jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ
yasyāsyakamalakośe vāṅmayam amṛtaṃ pibati lokaḥ
dharmadṛḍhabaddhamūlo vedaskandhaḥ purāṇaśākhāḍhyaḥ
kratukusumo mokṣaphalo jayati kalpadrumo viṣṇuḥ
pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam
nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ; dvaipāyanaṃ vedanidhiṃ namāmi
pārāśaryavacassarojam amalaṃ gītārthagandhotkaṭaṃ
nānākhyānakakesaraṃ harikathāsaṃbodhanābodhitam
loke sajjanaṣaṭpadair aharahaḥ pepīyamānaṃ mudā
bhūyād bhāratapaṅkajaṃ kalimalapradhvaṃsi naḥ śreyase
yaḥ śvetatvam upāgataḥ kṛtayuge tretāyuge raktatāṃ
yugme yaḥ kapilaḥ kalau ca bhagavān kṛṣṇatvam āyāga *
. . . . . . . danti munayo yo yogibhir gīyate
sa brahmā yadi vā haro yadi śivo yaḥ ko 'pi tasmai namaḥ
vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām u . . .
. . tvā kṛtakṛtyāḥ syus taṃ namāmi gajānanam
vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam
parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim
acaturvadano brahmā dvibāhur a . . . .
abhālalocanaḥ śambhur bhagavān bādarāyaṇaḥ
śuklāmbaradharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam
prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye
jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalaṃ sphaṭikākṛtim
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvam upāsmahe
vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave
namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase
brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān
abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ
prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ
sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ
pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu
aśubhāni nirācaṣṭe tanoti śubhasaṃtatim
smṛtamātreṇa yaḥ puṃsāṃ brahma tan maṅgalaṃ viduḥ
dharmo vivardhati yudhiṣṭhirakīrtanena
pāpaṃ praṇaśyati vṛkodarakīrtanena
śatrur vinaśyati dhanaṃjayakīrtanena
mādrīsutau kathayatāṃ na bhavanti rogāḥ
sarasvatīpadaṃ vande śriyaḥ patim umāpatim
tviṣāṃ patiṃ gaṇapatiṃ bṛhaspatimukhān ṛṣīn
nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ
bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca
traiguṇyavarjitam ajaṃ vibhum ādyam īśaṃ
vande bhavaghnam asurāsurasiddhavandyam
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet
lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre
samāsīnān abhyagacchad brahmarṣīn saṃśitavratān
vinayāvanato bhūtvā kadā cit sūtanandanaḥ
tam āśramam anuprāptaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ
uvāca tān ṛṣīn sarvān dhanyo vo 'smy adya darśanāt
veda vaiyāsikīḥ sarvāḥ kathā dharmārthasaṃhitāḥ
vakṣyāmi vo dvijaśreṣṭhāḥ śṛṇvantv adya tapodhanāḥ
tasya tad vacanaṃ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ
citrāḥ śrotuṃ kathās tatra parivavrus tapasvinaḥ
abhivādya munīṃs tāṃs tu sarvān eva kṛtāñjaliḥ
apṛcchat sa tapovṛddhiṃ sadbhiś caivābhinanditaḥ
atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva tapasviṣu
nirdiṣṭam āsanaṃ bheje vinayāl lomaharṣaṇiḥ
sukhāsīnaṃ tatas taṃ tu viśrāntam upalakṣya ca
athāpṛcchad ṛṣis tatra kaś cit prastāvayan kathāḥ
kuta āgamyate saute kva cāyaṃ vihṛtas tvayā
kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitat pṛcchato mama
evaṃ pṛṣṭo 'bravīt samyag yathāval lomaharṣaṇiḥ
vākyaṃ vacanasaṃpannas teṣāṃ tu caritāśrayam
tasmin sadasi vistīrṇe munīnāṃ bhāvitātmanām
sūta uvāca
janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ
samīpe pārthivendrasya samyak pārikṣitasya ca
kṛṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ
kathitāś cāpi vidhivad yā vaiśaṃpāyanena vai
śrutvāhaṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ
bahūni saṃparikramya tīrthāny āyatanāni ca
samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam
gatavān asmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavat purā
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitām
didṛkṣur āgatas tasmāt samīpaṃ bhavatām iha
āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhūtā hi me matāḥ
asmin yajñe mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ
kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ
bhavanta āsate svasthā bravīmi kim ahaṃ dvijāḥ
purāṇasaṃśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṃśritāḥ
itivṛttaṃ narendrāṇām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
śrutaṃ me bhāratākhyānaṃ dharmakāmārthamokṣadam
janamejayena pṛṣṭaḥ san vaiśaṃpāyana uktavān
ṛṣīṇām agratas tatra dharmiṣṭhānāṃ mahātmanām
vyāsadevājñayā tatra yad vaiśaṃpāyanas tadā
śrutaṃ vai bhāratākhyānaṃ vedārthaiś copabṛṃhitam
tatra me viditaṃ sarvaṃ bhāratākhyānam āditaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
dvaipāyanena yat proktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā
surair brahmarṣibhiś caiva śrutvā yad abhipūjitam
tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ
sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthair bhūṣitasya ca
bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām
saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām
janamejayasya yāṃ rājño vaiśaṃpāyana uktavān
yathāvat sa ṛṣis tuṣṭyā satre dvaipāyanājñayā
vedaiś caturbhiḥ samitāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ
saṃhitāṃ śrotum icchāmo dharmyāṃ pāpabhayāpahām
sūta uvāca
ādyaṃ puruṣam īśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam
ṛtam ekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam
asac ca sac caiva ca yad viśvaṃ sadasataḥ param
parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ param avyayam
maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyam anaghaṃ śucim
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim
maharṣeḥ pūjitasyeha sarvaloke mahātmanaḥ
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase
yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām
sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam
na tathā phaladaṃ sūte nārāyaṇakathā yathā
nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmy aham
ācakhyuḥ kavayaḥ ke cit saṃpraty ācakṣate pare
ākhyāsyanti tathaivānye itihāsam imaṃ bhuvi
idaṃ tu triṣu lokeṣu mahaj jñānaṃ pratiṣṭhitam
vistaraiś ca samāsaiś ca dhāryate yad dvijātibhiḥ
alaṃkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayair divyamānuṣaiḥ
chandovṛttaiś ca vividhair anvitaṃ viduṣāṃ priyam
puṇye himavataḥ pāde medhye giriguhālaye
viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaram āśritaḥ
śuciḥ saniyamo vyāsaḥ śāntātmā tapasi sthitaḥ
bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim
praviśya yogaṃ jñānena so 'paśyat sarvam antataḥ
niṣprabhe 'smin nirāloke sarvatas tamasāvṛte
bṛhad aṇḍam abhūd ekaṃ prajānāṃ bījam akṣayam
yugasyādau nimittaṃ tan mahad divyaṃ pracakṣate
yasmiṃs tac chrūyate satyaṃ jyotir brahma sanātanam
adbhutaṃ cāpy acintyaṃ ca sarvatra samatāṃ gatam
avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yat tat sadasadātmakam
yasmāt pitāmaho jajñe prabhur ekaḥ prajāpatiḥ
brahmā suraguruḥ sthāṇur manuḥ kaḥ parameṣṭhy atha
prācetasas tathā dakṣo dakṣaputrāś ca sapta ye
tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavann ekaviṃśatiḥ
puruṣaś cāprameyātmā yaṃ sarvam ṛṣayo viduḥ
viśvedevās tathādityā vasavo 'thāśvināv api
yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāś ca guhyakāḥ pitaras tathā
tataḥ prasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā brahmarṣayo 'malāḥ
rājarṣayaś ca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
āpo dyauḥ pṛthivī vāyur antarikṣaṃ diśas tathā
saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt
kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ
yac cānyad api tat sarvaṃ saṃbhūtaṃ lokasākṣikam
yad idaṃ dṛśyate kiṃ cid bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
punaḥ saṃkṣipyate sarvaṃ jagat prāpte yugakṣaye
