [to, co] stare, przeminęło, oto wszystko stało się nowe.</verse>
				<verse number="18">A wszystko to [jest] z Boga, który nas pojednał ze sobą przez Jezusa Chrystusa i dał nam służbę pojednania.</verse>
				<verse number="19">Bóg bowiem był w Chrystusie, jednając świat z samym sobą, nie poczytując ludziom ich grzechów, i nam powierzył to słowo pojednania.</verse>
				<verse number="20">Tak więc w miejsce Chrystusa sprawujemy poselstwo, tak jakby Bóg upominał [was] przez nas. W miejsce Chrystusa prosimy: Pojednajcie się z Bogiem.</verse>
				<verse number="21">[On] bowiem tego, który nie znał grzechu, za nas grzechem uczynił, abyśmy w nim stali się sprawiedliwością Bożą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Jako [jego] współpracownicy napominamy was, abyście nie przyjmowali łaski Bożej na próżno.</verse>
				<verse number="2">(Mówi bowiem [Bóg]: W czasie pomyślnym wysłuchałem cię, a w dniu zbawienia przyszedłem ci z pomocą. Oto teraz czas pomyślny, oto teraz dzień zbawienia.)</verse>
				<verse number="3">Nie dając nikomu żadnego [powodu] do zgorszenia, aby [nasza] posługa nie była zhańbiona;</verse>
				<verse number="4">Ale we wszystkim okazujemy się sługami Boga, w wielkiej cierpliwości, w uciskach, w niedostatkach, w utrapieniach;</verse>
				<verse number="5">W chłostach, w więzieniach, podczas rozruchów, w trudach, w nocnych czuwaniach, w postach;</verse>
				<verse number="6">Przez czystość i poznanie, przez wytrwałość i życzliwość, przez Ducha Świętego i nieobłudną miłość;</verse>
				<verse number="7">Przez słowo prawdy i moc Boga, przez oręż sprawiedliwości na prawo i na lewo;</verse>
				<verse number="8">Przez chwałę i pohańbienie, przez złą i dobrą sławę; jakby zwodziciele, a jednak prawdomówni;</verse>
				<verse number="9">Jakby nieznani, jednak [dobrze] znani, jakby umierający, a oto żyjemy, jakby karani, ale nie zabici;</verse>
				<verse number="10">Jakby smutni, jednak zawsze radośni, jakby ubodzy, jednak wielu ubogacający, jakby nic nie mający, jednak wszystko posiadający.</verse>
				<verse number="11">Nasze usta otworzyły się przed wami, Koryntianie, nasze serce się rozszerzyło.</verse>
				<verse number="12">Nie jest wam ciasno w nas, lecz w waszym wnętrzu jest ciasno;</verse>
				<verse number="13">Odwzajemniając się więc [nam] – jak do moich dzieci mówię – rozszerzcie się i wy.</verse>
				<verse number="14">Nie wprzęgajcie się w nierówne jarzmo z niewierzącymi. Cóż bowiem wspólnego ma sprawiedliwość z niesprawiedliwością? Albo jaka jest wspólnota między światłem a ciemnością?</verse>
				<verse number="15">Albo jaka zgoda Chrystusa z Belialem, albo co za dział wierzącego z niewierzącym?</verse>
				<verse number="16">A co za porozumienie między świątynią Boga a bożkami? Wy bowiem jesteście świątynią Boga żywego, tak jak mówi Bóg: Będę w nich mieszkał i będę się przechadzał w nich, i będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.</verse>
				<verse number="17">Dlatego wyjdźcie spośród nich i odłączcie się, mówi Pan, i nieczystego nie dotykajcie, a ja was przyjmę.</verse>
				<verse number="18">I będę wam Ojcem, a wy będziecie mi synami i córkami – mówi Pan Wszechmogący.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Mając więc te obietnice, najmilsi, oczyśćmy się z wszelkiego brudu ciała i ducha, dopełniając uświęcenia w bojaźni Bożej.</verse>
				<verse number="2">Przyjmijcie nas; nikogo nie skrzywdziliśmy, nikogo nie zepsuliśmy, nikogo nie wykorzystaliśmy.</verse>
				<verse number="3">Nie mówię [tego], aby was potępiać; wcześniej bowiem powiedziałem, że jesteście w naszych sercach na wspólną śmierć i wspólne życie.</verse>
				<verse number="4">Mam wielką swobodę w mówieniu do was, bardzo się wami chlubię, jestem pełen pociechy, obfituję w radość w każdym naszym ucisku.</verse>
				<verse number="5">Kiedy bowiem przybyliśmy do Macedonii, nasze ciało nie zaznało żadnego odpoczynku, ale zewsząd [byliśmy] uciśnieni: na zewnątrz walki, a wewnątrz obawy.</verse>
				<verse number="6">Lecz Bóg, który pociesza uniżonych, pocieszył nas przez przybycie Tytusa.</verse>
				<verse number="7">A nie tylko przez jego przybycie, ale też przez pociechę, jakiej doznał wśród was, gdy opowiedział nam o waszej tęsknocie, o waszym płaczu, o waszej gorliwości względem mnie, tak że uradowałem się jeszcze bardziej.</verse>
				<verse number="8">Choć bowiem zasmuciłem was listem, nie żałuję [tego], a mimo że żałowałem (bo widzę, że ten list zasmucił was, chociaż tylko na chwilę);</verse>
				<verse number="9">[To] teraz się raduję, nie dlatego, że byliście zasmuceni, ale że byliście zasmuceni ku pokucie. Zostaliście bowiem zasmuceni według Boga, żebyście w niczym nie ponieśli szkody przez nas.</verse>
				<verse number="10">Bo smutek, [który jest] według Boga, przynosi pokutę ku zbawieniu, czego nikt nie żałuje; lecz smutek [według] świata przynosi śmierć.</verse>
				<verse number="11">To bowiem, że byliście zasmuceni według Boga, jakąż wielką wzbudziło w was pilność, jakie uniewinnianie się, jakie oburzenie, jaką bojaźń, jaką tęsknotę, jaką gorliwość, jakie wymierzenie kary! We wszystkim okazaliście się czyści w tej sprawie.</verse>
				<verse number="12">Dlatego chociaż pisałem do was, nie [pisałem] z powodu tego, który wyrządził krzywdę, ani z powodu tego, który krzywdy doznał, lecz aby okazać nasze zatroskanie o was przed Bogiem.</verse>
				<verse number="13">Tak więc zostaliśmy pocieszeni waszą pociechą. A jeszcze bardziej uradowaliśmy się radością Tytusa, bo jego duch został pokrzepiony przez was wszystkich.</verse>
				<verse number="14">Bo jeśli w czymś chlubiłem się wami przed nim, nie zostałem zawstydzony. Lecz tak, jak mówiliśmy wam wszystko zgodnie z prawdą, tak też nasza chluba przed Tytusem okazała się prawdziwa.</verse>
				<verse number="15">A jego serce jeszcze bardziej [skłania się] ku wam, gdy wspomina posłuszeństwo was wszystkich [i] to, jak przyjęliście go z bojaźnią i drżeniem.</verse>
				<verse number="16">Raduję się więc, że we wszystkim mogę wam ufać.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A oznajmiamy wam, bracia, o łasce Bożej, która jest dana kościołom Macedonii;</verse>
				<verse number="2">Iż w ciężkiej próbie ucisku ich obfita radość i skrajne ubóstwo obfitowały bogactwem ich ofiarności.</verse>
				<verse number="3">Zaświadczam bowiem, [że] według możliwości, a nawet ponad możliwość okazali gotowość;</verse>
				<verse number="4">Z wielkim naleganiem prosząc nas, abyśmy przyjęli ten dar i ich udział w służbie na rzecz świętych.</verse>
				<verse number="5">A [postąpili] nie [tylko] tak, jak się spodziewaliśmy, ale samych siebie najpierw oddali Panu, a [potem] nam za wolą Boga.</verse>
				<verse number="6">[Tak], że poprosiliśmy Tytusa, aby tak jak wcześniej zaczął, tak też dokończył u was tego dzieła łaski.</verse>
				<verse number="7">Jak więc obfitujecie we wszystko, w wiarę, w mowę, w poznanie, we wszelką pilność i w miłość waszą do nas, tak i w tym dziele łaski obfitujcie.</verse>
				<verse number="8">Nie mówię [tego] jako rozkaz, lecz abym przez zapał innych wypróbował szczerość waszej miłości.</verse>
				<verse number="9">Znacie bowiem łaskę naszego Pana Jezusa Chrystusa, że będąc bogatym, dla was stał się ubogim, abyście wy zostali ubogaceni jego ubóstwem.</verse>
				<verse number="10">A w tej [sprawie] daję [wam] swoją radę, gdyż jest to pożyteczne dla was, którzy nie tylko zaczęliście [to] robić, ale już ubiegłego roku wykazaliście chęć.</verse>
				<verse number="11">Teraz więc to, co [zaczęliście] robić, dokończcie, aby tak, jak była gotowość w chęciach, tak też [aby było] wykonanie z tego, co macie.</verse>
				<verse number="12">Jeśli bowiem najpierw jest gotowość, jest przyjmowana według tego, co kto ma, a nie według tego, czego nie ma.</verse>
				<verse number="13">Nie [chodzi] bowiem o to, żeby innym ulżyć, a was obciążyć;</verse>
				<verse number="14">Lecz o równość, aby teraz wasza obfitość [usłużyła] ich niedostatkowi, aby też ich obfitość waszemu niedostatkowi [usłużyła], tak żeby była równość;</verse>
				<verse number="15">Jak jest napisane: Kto wiele [nazbierał], nie miał za wiele, a kto mało [nazbierał], nie miał za mało.</verse>
				<verse number="16">Lecz Bogu [niech będą] dzięki, który wszczepił taką troskę o was w serce Tytusa;</verse>
				<verse number="17">Że przyjął tę zachętę, a będąc bardziej gorliwym, dobrowolnie wybrał się do was.</verse>
				<verse number="18">Posłaliśmy razem z nim brata, którego sława w ewangelii rozchodzi się po wszystkich kościołach.</verse>
				<verse number="19">A nie tylko [to], ale [też] został wybrany przez kościoły na towarzysza naszej podróży w tym dziele łaski, którym służymy ku chwale samego Pana i ku [okazaniu] waszej gotowości;</verse>
				<verse number="20">Wystrzegając się tego, aby nas ktoś nie ganił z powodu tego hojnego daru, którym służymy;</verse>
				<verse number="21">Starając się o to, co uczciwe, nie tylko przed Panem, ale też przed ludźmi.</verse>
				<verse number="22">A posłaliśmy z nimi naszego brata, którego pilność wielokrotnie wypróbowaliśmy w wielu sprawach, a który teraz jest o wiele bardziej pilny, ponieważ [ma] do was wielkie zaufanie.</verse>
				<verse number="23">A jeśli [chodzi] o Tytusa, jest [on] moim towarzyszem i współpracownikiem wśród was, [jeśli] zaś [chodzi] o naszych braci, są wysłannikami kościołów [i] chwałą Chrystusa.</verse>
				<verse number="24">Okażcie im więc przed kościołami dowód waszej miłości i naszej chluby z was.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Lecz o posłudze na rzecz świętych nie ma potrzeby, abym wam pisał.</verse>
				<verse number="2">Znam bowiem waszą gotowość, z powodu której wobec Macedończyków chlubię się wami, że Achaja jest gotowa od zeszłego roku, i wasza gorliwość pobudziła wielu.</verse>
				<verse number="3">Ale posłałem braci, żeby nasza chluba z was nie okazała się pod tym względem próżna, abyście, jak mówiłem, byli przygotowani;</verse>
				<verse number="4">I abyśmy, jeśli przypadkiem przybyliby ze mną Macedończycy i zastali was nieprzygotowanymi, nie byli zawstydzeni my – żeby nie powiedzieć: wy – za tak śmiałe przechwalanie się.</verse>
				<verse number="5">Uważałem więc za konieczne zachęcić braci, aby wcześniej udali się do was i zawczasu przygotowali przedtem obiecany wasz hojny dar, aby był gotowy jako [wyraz] hojności, a nie skąpstwa.</verse>
				<verse number="6">Lecz [mówię]: Kto skąpo sieje, skąpo też żąć będzie, a kto sieje obficie, obficie też żąć będzie.</verse>
				<verse number="7">Każdy jak postanowił w swym sercu, [tak niech zrobi], nie z żalem ani z przymusu, gdyż radosnego dawcę Bóg miłuje.</verse>
				<verse number="8">A Bóg ma moc udzielić wam obficie wszelkiej łaski, abyście, mając zawsze wszystkiego pod dostatkiem, obfitowali we wszelki dobry uczynek;</verse>
				<verse number="9">Jak jest napisane: Rozrzucił, dał ubogim, jego sprawiedliwość trwa na wieki.</verse>
				<verse number="10">A ten, który daje ziarno siewcy, niech i wam da chleba do jedzenia, i wasze ziarno rozmnoży, i zwiększy plon waszej sprawiedliwości;</verse>
				<verse number="11">[Abyście] byli wzbogaceni we wszystko ku wszelkiej hojności, która sprawia, że z naszego powodu składane jest dziękczynienie Bogu.</verse>
				<verse number="12">Posługiwanie bowiem w tej służbie nie tylko zaspokaja niedostatki świętych, ale też obfituje w liczne dziękczynienia składane Bogu.</verse>
				<verse number="13">Gdyż przez doświadczenie tej posługi chwalą Boga za to, że jesteście posłuszni wyznawanej przez siebie ewangelii Chrystusa i hojni w udzielaniu im i wszystkim [innym];</verse>
				<verse number="14">A modląc się za was, tęsknią za wami z powodu obfitującej w was łaski Bożej.</verse>
				<verse number="15">Bogu [niech będą] dzięki za jego niewypowiedziany dar.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">A ja sam, Paweł, proszę was przez łagodność i życzliwość Chrystusa, [ja], który, gdy jestem obecny wśród was, jestem pokorny w waszych oczach, lecz gdy jestem nieobecny, jestem śmiały wobec was.</verse>
				<verse number="2">A proszę, żebym będąc obecny, nie musiał być śmiały tą pewnością siebie, którą zamierzam być śmiały wobec niektórych, którzy sądzą, że postępujemy według ciała.</verse>
				<verse number="3">Chociaż bowiem w ciele żyjemy, nie walczymy według ciała;</verse>
				<verse number="4">(Gdyż oręż naszej walki nie jest cielesny, ale z Boga, i ma moc burzenia twierdz warownych);</verse>
				<verse number="5">Obalamy rozumowania i wszelką wyniosłość, która powstaje przeciwko poznaniu Boga, i zniewalamy wszelką myśl do posłuszeństwa Chrystusowi;</verse>
				<verse number="6">Gotowi do ukarania wszelkiego nieposłuszeństwa, kiedy wasze posłuszeństwo będzie całkowite.</verse>
				<verse number="7">Czy patrzycie [tylko] na to, co jest przed oczami? Jeśli ktoś jest przekonany, że należy do Chrystusa, to niech też weźmie pod uwagę, że jak on należy do Chrystusa, tak do Chrystusa [należymy] i my.</verse>
				<verse number="8">Choćbym się bowiem jeszcze bardziej chełpił z naszej władzy, którą dał nam Pan ku zbudowaniu, a nie ku waszej zgubie, nie będę zawstydzony;</verse>
				<verse number="9">Aby się nie wydawało, że chcę was straszyć listami.</verse>
				<verse number="10">[Mówią] bowiem: Listy ważkie są i mocne, ale gdy się zjawia osobiście, [jest] słaby, a [jego] mowa godna pogardy.</verse>
				<verse number="11">Kto tak [sądzi], niech wie, że jakimi jesteśmy w słowach listów, będąc nieobecni, takimi też [będziemy] w czynie, gdy będziemy obecni.</verse>
				<verse number="12">Nie śmiemy bowiem zaliczać siebie do niektórych ani porównywać się z niektórymi, którzy polecają sami siebie. Nie mają bowiem rozumu, gdyż mierzą się własną miarą i porównują się sami ze sobą.</verse>
				<verse number="13">Lecz my nie będziemy się chlubili ponad miarę, ale według miary zasad, które Bóg nam wymierzył, miary, która sięgnęła aż do was.</verse>
				<verse number="14">Nie przekraczamy bowiem ponad miarę samych siebie, jakbyśmy nie dotarli aż do was, bo przyszliśmy aż i do was z ewangelią Chrystusa.</verse>
				<verse number="15">I nie chlubimy się ponad miarę z pracy innych, ale mamy nadzieję, że gdy wzrośnie w was wasza wiara, i my wzrośniemy obficie wśród was zgodnie z naszymi zasadami;</verse>
				<verse number="16">Żeby głosić ewangelię poza waszymi granicami, nie chlubiąc się na cudzym obszarze tym, czego [już inni] dokonali.</verse>
				<verse number="17">Kto więc się chlubi, w Panu niech się chlubi.</verse>
				<verse number="18">Nie ten bowiem, kto sam siebie poleca, jest wypróbowany, lecz ten, kogo poleca Pan.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">O, gdybyście mogli trochę znieść moje głupstwo! Doprawdy znoście mnie.</verse>
				<verse number="2">Jestem bowiem zazdrosny o was Bożą zazdrością; zaślubiłem was bowiem jednemu mężowi, aby przedstawić was Chrystusowi jako czystą dziewicę.</verse>
				<verse number="3">Lecz boję się, by czasem, tak jak wąż swoją przebiegłością oszukał Ewę, tak też wasze umysły [nie zostały] skażone [i nie odstąpiły] od prostoty, która jest w Chrystusie.</verse>
				<verse number="4">Gdyby bowiem przyszedł ktoś i głosił innego Jezusa, którego my nie głosiliśmy, albo gdybyście przyjęli innego ducha, którego nie otrzymaliście, albo inną ewangelię, której nie przyjęliście, znosilibyście [go] z łatwością.</verse>
				<verse number="5">A uważam, że w niczym nie ustępowałem tym wielkim apostołom.</verse>
				<verse number="6">Bo chociaż jestem prostakiem w mowie, to jednak nie w poznaniu; lecz staliśmy się jawni wobec was we wszystkim, pod każdym względem.</verse>
				<verse number="7">Czyż popełniłem grzech, uniżając samego siebie, abyście wy byli wywyższeni, że za darmo głosiłem wam ewangelię Bożą?</verse>
				<verse number="8">Ograbiłem inne kościoły, biorąc od nich zapłatę, aby wam służyć.</verse>
				<verse number="9">A gdy byłem u was i znalazłem się w potrzebie, nikomu nie byłem ciężarem; mój niedostatek bowiem uzupełnili bracia, którzy przybyli z Macedonii. Pilnowałem się, aby w niczym nie być dla was ciężarem, i nadal będę się pilnował.</verse>
				<verse number="10">Jak prawda Chrystusa jest we mnie, tak tej chluby nikt mi nie odbierze w granicach Achai.</verse>
				<verse number="11">Dlaczego? [Czy] dlatego, że was nie miłuję? Bóg [to] wie.</verse>
				<verse number="12">Co zaś czynię, nadal będę czynił, aby pozbawić okazji tych, którzy jej szukają, aby w tym, z czego się chlubią, okazali się takimi jak my.</verse>
				<verse number="13">Tacy bowiem są fałszywymi apostołami, podstępnymi pracownikami, którzy przybierają postać apostołów Chrystusa.</verse>
				<verse number="14">I nic dziwnego, sam bowiem szatan przybiera postać anioła światłości.</verse>
				<verse number="15">Nic więc wielkiego, jeśli i jego słudzy przybierają postać sług sprawiedliwości. Koniec ich [jednak] będzie według ich uczynków.</verse>
				<verse number="16">Mówię znowu: Niech nikt nie uważa mnie za głupiego; a jeśli już tak, to przyjmijcie mnie jako głupiego, abym i ja mógł się trochę pochlubić.</verse>
				<verse number="17">Co mówię, nie mówię według Pana, ale jakby w głupocie, w tym śmiałym przechwalaniu się.</verse>
				<verse number="18">Skoro wielu chlubi się według ciała, i ja będę się chlubił.</verse>
				<verse number="19">Chętnie przecież znosicie głupich, sami będąc mądrymi.</verse>
				<verse number="20">Znosicie bowiem, gdy ktoś was bierze w niewolę, gdy ktoś was objada, gdy ktoś was wyzyskuje, gdy ktoś wynosi się [ponad was], gdy was ktoś policzkuje.</verse>
				<verse number="21">Mówię o hańbie, jakbyśmy byli słabi; lecz w czym ktoś jest śmiały – mówię jak głupi – ja też jestem śmiały.</verse>
				<verse number="22">Są Hebrajczykami? Ja także. Są Izraelitami? Ja także. Są potomstwem Abrahama? Ja także.</verse>
				<verse number="23">Są sługami Chrystusa? Mówię jak głupi: Ja [jeszcze] bardziej; w pracach więcej, w chłostach nad miarę, w więzieniach częściej, w [niebezpieczeństwie] śmierci wielokroć.</verse>
				<verse number="24">Od Żydów pięciokrotnie otrzymałem czterdzieści razów bez jednego.</verse>
				<verse number="25">Trzy razy byłem bity rózgami, raz kamienowany, trzy razy rozbił się ze mną okręt, dzień i noc spędziłem w głębinie morskiej.</verse>
				<verse number="26">Często w podróżach, w niebezpieczeństwach na rzekach, w niebezpieczeństwach od bandytów, w niebezpieczeństwach od [własnego] narodu, w niebezpieczeństwach od pogan, w niebezpieczeństwach w mieście, w niebezpieczeństwach na pustyni, w niebezpieczeństwach na morzu, w niebezpieczeństwach wśród fałszywych braci;</verse>
				<verse number="27">W trudzie i znoju, często w czuwaniu, w głodzie i pragnieniu, często w postach, w zimnie i nagości;</verse>
				<verse number="28">A poza tymi sprawami zewnętrznymi, w tym, co mi codziennie ciąży, w trosce o wszystkie kościoły.</verse>
				<verse number="29">Któż jest słaby, żebym i ja nie był słaby? Któż się gorszy, żebym i ja nie płonął?</verse>
				<verse number="30">Jeśli mam się chlubić, będę się chlubić z moich słabości.</verse>
				<verse number="31">Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, który jest błogosławiony na wieki, wie, że nie kłamię.</verse>
				<verse number="32">W Damaszku namiestnik króla Aretasa otoczył strażą miasto Damasceńczyków, chcąc mnie schwytać;</verse>
				<verse number="33">Ale przez okno spuszczono mnie w koszu przez mur i uszedłem jego rąk.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Wprawdzie nie jest dla mnie pożyteczne chlubić się, to jednak przejdę do widzeń i objawień Pańskich.</verse>
				<verse number="2">Znam człowieka w Chrystusie, który przed czternastu laty – czy w ciele, nie wiem, czy poza ciałem, nie wiem, Bóg wie – został porwany aż do trzeciego nieba.</verse>
				<verse number="3">I znam takiego człowieka – czy w ciele, czy poza ciałem, nie wiem, Bóg wie;</verse>
				<verse number="4">Który został porwany do raju i słyszał niewypowiedziane słowa, których człowiekowi nie wolno mówić.</verse>
				<verse number="5">Z takiego [człowieka] będę się chlubić, a z samego siebie nie będę się chlubił, chyba że z moich słabości.</verse>
				<verse number="6">Gdybym bowiem chciał się chlubić, nie byłbym głupi, bo powiedziałbym prawdę. Powstrzymuję się jednak, aby ktoś nie myślał o mnie ponad to, jakim mnie widzi albo co ode mnie słyszy.</verse>
				<verse number="7">A żebym zbytnio nie wynosił się ogromem objawień, dany mi został cierń dla ciała, wysłannik szatana, aby mnie policzkował, żebym się ponad miarę nie wynosił.</verse>
				<verse number="8">Dlatego trzy razy prosiłem Pana, aby [on] odstąpił ode mnie.</verse>
				<verse number="9">Lecz powiedział mi: Wystarczy ci moja łaska. Moja moc bowiem doskonali się w słabości. Najchętniej więc będę się chlubił z moich słabości, aby zamieszkała we mnie moc Chrystusa.</verse>
				<verse number="10">Dlatego mam upodobanie w słabościach, w zniewagach, w niedostatkach, w prześladowaniach, w uciskach ze względu na Chrystusa; gdy bowiem jestem słaby, wtedy jestem mocny.</verse>
				<verse number="11">Stałem się głupi, chlubiąc się; wy mnie [do tego] zmusiliście. Ja bowiem przez was powinienem być polecany, ponieważ nie byłem mniejszy niż ci wielcy apostołowie, chociaż jestem niczym.</verse>
				<verse number="12">Jednak znaki apostoła okazały się wśród was we wszelkiej cierpliwości, w znakach, cudach i [przejawach] mocy.</verse>
				<verse number="13">W czym bowiem jesteście gorsi od innych kościołów, jeśli nie w tym tylko, że ja sam nie byłem dla was ciężarem? Wybaczcie mi tę krzywdę.</verse>
				<verse number="14">Oto po raz trzeci jestem gotów przybyć do was i nie będę dla was ciężarem. Nie szukam bowiem tego, co wasze, ale was [samych], ponieważ nie dzieci rodzicom powinny gromadzić skarby, ale rodzice dzieciom.</verse>
				<verse number="15">Lecz ja bardzo chętnie poniosę wydatki i samego siebie wydam za wasze dusze, chociaż im bardziej was miłuję, tym mniej jestem [przez was] miłowany.</verse>
				<verse number="16">Ale niech i tak będzie; nie byłem dla was ciężarem, ale będąc przebiegły, zdobyłem was podstępem.</verse>
				<verse number="17">Czy wyzyskałem was przez kogoś z tych, których do was posłałem?</verse>
				<verse number="18">Uprosiłem Tytusa i wysłałem z nim brata. Czy Tytus was wyzyskał? Czy nie postępowaliśmy w tym samym duchu? Czy nie [kroczyliśmy] tymi samymi śladami?</verse>
				<verse number="19">Znowu sądzicie, że się przed wami usprawiedliwiamy? W obliczu Boga w Chrystusie mówimy, a to wszystko, najmilsi, dla waszego zbudowania.</verse>
				<verse number="20">Obawiam się bowiem, żebym przypadkiem, gdy przyjdę, nie zastał was takimi, jakimi nie chciałbym [was zastać], i żebyście wy nie zastali mnie takim, jakim nie chcielibyście; żeby przypadkiem [nie było wśród was] sporów, zazdrości, gniewu, kłótni, obmów, szemrania, wynoszenia się i zamieszań;</verse>
				<verse number="21">Żeby, gdy znowu przyjdę, mój Bóg nie poniżył mnie wobec was i musiałbym opłakiwać wielu tych, którzy przedtem grzeszyli i nie pokutowali z nieczystości, nierządu i rozpusty, których się dopuścili.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Oto teraz po raz trzeci idę do was. Na podstawie zeznania dwóch albo trzech świadków oparte będzie każde słowo.</verse>
				<verse number="2">Powiedziałem poprzednio i znowu mówię, jako obecny za drugim razem, a nieobecny teraz, piszę tym, którzy przedtem grzeszyli, i wszystkim innym, że jeśli znowu przybędę, nie oszczędzę [nikogo];</verse>
				<verse number="3">Skoro szukacie dowodu na to, że przeze mnie przemawia Chrystus, który nie jest słaby względem was, lecz jest mocny w was.</verse>
				<verse number="4">Chociaż bowiem został ukrzyżowany wskutek słabości, to jednak żyje z mocy Boga. I my także w nim jesteśmy słabi, ale będziemy żyć z nim z mocy Boga względem was.</verse>
				<verse number="5">Badajcie samych siebie, czy jesteście w wierze, samych siebie doświadczajcie. Czy nie wiecie o samych sobie, że Jezus Chrystus jest w was? Chyba że zostaliście odrzuceni.</verse>
				<verse number="6">Mam jednak nadzieję, że poznacie, iż my nie jesteśmy odrzuceni.</verse>
				<verse number="7">I modlę się do Boga, abyście nie czynili nic złego, nie po to, abyśmy my okazali się wypróbowani, ale abyście wy czynili to, co dobre, choćbyśmy byli jak odrzuceni.</verse>
				<verse number="8">Nie możemy bowiem nic [uczynić] przeciwko prawdzie, lecz dla prawdy.</verse>
				<verse number="9">Cieszymy się bowiem, gdy my jesteśmy słabi, a wy mocni; i tego też życzymy, abyście wy byli doskonali.</verse>
				<verse number="10">Dlatego piszę to, będąc nieobecny, abym będąc obecny, nie musiał postępować surowo według mocy, którą mi dał Pan ku zbudowaniu, a nie ku niszczeniu.</verse>
				<verse number="11">Na koniec, bracia, miejcie się dobrze; bądźcie doskonali, pokrzepiajcie się, bądźcie jednomyślni, żyjcie w pokoju, a Bóg miłości i pokoju będzie z wami.</verse>
				<verse number="12">Pozdrówcie się nawzajem świętym pocałunkiem.</verse>
				<verse number="13">Pozdrawiają was wszyscy święci.</verse>
				<verse number="14">Łaska Pana Jezusa Chrystusa, miłość Boga i wspólnota Ducha Świętego [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="48">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, apostoł nie od ludzi ani przez człowieka, ale przez Jezusa Chrystusa i Boga Ojca, który go wskrzesił z martwych;</verse>
				<verse number="2">I wszyscy bracia, którzy są ze mną, do kościołów Galacji:</verse>
				<verse number="3">Łaska wam i pokój od Boga Ojca i naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="4">Który wydał samego siebie za nasze grzechy, aby nas wyrwać z obecnego złego świata według woli Boga i Ojca naszego;</verse>
				<verse number="5">Któremu chwała na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="6">Dziwię się, że tak szybko dajecie się odwieść od tego, który was powołał ku łasce Chrystusa, do innej ewangelii;</verse>
				<verse number="7">Która nie jest inną; są tylko pewni [ludzie], którzy was niepokoją i chcą wypaczyć ewangelię Chrystusa.</verse>
				<verse number="8">Lecz choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba głosił wam ewangelię [inną] od tej, którą wam głosiliśmy, niech będzie przeklęty.</verse>
				<verse number="9">Jak powiedzieliśmy przedtem, tak i teraz znowu mówię: Gdyby wam ktoś głosił ewangelię [inną] od tej, którą przyjęliście, niech będzie przeklęty.</verse>
				<verse number="10">Czy teraz bowiem chcę pozyskać ludzi, czy Boga? Albo czy staram się przypodobać ludziom? Gdybym nadal ludziom chciał się przypodobać, nie byłbym sługą Chrystusa.</verse>
				<verse number="11">A oznajmiam wam, bracia, że głoszona przeze mnie ewangelia nie jest według człowieka.</verse>
				<verse number="12">Nie otrzymałem jej bowiem ani nie nauczyłem się jej od człowieka, ale przez objawienie Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="13">Słyszeliście bowiem o moim dawniejszym postępowaniu w judaizmie, że ponad miarę prześladowałem kościół Boży i niszczyłem go;</verse>
				<verse number="14">I wyprzedzałem w judaizmie wielu moich rówieśników z mojego narodu, będąc bardzo gorliwym zwolennikiem moich ojczystych tradycji.</verse>
				<verse number="15">Lecz gdy upodobało się Bogu, który mnie odłączył w łonie mojej matki i powołał swoją łaską;</verse>
				<verse number="16">Aby objawić swego Syna we mnie, abym głosił go wśród pogan, natychmiast, nie radząc się ciała i krwi;</verse>
				<verse number="17">Ani nie udając się do Jerozolimy, do tych, którzy przede mną byli apostołami, poszedłem do Arabii, po czym znowu wróciłem do Damaszku.</verse>
				<verse number="18">Potem, trzy lata później, udałem się do Jerozolimy, aby zobaczyć się z Piotrem, u którego przebywałem piętnaście dni.</verse>
				<verse number="19">A spośród apostołów nie widziałem żadnego innego poza Jakubem, bratem Pana.</verse>
				<verse number="20">[Oświadczam] przed Bogiem, że w tym, co do was piszę, nie kłamię.</verse>
				<verse number="21">Potem udałem się w okolice Syrii i Cylicji;</verse>
				<verse number="22">A nie byłem osobiście znany kościołom Judei, które są w Chrystusie.</verse>
				<verse number="23">Słyszeli tylko: ten, który kiedyś nas prześladował, teraz głosi wiarę, którą przedtem niszczył.</verse>
				<verse number="24">I chwalili Boga z mojego powodu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Potem, po czternastu latach, udałem się ponownie do Jerozolimy wraz z Barnabą, wziąwszy ze sobą także Tytusa.</verse>
				<verse number="2">A udałem się [tam] zgodnie z objawieniem i przedstawiłem im ewangelię, którą głoszę wśród pogan, osobno zaś tym, którzy cieszą się uznaniem, aby [się] czasem nie [okazało], że biegnę albo biegłem na próżno.</verse>
				<verse number="3">Lecz nawet Tytusa, który był ze mną, nie zmuszono do obrzezania, mimo że był Grekiem;</verse>
				<verse number="4">A [to] z powodu wprowadzonych fałszywych braci, którzy się wkradli, aby wyszpiegować naszą wolność, jaką mamy w Chrystusie Jezusie, aby nas zniewolić.</verse>
				<verse number="5">Nie ustąpiliśmy im ani na chwilę i nie poddaliśmy się, aby pozostała wśród was prawda ewangelii.</verse>
				<verse number="6">A co do cieszących się uznaniem – jakimi kiedyś byli, jest dla mnie bez znaczenia, Bóg [bowiem] nie ma względu na osobę – ci więc, którzy cieszą się uznaniem, nic [mi] nie narzucili.</verse>
				<verse number="7">Wręcz przeciwnie, gdy widzieli, że została mi powierzona ewangelia [wśród] nieobrzezanych, jak Piotrowi [wśród] obrzezanych;</verse>
				<verse number="8">(Ten bowiem, który działał skutecznie przez Piotra w [sprawowaniu] apostolstwa [wśród] obrzezanych, skutecznie działał i we mnie wśród pogan);</verse>
				<verse number="9">I gdy poznali daną mi łaskę, Jakub, Kefas i Jan, którzy są uważani za filary, podali mnie i Barnabie prawicę na [znak] wspólnoty, abyśmy my [poszli] do pogan, a oni do obrzezanych.</verse>
				<verse number="10">Bylebyśmy tylko pamiętali o ubogich, co też gorliwie starałem się czynić.</verse>
				<verse number="11">A gdy Piotr przybył do Antiochii, sprzeciwiłem mu się w twarz, bo był godny nagany.</verse>
				<verse number="12">Zanim bowiem przyszli niektórzy od Jakuba, jadał razem z poganami. Gdy zaś oni przyszli, odsunął się i odłączył, obawiając się tych, którzy byli z obrzezania.</verse>
				<verse number="13">A razem z nim obłudnie postępowali i inni Żydzi, tak że i Barnaba dał się wciągnąć w tę ich obłudę.</verse>
				<verse number="14">Lecz gdy zobaczyłem, że nie postępują zgodnie z prawdą ewangelii, powiedziałem Piotrowi wobec wszystkich: Jeśli ty, będąc Żydem, żyjesz po pogańsku, a nie po żydowsku, czemu przymuszasz pogan, aby żyli po żydowsku?</verse>
				<verse number="15">My, [którzy jesteśmy] Żydami z urodzenia, a nie grzesznikami z pogan;</verse>
				<verse number="16">Wiedząc, że człowiek nie jest usprawiedliwiony z uczynków prawa, ale przez wiarę w Jezusa Chrystusa, i my uwierzyliśmy w Jezusa Chrystusa, abyśmy byli usprawiedliwieni z wiary Chrystusa, a nie z uczynków prawa, dlatego że z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało.</verse>
				<verse number="17">A jeśli [my], szukając usprawiedliwienia w Chrystusie, sami okazaliśmy się grzesznikami, to czy Chrystus [jest] sługą grzechu? Nie daj Boże!</verse>
				<verse number="18">Jeśli bowiem na nowo buduję to, co zburzyłem, samego siebie czynię przestępcą.</verse>
				<verse number="19">Bo ja przez prawo umarłem dla prawa, abym żył dla Boga.</verse>
				<verse number="20">Z Chrystusem jestem ukrzyżowany: żyję, ale już nie ja, lecz żyje we mnie Chrystus. A to, że teraz żyję w ciele, żyję w wierze Syna Bożego, który mnie umiłował i wydał za mnie samego siebie.</verse>
				<verse number="21">Nie odrzucam łaski Boga. Jeśli bowiem przez prawo jest sprawiedliwość, to Chrystus umarł na próżno.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">O głupi Galaci! Któż was omamił, abyście nie byli posłuszni prawdzie, [was], przed których oczami został wymalowany Jezus Chrystus i wśród których został ukrzyżowany?</verse>
				<verse number="2">Tego tylko chciałbym się od was dowiedzieć: Czy przez uczynki prawa otrzymaliście Ducha, czy przez słuchanie wiary?</verse>
				<verse number="3">Tak głupi jesteście? Rozpoczęliście duchem, a teraz kończycie ciałem?</verse>
				<verse number="4">Tak wiele cierpieliście na próżno, jeśli rzeczywiście na próżno?</verse>
				<verse number="5">Ten więc, który udziela wam Ducha i czyni cuda wśród was, [czyni to] przez uczynki prawa czy przez słuchanie wiary?</verse>
				<verse number="6">Tak jak Abraham uwierzył Bogu i zostało mu [to] poczytane za sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="7">Wiedzcie zatem, że ci, którzy są z wiary, ci są synami Abrahama.</verse>
				<verse number="8">A Pismo, które przewidziało, że Bóg z wiary będzie usprawiedliwiał pogan, wcześniej ogłosiło [ewangelię] Abrahamowi: W tobie będą błogosławione wszystkie narody.</verse>
				<verse number="9">Tak więc ci, którzy są z wiary, dostępują błogosławieństwa wraz z wierzącym Abrahamem.</verse>
				<verse number="10">Na wszystkich bowiem, którzy są z uczynków prawa, ciąży przekleństwo, bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto nie wytrwa w wypełnianiu wszystkiego, co jest napisane w księdze Prawa.</verse>
				<verse number="11">A że przez prawo nikt nie jest usprawiedliwiony przed Bogiem, jest oczywiste, bo: Sprawiedliwy będzie żył z wiary.</verse>
				<verse number="12">Prawo zaś nie jest z wiary, lecz: Człowiek, który je wypełnia, przez nie będzie żył.</verse>
				<verse number="13">Chrystus odkupił nas z przekleństwa prawa, stając się za nas przekleństwem (bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto wisi na drzewie);</verse>
				<verse number="14">Aby błogosławieństwo Abrahama w Chrystusie Jezusie przeszło na pogan [i] abyśmy przez wiarę otrzymali obietnicę Ducha.</verse>
				<verse number="15">Bracia, mówię po ludzku: Przecież nawet zatwierdzonego testamentu człowieka nikt nie obala ani [do niego nic] nie dodaje.</verse>
				<verse number="16">Otóż Abrahamowi i jego potomkowi zostały dane obietnice. Nie mówi: I jego potomkom, jak o wielu, ale jak o jednym: I twemu potomkowi, którym jest Chrystus.</verse>
				<verse number="17">To zaś mówię: Przymierza zatwierdzonego przedtem przez Boga względem Chrystusa nie znosi prawo, które powstało czterysta trzydzieści lat później, tak aby unieważnić obietnicę.</verse>
				<verse number="18">Jeśli bowiem dziedzictwo [jest] z prawa, to już nie z obietnicy. Lecz Bóg darował [je] Abrahamowi przez obietnicę.</verse>
				<verse number="19">Po co więc prawo? Zostało dodane z powodu przestępstw, aż do przyjścia potomka, któremu złożono obietnicę, ustanowione przez aniołów ręką pośrednika.</verse>
				<verse number="20">Lecz pośrednik nie jest dla jednego, ale Bóg jest jeden.</verse>
				<verse number="21">Czy więc prawo jest przeciwko obietnicom Boga? Nie daj Boże! Gdyby bowiem zostało dane prawo, które mogłoby ożywiać, sprawiedliwość rzeczywiście byłaby z prawa.</verse>
				<verse number="22">Lecz Pismo zamknęło wszystko pod grzech, aby obietnica z wiary Jezusa Chrystusa została dana wierzącym.</verse>
				<verse number="23">Zanim zaś przyszła wiara, byliśmy poddani pod straż prawa i trzymani w zamknięciu [aż] do tej wiary, która potem miała być objawiona.</verse>
				<verse number="24">Tak więc prawo było naszym pedagogiem do Chrystusa, abyśmy z wiary byli usprawiedliwieni.</verse>
				<verse number="25">Lecz gdy przyszła wiara, już nie jesteśmy pod pedagogiem.</verse>
				<verse number="26">Wszyscy bowiem jesteście synami Bożymi przez wiarę w Chrystusa Jezusa.</verse>
				<verse number="27">Bo wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyodzialiście się w Chrystusa.</verse>
				<verse number="28">Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="29">A jeśli należycie do Chrystusa, to jesteście potomstwem Abrahama, a zgodnie z obietnicą – dziedzicami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Mówię więc: Dopóki dziedzic jest dzieckiem, niczym się nie różni od sługi, chociaż jest panem wszystkiego.</verse>
				<verse number="2">Lecz jest poddany opiekunom i zarządcom aż do czasu wyznaczonego przez ojca.</verse>
				<verse number="3">Podobnie i my, gdy byliśmy dziećmi, byliśmy w niewoli żywiołów tego świata.</verse>
				<verse number="4">Lecz gdy nadeszła pełnia czasu, Bóg posłał swego Syna, zrodzonego z kobiety, zrodzonego pod prawem;</verse>
				<verse number="5">Aby wykupił tych, którzy [byli] pod prawem, abyśmy dostąpili usynowienia.</verse>
				<verse number="6">A ponieważ jesteście synami, Bóg posłał do waszych serc Ducha swego Syna, wołającego: Abba, Ojcze!</verse>
				<verse number="7">Tak więc już nie jesteś sługą, ale synem, a jeśli synem, [to] i dziedzicem Bożym przez Chrystusa.</verse>
				<verse number="8">Wprawdzie dawniej, gdy nie znaliście Boga, służyliście tym, którzy z natury nie są bogami.</verse>
				<verse number="9">Ale teraz, gdy poznaliście Boga, a raczej gdy zostaliście przez Boga poznani, jakże możecie ponownie wracać do słabych i nędznych żywiołów, którym ponownie chcecie służyć?</verse>
				<verse number="10">Zachowujecie dni i miesiące, pory i lata.</verse>
				<verse number="11">Boję się o was, czy przypadkiem na próżno nie trudziłem się nad wami.</verse>
				<verse number="12">Bracia, proszę was, bądźcie tacy jak ja, gdyż i ja [jestem] taki jak wy. W niczym mnie nie skrzywdziliście.</verse>
				<verse number="13">Wiecie przecież, że pierwszy raz głosiłem wam ewangelię w słabości ciała.</verse>
				<verse number="14">A mojej cielesnej próby nie lekceważyliście sobie ani nie wzgardziliście, ale przyjęliście mnie jak anioła Boga, jak [samego] Chrystusa Jezusa.</verse>
				<verse number="15">Gdzież więc się podziało to wasze błogosławieństwo? Daję wam bowiem świadectwo, że gdyby to było możliwe, wyłupilibyście sobie oczy i dali je mnie.</verse>
				<verse number="16">Czy mówiąc wam prawdę, stałem się waszym nieprzyjacielem?</verse>
				<verse number="17">Gorliwie o was zabiegają niedobrze, lecz chcą was odłączyć, abyście o nich zabiegali.</verse>
				<verse number="18">A zawsze jest dobrze zabiegać gorliwie o to, co dobre, a nie tylko wtedy, gdy jestem obecny wśród was.</verse>
				<verse number="19">Moje dzieci, które znowu w bólach rodzę, aż Chrystus w was się ukształtuje;</verse>
				<verse number="20">Chciałbym teraz być wśród was i zmienić swój głos, ponieważ jestem zaniepokojony o was.</verse>
				<verse number="21">Powiedzcie mi, wy, którzy chcecie być pod prawem, czy nie słuchacie, [co mówi] prawo?</verse>
				<verse number="22">Napisane jest bowiem, że Abraham miał dwóch synów, jednego z niewolnicy, a drugiego z wolnej.</verse>
				<verse number="23">Lecz ten z niewolnicy urodził się według ciała, ten zaś z wolnej – według obietnicy.</verse>
				<verse number="24">Ma to znaczenie alegoryczne: te [kobiety] oznaczają dwa przymierza: jedno z góry Synaj, które rodzi w niewolę – jest nim Hagar.</verse>
				<verse number="25">Hagar bowiem to góra Synaj w Arabii, a odpowiada ona dzisiejszemu Jeruzalem, bo jest ono w niewoli wraz ze swoimi dziećmi.</verse>
				<verse number="26">Natomiast Jeruzalem, które jest w górze, jest wolne i ono jest matką nas wszystkich.</verse>
				<verse number="27">Napisane jest bowiem: Raduj się, niepłodna, która nie rodzisz, wykrzyknij i zawołaj, która nie znasz bólów porodowych, bo ta opuszczona ma więcej dzieci niż ta, która ma męża.</verse>
				<verse number="28">My więc, bracia, jak Izaak jesteśmy dziećmi obietnicy.</verse>
				<verse number="29">Lecz jak kiedyś ten, który urodził się według ciała, prześladował tego, który urodził się według Ducha, tak [dzieje się] i teraz.</verse>
				<verse number="30">Co jednak mówi Pismo? Wypędź niewolnicę i jej syna. Nie będzie bowiem syn niewolnicy dziedziczył z synem wolnej.</verse>
				<verse number="31">Tak więc, bracia, nie jesteśmy dziećmi niewolnicy, ale wolnej.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Trwajcie więc w tej wolności, którą nas Chrystus wyzwolił, i nie poddawajcie się na nowo pod jarzmo niewoli.</verse>
				<verse number="2">Oto ja, Paweł, mówię wam, że jeśli dacie się obrzezać, Chrystus na nic wam się nie przyda.</verse>
				<verse number="3">A oświadczam raz jeszcze każdemu człowiekowi, który daje się obrzezać, że jest zobowiązany wypełnić całe prawo.</verse>
				<verse number="4">Pozbawiliście się Chrystusa wszyscy, którzy usprawiedliwiacie się przez prawo; wypadliście z łaski.</verse>
				<verse number="5">My bowiem przez Ducha oczekujemy nadziei sprawiedliwości z wiary.</verse>
				<verse number="6">Bo w Chrystusie Jezusie ani obrzezanie nic nie znaczy, ani nieobrzezanie, ale wiara, która działa przez miłość.</verse>
				<verse number="7">Biegliście dobrze. Któż wam przeszkodził, abyście nie byli posłuszni prawdzie?</verse>
				<verse number="8">Namawianie to nie pochodzi od tego, który was powołuje.</verse>
				<verse number="9">Trochę zakwasu całe ciasto zakwasza.</verse>
				<verse number="10">Mam co do was przekonanie w Panu, że nie będziecie innego zdania. A ten, kto was niepokoi, zostanie osądzony, kimkolwiek by był.</verse>
				<verse number="11">A ja, bracia, jeśli nadal obrzezanie głoszę, to dlaczego jeszcze cierpię prześladowanie? Przecież wtedy zniesione byłoby zgorszenie krzyża.</verse>
				<verse number="12">Bodajby byli odcięci ci, którzy was niepokoją.</verse>
				<verse number="13">Bo wy, bracia, zostaliście powołani do wolności, tylko pod pozorem tej wolności nie [pobłażajcie] ciału, ale z miłości służcie jedni drugim.</verse>
				<verse number="14">Całe bowiem prawo wypełnia się w tym jednym słowie, mianowicie: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie.</verse>
				<verse number="15">Lecz jeśli wzajemnie się kąsacie i pożeracie, uważajcie, abyście się wzajemnie nie zjedli.</verse>
				<verse number="16">Mówię więc: Postępujcie w Duchu, a nie spełnicie pożądania ciała.</verse>
				<verse number="17">Ciało bowiem pożąda na przekór Duchowi, a Duch na przekór ciału; są one sobie przeciwne, tak że nie możecie czynić tego, co chcecie.</verse>
				<verse number="18">Lecz jeśli jesteście prowadzeni przez Ducha, nie jesteście pod prawem.</verse>
				<verse number="19">A znane są uczynki ciała, którymi są: cudzołóstwo, nierząd, nieczystość, rozpusta;</verse>
				<verse number="20">Bałwochwalstwo, czary, nienawiść, niezgoda, zawiść, gniew, spory, kłótnie, herezje;</verse>
				<verse number="21">Zazdrość, zabójstwa, pijaństwo, hulanki i tym podobne; o nich wam mówię, jak już przedtem powiedziałem, że ci, którzy takie rzeczy czynią, królestwa Bożego nie odziedziczą.</verse>
				<verse number="22">Owocem zaś Ducha jest miłość, radość, pokój, cierpliwość, życzliwość, dobroć, wiara;</verse>
				<verse number="23">Łagodność, powściągliwość. Przeciwko takim nie ma prawa.</verse>
				<verse number="24">A ci, którzy należą do Chrystusa, ukrzyżowali [swoje] ciało wraz z namiętnościami i pożądliwościami.</verse>
				<verse number="25">Jeśli żyjemy w Duchu, w Duchu też postępujmy.</verse>
				<verse number="26">Nie bądźmy żądni próżnej chwały, jedni drugich drażniąc, jedni drugim zazdroszcząc.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Bracia, jeśli przydarzy się komuś jakiś upadek, wy, którzy jesteście duchowi, poprawiajcie takiego w duchu łagodności, uważając [każdy] na samego siebie, abyś i ty nie był kuszony.</verse>
				<verse number="2">Jedni drugich brzemiona noście, a tak wypełniajcie prawo Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Jeśli bowiem ktoś uważa, że jest czymś, będąc niczym, ten zwodzi samego siebie.</verse>
				<verse number="4">Każdy zaś niech bada swoje własne czyny, a wtedy będzie mieć [powód do] chluby w samym sobie, a nie w kimś innym.</verse>
				<verse number="5">Każdy bowiem poniesie swoje własne brzemię.</verse>
				<verse number="6">A ten, kto jest nauczany słowa, niech udziela ze wszystkich dóbr temu, który go naucza.</verse>
				<verse number="7">Nie łudźcie się, Bóg nie da się z siebie naśmiewać. Co bowiem człowiek sieje, to też żąć będzie.</verse>
				<verse number="8">Bo kto sieje dla swego ciała, z ciała żąć będzie zniszczenie. Kto zaś sieje dla Ducha, z Ducha żąć będzie życie wieczne.</verse>
				<verse number="9">A w czynieniu dobra nie bądźmy znużeni, bo w swoim czasie żąć będziemy, jeśli nie ustaniemy.</verse>
				<verse number="10">Dlatego więc, dopóki mamy czas, czyńmy dobrze wszystkim, a zwłaszcza domownikom wiary.</verse>
				<verse number="11">Widzicie, jaki długi list napisałem do was własnoręcznie.</verse>
				<verse number="12">Ci wszyscy, którzy chcą się podobać według ciała, przymuszają was do obrzezania, aby tylko nie cierpieć prześladowania z powodu krzyża Chrystusa.</verse>
				<verse number="13">Ci bowiem, którzy są obrzezani, sami nie zachowują prawa, ale chcą, abyście wy dali się obrzezać, żeby się chlubić waszym ciałem.</verse>
				<verse number="14">Co do mnie, nie daj Boże, abym się miał chlubić [z czegoś innego], jak tylko z krzyża naszego Pana Jezusa Chrystusa, przez którego świat jest ukrzyżowany dla mnie, a ja dla świata.</verse>
				<verse number="15">W Chrystusie Jezusie bowiem ani obrzezanie nic nie znaczy, ani nieobrzezanie, ale nowe stworzenie.</verse>
				<verse number="16">A na tych wszystkich, którzy będą postępować według tej zasady, [niech przyjdzie] pokój i miłosierdzie, i na Izraela Bożego.</verse>
				<verse number="17">Odtąd niech mi nikt nie sprawia przykrości. Ja bowiem na swoim ciele noszę piętna Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="18">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z waszym duchem, bracia. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="49">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, apostoł Jezusa Chrystusa z woli Boga, do świętych, którzy są w Efezie, i wiernych w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="2">Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Błogosławiony niech będzie Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, który pobłogosławił nas wszelkim duchowym błogosławieństwem w [miejscach] niebiańskich w Chrystusie.</verse>
				<verse number="4">Jak nas wybrał w nim przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nienaganni przed jego obliczem w miłości.</verse>
				<verse number="5">Przeznaczył nas dla siebie, ku usynowieniu przez Jezusa Chrystusa, według upodobania swojej woli;</verse>
				<verse number="6">Dla uwielbienia chwały swojej łaski, którą obdarzył nas w umiłowanym;</verse>
				<verse number="7">W którym mamy odkupienie przez jego krew, przebaczenie grzechów, według bogactwa jego łaski;</verse>
				<verse number="8">Którą nam hojnie okazał we wszelkiej mądrości i roztropności;</verse>
				<verse number="9">Oznajmiając nam tajemnicę swojej woli, według swego upodobania, które sam w sobie postanowił;</verse>
				<verse number="10">Aby w zarządzeniu pełni czasów wszystko zebrał w jedno w Chrystusie, i to, co w niebiosach, i to, co na ziemi.</verse>
				<verse number="11">W nim, [mówię], w którym też dostąpiliśmy udziału, przeznaczeni według postanowienia tego, który dokonuje wszystkiego według rady swojej woli;</verse>
				<verse number="12">Abyśmy istnieli dla uwielbienia jego chwały, [my], którzy wcześniej położyliśmy nadzieję w Chrystusie.</verse>
				<verse number="13">W nim i wy [położyliście nadzieję], kiedy usłyszeliście słowo prawdy, ewangelię waszego zbawienia, w nim też, gdy uwierzyliście, zostaliście zapieczętowani obiecanym Duchem Świętym;</verse>
				<verse number="14">Który jest zadatkiem naszego dziedzictwa, aż nastąpi odkupienie nabytej własności, dla uwielbienia jego chwały.</verse>
				<verse number="15">Dlatego i ja, gdy usłyszałem o waszej wierze w Pana Jezusa i o miłości względem wszystkich świętych;</verse>
				<verse number="16">Nie przestaję dziękować za was, czyniąc o was wzmiankę w moich modlitwach;</verse>
				<verse number="17">[Prosząc], aby Bóg naszego Pana Jezusa Chrystusa, Ojciec chwały, dał wam Ducha mądrości i objawienia w poznaniu jego [samego];</verse>
				<verse number="18">Ażeby oświecił oczy waszego umysłu, abyście wiedzieli, czym jest nadzieja jego powołania, czym jest bogactwo chwały jego dziedzictwa w świętych;</verse>
				<verse number="19">I czym jest przemożna wielkość jego mocy wobec nas, którzy wierzymy, według działania potęgi jego siły.</verse>
				<verse number="20">Okazał ją w Chrystusie, gdy go wskrzesił z martwych i posadził po swojej prawicy w [miejscach] niebiańskich;</verse>
				<verse number="21">Wysoko ponad wszelką zwierzchnością i władzą, mocą, panowaniem i [ponad] wszelkim imieniem wypowiadanym nie tylko w tym świecie, ale i w przyszłym.</verse>
				<verse number="22">I wszystko poddał pod jego stopy, a jego samego dał jako głowę ponad wszystkim kościołowi;</verse>
				<verse number="23">Który jest jego ciałem [i] pełnią tego, który wszystko we wszystkich napełnia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">I was [ożywił], którzy byliście umarli w upadkach i w grzechach;</verse>
				<verse number="2">W których niegdyś postępowaliście według zwyczaju tego świata [i] według władcy, który rządzi w powietrzu, ducha, który teraz działa w synach nieposłuszeństwa.</verse>
				<verse number="3">Wśród nich i my wszyscy żyliśmy niegdyś w pożądliwościach naszego ciała, czyniąc to, co się podobało ciału i myślom, i byliśmy z natury dziećmi gniewu, jak i inni.</verse>
				<verse number="4">Lecz Bóg, który jest bogaty w miłosierdzie, z powodu swojej wielkiej miłości, którą nas umiłował;</verse>
				<verse number="5">I [to wtedy], gdy byliśmy umarli w grzechach, ożywił nas razem z Chrystusem, [gdyż] łaską jesteście zbawieni;</verse>
				<verse number="6">I razem z nim wskrzesił, i razem z nim posadził w [miejscach] niebiańskich w Chrystusie Jezusie;</verse>
				<verse number="7">Aby okazać w przyszłych wiekach przemożne bogactwo [swojej] łaski przez swoją dobroć względem nas w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="8">Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie [jest] z was, jest to dar Boga.</verse>
				<verse number="9">Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił.</verse>
				<verse number="10">Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.</verse>
				<verse number="11">Dlatego pamiętajcie, że wy, niegdyś poganie w ciele, zwani nieobrzezaniem przez tych, których zwano obrzezaniem dokonanym ręką na ciele;</verse>
				<verse number="12">Byliście w tamtym czasie bez Chrystusa, obcy względem społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy, niemający nadziei i bez Boga na świecie.</verse>
				<verse number="13">Lecz teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa.</verse>
				<verse number="14">On bowiem jest naszym pokojem, [on], który z obydwu uczynił jedno i zburzył stojący pośrodku mur, który był przegrodą;</verse>
				<verse number="15">Znosząc przez swoje ciało nieprzyjaźń, prawo przykazań [wyrażone] w przepisach, aby z dwóch stworzyć w samym sobie jednego nowego człowieka, czyniąc pokój;</verse>
				<verse number="16">I [aby] pojednać z Bogiem obydwu w jednym ciele przez krzyż, zgładziwszy przez niego nieprzyjaźń.</verse>
				<verse number="17">A gdy przyszedł, zwiastował pokój wam, którzy byliście daleko, i [tym], którzy byli bliscy.</verse>
				<verse number="18">Przez niego bowiem my, obie strony, mamy przystęp w jednym Duchu do Ojca.</verse>
				<verse number="19">A więc nie jesteście już więcej obcymi i przybyszami, ale współobywatelami ze świętymi i domownikami Boga;</verse>
				<verse number="20">Zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Jezus Chrystus;</verse>
				<verse number="21">Na którym cała budowla razem zespolona rośnie w świętą świątynię w Panu;</verse>
				<verse number="22">Na którym i wy razem się budujecie, aby być mieszkaniem Boga przez Ducha.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Dlatego ja, Paweł, więzień Chrystusa Jezusa dla was, pogan;</verse>
				<verse number="2">Jeśli tylko słyszeliście o udzieleniu łaski Boga, która jest mi dana dla was;</verse>
				<verse number="3">Że przez objawienie została mi oznajmiona tajemnica, jak to wam przedtem krótko napisałem.</verse>
				<verse number="4">Dlatego czytając [to], możecie zrozumieć moje poznanie tajemnicy Chrystusa;</verse>
				<verse number="5">Która w innych wiekach nie była znana synom ludzkim, jak teraz została objawiona jego świętym apostołom i prorokom przez Ducha;</verse>
				<verse number="6">[Mianowicie], że poganie są współdziedzicami i [członkami] tego samego ciała, i współuczestnikami jego obietnicy w Chrystusie przez ewangelię.</verse>
				<verse number="7">Stałem się jej sługą według daru łaski Boga danej mi przez działanie jego mocy.</verse>
				<verse number="8">Mnie, najmniejszemu ze wszystkich świętych, została dana ta łaska, abym wśród pogan głosił te niezgłębione bogactwa Chrystusa;</verse>
				<verse number="9">I żebym ujawnił wszystkim, jaka jest wspólnota tej tajemnicy ukrytej od wieków w Bogu, który wszystko stworzył przez Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="10">Aby teraz wieloraka mądrość Boga poprzez kościół stała się jawna zwierzchnościom i władzom w [miejscach] niebiańskich;</verse>
				<verse number="11">Zgodnie z wiecznym postanowieniem, które powziął w Chrystusie Jezusie, naszym Panu.</verse>
				<verse number="12">W nim mamy śmiałość i przystęp z ufnością przez wiarę jego.</verse>
				<verse number="13">Proszę zatem, abyście nie zniechęcali się z powodu moich utrapień, [jakie znoszę] dla was, bo to one są waszą chwałą.</verse>
				<verse number="14">Dlatego zginam swoje kolana przed Ojcem naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="15">Od którego cała rodzina na niebie i na ziemi bierze swoją nazwę;</verse>
				<verse number="16">Aby według bogactwa swej chwały sprawił, żeby wasz wewnętrzny człowiek był utwierdzony mocą przez jego Ducha;</verse>
				<verse number="17">Aby Chrystus przez wiarę mieszkał w waszych sercach, [abyście] zakorzenieni i ugruntowani w miłości;</verse>
				<verse number="18">Mogli pojąć wraz ze wszystkimi świętymi, jaka jest szerokość, długość, głębokość i wysokość;</verse>
				<verse number="19">I poznać miłość Chrystusa, która przewyższa wszelkie poznanie, abyście zostali napełnieni całą pełnią Boga.</verse>
				<verse number="20">Temu zaś, który według mocy działającej w nas może uczynić o wiele obficiej ponad to wszystko, o co prosimy albo o czym myślimy;</verse>
				<verse number="21">Jemu [niech będzie] chwała w kościele przez Chrystusa Jezusa po wszystkie pokolenia na wieki wieków. Amen.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Proszę więc was ja, więzień w Panu, abyście postępowali w sposób godny powołania, do jakiego zostaliście wezwani;</verse>
				<verse number="2">Z całą pokorą, łagodnością i z cierpliwością, znosząc jedni drugich w miłości;</verse>
				<verse number="3">Starając się zachować jedność Ducha w więzi pokoju.</verse>
				<verse number="4">Jedno [jest] ciało i jeden Duch, jak też zostaliście powołani w jednej nadziei waszego powołania.</verse>
				<verse number="5">Jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest;</verse>
				<verse number="6">Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest ponad wszystkimi, przez wszystkich i w was wszystkich.</verse>
				<verse number="7">A każdemu z nas została dana łaska według miary daru Chrystusa.</verse>
				<verse number="8">Dlatego [Pismo] mówi: Wstąpiwszy na wysokość, poprowadził pojmanych jeńców i dał ludziom dary.</verse>
				<verse number="9">Lecz to, [że] wstąpił, cóż oznacza, jeśli nie to, że najpierw zstąpił do niższych regionów ziemi?</verse>
				<verse number="10">Ten, który zstąpił, jest i tym, który wstąpił wysoko ponad wszystkie niebiosa, aby napełnić wszystko.</verse>
				<verse number="11">I on ustanowił jednych apostołami, drugich prorokami, innych ewangelistami, a jeszcze innych pasterzami i nauczycielami;</verse>
				<verse number="12">Dla przysposobienia świętych, dla dzieła posługiwania, dla budowania ciała Chrystusa;</verse>
				<verse number="13">Aż dojdziemy wszyscy do jedności wiary i poznania Syna Bożego, do człowieka doskonałego, do miary dojrzałości pełni Chrystusa;</verse>
				<verse number="14">Abyśmy już nie byli dziećmi miotanymi i unoszonymi każdym powiewem nauki przez oszustwo ludzkie i przez podstęp [prowadzący] na manowce błędu.</verse>
				<verse number="15">Lecz będąc szczerymi w miłości, wzrastajmy we wszystkim w tego, który jest głową – w Chrystusa.</verse>
				<verse number="16">Z niego całe ciało harmonijnie złożone i zespolone we wszystkich stawach, dzięki działaniu każdego członka, stosownie do jego miary, przyczynia sobie wzrostu dla budowania samego siebie w miłości.</verse>
				<verse number="17">To więc mówię i zaświadczam w Panu, abyście [już] więcej nie postępowali tak, jak postępują inni poganie w próżności ich umysłu;</verse>
				<verse number="18">Mając przyćmiony rozum, obcy dla życia Bożego z powodu niewiedzy, która w nich jest, z powodu zatwardziałości ich serca.</verse>
				<verse number="19">Oni, stawszy się nieczuli, oddali się rozpuście, dopuszczając się wszelkiej nieczystości z zachłannością.</verse>
				<verse number="20">Lecz wy nie tak nauczyliście się Chrystusa;</verse>
				<verse number="21">Jeśli tylko słyszeliście go i byliście pouczeni przez niego, zgodnie z prawdą, jaka jest w Jezusie;</verse>
				<verse number="22">Że – co się tyczy poprzedniego postępowania – powinniście zrzucić [z siebie] starego człowieka, który ulega zepsuciu przez zwodnicze żądze;</verse>
				<verse number="23">I odnowić się w duchu waszego umysłu;</verse>
				<verse number="24">I przyoblec się w nowego człowieka, który jest stworzony według Boga w sprawiedliwości i w prawdziwej świętości.</verse>
				<verse number="25">Dlatego odrzuciwszy kłamstwo, niech każdy mówi prawdę swojemu bliźniemu, bo jesteśmy członkami jedni drugich.</verse>
				<verse number="26">Gniewajcie się, lecz nie grzeszcie; niech nad waszym gniewem nie zachodzi słońce.</verse>
				<verse number="27">Nie dawajcie miejsca diabłu.</verse>
				<verse number="28">Kto kradł, niech więcej nie kradnie, ale raczej niech pracuje, czyniąc własnymi rękami to, co jest dobre, aby miał [z czego] udzielać potrzebującemu.</verse>
				<verse number="29">Żadne plugawe słowo niech nie wychodzi z waszych ust, lecz tylko dobre, dla zbudowania, aby przynosiło łaskę słuchającym.</verse>
				<verse number="30">I nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego, którym jesteście zapieczętowani na dzień odkupienia.</verse>
				<verse number="31">Wszelka gorycz i zapalczywość, gniew, wrzask i złorzeczenie niech zostaną usunięte spośród was wraz ze wszelką złośliwością.</verse>
				<verse number="32">Bądźcie dla siebie nawzajem życzliwi, miłosierni, przebaczając sobie, jak i wam Bóg przebaczył w Chrystusie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Bądźcie więc naśladowcami Boga jako umiłowane dzieci;</verse>
				<verse number="2">I postępujcie w miłości, jak i Chrystus umiłował nas i wydał samego [siebie za nas] jako dar i ofiarę Bogu na miłą woń.</verse>
				<verse number="3">A nierząd i wszelka nieczystość albo chciwość niech nie będą nawet wśród was wspominane, jak przystoi świętym;</verse>
				<verse number="4">Także sprośność, niedorzeczne gadanie i nieprzyzwoite żarty, ale raczej dziękczynienie.</verse>
				<verse number="5">Bo wiecie o tym, że żaden rozpustnik ani nieczysty, ani chciwiec, to znaczy bałwochwalca, nie ma dziedzictwa w królestwie Chrystusa i Boga.</verse>
				<verse number="6">Niech was nikt nie zwodzi próżnymi słowami, bo z powodu tych rzeczy przychodzi gniew Boga na synów nieposłuszeństwa.</verse>
				<verse number="7">Nie bądźcie więc ich wspólnikami.</verse>
				<verse number="8">Byliście bowiem niegdyś ciemnością, lecz teraz jesteście światłością w Panu. Postępujcie jak dzieci światłości;</verse>
				<verse number="9">(Bo owoc Ducha [jest] we wszelkiej dobroci, sprawiedliwości i prawdzie).</verse>
				<verse number="10">Badając to, co podoba się Panu;</verse>
				<verse number="11">I nie miejcie nic wspólnego z bezowocnymi uczynkami ciemności, ale je raczej strofujcie.</verse>
				<verse number="12">O tym bowiem, co się u nich po kryjomu dzieje, wstyd nawet mówić.</verse>
				<verse number="13">A wszystko to, gdy jest strofowane, przez światło staje się jawne; to wszystko bowiem, co ujawnia, jest światłem.</verse>
				<verse number="14">Dlatego [Pismo] mówi: Obudź się, który śpisz, i powstań z martwych, a zajaśnieje ci Chrystus.</verse>
				<verse number="15">Uważajcie więc, żebyście postępowali rozważnie, nie jak niemądrzy, ale jak mądrzy;</verse>
				<verse number="16">Odkupując czas, bo dni są złe.</verse>
				<verse number="17">Dlatego nie bądźcie nierozumnymi, ale rozumiejcie, jaka jest wola Pana.</verse>
				<verse number="18">A nie upijajcie się winem, w którym jest rozwiązłość, ale bądźcie napełnieni Duchem;</verse>
				<verse number="19">Rozmawiając z sobą przez psalmy, hymny i pieśni duchowe, śpiewając i grając Panu w swoim sercu;</verse>
				<verse number="20">Dziękując zawsze za wszystko Bogu i Ojcu w imię naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="21">Będąc poddani sobie nawzajem w bojaźni Boga.</verse>
				<verse number="22">Żony, bądźcie poddane swoim mężom jak Panu.</verse>
				<verse number="23">Bo mąż jest głową żony, jak i Chrystus głową kościoła, jest on też Zbawicielem ciała.</verse>
				<verse number="24">Jak więc kościół poddany jest Chrystusowi, tak też żony swoim mężom we wszystkim.</verse>
				<verse number="25">Mężowie, miłujcie swoje żony, jak i Chrystus umiłował kościół i wydał za niego samego siebie;</verse>
				<verse number="26">Aby go uświęcić, oczyściwszy obmyciem wodą przez słowo;</verse>
				<verse number="27">By stawić przed sobą kościół chwalebny, niemający skazy ani zmarszczki, ani czegoś podobnego, lecz żeby był święty i nienaganny.</verse>
				<verse number="28">Tak też mężowie powinni miłować swoje żony jak własne ciało. Kto miłuje swoją żonę, samego siebie miłuje.</verse>
				<verse number="29">Nikt bowiem nigdy nie miał w nienawiści swego ciała, ale je żywi i pielęgnuje, jak i Pan kościół.</verse>
				<verse number="30">Gdyż jesteśmy członkami jego ciała, z ciała jego i z kości jego.</verse>
				<verse number="31">Dlatego opuści człowiek swego ojca i matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą dwoje jednym ciałem.</verse>
				<verse number="32">Tajemnica to wielka, lecz ja mówię w [odniesieniu do] Chrystusa i kościoła.</verse>
				<verse number="33">Niech więc każdy z was z osobna miłuje swoją żonę jak samego siebie, a żona niech poważa [swego] męża.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Dzieci, bądźcie posłuszne waszym rodzicom w Panu, bo jest to sprawiedliwe.</verse>
				<verse number="2">Czcij swego ojca i matkę – jest to pierwsze przykazanie z obietnicą;</verse>
				<verse number="3">Aby ci się dobrze powodziło i abyś długo żył na ziemi.</verse>
				<verse number="4">A [wy], ojcowie, nie pobudzajcie do gniewu waszych dzieci, lecz wychowujcie je w karności i w napominaniu Pana.</verse>
				<verse number="5">Słudzy, z bojaźnią i z drżeniem bądźcie posłuszni panom według ciała, w prostocie serca, jak Chrystusowi;</verse>
				<verse number="6">Nie służąc dla oka, jak [ci], którzy chcą podobać się ludziom, lecz jak słudzy Chrystusa, czyniąc wolę Boga z serca;</verse>
				<verse number="7">Służąc z życzliwością, tak jak Panu, a nie ludziom;</verse>
				<verse number="8">Wiedząc, że każdy, kto uczyni [coś] dobrego, to też otrzyma od Pana, czy niewolnik, czy wolny.</verse>
				<verse number="9">A wy, panowie, tak samo wobec nich postępujcie, porzucając groźby, wiedząc, że i wy sami macie Pana w niebie, a u niego nie ma względu na osoby.</verse>
				<verse number="10">W końcu, moi bracia, umacniajcie się w Panu i w potędze jego mocy.</verse>
				<verse number="11">Przywdziejcie pełną zbroję Bożą, abyście mogli się ostać wobec zasadzek diabła.</verse>
				<verse number="12">Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału, ale przeciw zwierzchnościom, przeciw władzom, przeciw rządcom ciemności tego świata, przeciw duchowemu złu na wyżynach niebieskich.</verse>
				<verse number="13">Dlatego weźcie pełną zbroję Bożą, abyście mogli przeciwstawić się w dzień zły, a wykonawszy wszystko, ostać się.</verse>
				<verse number="14">Stańcie więc, przepasawszy wasze biodra prawdą, przywdziawszy pancerz sprawiedliwości;</verse>
				<verse number="15">I obuwszy nogi w gotowość ewangelii pokoju.</verse>
				<verse number="16">A przede wszystkim weźcie tarczę wiary, którą będziecie mogli zgasić wszystkie ogniste strzały złego.</verse>
				<verse number="17">Weźcie też hełm zbawienia i miecz Ducha, którym jest słowo Boże;</verse>
				<verse number="18">We wszelkiej modlitwie i prośbie modląc się w każdym czasie w Duchu, czuwając nad tym z całą wytrwałością i [z] prośbą za wszystkich świętych;</verse>
				<verse number="19">I za mnie, aby była mi dana mowa, bym z odwagą otworzył moje usta do oznajmienia tajemnicy ewangelii;</verse>
				<verse number="20">Dla której sprawuję poselstwo w łańcuchach, abym o niej odważnie mówił, tak jak powinienem mówić.</verse>
				<verse number="21">Żebyście zaś wiedzieli i wy, co się ze mną dzieje [i] co robię, wszystko oznajmi wam Tychik, miły brat i wierny sługa w Panu;</verse>
				<verse number="22">Którego posłałem do was właśnie po to, abyście poznali nasze sprawy i [aby] pocieszył wasze serca.</verse>
				<verse number="23">Pokój braciom i miłość wraz z wiarą od Boga Ojca i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="24">Łaska [niech będzie] ze wszystkimi, którzy miłują naszego Pana Jezusa Chrystusa w szczerości. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="50">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł i Tymoteusz, słudzy Jezusa Chrystusa, do wszystkich świętych w Chrystusie Jezusie, którzy są w Filippi, wraz z biskupami i diakonami.</verse>
				<verse number="2">Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Dziękuję memu Bogu, ilekroć was wspominam;</verse>
				<verse number="4">Zawsze w każdej mojej modlitwie prosząc z radością za was wszystkich;</verse>
				<verse number="5">Za wasz współudział w ewangelii od pierwszego dnia aż do chwili obecnej;</verse>
				<verse number="6">Będąc tego pewien, że [ten], który rozpoczął w was dobre dzieło, dokończy [go] do dnia Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="7">Słuszne jest, abym tak myślał o was wszystkich, dlatego że mam was w moim sercu, bo w moim więzieniu, jak i w obronie i utwierdzaniu ewangelii wszyscy jesteście ze mną uczestnikami łaski.</verse>
				<verse number="8">Bóg bowiem jest mi świadkiem, jak tęsknię do was wszystkich najgłębszymi uczuciami Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="9">I o to się modlę, aby wasza miłość coraz bardziej obfitowała w poznanie i we wszelkie zrozumienie;</verse>
				<verse number="10">Abyście mogli rozpoznać to, co lepsze, żebyście byli szczerzy i bez zarzutu na dzień Chrystusa;</verse>
				<verse number="11">Napełnieni owocami sprawiedliwości, które [przynosicie] przez Jezusa Chrystusa ku chwale i czci Boga.</verse>
				<verse number="12">A chcę, bracia, abyście wiedzieli, że to, co mnie spotkało, spowodowało jeszcze większe rozkrzewienie ewangelii;</verse>
				<verse number="13">Tak że moje więzy z powodu Chrystusa stały się znane w całym pałacu i u wszystkich innych.</verse>
				<verse number="14">A wielu braci w Panu nabrało otuchy z powodu moich więzów i z większą odwagą, bez lęku zaczęło głosić słowo.</verse>
				<verse number="15">Niektórzy wprawdzie z zazdrości i sporu, inni zaś z dobrej woli głoszą Chrystusa.</verse>
				<verse number="16">Jedni ze sporu głoszą Chrystusa nieszczerze, sądząc, że dodadzą ucisku moim więzom;</verse>
				<verse number="17">Inni zaś z miłości, wiedząc, że jestem przeznaczony do obrony ewangelii.</verse>
				<verse number="18">Cóż więc? Mimo wszystko każdym sposobem, czy obłudnie, czy szczerze, Chrystus jest głoszony. Z tego się raduję i będę się radował.</verse>
				<verse number="19">Wiem bowiem, że to doprowadzi do mojego zbawienia dzięki waszej modlitwie i pomocy Ducha Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="20">Zgodnie z moim gorliwym oczekiwaniem i nadzieją, że w niczym nie będę zawstydzony, lecz z całą odwagą, jak zawsze, [tak] i teraz, uwielbiony będzie Chrystus w moim ciele, czy to przez życie, czy przez śmierć.</verse>
				<verse number="21">Dla mnie bowiem życie [to] Chrystus, a śmierć to zysk.</verse>
				<verse number="22">Lecz jeśli życie w ciele jest dla mnie owocem mojej pracy, to nie wiem, co mam wybrać.</verse>
				<verse number="23">Jedno i drugie bowiem mnie naciska: chcę odejść i być z Chrystusem, bo [to] o wiele lepsze;</verse>
				<verse number="24">Lecz pozostać w ciele jest bardziej potrzebne ze względu na was.</verse>
				<verse number="25">A będąc tego pewien, wiem, że pozostanę i będę z wami wszystkimi dla waszego rozwoju i radości wiary;</verse>
				<verse number="26">Aby obfitowała wasza chluba w Chrystusie Jezusie ze mnie, gdy znowu przybędę do was.</verse>
				<verse number="27">Tylko postępujcie jak przystoi na ewangelię Chrystusa, abym czy przyjdę i zobaczę was, czy nie przyjdę, słyszał o was, że trwacie w jednym duchu, jednomyślnie walcząc o wiarę ewangelii;</verse>
				<verse number="28">I w niczym nie dając się zastraszyć przeciwnikom. Dla nich jest to dowód zguby, a dla was zbawienia, i to od Boga.</verse>
				<verse number="29">Gdyż wam dla Chrystusa dane jest nie tylko w niego wierzyć, ale też dla niego cierpieć;</verse>
				<verse number="30">Staczając tę samą walkę, którą widzieliście we mnie, i o [której] słyszycie, że teraz we mnie [się toczy].</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Jeśli więc [jest] jakieś pocieszenie w Chrystusie, jeśli jakaś pociecha miłości, jeśli jakaś wspólnota Ducha, jeśli jakieś współczucie i miłosierdzie;</verse>
				<verse number="2">Dopełnijcie mojej radości, bądźcie tej samej myśli, mając tę samą miłość, [będąc] zgodni i jednomyślni;</verse>
				<verse number="3">Nie czyńcie nic z kłótliwości ani z próżnej chwały, lecz w pokorze uważajcie jedni drugich za wyższych od siebie.</verse>
				<verse number="4">Niech każdy dba nie [tylko] o to, co jego, ale i o to, co innych.</verse>
				<verse number="5">Niech będzie w was takie nastawienie umysłu, jakie też [było] w Chrystusie Jezusie;</verse>
				<verse number="6">Który, będąc w postaci Boga, nie uważał bycia równym Bogu za grabież;</verse>
				<verse number="7">Lecz ogołocił samego siebie, przyjmując postać sługi i stając się podobny do ludzi;</verse>
				<verse number="8">A z postawy uznany za człowieka, uniżył samego siebie i był posłuszny aż do śmierci, i to śmierci krzyżowej.</verse>
				<verse number="9">Dlatego też Bóg wielce go wywyższył i darował mu imię, które jest ponad wszelkie imię;</verse>
				<verse number="10">Aby na imię Jezusa zginało się wszelkie kolano na niebie, na ziemi i pod ziemią.</verse>
				<verse number="11">I [aby] wszelki język wyznawał, że Jezus Chrystus jest Panem ku chwale Boga Ojca.</verse>
				<verse number="12">Dlatego, moi umiłowani, tak jak zawsze byliście posłuszni, nie tylko w mojej obecności, ale jeszcze bardziej teraz, pod moją nieobecność, z bojaźnią i drżeniem wykonujcie swoje zbawienie.</verse>
				<verse number="13">Bóg bowiem sprawia w was i chęć, i wykonanie według [jego] upodobania.</verse>
				<verse number="14">Wszystko czyńcie bez szemrania i sporów;</verse>
				<verse number="15">Abyście byli nienagannymi i niewinnymi dziećmi Bożymi, bez zarzutu pośród narodu złego i przewrotnego, wśród którego świecicie jak światła na świecie;</verse>
				<verse number="16">Zachowując słowo życia, abym mógł się chlubić w dniu Chrystusa, że nie na próżno biegłem i nie na próżno pracowałem.</verse>
				<verse number="17">Lecz choćbym został złożony na ofiarę i w posłudze waszej wiary, raduję się i cieszę z wami wszystkimi.</verse>
				<verse number="18">Z tego i wy radujcie się i cieszcie ze mną.</verse>
				<verse number="19">A mam nadzieję w Panu Jezusie, że wkrótce poślę do was Tymoteusza, abym został pocieszony, dowiedziawszy się, co się u was dzieje.</verse>
				<verse number="20">Nie mam bowiem nikogo o równych [jemu] myślach, który by się szczerze troszczył o wasze sprawy.</verse>
				<verse number="21">Bo wszyscy szukają swego, a nie tego, co jest Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="22">Wiecie zaś, że on jest wypróbowany, gdyż jak syn z ojcem, tak on wraz ze mną służył w ewangelii.</verse>
				<verse number="23">Mam więc nadzieję, że poślę go do was, gdy tylko zobaczę, co dalej ze mną będzie.</verse>
				<verse number="24">A mam ufność w Panu, że i sam wkrótce do was przybędę.</verse>
				<verse number="25">Uznałem też za konieczne posłać do was Epafrodyta, mego brata, współpracownika i współbojownika, a waszego wysłannika i sługę w moich potrzebach;</verse>
				<verse number="26">Ponieważ tęsknił za wami wszystkimi i bardzo się smucił, gdyż słyszeliście, że zachorował.</verse>
				<verse number="27">Rzeczywiście bowiem chorował tak, że był bliski śmierci. Lecz Bóg zmiłował się nad nim, a nie tylko nad nim, ale i nade mną, abym nie doznawał smutku za smutkiem.</verse>
				<verse number="28">Dlatego tym pilniej posłałem go, abyście widząc go znowu, ucieszyli się, a ja żebym doznawał mniej smutku.</verse>
				<verse number="29">Przyjmijcie go więc w Panu z całą radością i miejcie takich w poszanowaniu;</verse>
				<verse number="30">Ponieważ dla sprawy Chrystusa bliski był śmierci, narażając swoje życie, aby dopełnić to, czego brakowało w waszej posłudze wobec mnie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">W końcu, moi bracia, radujcie się w Panu. Pisać do was o tym samym mnie nie męczy, a dla was [jest] bezpieczne.</verse>
				<verse number="2">Strzeżcie się psów, strzeżcie się złych pracowników, strzeżcie się obrzezywaczy.</verse>
				<verse number="3">My bowiem jesteśmy obrzezaniem, którzy w duchu służymy Bogu i chlubimy się w Chrystusie Jezusie, a nie pokładamy ufności w ciele.</verse>
				<verse number="4">Chociaż i ja mógłbym pokładać ufność w ciele. Jeśli ktoś inny uważa, że może pokładać ufność w ciele, bardziej ja:</verse>
				<verse number="5">Obrzezany ósmego dnia, z rodu Izraela, z pokolenia Beniamina, Hebrajczyk z Hebrajczyków, co do prawa – faryzeusz;</verse>
				<verse number="6">Co do gorliwości – prześladowca kościoła, co do sprawiedliwości opartej na prawie – nienaganny.</verse>
				<verse number="7">Lecz to, co było dla mnie zyskiem, ze względu na Chrystusa uznałem za stratę.</verse>
				<verse number="8">Owszem, wszystko uznaję za stratę dla znakomitości poznania Chrystusa Jezusa, mojego Pana, dla którego wszystko utraciłem i uznaję to za gnój, aby zyskać Chrystusa;</verse>
				<verse number="9">I znaleźć się w nim, nie mając własnej sprawiedliwości, tej, która jest z prawa, ale tę, która jest przez wiarę Chrystusa, [to jest] sprawiedliwość z Boga przez wiarę;</verse>
				<verse number="10">Żeby poznać jego i moc jego zmartwychwstania oraz [swój] udział w jego cierpieniach, upodabniając się do jego śmierci;</verse>
				<verse number="11">Abym jakimkolwiek sposobem dostąpił powstania z martwych.</verse>
				<verse number="12">Nie żebym [to] już osiągnął albo już był doskonały, ale dążę, aby pochwycić to, do czego też zostałem pochwycony przez Chrystusa Jezusa.</verse>
				<verse number="13">Bracia, ja o sobie nie myślę, że już pochwyciłem. Lecz jedno [czynię]: zapominając o tym, co za mną, a zdążając do tego, co przede mną;</verse>
				<verse number="14">Biegnę do mety, do nagrody powołania Bożego, które jest z góry w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="15">Ilu więc [nas] jest doskonałych, tak myślmy. A jeśli o czymś inaczej myślicie, i to wam Bóg objawi.</verse>
				<verse number="16">Jednak [w tym], do czego doszliśmy, postępujmy według jednej miary i to samo myślmy.</verse>
				<verse number="17">Bądźcie, bracia, [wszyscy] razem moimi naśladowcami i przypatrujcie się tym, którzy postępują według wzoru, jaki w nas macie.</verse>
				<verse number="18">Wielu bowiem, o których wam często mówiłem, postępuje [inaczej], a teraz nawet z płaczem mówię, że są wrogami krzyża Chrystusa.</verse>
				<verse number="19">Ich końcem [jest] zatracenie, ich Bogiem jest brzuch, a ich chwała jest w hańbie; myślą oni o tym, co ziemskie.</verse>
				<verse number="20">Nasza zaś ojczyzna jest w niebie, skąd też oczekujemy Zbawiciela, Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="21">On przemieni nasze podłe ciało, aby było podobne do jego chwalebnego ciała, zgodnie ze skuteczną mocą, którą też może poddać sobie wszystko.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Dlatego, moi bracia umiłowani i utęsknieni, moja radości i korono, tak trwajcie w Panu, [moi] umiłowani.</verse>
				<verse number="2">Proszę Ewodię i proszę Syntychę, aby były jednomyślne w Panu.</verse>
				<verse number="3">Proszę też i ciebie, wierny towarzyszu, pomagaj tym, które razem ze mną pracowały w ewangelii, wraz z Klemensem i z innymi moimi współpracownikami, których imiona [są] w księdze życia.</verse>
				<verse number="4">Radujcie się zawsze w Panu; mówię ponownie, radujcie się.</verse>
				<verse number="5">Niech wasza skromność będzie znana wszystkim ludziom. Pan [jest] blisko.</verse>
				<verse number="6">Nie troszczcie się o nic, ale we wszystkim przez modlitwę i prośbę z dziękczynieniem niech wasze pragnienia będą znane Bogu.</verse>
				<verse number="7">A pokój Boży, który przewyższa wszelkie zrozumienie, będzie strzegł waszych serc i myśli w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="8">W końcu, bracia, co prawdziwe, co uczciwe, co sprawiedliwe, co czyste, co miłe, co chwalebne, jeśli jest jakaś cnota i jakaś chwała – o tym myślcie.</verse>
				<verse number="9">Czyńcie to, czego się też nauczyliście, co przyjęliście, co słyszeliście i widzieliście we mnie, a Bóg pokoju będzie z wami.</verse>
				<verse number="10">Uradowałem się bardzo w Panu, że teraz zakwitło na nowo wasze staranie o mnie, bo staraliście się o to, lecz nie mieliście sposobności.</verse>
				<verse number="11">Nie mówię tego z powodu niedostatku, bo nauczyłem się poprzestawać na tym, co mam.</verse>
				<verse number="12">Umiem uniżać się, umiem też obfitować. Wszędzie i we wszystkim jestem wyćwiczony: [umiem] być syty i cierpieć głód, obfitować i znosić niedostatek.</verse>
				<verse number="13">Wszystko mogę w Chrystusie, który mnie umacnia.</verse>
				<verse number="14">Jednak dobrze uczyniliście, uczestnicząc w moim ucisku.</verse>
				<verse number="15">A wy, Filipianie, wiecie, że na początku ewangelii, gdy opuściłem Macedonię, żaden kościół nie uczestniczył ze mną w dawaniu i braniu, tylko wy sami.</verse>
				<verse number="16">Bo nawet do Tesaloniki raz i drugi posłaliście, czego mi było potrzeba.</verse>
				<verse number="17">Nie żebym pragnął daru, ale pragnę owocu, który by wzrastał na wasze konto.</verse>
				<verse number="18">Gdyż mam wszystko, i to w obfitości, jestem w pełni [zaopatrzony], otrzymawszy od Epafrodyta to, co [zostało posłane] przez was, woń dobrego zapachu, ofiarę przyjemną i podobającą się Bogu.</verse>
				<verse number="19">Lecz mój Bóg zaspokoi wszelką waszą potrzebę według swego bogactwa w chwale, w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="20">A Bogu i Ojcu naszemu [niech będzie] chwała na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="21">Pozdrówcie każdego świętego w Chrystusie Jezusie. Pozdrawiają was bracia, którzy są ze mną.</verse>
				<verse number="22">Pozdrawiają was wszyscy święci, szczególnie zaś ci z domu cesarskiego.</verse>
				<verse number="23">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="51">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, apostoł Jezusa Chrystusa z woli Boga, i Tymoteusz, brat;</verse>
				<verse number="2">Do świętych i wiernych braci w Chrystusie Jezusie, którzy są w Kolosach. Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i od Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Dziękujemy Bogu i Ojcu naszego Pana Jezusa Chrystusa, nieustannie modląc się za was;</verse>
				<verse number="4">Odkąd usłyszeliśmy o waszej wierze w Chrystusa Jezusa i o miłości względem wszystkich świętych;</verse>
				<verse number="5">Z powodu nadziei odłożonej dla was w niebie. O niej to przedtem słyszeliście w słowie prawdy ewangelii;</verse>
				<verse number="6">Która dotarła do was, jak i na cały świat, i wydaje owoc, tak jak u was od dnia, w którym usłyszeliście i poznaliście łaskę Boga w prawdzie;</verse>
				<verse number="7">Jak też nauczyliście się od naszego umiłowanego współsługi Epafrasa, który jest wiernym sługą Chrystusa dla was;</verse>
				<verse number="8">Który też oznajmił nam waszą miłość w Duchu.</verse>
				<verse number="9">Dlatego i my od tego dnia, w którym [to] usłyszeliśmy, nie przestajemy za was się modlić i prosić, abyście byli napełnieni poznaniem jego woli we wszelkiej mądrości i duchowym zrozumieniu;</verse>
				<verse number="10">Abyście postępowali w sposób godny Pana, by podobać [mu] się we wszystkim, w każdym dobrym uczynku wydając owoc i wzrastając w poznawaniu Boga;</verse>
				<verse number="11">Umocnieni wszelką mocą według jego chwalebnej potęgi, ku wszelkiej cierpliwości i wytrwałości z radością;</verse>