yathartāv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye
dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu
evam etad anādyantaṃ bhūtasaṃhārakārakam
anādinidhanaṃ loke cakraṃ saṃparivartate
trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca
trayastriṃśac ca devānāṃ sṛṣṭiḥ saṃkṣepalakṣaṇā
divasputro bṛhadbhānuś cakṣur ātmā vibhāvasuḥ
savitā ca ṛcīko 'rko bhānur āśāvaho raviḥ
putrā vivasvataḥ sarve mahyas teṣāṃ tathāvaraḥ
devabhrāṭ tanayas tasya tasmāt subhrāḍ iti smṛtaḥ
subhrājas tu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ
daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotir ātmavān
daśa putrasahasrāṇi daśajyoter mahātmanaḥ
tato daśaguṇāś cānye śatajyoter ihātmajāḥ
bhūyas tato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ
tebhyo 'yaṃ kuruvaṃśaś ca yadūnāṃ bharatasya ca
yayātīkṣvākuvaṃśaś ca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ
saṃbhūtā bahavo vaṃśā bhūtasargāḥ savistarāḥ
bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ trividhaṃ ca yat
vedayogaṃ savijñānaṃ dharmo 'rthaḥ kāma eva ca
dharmakāmārthaśāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca
lokayātrāvidhānaṃ ca saṃbhūtaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ
nītir bharatavaṃśasya vistaraś caiva sarvaśaḥ
itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śrutayo 'pi ca
iha sarvam anukrāntam uktaṃ granthasya lakṣaṇam
saṃkṣepeṇetihāsasya tato vakṣyāmi vistaram
vistīryaitan mahaj jñānam ṛṣiḥ saṃkṣepam abravīt
iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam
manvādi bhārataṃ ke cid āstīkādi tathāpare
tathoparicarādy anye viprāḥ samyag adhīyate
vividhaṃ saṃhitājñānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ
vyākhyātuṃ kuśalāḥ ke cid granthaṃ dhārayituṃ pare
tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam
itihāsam imaṃ cakre puṇyaṃ satyavatīsutaḥ
parāśarātmajo vidvān brahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ
kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum
ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet
bhāti sarveṣu vedeṣu ratiḥ sarveṣu jantuṣu
taraṇaṃ sarvalokānāṃ tasmād bhāratam ucyate
mātur niyogād dharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ
kṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā
trīn agnīn iva kauravyāñ janayām āsa vīryavān
utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ viduram eva ca
jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati
teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatim
evaṃ vai saṃgrahādhyāyaḥ pūrvam eva maharṣiṇā
kramaṇaprastarair yuktaḥ kathaṃ cid apy atīva hi
etadarthaṃ ca vihitaḥ saṃgraho 'yaṃ yathāśrutaḥ
tac chrutvā sarvam ākhyātaṃ loke jñāsyanti mānavāḥ
abravīd bhārataṃ loke mānuṣe 'smin mahān ṛṣiḥ
janamejayena pṛṣṭaḥ san brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ
śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike
sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayām āsa bhāratam
karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ
vistaraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatām
kṣattuḥ prajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyag dvaipāyano 'bravīt
vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatām
durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇām uktavān bhagavān ṛṣiḥ
idaṃ śatasahasrākhyaṃ ślokānāṃ puṇyakarmaṇām
upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam
caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhāratasaṃhitām
upākhyānair vinā tāvad bhārataṃ procyate budhaiḥ
tato 'dhyardhaśataṃ bhūyaḥ saṃkṣepaṃ kṛtavān ṛṣiḥ
anukramaṇim adhyāyaṃ vṛttāntānāṃ saparvaṇām
sūtaḥ
tasyākhyānavariṣṭhasya kṛtvā dvaipāyanaḥ prabhuḥ
katham adhyāpayānīha śiṣyān ittham acintayat
tasya cintayataś cāpi ṛṣer dvaipāyanasya ca
smṛtvājagāma bhagavān brahmā lokaguruḥ svayam
priyārthaṃ maharṣeś cāpi lokānāṃ hitakāmyayā
taṃ dṛṣṭvā vismito bhūtvā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
āsanaṃ kalpayām āsa sarvadevagaṇair yutam
hiraṇyagarbham āsīnaṃ tasmiṃs tu paramāsane
parivṛtyāsanābhyāśe vāsaveyaḥ sthito nataḥ
anujñāto 'tha kṛṣṇas tu brahmaṇā parameṣṭhinā
niṣasādāsanābhyāśe prīyamāṇaḥ suvismitaḥ
uvāca sa mahātejā brahmāṇaṃ parameṣṭhinam
kṛtaṃ mayedaṃ bhagavan kāvyaṃ paramapūjitam
brahman vedarahasyaṃ ca yac cānyat khyāpitaṃ mayā
sāṅgopaniṣadānāṃ ca vedānāṃ vistarakriyā
itihāsapurāṇānām unmeṣaṃ nimiṣaṃ ca yat
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca trividhaṃ kālasaṃjñitam
jarāmṛtyubhayavyādhibhāvābhāvaviniścayam
vividhasya ca dharmasya hy āśramāṇāṃ ca lakṣaṇam
cāturvarṇyavidhānaṃ ca purāṇārthaṃ ca kṛtsnaśaḥ
tapaso brahmacaryasya pṛthivyāś candrasūryayoḥ
grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha
ṛco yajūṃṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca
nyāyaḥ śikṣā cikitsā ca jñānaṃ pāśupataṃ tathā
iti naikāśrayaṃ janma divyamānuṣasaṃśritam
tīrthānāṃ caiva puṇyānāṃ deśānāṃ caiva kīrtanam
nadīnāṃ parvatānāṃ ca vanānāṃ sāgarasya ca
purāṇāṃ caiva divyānāṃ kalpānāṃ yuddhakauśalam
vākyajātiviśeṣāṃś ca lokayātrākramaś ca yaḥ
yac cāpi sarvagaṃ vastu tat prabho kṣantum arhasi
tapoviśiṣṭād api vai vasiṣṭhān munipuṃgavāt
manye śreṣṭhatamaṃ tvādya rahasyajñānavedanāt
janmaprabhṛti satyāṃ te vidma gāṃ brahmavādinīm
tvayā ca kāvyam ity uktaṃ tasmāt kāvyaṃ bhaviṣyati
asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe
viśeṣaṇe gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ
jaḍāndhabadhironmattaṃ tamobhūtaṃ jagad bhavet
yadi jñānahutāśena tvayā nojjvalitaṃ bhavet
tamasāndhasya lokasya veṣṭitasya svakarmabhiḥ
jñānāñjanaśalākābhir buddhinetrotsavaḥ kṛtaḥ
dharmārthakāmamokṣārthaiḥ samāsavyāsakīrtanaiḥ
tvayā bhāratasūryeṇa nṛṇāṃ vinihataṃ tamaḥ
purāṇapūrṇacandreṇa śrutijyotsnāprakāśinā
nṛṇāṃ kumudasaumyānāṃ kṛtaṃ buddhiprabodhanam
itihāsapradīpena mohāvaraṇaghātinā
lokagarbhagṛhaṃ kṛtsnaṃ yathāvat saṃprakāśitam
saṃgrahādhyāyabījo vai paulomāstīkamūlavān
saṃbhavaskandhavistāraḥ sabhāraṇyaviṭaṅkavān
araṇīparvarūpāḍhyo virāṭodyogasāravān
bhīṣmaparvamahāśākho droṇaparvapalāśavān
karṇaparvacitaiḥ puṣpaiḥ śalyaparvasugandhibhiḥ
strīparvaiṣīkaviśrāmaḥ śāntiparvabṛhatphalaḥ
aśvamedhāmṛtarasas tvāśramasthānasaṃśrayaḥ
mausalaśrutisaṃkṣepaḥ śiṣṭadvijaniṣevitaḥ
sarveṣāṃ kavimukhyānām upajīvyo bhaviṣyati
parjanya iva bhūtānām akṣayo bhāratadrumaḥ
evam ābhāṣya taṃ brahmā jagāma svaṃ niveśanam
bhagavān sa jagatsraṣṭā ṛṣidevagaṇaiḥ saha
tasya vṛkṣasya vakṣyāmi śaśvat puṣpaphalodayam
svādumedhyarasopetam acchedyam amarair api
idaṃ dvaipāyanaḥ pūrvaṃ putram adhyāpayac chukam
tato 'nyebhyo 'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhuḥ
saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakīrtitāḥ
ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām
triṃśacchatasahasraṃ ca devaloke pratiṣṭhitam
pitrye pañcadaśa proktaṃ rakṣoyakṣe caturdaśa
ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu pratiṣṭhitam
nārado 'śrāvayad devān asito devalaḥ pitṝn
gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayām āsa vai śukaḥ
asmiṃs tu mānuṣe loke vaiśaṃpāyana uktavān
śiṣyo vyāsasya dharmātmā sarvavedavidāṃ varaḥ
ekaṃ śatasahasraṃ tu mayoktaṃ vai nibodhata
vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ śrāvayām āsa pārthivam
pārikṣitaṃ mahābāhuṃ nāmnā tu janamejayam
duryodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ
duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī
yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ
mādrīsutau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ kṛṣṇo brahma ca brāhmaṇāś ca
pāṇḍur jitvā bahūn deśān yudhā vikramaṇena ca
araṇye mṛgayāśīlo nyavasat sajanas tadā
mṛgavyavāyanidhane kṛcchrāṃ prāpa sa āpadam
janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāravidhikramaḥ
mātror abhyupapattiś ca dharmopaniṣadaṃ prati
dharmasya vāyoḥ śakrasya devayoś ca tathāśvinoḥ
tato dharmopaniṣadaṃ bhūtvā bhartuḥ priyā pṛthā
dharmānilendrāṃs tābhiḥ sājuhāva sutavāñchayā
taddattopaniṣan mādrī cāśvināv ājuhāva ca
jātāḥ pārthās tataḥ sarve kuntyā mādryāś ca mantrataḥ
teṣu jāteṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
mādryā tu saha saṃgamya ṛṣiśāpaprabhāvataḥ
mṛtaḥ pāṇḍur mahāpuṇye śataśṛṅge mahāgirau
tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ
medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatām āśrameṣu ca
ṛṣibhiś ca tadānītā dhārtarāṣṭrān prati svayam
śiśavaś cābhirūpāś ca jaṭilā brahmacāriṇaḥ
putrāś ca bhrātaraś ceme śiṣyāś ca suhṛdaś ca vaḥ
pāṇḍavā eta ity uktvā munayo 'ntarhitās tataḥ
tāṃs tair niveditān dṛṣṭvā pāṇḍavān kauravās tadā
śiṣṭāś ca varṇāḥ paurā ye te harṣāc cukruśur bhṛśam
āhuḥ ke cin na tasyaite tasyaita iti cāpare
yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyeti cāpare
svāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma saṃtatim
ucyatāṃ svāgatam iti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ
tasminn uparate śabde diśaḥ sarvā vinādayan
antarhitānāṃ bhūtānāṃ nisvanas tumulo 'bhavat
puṣpavṛṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ
āsan praveśe pārthānāṃ tad adbhutam ivābhavat
tatprītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasaṃbhavaḥ
śabda āsīn mahāṃs tatra divaspṛk kīrtivardhanaḥ
te 'py adhītyākhilān vedāñ śāstrāṇi vividhāni ca
nyavasan pāṇḍavās tatra pūjitā akutobhayāḥ
yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakṛtayo 'bhavan
dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca
guruśuśrūṣayā kuntyā yamayor vinayena ca
tutoṣa lokaḥ sakalas teṣāṃ śauryaguṇena ca
samavāye tato rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarām
prāptavān arjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram
tataḥ prabhṛti loke 'smin pūjyaḥ sarvadhanuṣmatām
āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣv api cābhavat
sa sarvān pārthivāñ jitvā sarvāṃś ca mahato gaṇān
ājahārārjuno rājñe rājasūyaṃ mahākratum
annavān dakṣiṇāvāṃś ca sarvaiḥ samudito guṇaiḥ
yudhiṣṭhireṇa saṃprāpto rājasūyo mahākratuḥ
sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca
ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ caidyaṃ ca balagarvitam
duryodhanam upāgacchann arhaṇāni tatas tataḥ
maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca
vicitrāṇi ca vāsāṃsi prāvārāvaraṇāni ca
kambalājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca
samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śriyam
īrṣyāsamutthaḥ sumahāṃs tasya manyur ajāyata
vimānapratimāṃ cāpi mayena sukṛtāṃ sabhām
pāṇḍavānām upahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata
yatrāvahasitaś cāsīt praskandann iva saṃbhramāt
pratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat
sa bhogān vividhān bhuñjan ratnāni vividhāni ca
kathito dhṛtarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ
anvajānāt tato dyūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ
tac chrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavan mahān
nātiprītamanāś cāsīd vivādāṃś cānvamodata
dyūtādīn anayān ghorān pravṛddhāṃś cāpy upaikṣata
nirasya viduraṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ śāradvataṃ kṛpam
vigrahe tumule tasminn ahan kṣatraṃ parasparam
jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahad apriyam
duryodhanamataṃ jñātvā karṇasya śakunes tathā
dhṛtarāṣṭraś ciraṃ dhyātvā saṃjayaṃ vākyam abravīt
śṛṇu saṃjaya me sarvaṃ na me 'sūyitum arhasi
śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṃmataḥ
na vigrahe mama matir na ca prīye kurukṣaye
na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāṇḍusuteṣu ca
vṛddhaṃ mām abhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ
ahaṃ tv acakṣuḥ kārpaṇyāt putraprītyā sahāmi tat
muhyantaṃ cānumuhyāmi duryodhanam acetanam
rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ
tac cāvahasanaṃ prāpya sabhārohaṇadarśane
amarṣitaḥ svayaṃ jetum aśaktaḥ pāṇḍavān raṇe
nirutsāhaś ca saṃprāptuṃ śriyam akṣatriyo yathā
gāndhārarājasahitaś chadmadyūtam amantrayat
tatra yad yad yathā jñātaṃ mayā saṃjaya tac chṛṇu
śrutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ
tato jñāsyasi māṃ saute prajñācakṣuṣam ity uta
yadāśrauṣaṃ dhanur āyamya citraṃ; viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyām
kṛṣṇāṃ hṛtāṃ paśyatāṃ sarvarājñāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ dvārakāyāṃ subhadrāṃ; prasahyoḍhāṃ mādhavīm arjunena
indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ devarājaṃ pravṛṣṭaṃ; śarair divyair vāritaṃ cārjunena
agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ jātuṣād veśmanas tān
muktān pārthān pañca kuntyā sametān
yuktaṃ caiṣāṃ viduraṃ svārthasiddhyai
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ draupadīṃ raṅgamadhye
lakṣyaṃ bhittvā nirjitām arjunena
śūrān pāñcālān pāṇḍaveyāṃś ca yuktāṃs
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ māgadhānāṃ variṣṭhaṃ
jarāsaṃdhaṃ kṣatramadhye jvalantam
dorbhyāṃ hataṃ bhīmasenena gatvā
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ digjaye pāṇḍuputrair
vaśīkṛtān bhūmipālān prasahya
mahākratuṃ rājasūyaṃ kṛtaṃ ca
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ sarvaviśvasya sārāṃ
prītyā rājñe nirmitāṃ tāṃ mayena
gadāṃ cogrāṃ bhīmasenāya dattāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ; parājitaṃ saubalenākṣavatyām
anvāgataṃ bhrātṛbhir aprameyais; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ draupadīm aśrukaṇṭhīṃ; sabhāṃ nītāṃ duḥkhitām ekavastrām
rajasvalāṃ nāthavatīm anāthavat; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vāsasāṃ tatra rāśiṃ
samākṣipat kitavo mandabuddhiḥ
duḥśāsano gatavān naiva cāntaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vividhās tāta ceṣṭā; dharmātmanāṃ prasthitānāṃ vanāya
jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ draupadīṃ tāṃ bruvāṇāṃ
pravrajyāyām aśrukaṇṭhīṃ rudantīm
patyau yuktāṃ nātra vastuṃ hi dharmas
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ snātakānāṃ sahasrair; anvāgataṃ dharmarājaṃ vanastham
bhikṣābhujāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vanavāseṣu pārthān
samāgatān ṛṣimukhyaiḥ purāṇaiḥ
upāsyamānān sagaṇair jātu sarvāṃs
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣam arjuno devadevaṃ; kirātarūpaṃ tryambakaṃ toṣya yuddhe
avāpa tat pāśupataṃ mahāstraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ tridivasthaṃ dhanaṃjayaṃ; śakrāt sākṣād divyam astraṃ yathāvat
adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasaṃdhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ kālakeyās tatas te
paulomāno varadattāś ca dṛptāḥ
devair ajeyā nirjitā arjunena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣam asurāṇāṃ vadhārthaṃ
kirīṭinaṃ yātam amitrakarṣaṇam
kṛtārthaṃ cāpy āgataṃ śakralokāt
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ tīrthayātrāpravṛttaṃ
pāṇḍoḥ sutaṃ sahitaṃ romaśena
tasmāc chrutaṃ cārjunasyāstralābhaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ; samāgataṃ bhīmam anyāṃś ca pārthān
tasmin deśe mānuṣāṇām agamye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ ghoṣayātrāgatānāṃ; bandhaṃ gandharvair mokṣaṇaṃ cārjunena
sveṣāṃ sutānāṃ karṇabuddhau ratānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ draupadīṃ saindhavena
nānītāṃ (sic) mokṣitāṃ cārjunena
jayadrathaṃ mokṣitaṃ jīvaśeṣaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ; samāgataṃ dharmarājena sūta
praśnān uktān vibruvantaṃ ca samyak; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ na vidur māmakās tān
pracchannarūpān vasataḥ pāṇḍaveyān
virāṭarāṣṭre saha kṛṣṇayā tāṃs
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ tān athājñātavāse
tv apaśyamānān vividhair upāyaiḥ
dakṣān pārthān me sutair agnikalpāṃs