				<verse number="12">Dziękując Ojcu, który nas uzdolnił do uczestnictwa w dziedzictwie świętych w światłości;</verse>
				<verse number="13">Który nas wyrwał z mocy ciemności i przeniósł do królestwa swego umiłowanego Syna;</verse>
				<verse number="14">W którym mamy odkupienie przez jego krew, przebaczenie grzechów.</verse>
				<verse number="15">On jest obrazem Boga niewidzialnego [i] pierworodnym wszelkiego stworzenia.</verse>
				<verse number="16">Przez niego bowiem wszystko zostało stworzone, to, co w niebie i [to, co] na ziemi, [to, co] widzialne i [co] niewidzialne, czy trony, czy panowania, czy zwierzchności, czy władze. Wszystko przez niego i dla niego zostało stworzone.</verse>
				<verse number="17">On jest przed wszystkim i wszystko istnieje dzięki niemu.</verse>
				<verse number="18">On też jest głową ciała – kościoła; on jest początkiem [i] pierworodnym z umarłych, aby we wszystkim był pierwszy;</verse>
				<verse number="19">Ponieważ upodobał sobie [Ojciec], aby w nim zamieszkała cała pełnia;</verse>
				<verse number="20">I żeby przez niego pojednał wszystko ze sobą, czyniąc pokój przez krew jego krzyża; przez niego, [mówię], to, co jest na ziemi, jak i to, co jest w niebie.</verse>
				<verse number="21">I was, którzy kiedyś byliście obcymi i wrogami umysłem w niegodziwych uczynkach, teraz pojednał;</verse>
				<verse number="22">W jego doczesnym ciele przez śmierć, aby was przedstawić [jako] świętych, nieskalanych i nienagannych przed swoim obliczem;</verse>
				<verse number="23">Jeśli tylko trwacie w wierze, ugruntowani i utwierdzeni, niedający się odwieść od nadziei ewangelii, którą usłyszeliście, a która jest głoszona wszelkiemu stworzeniu pod niebem, której ja, Paweł, stałem się sługą;</verse>
				<verse number="24">Teraz raduję się w swoich cierpieniach dla was i tego, czego z udręk Chrystusa brakuje w moim ciele, dopełniam dla jego ciała, którym jest kościół.</verse>
				<verse number="25">Jego sługą stałem się zgodnie z zarządzeniem Boga, danym mi dla was, abym wypełnił słowo Boże;</verse>
				<verse number="26">Tajemnicę, która była ukryta od wieków i pokoleń, ale teraz została objawiona jego świętym;</verse>
				<verse number="27">Którym Bóg zechciał oznajmić, jakie jest wśród pogan bogactwo chwały tej tajemnicy, którą jest Chrystus w was, nadzieja chwały.</verse>
				<verse number="28">Jego to głosimy, napominając każdego człowieka i nauczając każdego człowieka we wszelkiej mądrości, aby każdego człowieka przedstawić doskonałym w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="29">Nad tym też się trudzę, walcząc według jego mocy, która potężnie działa we mnie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Chcę bowiem, abyście wiedzieli, jak wielką walkę toczę o was, o tych, którzy są w Laodycei, i o tych wszystkich, którzy nie widzieli mego oblicza w ciele;</verse>
				<verse number="2">Aby ich serca były pocieszone, będąc zespolone w miłości, a to ku wszelkiemu bogactwu zupełnej pewności zrozumienia, ku poznaniu tajemnicy Boga, Ojca i Chrystusa;</verse>
				<verse number="3">W którym są ukryte wszystkie skarby mądrości i poznania.</verse>
				<verse number="4">A mówię to, aby was nikt nie zwodził podstępnymi słowami.</verse>
				<verse number="5">Choć bowiem ciałem jestem nieobecny, to jednak duchem jestem z wami i raduję się, widząc wasz porządek i stałość waszej wiary w Chrystusa.</verse>
				<verse number="6">Jak więc przyjęliście Pana Jezusa Chrystusa, tak w nim postępujcie;</verse>
				<verse number="7">Zakorzenieni i zbudowani na nim, i utwierdzeni w wierze, jak was nauczono, obfitując w niej z dziękczynieniem.</verse>
				<verse number="8">Uważajcie, żeby was ktoś nie obrócił na [własną] korzyść przez filozofię i próżne oszustwo, oparte na ludzkiej tradycji, na żywiołach świata, a nie na Chrystusie.</verse>
				<verse number="9">Gdyż w nim mieszka cieleśnie cała pełnia Bóstwa.</verse>
				<verse number="10">I jesteście dopełnieni w nim, który jest głową wszelkiej zwierzchności i władzy;</verse>
				<verse number="11">W nim też zostaliście obrzezani obrzezaniem nie ręką uczynionym, lecz obrzezaniem Chrystusa, przez zrzucenie grzesznego ciała doczesnego;</verse>
				<verse number="12">Pogrzebani z nim w chrzcie, w którym też razem z nim zostaliście wskrzeszeni przez wiarę, która jest działaniem Boga, który go wskrzesił z martwych.</verse>
				<verse number="13">I was, gdy byliście umarłymi w grzechach i w nieobrzezaniu waszego ciała, razem z nim ożywił, przebaczając wam wszystkie grzechy;</verse>
				<verse number="14">Wymazał obciążający nas wykaz [zawarty] w przepisach, który był przeciwko nam, i usunął go z drogi, przybiwszy do krzyża;</verse>
				<verse number="15">I rozbroiwszy zwierzchności i władze, jawnie wystawił je na pokaz, gdy przez niego odniósł triumf nad nimi.</verse>
				<verse number="16">Niech więc nikt was nie osądza z powodu jedzenia lub picia, co do święta, nowiu księżyca lub szabatów.</verse>
				<verse number="17">Są to cienie rzeczy przyszłych, ciało zaś jest Chrystusa.</verse>
				<verse number="18">Niech nikt, kto ma upodobanie w poniżaniu siebie i kulcie aniołów, nie pozbawia was nagrody, wdając się w to, czego nie widział, i pyszniąc się bezpodstawnie cielesnym sposobem myślenia;</verse>
				<verse number="19">A nie trzyma się głowy, z której całe ciało, odżywiane i wespół zespolone przez stawy i ścięgna, rośnie wzrostem Bożym.</verse>
				<verse number="20">Jeśli więc umarliście z Chrystusem dla żywiołów tego świata, to dlaczego – jakbyście jeszcze żyli dla świata – poddajecie się nakazom:</verse>
				<verse number="21">Nie dotykaj, nie kosztuj, nie ruszaj;</verse>
				<verse number="22">(To wszystko niszczeje przez używanie), według przykazań i nauk ludzkich?</verse>
				<verse number="23">Mają one pozór mądrości w religijności według własnego upodobania, w poniżaniu siebie i nieoszczędzaniu ciała, jednak nie mają żadnej wartości, służą tylko do nasycenia ciała.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Jeśli więc razem z Chrystusem powstaliście [z martwych], szukajcie tego, co w górze, gdzie Chrystus zasiada po prawicy Boga.</verse>
				<verse number="2">Myślcie o tym, co w górze, nie o tym, co na ziemi.</verse>
				<verse number="3">Umarliście bowiem i wasze życie jest ukryte z Chrystusem w Bogu.</verse>
				<verse number="4">Lecz gdy się Chrystus, nasze życie, ukaże, wtedy i wy razem z nim ukażecie się w chwale.</verse>
				<verse number="5">Umartwiajcie więc wasze członki, które są na ziemi: nierząd, nieczystość, namiętność, złe żądze i chciwość, która jest bałwochwalstwem;</verse>
				<verse number="6">Z powodu których przychodzi gniew Boży na synów nieposłuszeństwa.</verse>
				<verse number="7">I wy niegdyś tak postępowaliście, gdy żyliście w nich.</verse>
				<verse number="8">Lecz teraz i wy odrzućcie to wszystko: gniew, zapalczywość, złośliwość, bluźnierstwo i nieprzyzwoite słowa z waszych ust.</verse>
				<verse number="9">Nie okłamujcie się wzajemnie, skoro zrzuciliście [z siebie] starego człowieka z jego uczynkami;</verse>
				<verse number="10">A przyodzialiście się w nowego, który się odnawia w poznaniu na obraz tego, który go stworzył.</verse>
				<verse number="11">Gdzie nie ma Greka ani Żyda, obrzezanego ani nieobrzezanego, cudzoziemca ani Scyty, niewolnika ani wolnego, ale wszystkim i we wszystkich Chrystus.</verse>
				<verse number="12">Tak więc jako wybrani Boga, święci i umiłowani, przyodziejcie się w serdeczne miłosierdzie, dobroć, pokorę, łagodność, cierpliwość;</verse>
				<verse number="13">Znosząc jedni drugich i przebaczając sobie nawzajem, jeśli ktoś ma skargę przeciw drugiemu: jak i Chrystus przebaczył wam, tak i wy.</verse>
				<verse number="14">A nade wszystko [przyodziejcie się] w miłość, która jest więzią doskonałości.</verse>
				<verse number="15">A pokój Boży niech rządzi w waszych sercach, do którego też jesteście powołani w jednym ciele. Bądźcie też wdzięczni.</verse>
				<verse number="16">Słowo Chrystusa niech mieszka w was obficie ze wszelką mądrością, nauczajcie i napominajcie się wzajemnie przez psalmy, hymny i pieśni duchowe, z wdzięcznością śpiewając w waszych sercach Panu.</verse>
				<verse number="17">A wszystko, co czynicie w słowie lub w uczynku, wszystko [czyńcie] w imię Pana Jezusa, dziękując Bogu i Ojcu przez niego.</verse>
				<verse number="18">Żony, bądźcie poddane swym mężom, jak przystoi w Panu.</verse>
				<verse number="19">Mężowie, miłujcie [wasze] żony i nie bądźcie surowi wobec nich.</verse>
				<verse number="20">Dzieci, bądźcie posłuszne rodzicom we wszystkim, to bowiem podoba się Panu.</verse>
				<verse number="21">Ojcowie, nie pobudzajcie do gniewu waszych dzieci, aby nie upadały na duchu.</verse>
				<verse number="22">Słudzy, bądźcie posłuszni we wszystkim ziemskim panom, nie służąc dla oka, jak ci, którzy chcą się podobać ludziom, lecz w szczerości serca, bojąc się Boga.</verse>
				<verse number="23">A wszystko, co czynicie, z serca czyńcie, jak dla Pana, a nie dla ludzi;</verse>
				<verse number="24">Wiedząc, że od Pana otrzymacie dziedzictwo [jako] zapłatę, gdyż służycie Panu Chrystusowi.</verse>
				<verse number="25">A ten, kto wyrządza krzywdę, otrzyma zapłatę za krzywdę, a [u Boga] nie ma względu na osobę.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Panowie, obchodźcie się ze sługami sprawiedliwie i słusznie, wiedząc, że i wy macie Pana w niebie.</verse>
				<verse number="2">Trwajcie w modlitwie, czuwając na niej z dziękczynieniem;</verse>
				<verse number="3">Modląc się jednocześnie i za nas, aby Bóg otworzył nam drzwi słowa, żebyśmy mówili o tajemnicy Chrystusa, z powodu której też jestem więziony;</verse>
				<verse number="4">Abym ją objawił i mówił tak, jak powinienem.</verse>
				<verse number="5">Postępujcie mądrze wobec tych, którzy są z zewnątrz, odkupując czas.</verse>
				<verse number="6">Wasza mowa niech zawsze [będzie] miła, zaprawiona solą, abyście wiedzieli, jak należy każdemu odpowiedzieć.</verse>
				<verse number="7">O wszystkim, co się ze mną dzieje, opowie wam Tychik, umiłowany brat, wierny sługa i współsługa w Panu.</verse>
				<verse number="8">Posłałem go do was właśnie po to, aby się dowiedział, co się u was dzieje i pocieszył wasze serca;</verse>
				<verse number="9">Wraz z Onezymem, wiernym i umiłowanym bratem, który pochodzi spośród was. Oni oznajmią wam wszystko, co [się] tutaj [dzieje].</verse>
				<verse number="10">Pozdrawia was Arystarch, mój współwięzień, i Marek, siostrzeniec Barnaby (co do którego otrzymaliście polecenie: Przyjmijcie go, jeśli do was przybędzie);</verse>
				<verse number="11">I Jezus, zwany Justusem, którzy są z obrzezania. Ci są moimi jedynymi współpracownikami dla królestwa Bożego, którzy stali się dla mnie pociechą.</verse>
				<verse number="12">Pozdrawia was Epafras, który pochodzi spośród was, sługa Chrystusa, zawsze o to walczący za was w modlitwach, abyście byli doskonali i zupełni we wszelkiej woli Boga.</verse>
				<verse number="13">Wydaję mu bowiem świadectwo, że gorliwie troszczy się o was i [o] tych, którzy są w Laodycei i Hierapolis.</verse>
				<verse number="14">Pozdrawia was Łukasz, umiłowany lekarz, i Demas.</verse>
				<verse number="15">Pozdrówcie braci w Laodycei i Nimfasa oraz kościół, który jest w jego domu.</verse>
				<verse number="16">A gdy ten list zostanie u was przeczytany, dopilnujcie, aby przeczytano go także w kościele w Laodycei, a wy abyście przeczytali ten z Laodycei.</verse>
				<verse number="17">Powiedzcie też Archipowi: Uważaj, abyś wypełnił posługę, którą przyjąłeś w Panu.</verse>
				<verse number="18">Pozdrowienie moją, Pawła, ręką. Pamiętajcie o moich więzach. Łaska [niech będzie] z wami. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="52">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, Sylwan i Tymoteusz do kościoła Tesaloniczan, [który jest] w Bogu Ojcu i Panu Jezusie Chrystusie. Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="2">Zawsze dziękujemy Bogu za was wszystkich, czyniąc wzmiankę o was w naszych modlitwach;</verse>
				<verse number="3">Nieustannie wspominając wasze dzieło wiary i trud miłości, i wytrwałość w nadziei w naszym Panu Jezusie Chrystusie, przed Bogiem i naszym Ojcem;</verse>
				<verse number="4">Wiedząc, umiłowani bracia, że zostaliście wybrani przez Boga;</verse>
				<verse number="5">Gdyż nasza ewangelia nie doszła was tylko w słowie, ale także w mocy i w Duchu Świętym, i w pełnym przekonaniu. Wiecie bowiem, jacy byliśmy dla was, [przebywając] wśród was.</verse>
				<verse number="6">A wy staliście się naśladowcami naszymi i Pana, przyjmując słowo pośród wielkiego ucisku, z radością Ducha Świętego;</verse>
				<verse number="7">Tak że staliście się wzorem dla wszystkich wierzących w Macedonii i Achai.</verse>
				<verse number="8">Od was bowiem słowo Pańskie rozbrzmiewało nie tylko w Macedonii i Achai, ale też wasza wiara w Boga rozkrzewiła się w każdym miejscu, tak że nie trzeba nam mówić czegokolwiek;</verse>
				<verse number="9">Ponieważ oni sami opowiadają o nas, jakie było nasze przybycie do was i jak nawróciliście się od bożków do Boga, aby służyć żywemu i prawdziwemu Bogu;</verse>
				<verse number="10">I oczekiwać z niebios jego Syna, którego wskrzesił z martwych, Jezusa, który nas wyrwał od nadchodzącego gniewu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Sami bowiem wiecie, bracia, że nasze przybycie do was nie było daremne;</verse>
				<verse number="2">Lecz chociaż przedtem, jak wiecie, doznaliśmy cierpień i byliśmy znieważeni w Filippi, [to jednak] odważyliśmy się w naszym Bogu, by wśród wielu zmagań głosić wam ewangelię Boga.</verse>
				<verse number="3">Nasze pouczenie bowiem nie [wzięło się] z błędu ani z nieczystości, ani z podstępu;</verse>
				<verse number="4">Lecz jak przez Boga zostaliśmy uznani za godnych powierzenia nam ewangelii, tak [ją] głosimy, nie aby podobać się ludziom, ale Bogu, który bada nasze serca.</verse>
				<verse number="5">Nigdy bowiem nie posługiwaliśmy się pochlebstwem w mowie, jak wiecie, ani nie kierowaliśmy się ukrytą chciwością, Bóg jest świadkiem;</verse>
				<verse number="6">Ani nie szukaliśmy chwały u ludzi, ani u was, ani u innych, mogąc być dla was ciężarem jako apostołowie Chrystusa;</verse>
				<verse number="7">Byliśmy jednak wśród was łagodni jak karmicielka troszcząca się o swoje dzieci.</verse>
				<verse number="8">Darzyliśmy was taką życzliwością, że gotowi byliśmy użyczyć wam nie tylko ewangelii Boga, ale i naszych dusz, bo staliście się nam drodzy.</verse>
				<verse number="9">Pamiętacie przecież, bracia, naszą pracę i trud. Pracując bowiem dniem i nocą, aby nie obciążyć nikogo z was, głosiliśmy wam ewangelię Boga.</verse>
				<verse number="10">Wy i Bóg jesteście świadkami, że zachowywaliśmy się w świętości, w sprawiedliwości i nienagannie [pośród] was, którzy wierzycie.</verse>
				<verse number="11">Wiecie bowiem, że każdego z was, jak ojciec swoje dzieci, zachęcaliśmy i pocieszaliśmy, i zaklinaliśmy;</verse>
				<verse number="12">Abyście postępowali w sposób godny Boga, który was powołał do swego królestwa i chwały.</verse>
				<verse number="13">Dlatego też nieustannie dziękujemy Bogu, że gdy przyjęliście słowo Boże, które słyszeliście od nas, przyjęliście [je] nie jako słowo ludzkie, ale – jak jest naprawdę – [jako] słowo Boże, które też w was, którzy wierzycie, skutecznie działa.</verse>
				<verse number="14">Wy bowiem, bracia, staliście się naśladowcami kościołów Bożych, które są w Judei w Chrystusie Jezusie, bo wy to samo wycierpieliście od swoich rodaków, co i oni od Żydów;</verse>
				<verse number="15">Którzy zabili i Pana Jezusa, i swoich własnych proroków, i nas prześladowali; a nie podobają się Bogu i sprzeciwiają się wszystkim ludziom.</verse>
				<verse number="16">Zabraniają nam zwiastować poganom, żeby [ci] nie byli zbawieni, aby zawsze dopełniali [miary] swoich grzechów; nadszedł bowiem na nich ostateczny gniew.</verse>
				<verse number="17">My zaś, bracia, rozłączeni z wami na krótko ciałem, ale nie sercem, z tym większym pragnieniem staraliśmy się was zobaczyć.</verse>
				<verse number="18">Dlatego chcieliśmy przybyć do was, zwłaszcza ja, Paweł, raz i drugi, ale przeszkodził nam szatan.</verse>
				<verse number="19">Co bowiem [jest] naszą nadzieją, radością albo koroną chluby? Czy nie wy [nią jesteście] przed naszym Panem Jezusem Chrystusem w [czasie] jego przyjścia?</verse>
				<verse number="20">Wy bowiem jesteście naszą chwałą i radością.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Dlatego nie mogąc [tego] dłużej znosić, postanowiliśmy sami pozostać w Atenach;</verse>
				<verse number="2">A Tymoteusza, naszego brata, sługę Boga i współpracownika w ewangelii Chrystusa posłaliśmy, aby was utwierdził i dodał wam otuchy w wierze;</verse>
				<verse number="3">Aby nikt się nie zachwiał wśród tych utrapień. Sami przecież wiecie, że do tego zostaliśmy wyznaczeni.</verse>
				<verse number="4">Gdy bowiem byliśmy u was, zapowiadaliśmy wam, że będziemy cierpieć ucisk, co się też stało, jak wiecie.</verse>
				<verse number="5">Dlatego i ja, nie mogąc tego dłużej znosić, posłałem [go], aby rozeznał się w waszej wierze, czy was kusiciel czasem nie kusił, a nasza praca nie okazała się daremna.</verse>
				<verse number="6">Teraz zaś Tymoteusz wrócił od was do nas i zwiastował nam radosną wieść o waszej wierze i miłości, i [o tym], że nas zawsze dobrze wspominacie, pragnąc nas widzieć, podobnie jak my was.</verse>
				<verse number="7">Dlatego dzięki wam, bracia, zostaliśmy pocieszeni przez waszą wiarę we wszelkim naszym ucisku i potrzebie.</verse>
				<verse number="8">Teraz bowiem żyjemy, jeśli wy trwacie w Panu.</verse>
				<verse number="9">Jakie więc dziękczynienie możemy złożyć Bogu za was, za całą radość, jakiej z powodu was doznajemy przed naszym Bogiem;</verse>
				<verse number="10">Gdy w nocy i we dnie bardzo gorliwie modlimy się, abyśmy mogli zobaczyć was osobiście i uzupełnić braki waszej wiary?</verse>
				<verse number="11">A sam Bóg i nasz Ojciec i nasz Pan Jezus Chrystus niech utoruje naszą drogę do was.</verse>
				<verse number="12">Pan zaś niech sprawi, że będziecie wzrastać i obfitować w miłość do siebie nawzajem i do wszystkich, [taką], jaką i my [mamy] do was;</verse>
				<verse number="13">Aby wasze serca zostały utwierdzone [jako] nienaganne w świętości wobec naszego Boga i Ojca na przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa wraz ze wszystkimi jego świętymi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Ponadto, bracia, prosimy was i zachęcamy przez Pana Jezusa, abyście – według otrzymanego od nas [pouczenia o tym], jak należy postępować i podobać się Bogu – coraz bardziej [w tym] obfitowali.</verse>
				<verse number="2">Wiecie przecież, jakie nakazy daliśmy wam przez Pana Jezusa.</verse>
				<verse number="3">Taka jest bowiem wola Boga, wasze uświęcenie, żebyście powstrzymywali się od nierządu;</verse>
				<verse number="4">Aby każdy z was umiał utrzymać swoje naczynie w świętości i poszanowaniu;</verse>
				<verse number="5">Nie w namiętności żądzy jak poganie, którzy nie znają Boga;</verse>
				<verse number="6">I aby nikt nie wykorzystywał i nie oszukiwał w [żadnej] sprawie swego brata, bo Pan jest mścicielem tego wszystkiego, jak wam to przedtem mówiliśmy i zaświadczaliśmy.</verse>
				<verse number="7">Bóg bowiem nie powołał nas do nieczystości, ale do świętości.</verse>
				<verse number="8">A więc kto to odrzuca, odrzuca nie człowieka, lecz Boga, który nam też dał swego Ducha Świętego.</verse>
				<verse number="9">A o miłości braterskiej nie ma potrzeby wam pisać, bo sami zostaliście pouczeni przez Boga, aby się wzajemnie miłować.</verse>
				<verse number="10">Czynicie to przecież względem wszystkich braci w całej Macedonii; ale zachęcamy was, bracia, żebyście coraz bardziej [w nią] obfitowali;</verse>
				<verse number="11">I gorliwie starali się żyć spokojnie, dbać o swoje sprawy i pracować własnymi rękami, jak wam nakazaliśmy;</verse>
				<verse number="12">Abyście uczciwie postępowali wobec tych, którzy są na zewnątrz, i w niczym nie mieli niedostatku.</verse>
				<verse number="13">A nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak inni, którzy nie mają nadziei.</verse>
				<verse number="14">Jeśli bowiem wierzymy, że Jezus umarł i zmartwychwstał, to też tych, którzy zasnęli w Jezusie, Bóg przyprowadzi wraz z nim.</verse>
				<verse number="15">Bo to wam mówimy przez słowo Pana, że my, którzy pozostaniemy żywi do przyjścia Pana, nie wyprzedzimy tych, którzy zasnęli.</verse>
				<verse number="16">Gdyż sam Pan z okrzykiem, z głosem archanioła i [dźwiękiem] trąby Bożej zstąpi z nieba, a zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi.</verse>
				<verse number="17">Potem my, którzy pozostaniemy żywi, razem z nimi będziemy porwani w obłoki, w powietrze, na spotkanie Pana, i tak zawsze będziemy z Panem.</verse>
				<verse number="18">Dlatego pocieszajcie się wzajemnie tymi słowami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A o czasach i porach, bracia, nie potrzebujecie, aby wam pisano.</verse>
				<verse number="2">Sami bowiem dokładnie wiecie, że dzień Pana przyjdzie jak złodziej w nocy.</verse>
				<verse number="3">Bo gdy będą mówić: Pokój i bezpieczeństwo – wtedy przyjdzie na nich nagła zguba, jak bóle na kobietę brzemienną, i nie ujdą.</verse>
				<verse number="4">Lecz wy, bracia, nie jesteście w ciemności, aby ten dzień zaskoczył was jak złodziej.</verse>
				<verse number="5">Wy wszyscy jesteście synami światłości i synami dnia. Nie jesteśmy [synami] nocy ani ciemności.</verse>
				<verse number="6">Nie śpijmy więc jak inni, ale czuwajmy i bądźmy trzeźwi.</verse>
				<verse number="7">Ci bowiem, którzy śpią, w nocy śpią, a ci, którzy się upijają, w nocy się upijają.</verse>
				<verse number="8">My zaś, którzy należymy do dnia, bądźmy trzeźwi, przywdziawszy pancerz wiary i miłości oraz hełm nadziei zbawienia.</verse>
				<verse number="9">Gdyż Bóg nie przeznaczył nas na gniew, lecz abyśmy otrzymali zbawienie przez naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="10">Który umarł za nas, abyśmy, czy czuwamy, czy śpimy, razem z nim żyli.</verse>
				<verse number="11">Dlatego zachęcajcie jedni drugich i budujcie się wzajemnie, jak to zresztą czynicie.</verse>
				<verse number="12">I prosimy was, bracia, abyście darzyli uznaniem tych, którzy pracują wśród was, którzy są waszymi przełożonymi w Panu i was napominają;</verse>
				<verse number="13">Ze względu na ich pracę darzcie ich jak najgorętszą miłością. Zachowujcie pokój między sobą.</verse>
				<verse number="14">Prosimy was też, bracia, napominajcie niekarnych, pocieszajcie bojaźliwych, podtrzymujcie słabych, bądźcie cierpliwi dla wszystkich.</verse>
				<verse number="15">Uważajcie, aby nikt nikomu nie odpłacał złem za zło, ale zawsze dążcie do tego, co dobre dla siebie nawzajem i dla wszystkich.</verse>
				<verse number="16">Zawsze się radujcie.</verse>
				<verse number="17">Nieustannie się módlcie.</verse>
				<verse number="18">Za wszystko dziękujcie. Taka jest bowiem wola Boga w Chrystusie Jezusie względem was.</verse>
				<verse number="19">Ducha nie gaście.</verse>
				<verse number="20">Proroctw nie lekceważcie.</verse>
				<verse number="21">Wszystko badajcie, a trzymajcie się tego, co dobre.</verse>
				<verse number="22">Od wszelkiego pozoru zła powstrzymujcie się.</verse>
				<verse number="23">A sam Bóg pokoju niech was w pełni uświęci, a cały wasz duch, dusza i ciało niech będą zachowane bez zarzutu na przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="24">Wierny jest ten, który was powołuje; on też tego dokona.</verse>
				<verse number="25">Bracia, módlcie się za nas.</verse>
				<verse number="26">Pozdrówcie wszystkich braci świętym pocałunkiem.</verse>
				<verse number="27">Zaklinam was na Pana, aby ten list został przeczytany wszystkim świętym braciom.</verse>
				<verse number="28">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="53">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, Sylwan i Tymoteusz do kościoła Tesaloniczan, [który jest] w Bogu, naszym Ojcu, i Panu Jezusie Chrystusie.</verse>
				<verse number="2">Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Bracia, powinniśmy zawsze dziękować Bogu za was, co jest rzeczą słuszną, bo bardzo wzrasta wasza wiara i u każdego z was pomnaża się wzajemna miłość;</verse>
				<verse number="4">Tak że i my sami chlubimy się wami w kościołach Bożych z [powodu] waszej cierpliwości i wiary we wszystkich waszych prześladowaniach i uciskach, które znosicie.</verse>
				<verse number="5">[Są one] dowodem sprawiedliwego sądu Boga, abyście byli uznani za godnych królestwa Bożego, za które też cierpicie.</verse>
				<verse number="6">Ponieważ jest [rzeczą] sprawiedliwą u Boga, żeby odpłacić uciskiem tym, którzy was uciskają;</verse>
				<verse number="7">A wam, uciśnionym, [dać] odpoczynek wraz z nami, gdy z nieba objawi się Pan Jezus z aniołami swojej mocy;</verse>
				<verse number="8">W ogniu płomienistym wywierając zemstę na tych, którzy Boga nie znają i nie są posłuszni ewangelii naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="9">Poniosą oni karę, wieczne zatracenie od oblicza Pana i od chwały jego mocy;</verse>
				<verse number="10">Gdy przyjdzie, aby był uwielbiony w swoich świętych i podziwiany w tym dniu przez wszystkich wierzących, ponieważ wśród was uwierzono naszemu świadectwu.</verse>
				<verse number="11">Dlatego też nieustannie modlimy się za was, aby nasz Bóg uznał was za godnych tego powołania i wypełnił wszelkie upodobanie [swojej] dobroci i dzieła wiary w mocy;</verse>
				<verse number="12">Aby imię naszego Pana Jezusa Chrystusa zostało uwielbione w was, a wy w nim, według łaski naszego Boga i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Prosimy was, bracia, przez [wzgląd na] przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa i nasze zgromadzenie się przy nim;</verse>
				<verse number="2">Abyście nie tak łatwo dali się zachwiać w [waszym] umyśle i zatrwożyć się ani przez ducha, ani przez mowę, ani przez list rzekomo przez nas [pisany], jakoby [już] nadchodził dzień Chrystusa.</verse>
				<verse number="3">Niech was nikt w żaden sposób nie zwodzi. [Ten dzień] bowiem nie [nadejdzie], dopóki najpierw nie przyjdzie odstępstwo i nie objawi się człowiek grzechu, syn zatracenia;</verse>
				<verse number="4">Który się sprzeciwia i wynosi ponad wszystko, co się nazywa Bogiem lub co jest przedmiotem czci, tak że zasiądzie w świątyni Boga jako Bóg, podając się za Boga.</verse>
				<verse number="5">Czy nie pamiętacie, że jeszcze będąc u was, mówiłem o tym?</verse>
				<verse number="6">A teraz wiecie, co przeszkadza, tak że się objawi w swoim czasie.</verse>
				<verse number="7">Tajemnica nieprawości bowiem już działa. Tylko że ten, który teraz przeszkadza, [będzie przeszkadzał], aż zostanie usunięty z drogi.</verse>
				<verse number="8">Wówczas pojawi się ów niegodziwiec, którego Pan zabije duchem swoich ust i zniszczy blaskiem swego przyjścia.</verse>
				<verse number="9">[Niegodziwiec] przyjdzie za sprawą szatana, z całą mocą, wśród znaków i fałszywych cudów;</verse>
				<verse number="10">Wśród wszelkiego zwodzenia nieprawości wobec tych, którzy giną, ponieważ nie przyjęli miłości prawdy, by zostali zbawieni.</verse>
				<verse number="11">Dlatego Bóg zsyła im silne omamienie, tak że uwierzą kłamstwu;</verse>
				<verse number="12">Aby zostali osądzeni wszyscy, którzy nie uwierzyli prawdzie, ale upodobali sobie niesprawiedliwość.</verse>
				<verse number="13">Lecz my nieustannie powinniśmy dziękować Bogu za was, bracia umiłowani przez Pana, że Bóg od początku wybrał was do zbawienia przez uświęcenie Ducha i wiarę w prawdę.</verse>
				<verse number="14">Do tego powołał was przez naszą ewangelię, abyście dostąpili chwały naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="15">Dlatego, bracia, stójcie [niewzruszenie] i trzymajcie się przekazanych nauk, o których zostaliście pouczeni czy to przez mowę, czy przez nasz list.</verse>
				<verse number="16">A sam nasz Pan Jezus Chrystus i Bóg, nasz Ojciec, który nas umiłował i dał wieczną pociechę i dobrą nadzieję przez łaskę;</verse>
				<verse number="17">Niech pocieszy wasze serca i utwierdzi was w każdym dobrym słowie i uczynku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Na koniec, bracia, módlcie się za nas, aby słowo Pana szerzyło się i rozsławiało jak i u was;</verse>
				<verse number="2">I abyśmy byli wybawieni od przewrotnych i złych ludzi; nie wszyscy bowiem mają wiarę.</verse>
				<verse number="3">Lecz wierny jest Pan, który was utwierdzi i będzie strzec od złego.</verse>
				<verse number="4">Co do was, mamy ufność w Panu, że to, co nakazujemy, czynicie i będziecie czynić.</verse>
				<verse number="5">Pan zaś niech skieruje wasze serca ku miłości Bożej i ku cierpliwemu oczekiwaniu Chrystusa.</verse>
				<verse number="6">A nakazujemy wam, bracia, w imię naszego Pana Jezusa Chrystusa, abyście stronili od każdego brata, który postępuje nieporządnie, a nie według przekazanych nauk, które otrzymał od nas.</verse>
				<verse number="7">Sami bowiem wiecie, jak należy nas naśladować, ponieważ nie żyliśmy wśród was nieporządnie;</verse>
				<verse number="8">Ani u nikogo nie jedliśmy chleba za darmo, ale pracowaliśmy w trudzie i zmęczeniu we dnie i w nocy, aby dla nikogo z was nie być ciężarem.</verse>
				<verse number="9">Nie jakobyśmy nie mieli do [tego] prawa, lecz żeby dać wam samych siebie za przykład do naśladowania.</verse>
				<verse number="10">Gdy bowiem byliśmy u was, to nakazaliśmy wam: Kto nie chce pracować, niech [też] nie je.</verse>
				<verse number="11">Bo słyszymy, że niektórzy wśród was postępują nieporządnie, wcale nie pracują, lecz zajmują się niepotrzebnymi rzeczami.</verse>
				<verse number="12">Dlatego nakazujemy [im] i napominamy przez naszego Pana Jezusa Chrystusa, aby spokojnie pracując, własny chleb jedli.</verse>
				<verse number="13">Wy zaś, bracia, nie bądźcie znużeni w czynieniu dobra.</verse>
				<verse number="14">Jeśli ktoś nie posłucha naszych słów [zawartych] w [tym] liście, to zwróćcie na niego uwagę i nie przestawajcie z nim, aby się zawstydził.</verse>
				<verse number="15">Nie uważajcie [go] jednak za nieprzyjaciela, lecz napominajcie jak brata.</verse>
				<verse number="16">A sam Pan pokoju niech was obdarza pokojem zawsze [i] na wszelki sposób. Pan [niech będzie] z wami wszystkimi.</verse>
				<verse number="17">Pozdrowienie moją, Pawła, ręką; jest ono znakiem w każdym liście; tak piszę.</verse>
				<verse number="18">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="54">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, apostoł Jezusa Chrystusa według nakazu Boga, naszego Zbawiciela, i Pana Jezusa Chrystusa, który jest naszą nadzieją;</verse>
				<verse number="2">Do Tymoteusza, [mego] własnego syna w wierze. Łaska, miłosierdzie i pokój od Boga, naszego Ojca, i Chrystusa Jezusa, naszego Pana.</verse>
				<verse number="3">Jak cię prosiłem, gdy wybierałem się do Macedonii, byś pozostał w Efezie, [tak teraz proszę], abyś nakazał niektórym, żeby inaczej nie nauczali;</verse>
				<verse number="4">I nie zajmowali się baśniami i niekończącymi się rodowodami, które wywołują raczej spory niż zbudowanie Boże, które [oparte jest] na wierze.</verse>
				<verse number="5">Końcem zaś przykazania jest miłość [płynąca] z czystego serca, z prawego sumienia i wiary nieobłudnej;</verse>
				<verse number="6">Od czego niektórzy odstąpili i zwrócili się ku czczej gadaninie;</verse>
				<verse number="7">Chcąc być nauczycielami prawa, nie rozumiejąc ani tego, co mówią, ani tego, co stanowczo twierdzą.</verse>
				<verse number="8">Wiemy zaś, że prawo jest dobre, jeśli ktoś je właściwie stosuje.</verse>
				<verse number="9">Rozumiemy, że prawo nie jest ustanowione dla sprawiedliwego, ale dla nieprawych i nieposłusznych, dla bezbożnych i grzeszników, dla niegodziwych i nieczystych, dla ojcobójców, matkobójców i morderców;</verse>
				<verse number="10">Dla rozpustników, mężczyzn współżyjących ze sobą, handlarzy ludźmi, dla kłamców, krzywoprzysięzców i dla wszystkiego, co [jest] przeciwne zdrowej nauce;</verse>
				<verse number="11">Zgodnie z chwalebną ewangelią błogosławionego Boga, którą mi powierzono.</verse>
				<verse number="12">Dziękuję więc temu, który mnie umocnił, Chrystusowi Jezusowi, naszemu Panu, że uznał mnie za wiernego, przeznaczając [mnie] do posługi;</verse>
				<verse number="13">[Mnie], który przedtem byłem bluźniercą, prześladowcą i gnębicielem, ale dostąpiłem miłosierdzia, bo czyniłem to nieświadomie, w niewierze.</verse>
				<verse number="14">A łaska naszego Pana stała się bardzo obfita wraz z wiarą i miłością, [która jest] w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="15">Wiarygodne to słowa i godne całkowitego przyjęcia, że Chrystus Jezus przyszedł na świat, aby zbawić grzeszników, z których ja jestem pierwszy.</verse>
				<verse number="16">Lecz dostąpiłem miłosierdzia po to, aby we mnie pierwszym Jezus Chrystus okazał wszelką cierpliwość jako przykład dla tych, którzy mają w niego uwierzyć ku życiu wiecznemu.</verse>
				<verse number="17">A Królowi wieków, nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, jedynemu mądremu Bogu [niech będzie] cześć i chwała na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="18">Ten nakaz daję tobie, synu Tymoteuszu, według wcześniej wygłoszonych o tobie proroctw, abyś toczył zgodnie z nimi dobry bój;</verse>
				<verse number="19">Mając wiarę i czyste sumienie, które niektórzy odrzucili i stali się rozbitkami w wierze.</verse>
				<verse number="20">Do nich należą Hymenajos i Aleksander, których oddałem szatanowi, aby nauczyli się nie bluźnić.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Zachęcam więc przede wszystkim, aby zanoszone były prośby, modlitwy, wstawiennictwa i dziękczynienia za wszystkich ludzi;</verse>
				<verse number="2">Za królów i za wszystkich sprawujących władzę, abyśmy mogli prowadzić życie ciche i spokojne, z całą pobożnością i uczciwością.</verse>
				<verse number="3">Jest to bowiem [rzecz] dobra i miła w oczach Boga, naszego Zbawiciela;</verse>
				<verse number="4">Który chce, aby wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy.</verse>
				<verse number="5">Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus;</verse>
				<verse number="6">Który wydał samego siebie na okup za wszystkich, [na] świadectwo we właściwym czasie.</verse>
				<verse number="7">Ze względu na nie zostałem ustanowiony kaznodzieją i apostołem – mówię prawdę w Chrystusie, nie kłamię – nauczycielem pogan w wierze i prawdzie.</verse>
				<verse number="8">Chcę więc, aby mężczyźni modlili się na każdym miejscu, podnosząc ręce czyste, bez gniewu i sporu.</verse>
				<verse number="9">Podobnie też kobiety niech się zdobią ubiorem przyzwoitym, ze wstydliwością i umiarem, nie z zaplatanymi włosami albo złotem, albo perłami, albo kosztownymi strojami;</verse>
				<verse number="10">Lecz dobrymi uczynkami, jak przystoi kobietom, które uznają się za pobożne.</verse>
				<verse number="11">Kobieta niech się uczy w cichości, w pełnej uległości.</verse>
				<verse number="12">Nie pozwalam zaś kobiecie nauczać ani mieć władzy nad mężczyzną, lecz aby trwała w cichości.</verse>
				<verse number="13">Bo Adam został stworzony najpierw, potem Ewa.</verse>
				<verse number="14">I nie Adam został zwiedziony, lecz kobieta, gdy została zwiedziona, popadła w przestępstwo.</verse>
				<verse number="15">Lecz będzie zbawiona przez rodzenie dzieci, jeśli zostaną w wierze, miłości i świętości z umiarem.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Wiarygodne to słowa: Jeśli ktoś pragnie biskupstwa, pragnie dobrej pracy.</verse>
				<verse number="2">Biskup więc ma być nienaganny, mąż jednej żony, czujny, trzeźwy, przyzwoity, gościnny, zdolny do nauczania;</verse>
				<verse number="3">Nieoddający się piciu wina, nieskłonny do bicia, niełakomy na brudny zysk, ale opanowany, niekłótliwy, niechciwy;</verse>
				<verse number="4">Dobrze rządzący własnym domem, trzymający dzieci w posłuszeństwie i wszelkim szacunku;</verse>
				<verse number="5">Jeśli bowiem ktoś nie umie rządzić własnym domem, jakże będzie mógł troszczyć się o kościół Boży?</verse>
				<verse number="6">Nie nowicjusz, żeby nie wbił się w pychę i nie wpadł w potępienie diabelskie.</verse>
				<verse number="7">Musi też mieć dobre świadectwo od tych, którzy są na zewnątrz, żeby nie [ściągał na siebie] hańby i nie wpadł w sidła diabła.</verse>
				<verse number="8">Diakoni także [mają być] poważni, niedwulicowi, nienadużywający wina, niełakomi na brudny zysk;</verse>
				<verse number="9">Zachowujący tajemnicę wiary w czystym sumieniu.</verse>
				<verse number="10">I niech będą najpierw wypróbowani, a potem niech służą, jeśli są nienaganni.</verse>
				<verse number="11">[Ich] żony także [niech będą] poważne, nierzucające oszczerstw, trzeźwe, wierne we wszystkim.</verse>
				<verse number="12">Diakoni niech będą mężami jednej żony, rządzący dobrze dziećmi i własnymi domami.</verse>
				<verse number="13">Ci bowiem, którzy dobrze pełnią służbę, zyskują sobie zaszczytny stopień i wielką śmiałość w wierze, która jest w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="14">Piszę ci to, mając nadzieję, że wkrótce przybędę do ciebie.</verse>
				<verse number="15">A gdybym się opóźniał, [piszę, abyś] wiedział, jak należy postępować w domu Bożym, który jest kościołem Boga żywego, filarem i podporą prawdy.</verse>
				<verse number="16">A bez wątpienia wielka jest tajemnica pobożności: Bóg objawiony został w ciele, usprawiedliwiony w Duchu, widziany był przez anioły, głoszony był poganom, uwierzono mu na świecie, wzięty został w górę do chwały.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">A Duch otwarcie mówi, że w czasach ostatecznych niektórzy odstąpią od wiary, dając posłuch zwodniczym duchom i naukom demonów;</verse>
				<verse number="2">Mówiąc kłamstwo w obłudzie, mając napiętnowane sumienie;</verse>
				<verse number="3">Zabraniając wstępować w związki małżeńskie, [nakazując] powstrzymywać się od pokarmów, które Bóg stworzył, aby je przyjmowali z dziękczynieniem wierzący i ci, którzy poznali prawdę.</verse>
				<verse number="4">Wszelkie bowiem stworzenie Boże jest dobre i nie należy odrzucać niczego, co się przyjmuje z dziękczynieniem.</verse>
				<verse number="5">Uświęcone bowiem zostaje przez słowo Boże i modlitwę.</verse>
				<verse number="6">Przedkładając to braciom, będziesz dobrym sługą Chrystusa Jezusa, wykarmionym słowami wiary i dobrej nauki, za którą poszedłeś.</verse>
				<verse number="7">Odrzucaj natomiast pospolite i babskie baśnie. Sam zaś ćwicz się w pobożności.</verse>
				<verse number="8">Ćwiczenie cielesne bowiem przynosi niewiele pożytku, lecz pobożność do wszystkiego jest przydatna, gdyż zawiera obietnicę życia obecnego i przyszłego.</verse>
				<verse number="9">Wiarygodne to słowa i godne całkowitego przyjęcia.</verse>
				<verse number="10">Dlatego pracujemy i jesteśmy lżeni, że pokładamy nadzieję w Bogu żywym, który jest Zbawicielem wszystkich ludzi, zwłaszcza wierzących.</verse>
				<verse number="11">To nakazuj i [tego] nauczaj.</verse>
				<verse number="12">Niech nikt nie lekceważy twego młodego wieku; lecz bądź dla wierzących przykładem w mowie, w postępowaniu, w miłości, w duchu, w wierze, w czystości.</verse>
				<verse number="13">Dopóki nie przyjdę, pilnuj czytania, zachęcania [i] nauki.</verse>
				<verse number="14">Nie zaniedbuj daru, który jest w tobie, który został ci dany przez proroctwo wraz z nałożeniem rąk starszych.</verse>
				<verse number="15">O tym rozmyślaj, temu się oddawaj, aby twoje postępy były widoczne dla wszystkich.</verse>
				<verse number="16">Pilnuj samego siebie i nauki, trwaj w tych [rzeczach], bo to czyniąc, i samego siebie zbawisz, i tych, którzy cię słuchają.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Starszego [człowieka] nie strofuj, lecz nakłaniaj jak ojca, młodszych – jak braci;</verse>
				<verse number="2">Starsze kobiety – jak matki, młodsze – jak siostry, z całą czystością.</verse>
				<verse number="3">Okazuj szacunek wdowom, które rzeczywiście [są] wdowami.</verse>
				<verse number="4">Jeśli zaś jakaś wdowa ma dzieci lub wnuki, niech się one najpierw uczą być pobożnymi względem własnego domu i odwzajemniać się rodzicom; jest to bowiem [rzecz] dobra i miła w oczach Boga.</verse>
				<verse number="5">Ta zaś, która rzeczywiście jest wdową i [jest] osamotniona, pokłada nadzieję w Bogu i trwa w prośbach i modlitwach we dnie i w nocy.</verse>
				<verse number="6">Lecz ta, która oddaje się rozkoszom, jest martwa, chociaż żyje.</verse>
				<verse number="7">To więc nakazuj, żeby były nienaganne.</verse>
				<verse number="8">A jeśli ktoś nie dba o swoich, a zwłaszcza o domowników, ten wyparł się wiary i gorszy jest od niewierzącego.</verse>
				<verse number="9">Do wdów niech będzie zaliczona taka, która nie ma mniej niż sześćdziesiąt lat, była żoną jednego męża;</verse>
				<verse number="10">Znana z dobrych uczynków, jeśli wychowała dzieci, jeśli udzielała gościny, jeśli obmywała nogi świętym, jeśli wspomagała strapionych, jeśli wykonywała każdy dobry uczynek.</verse>
				<verse number="11">Natomiast młodszych wdów [do nich] nie zaliczaj, bo gdy rozkosze odwodzą je od Chrystusa, chcą wyjść za mąż;</verse>
				<verse number="12">Ściągając na siebie potępienie, ponieważ odrzuciły pierwszą wiarę.</verse>
				<verse number="13">Co więcej, uczą się bezczynności, chodząc od domu do domu, i nie tylko [są] bezczynne, lecz też gadatliwe, wścibskie, mówiące to, co nie wypada.</verse>
				<verse number="14">Chcę więc, żeby młodsze wychodziły za mąż, rodziły dzieci, zajmowały się [domem], nie dawały przeciwnikowi żadnego powodu do obmowy.</verse>
				<verse number="15">Już bowiem niektóre odwróciły się [i poszły] za szatanem.</verse>
				<verse number="16">[A] jeśli jakiś wierzący lub wierząca ma [w rodzinie] wdowy, niech im pomaga, aby kościół nie był obciążony i mógł przyjść z pomocą tym, które rzeczywiście są wdowami.</verse>
				<verse number="17">Starsi, którzy dobrze przewodzą, niech będą uważani za godnych podwójnej czci, [a] zwłaszcza ci, którzy pracują w słowie i w nauce.</verse>
				<verse number="18">Mówi bowiem Pismo: Młócącemu wołowi nie zawiążesz pyska, oraz: Godny jest robotnik swojej zapłaty.</verse>
				<verse number="19">Nie przyjmuj oskarżenia przeciwko starszemu, chyba że na podstawie [zeznania] dwóch albo trzech świadków.</verse>
				<verse number="20">A tych, którzy grzeszą, strofuj w obecności wszystkich, aby i inni się bali.</verse>
				<verse number="21">Zaklinam [cię] wobec Boga i Pana Jezusa Chrystusa, i wybranych aniołów, abyś tego przestrzegał, nie mając względu na osoby, nie kierując się stronniczością.</verse>
				<verse number="22">Rąk na nikogo pospiesznie nie wkładaj ani nie bądź uczestnikiem cudzych grzechów. Siebie samego zachowaj czystym.</verse>
				<verse number="23">[Samej] wody już nie pij, ale używaj trochę wina ze względu na twój żołądek i częste niedomagania.</verse>
				<verse number="24">Grzechy niektórych ludzi są jawne, [jeszcze] zanim zostaną osądzone, a za niektórymi idą w ślad.</verse>
				<verse number="25">Podobnie dobre uczynki są jawne, a te, które nie są, pozostać w ukryciu nie mogą.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Wszyscy słudzy, którzy są pod jarzmem, niech uważają swych panów [za] godnych wszelkiej czci, aby nie bluźniono imieniu Boga i nauce.</verse>
				<verse number="2">A ci, którzy mają panów wierzących, niech [ich] nie lekceważą dlatego, że są braćmi, ale tym bardziej niech [im] służą, bo są wiernymi i umiłowanymi, uczestnikami dobrodziejstwa. Tego nauczaj i [do tego] zachęcaj.</verse>
				<verse number="3">Jeśli ktoś inaczej naucza i nie trzyma się zdrowych słów naszego Pana Jezusa Chrystusa i nauki zgodnej z pobożnością;</verse>
				<verse number="4">[Ten] jest nadęty i nic nie wie, lecz ma chorobliwą skłonność do dociekań i sporów o słowa, z których rodzą się zawiść, spory, złorzeczenia, złośliwe podejrzenia;</verse>
				<verse number="5">Przewrotne spory ludzi o wypaczonym umyśle, pozbawionych prawdy, [którzy] uważają, że pobożność jest zyskiem [cielesnym]. Strońcie od takich.</verse>
				<verse number="6">Wielkim zaś zyskiem jest pobożność wraz z poprzestawaniem na tym, co się ma.</verse>
				<verse number="7">Niczego bowiem nie przynieśliśmy na ten świat, z pewnością też niczego wynieść nie możemy.</verse>
				<verse number="8">Mając natomiast jedzenie i ubranie, poprzestawajmy na tym.</verse>
				<verse number="9">A ci, którzy chcą być bogaci, wpadają w pokusy i w sidła oraz w wiele głupich i szkodliwych pożądliwości, które pogrążają ludzi w zgubie i zatraceniu.</verse>
				<verse number="10">Korzeniem bowiem wszelkiego zła jest miłość do pieniędzy; niektórzy, pragnąc ich, zboczyli z [drogi] wiary i poprzebijali się wieloma boleściami.</verse>
				<verse number="11">Ty zaś, człowieku Boży, uciekaj od tego wszystkiego, a podążaj za sprawiedliwością, pobożnością, wiarą, miłością, cierpliwością, łagodnością.</verse>
				<verse number="12">Staczaj dobrą walkę wiary, uchwyć się życia wiecznego, do którego też zostałeś powołany i o którym złożyłeś dobre wyznanie wobec wielu świadków.</verse>
				<verse number="13">Nakazuję ci przed Bogiem, który ożywia wszystko, i przed Chrystusem Jezusem, który złożył dobre wyznanie przed Poncjuszem Piłatem;</verse>
				<verse number="14">Abyś zachował to przykazanie bez skazy i bez zarzutu aż do objawienia się naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="15">Które we właściwym czasie ukaże błogosławiony i jedyny Władca, Król królów i Pan panów;</verse>
				<verse number="16">Jedyny mający nieśmiertelność [i] mieszkający w światłości niedostępnej, którego żaden z ludzi nie widział ani widzieć nie może; jemu [niech będzie] cześć i moc wieczna. Amen.</verse>
				<verse number="17">Bogaczom tego świata nakazuj, aby się nie wynosili i nie pokładali nadziei w niepewnym bogactwie, lecz w Bogu żywym, który nam wszystkiego obficie udziela, abyśmy z tego korzystali.</verse>
				<verse number="18">Niech [innym] dobrze czynią, bogacą się w dobre uczynki, chętnie dają i dzielą się [z innymi];</verse>
				<verse number="19">Gromadząc sobie skarby [jako] dobry fundament na przyszłość, aby uchwycić się życia wiecznego.</verse>
				<verse number="20">Tymoteuszu, strzeż [tego], co ci powierzono, unikaj pospolitej, czczej gadaniny i sprzecznych twierdzeń rzekomej wiedzy;</verse>
				<verse number="21">Którą się niektórzy szczycąc, pobłądzili w wierze. Łaska [niech będzie] z tobą. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="55">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, apostoł Jezusa Chrystusa z woli Boga, zgodnie z obietnicą życia, [które jest] w Chrystusie Jezusie;</verse>
				<verse number="2">Do Tymoteusza, umiłowanego syna. Łaska, miłosierdzie i pokój od Boga Ojca i Chrystusa Jezusa, naszego Pana.</verse>
				<verse number="3">Dziękuję Bogu, któremu jak moi przodkowie służę z czystym sumieniem, że nieustannie ciebie wspominam w swoich modlitwach, w nocy i we dnie;</verse>
				<verse number="4">Wspominając twoje łzy, pragnę cię zobaczyć, aby napełnić się radością;</verse>
				<verse number="5">Pamiętając nieobłudną wiarę, która jest w tobie, a która najpierw mieszkała w twojej babce Lois i w twojej matce Eunice, jestem też pewien, że i w tobie [mieszka].</verse>
				<verse number="6">Z tego powodu przypominam ci, abyś rozniecił dar Boży, który jest w tobie przez nałożenie moich rąk.</verse>
				<verse number="7">Nie dał nam bowiem Bóg ducha bojaźni, lecz mocy i miłości, i zdrowego umysłu.</verse>
				<verse number="8">Nie wstydź się więc świadectwa naszego Pana ani mnie, jego więźnia, lecz weź udział w cierpieniach dla ewangelii według mocy Boga;</verse>
				<verse number="9">Który nas zbawił i powołał świętym powołaniem nie na podstawie naszych uczynków, ale na podstawie swojego postanowienia i łaski, która została nam dana w Chrystusie Jezusie przed wiecznymi czasy.</verse>
				<verse number="10">A obecnie została objawiona przez pojawienie się naszego Zbawiciela, Jezusa Chrystusa, który zniszczył śmierć, a życie i nieśmiertelność wydobył na jaw przez ewangelię;</verse>
				<verse number="11">Dla której zostałem ustanowiony kaznodzieją, apostołem i nauczycielem pogan.</verse>
				<verse number="12">Z tego też powodu znoszę te cierpienia, ale się nie wstydzę, gdyż wiem, komu uwierzyłem, i jestem pewien, że on ma moc zachować to, co jemu powierzyłem, [aż] do owego dnia.</verse>
				<verse number="13">Trzymaj się wzoru zdrowych słów, które ode mnie usłyszałeś, w wierze i miłości, która jest w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="14">Strzeż tego dobrego, które powierzył ci Duch Święty, który w nas mieszka.</verse>
				<verse number="15">Wiesz o tym, że odwrócili się ode mnie wszyscy, którzy są w Azji, do których należą Figelos i Hermogenes.</verse>
				<verse number="16">Niech Pan okaże swoje miłosierdzie domowi Onezyfora, bo mnie często pokrzepiał i mojego łańcucha się nie wstydził;</verse>
				<verse number="17">Lecz gdy był w Rzymie, usilnie mnie szukał i odnalazł.</verse>
				<verse number="18">Niech mu Pan da, aby w owym dniu znalazł miłosierdzie u Pana. A jak wiele usług oddał [mi] w Efezie, ty sam dobrze wiesz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Ty więc, mój synu, wzmacniaj się w łasce, która jest w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="2">A co słyszałeś ode mnie wobec wielu świadków, to powierz wiernym ludziom, którzy będą zdolni nauczać także innych.</verse>
				<verse number="3">Dlatego znoś trudy jak dobry żołnierz Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="4">Nikt, kto pełni służbę żołnierską, nie wikła się w sprawy tego życia, aby podobać się temu, który go powołał na żołnierza.</verse>
				<verse number="5">Również jeśli ktoś staje do zapasów, nie otrzymuje korony, jeżeli nie walczy prawidłowo.</verse>
				<verse number="6">Rolnik, który pracuje, jako pierwszy powinien korzystać z plonów.</verse>
				<verse number="7">Rozważ, co mówię, a niech Pan ci da zrozumienie we wszystkim.</verse>
				<verse number="8">Pamiętaj, że Jezus Chrystus, potomek Dawida, powstał z martwych według mojej ewangelii;</verse>
				<verse number="9">Dla której znoszę cierpienia jak złoczyńca, aż do więzów, ale słowo Boże nie jest związane.</verse>
				<verse number="10">Dlatego wszystko znoszę przez wzgląd na wybranych, aby i oni dostąpili zbawienia, które jest w Chrystusie Jezusie wraz z wieczną chwałą.</verse>
				<verse number="11">Wiarygodne to słowa. Jeśli bowiem z nim umarliśmy, z nim też będziemy żyć.</verse>
				<verse number="12">Jeśli cierpimy, z nim też będziemy królować, jeśli się go wyprzemy, i on się nas wyprze.</verse>
				<verse number="13">Jeśli jesteśmy niewierni, on pozostaje wierny, bo samego siebie wyprzeć się nie może.</verse>
				<verse number="14">To wszystko przypominaj, zaklinając [ich] przed Panem, aby się nie wdawali w spory o słowa, bo to niczemu nie służy, tylko [prowadzi] do zguby słuchaczy.</verse>
				<verse number="15">Staraj się, abyś stanął przed Bogiem jako wypróbowany pracownik, który nie ma się czego wstydzić [i] który dobrze rozkłada słowo prawdy.</verse>
				<verse number="16">Unikaj zaś pospolitej, czczej gadaniny, bo prowadzi ona do [coraz] większej bezbożności.</verse>
				<verse number="17">A ich mowa szerzy się jak gangrena. Do nich należą Hymenajos i Filetos;</verse>
				<verse number="18">Którzy pobłądzili w [sprawie] prawdy, mówiąc, że zmartwychwstanie już nastąpiło, i wywracają wiarę niektórych.</verse>
				<verse number="19">Mimo to fundament Boży stoi niewzruszony, mając taką pieczęć: Zna Pan tych, którzy należą do niego, oraz: Niech odstąpi od nieprawości każdy, kto wzywa imienia Chrystusa.</verse>
				<verse number="20">W wielkim zaś domu znajdują się nie tylko naczynia złote i srebrne, lecz także drewniane i gliniane, niektóre do [użytku] zaszczytnego, a inne do niezaszczytnego.</verse>
				<verse number="21">Jeśli więc ktoś oczyści samego siebie z tego [wszystkiego], będzie naczyniem do [użytku] zaszczytnego, uświęconym i użytecznym dla Pana, przygotowanym do każdego dobrego czynu.</verse>
				<verse number="22">Uciekaj też od młodzieńczych pożądliwości, a zabiegaj o sprawiedliwość, wiarę, miłość, pokój wraz z tymi, którzy wzywają Pana z czystego serca.</verse>
				<verse number="23">Unikaj zaś głupich i niedouczonych rozmów, wiedząc, że rodzą kłótnie.</verse>
				<verse number="24">A sługa Pana nie powinien wdawać się w kłótnie, lecz ma być uprzejmy względem wszystkich, zdolny do nauczania, cierpliwie znoszący złych;</verse>
				<verse number="25">Łagodnie nauczający tych, którzy się sprzeciwiają; może kiedyś Bóg da im pokutę, aby uznali prawdę;</verse>
				<verse number="26">Oprzytomnieli i [wyrwali się] z sideł diabła, przez którego zostali schwytani do pełnienia jego woli.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A to wiedz, że w ostatecznych dniach nastaną trudne czasy.</verse>
				<verse number="2">Ludzie bowiem będą samolubni, chciwi, chełpliwi, pyszni, bluźniący, nieposłuszni rodzicom, niewdzięczni, bezbożni;</verse>
				<verse number="3">Bez naturalnej miłości, niedotrzymujący słowa, oszczercy, niepowściągliwi, okrutni, niemiłujący dobrych;</verse>
				<verse number="4">Zdrajcy, porywczy, nadęci, miłujący bardziej rozkosze niż Boga;</verse>
				<verse number="5">Przybierający pozór pobożności, ale wyrzekający się jej mocy. Takich ludzi unikaj.</verse>
				<verse number="6">Z takich bowiem są ci, którzy wkradają się do domów i usidlają naiwne kobietki obciążone grzechami, wiedzione przez rozmaite pożądliwości;</verse>
				<verse number="7">Które zawsze się uczą, a nigdy nie mogą dojść do poznania prawdy.</verse>
				<verse number="8">Jak Jannes i Jambres sprzeciwiali się Mojżeszowi, tak też oni sprzeciwiają się prawdzie, ludzie o wypaczonym umyśle, odrzuceni jeśli chodzi o wiarę.</verse>
				<verse number="9">Lecz daleko nie zajdą, bo ich głupota będzie jawna dla wszystkich, jak to się stało i z tamtymi.</verse>
				<verse number="10">Ale ty pojąłeś moją naukę, sposób życia, dążenia, wiarę, wytrwałość, miłość i cierpliwość;</verse>
				<verse number="11">Prześladowania, cierpienia, które mnie spotkały w Antiochii, w Ikonium [i] Listrze – prześladowania, które zniosłem, a ze wszystkich wyrwał mnie Pan.</verse>
				<verse number="12">Tak i wszyscy, którzy chcą żyć pobożnie w Chrystusie Jezusie, będą prześladowani.</verse>
				<verse number="13">Lecz ludzie źli i zwodziciele [coraz bardziej] będą brnąć w zło, błądząc i [innych] wprowadzając w błąd.</verse>
				<verse number="14">Ty zaś trwaj w tym, czego się nauczyłeś i co ci powierzono, wiedząc, od kogo się tego nauczyłeś;</verse>
				<verse number="15">I ponieważ od dziecka znasz Pisma święte, które cię mogą uczynić mądrym ku zbawieniu przez wiarę, która jest w Chrystusie Jezusie.</verse>
				<verse number="16">Całe Pismo [jest] natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości;</verse>
				<verse number="17">Aby człowiek Boży był doskonały, do wszelkiego dobrego dzieła w pełni przygotowany.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Zaklinam [cię] więc przed Bogiem i Panem Jezusem Chrystusem, który będzie sądził żywych i umarłych w [czasie] swego przyjścia i swego królestwa;</verse>
				<verse number="2">Głoś słowo [Boże], nalegaj w porę [i] nie w porę, upominaj, strofuj i zachęcaj ze wszelką cierpliwością i nauką.</verse>
				<verse number="3">Przyjdzie bowiem czas, gdy zdrowej nauki nie zniosą, ale zgromadzą sobie nauczycieli według swoich pożądliwości, ponieważ ich uszy świerzbią.</verse>
				<verse number="4">I odwrócą uszy od prawdy, a zwrócą się ku baśniom.</verse>
				<verse number="5">Lecz ty bądź czujny we wszystkim, znoś cierpienia, wykonuj dzieło ewangelisty, w pełni dowódź swojej służby.</verse>
				<verse number="6">Ja bowiem już mam być złożony w ofierze, a czas mojego odejścia nadchodzi.</verse>
				<verse number="7">Dobrą walkę stoczyłem, bieg ukończyłem, wiarę zachowałem.</verse>
				<verse number="8">Odtąd odłożona jest dla mnie korona sprawiedliwości, którą mi w owym dniu da Pan, sędzia sprawiedliwy, a nie tylko mnie, ale i wszystkim, którzy umiłowali jego przyjście.</verse>
				<verse number="9">Postaraj się przybyć do mnie szybko.</verse>
				<verse number="10">Demas bowiem mnie opuścił, umiłowawszy ten świat, i udał się do Tesaloniki, Krescens do Galacji, Tytus do Dalmacji;</verse>
				<verse number="11">Tylko Łukasz jest ze mną. Weź Marka i przyprowadź ze sobą, bo jest mi bardzo przydatny do służby.</verse>
				<verse number="12">Tychika zaś posłałem do Efezu.</verse>
				<verse number="13">Płaszcz, który zostawiłem w Troadzie u Karposa, przynieś ze sobą, gdy przyjdziesz, a także księgi, zwłaszcza pergaminy.</verse>
				<verse number="14">Aleksander, ludwisarz, wyrządził mi wiele zła; niech mu Pan odda według jego uczynków.</verse>
				<verse number="15">I ty się go strzeż, bo bardzo sprzeciwiał się naszym słowom.</verse>
				<verse number="16">Podczas pierwszej mojej obrony nikt przy mnie nie stanął, lecz wszyscy mnie opuścili. Niech im to nie będzie policzone.</verse>
				<verse number="17">Lecz Pan stanął przy mnie i umocnił mnie, aby głoszenie było przeze mnie całkowicie utwierdzone, [aby] usłyszeli je wszyscy poganie; i zostałem wyrwany z paszczy lwa.</verse>
				<verse number="18">Wyrwie mnie też Pan ze wszelkiego złego uczynku i zachowa dla swojego królestwa niebieskiego. Jemu chwała na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="19">Pozdrów Pryskę i Akwilę oraz dom Onezyfora.</verse>
				<verse number="20">Erast pozostał w Koryncie, a Trofima zostawiłem chorego w Milecie.</verse>
				<verse number="21">Postaraj się przybyć przed zimą. Pozdrawia cię Eubulos, Pudens, Linus, Klaudia i wszyscy bracia.</verse>
				<verse number="22">Pan Jezus Chrystus [niech będzie] z twoim duchem. Łaska [niech będzie] z wami. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="56">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, sługa Boga i apostoł Jezusa Chrystusa według wiary wybranych Bożych i poznania prawdy, która [jest] zgodna z pobożnością;</verse>
				<verse number="2">W nadziei życia wiecznego, które obiecał przed dawnymi wiekami ten, który nie kłamie, Bóg;</verse>
				<verse number="3">I we właściwym czasie objawił swoje słowo przez głoszenie, które zostało mi powierzone zgodnie z nakazem Boga, naszego Zbawiciela;</verse>
				<verse number="4">Do Tytusa, [mego] własnego syna we wspólnej wierze. Łaska, miłosierdzie i pokój od Boga Ojca i Pana Jezusa Chrystusa, naszego Zbawiciela.</verse>
				<verse number="5">Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, abyś uporządkował to, co tam [jeszcze] zostało [do zrobienia], i ustanowił w każdym mieście starszych, jak ci nakazałem;</verse>
				<verse number="6">Jeśli ktoś jest nienaganny, mąż jednej żony, mający dzieci wierne, nieobwiniane o hulaszcze życie lub niekarność.</verse>
				<verse number="7">Biskup bowiem, jako szafarz Boży, ma być nienaganny, niesamowolny, nieskory do gniewu, nieoddający się piciu wina, nieskłonny do bicia, niegoniący za brudnym zyskiem;</verse>
				<verse number="8">Lecz gościnny, miłujący dobro, roztropny, sprawiedliwy, święty, powściągliwy;</verse>
				<verse number="9">Trzymający się wiernego słowa, zgodnego z nauką, aby też mógł przez zdrową naukę napominać i przekonywać tych, którzy się sprzeciwiają.</verse>
				<verse number="10">Jest bowiem wielu niekarnych, oddających się czczej gadaninie i zwodzicieli, zwłaszcza wśród obrzezanych.</verse>
				<verse number="11">Im trzeba zamknąć usta, gdyż całe domy wywracają, nauczając, czego nie należy, dla brudnego zysku.</verse>
				<verse number="12">Jeden z nich, ich własny prorok, powiedział: Kreteńczycy to zawsze kłamcy, złe bestie, brzuchy leniwe.</verse>
				<verse number="13">Świadectwo to jest prawdziwe. Dlatego karć ich surowo, aby byli zdrowi w wierze;</verse>
				<verse number="14">I nie zajmowali się żydowskimi baśniami i przykazaniami ludzi odwracających się od prawdy.</verse>
				<verse number="15">Dla czystych wszystko jest czyste, natomiast dla skalanych i niewierzących nie ma nic czystego, lecz skalany jest zarówno ich umysł, jak i sumienie.</verse>
				<verse number="16">Twierdzą, że znają Boga, ale [swymi] uczynkami [temu] przeczą, budząc obrzydzenie, będąc nieposłusznymi i niezdolnymi do wszelkiego dobrego uczynku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Ty zaś mów to, co jest zgodne ze zdrową nauką.</verse>
				<verse number="2">Starsi [mężczyźni] niech będą trzeźwi, poważni, roztropni, zdrowi w wierze, w miłości, w cierpliwości.</verse>
				<verse number="3">Podobnie starsze kobiety niech zachowują się w sposób godny świętych, niech nie oczerniają, nie nadużywają wina, uczą tego, co dobre.</verse>
				<verse number="4">Niech uczą młodsze [kobiety] rozsądku, [jak] mają kochać swoich mężów i dzieci;</verse>
				<verse number="5">Żeby [były] roztropne, czyste, żeby zajmowały się domem, były dobre, posłuszne swoim mężom, aby nie bluźniono słowu Bożemu.</verse>
				<verse number="6">Młodzieńców także napominaj, aby byli trzeźwi.</verse>
				<verse number="7">We wszystkim stawiaj samego siebie za wzór dobrych uczynków. W nauczaniu [okazuj] prawość, powagę;</verse>
				<verse number="8">Słowa zdrowe, nienaganne, aby ten, kto się sprzeciwia, był zawstydzony, nie mając o was nic złego do powiedzenia.</verse>
				<verse number="9">Sługi [nauczaj], aby byli poddani swoim panom i we wszystkim się [im] podobali, nie sprzeciwiając się;</verse>
				<verse number="10">[Niczego] sobie nie przywłaszczając, ale we wszystkim okazując doskonałą wierność, aby we wszystkim zdobili naukę Boga, naszego Zbawiciela.</verse>
				<verse number="11">Objawiła się bowiem łaska Boga, niosąca zbawienie wszystkim ludziom;</verse>
				<verse number="12">Pouczająca nas, abyśmy wyrzekłszy się bezbożności i światowych pożądliwości, trzeźwo, sprawiedliwie i pobożnie żyli na tym świecie;</verse>
				<verse number="13">Oczekując błogosławionej nadziei i chwalebnego objawienia się wielkiego Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="14">Który wydał samego siebie za nas, aby nas wykupić od wszelkiej nieprawości i oczyścić sobie lud na własność, gorliwy w spełnianiu dobrych uczynków.</verse>
				<verse number="15">To mów, [do tego] zachęcaj i strofuj z całą powagą; niech nikt tobą nie gardzi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Przypominaj im, aby zwierzchnościom i władzom byli poddani i posłuszni, gotowi do każdego dobrego uczynku;</verse>
				<verse number="2">Nikomu nie ubliżali, nie byli kłótliwi, [ale] uprzejmi, okazujący wszelką łagodność wobec wszystkich ludzi.</verse>
				<verse number="3">Niegdyś bowiem i my byliśmy głupi, oporni, błądzący, służący rozmaitym pożądliwościom i rozkoszom, żyjący w złośliwości i zazdrości, znienawidzeni i nienawidzący jedni drugich.</verse>
				<verse number="4">Lecz gdy się objawiła dobroć i miłość Boga, naszego Zbawiciela, względem ludzi;</verse>
				<verse number="5">Nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia zbawił nas przez obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego;</verse>
				<verse number="6">Którego wylał na nas obficie przez Jezusa Chrystusa, naszego Zbawiciela;</verse>
				<verse number="7">Abyśmy, usprawiedliwieni jego łaską, stali się dziedzicami zgodnie z nadzieją życia wiecznego.</verse>
				<verse number="8">Wiarygodne to słowo i chcę, abyś o tym zapewniał, żeby ci, którzy uwierzyli Bogu, zabiegali o celowanie w dobrych uczynkach. Jest to dobre i pożyteczne dla ludzi.</verse>
				<verse number="9">Unikaj zaś głupich dociekań, rodowodów, sporów i kłótni o prawo; są bowiem nieużyteczne i próżne.</verse>
				<verse number="10">Heretyka po pierwszym i drugim upomnieniu unikaj;</verse>
				<verse number="11">Wiedząc, że taki [człowiek] jest przewrotny i grzeszy, i sam siebie osądza.</verse>
				<verse number="12">Gdy poślę do ciebie Artemasa lub Tychika, staraj się przybyć do mnie do Nikopolis, bo tam postanowiłem spędzić zimę.</verse>
				<verse number="13">Zenasa, uczonego w prawie, i Apollosa starannie wypraw, aby im niczego nie brakowało.</verse>
				<verse number="14">A niech i nasi uczą się przodować w dobrych uczynkach, gdzie tego potrzeba, żeby nie byli bezowocni.</verse>
				<verse number="15">Pozdrawiają cię wszyscy, którzy są ze mną. Pozdrów tych, którzy nas miłują w wierze. Łaska [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="57">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Paweł, więzień Chrystusa Jezusa, i Tymoteusz, brat, do umiłowanego Filemona, naszego współpracownika;</verse>
				<verse number="2">Do [naszej] umiłowanej Apfii, do Archipa, naszego współbojownika i do kościoła, który jest w twoim domu.</verse>
				<verse number="3">Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="4">Dziękuję mojemu Bogu, zawsze wzmiankę czyniąc o tobie w moich modlitwach;</verse>
				<verse number="5">Słysząc o twojej miłości i wierze, którą masz względem Pana Jezusa i względem wszystkich świętych;</verse>
				<verse number="6">[Modlę się], aby udzielenie twojej wiary doprowadziło do poznania wszelkiego dobra, które jest w was przez Chrystusa Jezusa.</verse>
				<verse number="7">Mamy bowiem wielką radość i pociechę z powodu twojej miłości, bracie, gdyż przez ciebie serca świętych zostały pokrzepione.</verse>
				<verse number="8">Dlatego, chociaż mogę śmiało w Chrystusie nakazać ci, co należy [czynić];</verse>
				<verse number="9">To [jednak] ze względu na miłość raczej proszę, będąc tym, kim jestem – Pawłem, starcem, a teraz i więźniem Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="10">Proszę cię za moim synem, Onezymem, którego zrodziłem w moich więzach;</verse>
				<verse number="11">Który niegdyś był dla ciebie nieużyteczny, ale teraz dla ciebie i dla mnie jest bardzo użyteczny.</verse>
				<verse number="12">Jego odsyłam, przyjmij go więc jak moje serce.</verse>
				<verse number="13">Zamierzałem go przy sobie zatrzymać, aby zamiast ciebie posługiwał mi w więzach ewangelii.</verse>
				<verse number="14">Lecz bez twojej zgody nie chciałem nic czynić, aby twój dobry [uczynek] nie był jakby z przymusu, ale z własnej woli.</verse>
				<verse number="15">Może bowiem dlatego oddalił się na chwilę [od ciebie], abyś go odzyskał na zawsze;</verse>
				<verse number="16">Już nie jako sługę, lecz więcej niż sługę, [jako] brata umiłowanego, zwłaszcza dla mnie, a tym bardziej dla ciebie, i w ciele, i w Panu.</verse>
				<verse number="17">Jeżeli więc masz mnie za przyjaciela, przyjmij go jak mnie.</verse>
				<verse number="18">A jeśli wyrządził ci jakąś szkodę albo [jest] ci coś winien, policz to na mój rachunek.</verse>
				<verse number="19">Ja, Paweł, napisałem własnoręcznie, ja zapłacę, by nie mówić już o tym, że jesteś mi winien samego siebie.</verse>
				<verse number="20">Tak, bracie, niech ja dzięki tobie doznam radości w Panu, pokrzep moje serce w Panu.</verse>
				<verse number="21">Napisałem ci, będąc pewny twego posłuszeństwa, wiedząc, że uczynisz nawet więcej, niż mówię.</verse>
				<verse number="22">A zarazem przygotuj mi też gościnę; mam bowiem ufność, że dzięki waszym modlitwom będę wam oddany.</verse>
				<verse number="23">Pozdrawiają cię Epafras, mój współwięzień w Chrystusie Jezusie;</verse>
				<verse number="24">Marek, Arystarch, Demas, Łukasz – moi współpracownicy.</verse>
				<verse number="25">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z waszym duchem. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="58">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Bóg, który wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał niegdyś do ojców przez proroków;</verse>
				<verse number="2">W tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez [swego] Syna, którego ustanowił dziedzicem wszystkiego, przez którego też stworzył światy;</verse>
				<verse number="3">Który, będąc blaskiem [jego] chwały i wyrazem jego istoty i podtrzymując wszystko słowem swojej mocy, dokonawszy oczyszczenia z naszych grzechów przez samego siebie, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach;</verse>
				<verse number="4">I stał się o tyle wyższy od aniołów, o ile znamienitsze od nich odziedziczył imię.</verse>
				<verse number="5">Do którego bowiem z aniołów powiedział kiedykolwiek: Ty jesteś moim Synem, ja ciebie dziś zrodziłem? I znowu: Ja będę mu Ojcem, a on będzie mi Synem?</verse>
				<verse number="6">I znowu, gdy wprowadza pierworodnego na świat, mówi: Niech mu oddają pokłon wszyscy aniołowie Boga.</verse>
				<verse number="7">O aniołach zaś mówi: On czyni swoich aniołów duchami, a swoje sługi płomieniami ognia.</verse>
				<verse number="8">Lecz do Syna [mówi]: Twój tron, o Boże, na wieki wieków, berłem sprawiedliwości [jest] berło twego królestwa.</verse>
				<verse number="9">Umiłowałeś sprawiedliwość, a znienawidziłeś nieprawość, dlatego namaścił cię, o Boże, twój Bóg olejkiem radości bardziej niż twoich towarzyszy.</verse>
				<verse number="10">Oraz: Ty, Panie, na początku założyłeś [fundamenty] ziemi, a niebiosa są dziełem twoich rąk.</verse>
				<verse number="11">One przeminą, ale ty zostaniesz i wszystkie jak szata się zestarzeją;</verse>
				<verse number="12">I jak płaszcz je zwiniesz, i zostaną odmienione. Ty zaś jesteś ten sam, a twoje lata się nie skończą.</verse>
				<verse number="13">Do którego też z aniołów kiedykolwiek powiedział: Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy?</verse>
				<verse number="14">Czy nie są oni wszyscy duchami służebnymi, posyłanymi, by służyć tym, którzy mają odziedziczyć zbawienie?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Dlatego musimy tym bardziej trzymać się tego, co słyszeliśmy, aby nam [to] czasem nie uciekło.</verse>
				<verse number="2">Bo jeśli słowo wypowiedziane przez aniołów było niewzruszone, a wszelkie wykroczenie i nieposłuszeństwo otrzymało sprawiedliwą odpłatę;</verse>
				<verse number="3">Jakże my ujdziemy, jeśli zaniedbamy tak wielkie zbawienie, które było głoszone na początku przez Pana, a potwierdzone nam przez tych, którzy [go] słyszeli?</verse>
				<verse number="4">[Którym] i Bóg dał świadectwo przez znaki, cuda i różnorakie moce oraz [przez] udzielanie Ducha Świętego według swojej woli.</verse>
				<verse number="5">Nie aniołom bowiem poddał przyszły świat, o którym mówimy.</verse>
				<verse number="6">Ktoś to gdzieś stwierdził, gdy powiedział: Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, albo syn człowieczy, że troszczysz się o niego?</verse>
				<verse number="7">Uczyniłeś go niewiele mniejszym od aniołów, chwałą i czcią ukoronowałeś go i ustanowiłeś go nad uczynkami twoich rąk.</verse>
				<verse number="8">Wszystko poddałeś pod jego stopy. A skoro poddał mu wszystko, nie pozostawił niczego, co nie byłoby mu poddane. Lecz teraz jeszcze nie widzimy, aby wszystko było mu poddane.</verse>
				<verse number="9">Ale widzimy Jezusa, który stał się niewiele mniejszy od aniołów, ukoronowanego chwałą i czcią za cierpienia śmierci, aby z łaski Boga zakosztował śmierci za wszystkich.</verse>
				<verse number="10">Wypadało bowiem temu, dla którego [jest] wszystko i przez którego jest wszystko, aby, doprowadzając wielu synów do chwały, wodza ich zbawienia uczynił doskonałym przez cierpienie.</verse>
				<verse number="11">Zarówno bowiem ten, który uświęca, jak i uświęceni, z jednego są wszyscy. Z tego powodu nie wstydzi się nazywać ich braćmi;</verse>
				<verse number="12">Mówiąc: Oznajmię twoje imię moim braciom, pośród zgromadzenia będę ci śpiewał.</verse>
				<verse number="13">I znowu: Będę pokładał w nim ufność. I znowu: Oto ja i dzieci, które dał mi Bóg.</verse>
				<verse number="14">Ponieważ zaś dzieci są uczestnikami ciała i krwi, i on także stał się ich uczestnikiem, aby przez śmierć zniszczyć tego, który miał władzę nad śmiercią, to jest diabła;</verse>
				<verse number="15">I aby wyzwolić tych, którzy z powodu lęku przed śmiercią przez całe życie podlegali niewoli.</verse>
				<verse number="16">Bo zaprawdę nie przyjął [natury] aniołów, ale potomstwo Abrahama.</verse>
				<verse number="17">Dlatego musiał we wszystkim upodobnić się do braci, aby stał się miłosiernym i wiernym najwyższym kapłanem wobec Boga dla przebłagania za grzechy ludu.</verse>
				<verse number="18">A że sam cierpiał, będąc kuszony, może dopomóc tym, którzy są w pokusach.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Dlatego, bracia święci, uczestnicy niebieskiego powołania, zwróćcie uwagę na Apostoła i Najwyższego Kapłana naszego wyznania, Chrystusa Jezusa;</verse>
				<verse number="2">Wiernego temu, który go ustanowił, podobnie jak Mojżesz [był] w całym jego domu.</verse>
				<verse number="3">Tym większej bowiem chwały jest on godzien od Mojżesza, im większą cześć od domu ma jego budowniczy.</verse>
				<verse number="4">Bo każdy dom jest przez kogoś zbudowany, lecz tym, który wszystko zbudował, jest Bóg.</verse>
				<verse number="5">I Mojżesz wprawdzie był wierny w całym jego domu jako sługa, na świadectwo tego, co potem miało być powiedziane;</verse>
				<verse number="6">Lecz Chrystus jako syn panuje nad swoim domem. Jego domem my jesteśmy, jeśli tylko ufność i chwalebną nadzieję aż do końca niewzruszenie zachowamy.</verse>
				<verse number="7">Dlatego, jak mówi Duch Święty: Dzisiaj, jeśli usłyszycie jego głos;</verse>
				<verse number="8">Nie zatwardzajcie waszych serc jak podczas rozdrażnienia, w dniu próby na pustyni;</verse>
				<verse number="9">Gdzie mnie wystawiali na próbę wasi ojcowie [i] doświadczali, i oglądali moje dzieła przez czterdzieści lat.</verse>
				<verse number="10">Dlatego się rozgniewałem na to pokolenie i powiedziałem: Oni zawsze błądzą sercem i nie poznali moich dróg;</verse>
				<verse number="11">Toteż przysiągłem w moim gniewie, że nie wejdą do mojego odpoczynku.</verse>
				<verse number="12">Uważajcie, bracia, żeby nie było czasem w kimś z was przewrotnego serca niewiary, które by odstępowało od Boga żywego;</verse>
				<verse number="13">Lecz zachęcajcie się wzajemnie każdego dnia, dopóki nazywa się „Dzisiaj”, aby nikt z was nie popadł w zatwardziałość przez oszustwo grzechu.</verse>
				<verse number="14">Staliśmy się bowiem uczestnikami Chrystusa, jeśli tylko nasze pierwotne przeświadczenie aż do końca niewzruszenie zachowamy.</verse>
				<verse number="15">Dopóki jest powiedziane: Dzisiaj, jeśli usłyszycie jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc jak w dniu rozdrażnienia.</verse>
				<verse number="16">Niektórzy bowiem, usłyszawszy, rozdrażnili [Pana], ale nie wszyscy [z tych], którzy wyszli z Egiptu pod wodzą Mojżesza.</verse>
				<verse number="17">A na kogo gniewał się przez czterdzieści lat? Czy nie na tych, którzy zgrzeszyli, a których ciała legły na pustyni?</verse>
				<verse number="18">A którym przysiągł, że nie wejdą do jego odpoczynku, jeśli nie tym, którzy byli nieposłuszni?</verse>
				<verse number="19">Widzimy więc, że nie mogli wejść z powodu niewiary.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Bójmy się więc, gdy jeszcze trwa obietnica wejścia do jego odpoczynku, aby czasem się nie okazało, że ktoś z was [jej] nie osiągnął.</verse>
				<verse number="2">I nam bowiem głoszono ewangelię jak i tamtym. Lecz tamtym nie pomogło słowo, które słyszeli, gdyż nie było powiązane z wiarą tych, którzy [je] słyszeli.</verse>
				<verse number="3">Bo do odpoczynku wchodzimy my, którzy uwierzyliśmy, jak powiedział: Dlatego przysiągłem w moim gniewie, że nie wejdą do mojego odpoczynku, choć [jego] dzieła były dokonane od założenia świata.</verse>
				<verse number="4">Powiedział bowiem w pewnym miejscu o siódmym dniu tak: I odpoczął Bóg siódmego dnia od wszystkich swoich dzieł.</verse>
				<verse number="5">A tutaj znowu: Nie wejdą do mego odpoczynku.</verse>
				<verse number="6">Ponieważ więc jest tak, że niektórzy mają wejść do niego, a ci, którym najpierw głoszono, nie weszli z powodu niewiary;</verse>
				<verse number="7">Znowu wyznacza pewien dzień, mówiąc przez Dawida po tak długim czasie „Dzisiaj”, jak to zostało powiedziane: Dzisiaj, jeśli usłyszycie jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc.</verse>
				<verse number="8">Gdyby bowiem Jozue zapewnił im odpoczynek, [Bóg] nie mówiłby potem o innym dniu.</verse>
				<verse number="9">A tak zostaje [jeszcze] odpoczynek dla ludu Bożego.</verse>
				<verse number="10">Kto bowiem wszedł do jego odpoczynku, on także odpoczął od swoich czynów, tak jak Bóg od swoich.</verse>
				<verse number="11">Starajmy się więc wejść do owego odpoczynku, aby nikt nie wpadł w ten sam przykład niewiary.</verse>
				<verse number="12">Słowo Boże bowiem jest żywe i skuteczne, ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, [zdolne] rozsądzić myśli i zamiary serca.</verse>
				<verse number="13">[Żadne] stworzenie nie ukryje się przed nim, przeciwnie, wszystko jest obnażone i odkryte przed oczami tego, któremu musimy zdać sprawę.</verse>
				<verse number="14">Mając więc wielkiego najwyższego kapłana, który przeszedł przez niebiosa, Jezusa, Syna Bożego, trzymajmy się [naszego] wyznania.</verse>
				<verse number="15">Nie mamy bowiem najwyższego kapłana, który by nie mógł współczuć naszym słabościom, lecz kuszonego we wszystkim podobnie jak [my], ale bez grzechu.</verse>
				<verse number="16">Przystąpmy więc z ufnością do tronu łaski, abyśmy dostąpili miłosierdzia i znaleźli łaskę ku pomocy w stosownej chwili.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Każdy bowiem najwyższy kapłan wzięty spośród ludzi, dla ludzi jest ustanowiony w [sprawach] odnoszących się do Boga, aby składał dary i ofiary za grzechy;</verse>
				<verse number="2">Który może współczuć nieświadomym i błądzącym, gdyż sam podlega słabościom.</verse>
				<verse number="3">I z tego powodu powinien, jak za lud, tak i za samego siebie składać ofiary za grzechy.</verse>
				<verse number="4">A nikt sam sobie nie bierze tej godności, tylko [ten], który zostaje powołany przez Boga, tak jak Aaron.</verse>
				<verse number="5">Podobnie i Chrystus nie sam siebie okrył chwałą, aby stać się najwyższym kapłanem, ale ten, który powiedział do niego: Ty jesteś moim Synem, ja ciebie dziś zrodziłem.</verse>
				<verse number="6">Tak jak i w innym [miejscu] mówi: Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka.</verse>
				<verse number="7">On za dni swego ciała zanosił z głośnym wołaniem i ze łzami modlitwy i usilne prośby do tego, który mógł go wybawić od śmierci, i został wysłuchany z powodu [swojej] bogobojności.</verse>
				<verse number="8">Chociaż był Synem, nauczył się posłuszeństwa przez to, co wycierpiał.</verse>
				<verse number="9">A uczyniony doskonałym, stał się sprawcą wiecznego zbawienia dla wszystkich, którzy są mu posłuszni;</verse>
				<verse number="10">Nazwany przez Boga najwyższym kapłanem według porządku Melchizedeka.</verse>
				<verse number="11">Wiele mamy o nim do powiedzenia, a trudno wam to wyjaśnić, ponieważ staliście się ociężali w słuchaniu.</verse>
				<verse number="12">Chociaż bowiem ze względu na czas powinniście być nauczycielami, znowu potrzebujecie, żeby was ktoś uczył początkowych zasad słów Bożych, i staliście się [ludźmi, którzy] potrzebują mleka, a nie stałego pokarmu.</verse>
				<verse number="13">Każdy bowiem, kto żywi się tylko mlekiem, jest niewprawny w słowie sprawiedliwości, bo jest niemowlęciem.</verse>
				<verse number="14">Natomiast pokarm stały jest dla dorosłych, którzy przez praktykę mają zmysły wyćwiczone do rozróżniania dobra i zła.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">Dlatego zostawmy podstawowe nauki o Chrystusie i przejdźmy do tego, co doskonałe, nie zakładając ponownie fundamentu, [którym jest] pokuta od martwych uczynków i wiara w Boga;</verse>
				<verse number="2">Nauka o chrztach i nakładaniu rąk, o zmartwychwstaniu umarłych i sądzie wiecznym.</verse>
				<verse number="3">I to uczynimy, jeśli Bóg pozwoli.</verse>
				<verse number="4">Niemożliwe jest bowiem, żeby tych, którzy raz zostali oświeceni i zakosztowali daru niebieskiego, i stali się uczestnikami Ducha Świętego;</verse>
				<verse number="5">Zakosztowali też dobrego słowa Bożego i mocy przyszłego wieku;</verse>
				<verse number="6">A odpadli – ponownie odnowić ku pokucie, gdyż sami sobie znowu krzyżują Syna Bożego i wystawiają go na hańbę.</verse>
				<verse number="7">Ziemia bowiem, która pije deszcz często na nią spadający i rodzi rośliny użyteczne dla tych, którzy ją uprawiają, otrzymuje błogosławieństwo od Boga.</verse>
				<verse number="8">Lecz ta, która wydaje ciernie i osty, jest odrzucona i bliska przekleństwa, a jej końcem [jest] spalenie.</verse>
				<verse number="9">Ale chociaż tak mówimy, umiłowani, jesteśmy co do was przekonani o czymś lepszym i towarzyszącym zbawieniu.</verse>
				<verse number="10">Bóg bowiem nie jest niesprawiedliwy, aby miał zapomnieć o waszym dziele i trudzie miłości, którą okazaliście dla jego imienia, gdy służyliście świętym i [nadal] służycie.</verse>
				<verse number="11">Pragniemy zaś, aby każdy z was okazywał tę samą gorliwość, żebyście [mieli] pełnię nadziei aż do końca;</verse>