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ kīcakānāṃ variṣṭhaṃ
niṣūditaṃ bhrātṛśatena sārdham
draupadyarthaṃ bhīmasenena saṃkhye
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vasataḥ pāṇḍuputrān
adṛśyamānān vividhair upāyaiḥ
dakṣān pārthān bhīmasenena saṃkhye
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhān; dhanaṃjayenaikarathena bhagnān
virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ satkṛtāṃ matsyarājñā; sutāṃ dattām uttarām arjunāya
tāṃ cārjunaḥ pratyagṛhṇāt sutārthe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ nirjitasyādhanasya; pravrājitasya svajanāt pracyutasya
akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ naranārāyaṇau tau; kṛṣṇārjunau vadato nāradasya
ahaṃ draṣṭā brahmaloke sadeti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ; sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam
yasyemāṃ gāṃ vikramam ekam āhus; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ lokahitāya kṛṣṇaṃ
śamārthinam upayātaṃ kurūṇām
śamaṃ kurvāṇam akṛtārthaṃ ca yātaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ karṇaduryodhanābhyāṃ; buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya
taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte; rathasyaikām agratas tiṣṭhamānām
ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte
rathāṅgahaste phālgunenānvite 'pi
grahītukāmaṃ mama putraṃ dvipena
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ; tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ ca teṣām
bhāradvājaṃ cāśiṣo 'nubruvāṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ karṇa uvāca bhīṣmaṃ; nāhaṃ yotsye yudhyamāne tvayīti
hitvā senām apacakrāma caiva; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vāsudevārjunau tau; tathā dhanur gāṇḍivam aprameyam
trīṇy ugravīryāṇi samāgatāni; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ kaśmalenābhipanne; rathopasthe sīdamāne 'rjune vai
kṛṣṇaṃ lokān darśayānaṃ śarīre; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ bhīṣmam amitrakarśanaṃ; nighnantam ājāv ayutaṃ rathānām
naiṣāṃ kaś cid vadhyate dṛśyarūpas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ cāpageyena saṃkhye
svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa
tac cākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭās
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ bhīṣmam atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣv apradhṛṣyam
śikhaṇḍinaṃ purataḥ sthāpayitvā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ; vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ
bhīṣmaṃ kṛtvā somakān alpaśeṣāṃs; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ śāṃtanave śayāne; pānīyārthe coditenārjunena
bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau; kaunteyānām anulomau jayāya
nityaṃ cāsmāñ śvāpadā vyābhaṣantas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadā droṇo vividhān astramārgān; vidarśayan samare citrayodhī
na pāṇḍavāñ śreṣṭhatamān nihanti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ cāsmadīyān mahārathān; vyavasthitān arjunasyāntakāya
saṃśaptakān nihatān arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vyūham abhedyam anyair; bhāradvājenāttaśastreṇa guptam
bhittvā saubhadraṃ vīram ekaṃ praviṣṭaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadābhimanyuṃ parivārya bālaṃ; sarve hatvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ
mahārathāḥ pārtham aśaknuvantas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣam abhimanyuṃ nihatya; harṣān mūḍhān krośato dhārtarāṣṭrān
krodhaṃ muktaṃ saindhave cārjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ saindhavārthe pratijñāṃ; pratijñātāṃ tadvadhāyārjunena
satyāṃ nistīrṇāṃ śatrumadhye ca tena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ śrāntahaye dhanaṃjaye; muktvā hayān pāyayitvopavṛttān
punar yuktvā vāsudevaṃ prayātaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vāhaneṣv āśvasatsu; rathopasthe tiṣṭhatā gāṇḍivena
sarvān yodhān vāritān arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ nāgabalair durutsahaṃ; droṇānīkaṃ yuyudhānaṃ pramathya
yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇapārthau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ karṇam āsādya muktaṃ; vadhād bhīmaṃ kutsayitvā vacobhiḥ
dhanuṣkoṭyā tudya karṇena vīraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadā droṇaḥ kṛtavarmā kṛpaś ca; karṇo drauṇir madrarājaś ca śūraḥ
amarṣayan saindhavaṃ vadhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ devarājena dattāṃ; divyāṃ śaktiṃ vyaṃsitāṃ mādhavena
ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ karṇaghaṭotkacābhyāṃ; yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktim
yayā vadhyaḥ samare savyasācī; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ droṇam ācāryam ekaṃ; dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam
rathopasthe prāyagataṃ viśastaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ drauṇinā dvairathasthaṃ; mādrīputraṃ nakulaṃ lokamadhye
samaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yudhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadā droṇe nihate droṇaputro; nārāyaṇaṃ divyam astraṃ vikurvan
naiṣām antaṃ gatavān pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ bhīmasenena pītaṃ
raktaṃ bhrātur yudhi duḥśāsanasya
nivāritaṃ nānyatamena bhīmaṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ bhīmakarmāṇam ugraṃ
raṇe bhīmaṃ śoṇitaṃ pītavantam
bhittvā vakṣo yuvarājasya sūta
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ karṇam atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣv apradhṛṣyam
tasmin bhrātṝṇāṃ vigrahe devaguhye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ droṇaputraṃ kṛpaṃ ca; duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇam ugram
yudhiṣṭhiraṃ śūnyam adharṣayantaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ; raṇe śūraṃ dharmarājena sūta
sadā saṃgrāme spardhate yaḥ sa kṛṣṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ; māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena
hataṃ saṃgrāme sahadevena pāpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ śrāntam ekaṃ śayānaṃ; hradaṃ gatvā stambhayitvā tad ambhaḥ
duryodhanaṃ virathaṃ bhagnadarpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ pāṇḍavāṃs tiṣṭhamānān; gaṅgāhrade vāsudevena sārdham
amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ vividhāṃs tāta mārgān; gadāyuddhe maṇḍalaṃ saṃcarantam
mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ droṇaputrādibhis tair; hatān pāñcālān draupadeyāṃś ca suptān
kṛtaṃ bībhatsam ayaśasyaṃ ca karma; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ bhīmasenānuyātena; aśvatthāmnā paramāstraṃ prayuktam
kruddhenaiṣīkam avadhīd yena garbhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ brahmaśiro 'rjunena; muktaṃ svastīty astram astreṇa śāntam
aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
yadāśrauṣaṃ droṇaputreṇa garbhe; vairāṭyā vai pātyamāne mahāstre
saṃjīvayāmīti hareḥ pratijñāṃ
tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya
dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṃ; paraspareṇābhiśāpaiḥ śaśāpa
buddhvā cāhaṃ buddhihīno 'dya sūta
saṃtapye 'haṃ putrapautraiś ca hīnaḥ
saṃcintayann adya vihīnabuddhiḥ
kartavyatāṃ nābhijānāmi sūta
śocyā gāndhārī putrapautrair vihīnā; tathā vadhvaḥ pitṛbhir bhrātṛbhiś ca
kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ; prāptaṃ rājyam asapatnaṃ punas taiḥ
kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me; trayo 'smākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta
dvyūnā viṃśatir āhatākṣauhiṇīnāṃ; tasmin saṃgrāme vigrahe kṣatriyāṇām
kālābhipannā samitir mahātmanāṃ
niṣūditā hetur āsīt suto me
tamasā tv abhyavastīrṇo moha āviśatīva mām
saṃjñāṃ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me