				<verse number="12">Abyście nie byli ociężali, ale naśladowali tych, którzy przez wiarę i cierpliwość dziedziczą obietnice.</verse>
				<verse number="13">Gdy bowiem Bóg dał obietnicę Abrahamowi, a nie miał nikogo większego, na kogo mógłby przysiąc, przysiągł na siebie samego;</verse>
				<verse number="14">Mówiąc: Zaprawdę, błogosławiąc, błogosławić ci będę i rozmnażając, rozmnożę cię.</verse>
				<verse number="15">A ponieważ tak cierpliwie czekał, dostąpił [spełnienia] obietnicy.</verse>
				<verse number="16">Ludzie bowiem przysięgają na kogoś większego, a przysięga dla potwierdzenia jest zakończeniem wszystkich sporów między nimi.</verse>
				<verse number="17">Dlatego też Bóg, chcąc dobitniej okazać dziedzicom obietnicy niezmienność swojego postanowienia, poręczył ją przysięgą;</verse>
				<verse number="18">Abyśmy przez dwie niezmienne rzeczy, w których jest niemożliwe, aby Bóg kłamał, mieli silną pociechę, [my], którzy uciekliśmy, by pochwycić się zaoferowanej nam nadziei;</verse>
				<verse number="19">Którą mamy jako kotwicę duszy, bezpieczną i niewzruszoną, sięgającą poza zasłonę;</verse>
				<verse number="20">Gdzie [jako] poprzednik wszedł dla nas Jezus, stawszy się najwyższym kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Ten bowiem Melchizedek, król Salemu, kapłan Boga najwyższego, wyszedł na spotkanie Abrahama wracającego po rozgromieniu królów i pobłogosławił go.</verse>
				<verse number="2">Jemu też Abraham wydzielił dziesięcinę ze wszystkiego. Jest [on] najpierw, według tłumaczenia, królem sprawiedliwości, potem też królem Salemu, co znaczy król pokoju.</verse>
				<verse number="3">Bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, ale upodobniony do Syna Bożego, pozostaje kapłanem na zawsze.</verse>
				<verse number="4">Rozważcie więc, jak wielki [był] ten, któremu sam patriarcha Abraham dał dziesięcinę z łupu.</verse>
				<verse number="5">Wprawdzie ci z synów Lewiego, którzy otrzymują urząd kapłański, mają nakaz zgodnie z prawem pobierać dziesięcinę od ludu, to jest od swoich braci, chociaż wywodzą się z lędźwi Abrahama;</verse>
				<verse number="6">Lecz ten, który nie wywodził się z ich rodu, otrzymał dziesięcinę od Abrahama i pobłogosławił temu, który miał obietnice.</verse>
				<verse number="7">A jest to rzecz bezsporna, że mniejszy otrzymuje błogosławieństwo od większego.</verse>
				<verse number="8">Ponadto tu biorą dziesięciny ludzie, którzy umierają, tam zaś [ten], o którym zaświadczono, że żyje.</verse>
				<verse number="9">I jeśli tak można powiedzieć, także Lewi, który otrzymuje dziesięciny, dał dziesięcinę w Abrahamie.</verse>
				<verse number="10">Był bowiem jeszcze w lędźwiach [swego] ojca, gdy Melchizedek wyszedł mu na spotkanie.</verse>
				<verse number="11">Gdyby więc doskonałość była [osiągalna] przez kapłaństwo lewickie – gdyż lud otrzymał prawo oparte na nim – to jaka byłaby jeszcze potrzeba, aby pojawił się inny kapłan według porządku Melchizedeka, a nie był mianowany według porządku Aarona?</verse>
				<verse number="12">A skoro zmienia się kapłaństwo, musi też nastąpić zmiana prawa.</verse>
				<verse number="13">Ten zaś, o którym się to mówi, należał do innego pokolenia, z którego nikt nie służył przy ołtarzu.</verse>
				<verse number="14">Wiadomo bowiem, że nasz Pan pochodził z pokolenia Judy, o którym to pokoleniu odnośnie kapłaństwa Mojżesz nic nie mówi.</verse>
				<verse number="15">Jest to jeszcze bardziej oczywiste, skoro na podobieństwo Melchizedeka pojawia się inny kapłan;</verse>
				<verse number="16">Który stał się [nim] nie według cielesnego przykazania prawa, ale według mocy niezniszczalnego życia.</verse>
				<verse number="17">Tak bowiem świadczy: Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka.</verse>
				<verse number="18">Zostało więc zniesione poprzednie przykazanie z powodu jego słabości i nieużyteczności.</verse>
				<verse number="19">Prawo bowiem nie uczyniło niczego doskonałym, ale [na jego miejsce] została wprowadzona lepsza nadzieja, przez którą zbliżamy się [do] Boga.</verse>
				<verse number="20">A [stało się] to nie bez złożenia przysięgi.</verse>
				<verse number="21">Tamci bowiem zostali kapłanami bez przysięgi, ten zaś na podstawie przysięgi tego, który powiedział do niego: Przysiągł Pan i nie będzie żałował: Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedeka;</verse>
				<verse number="22">O tyle też Jezus stał się poręczycielem lepszego przymierza.</verse>
				<verse number="23">A wprawdzie tamtych kapłanów było wielu, gdyż śmierć nie pozwoliła im trwać na zawsze.</verse>
				<verse number="24">Ten zaś, ponieważ trwa na wieki, ma kapłaństwo nieprzemijające.</verse>
				<verse number="25">Dlatego też całkowicie może zbawić tych, którzy przez niego przychodzą do Boga, bo zawsze żyje, aby wstawiać się za nimi.</verse>
				<verse number="26">Takiego to przystało nam mieć najwyższego kapłana: świętego, niewinnego, nieskalanego, oddzielonego od grzeszników i wywyższonego ponad niebiosa;</verse>
				<verse number="27">Który nie musi codziennie, jak tamci najwyżsi kapłani, składać ofiar najpierw za własne grzechy, a potem za [grzechy] ludu. Uczynił to bowiem raz, ofiarując samego siebie.</verse>
				<verse number="28">Prawo bowiem ustanawiało najwyższymi kapłanami ludzi, którzy podlegają słabościom, słowo zaś przysięgi, która nastąpiła po prawie, [ustanowiło] Syna doskonałego na wieki.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A [oto] podsumowanie tego, co mówimy: mamy takiego najwyższego kapłana, który zasiadł po prawicy tronu Majestatu w niebiosach.</verse>
				<verse number="2">Jest on sługą świątyni i prawdziwego przybytku zbudowanego przez Pana, a nie człowieka.</verse>
				<verse number="3">Każdy bowiem najwyższy kapłan jest ustanawiany do składania darów i ofiar. Dlatego było konieczne, żeby i ten miał co ofiarować.</verse>
				<verse number="4">Gdyby zaś był na ziemi, nie byłby kapłanem, gdyż są tu inni kapłani, którzy ofiarują dary zgodnie z prawem.</verse>
				<verse number="5">Służą oni obrazowi i cieniowi tego, co niebiańskie, jak Bóg powiedział Mojżeszowi, gdy miał zbudować przybytek: Uważaj – powiedział – abyś uczynił wszystko według wzoru, który ci został ukazany na górze.</verse>
				<verse number="6">Teraz zaś [nasz kapłan] o tyle znakomitszą otrzymał służbę, o ile jest pośrednikiem lepszego przymierza, które zostało oparte na lepszych obietnicach.</verse>
				<verse number="7">Gdyby bowiem to pierwsze było nienaganne, to nie szukano by miejsca na drugie.</verse>
				<verse number="8">Tymczasem, ganiąc ich, mówi: Oto nadchodzą dni, mówi Pan, gdy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze.</verse>
				<verse number="9">Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, gdy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Ponieważ oni nie wytrwali w moim przymierzu, ja też przestałem o nich dbać, mówi Pan.</verse>
				<verse number="10">Takie zaś jest przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Dam moje prawa w ich umysły i wypiszę je na ich sercach. I będę im Bogiem, a oni będą mi ludem.</verse>
				<verse number="11">I nikt nie będzie uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj Pana, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich.</verse>
				<verse number="12">Będę bowiem łaskawy dla ich występków, a ich grzechów i nieprawości więcej nie wspomnę.</verse>
				<verse number="13">A gdy mówi „nowe”, uznaje pierwsze za przedawnione; a to, co się przedawnia i starzeje, bliskie jest zaniku.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">Wprawdzie i pierwsze [przymierze] miało przepisy [o] służbie [Bożej] oraz ziemską świątynię.</verse>
				<verse number="2">Został bowiem zbudowany przybytek, w którego pierwszej [części], zwanej [Miejscem] Świętym, znajdował się świecznik, stół i chleby pokładne.</verse>
				<verse number="3">Za drugą zaś zasłoną był przybytek, który zwano Miejscem Najświętszym.</verse>
				<verse number="4">Posiadało ono złotą kadzielnicę i arkę przymierza całą pokrytą złotem, w której [było] złote naczynie z manną, laska Aarona, która zakwitła, i tablice przymierza.</verse>
				<verse number="5">Nad arką były cherubiny chwały, które zacieniały przebłagalnię. Nie ma teraz potrzeby szczegółowo o tym wszystkim mówić.</verse>
				<verse number="6">A odkąd zostało to tak urządzone, do pierwszej [części] przybytku zawsze wchodzą kapłani pełniący służbę [Bożą];</verse>
				<verse number="7">Do drugiej zaś raz w roku tylko sam najwyższy kapłan, [i to] nie bez krwi, którą ofiaruje za siebie i za grzechy niewiedzy ludu.</verse>
				<verse number="8">W ten sposób Duch Święty pokazuje, że jeszcze nie została objawiona droga [do] Miejsca Najświętszego, dopóki jeszcze stał pierwszy przybytek.</verse>
				<verse number="9">Był on obrazem na tamten czas, a składano w nim dary i ofiary, które nie mogły uczynić doskonałym w sumieniu tego, który pełnił służbę Bożą;</verse>
				<verse number="10">[Która polegała] tylko na pokarmach, napojach i różnych obmyciach, i przepisach cielesnych nałożonych aż do czasu naprawy.</verse>
				<verse number="11">Lecz Chrystus, gdy przyszedł jako najwyższy kapłan dóbr przyszłych, przez większy i doskonalszy przybytek, nieuczyniony ręką, to jest nienależący do tego budynku;</verse>
				<verse number="12">Ani nie przez krew kozłów i cieląt, ale przez własną krew wszedł raz do Miejsca Najświętszego, zdobywszy wieczne odkupienie.</verse>
				<verse number="13">Jeśli bowiem krew wołów i kozłów oraz popiół z jałówki, którymi skrapia się nieczystych, uświęca aż do oczyszczenia ciała;</verse>
				<verse number="14">To o ileż bardziej krew Chrystusa, który przez Ducha wiecznego ofiarował Bogu samego siebie bez skazy, oczyści wasze sumienie z martwych uczynków, by służyć Bogu żywemu?</verse>
				<verse number="15">I dlatego jest pośrednikiem nowego testamentu, ażeby przez śmierć poniesioną dla odkupienia występków, popełnionych za pierwszego testamentu, ci, którzy zostali powołani, otrzymali obietnicę wiecznego dziedzictwa.</verse>
				<verse number="16">Gdzie bowiem [jest] testament, tam musi nastąpić śmierć tego, który go sporządził.</verse>
				<verse number="17">Testament przecież nabiera mocy po śmierci, gdyż nie jest ważny, dopóki żyje ten, kto sporządził testament.</verse>
				<verse number="18">Dlatego i pierwszy [testament] nie był zapoczątkowany bez krwi.</verse>
				<verse number="19">Gdy bowiem Mojżesz ogłosił całemu ludowi każde przykazanie zgodnie z prawem, wziął krew cieląt i kozłów z wodą, wełną szkarłatną i hizopem i pokropił zarówno samą księgę, jak i cały lud;</verse>
				<verse number="20">Mówiąc: To jest krew przymierza, które Bóg dla was ustanowił.</verse>
				<verse number="21">Podobnie też pokropił krwią przybytek i wszystkie naczynia przeznaczone do służby [Bożej].</verse>
				<verse number="22">I prawie wszystko jest oczyszczane krwią zgodnie z prawem, a bez przelania krwi nie ma przebaczenia [grzechów].</verse>
				<verse number="23">Było więc konieczne, aby obrazy rzeczy, które są w niebie, były oczyszczone w ten sposób, same zaś [rzeczy] niebiańskie – lepszymi ofiarami od tamtych.</verse>
				<verse number="24">Chrystus bowiem wszedł nie do świątyni zbudowanej ręką, która była odbiciem prawdziwej, ale do samego nieba, aby teraz stawać dla nas przed obliczem Boga;</verse>
				<verse number="25">I nie po to, żeby często ofiarować samego siebie jak najwyższy kapłan, który wchodzi co roku do Miejsca Najświętszego z cudzą krwią;</verse>
				<verse number="26">Bo inaczej musiałby cierpieć wiele razy od początku świata. Lecz teraz na końcu wieków pojawił się raz dla zgładzenia grzechu przez ofiarowanie samego siebie.</verse>
				<verse number="27">A jak jest postanowione ludziom raz umrzeć, a potem sąd;</verse>
				<verse number="28">Tak też Chrystus raz ofiarowany na zgładzenie grzechów wielu, drugi raz ukaże się bez grzechu tym, którzy go oczekują dla zbawienia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">Prawo bowiem, zawierając cień przyszłych dóbr, a nie sam obraz rzeczy, nie może nigdy przez te same ofiary, które co roku są nieustannie składane, uczynić doskonałymi tych, którzy przychodzą.</verse>
				<verse number="2">W przeciwnym razie przestano by je składać, dlatego że składający [je], raz oczyszczeni, nie mieliby już żadnych grzechów na sumieniu.</verse>
				<verse number="3">A jednak przez te [ofiary] każdego roku odbywa się przypominanie grzechów.</verse>
				<verse number="4">Niemożliwe jest bowiem, aby krew wołów i kozłów gładziła grzechy.</verse>
				<verse number="5">Dlatego przychodząc na świat, mówi: Ofiary ani daru nie chciałeś, ale przygotowałeś mi ciało.</verse>
				<verse number="6">Całopalenia i ofiary za grzech nie podobały się tobie.</verse>
				<verse number="7">Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę – na początku księgi jest napisane o mnie – abym spełniał twoją wolę, o Boże.</verse>
				<verse number="8">Powiedziawszy wyżej: Ofiar, darów, całopaleń i [ofiar] za grzech nie chciałeś i nie podobały się tobie, choć składa się je zgodnie z prawem;</verse>
				<verse number="9">Następnie powiedział: Oto przychodzę, abym spełniał twoją wolę, o Boże. Znosi pierwsze, aby ustanowić drugie.</verse>
				<verse number="10">Za sprawą tej woli jesteśmy uświęceni przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa raz [na zawsze].</verse>
				<verse number="11">A każdy kapłan staje codziennie do wykonywania służby Bożej, wiele razy składając te same ofiary, które nigdy nie mogą zgładzić grzechów.</verse>
				<verse number="12">Lecz ten, gdy złożył jedną ofiarę za grzechy na zawsze, zasiadł po prawicy Boga;</verse>
				<verse number="13">Oczekując odtąd, aż jego nieprzyjaciele będą położeni jako podnóżek pod jego stopy.</verse>
				<verse number="14">Jedną bowiem ofiarą uczynił doskonałymi na zawsze tych, którzy są uświęceni.</verse>
				<verse number="15">A poświadcza nam to także Duch Święty. Bo powiedziawszy najpierw:</verse>
				<verse number="16">Takie jest przymierze, które zawrę z nimi po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawa w ich serca i wypiszę je na ich umysłach;</verse>
				<verse number="17">[Potem dodaje]: A ich grzechów i nieprawości więcej nie wspomnę.</verse>
				<verse number="18">Gdzie zaś jest ich odpuszczenie, tam nie [potrzeba] już ofiary za grzech.</verse>
				<verse number="19">Mając więc, bracia, śmiałość, aby przez krew Jezusa wejść do Najświętszego Miejsca;</verse>
				<verse number="20">Drogą nową i żywą, którą zapoczątkował dla nas przez zasłonę, to jest przez swoje ciało;</verse>
				<verse number="21">I [mając] wielkiego kapłana nad domem Bożym;</verse>
				<verse number="22">Zbliżmy się ze szczerym sercem, w pełni wiary, mając serca oczyszczone od złego sumienia i ciało obmyte czystą wodą.</verse>
				<verse number="23">Trzymajmy wyznanie nadziei niechwiejące się, bo wierny jest ten, który obiecał.</verse>
				<verse number="24">I okazujmy staranie jedni o drugich, by pobudzać się do miłości i dobrych uczynków;</verse>
				<verse number="25">Nie opuszczając naszego wspólnego zgromadzenia, jak to niektórzy mają w zwyczaju, ale zachęcając się [nawzajem], i to tym [bardziej], im bardziej widzicie, że zbliża się ten dzień.</verse>
				<verse number="26">Jeśli bowiem dobrowolnie grzeszymy po otrzymaniu poznania prawdy, to nie pozostaje już ofiara za grzechy;</verse>
				<verse number="27">Lecz jakieś straszliwe oczekiwanie sądu i żar ognia, który strawić ma przeciwników.</verse>
				<verse number="28">Kto gardził Prawem Mojżesza, ponosił śmierć bez miłosierdzia na podstawie zeznania dwóch albo trzech [świadków].</verse>
				<verse number="29">Jak wam się wydaje, na ileż surowszą karę zasługuje ten, kto by podeptał Syna Bożego i zbezcześcił krew przymierza, przez którą został uświęcony, i znieważył Ducha łaski?</verse>
				<verse number="30">Znamy bowiem tego, który powiedział: Zemsta [do] mnie [należy], ja odpłacę, mówi Pan. I znowu: Pan będzie sądzić swój lud.</verse>
				<verse number="31">Straszna to rzecz wpaść w ręce Boga żywego.</verse>
				<verse number="32">Przypomnijcie sobie dawne dni, kiedy to po oświeceniu znosiliście wielkie zmagania z cierpieniem;</verse>
				<verse number="33">Czy to gdy byliście publicznie wystawieni na pośmiewisko i prześladowania, czy też gdy staliście się uczestnikami [w cierpieniach] tych, z którymi się tak obchodzono.</verse>
				<verse number="34">Cierpieliście bowiem ze mną w moich więzach i przyjęliście z radością grabież waszego mienia, wiedząc, że macie w sobie lepszą i trwałą majętność w niebie.</verse>
				<verse number="35">Nie odrzucajcie więc waszej ufności, która ma wielką zapłatę.</verse>
				<verse number="36">Potrzeba wam bowiem cierpliwości, abyście wypełniając wolę Boga, dostąpili [spełnienia] obietnicy.</verse>
				<verse number="37">Bo jeszcze tylko bardzo krótka chwila, a przyjdzie ten, który ma przyjść, i nie będzie zwlekał.</verse>
				<verse number="38">A sprawiedliwy będzie żył z wiary, lecz jeśli się [ktoś] cofnie, moja dusza nie będzie miała w nim upodobania.</verse>
				<verse number="39">My zaś nie jesteśmy z tych, którzy się wycofują ku zatraceniu, ale z tych, którzy wierzą ku zbawieniu duszy.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">A wiara jest podstawą tego, czego się spodziewamy, [i] dowodem tego, czego nie widzimy.</verse>
				<verse number="2">Przez nią bowiem przodkowie otrzymali [chlubne] świadectwo.</verse>
				<verse number="3">Przez wiarę rozumiemy, że światy zostały ukształtowane słowem Boga, tak że to, co widzimy, nie powstało z tego, co widzialne.</verse>
				<verse number="4">Przez wiarę Abel złożył Bogu ofiarę lepszą niż Kain, dzięki czemu otrzymał świadectwo, że jest sprawiedliwy, bo Bóg zaświadczył o jego darach. Przez nią też, choć umarł, jeszcze mówi.</verse>
				<verse number="5">Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie oglądał śmierci, i nie znaleziono go, ponieważ Bóg go przeniósł. Zanim bowiem został przeniesiony, miał świadectwo, że podobał się Bogu.</verse>
				<verse number="6">Bez wiary zaś nie można podobać się [Bogu], bo ten, kto przychodzi do Boga, musi wierzyć, że [on] jest i że nagradza tych, którzy go szukają.</verse>
				<verse number="7">Przez wiarę Noe, ostrzeżony przez Boga o tym, czego jeszcze nie widziano, kierowany bojaźnią zbudował arkę, aby ocalić swój dom. Przez nią też potępił świat i stał się dziedzicem sprawiedliwości, która jest z wiary.</verse>
				<verse number="8">Przez wiarę Abraham, gdy został wezwany, aby pójść na miejsce, które miał wziąć w dziedzictwo, usłuchał i wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie.</verse>
				<verse number="9">Przez wiarę przebywał w ziemi obiecanej jak w obcej, mieszkając w namiotach z Izaakiem i Jakubem, współdziedzicami tej samej obietnicy.</verse>
				<verse number="10">Oczekiwał bowiem miasta mającego fundamenty, którego budowniczym i twórcą jest Bóg.</verse>
				<verse number="11">Przez wiarę także [sama] Sara, mimo podeszłego wieku, otrzymała moc poczęcia potomstwa i urodziła, gdyż za wiernego uznała tego, który obiecał.</verse>
				<verse number="12">Dlatego z jednego [człowieka], i to obumarłego, zrodziło się [potomstwo] tak liczne, jak gwiazdy niebieskie i jak niezliczony piasek na brzegu morza.</verse>
				<verse number="13">Wszyscy oni umarli w wierze, nie otrzymawszy [spełnienia] obietnic, ale z daleka je ujrzeli, cieszyli się nimi i witali je, i wyznawali, że są obcymi i pielgrzymami na ziemi.</verse>
				<verse number="14">Ci bowiem, którzy tak mówią, wyraźnie okazują, że szukają ojczyzny.</verse>
				<verse number="15">Gdyby przecież wspominali tę, z której wyszli, mieliby sposobność powrócić.</verse>
				<verse number="16">[Teraz] jednak pragną lepszej, to jest niebiańskiej. Dlatego Bóg nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem, bo przygotował dla nich miasto.</verse>
				<verse number="17">Przez wiarę Abraham, wystawiony na próbę, ofiarował Izaaka. On, który otrzymał obietnicę, złożył w ofierze jednorodzonego [syna];</verse>
				<verse number="18">On, któremu powiedziano: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo;</verse>
				<verse number="19">Uważał, że Bóg może nawet wskrzesić z martwych, skąd go też otrzymał na podobieństwo [zmartwychwstania].</verse>
				<verse number="20">Przez wiarę Izaak pobłogosławił Jakuba i Ezawa odnośnie tego, co miało nastąpić.</verse>
				<verse number="21">Przez wiarę Jakub, umierając, pobłogosławił każdego z synów Józefa i pokłonił się, wsparty o wierzchołek swojej laski.</verse>
				<verse number="22">Przez wiarę Józef, umierając, wspomniał o wyjściu synów Izraela i wydał polecenie co do swoich kości.</verse>
				<verse number="23">Przez wiarę Mojżesz po urodzeniu przez trzy miesiące był ukrywany przez swoich rodziców, ponieważ widzieli, że dziecko jest urodziwe, i nie ulękli się rozkazu króla.</verse>
				<verse number="24">Przez wiarę Mojżesz, gdy dorósł, odmówił nazywania się synem córki faraona;</verse>
				<verse number="25">Wybierając raczej cierpieć uciski z ludem Bożym, niż mieć doczesną rozkosz z grzechu.</verse>
				<verse number="26">Uważał zniewagi [znoszone dla] Chrystusa za większe bogactwo niż skarby Egiptu, bo wypatrywał zapłaty.</verse>
				<verse number="27">Przez wiarę opuścił Egipt, nie lękając się gniewu króla, bo wytrwał, tak jakby widział Niewidzialnego.</verse>
				<verse number="28">Przez wiarę obchodził Paschę i pokropienie krwią, aby nie dotknął ich ten, który niszczył pierworodne.</verse>
				<verse number="29">Przez wiarę przeszli przez Morze Czerwone jak po suchej [ziemi], a gdy Egipcjanie próbowali to uczynić, potonęli.</verse>
				<verse number="30">Przez wiarę upadły mury Jerycha, gdy je okrążano przez siedem dni.</verse>
				<verse number="31">Przez wiarę nierządnica Rachab nie zginęła razem z niewierzącymi, gdyż w pokoju przyjęła szpiegów.</verse>
				<verse number="32">I co jeszcze mam powiedzieć? Nie wystarczyłoby mi bowiem czasu, gdybym miał opowiadać o Gedeonie, Baraku, Samsonie, Jeftem, Dawidzie, Samuelu i o prorokach;</verse>
				<verse number="33">Którzy przez wiarę pokonali królestwa, czynili sprawiedliwość, dostąpili [spełnienia] obietnic, zamknęli paszcze lwom;</verse>
				<verse number="34">Zgasili moc ognia, uniknęli ostrza miecza, umocnieni powstawali z niemocy, stali się dzielni na wojnie, zmusili do ucieczki obce wojska.</verse>
				<verse number="35">Kobiety odzyskały swoich zmarłych przez wskrzeszenie. Inni zaś byli torturowani, nie przyjąwszy uwolnienia, aby dostąpić lepszego zmartwychwstania.</verse>
				<verse number="36">Jeszcze inni doświadczyli szyderstw i biczowania, ponadto kajdan i więzienia.</verse>
				<verse number="37">Byli kamienowani, przerzynani piłą, doświadczani, zabijani mieczem, tułali się w owczych i kozich skórach, cierpieli niedostatek, ucisk, utrapienie;</verse>
				<verse number="38">(Których świat nie był godny). Błąkali się po pustyniach i górach, po jaskiniach i rozpadlinach ziemi.</verse>
				<verse number="39">A ci wszyscy, [choć] zyskali [chlubne] świadectwo dzięki wierze, nie dostąpili [spełnienia] obietnicy;</verse>
				<verse number="40">Ponieważ Bóg przewidział dla nas coś lepszego, aby oni nie stali się doskonali bez nas.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">Skoro i my mamy wokół siebie tak wielką chmurę świadków, zrzućmy z siebie wszelki ciężar i grzech, który nas tak łatwo osacza, w cierpliwości biegnijmy w wyznaczonym nam wyścigu;</verse>
				<verse number="2">Patrząc na Jezusa, twórcę i dokończyciela wiary, który z powodu przygotowanej mu radości wycierpiał krzyż, nie zważając na hańbę, i zasiadł po prawicy tronu Boga.</verse>
				<verse number="3">Pomyślcie więc o tym, który zniósł tak wielki sprzeciw wobec siebie ze strony grzeszników, abyście nie zniechęcali się w waszych umysłach i nie ustawali.</verse>
				<verse number="4">Jeszcze nie stawialiście oporu aż do krwi, walcząc przeciwko grzechowi;</verse>
				<verse number="5">I zapomnieliście o napomnieniu, które jest kierowane do was jako synów: Mój synu, nie lekceważ karania Pana i nie zniechęcaj się, gdy on cię napomina.</verse>
				<verse number="6">Kogo bowiem Pan miłuje, tego karze, a chłoszcze każdego, którego za syna przyjmuje.</verse>
				<verse number="7">Jeśli znosicie karanie, Bóg obchodzi się z wami jak z synami. Jaki to bowiem syn, którego ojciec nie karze?</verse>
				<verse number="8">A jeśli jesteście bez karania, którego wszyscy są uczestnikami, wtedy jesteście bękartami, a nie synami.</verse>
				<verse number="9">Poza tym nasi cieleśni ojcowie nas karali, a szanowaliśmy ich. Czyż nie tym bardziej powinniśmy poddać się Ojcu duchów, abyśmy żyli?</verse>
				<verse number="10">Tamci bowiem karali nas przez krótki czas według swego uznania. Ten zaś [czyni to] dla [naszego] dobra, abyśmy byli uczestnikami jego świętości.</verse>
				<verse number="11">A żadne karanie w danej chwili nie wydaje się radosne, ale smutne. Potem jednak przynosi błogi owoc sprawiedliwości tym, którzy przez nie byli ćwiczeni.</verse>
				<verse number="12">Dlatego wyprostujcie opadłe ręce i omdlałe kolana.</verse>
				<verse number="13">Prostujcie ścieżki dla waszych stóp, aby to, co chrome, nie zeszło z drogi, ale raczej zostało uzdrowione.</verse>
				<verse number="14">Dążcie do pokoju ze wszystkimi i do świętości, bez której nikt nie ujrzy Pana.</verse>
				<verse number="15">Uważajcie, żeby nikt nie pozbawił się łaski Boga, żeby jakiś korzeń goryczy, wyrastając, nie wyrządził szkody i aby przez niego nie skalało się wielu;</verse>
				<verse number="16">Żeby nie było żadnego rozpustnika lub bezbożnika jak Ezaw, który za jedną potrawę sprzedał swoje pierworodztwo.</verse>
				<verse number="17">Wiecie przecież, że potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony. Nie znalazł bowiem miejsca na pokutę, choć ze łzami jej szukał.</verse>
				<verse number="18">Bo nie podeszliście do góry, która da się dotknąć i płonącej ogniem, do mroku, ciemności i burzy;</verse>
				<verse number="19">Ani do dźwięku trąby i [takiego] głosu słów, że ci, którzy go słyszeli, prosili, aby już do nich nie mówiono;</verse>
				<verse number="20">(Nie mogli bowiem znieść tego rozkazu: Gdyby nawet zwierzę dotknęło góry, będzie ukamienowane lub przebite strzałą.</verse>
				<verse number="21">A tak straszne było to zjawisko, [że] Mojżesz powiedział: Jestem przerażony i drżę;)</verse>
				<verse number="22">Lecz podeszliście do góry Syjon i do miasta Boga żywego, [do] niebiańskiego Jeruzalem i do niezliczonej rzeszy aniołów;</verse>
				<verse number="23">Na powszechne zebranie, do zgromadzenia pierworodnych, którzy są zapisani w niebie, [do] Boga, sędziego wszystkich, [do] duchów sprawiedliwych uczynionych doskonałymi;</verse>
				<verse number="24">I do pośrednika nowego przymierza, Jezusa, do krwi, którą się kropi, a która mówi lepsze rzeczy niż [krew] Abla.</verse>
				<verse number="25">Uważajcie, abyście nie odtrącili tego, który przemawia. Jeśli bowiem tamci nie uniknęli [kary], odtrąciwszy tego, który na ziemi mówił, tym bardziej my, jeśli odwrócimy się od tego, który [przemawia] z nieba;</verse>
				<verse number="26">Którego głos wstrząsnął wówczas ziemią, a teraz obiecuje, mówiąc: Jeszcze raz wstrząsnę nie tylko ziemią, ale i niebem.</verse>
				<verse number="27">A słowa „jeszcze raz” ukazują usunięcie tego, co się chwieje, jako tego, co stworzone, aby pozostało to, co się nie chwieje.</verse>
				<verse number="28">Dlatego otrzymując królestwo niezachwiane, miejmy łaskę, przez którą [możemy] służyć Bogu tak, jak mu się to podoba, z czcią i bojaźnią.</verse>
				<verse number="29">Nasz Bóg bowiem jest ogniem trawiącym.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">Niech trwa braterska miłość.</verse>
				<verse number="2">Nie zapominajcie o gościnności, gdyż przez nią niektórzy, nie wiedząc, aniołów gościli.</verse>
				<verse number="3">Pamiętajcie o więźniach, jakbyście byli razem z nimi więzieni, o uciskanych, jako ci, którzy też jesteście w ciele.</verse>
				<verse number="4">Małżeństwo jest godne czci u wszystkich i łoże nieskalane. Rozpustników zaś i cudzołożników osądzi Bóg.</verse>
				<verse number="5">[Wasze] postępowanie niech będzie wolne od chciwości, poprzestawajcie na tym, co macie. Sam bowiem powiedział: Nie porzucę cię ani nie opuszczę.</verse>
				<verse number="6">Śmiało więc możemy mówić: Pan jest moim pomocnikiem, nie będę się lękał tego, co może mi uczynić człowiek.</verse>
				<verse number="7">Pamiętajcie o swoich przywódcach, którzy głosili wam słowo Boże, i rozważając koniec ich życia, naśladujcie [ich] wiarę.</verse>
				<verse number="8">Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam i na wieki.</verse>
				<verse number="9">Nie dajcie się zwieść rozmaitym i obcym naukom. Dobrze jest bowiem umacniać serce łaską, a nie pokarmami, co nie przyniosły pożytku tym, którzy się nimi zajmowali.</verse>
				<verse number="10">Mamy ołtarz, z którego nie mają prawa spożywać ci, którzy służą przybytkowi.</verse>
				<verse number="11">Ciała bowiem tych zwierząt, których krew najwyższy kapłan wnosi do Najświętszego Miejsca za grzech, są spalane za obozem.</verse>
				<verse number="12">Dlatego i Jezus, aby uświęcić lud własną krwią, cierpiał poza bramą.</verse>
				<verse number="13">Wyjdźmy więc do niego poza obóz, biorąc na siebie jego pohańbienie.</verse>
				<verse number="14">Nie mamy tu bowiem miasta trwałego, lecz tego przyszłego szukamy.</verse>
				<verse number="15">Przez niego więc nieustannie składajmy Bogu ofiarę chwały, to jest owoc warg, które wyznają jego imię.</verse>
				<verse number="16">Nie zapominajcie też o dobroczynności i udzieleniu [dóbr], takie bowiem ofiary podobają się Bogu.</verse>
				<verse number="17">Bądźcie posłuszni waszym przywódcom i bądźcie im ulegli, ponieważ oni czuwają nad waszymi duszami jako ci, którzy muszą zdać [z tego] sprawę. Niech to czynią z radością, a nie ze wzdychaniem, bo to nie [byłoby] dla was korzystne.</verse>
				<verse number="18">Módlcie się za nas. Ufamy bowiem, że mamy czyste sumienie, [gdyż] chcemy we wszystkim dobrze postępować.</verse>
				<verse number="19">A tym bardziej proszę was, abyście to czynili, abym jak najszybciej został wam przywrócony.</verse>
				<verse number="20">A Bóg pokoju, który przez krew wiecznego przymierza wyprowadził spośród umarłych wielkiego pasterza owiec, naszego Pana Jezusa;</verse>
				<verse number="21">Niech was uczyni doskonałymi w każdym dobrym uczynku, abyście spełniali jego wolę, dokonując w was tego, co miłe w jego oczach, przez Jezusa Chrystusa, któremu chwała na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="22">A proszę was, bracia, przyjmijcie to słowo zachęty, bo krótki [list] do was napisałem.</verse>
				<verse number="23">Wiedzcie, że brat Tymoteusz został uwolniony. Jeśli niedługo przybędzie, wraz z nim was zobaczę.</verse>
				<verse number="24">Pozdrówcie wszystkich waszych przywódców i wszystkich świętych. Pozdrawiają was [bracia], którzy są z Italii.</verse>
				<verse number="25">Łaska [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="59">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Jakub, sługa Boga i Pana Jezusa Chrystusa, [przesyła] pozdrowienia dwunastu pokoleniom, które są w rozproszeniu.</verse>
				<verse number="2">Poczytujcie to sobie za największą radość, moi bracia, gdy rozmaite próby przechodzicie;</verse>
				<verse number="3">Wiedząc, że doświadczenie waszej wiary wyrabia cierpliwość.</verse>
				<verse number="4">Cierpliwość zaś niech dopełni swego dzieła, abyście byli doskonali i zupełni, niemający żadnych braków.</verse>
				<verse number="5">A jeśli komuś z was brakuje mądrości, niech prosi Boga, który daje wszystkim obficie i bez wypominania, a będzie mu dana.</verse>
				<verse number="6">Ale niech prosi z wiarą, bez powątpiewania. Kto bowiem wątpi, podobny jest do fali morskiej pędzonej przez wiatr i miotanej [tu i tam].</verse>
				<verse number="7">Człowiek taki niech nie myśli, że coś otrzyma od Pana.</verse>
				<verse number="8">Człowiek umysłu dwoistego [jest] niestały we wszystkich swoich drogach.</verse>
				<verse number="9">Niech ubogi brat chlubi się ze swojego wywyższenia;</verse>
				<verse number="10">A bogaty ze swego poniżenia, bo przeminie jak kwiat trawy.</verse>
				<verse number="11">[Jak] bowiem wzeszło palące słońce, wysuszyło trawę, a kwiat jej opadł i zginęło piękno jego wyglądu, tak też bogaty zmarnieje na swoich drogach.</verse>
				<verse number="12">Błogosławiony człowiek, który znosi próbę, bo gdy zostanie wypróbowany, otrzyma koronę życia, którą obiecał Pan tym, którzy go miłują.</verse>
				<verse number="13">Niech nikt, gdy jest kuszony, nie mówi: Jestem kuszony przez Boga. Bóg bowiem nie może być kuszony do złego ani sam nikogo nie kusi.</verse>
				<verse number="14">Lecz każdy jest kuszony przez własną pożądliwość, która go pociąga i nęci.</verse>
				<verse number="15">Następnie pożądliwość, gdy pocznie, rodzi grzech, a grzech, gdy będzie wykonany, rodzi śmierć.</verse>
				<verse number="16">Nie błądźcie, moi umiłowani bracia!</verse>
				<verse number="17">Wszelki dar dobry i wszelki dar doskonały pochodzi z góry i zstępuje od Ojca światłości, u którego nie ma zmiany ani cienia zmienności.</verse>
				<verse number="18">Ze swojej woli zrodził nas słowem prawdy, abyśmy byli jakby pierwocinami jego stworzeń.</verse>
				<verse number="19">Tak więc, moi umiłowani bracia, niech każdy człowiek będzie skory do słuchania, nieskory do mówienia [i] nieskory do gniewu.</verse>
				<verse number="20">Gniew bowiem człowieka nie wykonuje sprawiedliwości Bożej.</verse>
				<verse number="21">Odrzućcie więc wszelką plugawość oraz bezmiar zła i z łagodnością przyjmijcie zaszczepione [w was] słowo, które może zbawić wasze dusze.</verse>
				<verse number="22">Bądźcie więc wykonawcami słowa, a nie tylko słuchaczami, oszukującymi samych siebie.</verse>
				<verse number="23">Jeśli bowiem ktoś jest słuchaczem słowa, a nie wykonawcą, podobny jest do człowieka, który przygląda się w lustrze swemu naturalnemu obliczu.</verse>
				<verse number="24">Bo przyjrzał się sobie, odszedł i zaraz zapomniał, jakim był.</verse>
				<verse number="25">Lecz kto wpatruje się w doskonałe prawo wolności i trwa [w nim], nie jest słuchaczem, który zapomina, lecz wykonawcą dzieła, ten będzie błogosławiony w swoim działaniu.</verse>
				<verse number="26">Jeśli ktoś wśród was sądzi, że jest pobożny, a nie powściąga swego języka, lecz oszukuje swe serce, tego pobożność jest próżna.</verse>
				<verse number="27">Czysta i nieskalana pobożność u Boga i Ojca polega na tym, aby przychodzić z pomocą sierotom i wdowom w ich utrapieniu [i] zachować samego siebie nieskażonym przez świat.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Bracia moi, niech wiara naszego Pana Jezusa Chrystusa, [Pana] chwały, będzie wolna od względu na osobę.</verse>
				<verse number="2">Gdyby bowiem na wasze zgromadzenie przyszedł człowiek ze złotym pierścieniem i we wspaniałej szacie i przyszedłby też ubogi w nędznym stroju;</verse>
				<verse number="3">A wy zwrócicie oczy na tego, który ma wspaniałą szatę i powiecie: Ty usiądź tu w zaszczytnym miejscu, do ubogiego zaś powiecie: Ty stań tam lub usiądź tu u mego podnóżka;</verse>
				<verse number="4">To czy nie czynicie różnicy między sobą i nie stajecie się sędziami o przewrotnych myślach?</verse>
				<verse number="5">Posłuchajcie, moi umiłowani bracia: Czyż Bóg nie wybrał ubogich tego świata, [aby byli] bogatymi w wierze i dziedzicami królestwa, które obiecał tym, którzy go miłują?</verse>
				<verse number="6">Lecz wy wzgardziliście ubogim. Czyż to nie bogaci was uciskają i nie oni ciągną was do sądów?</verse>
				<verse number="7">Czyż nie oni bluźnią zaszczytnemu imieniu, od którego jesteście nazwani?</verse>
				<verse number="8">A jeśli wypełniacie królewskie prawo zgodnie z Pismem: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie, dobrze czynicie.</verse>
				<verse number="9">Lecz jeśli macie wzgląd na osobę, popełniacie grzech [i] jesteście osądzeni przez prawo jako przestępcy.</verse>
				<verse number="10">Kto bowiem przestrzega całego prawa, a przekroczy jedno [przykazanie], staje się winnym wszystkich.</verse>
				<verse number="11">Bo [ten], który powiedział: Nie będziesz cudzołożył, powiedział też: Nie będziesz zabijał. Jeżeli więc nie cudzołożysz, ale zabijasz, jesteś przestępcą prawa.</verse>
				<verse number="12">Tak mówcie i tak czyńcie, jak ci, którzy mają być sądzeni przez prawo wolności.</verse>
				<verse number="13">Sąd bowiem bez miłosierdzia [odbędzie się] nad tym, który nie czynił miłosierdzia, a miłosierdzie chlubi się przeciwko sądowi.</verse>
				<verse number="14">Jaki z tego pożytek, moi bracia, jeśli ktoś mówi, że ma wiarę, a nie ma uczynków? Czy wiara może go zbawić?</verse>
				<verse number="15">Gdyby brat albo siostra nie mieli się w co ubrać i brakowałoby im codziennego pożywienia;</verse>
				<verse number="16">A ktoś z was powiedziałby im: Idźcie w pokoju, ogrzejcie się i najedzcie, a nie dalibyście im tego, czego potrzebuje ciało, jaki z tego pożytek?</verse>
				<verse number="17">Tak i wiara, jeśli nie ma uczynków, martwa jest sama w sobie.</verse>
				<verse number="18">Lecz ktoś może powiedzieć: Ty masz wiarę, a ja mam uczynki; pokaż mi swoją wiarę bez twoich uczynków, a ja ci pokażę swoją wiarę z moich uczynków.</verse>
				<verse number="19">Ty wierzysz, że jest jeden Bóg, i dobrze czynisz. Demony także wierzą i drżą.</verse>
				<verse number="20">Czy chcesz się przekonać, marny człowieku, że wiara bez uczynków jest martwa?</verse>
				<verse number="21">Czy Abraham, nasz ojciec, nie został usprawiedliwiony z uczynków, gdy ofiarował Izaaka, swego syna, na ołtarzu?</verse>
				<verse number="22">Widzisz, że wiara współdziałała z jego uczynkami i przez uczynki wiara stała się doskonała.</verse>
				<verse number="23">I tak wypełniło się Pismo, które mówi: Uwierzył Abraham Bogu i poczytano mu to za sprawiedliwość, i został nazwany przyjacielem Boga.</verse>
				<verse number="24">Widzicie więc, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z uczynków, a nie tylko z wiary.</verse>
				<verse number="25">Podobnie i nierządnica Rachab, czy nie z uczynków została usprawiedliwiona, gdy przyjęła wysłanników i wypuściła [ich] inną drogą?</verse>
				<verse number="26">Jak bowiem ciało bez ducha jest martwe, tak i wiara bez uczynków jest martwa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Niech niewielu z was zostaje nauczycielami, moi bracia, gdyż wiecie, że czeka nas surowszy sąd.</verse>
				<verse number="2">Wszyscy bowiem w wielu [sprawach] upadamy. Jeśli ktoś nie upada w mowie, jest człowiekiem doskonałym, który też może utrzymać na wodzy całe ciało.</verse>
				<verse number="3">Oto koniom wkładamy wędzidła do pysków, aby były nam posłuszne, i kierujemy całym ich ciałem.</verse>
				<verse number="4">Podobnie i statki, choć są tak wielkie i pędzone gwałtownymi wichrami, jednak za pomocą niewielkiego steru są kierowane tam, dokąd chce sternik.</verse>
				<verse number="5">Tak też język jest małym organem, lecz bardzo się przechwala. Jakże wielki las zapala mały ogień!</verse>
				<verse number="6">Język też [jest] ogniem i światem nieprawości. Język jest tak ułożony wśród naszych członków, że kala całe ciało i rozpala bieg życia, i jest zapalony przez ogień piekielny.</verse>
				<verse number="7">Wszelki bowiem rodzaj dzikich zwierząt, ptaków, gadów i morskich [stworzeń] można ujarzmić i zostaje ujarzmiony przez człowieka.</verse>
				<verse number="8">Natomiast nikt z ludzi nie może ujarzmić języka. Jest to nieokiełznane zło, pełne śmiercionośnego jadu.</verse>
				<verse number="9">Nim błogosławimy Boga i Ojca i nim przeklinamy ludzi stworzonych na podobieństwo Boga.</verse>
				<verse number="10">Z tych samych ust wychodzi błogosławieństwo i przekleństwo. Tak być nie powinno, moi bracia.</verse>
				<verse number="11">Czy źródło z tej samej szczeliny tryska [wodą] słodką i gorzką?</verse>
				<verse number="12">Czy może, moi bracia, drzewo figowe rodzić oliwki albo winorośl figi? Tak też żadne źródło nie może wydać słonej i słodkiej wody.</verse>
				<verse number="13">Kto wśród was jest mądry i rozumny? Niech pokaże dobrym postępowaniem swoje uczynki z łagodnością [właściwą] mądrości.</verse>
				<verse number="14">Jeśli jednak macie w waszym sercu gorzką zazdrość i kłótliwość, to nie przechwalajcie się i nie kłamcie wbrew prawdzie.</verse>
				<verse number="15">Nie jest to mądrość zstępująca z góry, lecz ziemska, zmysłowa, diabelska.</verse>
				<verse number="16">Gdzie bowiem jest zazdrość i kłótliwość, tam [też] niepokój i wszelki zły czyn.</verse>
				<verse number="17">Mądrość zaś, która [jest] z góry, jest przede wszystkim czysta, następnie pokojowo usposobiona, łagodna, ustępliwa, pełna miłosierdzia i dobrych owoców, bezstronna i nieobłudna.</verse>
				<verse number="18">A owoc sprawiedliwości jest siany w pokoju przez tych, którzy czynią pokój.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Skąd wojny i walki wśród was? Czy nie z waszych żądz, które toczą bój w waszych członkach?</verse>
				<verse number="2">Pożądacie, a nie macie, zabijacie i zazdrościcie, a nie możecie osiągnąć. Toczycie wojny i walki, a nie macie, bo nie prosicie.</verse>
				<verse number="3">Prosicie, a nie otrzymujecie, dlatego że źle prosicie, chcąc tym zaspokoić wasze żądze.</verse>
				<verse number="4">Cudzołożnicy i cudzołożnice, czy nie wiecie, że przyjaźń ze światem jest nieprzyjaźnią z Bogiem? Jeśli więc ktoś chce być przyjacielem świata, staje się nieprzyjacielem Boga.</verse>
				<verse number="5">Czy sądzicie, że na próżno Pismo mówi: Duch, który w nas mieszka, zazdrośnie pożąda?</verse>
				<verse number="6">Większą zaś daje łaskę, bo mówi: Bóg sprzeciwia się pysznym, a pokornym daje łaskę.</verse>
				<verse number="7">Poddajcie się więc Bogu, przeciwstawcie się diabłu, a ucieknie od was.</verse>
				<verse number="8">Zbliżcie się do Boga, a on zbliży się do was. Obmyjcie ręce, grzesznicy, i oczyśćcie serca, ludzie umysłu dwoistego.</verse>
				<verse number="9">Ubolewajcie, smućcie się i płaczcie. Wasz śmiech niech się obróci w smutek, a radość w przygnębienie.</verse>
				<verse number="10">Uniżcie się przed Panem, a on was wywyższy.</verse>
				<verse number="11">Nie obmawiajcie jedni drugich, bracia. Kto obmawia brata i osądza brata, obmawia prawo i osądza prawo. Jeśli zaś osądzasz prawo, nie jesteś wykonawcą prawa, lecz sędzią.</verse>
				<verse number="12">Jeden jest prawodawca, który ma moc zbawić i zatracić. A ty kim jesteś, że osądzasz drugiego?</verse>
				<verse number="13">A teraz wy, którzy mówicie: Dziś albo jutro udamy się do tego miasta i zatrzymamy się tam przez rok, będziemy handlować i osiągniemy zyski;</verse>
				<verse number="14">Wy, którzy nie wiecie, co jutro [będzie]. Bo czymże jest wasze życie? Doprawdy jest parą, która pojawia się na krótko, a potem znika.</verse>
				<verse number="15">Zamiast tego powinniście mówić: Jeżeli Pan zechce i będziemy żyli, zrobimy to lub owo.</verse>
				<verse number="16">Teraz zaś przechwalacie się w waszej pysze. Wszelkie takie przechwalanie się jest złe.</verse>
				<verse number="17">Kto więc umie dobrze czynić, a nie czyni, popełnia grzech.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">A teraz wy, bogacze, płaczcie, zawodząc nad nieszczęściami, które na was przyjdą.</verse>
				<verse number="2">Wasze bogactwo zgniło, a wasze szaty zjadły mole.</verse>
				<verse number="3">Wasze złoto i srebro zardzewiało, a ich rdza będzie świadczyła przeciwko wam i strawi wasze ciała jak ogień. Nagromadziliście skarby na ostatnie dni.</verse>
				<verse number="4">Oto zapłata robotników, którzy żęli wasze pola, zatrzymana przez was, krzyczy, a krzyk żniwiarzy doszedł do uszu Pana zastępów.</verse>
				<verse number="5">Żyliście w rozkoszach i zbytku na ziemi, utuczyliście wasze serca jak na dzień rzezi.</verse>
				<verse number="6">Skazaliście i zabiliście sprawiedliwego, a on nie stawia wam oporu.</verse>
				<verse number="7">Bądźcie więc cierpliwi, bracia, aż do przyjścia Pana. Oto rolnik cierpliwie czeka na cenny plon ziemi, dopóki nie spadnie deszcz wczesny i późny.</verse>
				<verse number="8">Bądźcie i wy cierpliwi [i] umacniajcie swoje serca, bo przyjście Pana jest bliskie.</verse>
				<verse number="9">Bracia, nie narzekajcie jedni na drugich, abyście nie zostali osądzeni. Oto sędzia stoi przed drzwiami.</verse>
				<verse number="10">Weźcie za przykład, moi bracia, utrapienia i cierpliwość proroków, którzy mówili w imieniu Pana.</verse>
				<verse number="11">Oto za błogosławionych uważamy tych, którzy wytrwali. Słyszeliście o cierpliwości Hioba i widzieliście koniec [przygotowany przez] Pana, że Pan jest pełen litości i miłosierdzia.</verse>
				<verse number="12">A przede wszystkim, moi bracia, nie przysięgajcie ani na niebo, ani na ziemię, ani nie [składajcie] żadnej innej przysięgi. Lecz niech wasze „tak” będzie „tak”, a „nie” niech będzie „nie”, abyście nie byli sądzeni.</verse>
				<verse number="13">Cierpi ktoś wśród was? Niech się modli. Raduje się ktoś? Niech śpiewa.</verse>
				<verse number="14">Choruje ktoś wśród was? Niech przywoła starszych kościoła i niech się modlą nad nim, namaszczając go olejem w imię Pana.</verse>
				<verse number="15">A modlitwa wiary uzdrowi chorego i Pan go podźwignie. Jeśli zaś popełnił grzechy, będą mu przebaczone.</verse>
				<verse number="16">Wyznawajcie sobie nawzajem upadki i módlcie się jedni za drugich, abyście byli uzdrowieni. Wiele może usilna modlitwa sprawiedliwego.</verse>
				<verse number="17">Eliasz był człowiekiem podlegającym tym samym doznaniom co my i modlił się gorliwie, żeby nie padał deszcz, i nie spadł deszcz na ziemię przez trzy lata i sześć miesięcy.</verse>
				<verse number="18">Potem znowu się modlił i niebo spuściło deszcz, i ziemia wydała swój plon.</verse>
				<verse number="19">Bracia, jeśli ktoś z was zejdzie z drogi prawdy, a ktoś go nawróci;</verse>
				<verse number="20">Niech wie, że kto nawróci grzesznika z jego błędnej drogi, wybawi duszę od śmierci i zakryje mnóstwo grzechów.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="60">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Piotr, apostoł Jezusa Chrystusa, do wychodźców rozproszonych w Poncie, Galacji, Kapadocji, Azji i Bitynii;</verse>
				<verse number="2">Wybranych według uprzedniej wiedzy Boga Ojca, przez uświęcenie Ducha dla posłuszeństwa i pokropienia krwią Jezusa Chrystusa. Łaska i pokój niech się wam pomnożą.</verse>
				<verse number="3">Błogosławiony [niech będzie] Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, który według swego wielkiego miłosierdzia zrodził nas na nowo do żywej nadziei przez wskrzeszenie Jezusa Chrystusa z martwych;</verse>
				<verse number="4">Do dziedzictwa niezniszczalnego i nieskalanego, i niewiędnącego, zachowanego w niebie dla was;</verse>
				<verse number="5">Którzy jesteście strzeżeni mocą Boga przez wiarę ku zbawieniu, przygotowanemu do objawienia się w czasie ostatecznym.</verse>
				<verse number="6">Z tego się radujecie, choć teraz na krótko, jeśli trzeba, zasmuceni [jesteście] z powodu rozmaitych prób;</verse>
				<verse number="7">Aby doświadczenie waszej wiary, o wiele cenniejszej od zniszczalnego złota, które jednak próbuje się w ogniu, okazało się ku chwale, czci i sławie przy objawieniu Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="8">A choć go nie widzieliście, miłujecie; i w niego, choć teraz go nie widzicie, wierzycie; i cieszycie się radością niewysłowioną i pełną chwały;</verse>
				<verse number="9">Otrzymując koniec waszej wiary – zbawienie dusz.</verse>
				<verse number="10">O to zbawienie wywiadywali się i badali je prorocy, którzy prorokowali o przeznaczonej dla was łasce.</verse>
				<verse number="11">Badali oni, na jaką i jakiego [rodzaju] porę wskazywał Duch Chrystusa, który [był] w nich, przepowiadając cierpienia, które [miały przyjść] na Chrystusa i mającą potem nastąpić chwałę.</verse>
				<verse number="12">Zostało im objawione, że nie im samym, lecz nam służyły sprawy wam teraz zwiastowane przez tych, którzy wam głosili ewangelię przez Ducha Świętego zesłanego z nieba. W te sprawy pragną wejrzeć aniołowie.</verse>
				<verse number="13">Dlatego przepaszcie biodra waszego umysłu i bądźcie trzeźwi, pokładając doskonałą nadzieję w łasce, która będzie wam dana przy objawieniu Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="14">Jak posłuszne dzieci nie ulegajcie pożądliwościom, jakie władały wami wcześniej, w czasie waszej nieświadomości;</verse>
				<verse number="15">Lecz jak ten, który was powołał, jest święty, tak i wy bądźcie świętymi we wszelkim [waszym] postępowaniu;</verse>
				<verse number="16">Gdyż jest napisane: Świętymi bądźcie, bo ja jestem święty.</verse>
				<verse number="17">A jeżeli Ojcem nazywacie tego, który bez względu na osobę sądzi każdego według uczynków, spędzajcie czas waszego pielgrzymowania w bojaźni;</verse>
				<verse number="18">Wiedząc, że nie [tym, co] zniszczalne, srebrem lub złotem, zostaliście wykupieni z waszego marnego postępowania przekazanego przez ojców;</verse>
				<verse number="19">Lecz drogą krwią Chrystusa jako baranka niewinnego i nieskalanego;</verse>
				<verse number="20">Przeznaczonego do tego przed założeniem świata, a objawionego w czasach ostatecznych ze względu na was.</verse>
				<verse number="21">Wy przez niego uwierzyliście w Boga, który go wskrzesił z martwych i dał mu chwałę, aby wasza wiara i nadzieja były w Bogu.</verse>
				<verse number="22">Skoro oczyściliście swoje dusze, będąc posłuszni prawdzie przez Ducha ku nieobłudnej braterskiej miłości, czystym sercem jedni drugich gorąco miłujcie;</verse>
				<verse number="23">Będąc odrodzeni nie z nasienia zniszczalnego, ale z niezniszczalnego, przez słowo Boże, które jest żywe i trwa na wieki.</verse>
				<verse number="24">Gdyż wszelkie ciało jest jak trawa, a wszelka chwała człowieka jak kwiat trawy. Trawa uschła, a jej kwiat opadł;</verse>
				<verse number="25">Lecz słowo Pana trwa na wieki. A jest to słowo, które zostało wam zwiastowane.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Odrzucając więc wszelką złośliwość, wszelki podstęp i obłudę, zazdrość i wszelkie obmowy;</verse>
				<verse number="2">Jak nowo narodzone niemowlęta pragnijcie czystego mleka słowa [Bożego], abyście dzięki niemu rośli;</verse>
				<verse number="3">Jeśli tylko zakosztowaliście, że Pan jest dobry.</verse>
				<verse number="4">Zbliżając się do niego, do kamienia żywego, odrzuconego wprawdzie przez ludzi, ale przez Boga wybranego i drogocennego;</verse>
				<verse number="5">I wy sami, jak żywe kamienie, jesteście budowani w duchowy dom, [stanowicie] święte kapłaństwo, aby składać duchowe ofiary, przyjemne Bogu przez Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="6">Dlatego mówi Pismo: Oto kładę na Syjonie kamień węgielny, wybrany, drogocenny, a kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.</verse>
				<verse number="7">Dla was więc, którzy wierzycie, [jest] on cenny, dla nieposłusznych zaś ten kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym;</verse>
				<verse number="8">Kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia dla tych, którzy nie wierząc, potykają się o słowo, na co też są przeznaczeni.</verse>
				<verse number="9">Lecz wy [jesteście] rodem wybranym, królewskim kapłaństwem, narodem świętym, ludem nabytym, abyście rozgłaszali cnoty tego, który was powołał z ciemności do swej cudownej światłości;</verse>
				<verse number="10">Wy, którzy kiedyś nie [byliście] ludem, teraz jesteście ludem Bożym, wy, którzy [kiedyś] nie dostąpiliście miłosierdzia, teraz miłosierdzia dostąpiliście.</verse>
				<verse number="11">Umiłowani, proszę [was], abyście jak obcy i goście powstrzymywali się od cielesnych pożądliwości, które walczą przeciwko duszy.</verse>
				<verse number="12">Postępujcie wśród pogan nienagannie, aby ci, którzy oczerniają was jako złoczyńców, przypatrując się [waszym] dobrym uczynkom, chwalili Boga w dniu nawiedzenia.</verse>
				<verse number="13">Bądźcie więc poddani każdej ludzkiej władzy ze względu na Pana: czy to królowi jako najwyżej postawionemu;</verse>
				<verse number="14">Czy to namiestnikom jako przez niego posłanym dla karania złoczyńców i udzielania pochwały tym, którzy dobrze czynią.</verse>
				<verse number="15">Taka bowiem jest wola Boga, abyście dobrze czyniąc, zamknęli usta niewiedzy głupich ludzi;</verse>
				<verse number="16">Jak [ludzie] wolni, ale nie jak [ci], którzy używają wolności jako zasłony dla zła, lecz jak słudzy Boga.</verse>
				<verse number="17">Wszystkich szanujcie, braci miłujcie, Boga się bójcie, króla czcijcie.</verse>
				<verse number="18">Słudzy, z całą bojaźnią bądźcie poddani panom, nie tylko dobrym i łagodnym, ale też przykrym.</verse>
				<verse number="19">To bowiem podoba się [Bogu], jeśli ktoś znosi smutki ze względu na sumienie wobec Boga, cierpiąc niewinnie.</verse>
				<verse number="20">Bo cóż to za chwała, jeśli grzesząc, cierpliwie znosicie, choćby was i pięściami bito? Lecz jeśli dobrze czynicie i znosicie cierpienia, to podoba się Bogu.</verse>
				<verse number="21">Do tego bowiem jesteście powołani, bo i Chrystus cierpiał za nas, zostawiając nam przykład, abyście szli w jego ślady;</verse>
				<verse number="22">Który grzechu nie popełnił, a w jego ustach nie znaleziono podstępu;</verse>
				<verse number="23">Który, gdy mu złorzeczono, nie odpowiadał złorzeczeniem, gdy cierpiał, nie groził, ale powierzył [sprawę] temu, który sądzi sprawiedliwie.</verse>
				<verse number="24">On nasze grzechy na swoim ciele poniósł na drzewo, abyśmy obumarłszy grzechom, żyli dla sprawiedliwości; przez jego rany zostaliście uzdrowieni.</verse>
				<verse number="25">Byliście bowiem jak zbłąkane owce, lecz teraz nawróciliście się do Pasterza i Biskupa waszych dusz.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Podobnie żony, [bądźcie] poddane swoim mężom, aby nawet ci, którzy nie wierzą słowu, przez postępowanie żon zostali pozyskani bez słowa;</verse>
				<verse number="2">Widząc wasze czyste, [pełne] bojaźni postępowanie.</verse>
				<verse number="3">Niech waszą ozdobą nie będzie to, co zewnętrzne: zaplatanie włosów, obłożenie się złotem lub strojenie w szaty;</verse>
				<verse number="4">Lecz ukryty, wewnętrzny człowiek w niezniszczalnej [ozdobie] łagodności i spokoju ducha, który jest cenny w oczach Boga.</verse>
				<verse number="5">Tak bowiem niegdyś przyozdabiały się święte kobiety, pokładające nadzieję w Bogu, będąc poddane swoim mężom.</verse>
				<verse number="6">Tak też Sara była posłuszna Abrahamowi, nazywając go panem. Jej córkami jesteście wy, jeśli tylko dobrze czynicie i nie dajecie się niczym zastraszyć.</verse>
				<verse number="7">Podobnie wy, mężowie, żyjcie z nimi umiejętnie, okazując [im] szacunek jako słabszemu naczyniu kobiecemu i jako tym, które współdziedziczą łaskę życia, aby wasze modlitwy nie doznały przeszkód.</verse>
				<verse number="8">Na koniec zaś wszyscy [bądźcie] jednomyślni, współczujący, miłujący braci, miłosierni [i] uprzejmi.</verse>
				<verse number="9">Nie oddawajcie złem za zło ani obelgą za obelgę. Przeciwnie, błogosławcie, gdyż wiecie, że do tego zostaliście powołani, abyście odziedziczyli błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="10">Kto bowiem chce miłować życie i oglądać dni dobre, niech powstrzyma język od zła, a usta od podstępnej mowy.</verse>
				<verse number="11">Niech odwróci się od zła i czyni dobro, niech szuka pokoju i dąży do niego.</verse>
				<verse number="12">Oczy Pana bowiem [zwrócone są] na sprawiedliwych, a jego uszy ku ich prośbom, lecz oblicze Pana przeciwko tym, którzy źle czynią.</verse>
				<verse number="13">Kto wyrządzi wam zło, jeśli będziecie naśladowcami dobra?</verse>
				<verse number="14">Ale jeśli nawet cierpicie dla sprawiedliwości, błogosławieni [jesteście]. Nie bójcie się ich gróźb ani się nie lękajcie.</verse>
				<verse number="15">Lecz Pana Boga uświęcajcie w waszych sercach i [bądźcie] zawsze gotowi udzielić odpowiedzi każdemu, kto domaga się od was uzasadnienia waszej nadziei, z łagodnością i bojaźnią.</verse>
				<verse number="16">Miejcie czyste sumienie, aby za to, że mówią o was źle, jak o złoczyńcach, zostali zawstydzeni ci, którzy zniesławiają wasze dobre postępowanie w Chrystusie.</verse>
				<verse number="17">Lepiej bowiem – jeśli taka jest wola Boga – cierpieć, czyniąc dobrze, aniżeli czyniąc źle.</verse>
				<verse number="18">Gdyż i Chrystus raz za grzechy cierpiał, sprawiedliwy za niesprawiedliwych, aby nas przyprowadzić do Boga; uśmiercony w ciele, lecz ożywiony Duchem;</verse>
				<verse number="19">W którym poszedł i głosił też duchom będącym w więzieniu;</verse>
				<verse number="20">Niegdyś nieposłusznym, gdy za dni Noego raz oczekiwała Boża cierpliwość, kiedy budowano arkę, w której niewiele, to jest osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę.</verse>
				<verse number="21">Teraz [też] chrzest, będąc tego odbiciem, zbawia nas – nie [jest] usunięciem cielesnego brudu, ale odpowiedzią czystego sumienia wobec Boga – przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="22">Który, poszedłszy do nieba, jest po prawicy Boga, a zostali mu poddani aniołowie, zwierzchności i moce.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Skoro więc Chrystus cierpiał za nas w ciele, wy również uzbrójcie się tą samą myślą, że ten, kto cierpiał w ciele, zaprzestał grzechu;</verse>
				<verse number="2">Aby żyć resztę czasu w ciele [już] nie dla ludzkich pożądliwości, lecz dla woli Boga.</verse>
				<verse number="3">Wystarczy nam bowiem, że w minionym okresie życia spełnialiśmy zachcianki pogan, żyjąc w rozpuście, pożądliwościach, pijaństwie, biesiadach, pijatykach i niegodziwym bałwochwalstwie.</verse>
				<verse number="4">Dlatego dziwią się, że nie nurzacie się z nimi w tym samym zalewie rozpusty, [i] źle [o was] mówią.</verse>
				<verse number="5">Zdadzą oni sprawę temu, który gotowy jest sądzić żywych i umarłych.</verse>
				<verse number="6">Dlatego bowiem i umarłym głoszono ewangelię, aby byli sądzeni według ludzi w ciele, ale żyli według Boga w duchu.</verse>
				<verse number="7">Zbliża się zaś koniec wszystkiego. Bądźcie więc trzeźwi i czujni w modlitwie.</verse>
				<verse number="8">Przede wszystkim miejcie gorliwą miłość jedni dla drugich, bo miłość zakrywa mnóstwo grzechów.</verse>
				<verse number="9">[Bądźcie] dla siebie gościnni bez szemrania.</verse>
				<verse number="10">Jako dobrzy szafarze różnorakiej łaski Bożej usługujcie sobie nawzajem tym darem, jaki każdy otrzymał.</verse>
				<verse number="11">Jeśli ktoś przemawia, [niech mówi] jak wyroki Boga, jeśli ktoś usługuje, [niech to czyni] z mocy, której Bóg udziela, aby we wszystkim był uwielbiony Bóg przez Jezusa Chrystusa. Jemu chwała i panowanie na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="12">Umiłowani, nie dziwcie się temu ogniowi, który na was przychodzi, aby was doświadczyć, jakby was coś niezwykłego spotkało;</verse>
				<verse number="13">Lecz radujcie się z tego, że jesteście uczestnikami cierpień Chrystusa, abyście i podczas objawienia jego chwały cieszyli się i weselili.</verse>
				<verse number="14">Jeśli was znieważają z powodu imienia Chrystusa, błogosławieni [jesteście], gdyż [Duch] chwały, Duch Boży spoczywa na was, [który] przez nich jest bluźniony, ale przez was jest uwielbiony.</verse>
				<verse number="15">Nikt z was niech nie cierpi jednak jako morderca albo złodziej, albo złoczyńca, albo jako [człowiek], który się wtrąca do cudzych spraw.</verse>
				<verse number="16">Lecz jeśli [cierpi] jako chrześcijanin, niech się nie wstydzi, niech raczej chwali Boga z tego powodu.</verse>
				<verse number="17">Nadszedł bowiem czas, aby sąd rozpoczął się od domu Bożego, a jeśli [rozpoczyna się] od nas, to jaki będzie koniec tych, którzy są nieposłuszni ewangelii Bożej?</verse>
				<verse number="18">A ponieważ sprawiedliwy z trudnością będzie zbawiony, gdzie się znajdzie bezbożny i grzesznik?</verse>
				<verse number="19">Tak więc ci, którzy cierpią zgodnie z wolą Boga, niech powierzają swoje dusze [jemu] jako wiernemu Stwórcy, dobrze czyniąc.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Starszych, którzy są wśród was, proszę, jako również starszy i świadek cierpień Chrystusa oraz uczestnik chwały, która ma się objawić:</verse>
				<verse number="2">Paście stado Boga, które jest wśród was, doglądając go nie z przymusu, ale dobrowolnie, nie dla brudnego zysku, ale z ochotą;</verse>
				<verse number="3">I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem [Pana], lecz jako wzór dla stada.</verse>
				<verse number="4">A gdy się objawi Najwyższy Pasterz, otrzymacie niewiędnącą koronę chwały.</verse>
				<verse number="5">Podobnie młodsi, bądźcie poddani starszym. Wszyscy zaś wobec siebie bądźcie poddani. Przyobleczcie się w pokorę, gdyż Bóg pysznym się sprzeciwia, a pokornym łaskę daje.</verse>
				<verse number="6">Uniżcie się więc pod potężną ręką Boga, aby was wywyższył w [odpowiednim] czasie.</verse>
				<verse number="7">Wszystkie wasze troski przerzućcie na niego, gdyż on troszczy się o was.</verse>
				<verse number="8">Bądźcie trzeźwi, czuwajcie, bo wasz przeciwnik, diabeł, jak lew ryczący krąży, szukając, kogo by pożreć.</verse>
				<verse number="9">Przeciwstawiajcie się mu, mocni w wierze, wiedząc, że te same cierpienia są udziałem waszych braci na świecie.</verse>
				<verse number="10">A Bóg wszelkiej łaski, ten, który nas powołał do swojej wiecznej chwały w Chrystusie Jezusie, po krótkotrwałych cierpieniach waszych niech uczyni was doskonałymi, utwierdzi, umocni i ugruntuje.</verse>
				<verse number="11">Jemu chwała i moc na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="12">Przez Sylwana, wiernego wam brata, jak sądzę, napisałem krótko, napominając i świadcząc, że to jest prawdziwa łaska Boga, w której trwacie.</verse>
				<verse number="13">Pozdrawia was [kościół] w Babilonie, razem z wami wybrany, i Marek, mój syn.</verse>
				<verse number="14">Pozdrówcie się nawzajem pocałunkiem miłości. Pokój wam wszystkim, którzy jesteście w Chrystusie Jezusie. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="61">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Szymon Piotr, sługa i apostoł Jezusa Chrystusa, do tych, którzy otrzymali wiarę równie cenną jak nasza, dzięki sprawiedliwości naszego Boga i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="2">Łaska i pokój niech się wam pomnożą przez poznanie Boga i Jezusa, naszego Pana;</verse>
				<verse number="3">Jako że jego Boska moc obdarzyła nas wszystkim, co potrzebne do życia i pobożności, przez poznanie tego, który nas powołał do chwały i cnoty.</verse>
				<verse number="4">Przez to zostały nam dane bardzo wielkie i cenne obietnice, abyście przez nie stali się uczestnikami Boskiej natury, uniknąwszy zepsucia, które wskutek pożądliwości jest na świecie.</verse>
				<verse number="5">Dlatego też, dokładając wszelkich starań, dodajcie do waszej wiary cnotę, do cnoty poznanie;</verse>
				<verse number="6">Do poznania powściągliwość, do powściągliwości cierpliwość, do cierpliwości pobożność;</verse>
				<verse number="7">Do pobożności braterską życzliwość, a do życzliwości braterskiej miłość.</verse>
				<verse number="8">Gdy bowiem będą one w was, i to w obfitości, to nie uczynią was bezczynnymi ani bezowocnymi w poznawaniu naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="9">Kto zaś ich nie ma, jest ślepy, krótkowzroczny i zapomniał, że został oczyszczony ze swoich dawnych grzechów.</verse>
				<verse number="10">Dlatego, bracia, tym bardziej starajcie się umocnić wasze powołanie i wybranie. To bowiem czyniąc, nigdy się nie potkniecie.</verse>
				<verse number="11">W ten sposób hojnie będzie wam dane wejście do wiecznego królestwa naszego Pana i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="12">Dlatego nie zaniedbam zawsze wam o tych sprawach przypominać, chociaż je znacie i utwierdzeni jesteście w obecnej prawdzie.</verse>
				<verse number="13">Uważam bowiem za słuszne, dopóki jestem w tym namiocie, pobudzać was przez przypominanie;</verse>
				<verse number="14">Wiedząc, że bliskie jest zwinięcie mojego namiotu, jak mi to też objawił nasz Pan Jezus Chrystus.</verse>
				<verse number="15">Dołożę jednak starań, abyście po moim odejściu zawsze mieli to w pamięci.</verse>
				<verse number="16">Gdyż daliśmy wam poznać moc i przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa, nie podążając za zręcznie wymyślonymi baśniami, ale jako naoczni świadkowie jego wielkości.</verse>
				<verse number="17">Otrzymał on bowiem od Boga Ojca cześć i chwałę, gdy doszedł go taki głos od wspaniałej chwały: To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie.</verse>
				<verse number="18">I słyszeliśmy ten głos dochodzący z nieba, gdy byliśmy z nim na świętej górze.</verse>
				<verse number="19">Mamy też mocniejsze słowo prorockie, a wy dobrze czynicie, trzymając się go jak lampy, która świeci w ciemnym miejscu, dopóki dzień nie zaświta i jutrzenka nie wzejdzie w waszych sercach;</verse>
				<verse number="20">To przede wszystkim wiedząc, że żadne proroctwo Pisma nie podlega własnemu wykładowi.</verse>
				<verse number="21">Nie z ludzkiej bowiem woli przyniesione zostało kiedyś proroctwo, ale święci Boży ludzie przemawiali prowadzeni przez Ducha Świętego.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Byli też fałszywi prorocy wśród ludu, jak i wśród was będą fałszywi nauczyciele, którzy potajemnie wprowadzą herezje zatracenia, wypierając się Pana, który ich odkupił, i sprowadzą na siebie rychłą zgubę.</verse>
				<verse number="2">Wielu zaś podąży za ich zgubną [drogą], a droga prawdy z ich powodu będzie bluźniona.</verse>
				<verse number="3">I z chciwości będą wami kupczyć przez zmyślone opowieści. Ich sąd od dawna nie zwleka, a ich zatracenie nie śpi.</verse>
				<verse number="4">Jeśli bowiem Bóg nie oszczędził aniołów, którzy zgrzeszyli, ale strąciwszy ich do piekła, wydał więzom ciemności, aby byli zachowani na sąd;</verse>
				<verse number="5">Także dawnego świata nie oszczędził, ale zbawił jako ósmego Noego, kaznodzieję sprawiedliwości, gdy zesłał potop na świat bezbożnych;</verse>
				<verse number="6">I miasta Sodomę i Gomorę, obracając w popiół, skazał na potępienie, stawiając je jako przykład dla tych, którzy żyją bezbożnie;</verse>
				<verse number="7">A sprawiedliwego Lota, udręczonego rozpustnym postępowaniem bezbożników, wyrwał;</verse>
				<verse number="8">(Ten sprawiedliwy bowiem, mieszkając wśród nich, patrząc i słuchając, trapił dzień po dniu swą sprawiedliwą duszę [ich] bezbożnymi uczynkami);</verse>
				<verse number="9">Umie Pan pobożnych wyrwać z pokusy, a niesprawiedliwych zachować na dzień sądu, aby byli ukarani;</verse>
				<verse number="10">Przede wszystkim zaś tych, którzy podążają za ciałem w nieczystej żądzy i pogardzają władzą. Zuchwali i samowolni, nie boją się bluźnić przeciwko przełożonym.</verse>
				<verse number="11">Tymczasem aniołowie, więksi siłą i mocą, nie wnoszą przeciwko nim przed Pana bluźnierczego oskarżenia.</verse>
				<verse number="12">Ale ci, jak nierozumne zwierzęta, z natury przeznaczone na schwytanie i zagładę, bluźnią przeciwko temu, czego nie znają, toteż zginą w swoim zepsuciu;</verse>
				<verse number="13">I otrzymają zapłatę za niesprawiedliwość, skoro uważają za przyjemność hulanie za dnia. Zakały i plugawcy, upajają się swymi oszustwami, gdy z wami ucztują.</verse>
				<verse number="14">Mając oczy pełne cudzołóstwa i nieprzestające grzeszyć, zwabiają dusze niestałe. Serce mają wyćwiczone w chciwości, synowie przekleństwa.</verse>
				<verse number="15">Opuścili [oni] prostą drogę i zbłądzili, podążając drogą Balaama, [syna] Bosora, który umiłował zapłatę za niesprawiedliwość;</verse>
				<verse number="16">Został jednak skarcony za swoją nieprawość: niema juczna [oślica], przemówiwszy ludzkim głosem, powstrzymała szaleństwo proroka.</verse>
				<verse number="17">Oni są źródłami bez wody, obłokami pędzonymi przez wicher, dla których mroki ciemności zachowane są na wieki.</verse>
				<verse number="18">Mówiąc bowiem [słowa] wyniosłe i puste, zwabiają żądzami ciała i rozpustą tych, którzy prawdziwie uciekli od żyjących w błędzie.</verse>
				<verse number="19">Wolność im obiecują, a sami są niewolnikami zepsucia. Przez co bowiem jest ktoś pokonany, przez to też jest zniewolony.</verse>
				<verse number="20">Bo jeśli uciekli [oni] od plugastw świata przez poznanie Pana i Zbawiciela Jezusa Chrystusa, a potem znowu się w nie wikłają i zostają pokonani, to ich ostateczny [stan] jest gorszy niż pierwszy.</verse>
				<verse number="21">Lepiej bowiem byłoby dla nich nie poznać drogi sprawiedliwości, aniżeli poznawszy ją, odwrócić się od przekazanego im świętego przykazania.</verse>
				<verse number="22">Ale przydarzyło się im [zgodnie z] prawdziwym przysłowiem: Pies wrócił do swoich wymiocin, a świnia umyta do tarzania się w błocie.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Umiłowani, piszę do was już ten drugi list. W nich przez przypominanie pobudzam wasz czysty umysł;</verse>
				<verse number="2">Abyście pamiętali słowa wcześniej wypowiedziane przez świętych proroków oraz przykazanie od nas, którzy jesteśmy apostołami Pana i Zbawiciela.</verse>
				<verse number="3">Przede wszystkim to wiedzcie, że w ostatecznych dniach przyjdą szydercy, którzy będą postępować według swoich własnych pożądliwości;</verse>
				<verse number="4">I będą mówili: Co z obietnicą jego przyjścia? Bo odkąd zasnęli ojcowie, wszystko tak trwa, [jak] od początku stworzenia.</verse>
				<verse number="5">Tego bowiem umyślnie nie chcą wiedzieć, że niebiosa były od dawna i ziemia z wody, i w wodzie stanęła przez słowo Boże;</verse>
				<verse number="6">Przez które ówczesny świat, zalany wodą, zginął.</verse>
				<verse number="7">A obecne niebiosa i ziemia przez to samo słowo są utrzymane i zachowane dla ognia na dzień sądu i zatracenia bezbożnych ludzi.</verse>
				<verse number="8">Ale niech to jedno, umiłowani, nie będzie przed wami zakryte, że jeden dzień u Pana [jest] jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień.</verse>
				<verse number="9">Nie zwleka Pan ze [spełnieniem] obietnicy, jak niektórzy uważają, że zwleka, ale okazuje względem nas cierpliwość, nie chcąc, aby ktokolwiek zginął, lecz aby wszyscy doszli do pokuty.</verse>
				<verse number="10">A jak złodziej w nocy przyjdzie dzień Pana, w którym niebiosa [z wielkim] hukiem przeminą, żywioły rozpalone ogniem stopią się, a ziemia i dzieła, które są na niej, spłoną.</verse>
				<verse number="11">Skoro to wszystko ma się rozpłynąć, to jakimi wy powinniście być w świętym postępowaniu i pobożności;</verse>
				<verse number="12">Oczekując i spiesząc się na przyjście dnia Boga, w którym płonące niebiosa rozpuszczą się, a rozpalone żywioły się roztopią.</verse>
				<verse number="13">Lecz my, zgodnie z jego obietnicą, oczekujemy nowych niebios i nowej ziemi, w których mieszka sprawiedliwość.</verse>
				<verse number="14">Dlatego, umiłowani, oczekując tego, starajcie się, abyście zostali przez niego znalezieni bez skazy i nienaganni, w pokoju;</verse>
				<verse number="15">A cierpliwość naszego Pana uważajcie za zbawienie, jak i nasz umiłowany brat Paweł według danej mu mądrości pisał do was;</verse>
				<verse number="16">Jak też mówi o tym we wszystkich listach. Są w nich pewne [rzeczy] trudne do zrozumienia, które, podobnie jak inne Pisma, ludzie niedouczeni i nieutwierdzeni przekręcają ku swemu własnemu zatraceniu.</verse>
				<verse number="17">Wy zatem, umiłowani, wiedząc o tym wcześniej, miejcie się na baczności, abyście nie byli zwiedzeni przez błąd bezbożników [i] nie wypadli z waszej stałości.</verse>
				<verse number="18">Wzrastajcie zaś w łasce i poznaniu naszego Pana i Zbawiciela, Jezusa Chrystusa. Jemu chwała i teraz, i na wieczne czasy. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="62">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">To, co było od początku, co słyszeliśmy, co widzieliśmy na własne oczy, na co patrzyliśmy i [czego] dotykały nasze ręce, o Słowie życia;</verse>
				<verse number="2">(Bo życie zostało objawione, a my [je] widzieliśmy i świadczymy [o nim], i zwiastujemy wam to życie wieczne, które było u Ojca, a nam zostało objawione).</verse>
				<verse number="3">To, co widzieliśmy i słyszeliśmy, to wam zwiastujemy, abyście i wy mieli z nami społeczność, a nasza społeczność to [społeczność] z Ojcem i z jego Synem, Jezusem Chrystusem.</verse>
				<verse number="4">A piszemy to wam, aby wasza radość była pełna.</verse>
				<verse number="5">Przesłanie zaś, które słyszeliśmy od niego i wam zwiastujemy, jest takie: Bóg jest światłością i nie ma w nim żadnej ciemności.</verse>
				<verse number="6">Jeśli mówimy, że mamy z nim społeczność, a chodzimy w ciemności, kłamiemy i nie czynimy prawdy.</verse>
				<verse number="7">A jeśli chodzimy w światłości, tak jak on jest w światłości, mamy społeczność między sobą, a krew Jezusa Chrystusa, jego Syna, oczyszcza nas z wszelkiego grzechu.</verse>
				<verse number="8">Jeśli mówimy, że nie mamy grzechu, sami siebie zwodzimy i nie ma w nas prawdy.</verse>
				<verse number="9">Jeśli wyznajemy nasze grzechy, Bóg jest wierny i sprawiedliwy, aby nam przebaczyć grzechy i oczyścić nas z wszelkiej nieprawości.</verse>
				<verse number="10">Jeśli mówimy, że nie zgrzeszyliśmy, robimy z niego kłamcę i nie ma w nas jego słowa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Moje dzieci, piszę wam to, abyście nie grzeszyli. Jeśli jednak ktoś zgrzeszy, mamy orędownika u Ojca, Jezusa Chrystusa sprawiedliwego.</verse>
				<verse number="2">I on jest przebłaganiem za nasze grzechy, a nie tylko za nasze, lecz także [za grzechy] całego świata.</verse>
				<verse number="3">A po tym poznajemy, że go znamy, jeśli zachowujemy jego przykazania.</verse>
				<verse number="4">Kto mówi: Znam go, a nie zachowuje jego przykazań, jest kłamcą i nie ma w nim prawdy.</verse>
				<verse number="5">Lecz kto zachowuje jego słowo, w nim prawdziwie wypełniła się miłość Boga. Po tym poznajemy, że w nim jesteśmy.</verse>
				<verse number="6">Kto mówi, że w nim trwa, powinien sam postępować tak, jak on postępował.</verse>
				<verse number="7">Bracia, nie piszę wam nowego przykazania, ale przykazanie stare, które mieliście od początku. Tym starym przykazaniem jest słowo, które słyszeliście od początku.</verse>
				<verse number="8">Zarazem piszę wam nowe przykazanie, które jest prawdziwe w nim i w was, ponieważ ciemność przemija, a prawdziwa światłość już świeci.</verse>
				<verse number="9">Kto mówi, że jest w światłości, a nienawidzi swego brata, dotąd jeszcze jest w ciemności.</verse>
				<verse number="10">Kto miłuje swego brata, trwa w światłości i nie ma w nim powodu do upadku.</verse>
				<verse number="11">Lecz kto nienawidzi swego brata, jest w ciemności i chodzi w ciemności, i nie wie, dokąd idzie, bo ciemność zaślepiła jego oczy.</verse>
				<verse number="12">Piszę do was, dzieci, bo zostały wam przebaczone grzechy ze względu na jego imię.</verse>
				<verse number="13">Piszę do was, ojcowie, bo poznaliście tego, który jest od początku. Piszę do was, młodzieńcy, bo zwyciężyliście złego. Piszę do was, dzieci, bo poznałyście Ojca.</verse>
				<verse number="14">Napisałem do was, ojcowie, bo poznaliście tego, który jest od początku. Napisałem do was, młodzieńcy, bo jesteście mocni i słowo Boże w was mieszka, i zwyciężyliście złego.</verse>
				<verse number="15">Nie miłujcie świata ani tego, co jest na świecie. Jeśli ktoś miłuje świat, nie ma w nim miłości Ojca.</verse>
				<verse number="16">Wszystko bowiem, co jest na świecie – pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pycha życia – nie pochodzi od Ojca, ale od świata.</verse>
				<verse number="17">A świat przemija wraz ze swoją pożądliwością, ale kto wypełnia wolę Boga, trwa na wieki.</verse>
				<verse number="18">Dzieci, to [już] ostatnia godzina i jak słyszeliście, że antychryst ma przyjść, tak teraz pojawiło się wielu antychrystów. Stąd wiemy, że jest [już] ostatnia godzina.</verse>
				<verse number="19">Wyszli spośród nas, ale nie byli z nas. Gdyby bowiem byli z nas, zostaliby z nami. Lecz [wyszli spośród nas], aby się okazało, że nie wszyscy są z nas.</verse>
				<verse number="20">Ale wy macie namaszczenie od Świętego i wiecie wszystko.</verse>
				<verse number="21">Napisałem do was nie [dlatego], że nie znaliście prawdy, ale dlatego, że ją znacie i że żadne kłamstwo nie wywodzi się z prawdy.</verse>
				<verse number="22">Któż jest kłamcą? Czy nie ten, kto zaprzecza, że Jezus jest Chrystusem? Ten jest antychrystem, który wypiera się Ojca i Syna.</verse>
				<verse number="23">Każdy, kto wypiera się Syna, nie ma i Ojca. Kto zaś wyznaje Syna, ma i Ojca.</verse>
				<verse number="24">[To] więc, co słyszeliście od początku, niech w was pozostanie. Jeśli pozostanie w was to, co słyszeliście od początku, to i wy pozostaniecie w Synu i w Ojcu.</verse>
				<verse number="25">A to jest obietnica, którą on nam dał – życie wieczne.</verse>
				<verse number="26">To [wszystko] wam napisałem o tych, którzy was zwodzą.</verse>
				<verse number="27">Ale to namaszczenie, które otrzymaliście od niego, pozostaje w was i nie potrzebujecie, aby was ktoś uczył. Lecz jak to namaszczenie uczy was o wszystkim, a jest ono prawdziwe i nie jest kłamstwem i jak was nauczyło, [tak] w nim pozostaniecie.</verse>
				<verse number="28">A teraz, dzieci, pozostańcie w nim, abyśmy, gdy się ukaże, mieli ufność i nie zostali zawstydzeni przez niego w [czasie] jego przyjścia.</verse>
				<verse number="29">Jeżeli wiecie, że on jest sprawiedliwy, wiedzcie [też], że każdy, kto czyni sprawiedliwość, z niego się narodził.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">Patrzcie, jaką miłością obdarzył nas Ojciec, że zostaliśmy nazwani dziećmi Bożymi. Dlatego świat nas nie zna, bo jego nie zna.</verse>
				<verse number="2">Umiłowani, teraz jesteśmy dziećmi Bożymi, ale jeszcze się nie objawiło, czym będziemy. Wiemy jednak, że gdy [on] się objawi, będziemy podobni do niego, gdyż ujrzymy go takim, jakim jest.</verse>
				<verse number="3">A każdy, kto pokłada w nim tę nadzieję, oczyszcza się, jak i on jest czysty.</verse>
				<verse number="4">Każdy, kto popełnia grzech, przekracza też prawo, ponieważ grzech jest przekroczeniem prawa.</verse>
				<verse number="5">A wiecie, że on się objawił, aby zgładzić nasze grzechy, a w nim nie ma grzechu.</verse>
				<verse number="6">Każdy [więc], kto w nim trwa, nie grzeszy. Każdy, kto grzeszy, nie widział go ani go nie poznał.</verse>
				<verse number="7">Dzieci, niech was nikt nie zwodzi. Kto czyni sprawiedliwość, jest sprawiedliwy, tak jak [i] on jest sprawiedliwy.</verse>
				<verse number="8">Kto popełnia grzech, jest z diabła, gdyż diabeł od początku grzeszy. Po to objawił się Syn Boży, aby zniszczyć dzieła diabła.</verse>
				<verse number="9">Każdy, kto się narodził z Boga, nie popełnia grzechu, bo jego nasienie w nim pozostaje i nie może grzeszyć, gdyż narodził się z Boga.</verse>
				<verse number="10">Po tym poznaje się dzieci Boże i dzieci diabła: Każdy, kto nie czyni sprawiedliwości, nie jest z Boga, [jak] i ten, kto nie miłuje swego brata.</verse>
				<verse number="11">To jest przesłanie, które słyszeliście od początku, że mamy się wzajemnie miłować.</verse>
				<verse number="12">Nie jak Kain, [który] pochodził od złego i zabił swego brata. A dlaczego go zabił? Bo jego uczynki były złe, a jego brata sprawiedliwe.</verse>
				<verse number="13">Nie dziwcie się, moi bracia, jeśli świat was nienawidzi.</verse>
				<verse number="14">My wiemy, że przeszliśmy ze śmierci do życia, bo miłujemy braci. Kto nie miłuje brata, pozostaje w śmierci.</verse>
				<verse number="15">Każdy, kto nienawidzi swego brata, jest mordercą, a wiecie, że żaden morderca nie ma życia wiecznego zostającego w sobie.</verse>
				<verse number="16">Po tym poznaliśmy miłość [Boga], że on oddał za nas swoje życie. My również powinniśmy oddawać życie za braci.</verse>
				<verse number="17">A kto miałby majętność tego świata i widziałby swego brata w potrzebie, a zamknąłby przed nim swoje serce, jakże może mieszkać w nim miłość Boga?</verse>
				<verse number="18">Moje dzieci, nie miłujmy słowem ani językiem, ale uczynkiem i prawdą.</verse>
				<verse number="19">Po tym poznamy, że jesteśmy z prawdy i uspokoimy przed nim nasze serca.</verse>
				<verse number="20">Bo jeśli nasze serce nas potępia, Bóg jest większy niż nasze serce i wie wszystko.</verse>
				<verse number="21">Umiłowani, jeśli nasze serce nas nie potępia, mamy ufność ku Bogu;</verse>
				<verse number="22">I o cokolwiek prosimy, otrzymujemy od niego, bo zachowujemy jego przykazania i robimy to, co miłe w jego oczach.</verse>
				<verse number="23">A to jest jego przykazanie, abyśmy wierzyli w imię jego Syna, Jezusa Chrystusa, i miłowali się wzajemnie, jak nam przykazał.</verse>
				<verse number="24">Bo kto zachowuje jego przykazania, mieszka w nim, a on w nim. A wiemy, że w nas mieszka, przez Ducha, którego nam dał.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Umiłowani, nie wierzcie każdemu duchowi, ale badajcie duchy, czy są z Boga, gdyż wielu fałszywych proroków wyszło na świat.</verse>