ity uktvā dhṛtarāṣṭro 'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ
mūrcchitaḥ punar āśvastaḥ saṃjayaṃ vākyam abravīt
saṃjayaivaṃgate prāṇāṃs tyaktum icchāmi māciram
stokaṃ hy api na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe
taṃ tathāvādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatim
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ muhyamānaṃ punaḥ punaḥ
gāvalgaṇir idaṃ dhīmān mahārthaṃ vākyam abravīt
śrutavān asi vai rājño mahotsāhān mahābalān
dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ
mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca
jātān divyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ
dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ
asmiṃl loke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṃ gatāḥ
vainyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛñjayaṃ jayatāṃ varam
suhotraṃ rantidevaṃ ca kakṣīvantaṃ tathauśijam
bāhlīkaṃ damanaṃ śaibyaṃ śaryātim ajitaṃ jitam
viśvāmitram amitraghnam ambarīṣaṃ mahābalam
maruttaṃ manum ikṣvākuṃ gayaṃ bharatam eva ca
rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīratham
kṛtavīryaṃ mahābhāgaṃ tathaiva janamejayam
yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devair yo yājitaḥ svayam
caityayūpāṅkitā bhūmir yasyeyaṃ savanākarā
iti rājñāṃ caturviṃśan nāradena surarṣiṇā
putraśokābhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ
tebhyaś cānye gatāḥ pūrvaṃ rājāno balavattarāḥ
mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
pūruḥ kurur yaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādhṛtiḥ
anenā yuvanāśvaś ca kakutstho vikramī raghuḥ
vijitī vītihotraś ca bhavaḥ śveto bṛhadguruḥ
uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ
dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ saṃkṛtir nimiḥ
ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śambhur devāvṛdho 'naghaḥ
devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko bṛhadrathaḥ
mahotsāho vinītātmā sukratur naiṣadho nalaḥ
satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ
jānujaṅgho 'naraṇyo 'rkaḥ priyabhṛtyaḥ śubhavrataḥ
balabandhur nirāmardaḥ ketuśṛṅgo bṛhadbalaḥ
dhṛṣṭaketur bṛhatketur dīptaketur nirāmayaḥ
avikṣit prabalo dhūrtaḥ kṛtabandhur dṛḍheṣudhiḥ
mahāpurāṇaḥ saṃbhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ
ete cānye ca bahavaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
śrūyante 'yutaśaś cānye saṃkhyātāś cāpi padmaśaḥ
hitvā suvipulān bhogān buddhimanto mahābalāḥ
rājāno nidhanaṃ prāptās tava putrair mahattamāḥ
yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramas tyāga eva ca
māhātmyam api cāstikyaṃ satyatā śaucam ārjavam
vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ
sarvarddhiguṇasaṃpannās te cāpi nidhanaṃ gatāḥ
tava putrā durātmānaḥ prataptāś caiva manyunā
lubdhā durvṛttabhūyiṣṭhā na tāñ śocitum arhasi
śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṃmataḥ
yeṣāṃ śāstrānugā buddhir na te muhyanti bhārata
nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa
nātyantam evānuvṛttiḥ śrūyate putrarakṣaṇe
bhavitavyaṃ tathā tac ca nātaḥ śocitum arhasi
daivaṃ prajñāviśeṣeṇa ko nivartitum arhati
vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaś cid ativartate
kālamūlam idaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe
kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ
nirdahantaṃ prajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ
kālo vikurute bhāvān sarvāṃl loke śubhāśubhān
kālaḥ saṃkṣipate sarvāḥ prajā visṛjate punaḥ
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ
saṃjaya uvāca
atītān āgatān vāpi vartamānās tathā budhāḥ
nānuśocanti rājendra kālo hi jagadantakaḥ
kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caraty avidhṛtaḥ samaḥ
atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṃpratam
tān kālanirmitān buddhvā na saṃjñāṃ hātum arhasi
ity evaṃ putraśokārtaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
āśvāsya svastham akarot sūto gāvalgaṇis tadā
evam uktvā ca rājānaṃ saṃjayo virarāma ha
dhṛtarāṣṭro 'pi tac chrutvā dhṛtim eva samāśrayat
diṣṭyedam āgatam iti matvā sa prājñasattamaḥ
sūta uvāca
atropaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ
śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ
lokānāṃ ca hitārthāya kāruṇyān munisattamaḥ
bhārataṃ bhānumān indur yadi na syur amī trayaḥ
ajñānatimirāndhasya kāvasthā jagato bhavet
matimanthānam āvidhya yena vedamahārṇavāt
jagaddhitāya janito mahābhāratacandramāḥ
devarṣayo hy atra puṇyā brahmarājarṣayas tathā
kīrtyante śubhakarmāṇas tathā yakṣamahoragāḥ
bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate 'tra sanātanaḥ
sa hi satyam ṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyam eva ca
śāśvataṃ brahma paramaṃ dhruvaṃ jyotiḥ sanātanam
yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ
asat sat sad asac caiva yasmād devāt pravartate
saṃtatiś ca pravṛttiś ca janma mṛtyuḥ punarbhavaḥ
adhyātmaṃ śrūyate yac ca pañcabhūtaguṇātmakam
avyaktādi paraṃ yac ca sa eva parigīyate
yat tad yativarā yuktā dhyānayogabalānvitāḥ
pratibimbam ivādarśe paśyanty ātmany avasthitam
śraddadhānaḥ sadodyuktaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ
āsevann imam adhyāyaṃ naraḥ pāpāt pramucyate
anukramaṇim adhyāyaṃ bhāratasyemam āditaḥ
āstikaḥ satataṃ śṛṇvan na kṛcchreṣv avasīdati
ubhe saṃdhye japan kiṃ cit sadyo mucyeta kilbiṣāt
anukramaṇyā yāvat syād ahnā rātryā ca saṃcitam
bhāratasya vapur hy etat satyaṃ cāmṛtam eva ca
divyā yajñāś ca nikhilā viṣṇuś copaniṣan mahat
āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo 'mṛtaṃ yathā
navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā
hradānām udadhiḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām
yathaitāni variṣṭhāni tathā bhāratam ucyate
yaś cainaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ
akṣayyam annapānaṃ tat pitṝṃs tasyopatiṣṭhati
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet
bibhety alpaśrutād vedo mām ayaṃ pratariṣyati
kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute
bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyān na saṃśayaḥ
ya imaṃ śucir adhyāyaṃ paṭhet parvaṇi parvaṇi
adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ syād iti me matiḥ
yaś cemaṃ śṛṇuyān nityam ārṣaṃ śraddhāsamanvitaḥ
sa dīrgham āyuḥ kīrtiṃ ca svargatiṃ cāpnuyān naraḥ
catvāra ekato vedā bhārataṃ caikam ekataḥ
samāgataiḥ surarṣibhis tulām āropitaṃ purā
caturbhyaḥ sarahasyebhyo vedebhyo hy adhikaṃ yadā
tadā prabhṛti loke 'smin mahābhāratam ucyate
mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṃ tato 'dhikam
mahattvād bhāravattvāc ca mahābhāratam ucyate
niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
tapo na kalko 'dhyayanaṃ na kalkaḥ; svābhāviko vedavidhir na kalkaḥ
prasahya vittāharaṇaṃ na kalkas; tāny eva bhāvopahatāni kalkaḥ
śrīsūtaḥ
kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ vibhum
ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet
matimanthānam āvidhya yena vedamahārṇavāt
jagaddhitāya janito mahābhāratacandramāḥ
stutyaṃ tasyāsti kiṃ cānyat sarvalokahitaiṣiṇaḥ
vedā vyastāḥ kṛtaṃ tena mahābhāratam adbhutam
sarve tarantu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu
ity uktvā sarvavedārthān bhārate tena darśitāḥ
śrūyatāṃ siṃhanādo 'yam ṛṣabhasya mahātmanaḥ
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca paramarṣabha
yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit
eṣa prakṛtyaiva yato lokaḥ sakto 'rthakāmayoḥ
dharmamokṣaparaṃ tasmāt kariṣye 'haṃ samuccayam
kāmino varṇayan kāmaṃ lobhaṃ lubdhasya varṇayan
naraḥ kiṃ phalam āpnoti kūpe 'ndham iva pātayan
munināpi ca kāmārthau matvā lokamanoharau
nindyāv api sthitāv etau dharmamokṣavivakṣayā
anyathā ghorasaṃsārabandhahetū janasya tau
varṇayeta kathaṃ dhīmān mahākāruṇiko muniḥ
lokacintāvatārārthaṃ varṇayitvā ca tena tau