				<verse number="2">Po tym poznacie Ducha Bożego: każdy duch, który wyznaje, że Jezus Chrystus przyszedł w ciele, jest z Boga.</verse>
				<verse number="3">Każdy zaś duch, który nie wyznaje, że Jezus Chrystus przyszedł w ciele, nie jest z Boga. Jest to [duch] antychrysta, o którym słyszeliście, że nadchodzi i już teraz jest na świecie.</verse>
				<verse number="4">Dzieci, wy jesteście z Boga i zwyciężyliście ich, ponieważ ten, który [jest] w was, jest większy niż [ten, który] jest na świecie.</verse>
				<verse number="5">Oni są ze świata, dlatego mówią o świecie, a świat ich słucha.</verse>
				<verse number="6">My jesteśmy z Boga. Kto zna Boga, słucha nas, kto nie jest z Boga, nie słucha nas. Po tym poznajemy ducha prawdy i ducha błędu.</verse>
				<verse number="7">Umiłowani, miłujmy się wzajemnie, gdyż miłość jest z Boga i każdy, kto miłuje, narodził się z Boga i zna Boga.</verse>
				<verse number="8">Kto nie miłuje, nie zna Boga, gdyż Bóg jest miłością.</verse>
				<verse number="9">Przez to objawiła się miłość Boga ku nam, że Bóg posłał na świat swego jednorodzonego Syna, abyśmy żyli przez niego.</verse>
				<verse number="10">Na tym polega miłość, że nie my umiłowaliśmy Boga, ale że on nas umiłował i posłał swego Syna, [aby był] przebłaganiem za nasze grzechy.</verse>
				<verse number="11">Umiłowani, jeśli Bóg tak nas umiłował, to i my powinniśmy się wzajemnie miłować.</verse>
				<verse number="12">Boga nikt nigdy nie widział, [ale] jeśli miłujemy się wzajemnie, Bóg w nas mieszka, a jego miłość jest w nas doskonała.</verse>
				<verse number="13">Po tym poznajemy, że w nim mieszkamy, a on w nas, że dał nam ze swego Ducha.</verse>
				<verse number="14">My zaś widzieliśmy i świadczymy, że Ojciec posłał Syna, aby był Zbawicielem świata.</verse>
				<verse number="15">Każdy, kto wyzna, że Jezus jest Synem Bożym, w tym mieszka Bóg, a on w Bogu.</verse>
				<verse number="16">My poznaliśmy i uwierzyliśmy w miłość, którą ma Bóg do nas. Bóg jest miłością, a kto trwa w miłości, mieszka w Bogu, a Bóg w nim.</verse>
				<verse number="17">W tym jest doskonała miłość w nas, abyśmy mieli ufność w dniu sądu, że jaki on jest, tacy i my jesteśmy na tym świecie.</verse>
				<verse number="18">W miłości nie ma lęku, ale doskonała miłość usuwa lęk, bo lęk przynosi udrękę, [a] kto się boi, nie jest doskonały w miłości.</verse>
				<verse number="19">My go miłujemy, ponieważ on pierwszy nas umiłował.</verse>
				<verse number="20">Jeśli ktoś mówi: Miłuję Boga, a nienawidzi swego brata, jest kłamcą. Kto bowiem nie miłuje swego brata, którego widzi, jak może miłować Boga, którego nie widzi?</verse>
				<verse number="21">A takie przykazanie mamy od niego, aby ten, kto miłuje Boga, miłował też swego brata.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">Każdy, kto wierzy, że Jezus jest Chrystusem, narodził się z Boga, a każdy, kto miłuje tego, który zrodził, miłuje też tego, który się z niego narodził.</verse>
				<verse number="2">Po tym poznajemy, że miłujemy dzieci Boże, gdy miłujemy Boga i zachowujemy jego przykazania.</verse>
				<verse number="3">Na tym bowiem polega miłość Boga, że zachowujemy jego przykazania, a jego przykazania nie są ciężkie.</verse>
				<verse number="4">Bo wszystko, co się narodziło z Boga, zwycięża świat. A tym zwycięstwem, które zwyciężyło świat, jest nasza wiara.</verse>
				<verse number="5">Kto zwycięża świat, jeśli nie ten, kto wierzy, że Jezus jest Synem Bożym?</verse>
				<verse number="6">To jest ten, który przyszedł przez wodę i krew, Jezus Chrystus, nie tylko w wodzie, ale w wodzie i we krwi; a Duch jest tym, który świadczy, bo Duch jest prawdą.</verse>
				<verse number="7">Trzej bowiem świadczą w niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty, a ci trzej jedno są.</verse>
				<verse number="8">A trzej świadczą na ziemi: Duch, woda i krew, a ci trzej są zgodni.</verse>
				<verse number="9">Jeśli przyjmujemy świadectwo ludzi, to świadectwo Boga jest większe. To bowiem jest świadectwo Boga, które dał o swoim Synu.</verse>
				<verse number="10">Kto wierzy w Syna Bożego, ma świadectwo w sobie. Kto nie wierzy Bogu, zrobił z niego kłamcę, bo nie uwierzył świadectwu, które Bóg dał o swoim Synu.</verse>
				<verse number="11">A [to] świadectwo jest takie, że Bóg dał nam życie wieczne, a to życie jest w jego Synu.</verse>
				<verse number="12">Kto ma Syna, ma życie, kto nie ma Syna Bożego, nie ma życia.</verse>
				<verse number="13">To napisałem wam, którzy wierzycie w imię Syna Bożego, abyście wiedzieli, że macie życie wieczne i abyście wierzyli w imię Syna Bożego.</verse>
				<verse number="14">Taka zaś jest ufność, którą mamy do niego, że jeśli o coś prosimy zgodnie z jego wolą, wysłuchuje nas.</verse>
				<verse number="15">A jeśli wiemy, że nas wysłuchuje, o cokolwiek prosimy, [wtedy] wiemy, że otrzymujemy to, o co go prosiliśmy.</verse>
				<verse number="16">Jeśli ktoś widzi swego brata, który popełnia grzech nie na śmierć, niech się [za niego] modli, a Bóg da mu życie, [to jest] tym, którzy popełniają grzech nie na śmierć. Jest grzech na śmierć. Nie mówię, aby [ktoś] modlił się za to.</verse>
				<verse number="17">Wszelka niesprawiedliwość jest grzechem, jest jednak grzech nie na śmierć.</verse>
				<verse number="18">Wiemy, że każdy, kto się narodził z Boga, nie grzeszy, ale kto się narodził z Boga, zachowuje samego siebie, a zły go nie dotyka.</verse>
				<verse number="19">Wiemy, że jesteśmy z Boga, a cały świat tkwi w niegodziwości.</verse>
				<verse number="20">A wiemy, że Syn Boży przyszedł i dał nam rozum, abyśmy poznali prawdziwego Boga, i jesteśmy w tym prawdziwym, [to jest] w jego Synu, Jezusie Chrystusie. On jest prawdziwym Bogiem i życiem wiecznym.</verse>
				<verse number="21">Dzieci, wystrzegajcie się bożków. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="63">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Starszy do wybranej pani i do jej dzieci, które miłuję w prawdzie, a nie tylko ja, ale i wszyscy, którzy poznali prawdę;</verse>
				<verse number="2">Ze względu na prawdę, która pozostaje w nas i będzie z nami na wieki.</verse>
				<verse number="3">Łaska, miłosierdzie [i] pokój od Boga Ojca i od Pana Jezusa Chrystusa, Syna Ojca, niech będzie z wami w prawdzie i miłości.</verse>
				<verse number="4">Ucieszyłem się bardzo, że wśród twoich dzieci znalazłem [takie], które postępują w prawdzie, jak otrzymaliśmy przykazanie od Ojca.</verse>
				<verse number="5">A teraz proszę cię, pani, nie piszę ci jako nowe przykazanie, ale jako to, które mieliśmy od początku, abyśmy się wzajemnie miłowali.</verse>
				<verse number="6">A na tym polega miłość, żebyśmy postępowali według jego przykazań. A przykazanie jest takie, jak słyszeliście od początku, że macie według niego postępować.</verse>
				<verse number="7">Gdyż pojawiło się na świecie wielu zwodzicieli, którzy nie uznają, że Jezus Chrystus przyszedł w ciele. Taki jest zwodzicielem i antychrystem.</verse>
				<verse number="8">Miejcie się na baczności, żebyśmy nie stracili tego, nad czym pracowaliśmy, ale żebyśmy otrzymali pełną zapłatę.</verse>
				<verse number="9">Każdy, kto wykracza poza naukę Chrystusa, a nie pozostaje w niej, ten nie ma Boga. Kto pozostaje w nauce Chrystusa, ten ma i Ojca, i Syna.</verse>
				<verse number="10">Jeśli ktoś przychodzi do was i nie przynosi tej nauki, nie przyjmujcie go do domu ani go nie pozdrawiajcie.</verse>
				<verse number="11">Kto bowiem takiego pozdrawia, staje się uczestnikiem jego złych uczynków.</verse>
				<verse number="12">Mam wam wiele do napisania, ale nie chcę posługiwać się papierem i atramentem. Mam jednak nadzieję, że przybędę do was i porozmawiam [z wami] osobiście, aby nasza radość była pełna.</verse>
				<verse number="13">Pozdrawiają cię dzieci twojej wybranej siostry. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="64">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Starszy do umiłowanego Gajusa, którego miłuję w prawdzie.</verse>
				<verse number="2">Umiłowany, pragnę przede wszystkim, aby ci się dobrze powodziło i abyś był zdrowy, tak jak dobrze się powodzi twojej duszy.</verse>
				<verse number="3">Uradowałem się bowiem bardzo, gdy przyszli bracia i dali świadectwo o prawdzie w tobie, jak postępujesz w prawdzie.</verse>
				<verse number="4">Nie ma dla mnie większej radości od tej, gdy słyszę, że moje dzieci postępują w prawdzie.</verse>
				<verse number="5">Umiłowany, wiernie wykonujesz wszystko, co robisz dla braci oraz dla obcych.</verse>
				<verse number="6">Dali oni świadectwo przed kościołem o twojej miłości. Dobrze też zrobisz, jeśli ich wyprawisz, jak przystoi przed Bogiem.</verse>
				<verse number="7">Wyruszyli bowiem dla jego imienia, nie biorąc niczego od pogan.</verse>
				<verse number="8">Powinniśmy więc takich przyjmować, abyśmy się stali współpracownikami dla prawdy.</verse>
				<verse number="9">Napisałem do kościoła, lecz Diotrefes, który chce być pierwszym wśród nich, nie przyjmuje nas.</verse>
				<verse number="10">Dlatego, jeśli przybędę, przypomnę jego uczynki, których się dopuszcza, gdy nas obmawia złośliwymi słowami. A nie poprzestając na tym, sam braci nie przyjmuje, a nawet zabrania tym, którzy chcą ich [przyjąć], i wyrzuca ich z kościoła.</verse>
				<verse number="11">Umiłowany, nie naśladuj tego, co złe, lecz to, co dobre. Kto czyni dobrze, jest z Boga, kto zaś czyni źle, nie widział Boga.</verse>
				<verse number="12">Demetriuszowi wystawili [dobre] świadectwo wszyscy, nawet sama prawda. My również dajemy [o nim] świadectwo, a wiecie, że nasze świadectwo jest prawdziwe.</verse>
				<verse number="13">Wiele miałem do napisania, ale nie chcę posługiwać się atramentem i piórem.</verse>
				<verse number="14">Mam bowiem nadzieję, że zobaczę cię wkrótce, a [wtedy] porozmawiamy osobiście. Pokój tobie. Pozdrawiają cię przyjaciele. [Ty też] pozdrów przyjaciół imiennie.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="65">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Juda, sługa Jezusa Chrystusa, a brat Jakuba, do uświęconych przez Boga Ojca, zachowanych w Jezusie Chrystusie i powołanych:</verse>
				<verse number="2">Miłosierdzie, pokój i miłość niech się wam pomnożą.</verse>
				<verse number="3">Umiłowani, podejmując usilne starania, aby pisać wam o wspólnym zbawieniu, uznałem za konieczne napisać do was i zachęcić do walki o wiarę raz przekazaną świętym.</verse>
				<verse number="4">Wkradli się bowiem pewni ludzie, od dawna przeznaczeni na to potępienie, bezbożni, którzy łaskę naszego Boga zamieniają na rozpustę i wypierają się jedynego Pana Boga i naszego Pana Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="5">Chcę więc wam przypomnieć, chociaż już kiedyś o tym wiedzieliście, że Pan, który wybawił lud z ziemi Egiptu, potem wytracił tych, którzy nie uwierzyli.</verse>
				<verse number="6">Także aniołów, którzy nie zachowali swego pierwotnego stanu, lecz opuścili własne mieszkanie, zatrzymał w wiecznych pętach w ciemnościach na sąd wielkiego dnia.</verse>
				<verse number="7">Tak samo Sodoma i Gomora oraz okoliczne miasta, które w podobny sposób jak i one oddały się nierządowi i podążały za cudzym ciałem, służą za przykład, ponosząc karę wiecznego ognia.</verse>
				<verse number="8">Podobnie ci [ludzie] rojący sny plugawią ciało, gardzą panowaniem i bluźnią przełożonym.</verse>
				<verse number="9">Lecz archanioł Michał, rozprawiając z diabłem, spierał się o ciało Mojżesza, nie ośmielił się wypowiedzieć [przeciwko niemu] bluźnierczego oskarżenia, ale powiedział: Niech cię Pan zgromi.</verse>
				<verse number="10">Ci zaś bluźnią przeciwko temu, czego nie znają, a to, co znają w sposób naturalny, jak bezrozumne zwierzęta, w tym psują samych siebie.</verse>
				<verse number="11">Biada im, bo poszli drogą Kaina, udali się za błędem Baalama dla zapłaty i zginęli w buncie Korego.</verse>
				<verse number="12">Oni są zakałami na waszych ucztach braterskich, którzy z wami bez bojaźni ucztują, pasąc samych siebie. Są to bezwodne chmury wiatrami unoszone; drzewa zwiędłe, bez owoców, dwukrotnie obumarłe i wykorzenione;</verse>
				<verse number="13">Rozhukane fale morskie wypluwające swoją hańbę; błąkające się gwiazdy, dla których mroki ciemności zachowane są na wieki.</verse>
				<verse number="14">O nich też prorokował Henoch, siódmy po Adamie, mówiąc: Oto idzie Pan z tysiącami swoich świętych;</verse>
				<verse number="15">Aby dokonać sądu nad wszystkimi i ukarać wszystkich bezbożników spośród nich za wszystkie ich bezbożne czyny, których się bezbożnie dopuścili, i za wszystkie ostre [słowa], które wypowiadali przeciwko niemu bezbożni grzesznicy.</verse>
				<verse number="16">Oni to zawsze szemrają, narzekają, postępują według swoich pożądliwości. Ich usta wypowiadają zuchwałe [słowa] i schlebiają ludziom dla korzyści.</verse>
				<verse number="17">Wy zaś, umiłowani, pamiętajcie słowa wcześniej wypowiedziane przez apostołów naszego Pana Jezusa Chrystusa;</verse>
				<verse number="18">Gdy mówili do was, że w czasach ostatecznych pojawią się szydercy, postępujący według własnych bezbożnych pożądliwości.</verse>
				<verse number="19">Oni są tymi, którzy sami się odłączają, zmysłowi, niemający Ducha.</verse>
				<verse number="20">Wy jednak, umiłowani, budując samych siebie na waszej najświętszej wierze, modląc się w Duchu Świętym;</verse>
				<verse number="21">Zachowajcie samych siebie w miłości Boga, oczekując miłosierdzia naszego Pana Jezusa Chrystusa ku życiu wiecznemu.</verse>
				<verse number="22">I rozróżniając, nad jednymi zmiłujcie się;</verse>
				<verse number="23">Innych zaś ratujcie przez strach, wyrywając ich z ognia, mając w nienawiści nawet szatę, która została skalana przez ciało.</verse>
				<verse number="24">A temu, który może was ustrzec od upadku i z radością przedstawić jako nienagannych przed obliczem swojej chwały;</verse>
				<verse number="25">Jedynemu mądremu Bogu, naszemu Zbawicielowi, [niech będzie] chwała i majestat, moc i władza, teraz i po wszystkie wieki. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
		<book number="66">
			<chapter number="1">
				<verse number="1">Objawienie Jezusa Chrystusa, które dał mu Bóg, aby ukazać swoim sługom to, co ma się stać wkrótce, a [on to] ukazał i posłał przez swojego anioła swemu słudze Janowi;</verse>
				<verse number="2">Który poświadczył słowo Boże i świadectwo Jezusa Chrystusa, i wszystko, co widział.</verse>
				<verse number="3">Błogosławiony ten, kto czyta, i [ci], którzy słuchają słów tego proroctwa i zachowują to, co w nim jest napisane, bo czas jest bliski.</verse>
				<verse number="4">Jan do siedmiu kościołów, które są w Azji. Łaska wam i pokój od tego, który jest i który był, i który ma przyjść, i od siedmiu Duchów, które są przed jego tronem;</verse>
				<verse number="5">I od Jezusa Chrystusa, [który jest] wiernym świadkiem i pierworodnym z umarłych, i władcą królów ziemi. Temu, który nas umiłował i obmył nas z naszych grzechów swoją krwią;</verse>
				<verse number="6">I uczynił nas królami i kapłanami dla Boga, swego Ojca, jemu chwała i moc na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="7">Oto przychodzi z obłokami i ujrzy go wszelkie oko, także ci, którzy go przebili. I będą lamentować przed nim wszystkie plemiona ziemi. Tak, amen.</verse>
				<verse number="8">Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec, mówi Pan, który jest i który był, i który ma przyjść, Wszechmogący.</verse>
				<verse number="9">Ja, Jan, który też [jestem] waszym bratem i współuczestnikiem w ucisku i królestwie oraz w cierpliwości Jezusa Chrystusa, byłem na wyspie zwanej Patmos z powodu słowa Bożego i świadectwa Jezusa Chrystusa.</verse>
				<verse number="10">Znalazłem się w zachwyceniu Ducha w dniu Pańskim i usłyszałem za sobą głos potężny jakby trąby;</verse>
				<verse number="11">Który mówił: Ja jestem Alfa i Omega, pierwszy i ostatni. Co widzisz, napisz w księdze i poślij do siedmiu kościołów, które są w Azji: do Efezu, Smyrny, Pergamonu, Tiatyry, Sardes, Filadelfii i Laodycei.</verse>
				<verse number="12">I odwróciłem się, aby zobaczyć, co to za głos mówił do mnie. A gdy się odwróciłem, zobaczyłem siedem złotych świeczników;</verse>
				<verse number="13">A pośród tych siedmiu świeczników [kogoś] podobnego do Syna Człowieczego, ubranego w długą szatę i przepasanego na piersi złotym pasem.</verse>
				<verse number="14">Jego głowa i włosy [były] białe jak biała wełna, jak śnieg, a jego oczy jak płomień ognia.</verse>
				<verse number="15">Jego stopy podobne do mosiądzu, jakby w piecu rozżarzonego, a jego głos jak szum wielu wód.</verse>
				<verse number="16">W swej prawej ręce miał siedem gwiazd, a z jego ust wychodził ostry miecz obosieczny. Jego oblicze [było] jak słońce, [gdy] świeci w [pełni] swej mocy.</verse>
				<verse number="17">Gdy go zobaczyłem, padłem do jego stóp jak martwy i położył na mnie swą prawą rękę, mówiąc mi: Nie bój się! Ja jestem pierwszy i ostatni;</verse>
				<verse number="18">I żyjący, a byłem umarły. A oto żyję na wieki wieków i mam klucze piekła i śmierci.</verse>
				<verse number="19">Napisz to, co widziałeś, i co jest, i co ma się stać potem.</verse>
				<verse number="20">Tajemnica siedmiu gwiazd, które widziałeś w mojej prawej ręce i siedmiu złotych świeczników [jest taka]: siedem gwiazd to aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników, które widziałeś, to siedem kościołów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="2">
				<verse number="1">Do anioła kościoła w Efezie napisz: To mówi [ten], który trzyma siedem gwiazd w swojej prawej ręce, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników:</verse>
				<verse number="2">Znam twoje uczynki, twoją pracę i twoją cierpliwość i [wiem], że nie możesz znieść złych i że poddałeś próbie tych, którzy nazywają się apostołami, a nimi nie są, i stwierdziłeś, że są kłamcami.</verse>
				<verse number="3">Wytrwałeś też i masz cierpliwość, i pracowałeś dla mego imienia, a nie ustałeś.</verse>
				<verse number="4">Ale mam [nieco] przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość.</verse>
				<verse number="5">Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i pokutuj, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie będziesz pokutował.</verse>
				<verse number="6">Ale masz tę [zaletę], że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę.</verse>
				<verse number="7">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Temu, kto zwycięży, dam jeść z drzewa życia, które jest pośrodku raju Boga.</verse>
				<verse number="8">A do anioła kościoła w Smyrnie napisz: To mówi pierwszy i ostatni, który był umarły, a ożył:</verse>
				<verse number="9">Znam twoje uczynki, ucisk i ubóstwo – lecz jesteś bogaty – i bluźnierstwo tych, którzy mówią, że są Żydami, a nimi nie są, ale są synagogą szatana.</verse>
				<verse number="10">Nic się nie bój tego, co masz cierpieć. Oto diabeł wtrąci [niektórych] z was do więzienia, abyście byli doświadczeni, i będziecie znosić ucisk przez dziesięć dni. Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci koronę życia.</verse>
				<verse number="11">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Ten, kto zwycięży, nie dozna szkody od drugiej śmierci.</verse>
				<verse number="12">A do anioła kościoła w Pergamonie napisz: To mówi ten, który ma ostry miecz obosieczny.</verse>
				<verse number="13">Znam twoje uczynki i [wiem], gdzie mieszkasz – [tam], gdzie jest tron szatana – a trzymasz się mojego imienia i nie wyparłeś się mojej wiary nawet w dniach, gdy Antypas, mój wierny świadek, został zabity u was, tam, gdzie mieszka szatan.</verse>
				<verse number="14">Ale mam nieco przeciwko tobie – że masz tam takich, którzy trzymają się nauki Balaama, który uczył Balaka, jak doprowadzić do upadku synów Izraela, żeby jedli ofiary składane bożkom i uprawiali nierząd.</verse>
				<verse number="15">Podobnie masz i tych, którzy trzymają się nauki nikolaitów, czego nienawidzę.</verse>
				<verse number="16">Pokutuj! A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i będę walczył z nimi mieczem moich ust.</verse>
				<verse number="17">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów: Temu, kto zwycięży, dam jeść z manny ukrytej i dam mu kamyk biały, a na kamyku wypisane nowe imię, którego nikt nie zna oprócz tego, który je otrzymuje.</verse>
				<verse number="18">A do anioła kościoła w Tiatyrze napisz: To mówi Syn Boży, który ma oczy jak płomień ognia, a jego stopy podobne są do mosiądzu:</verse>
				<verse number="19">Znam twoje uczynki i miłość, i służbę, i wiarę, i twoją cierpliwość, i twoje uczynki, i [wiem], że ostatnich rzeczy jest więcej niż pierwszych.</verse>
				<verse number="20">Ale mam nieco przeciwko tobie – że kobiecie Jezabel, która nazywa siebie prorokinią, pozwalasz nauczać i zwodzić moje sługi, żeby uprawiali nierząd i jedli ofiary składane bożkom.</verse>
				<verse number="21">I dałem jej czas, aby pokutowała ze swego nierządu, ale nie pokutowała.</verse>
				<verse number="22">Oto rzucę ją na łoże, a tych, którzy z nią cudzołożą, w ucisk wielki, jeśli nie będą pokutować ze swoich uczynków;</verse>
				<verse number="23">A jej dzieci porażę śmiercią. I poznają wszystkie kościoły, że ja jestem tym, który bada nerki i serca. I oddam każdemu z was według waszych uczynków.</verse>
				<verse number="24">Wam zaś i pozostałym w Tiatyrze, którzy nie mają tej nauki i którzy nie poznali – jak mówią – głębin szatana, oświadczam: Nie nałożę na was innego brzemienia.</verse>
				<verse number="25">Trzymajcie się jednak tego, co macie, aż przyjdę.</verse>
				<verse number="26">Temu, kto zwycięży i zachowa aż do końca moje uczynki, dam władzę nad narodami.</verse>
				<verse number="27">I będzie rządził nimi laską żelazną, jak naczynia gliniane będą skruszeni, jak i ja otrzymałem od mego Ojca.</verse>
				<verse number="28">I dam mu gwiazdę poranną.</verse>
				<verse number="29">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="3">
				<verse number="1">A do anioła kościoła w Sardes napisz: To mówi ten, który ma siedem Duchów Boga i siedem gwiazd: Znam twoje uczynki, że masz imię, [które mówi], że żyjesz, ale jesteś martwy.</verse>
				<verse number="2">Bądź czujny i utwierdź, co pozostało, a co bliskie jest śmierci. Nie uznałem bowiem twoich uczynków za doskonałe przed Bogiem.</verse>
				<verse number="3">Pamiętaj zatem, jak otrzymałeś i usłyszałeś, i strzeż [tego], i pokutuj. Jeśli więc czuwać nie będziesz, przyjdę do ciebie jak złodziej, a nie będziesz wiedział, o której godzinie przyjdę do ciebie.</verse>
				<verse number="4">Lecz [masz] kilka osób w Sardes, które nie splamiły swoich szat. Będą chodzić ze mną [w] białych [szatach], bo są godni.</verse>
				<verse number="5">Kto zwycięży, będzie ubrany w białe szaty i nie wymażę jego imienia z księgi życia, lecz wyznam jego imię przed moim Ojcem i przed jego aniołami.</verse>
				<verse number="6">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów.</verse>
				<verse number="7">A do anioła kościoła w Filadelfii napisz: To mówi Święty, Prawdziwy, ten, który ma klucz Dawida, ten, który otwiera i nikt nie zamknie, zamyka i nikt nie otworzy.</verse>
				<verse number="8">Znam twoje uczynki. Oto postawiłem przed tobą otwarte drzwi, których nikt nie może zamknąć, bo [choć] masz niewielką moc, jednak zachowałeś moje słowo i nie wyparłeś się mego imienia.</verse>
				<verse number="9">Oto dam ci [ludzi] z synagogi szatana, którzy mówią, że są Żydami, a [nimi] nie są, lecz kłamią. Oto sprawię, że przyjdą i pokłonią się przed twoimi nogami, i poznają, że ja ciebie umiłowałem.</verse>
				<verse number="10">Ponieważ zachowałeś słowo mojej cierpliwości, ja też zachowam cię od godziny próby, która przyjdzie na cały świat, aby doświadczyć mieszkańców ziemi.</verse>
				<verse number="11">Oto przyjdę wkrótce, trzymaj to, co masz, aby nikt nie wziął twojej korony.</verse>
				<verse number="12">Tego, kto zwycięży, uczynię filarem w świątyni mojego Boga i już nie wyjdzie na zewnątrz. Napiszę też na nim imię mego Boga i nazwę miasta mego Boga, nowego Jeruzalem, które zstępuje z nieba od mego Boga, i moje nowe imię.</verse>
				<verse number="13">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów.</verse>
				<verse number="14">A do anioła kościoła w Laodycei napisz: To mówi Amen, świadek wierny i prawdziwy, początek stworzenia Bożego:</verse>
				<verse number="15">Znam twoje uczynki: nie jesteś ani zimny, ani gorący. Obyś był zimny albo gorący.</verse>
				<verse number="16">A tak, ponieważ jesteś letni i ani zimny, ani gorący, wypluję cię z moich ust.</verse>
				<verse number="17">Mówisz bowiem: Jestem bogaty i wzbogaciłem się, i niczego nie potrzebuję, a nie wiesz, że jesteś nędzny i pożałowania godny, biedny, ślepy i nagi.</verse>
				<verse number="18">Radzę ci kupić u mnie złota w ogniu wypróbowanego, abyś się wzbogacił, i białe szaty, abyś się ubrał i żeby nie ujawniła się hańba twojej nagości, a swoje oczy namaść maścią, abyś widział.</verse>
				<verse number="19">Ja wszystkich, których miłuję, strofuję i karcę. Bądź więc gorliwy i pokutuj.</verse>
				<verse number="20">Oto stoję u drzwi i pukam. Jeśli ktoś usłyszy mój głos i otworzy drzwi, wejdę do niego i spożyję z nim wieczerzę, a on ze mną.</verse>
				<verse number="21">Temu, kto zwycięży, dam zasiąść ze mną na moim tronie, jak i ja zwyciężyłem i zasiadłem z moim Ojcem na jego tronie.</verse>
				<verse number="22">Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="4">
				<verse number="1">Potem zobaczyłem, a oto drzwi [były] otwarte w niebie, a pierwszy głos, który słyszałem, jakby trąby mówiącej do mnie, powiedział: Wstąp tutaj, a pokażę ci, co się ma stać potem.</verse>
				<verse number="2">I zaraz znalazłem się w zachwyceniu ducha. A oto w niebie stał tron, a na tronie [ktoś] siedział.</verse>
				<verse number="3">A ten, który siedział, podobny był z wyglądu do kamienia jaspisowego i karneolowego, a dokoła tronu była tęcza podobna z wyglądu do szmaragdu.</verse>
				<verse number="4">Wokoło tronu [były] dwadzieścia cztery trony. Na tronach widziałem siedzących dwudziestu czterech starszych, ubranych w białe szaty, a na ich głowach złote korony.</verse>
				<verse number="5">Z tronu wychodziły błyskawice, gromy i głosy, a przed tronem paliło się siedem ognistych pochodni, które są siedmioma Duchami Boga.</verse>
				<verse number="6">Przed tronem było też morze szklane podobne do kryształu. A pośrodku tronu i wokoło tronu były cztery stworzenia pełne oczu z przodu i z tyłu.</verse>
				<verse number="7">Pierwsze stworzenie podobne było do lwa, drugie stworzenie podobne do cielca, trzecie stworzenie miało twarz jakby ludzką, a czwarte stworzenie podobne [było] do lecącego orła.</verse>
				<verse number="8">Każde zaś z tych czterech stworzeń miało po sześć skrzydeł dokoła, a wewnątrz były pełne oczu. I bez odpoczynku, dniem i nocą mówią: Święty, święty, święty, Pan Bóg Wszechmogący, ten, który był i który jest, i który ma przyjść.</verse>
				<verse number="9">A gdy stworzenia oddawały chwałę i cześć, i dziękczynienie zasiadającemu na tronie, żyjącemu na wieki wieków;</verse>
				<verse number="10">Upadło dwudziestu czterech starszych przed zasiadającym na tronie i oddało pokłon żyjącemu na wieki wieków, i rzucało swoje korony przed tronem, mówiąc:</verse>
				<verse number="11">Godzien jesteś, Panie, wziąć chwałę i cześć, i moc, ponieważ ty stworzyłeś wszystko i z twojej woli trwa i zostało stworzone.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="5">
				<verse number="1">I zobaczyłem w prawej ręce zasiadającego na tronie księgę zapisaną wewnątrz i na zewnątrz, opieczętowaną siedmioma pieczęciami.</verse>
				<verse number="2">I zobaczyłem potężnego anioła wołającego donośnym głosem: Kto jest godny otworzyć księgę i złamać jej pieczęcie?</verse>
				<verse number="3">Ale nikt w niebie ani na ziemi, ani pod ziemią nie mógł otworzyć księgi ani do niej zajrzeć.</verse>
				<verse number="4">I bardzo płakałem, że nie znalazł się nikt godny, aby otworzyć i czytać księgę, i do niej zajrzeć.</verse>
				<verse number="5">Wtedy jeden ze starszych powiedział do mnie: Nie płacz! Oto zwyciężył lew z pokolenia Judy, korzeń Dawida, aby otworzyć księgę i złamać siedem jej pieczęci.</verse>
				<verse number="6">I zobaczyłem, a oto między tronem i czterema stworzeniami, i między starszymi stał Baranek jakby zabity, który miał siedem rogów i siedmioro oczu, które są siedmioma Duchami Boga posłanymi na całą ziemię.</verse>
				<verse number="7">[Wtedy] on podszedł i wziął księgę z prawej ręki zasiadającego na tronie.</verse>
				<verse number="8">A gdy wziął księgę, cztery stworzenia i dwudziestu czterech starszych upadło przed Barankiem, a każdy z nich miał harfę i złote czasze pełne wonności, którymi są modlitwy świętych.</verse>
				<verse number="9">I śpiewali nową pieśń: Godzien jesteś wziąć księgę i otworzyć jej pieczęcie, ponieważ zostałeś zabity i odkupiłeś nas dla Boga przez swoją krew z każdego plemienia, języka, ludu i narodu.</verse>
				<verse number="10">I uczyniłeś nas dla naszego Boga królami i kapłanami, i będziemy królować na ziemi.</verse>
				<verse number="11">Zobaczyłem też i usłyszałem głos wielu aniołów dokoła tronu i stworzeń, i starszych, a liczba ich wynosiła dziesięć tysięcy razy dziesięć tysięcy i tysiące tysięcy;</verse>
				<verse number="12">Mówiących donośnym głosem: Godzien jest Baranek zabity wziąć moc i bogactwo, i mądrość, i siłę, i cześć, i chwałę, i błogosławieństwo.</verse>
				<verse number="13">A wszelkie stworzenie, które jest w niebie i na ziemi, i pod ziemią, i w morzu, i wszystko, co w nich jest, słyszałem, jak mówiło: Zasiadającemu na tronie i Barankowi błogosławieństwo i cześć, i chwała, i moc na wieki wieków.</verse>
				<verse number="14">A cztery stworzenia mówiły: Amen. A dwudziestu czterech starszych upadło i oddało pokłon żyjącemu na wieki wieków.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="6">
				<verse number="1">I zobaczyłem, gdy Baranek otworzył pierwszą z pieczęci, i usłyszałem pierwsze z czterech stworzeń mówiące jakby głosem gromu: Chodź i zobacz.</verse>
				<verse number="2">I zobaczyłem, a oto biały koń, ten zaś, który na nim siedział, miał łuk. I dano mu koronę, i wyruszył [jako] zwycięzca, żeby zwyciężać.</verse>
				<verse number="3">A gdy otworzył drugą pieczęć, usłyszałem drugie stworzenie mówiące: Chodź i zobacz.</verse>
				<verse number="4">I wyszedł inny koń, rudy, a temu, który na nim siedział, pozwolono odebrać ziemi pokój, aby ludzie zabijali się nawzajem. I dano mu wielki miecz.</verse>
				<verse number="5">A gdy otworzył trzecią pieczęć, usłyszałem trzecie stworzenie mówiące: Chodź i zobacz. I zobaczyłem, a oto koń czarny, ten zaś, który na nim siedział, miał w swojej ręce wagę.</verse>
				<verse number="6">I usłyszałem głos pośród czterech stworzeń mówiący: Miara pszenicy za grosz i trzy miary jęczmienia za grosz. A nie krzywdź oliwy i wina.</verse>
				<verse number="7">A gdy otworzył czwartą pieczęć, usłyszałem głos czwartego stworzenia mówiący: Chodź i zobacz.</verse>
				<verse number="8">I zobaczyłem, oto koń płowy, a temu, który na nim siedział, było na imię Śmierć, a Piekło szło za nim. I dano im władzę nad czwartą częścią ziemi, aby zabijali mieczem i głodem, i zarazą, i przez zwierzęta ziemi.</verse>
				<verse number="9">A gdy otworzył piątą pieczęć, widziałem pod ołtarzem dusze zabitych z powodu słowa Bożego i świadectwa, które złożyli.</verse>
				<verse number="10">I wołały donośnym głosem: Jak długo [jeszcze], Panie święty i prawdziwy, nie będziesz sądził i nie pomścisz naszej krwi na mieszkańcach ziemi?</verse>
				<verse number="11">I dano każdemu [z nich] białą szatę, i powiedziano im, aby odpoczywali jeszcze przez krótki czas, aż dopełni się [liczba] ich współsług i braci, którzy mają zostać zabici jak i oni.</verse>
				<verse number="12">I zobaczyłem, gdy otworzył szóstą pieczęć, a oto nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi i słońce stało się czarne jak włosiany wór, a księżyc stał się jak krew.</verse>
				<verse number="13">Gwiazdy niebieskie spadły na ziemię, podobnie jak drzewo figowe zrzuca niedojrzałe figi, gdy potrząśnie nim gwałtowny wiatr.</verse>
				<verse number="14">I niebo ustąpiło jak zwój zrolowany, a każda góra i wyspa ruszyły się ze swoich miejsc.</verse>
				<verse number="15">A królowie ziemscy i możnowładcy, i bogacze, i wodzowie, i mocarze, i każdy niewolnik, i każdy wolny ukryli się w jaskiniach i skałach górskich.</verse>
				<verse number="16">I mówili do gór i skał: Padnijcie na nas i zakryjcie nas przed obliczem zasiadającego na tronie i przed gniewem Baranka;</verse>
				<verse number="17">Bo nadszedł wielki dzień jego gniewu. I któż może się ostać?</verse>
			</chapter>
			<chapter number="7">
				<verse number="1">Potem zobaczyłem czterech aniołów stojących na czterech krańcach ziemi, trzymających cztery wiatry ziemi, aby wiatr nie wiał na ziemię ani na morze, ani na żadne drzewo.</verse>
				<verse number="2">I zobaczyłem innego anioła wstępującego od wschodu słońca, który miał pieczęć Boga żywego i zawołał donośnym głosem do czterech aniołów, którym pozwolono wyrządzać szkodę ziemi i morzu:</verse>
				<verse number="3">Nie wyrządzajcie szkody ziemi ani morzu, ani drzewom, dopóki nie opieczętujemy sług naszego Boga na ich czołach.</verse>
				<verse number="4">I usłyszałem liczbę opieczętowanych: sto czterdzieści cztery tysiące opieczętowanych ze wszystkich pokoleń synów Izraela:</verse>
				<verse number="5">Z pokolenia Judy dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Rubena dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Gada dwanaście tysięcy opieczętowanych;</verse>
				<verse number="6">Z pokolenia Asera dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Neftalego dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Manassesa dwanaście tysięcy opieczętowanych;</verse>
				<verse number="7">Z pokolenia Symeona dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Lewiego dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Issachara dwanaście tysięcy opieczętowanych;</verse>
				<verse number="8">Z pokolenia Zabulona dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Józefa dwanaście tysięcy opieczętowanych, z pokolenia Beniamina dwanaście tysięcy opieczętowanych.</verse>
				<verse number="9">Potem zobaczyłem, a oto wielki tłum, którego nikt nie mógł policzyć, z każdego narodu, plemienia, ludu i języka, który stał przed tronem i przed Barankiem ubrani w białe szaty, a palmy w ich rękach.</verse>
				<verse number="10">I wołali donośnym głosem: Zbawienie należy do naszego Boga zasiadającego na tronie i do Baranka.</verse>
				<verse number="11">A wszyscy aniołowie stali dokoła tronu i starszych, i czterech stworzeń, i upadli przed tronem na twarze, i oddali pokłon Bogu;</verse>
				<verse number="12">Mówiąc: Amen. Błogosławieństwo i chwała, i mądrość, i dziękczynienie, i cześć, i moc, i siła naszemu Bogu na wieki wieków. Amen.</verse>
				<verse number="13">A jeden ze starszych odezwał się do mnie tymi słowy: Kim są ci, którzy są ubrani w białe szaty i skąd przybyli?</verse>
				<verse number="14">Odpowiedziałem mu: Panie, ty wiesz. I powiedział do mnie: To są ci, którzy przyszli z wielkiego ucisku i wyprali swoje szaty, i wybielili je we krwi Baranka.</verse>
				<verse number="15">Dlatego są przed tronem Boga i służą mu we dnie i w nocy w jego świątyni, a zasiadający na tronie osłoni ich [sobą] jak namiotem.</verse>
				<verse number="16">Nie zaznają już głodu ani pragnienia, nie porazi ich słońce ani żaden upał;</verse>
				<verse number="17">Ponieważ Baranek, który jest pośrodku tronu, będzie ich pasł i poprowadzi ich do żywych źródeł wód, i otrze Bóg wszelką łzę z ich oczu.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="8">
				<verse number="1">A gdy otworzył siódmą pieczęć, nastała w niebie cisza na około pół godziny.</verse>
				<verse number="2">I zobaczyłem siedmiu aniołów, którzy stoją przed Bogiem. I dano im siedem trąb.</verse>
				<verse number="3">I przyszedł inny anioł, i stanął przy ołtarzu, mając złotą kadzielnicę. Dano mu wiele kadzideł, aby [je] ofiarował z modlitwami wszystkich świętych na złotym ołtarzu, który jest przed tronem.</verse>
				<verse number="4">I dym kadzideł z modlitwami świętych wzniósł się z ręki anioła przed Bogiem.</verse>
				<verse number="5">Anioł zaś wziął kadzielnicę, napełnił ją ogniem z ołtarza i zrzucił na ziemię. I nastąpiły głosy i gromy, i błyskawice, i trzęsienie ziemi.</verse>
				<verse number="6">A siedmiu aniołów, którzy mieli siedem trąb, przygotowało się, aby zatrąbić.</verse>
				<verse number="7">I zatrąbił pierwszy anioł, i powstały grad i ogień zmieszane z krwią, i zrzucono je na ziemię. I spłonęła trzecia część drzew, spłonęła też cała zielona trawa.</verse>
				<verse number="8">I zatrąbił drugi anioł, i jakby wielka góra płonąca ogniem została wrzucona w morze, i trzecia część morza zamieniła się w krew.</verse>
				<verse number="9">I zginęła w morzu trzecia część żywych stworzeń, i trzecia część statków uległa zniszczeniu.</verse>
				<verse number="10">I zatrąbił trzeci anioł, i spadła z nieba wielka gwiazda, płonąca jak pochodnia, i spadła na trzecią część rzek i na źródła wód.</verse>
				<verse number="11">A imię gwiazdy brzmi Piołun. I trzecia część wód zamieniła się w piołun, i wielu ludzi umarło od tych wód, bo stały się gorzkie.</verse>
				<verse number="12">I zatrąbił czwarty anioł, i rażona została trzecia część słońca i trzecia część księżyca, i trzecia część gwiazd, tak że zaćmiła się trzecia ich część i dzień przez jedną trzecią swoją część nie jaśniał, podobnie i noc.</verse>
				<verse number="13">I zobaczyłem, i usłyszałem jednego anioła lecącego środkiem nieba, który mówił donośnym głosem: Biada, biada, biada mieszkańcom ziemi z powodu pozostałych głosów trąb trzech aniołów, którzy mają zatrąbić.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="9">
				<verse number="1">I zatrąbił piąty anioł, i zobaczyłem gwiazdę, która spadła z nieba na ziemię i dano jej klucz do studni otchłani.</verse>
				<verse number="2">I otworzyła studnię otchłani, i wzbił się dym ze studni, jakby dym wielkiego pieca, a słońce i powietrze zaćmiły się od dymu studni.</verse>
				<verse number="3">A z dymu wyszła szarańcza na ziemię i dano jej moc, jaką mają skorpiony ziemskie.</verse>
				<verse number="4">I powiedziano jej, żeby nie wyrządzała szkody trawie na ziemi ani niczemu zielonemu, ani żadnemu drzewu, lecz tylko samym ludziom, którzy nie mają pieczęci Boga na czołach.</verse>
				<verse number="5">I dano jej nakaz, aby ich nie zabijały, lecz dręczyły przez pięć miesięcy. A ich cierpienia [były] jak cierpienia zadane przez skorpiona, gdy ukąsi człowieka.</verse>
				<verse number="6">I w owe dni ludzie będą szukać śmierci, lecz jej nie znajdą, i będą chcieli umrzeć, ale śmierć od nich ucieknie.</verse>
				<verse number="7">A szarańcza z wyglądu była podobna do koni przygotowanych do boju, na ich głowach jakby korony podobne do złota, a ich twarze jakby twarze ludzkie.</verse>
				<verse number="8">I miały włosy jakby włosy kobiece, a ich zęby były jak u lwów.</verse>
				<verse number="9">Miały też pancerze jakby z żelaza, a szum ich skrzydeł jakby odgłos wielokonnych rydwanów pędzących do boju.</verse>
				<verse number="10">I miały ogony podobne do skorpionów, a żądła były w ich ogonach. I [dano] im moc wyrządzania ludziom szkody przez pięć miesięcy.</verse>
				<verse number="11">Mają nad sobą króla, anioła otchłani, którego imię po hebrajsku brzmi Abaddon, a po grecku Apollyon.</verse>
				<verse number="12">Jedno „biada” minęło, a oto jeszcze dwa „biada” potem nadchodzą.</verse>
				<verse number="13">I zatrąbił szósty anioł, i usłyszałem jeden głos od czterech rogów złotego ołtarza, który jest przed Bogiem;</verse>
				<verse number="14">Mówiący do szóstego anioła, który miał trąbę: Uwolnij czterech aniołów związanych nad wielką rzeką Eufrat.</verse>
				<verse number="15">I zostali uwolnieni czterej aniołowie, przygotowani na godzinę, na dzień, na miesiąc i na rok, aby zabić trzecią część ludzi.</verse>
				<verse number="16">A liczba wojsk konnych [wynosiła] dwieście milionów, bo usłyszałem ich liczbę.</verse>
				<verse number="17">I tak zobaczyłem w widzeniu konie i tych, którzy na nich siedzieli, mających pancerze [barwy] ognia, hiacyntu i siarki. A głowy koni były jak głowy lwów, a z ich pysków wychodził ogień, dym i siarka.</verse>
				<verse number="18">A od tych trzech [plag] została zabita trzecia część ludzi, od ognia, dymu i siarki, które wychodziły z ich pysków.</verse>