itihāsair vicitrārthaiḥ punar atraiva ninditau
bhārataṃ bhānumān indur yadi na syur amī trayaḥ
ajñānatimirāndhe kā vyavasthā jagato bhavet
etad vijñāya vidvadbhir nityaṃ śraddhāsamanvitaiḥ
adhyeyo bhāratīyo 'yam itihāsasamuccayaḥ
ślokā ye bhārate vāpi kva cit ke cid vyavasthitāḥ
tulyārthās saṃhitāṃ puṇyāṃ yojayiṣye tu tām aham
tac chlokāṃś ca samuddhartuṃ kaḥ kṛtsnān bhārate kṣamaḥ
yogataḥ sarvaratnāni samuddhartuṃ mahārṇavāt
na ca prajñābhimānena yad ayaṃ kartum udyataḥ
kiṃ tu bhāratabhaktir māṃ vivaśaṃ samacūcudat
ṛṣaya ūcuḥ
samantapañcakam iti yad uktaṃ sūtanandana
etat sarvaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe vayam
sūta uvāca
śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataś ca kathāḥ śubhāḥ
samantapañcakākhyaṃ ca śrotum arhatha sattamāḥ
tretādvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
asakṛt pārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ
sa sarvaṃ kṣatram utsādya svavīryeṇānaladyutiḥ
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān
yojayānām avistīrṇāñ jāmadagnyaḥ pratāpavān
sa teṣu rudhirāmbhassu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ
pitṝn saṃtarpayām āsa rudhireṇeti naḥ śrutam
atharcīkādayo 'bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham
rāma uvāca
rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava
anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute
yadi me pitaraḥ prītā yady anugrāhyatā mayi
yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā
ataś ca pāpān mucyeham eṣa me prārthito varaḥ
hradāś ca tīrthabhūtā me bhaveyur bhuvi viśrutāḥ
evaṃ bhaviṣyatīty āhuḥ pitaro brāhmaṇarṣabhāḥ
taṃ kṣamasveti siṣidhus tataḥ sa virarāma ha
teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām
samantapañcakam iti puṇyaṃ tatparikīrtitam
yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate
tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyam āhur manīṣiṇaḥ
antare caiva saṃprāpte kalidvāparayor abhūt
samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ
tasmin paramadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite
aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā
sametya taṃ dvijās tāś ca tatraiva nidhanaṃ gatāḥ
evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ
puṇyaś ca ramaṇīyaś ca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ
tad etat kathitaṃ sarvaṃ mayā vo munisattamāḥ
yathā deśaḥ sa vikhyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
akṣauhiṇya iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana
etad icchāmahe śrotuṃ sarvam eva yathātatham
akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantinām
yathāvac caiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava
sūta uvāca
eko ratho gajaś caiko narāḥ pañca padātayaḥ
trayaś ca turagās tajjñaiḥ pattir ity abhidhīyate
pattiṃ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ
trīṇi senāmukhāny eko gulma ity abhidhīyate
trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇās trayaḥ
smṛtās tisras tu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ
camūs tu pṛtanās tisras tisraś camvas tv anīkinī
anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhur akṣauhiṇīṃ budhāḥ
akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dvijasattamāḥ
saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ
śatāny upari caivāṣṭau tathā bhūyaś ca saptatiḥ
gajānāṃ tu parīmāṇam etad evātra nirdiśet
jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava
narāṇām api pañcāśac chatāni trīṇi cānaghāḥ
pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca
daśottarāṇi ṣaṭ prāhur yathāvad iha saṃkhyayā
etām akṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvavido janāḥ
yāṃ vaḥ kathitavān asmi vistareṇa dvijottamāḥ
etayā saṃkhyayā hy āsan kurupāṇḍavasenayoḥ
akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ
sametās tatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ
kauravān kāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā
ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit
ahāni pañca droṇas tu rarakṣa kuruvāhinīm
ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ
śalyo 'rdhadivasaṃ tv āsīd gadāyuddham ataḥ param
duryodhanasya bhīmasya dinārdham abhavat tayoḥ
tasyaiva tu dinasyānte hārdikyadrauṇigautamāḥ
prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnur yaudhiṣṭhiraṃ balam
yat tu śaunakasatre te bhāratākhyānavistaram
janamejayasya tatsatre vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā
kathitaṃ vistarārthaṃ ca yaśo vīryaṃ mahīkṣitām
ākhyānaṃ kathitaṃ kṛtsnaṃ mahābhāratam uttamam
ākhyāsye tatra paulomam ākhyānaṃ cāditaḥ param
vicitrārthapadākhyānam anekasamayānvitam
abhipannaṃ naraiḥ prājñair vairāgyam iva mokṣibhiḥ
ātmeva veditavyeṣu priyeṣv iva ca jīvitam
itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣv ayam
itihāsottame hy asminn arpitā buddhir uttamā
svaravyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk
asya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ
bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ
ādiparva purā proktaṃ pārāśaryeṇa dhīmatā
parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaṃ parvasaṃgrahaḥ
pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam
tataḥ saṃbhavaparvoktam adbhutaṃ devanirmitam
dāho jatugṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate
tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ
tataḥ svayaṃvaraṃ devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate
kṣatradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam
vidurāgamanaṃ parva rājyalambhas tathaiva ca
arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ
subhadrāharaṇād ūrdhvaṃ jñeyaṃ haraṇahārikam
tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṃ tatraiva mayadarśanam
sabhāparva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param
jarāsaṃdhavadhaḥ parva parva digvijayas tathā
parva digvijayād ūrdhvaṃ rājasūyikam ucyate
tataś cārghābhiharaṇaṃ śiśupālavadhas tataḥ
dyūtaparva tataḥ proktam anudyūtam ataḥ param
tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha eva ca
arjunasyābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param
īśvarārjunayor yuddhaṃ parva kairātasaṃjñitam
indralokābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param
tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ
jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddham ataḥ param
arjunasyāstrasaṃprāptir arjunāgamanaṃ tataḥ
nivātakavacair yuddhaṃ parva cājagaraṃ tataḥ
tathaivājagaraṃ parva vijñeyaṃ tadanantaram
mārkaṇḍeyasamasyā ca parvoktaṃ tadanantaram
saṃvādaś ca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ
ghoṣayātrā tataḥ parva mṛgasvapnabhayaṃ tataḥ
rāmākhyānaṃ tataḥ parva sāvitryākhyānam eva ca
pativratāyā māhātmyaṃ sāvitryāś caivam adbhutam
rāmopākhyānam atraiva parva jñeyam ataḥ param
vrīhidrauṇikam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate
mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryasyāpi vicintayan
nalākhyānam ataḥ parva mṛgasvapnam ataḥ param
tato nahuṣam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate
draupadīharaṇaṃ parva saindhavena vanāt tataḥ
kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ param ihocyate
āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram
pāṇḍavānāṃ praveśaś ca samayasya ca pālanam
kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva gograhaṇaṃ tataḥ
abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam
udyogaparva vijñeyam ata ūrdhvaṃ mahādbhutam
tataḥ saṃjayayānākhyaṃ parva jñeyam ataḥ param
prajāgaraṃ tataḥ parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā
parva sānatsujātaṃ ca guhyam adhyātmadarśanam
yānasaṃdhis tataḥ parva bhagavad yānam eva ca
mātalīyam upākhyānaṃ caritaṃ gālavasya ca
sāvitraṃ vāmadevyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca
jāmadagnyam upākhyānaṃ parva ṣoḍaśarājakam
sabhāpraveśaḥ kṛṣṇasya vidulāputraśāsanam
udyogaḥ sainyaniryāṇaṃ śvetopākhyānam eva ca
jñeyaṃ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ
mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryaṃ samabhicintatam
kīrtyate cāpy upākhyānaṃ saināpatye 'bhiṣecanam
śvetasya vāsudevena citraṃ bahukathāśrayam
niryāṇaṃ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayoḥ
rathātirathasaṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram
ulūkadūtāgamanaṃ parvāmarṣavivardhanam
ambopākhyānam api ca parva jñeyam ataḥ param
divyaṃ cakṣur dadau yatra saṃjayāya mahān ṛṣiḥ
bhīṣmābhiṣecanaṃ parva jñeyam adbhutakāraṇam
jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram
bhūmiparva tato jñeyaṃ dvīpavistarakīrtanam
parvoktaṃ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhas tataḥ
droṇābhiṣekaḥ parvoktaṃ saṃśaptakavadhas tataḥ
abhimanyuvadhaḥ parva pratijñāparva cocyate
jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhas tataḥ
tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam
mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaram ucyate
karṇaparva tato jñeyaṃ śalyaparva tataḥ param
hradapraveśanaṃ parva gadāyuddham ataḥ param
sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśaguṇānvitam
ata ūrdhvaṃ tu bībhatsaṃ parva sauptikam ucyate
aiṣīkaṃ parva nirdiṣṭam ata ūrdhvaṃ sudāruṇam
jalapradānikaṃ parva strīparva ca tataḥ param
śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇām aurdhvadehikam
ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasya dhīmataḥ
cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ
pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram
śāntiparva tato yatra rājadharmānukīrtanam
āpaddharmaś ca parvoktaṃ mokṣadharmas tataḥ param
śukapraśnābhigamanaṃ brahmapraśnānuśāsanam
prādurbhāvaś ca durvāsaḥ saṃvādaś caiva māyayā
tataḥ parva parijñeyam ānuśāsanikaṃ param
svargārohaṇikaṃ parva tato bhīṣmasya dhīmataḥ
tato 'śvamedhikaṃ parva sarvapāpapraṇāśanam
anugītā tataḥ parva jñeyam adhyātmavācakam
parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanam eva ca
nāradāgamanaṃ parva tataḥ param ihocyate
varṇadharmas tato jñeyam āśramāṇāṃ ca kīrtanam
mṛtānāṃ darśanaṃ caiva vyāsenādbhutakarmaṇā
mausalaṃ parva ca tato ghoraṃ samanuvarṇyate
mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ
svargārohaṇikaṃ parva tato jñeyam ataḥ param
harivaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam
viṣṇuparva śiśoś caryā viṣṇoḥ kaṃsavadhas tathā
saubhasya ca vadhaḥ parva bāṇasya narakasya ca
janamejayasya yajñe tu nakulākhyānam eva ca
bhaviṣyatparva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat
etat parvaśataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā
yathāvat sūtaputreṇa lomaharṣaṇinā punaḥ
kathitaṃ naimiṣāraṇye parvāṇy aṣṭādaśaiva tu
samāso bhāratasyāyaṃ tatroktaḥ parvasaṃgrahaḥ
pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam
saṃbhavo jatuveśmākhyaṃ hiḍimbabakayor vadhaḥ
tathā caitrarathaṃ devyāḥ pāñcālyāś ca svayaṃvaraḥ
kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam
vidurāgamanaṃ caiva rājyalambhas tathaiva ca
vanavāso 'rjunasyāpi subhadrāharaṇaṃ tataḥ
haraṇāharaṇaṃ caiva dahanaṃ khāṇḍavasya ca
mayasya darśanaṃ caiva ādiparvaṇi kathyate
pauṣye parvaṇi māhātmyam uttaṅkasyopavarṇitam
paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ
ślokānāṃ ca sahasraṃ ca pañcāśac chatam eva ca
adhyāyānāṃ tathāṣṭau ca parvaṇy asmin prakīrtitāḥ
āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ
kṣīrodamathanaṃ caiva janmocchaiḥśravasas tathā
yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca
katheyam abhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām
ślokāgraṃ ca sahasraṃ ca triśataṃ cottaraṃ tathā
ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmiṃs tathaiva ca
adhyāyānāṃ tataḥ proktaṃ catvāriṃśan maharṣiṇā
vividhāḥ saṃbhavā rājñām uktāḥ saṃbhavaparvaṇi
anyeṣāṃ caiva viprāṇām ṛṣer dvaipāyanasya ca
aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām
nāgānām atha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patatriṇām
anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ
maharṣer āśramapade kaṇvasya ca tapasvinaḥ
śakuntalāyāṃ duṣyantād bharataś cāpi jajñivān
yasya lokeṣu nāmnedaṃ prathitaṃ bhārataṃ kulam
vasūnāṃ punar utpattir bhāgīrathyāṃ mahātmanām
śaṃtanor veśmani punas teṣāṃ cārohaṇaṃ divi
tejoṃśānāṃ ca saṃghātād bhīṣmasyāpy atra saṃbhavaḥ
rājyān nivartanaṃ caiva brahmacaryavrate sthitiḥ
pratijñāpālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca
hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrātur yavīyasaḥ
vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam
dharmasya nṛṣu saṃbhūtir aṇīmāṇḍavyaśāpajā
kṛṣṇadvaipāyanāc caiva prasūtir varadānajā
dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍoś ca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ
vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca
hitopadeśaś ca pathi dharmarājasya dhīmataḥ
vidureṇa kṛto yatra hitārthaṃ mlecchabhāṣayā
vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā
niṣādyāḥ pañcaputrāyāḥ suptāyā jatuveśmani
purocanasya cātraiva dahanaṃ saṃprakīrtitam
pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāś ca darśanam
tatraiva ca hiḍimbasya vadho bhīmān mahābalāt
ghaṭotkacasya cotpattir atraiva parikīrtitā
maharṣer darśanaṃ caiva vyāsasyāmitatejasaḥ
tadājñayaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane
ajñātacaryā pāṇḍūnāṃ vāso brāhmaṇaveśmani
bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ
saṃbhavaś caiva kṛṣṇāyā dhṛṣṭadyumnasya caiva ha
brāhmaṇāt samupaśrutya vyāsavākyapracoditāḥ
draupadīṃ prārthayantas te svayaṃvaradidṛkṣavaḥ
pāñcālān abhito jagmur yatra kautūhalānvitāḥ
kūṭasya dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati
aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle 'rjunas tadā
sakhyaṃ kṛtvā tatas tena tasmād eva sa śuśruve
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālān abhito yayau
tāpatyam atha vāsiṣṭham aurvaṃ cākhyānam uttamam
pāñcālanagare cāpi lakṣyaṃ bhittvā dhanaṃjayaḥ
draupadīṃ labdhavān atra madhye sarvamahīkṣitām
bhīmasenārjunau yatra saṃrabdhān pṛthivīpatīn
śalyakarṇau ca tarasā jitavantau mahāmṛdhe
dṛṣṭvā tayoś ca tad vīryam aprameyam amānuṣam
śaṅkamānau pāṇḍavāṃs tān rāmakṛṣṇau mahāmatī
jagmatus taiḥ samāgantuṃ śālāṃ bhārgavaveśmani
svayaṃvaraṃ ca pāñcālyā rārāyantraprabhedanam
nṛpāṇāṃ saha saṃgrāmaḥ pāṇḍavānāṃ mahādbhutam
pañcendrāṇām upākhyānam atraivādbhutam ucyate
pañcānām ekapatnītve vimarśo drupadasya ca
draupadyā devavihito vivāhaś cāpy amānuṣaḥ
kṣattuś ca dhṛtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati
vidurasya ca saṃprāptir darśanaṃ keśavasya ca
khāṇḍavaprasthavāsaś ca tathā rājyārdhaśāsanam
nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā
sundopasundayos tatra upākhyānaṃ prakīrtitam
anantaraṃ ca draupadyā sahāsīnaṃ yudhiṣṭhiram
anupraviśya viprārthaṃ phālguno gṛhya cāyudham
mokṣayitvā gṛhaṃ gatvā viprārthaṃ kṛtaniścayaḥ
samayaṃ pālayan vīro vanaṃ yatra jagāma ha
pārthasya vanavāsaś ca ulūpyā pathi saṃgamaḥ
puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhruvāhanajanma ca
tatraiva mokṣayām āsa pañca so 'psarasaḥ śubhāḥ
śāpād grāhatvam āpannā brāhmaṇasya tapasvinaḥ
prabhāsatīrthe pārthasya kṛṣṇena ca samāgamaḥ
dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī
vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā
haraṇaṃ gṛhya saṃprāpte kṛṣṇe devakinandane
śakraprasthaṃ mahābāhuḥ prītyā paramayā yutaḥ
nyavasat saha pārthena tatraivodārakarmaṇā
saṃprāptiś cakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam
abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ
draupadyās tanayānāṃ ca saṃbhavo 'traiva kīrtitaḥ
vihārārthaṃ ca gatayoḥ kṛṣṇayor yamunām anu
mayasya mokṣo jvalanād bhujaṃgasya ca mokṣaṇam