				<verse number="19">Moc bowiem tych koni jest w ich pyskach i w ogonach, bo ich ogony są podobne do węży, które mają głowy i nimi wyrządzają szkody.</verse>
				<verse number="20">A pozostali ludzie, którzy nie zostali zabici przez te plagi, nie pokutowali od uczynków swoich rąk, tak by nie oddawać pokłonu demonom i bożkom złotym, srebrnym, miedzianym, kamiennym i drewnianym, które nie mogą ani widzieć, ani słyszeć, ani chodzić.</verse>
				<verse number="21">I nie pokutowali od swoich morderstw ani od swoich czarów, ani od swego nierządu, ani od swoich kradzieży.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="10">
				<verse number="1">I zobaczyłem innego potężnego anioła, zstępującego z nieba, ubranego w obłok, nad jego głową była tęcza, jego twarz jak słońce, a jego nogi jak słupy ognia.</verse>
				<verse number="2">W swojej ręce miał otwartą książeczkę. I postawił prawą nogę na morzu, a lewą na ziemi.</verse>
				<verse number="3">I zawołał donośnym głosem, tak jak ryczy lew. A gdy zawołał, siedem gromów odezwało się swoimi głosami.</verse>
				<verse number="4">A gdy siedem gromów przemówiło swoimi głosami, zabrałem się do pisania, lecz usłyszałem głos z nieba, który mówił do mnie: Zapieczętuj [to], co mówiło siedem gromów, i nie pisz tego.</verse>
				<verse number="5">A anioł, którego widziałem stojącego na morzu i na ziemi, podniósł swoją rękę ku niebu;</verse>
				<verse number="6">I przysiągł na tego, który żyje na wieki wieków, który stworzył niebo i to, co w nim jest, i ziemię i to, co na niej, i morze, i to, co w nim, że czasu już nie będzie;</verse>
				<verse number="7">Lecz w dniach głosu siódmego anioła, gdy zacznie trąbić, dokona się tajemnica Boga, jak to oznajmił swoim sługom, prorokom.</verse>
				<verse number="8">A głos, który usłyszałem z nieba, znowu przemówił do mnie: Idź, weź tę otwartą książeczkę, która jest w ręce anioła stojącego na morzu i na ziemi.</verse>
				<verse number="9">Podszedłem więc do anioła i powiedziałem mu: Daj mi tę książeczkę. I powiedział do mnie: Weź ją i zjedz, a spowoduje gorycz w twoim brzuchu, lecz w twoich ustach będzie słodka jak miód.</verse>
				<verse number="10">I wziąłem książeczkę z ręki anioła i zjadłem ją, a była w moich ustach słodka jak miód. Lecz gdy ją zjadłem, mój brzuch napełnił się goryczą.</verse>
				<verse number="11">I powiedział do mnie: Musisz znowu prorokować przed wieloma ludami, narodami, językami i królami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="11">
				<verse number="1">I dano mi trzcinę podobną do pręta. I stanął anioł, mówiąc: Wstań i zmierz świątynię Boga i ołtarz oraz tych, którzy w niej oddają pokłon.</verse>
				<verse number="2">Lecz dziedziniec zewnętrzny świątyni wyłącz i nie mierz go, gdyż został dany poganom. I będą deptać święte miasto przez czterdzieści dwa miesiące.</verse>
				<verse number="3">I dam [władzę] dwóm moim świadkom, którzy będą prorokować przez tysiąc dwieście sześćdziesiąt dni ubrani w wory.</verse>
				<verse number="4">Oni są dwoma drzewami oliwnymi i dwoma świecznikami, które stoją przed Bogiem ziemi.</verse>
				<verse number="5">A gdy ktoś chce ich skrzywdzić, ogień wychodzi z ich ust i pożera ich wrogów. Jeśli więc ktoś chciałby ich skrzywdzić, w ten sposób musi być zabity.</verse>
				<verse number="6">Oni mają władzę zamknąć niebo, aby nie padał deszcz za dni ich prorokowania, i mają władzę nad wodami, aby je zamieniać w krew i porazić ziemię wszelkimi plagami, ilekroć zechcą.</verse>
				<verse number="7">A gdy dopełnią swojego świadectwa, bestia, która wychodzi z otchłani, stoczy z nimi walkę i zwycięży ich, i zabije ich.</verse>
				<verse number="8">A ich zwłoki [będą leżeć] na ulicy wielkiego miasta, które duchowo nazywa się Sodomą i Egiptem, gdzie też nasz Pan został ukrzyżowany.</verse>
				<verse number="9">I [wielu] spośród ludów, plemion, języków i narodów będzie patrzeć na ich zwłoki przez trzy i pół dnia i nie pozwolą złożyć ich zwłok do grobu.</verse>
				<verse number="10">A mieszkańcy ziemi będą się cieszyć i radować z ich powodu. I będą sobie nawzajem posyłać podarunki, bo ci dwaj prorocy dręczyli mieszkańców ziemi.</verse>
				<verse number="11">A po trzech i pół dnia duch życia od Boga wszedł w nich i stanęli na nogach, a wielki strach padł na tych, którzy na nich patrzyli.</verse>
				<verse number="12">Potem usłyszeli donośny głos z nieba mówiący: Wstąp tutaj. I wstąpili do nieba w obłoku, a ich nieprzyjaciele patrzyli na nich.</verse>
				<verse number="13">W tej godzinie nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi i zawaliła się dziesiąta część miasta, i zginęło w trzęsieniu ziemi siedem tysięcy ludzi, a pozostali przerazili się i oddali chwałę Bogu nieba.</verse>
				<verse number="14">Minęło drugie „biada”, a oto nadchodzi szybko trzecie „biada”.</verse>
				<verse number="15">I zatrąbił siódmy anioł, i odezwały się donośne głosy w niebie mówiące: Królestwa świata stały się [królestwami] naszego Pana i jego Chrystusa i będzie królować na wieki wieków.</verse>
				<verse number="16">A dwudziestu czterech starszych, którzy siedzą przed Bogiem na swoich tronach, upadło na twarze i oddało Bogu pokłon;</verse>
				<verse number="17">Mówiąc: Dziękujemy tobie, Panie Boże Wszechmogący, który jesteś i który byłeś, i który masz przyjść, że wziąłeś swą potężną moc i objąłeś królestwo.</verse>
				<verse number="18">I rozgniewały się narody, i nadszedł twój gniew i czas osądzenia umarłych, i oddania zapłaty twoim sługom prorokom i świętym oraz tym, którzy się boją twego imienia, małym i wielkim, i zniszczenia tych, którzy niszczą ziemię.</verse>
				<verse number="19">Potem otworzyła się świątynia Boga w niebie i arka jego przymierza ukazała się w jego świątyni, i nastąpiły błyskawice, głosy, grzmoty, trzęsienia ziemi i wielki grad.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="12">
				<verse number="1">I ukazał się wielki cud na niebie: Kobieta ubrana w słońce i księżyc pod jej nogami, a na jej głowie korona z dwunastu gwiazd.</verse>
				<verse number="2">A była brzemienna i krzyczała w bólach porodowych i w mękach rodzenia.</verse>
				<verse number="3">I ukazał się inny cud na niebie: Oto wielki rudy smok mający siedem głów i dziesięć rogów, a na jego głowach siedem koron.</verse>
				<verse number="4">A jego ogon wlókł trzecią część gwiazd nieba i zrzucił je na ziemię. I stanął smok przed kobietą, która [właśnie] miała urodzić, aby gdy tylko urodzi, pożreć jej dziecko.</verse>
				<verse number="5">I urodziła syna – mężczyznę, który będzie rządził wszystkimi narodami laską żelazną. I porwane zostało jej dziecko do Boga i do jego tronu;</verse>
				<verse number="6">A kobieta uciekła na pustynię, gdzie ma miejsce przygotowane przez Boga, aby ją tam żywiono przez tysiąc dwieście sześćdziesiąt dni.</verse>
				<verse number="7">I nastąpiła walka w niebie. Michał i jego aniołowie walczyli ze smokiem. I walczył smok i jego aniołowie;</verse>
				<verse number="8">Ale nie zwyciężyli i nie było już dla nich miejsca w niebie.</verse>
				<verse number="9">I zrzucony został wielki smok, wąż starodawny, zwany diabłem i szatanem, zwodzący cały świat. Został zrzucony na ziemię, z nim też zrzuceni zostali jego aniołowie.</verse>
				<verse number="10">I usłyszałem donośny głos mówiący w niebie: Teraz nastało zbawienie, moc i królestwo naszego Boga, i władza jego Chrystusa, bo został zrzucony oskarżyciel naszych braci, który dniem i nocą oskarżał ich przed naszym Bogiem.</verse>
				<verse number="11">Ale oni zwyciężyli go przez krew Baranka i przez słowo swego świadectwa i nie umiłowali swojego życia – aż do śmierci.</verse>
				<verse number="12">Dlatego radujcie się niebiosa i wy, ich mieszkańcy. Biada [mieszkańcom] ziemi i morza, bo zszedł do was diabeł pałający wielkim gniewem, gdyż wie, że ma niewiele czasu.</verse>
				<verse number="13">A gdy smok zobaczył, że został zrzucony na ziemię, zaczął prześladować kobietę, która urodziła mężczyznę.</verse>
				<verse number="14">I dano kobiecie dwa skrzydła wielkiego orła, aby poleciała na pustynię, na swoje miejsce, gdzie jest żywiona przez czas i czasy, i połowę czasu, z dala od węża.</verse>
				<verse number="15">I wyrzucił wąż ze swojej paszczy za kobietą wodę jak rzekę, aby ją rzeka porwała.</verse>
				<verse number="16">Lecz ziemia przyszła kobiecie z pomocą i otworzyła ziemia swą gardziel, i pochłonęła rzekę, którą smok wyrzucił ze swojej paszczy.</verse>
				<verse number="17">I rozgniewał się smok na kobietę, i odszedł, aby walczyć z resztą jej potomstwa, z tymi, którzy zachowują przykazania Boga i mają świadectwo Jezusa Chrystusa.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="13">
				<verse number="1">I stanąłem na piasku morza. I zobaczyłem bestię wychodzącą z morza, mającą siedem głów i dziesięć rogów, a na jej rogach było dziesięć koron, a na jej głowach imię bluźnierstwa.</verse>
				<verse number="2">A bestia, którą widziałem, podobna była do pantery, a jej łapy jak u niedźwiedzia, a jej paszcza jak paszcza lwa. I dał jej smok swoją moc, swój tron i wielką władzę.</verse>
				<verse number="3">I zobaczyłem jedną z jej głów jakby śmiertelnie zranioną, lecz jej śmiertelna rana została uleczona. I cała ziemia zdziwiła się, i [poszła] za bestią.</verse>
				<verse number="4">I oddali pokłon smokowi, który dał władzę bestii. Oddali też pokłon bestii, mówiąc: Któż [jest] podobny do bestii? Któż z nią może walczyć?</verse>
				<verse number="5">I dano jej paszczę mówiącą rzeczy wielkie i bluźnierstwa. Dano jej też moc, aby działała przez czterdzieści dwa miesiące.</verse>
				<verse number="6">I otworzyła swoją paszczę, by bluźnić przeciwko Bogu, by bluźnić jego imieniu, jego przybytkowi i tym, którzy mieszkają w niebie.</verse>
				<verse number="7">Pozwolono jej też walczyć ze świętymi i zwyciężać ich. I dano jej władzę nad każdym plemieniem, językiem i narodem.</verse>
				<verse number="8">Wszyscy mieszkańcy ziemi oddadzą jej pokłon, ci, których imiona nie są zapisane w księdze życia Baranka zabitego od założenia świata.</verse>
				<verse number="9">[Jeśli] ktoś ma uszy, niech słucha!</verse>
				<verse number="10">Jeśli ktoś do niewoli bierze, do niewoli pójdzie, jeśli ktoś zabija mieczem, mieczem musi zostać zabity. Tu jest cierpliwość i wiara świętych.</verse>
				<verse number="11">Potem zobaczyłem inną bestię wychodzącą z ziemi, a miała dwa rogi podobne do Baranka, ale mówiła jak smok.</verse>
				<verse number="12">I całą władzę pierwszej bestii sprawuje na jej oczach, i sprawia, że ziemia i jej mieszkańcy oddają pokłon pierwszej bestii, której śmiertelna rana została wyleczona.</verse>
				<verse number="13">I czyni wielkie cuda, sprawiając, że nawet ogień zstępuje z nieba na ziemię na oczach ludzi.</verse>
				<verse number="14">I zwodzi mieszkańców ziemi przez cuda, które jej pozwolono czynić przed bestią, mówiąc mieszkańcom ziemi, aby sporządzili wizerunek bestii, która miała ranę od miecza, ale ożyła.</verse>
				<verse number="15">I pozwolono jej tchnąć ducha w wizerunek bestii, tak żeby przemówił wizerunek bestii i sprawił, że ci, którzy nie oddali pokłonu wizerunkowi bestii, zostali zabici.</verse>
				<verse number="16">I sprawia, aby wszyscy, mali i wielcy, bogaci i biedni, wolni i niewolnicy, przyjęli znamię na prawą rękę lub na czoło;</verse>
				<verse number="17">I aby nikt nie mógł kupić ani sprzedać, tylko ten, kto ma znamię, imię bestii lub liczbę jej imienia.</verse>
				<verse number="18">Tu jest mądrość. Kto ma rozum, niech obliczy liczbę bestii, gdyż jest to liczba człowieka. A liczba jej: sześćset sześćdziesiąt sześć.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="14">
				<verse number="1">I zobaczyłem, a oto Baranek stał na górze Syjon, a z nim sto czterdzieści cztery tysiące tych, którzy mieli imię jego Ojca wypisane na czołach.</verse>
				<verse number="2">I usłyszałem z nieba głos jakby głos wielu wód i jakby głos wielkiego gromu. I słyszałem głos harfiarzy grających na swoich harfach.</verse>
				<verse number="3">I śpiewali jakby nową pieśń przed tronem i przed czterema stworzeniami, i przed starszymi. A nikt się tej pieśni nie mógł nauczyć oprócz stu czterdziestu czterech tysięcy, którzy zostali wykupieni z ziemi.</verse>
				<verse number="4">Są to ci, którzy nie skalali się z kobietami, są bowiem dziewiczy. To ci, którzy podążają za Barankiem, dokądkolwiek idzie. Oni zostali wykupieni spośród ludzi, aby byli pierwocinami dla Boga i dla Baranka;</verse>
				<verse number="5">A w ich ustach nie znaleziono podstępu. Są bowiem bez skazy przed tronem Boga.</verse>
				<verse number="6">I zobaczyłem innego anioła lecącego środkiem nieba, który miał ewangelię wieczną, aby ją zwiastować mieszkańcom ziemi, wszystkim narodom, plemionom, językom i ludom;</verse>
				<verse number="7">Mówiącego donośnym głosem: Bójcie się Boga i oddajcie mu chwałę, bo przyszła godzina jego sądu. Oddajcie pokłon temu, który stworzył niebo i ziemię, morze i źródła wód.</verse>
				<verse number="8">A za nim szedł inny anioł i mówił: Upadł, upadł Babilon, wielkie miasto, bo winem gniewu swego nierządu napoiło wszystkie narody.</verse>
				<verse number="9">A po nich przyszedł trzeci anioł i donośnym głosem mówił: Jeśli ktoś odda pokłon bestii i jej wizerunkowi i przyjmie znamię na czoło lub na rękę;</verse>
				<verse number="10">Ten również będzie pił z wina zapalczywości Boga, nierozcieńczonego, nalanego do kielicha jego gniewu, i będzie męczony w ogniu i siarce przed świętymi aniołami i przed Barankiem.</verse>
				<verse number="11">A dym ich męki wznosi się na wieki wieków i nie zaznają odpoczynku we dnie i w nocy ci, którzy oddają pokłon bestii i jej wizerunkowi, i ten, kto przyjmuje znamię jej imienia.</verse>
				<verse number="12">Tu jest cierpliwość świętych, tu są ci, którzy zachowują przykazania Boga i wiarę Jezusa.</verse>
				<verse number="13">I usłyszałem głos z nieba, który mówił do mnie: Napisz: Błogosławieni [są] umarli, którzy odtąd umierają w Panu, tak, mówi Duch, aby odpoczęli od swoich prac, a ich uczynki idą za nimi.</verse>
				<verse number="14">I zobaczyłem, a oto biały obłok, a na obłoku siedział [ktoś] podobny do Syna Człowieczego, który miał na głowie złotą koronę, a w ręku ostry sierp.</verse>
				<verse number="15">A inny anioł wyszedł ze świątyni, wołając donośnym głosem do tego, który siedział na obłoku: Zapuść swój sierp i żnij, gdyż nadeszła dla ciebie pora, abyś żął, bo dojrzało żniwo ziemi.</verse>
				<verse number="16">Wtedy rzucił ten, który siedział na obłoku, swój sierp na ziemię i ziemia została zżęta.</verse>
				<verse number="17">I inny anioł wyszedł ze świątyni, która jest w niebie, mając także ostry sierp.</verse>
				<verse number="18">Potem od ołtarza wyszedł inny anioł, który miał władzę nad ogniem i zawołał donośnym głosem do tego, który miał ostry sierp: Zapuść swój ostry sierp i zbierz grona winorośli ziemi, bo dojrzały jej winne grona.</verse>
				<verse number="19">I rzucił anioł swój ostry sierp na ziemię, i zebrał [grona] winorośli ziemi, i wrzucił [je] do wielkiej tłoczni gniewu Boga.</verse>
				<verse number="20">I udeptano tłocznię poza miastem, a z tłoczni wypłynęła krew aż po wędzidła koni, na tysiąc sześćset stadiów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="15">
				<verse number="1">Potem zobaczyłem inny znak na niebie, wielki i zadziwiający: siedmiu aniołów, którzy mieli siedem plag ostatecznych, bo przez nie dopełnił się gniew Boga.</verse>
				<verse number="2">I zobaczyłem jakby morze szklane zmieszane z ogniem i tych, którzy odnieśli zwycięstwo nad bestią, nad jej wizerunkiem, nad jej znamieniem i nad liczbą jej imienia, stojących nad szklanym morzem, mających harfy Boga.</verse>
				<verse number="3">I śpiewali pieśń Mojżesza, sługi Boga, i pieśń Baranka: Wielkie i zadziwiające są twoje dzieła, Panie Boże Wszechmogący. Sprawiedliwe i prawdziwe są twoje drogi, o Królu świętych;</verse>
				<verse number="4">Któż by się nie bał ciebie, Panie, i nie uwielbił twego imienia? Bo ty jedynie jesteś święty, bo wszystkie narody przyjdą i oddadzą tobie pokłon, bo objawiły się twoje wyroki.</verse>
				<verse number="5">Potem zobaczyłem, a oto została otwarta świątynia Przybytku Świadectwa w niebie.</verse>
				<verse number="6">I wyszło ze świątyni siedmiu aniołów mających siedem plag, ubranych w czysty, lśniący len i przepasanych na piersi złotymi pasami.</verse>
				<verse number="7">A jedno z czterech stworzeń dało siedmiu aniołom siedem złotych czasz pełnych gniewu Boga, który żyje na wieki wieków.</verse>
				<verse number="8">I napełniła się świątynia dymem od chwały Boga i jego mocy. I nikt nie mógł wejść do świątyni, dopóki nie dopełniło się siedem plag siedmiu aniołów.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="16">
				<verse number="1">I usłyszałem donośny głos ze świątyni mówiący do siedmiu aniołów: Idźcie i wylejcie siedem czasz gniewu Boga na ziemię.</verse>
				<verse number="2">I poszedł pierwszy, i wylał swoją czaszę na ziemię. I pojawiły się bolesne i złośliwe wrzody na ludziach, którzy mieli znamię bestii, i na tych, którzy oddali pokłon jej wizerunkowi.</verse>
				<verse number="3">A drugi anioł wylał swoją czaszę na morze i stało się ono jak krew zmarłego. I każda dusza żywa umarła w morzu.</verse>
				<verse number="4">A trzeci anioł wylał swoją czaszę na rzeki i źródła wód i przemieniły się w krew.</verse>
				<verse number="5">I usłyszałem anioła wód mówiącego: Sprawiedliwy jesteś, Panie, który jesteś i który byłeś, i święty, że tak osądziłeś.</verse>
				<verse number="6">Ponieważ wylali krew świętych i proroków, dałeś im również krew do picia, bo [na to] zasłużyli.</verse>
				<verse number="7">I usłyszałem, jak inny mówił od ołtarza: Tak, Panie Boże Wszechmogący, prawdziwe i sprawiedliwe są twoje wyroki.</verse>
				<verse number="8">A czwarty anioł wylał swoją czaszę na słońce i pozwolono mu przypalać ludzi ogniem.</verse>
				<verse number="9">I ludzie zostali popaleni wielkim żarem, i bluźnili imieniu Boga, który ma władzę nad tymi plagami, a nie pokutowali, aby oddać mu chwałę.</verse>
				<verse number="10">A piąty anioł wylał swoją czaszę na tron bestii i jej królestwo pogrążyło się w ciemności, a [ludzie] gryźli z bólu języki.</verse>
				<verse number="11">I bluźnili Bogu nieba z powodu swoich bólów i wrzodów, lecz nie pokutowali ze swoich czynów.</verse>
				<verse number="12">A szósty anioł wylał swoją czaszę na wielką rzekę Eufrat. I wyschła jej woda, aby została przygotowana droga dla królów ze Wschodu.</verse>
				<verse number="13">I zobaczyłem trzy duchy nieczyste jakby żaby, które [wychodziły] z paszczy smoka i z paszczy bestii, i z ust fałszywego proroka.</verse>
				<verse number="14">A są to duchy demonów, które czynią cuda i wychodzą do królów ziemi i na cały świat, aby ich zgromadzić na wojnę w wielki dzień Boga Wszechmogącego.</verse>
				<verse number="15">Oto przychodzę jak złodziej. Błogosławiony, kto czuwa i strzeże swoich szat, aby nie chodził nago i aby nie widziano jego hańby.</verse>
				<verse number="16">I zgromadził ich na miejsce zwane po hebrajsku Armageddon.</verse>
				<verse number="17">A siódmy anioł wylał swoją czaszę w powietrze. I ze świątyni nieba, od tronu rozległ się donośny głos, który powiedział: Stało się!</verse>
				<verse number="18">I nastąpiły głosy i gromy, i błyskawice, i nastało wielkie trzęsienie ziemi, jakiego nie było, odkąd człowiek jest na ziemi, tak potężne [było] to trzęsienie ziemi.</verse>
				<verse number="19">A wielkie miasto rozpadło się na trzy części i runęły miasta narodów. I został wspomniany przed Bogiem wielki Babilon, aby dać mu kielich wina zapalczywości swego gniewu.</verse>
				<verse number="20">Pierzchły wszystkie wyspy i gór już nie znaleziono.</verse>
				<verse number="21">I spadł z nieba na ludzi wielki grad [o wadze] około jednego talentu. A ludzie bluźnili Bogu z powodu plagi gradu, bo plaga ta była bardzo wielka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="17">
				<verse number="1">I przyszedł jeden z siedmiu aniołów, którzy mieli siedem czasz, i odezwał się do mnie, mówiąc mi: Chodź, pokażę ci sąd nad wielką nierządnicą, która siedzi nad wieloma wodami;</verse>
				<verse number="2">Z którą nierząd uprawiali królowie ziemi, a mieszkańcy ziemi upili się winem jej nierządu.</verse>
				<verse number="3">I zaniósł mnie w duchu na pustynię. I zobaczyłem kobietę siedzącą na szkarłatnej bestii pełnej imion bluźnierstwa, mającej siedem głów i dziesięć rogów.</verse>
				<verse number="4">A kobieta była ubrana w purpurę i szkarłat i przyozdobiona złotem, drogimi kamieniami i perłami. Miała w swej ręce złoty kielich pełen obrzydliwości i nieczystości swego nierządu.</verse>
				<verse number="5">A na jej czole wypisane było imię: Tajemnica, wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi.</verse>
				<verse number="6">I zobaczyłem kobietę pijaną krwią świętych i krwią męczenników Jezusa. A gdy ją zobaczyłem, zdumiałem się bardzo.</verse>
				<verse number="7">I powiedział do mnie anioł: Czemu się zdumiałeś? Ja ci wyjaśnię tajemnicę kobiety i bestii, która ją nosi, a która ma siedem głów i dziesięć rogów.</verse>
				<verse number="8">Bestia, którą widziałeś, była, a nie ma jej i ma wyjść z otchłani, i iść na zatracenie. I zdziwią się mieszkańcy ziemi, których imiona nie są zapisane w księdze życia od założenia świata, widząc bestię, która była i nie ma jej, a jednak jest.</verse>
				<verse number="9">Tu jest rozum, który ma mądrość. Siedem głów to siedem gór, na których siedzi kobieta.</verse>
				<verse number="10">I królów jest siedmiu – pięciu upadło, jeden jest, inny jeszcze nie przyszedł, a gdy przyjdzie, ma pozostać na krótko.</verse>
				<verse number="11">A bestia, która była, a nie ma jej, ona sama jest ósmym, a jest spośród siedmiu i idzie na zatracenie.</verse>
				<verse number="12">A dziesięć rogów, które widziałeś, to dziesięciu królów, którzy jeszcze nie objęli królestwa, ale wezmą władzę jak królowie na jedną godzinę wraz z bestią.</verse>
				<verse number="13">Mają oni jeden zamysł, a swoją moc i władzę oddadzą bestii.</verse>
				<verse number="14">Oni będą walczyć z Barankiem, a Baranek ich zwycięży, bo jest Panem panów i Królem królów, a [ci], którzy są z nim, są powołani, wybrani i wierni.</verse>
				<verse number="15">I powiedział do mnie: Wody, które widziałeś, nad którymi siedzi nierządnica, to ludy, tłumy, narody i języki.</verse>
				<verse number="16">A dziesięć rogów, które widziałeś na bestii – oni znienawidzą nierządnicę i sprawią, że będzie spustoszona i naga i będą jeść jej ciało, i spalą ją w ogniu.</verse>
				<verse number="17">Bóg bowiem włożył im do serc, aby wykonali jego wolę, i to jednomyślnie, i oddali swoje królestwo bestii, aż wypełnią się słowa Boga.</verse>
				<verse number="18">A kobieta, którą zobaczyłeś, to wielkie miasto, które króluje nad królami ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="18">
				<verse number="1">Potem zobaczyłem innego anioła zstępującego z nieba, mającego wielką władzę, i zajaśniała ziemia od jego chwały.</verse>
				<verse number="2">I zawołał potężnie donośnym głosem: Upadł, upadł wielki Babilon, [metropolia]. Stała się mieszkaniem demonów, schronieniem wszelkiego ducha nieczystego i schronieniem wszelkiego ptactwa nieczystego i znienawidzonego.</verse>
				<verse number="3">Gdyż wszystkie narody piły wino zapalczywości jej nierządu, a królowie ziemi uprawiali z nią nierząd i kupcy ziemi wzbogacili się na jej wielkim przepychu.</verse>
				<verse number="4">I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej, mój ludu, abyście nie byli uczestnikami jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi.</verse>
				<verse number="5">Jej grzechy bowiem dosięgły aż do nieba i wspomniał Bóg na jej nieprawości.</verse>
				<verse number="6">Odpłaćcie jej, jak i ona odpłacała wam, i oddajcie jej w dwójnasób według jej uczynków. Do kielicha, w który [wam] nalewała, nalejcie jej w dwójnasób.</verse>
				<verse number="7">Ile sama się rozsławiła i pławiła się w przepychu, tyle zadajcie jej udręki i smutku, bo mówi w swoim sercu: Zasiadam [jak] królowa, nie jestem wdową i nie zaznam smutku.</verse>
				<verse number="8">Dlatego w jednym dniu przyjdą [na nią] jej plagi, śmierć, smutek i głód i zostanie spalona ogniem, bo mocny jest Pan Bóg, który ją osądzi.</verse>
				<verse number="9">I będą płakać, i lamentować nad nią królowie ziemi, którzy uprawiali z nią nierząd i pławili się w przepychu, gdy zobaczą dym jej pożaru.</verse>
				<verse number="10">Stojąc z daleka z powodu strachu przed jej męką, powiedzą: Biada, biada [tobie], wielkie miasto, Babilonie, metropolio potężna, bo w jednej godzinie nadszedł twój sąd!</verse>
				<verse number="11">A kupcy ziemi będą płakać i lamentować nad nią, bo już nikt nie będzie kupował ich towaru;</verse>
				<verse number="12">Towaru złota, srebra, drogich kamieni, pereł, bisioru, purpury, jedwabiu, szkarłatu, wszelkiego drewna tujowego, wszelkich przedmiotów z kości słoniowej, wszelkich przedmiotów z najkosztowniejszego drewna, brązu, żelaza i marmuru;</verse>
				<verse number="13">Cynamonu i wonności, olejku i kadzidła, wina i oliwy, najczystszej mąki i pszenicy, bydła i owiec, koni i wozów, niewolników i dusz ludzkich.</verse>
				<verse number="14">Owoce, których pożądała twoja dusza, opuściły ciebie i wszystko, co tłuste i świetne, opuściło ciebie i już nigdy tego nie znajdziesz.</verse>
				<verse number="15">Ci, którzy tym handlowali i wzbogacili się na niej, będą stać z daleka z powodu strachu przed jej męką, płacząc i lamentując w słowach:</verse>
				<verse number="16">Biada, biada [tobie], wielkie miasto, ubrane w bisior, purpurę i szkarłat, przyozdobione złotem, drogimi kamieniami i perłami;</verse>
				<verse number="17">Bo w jednej godzinie przepadło tak wielkie bogactwo; a każdy sternik i całe rzesze pływających na okrętach, i marynarze, i wszyscy, którzy pracują na morzu, stanęli z daleka;</verse>
				<verse number="18">I wołali, widząc dym jego pożaru: Które [miasto jest] podobne do tego wielkiego miasta?</verse>
				<verse number="19">I sypali proch na swoje głowy, i wołali, płacząc i lamentując: Biada, biada [tobie], wielkie miasto, w którym, dzięki jego dostatkowi, wzbogacili się wszyscy, którzy mieli statki na morzu, bo w jednej godzinie zostało spustoszone.</verse>
				<verse number="20">Raduj się nad nim niebo oraz święci apostołowie i prorocy, bo Bóg pomścił na nim waszą [krzywdę].</verse>
				<verse number="21">A jeden potężny anioł podniósł kamień, wielki jak [kamień] młyński, i wrzucił go do morza, mówiąc: Tak gwałtownie będzie zrzucony Babilon, wielkie miasto, i już go nie znajdą.</verse>
				<verse number="22">I głosu harfiarzy, śpiewaków, flecistów i trębaczy nie będzie już słychać w tobie, i żaden rzemieślnik jakiegokolwiek rzemiosła już się nie znajdzie w tobie, i odgłosu kamienia młyńskiego już się w tobie nie usłyszy.</verse>
				<verse number="23">I światło lampy nie zabłyśnie już w tobie, i głosu oblubieńca i oblubienicy nie będzie już słychać w tobie, bo twoi kupcy byli możnowładcami ziemi, bo twoimi czarami zostały zwiedzione wszystkie narody.</verse>
				<verse number="24">W nim też znaleziono krew proroków i świętych, i wszystkich zabitych na ziemi.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="19">
				<verse number="1">Potem usłyszałem donośny głos wielkiego tłumu ludzi w niebie, który mówił: Alleluja! Zbawienie i chwała, i cześć, i moc Panu, naszemu Bogu.</verse>
				<verse number="2">Bo jego wyroki są prawdziwe i sprawiedliwe, gdyż osądził wielką nierządnicę, która skaziła ziemię swoim nierządem, i pomścił krew swoich sług z jej ręki.</verse>
				<verse number="3">I powtórnie powiedzieli: Alleluja! A jej dym wznosi się na wieki wieków.</verse>
				<verse number="4">I upadło dwudziestu czterech starszych i cztery stworzenia, i oddali pokłon Bogu zasiadającemu na tronie, mówiąc: Amen! Alleluja!</verse>
				<verse number="5">A od tronu rozległ się głos, który mówił: Chwalcie naszego Boga wszyscy jego słudzy i ci, którzy się go boicie, i mali, i wielcy.</verse>
				<verse number="6">I usłyszałem jakby głos wielkiego tłumu i jakby głos wielu wód, i jakby głos potężnych gromów mówiących: Alleluja, bo objął królestwo Pan Bóg Wszechmogący.</verse>
				<verse number="7">Cieszmy się i radujmy, i oddajmy mu chwałę, bo nadeszło wesele Baranka, a jego małżonka się przygotowała.</verse>
				<verse number="8">I dano jej ubrać się w bisior czysty i lśniący, bo bisior to sprawiedliwość świętych.</verse>
				<verse number="9">I powiedział mi: Napisz: Błogosławieni, którzy są wezwani na ucztę weselną Baranka. I powiedział mi: To są prawdziwe słowa Boga.</verse>
				<verse number="10">I upadłem mu do nóg, aby oddać mu pokłon, lecz powiedział mi: Nie rób tego, bo jestem sługą razem z tobą i twoimi braćmi, którzy mają świadectwo Jezusa. Bogu oddaj pokłon, bowiem świadectwem Jezusa jest duch proroctwa.</verse>
				<verse number="11">Potem zobaczyłem niebo otwarte, a oto koń biały, a ten, który na nim siedział, nazywa się Wiernym i Prawdziwym i w sprawiedliwości sądzi i walczy.</verse>
				<verse number="12">Jego oczy [były] jak płomień ognia, a na jego głowie [było] wiele koron. I miał wypisane imię, którego nikt nie zna, tylko on sam.</verse>
				<verse number="13">Ubrany [był] w szatę zmoczoną we krwi, a jego imię brzmi: Słowo Boże.</verse>
				<verse number="14">A wojska w niebie podążały za nim na białych koniach, ubrane w bisior biały i czysty.</verse>
				<verse number="15">A z jego ust wychodził ostry miecz, aby nim pobił narody. On bowiem będzie rządził nimi laską żelazną i on wyciska w tłoczni wino zapalczywości i gniewu Boga Wszechmogącego.</verse>
				<verse number="16">A na szacie i na biodrze ma wypisane imię: Król królów i Pan panów.</verse>
				<verse number="17">I zobaczyłem jednego anioła stojącego w słońcu. I zawołał donośnym głosem do wszystkich ptaków latających środkiem nieba: Chodźcie, zgromadźcie się na ucztę wielkiego Boga;</verse>
				<verse number="18">Aby jeść ciała królów, ciała wodzów i ciała mocarzy, ciała koni i ich jeźdźców, i ciała wszystkich: wolnych i niewolników, małych i wielkich.</verse>
				<verse number="19">I zobaczyłem bestię i królów ziemi, i ich wojska zgromadzone, by stoczyć bitwę z tym, który siedzi na koniu, i z jego wojskiem.</verse>
				<verse number="20">I schwytana została bestia, a z nią fałszywy prorok, który czynił przed nią cuda, jakimi zwiódł tych, którzy przyjęli znamię bestii i oddawali pokłon jej wizerunkowi. Oboje zostali żywcem wrzuceni do jeziora ognia, płonącego siarką.</verse>
				<verse number="21">Pozostali zaś zostali zabici mieczem wychodzącym z ust tego, który siedział na koniu. I wszystkie ptaki najadły się ich ciałami.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="20">
				<verse number="1">I zobaczyłem anioła zstępującego z nieba, mającego klucz do otchłani i wielki łańcuch w ręce.</verse>
				<verse number="2">I chwycił smoka, węża starodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat.</verse>
				<verse number="3">I wrzucił go do otchłani, zamknął go i opieczętował, aby już nie zwodził narodów, aż się dopełni tysiąc lat. A potem musi być wypuszczony na krótki czas.</verse>
				<verse number="4">Zobaczyłem też trony i zasiedli na nich, i dano im władzę sądzenia. I [zobaczyłem] dusze ściętych z powodu świadectwa Jezusa i z powodu słowa Bożego oraz tych, którzy nie oddali pokłonu bestii ani jej wizerunkowi i nie przyjęli jej znamienia na czoło ani na rękę. I ożyli, i królowali z Chrystusem tysiąc lat.</verse>
				<verse number="5">A inni z umarłych nie ożyli, aż się dopełniło tysiąc lat. To jest pierwsze zmartwychwstanie.</verse>
				<verse number="6">Błogosławiony i święty ten, kto ma udział w pierwszym zmartwychwstaniu. Nad nimi druga śmierć nie ma władzy, lecz będą kapłanami Boga i Chrystusa i będą z nim królować tysiąc lat.</verse>
				<verse number="7">A gdy się skończy tysiąc lat, szatan zostanie wypuszczony ze swego więzienia.</verse>
				<verse number="8">I wyjdzie, aby zwieść narody z czterech krańców ziemi, Goga i Magoga, by zgromadzić je do bitwy. A ich liczba [jest] jak piasek morski.</verse>
				<verse number="9">I wyszli na szerokość ziemi, otoczyli obóz świętych i miasto umiłowane. Zstąpił jednak ogień od Boga z nieba i pochłonął ich.</verse>
				<verse number="10">A diabeł, który ich zwodził, został wrzucony do jeziora ognia i siarki, gdzie [jest] bestia i fałszywy prorok. I będą męczeni we dnie i w nocy na wieki wieków.</verse>
				<verse number="11">I zobaczyłem wielki biały tron i zasiadającego na nim, sprzed którego oblicza uciekła ziemia i niebo, i nie znaleziono dla nich miejsca.</verse>
				<verse number="12">I zobaczyłem umarłych, wielkich i małych, stojących przed Bogiem, i otwarto księgi. Otwarto też inną księgę, [księgę] życia. I osądzeni zostali umarli według tego, co było napisane w księgach, [to znaczy] według ich uczynków.</verse>
				<verse number="13">I wydało morze umarłych, którzy w nim byli, również śmierć i piekło wydały umarłych, którzy w nich byli. I zostali osądzeni, każdy według swoich uczynków.</verse>
				<verse number="14">A śmierć i piekło zostały wrzucone do jeziora ognia. To jest druga śmierć.</verse>
				<verse number="15">I jeśli się ktoś nie znalazł zapisany w księdze życia, został wrzucony do jeziora ognia.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="21">
				<verse number="1">Potem zobaczyłem nowe niebo i nową ziemię. Pierwsze niebo bowiem i pierwsza ziemia przeminęły i nie było już morza.</verse>
				<verse number="2">A ja, Jan, zobaczyłem święte miasto, nowe Jeruzalem, zstępujące z nieba od Boga, przygotowane jak oblubienica przyozdobiona dla swego męża.</verse>
				<verse number="3">I usłyszałem donośny głos z nieba: Oto przybytek Boga [jest] z ludźmi i będzie mieszkał z nimi. Oni będą jego ludem, a sam Bóg będzie z nimi i [będzie] ich Bogiem.</verse>
				<verse number="4">I otrze Bóg wszelką łzę z ich oczu, i śmierci już nie będzie ani smutku, ani krzyku, ani bólu nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły.</verse>
				<verse number="5">A zasiadający na tronie powiedział: Oto wszystko czynię nowe. I powiedział do mnie: Napisz, bo te słowa są wiarygodne i prawdziwe.</verse>
				<verse number="6">I powiedział do mnie: Stało się. Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec. Ja spragnionemu dam darmo ze źródła wody życia.</verse>
				<verse number="7">Kto zwycięży, odziedziczy wszystko i będę dla niego Bogiem, a on będzie dla mnie synem.</verse>
				<verse number="8">Ale bojaźliwi, niewierzący, obrzydliwi, mordercy, rozpustnicy, czarownicy, bałwochwalcy i wszyscy kłamcy [będą mieli] udział w jeziorze płonącym ogniem i siarką. To jest druga śmierć.</verse>
				<verse number="9">I przyszedł do mnie jeden z siedmiu aniołów, którzy mieli siedem czasz napełnionych siedmioma ostatecznymi plagami, i odezwał się do mnie, mówiąc: Chodź tutaj, pokażę ci oblubienicę, małżonkę Baranka.</verse>
				<verse number="10">I przeniósł mnie w duchu na górę wielką i wysoką, i pokazał mi wielkie miasto, święte Jeruzalem, zstępujące z nieba od Boga;</verse>
				<verse number="11">Mające chwałę Boga. Jego blask podobny [był] do drogocennego kamienia, jakby jaspisu, przezroczystego jak kryształ.</verse>
				<verse number="12">Miało ono wielki i wysoki mur, miało dwanaście bram, a na bramach dwunastu aniołów i wypisane imiona, które są [imionami] dwunastu pokoleń synów Izraela.</verse>
				<verse number="13">Od wschodu trzy bramy, od północy trzy bramy, od południa trzy bramy i od zachodu trzy bramy.</verse>
				<verse number="14">A mur miasta miał dwanaście fundamentów, a na nich dwanaście imion dwunastu apostołów Baranka.</verse>
				<verse number="15">A ten, który rozmawiał ze mną, miał złotą trzcinę, aby zmierzyć miasto, jego bramy i jego mur.</verse>
				<verse number="16">Miasto ma kształt czworoboku, a jego długość jest taka sama jak i szerokość. I wymierzył miasto trzciną na dwanaście tysięcy stadiów. Jego długość, szerokość i wysokość są równe.</verse>
				<verse number="17">I wymierzył jego mur na sto czterdzieści cztery łokcie [według] miary człowieka, która jest [miarą] anioła.</verse>
				<verse number="18">Jego mur jest zbudowany z jaspisu, miasto zaś ze szczerego złota podobnego do czystego szkła.</verse>
				<verse number="19">Fundamenty muru miasta ozdobione [były] wszelkimi drogimi kamieniami. Pierwszy fundament to jaspis, drugi – szafir, trzeci – chalcedon, czwarty – szmaragd;</verse>
				<verse number="20">Piąty – sardoniks, szósty – karneol, siódmy – chryzolit, ósmy – beryl, dziewiąty – topaz, dziesiąty – chryzopraz, jedenasty – hiacynt, dwunasty – ametyst.</verse>
				<verse number="21">A dwanaście bram [to] dwanaście pereł. Każda brama była z jednej perły. A rynek miasta to szczere złoto, jak przezroczyste szkło.</verse>
				<verse number="22">Lecz świątyni w nim nie widziałem, bo jego świątynią jest Pan Bóg Wszechmogący oraz Baranek.</verse>
				<verse number="23">A miasto nie potrzebuje słońca ani księżyca, aby świeciły w nim, bo oświetla je chwała Boga, a jego lampą jest Baranek.</verse>
				<verse number="24">Narody, które będą zbawione, będą chodziły w jego świetle, a królowie ziemi wniosą do niego swoją chwałę i cześć.</verse>
				<verse number="25">W dzień jego bramy nie będą zamknięte, bo nocy tam nie będzie.</verse>
				<verse number="26">I wniosą do niego chwałę i cześć narodów.</verse>
				<verse number="27">I nie wejdzie do niego nic nieczystego ani ten, kto popełnia obrzydliwość i kłamstwo, tylko ci, którzy są zapisani w księdze życia Baranka.</verse>
			</chapter>
			<chapter number="22">
				<verse number="1">I pokazał mi czystą rzekę wody życia, przejrzystą jak kryształ, wypływającą z tronu Boga i Baranka.</verse>
				<verse number="2">A pośrodku rynku miasta, po obu stronach rzeki, [było] drzewo życia przynoszące owoc dwunastu rodzajów, wydające swój owoc co miesiąc. A liście drzewa [służą] do uzdrawiania narodów.</verse>
				<verse number="3">I nie będzie już żadnego przekleństwa. Lecz będzie w nim tron Boga i Baranka, a jego słudzy będą mu służyć.</verse>
				<verse number="4">I będą oglądać jego oblicze, a jego imię [będzie] na ich czołach.</verse>
				<verse number="5">I nocy tam nie będzie, i nie będzie im potrzeba lampy ani światła słońca, bo Pan Bóg będzie im świecił i będą królować na wieki wieków.</verse>
				<verse number="6">I powiedział do mnie: Te słowa są wiarygodne i prawdziwe, a Pan, Bóg świętych proroków, posłał swego anioła, aby pokazać swym sługom, co ma się stać wkrótce.</verse>
				<verse number="7">Oto przyjdę wkrótce: Błogosławiony, który zachowuje słowa proroctwa tej księgi.</verse>
				<verse number="8">A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon.</verse>
				<verse number="9">Lecz powiedział do mnie: Nie rób [tego], bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.</verse>
				<verse number="10">Potem powiedział do mnie: Nie pieczętuj słów proroctwa tej księgi, bo czas jest bliski.</verse>
				<verse number="11">Kto krzywdzi, niech nadal wyrządza krzywdę, kto plugawy, niech się nadal plugawi, kto sprawiedliwy, niech nadal będzie sprawiedliwy, a kto święty, niech się nadal uświęca.</verse>
				<verse number="12">A oto przyjdę wkrótce, a moja zapłata [jest] ze mną, aby oddać każdemu według jego uczynków.</verse>
				<verse number="13">Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec, pierwszy i ostatni.</verse>
				<verse number="14">Błogosławieni, którzy wypełniają jego przykazania, aby mieli prawo do drzewa życia i aby weszli przez bramy do miasta.</verse>
				<verse number="15">Na zewnątrz zaś [są] psy, czarownicy, rozpustnicy, mordercy, bałwochwalcy i każdy, kto miłuje i czyni kłamstwo.</verse>
				<verse number="16">Ja, Jezus, posłałem mojego anioła, aby wam świadczył o tym w kościołach. Ja jestem korzeniem i potomkiem Dawida, jasną gwiazdą poranną.</verse>
				<verse number="17">A Duch i oblubienica mówią: Przyjdź! A kto słyszy, niech powie: Przyjdź! A kto pragnie, niech przyjdzie, a kto chce, niech darmo weźmie wodę życia.</verse>
				<verse number="18">Oświadczam zaś każdemu, kto słucha słów proroctwa tej księgi: Jeśli ktoś dołoży [coś] do tego, dołoży mu też Bóg plag opisanych w tej księdze;</verse>
				<verse number="19">A jeśli ktoś odejmie [coś] ze słów księgi tego proroctwa, odejmie też Bóg jego dział z księgi życia i ze świętego miasta, i z [rzeczy], które są opisane w tej księdze.</verse>
				<verse number="20">[Tak] mówi ten, który zaświadcza o tym: Zaprawdę, przyjdę wkrótce. Amen! O tak, przyjdź, Panie Jezu!</verse>
				<verse number="21">Łaska naszego Pana Jezusa Chrystusa [niech będzie] z wami wszystkimi. Amen.</verse>
			</chapter>
		</book>
	</testament>
</bible>