maharṣer mandapālasya śārṅgyaṃ tanayasaṃbhavaḥ
ity etad ādhiparvoktaṃ prathamaṃ bahuvistaram
adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā
aṣṭādaśaiva cādhyāyā vyāsenottamatejasā
sapta ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca
ślokāś ca caturāśītir dṛṣṭo grantho mahātmanā
dvitīyaṃ tu sabhāparva bahuvṛttāntam ucyate
sabhākriyā pāṇḍavānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca darśanam
lokapālasabhākhyānaṃ nāradād devadarśanāt
rājasūyasya cārambho jarāsaṃdhavadhas tathā
girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam
tathā digvijayo 'traiva pāṇḍavānāṃ prakīrtitaḥ
rājñām āgamanaṃ caiva sārhaṇānāṃ mahākratau
rājasūye 'rghasaṃvāde śiśupālavadhas tathā
yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca
duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale
yatrāsya manyur udbhūto yena dyūtam akārayat
yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo 'jayat
yatra dyūtārṇave magnān draupadī naur ivārṇavāt
dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ snuṣāṃ paramaduḥkhitām
tārayām āsa tāṃs tīrṇāñ jñātvā duryodhano nṛpaḥ
punar eva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān
jitvā ca vanavāsāya preṣayām āsa tāṃs tataḥ
etat sarvaṃ sabhāparva samākhyātaṃ mahātmanā
adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā
ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca
ślokāś caikādaśa jñeyāḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ
ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat
vanavāsaṃ prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ
yatrādityād varaprāptir dharmarājasya dhīmataḥ
annauṣadhīnāṃ ca kṛte pāṇḍavena mahātmanā
dvijānāṃ bharaṇārthaṃ ca kṛtam ārādhanaṃ raveḥ
hitaṃ ca bruvataḥ kṣattuḥ parityāgo 'mbikāsutāt
tyaktasya pāṇḍuputrāṇāṃ samīpagamanaṃ tathā
punarāgamanaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
karṇaprotsāhanaṃ caiva dhārtarāṣṭrasya durmateḥ
vanasthān pāṇḍavān hantuṃ mantro duryodhanasya ca
taṃ duṣṭabhāvaṃ vijñāya vyāsasyāgamanaṃ drutam
niryāṇapratiṣedhaś ca surabhyākhyānam eva ca
maitreyāgamanaṃ cātra rājñaś caivānuśāsanam
śāpotsargaś ca tenaiva rājño duryodhanasya ca
kirmīrasya vadhaś cātra bhīmasenena saṃyuge
dhaumyopadeśāt tigmāṃśuprasādād annasaṃbhavaḥ
maitreyaśāpotsargaś ca vidurasya pravāsanam
vṛṣṇīnām āgamo yatra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ
śrutvā śakuninā dyūte nikṛtyā nirjitāṃś ca tān
kruddhasyānupraśamanaṃ hareś caiva kirīṭinā
paridevanaṃ ca pāñcālyā vāsudevasya saṃnidhau
āśvāsanaṃ ca kṛṣṇena duḥkhārtāyāḥ prakīrtitam
bāndhavāgamanaṃ caiva draupadyāś cāśrumokṣaṇam
tat kirmīravadhākhyānaṃ vṛṣṇīnām āgamas tathā
pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ saubhākhyānaṃ tathaiva ca
yatra saubhavadhākhyānaṃ kirmīravadha eva ca
subhadrāyāḥ saputrāyāḥ kṛṣṇena dvārakāṃ purīm
nayanaṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnena caiva hi
praveśaḥ pāṇḍaveyānāṃ ramye dvaitavane tataḥ
dharmarājasya cātraiva saṃvādaḥ kṛṣṇayā saha
saṃvādaś ca tathā rājñā bhīmasyāpi prakīrtitaḥ
samīpaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vyāsasyāgamanaṃ tathā
pratismṛtyātha vidyāyā dānaṃ rājño maharṣiṇā
gamanaṃ kāmyakaṃ cāpi vyāse pratigate tataḥ
astrahetor vivāsaś ca pārthasyāmitatejasaḥ
mahādevena yuddhaṃ ca kirātavapuṣā saha
darśanaṃ lokapālānāṃ svargārohaṇam eva ca
mahendralokagamanam astrārthe ca kirīṭinaḥ
yatra cintā samutpannā dhṛtarāṣṭrasya bhūyasī
darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣer bhāvitātmanaḥ
yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam
nalopākhyānam atraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam
damayantyāḥ sthitir yatra nalasya vyasanāgame
tathākṣahṛdayaprāptis tasmād eva maharṣitaḥ
lomaśasyāgamaś cātra svargāt pāṇḍusutān prati
vanavāsagatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām
svarge pravṛttir ākhyātā lomaśenārjunasya vai
saṃdeśād arjunasyātra tīrthābhigamanakriyā
tīrthānāṃ ca phalaprāptiḥ puṇyatvaṃ cāpi kīrtitam
pulastyatīrthayātrā ca nāradena maharṣiṇā
tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṃ mahātmanām
jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate
niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane
yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat
yatrāsya sumahad yuddham abhavat saha rākṣasaiḥ
yakṣaiś cāpi mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā
āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam
lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api
tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram
indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam
indraḥ śyenaḥ kapoto 'gnir bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ
ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ
jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ
kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate
saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ
śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau
tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ
jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ
putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ
aṣṭāvakrīyam atraiva vivāde yatra bandinam
vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ
pūrvaṃ prakṣiptam aśṛṇot pitaraṃ lavaṇāmbhasi
avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā
nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ
samāgamaś ca pārthasya bhrātṛbhir gandhamādane
ghoṣayātrā ca gandharvair yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ
punarāgamanaṃ caiva teṣāṃ dvaitavanaṃ saraḥ
jayadrathenāpahāro draupadyāś cāśramāntarāt
yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave
mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni bhāgaśaḥ
saṃdarśanaṃ ca kṛṣṇasya saṃvādaś caiva satyayā
vrīhidrauṇikam ākhyānam aindradyumnaṃ tathaiva ca
sāvitryauddālakīyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca
rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram
karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt
tathā yajñavibhūtiś ca gayasyātra prakīrtitā
āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam
lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api
ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ
jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ
kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate
prabhāsatīrthe pāṇḍūnāṃ vṛṣṇibhiś ca samāgamaḥ
saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ
śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau
tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ
māndhātuś cāpy upākhyānaṃ rājño 'traiva prakīrtitam
jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ
putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ
tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram
indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam
aṣṭāvakrīyam atraiva vivādo yatra bandinā
aṣṭāvakrasya viprarṣer janakasyādhvare 'bhavat
naiyāyikānāṃ mukhyena varuṇasyātmajena hi
parājito yatra bandī vāde tena mahātmanā
vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ
yavakrītasya cākhyānaṃ raibhyasya ca mahātmanaḥ
gandhamādanayātrā ca vāso nārāyaṇāśrame
niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane
vrajan pathi mahābāhur dṛṣṭavān pavanātmajam
kadalīkhaṇḍamadhyasthaṃ hanūmantaṃ mahābalam
yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat
yatrāsya yuddham abhavat sumahad rākṣasaiḥ saha
yakṣaiś caiva mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā
jaṭāsurasya ca vadho rākṣasasya vṛkodarāt
vṛṣaparvaṇaś ca rājarṣes tato 'bhigamanaṃ smṛtam
ārṣṭiṣeṇāśrame caiṣāṃ gamanaṃ vāsa eva ca
protsāhanaṃ ca pāñcālyā bhīmasyātra mahātmanaḥ
kailāsārohaṇaṃ proktaṃ yatra yakṣair balotkaṭaiḥ
yuddham āsīn mahāghoraṃ maṇimatpramukhaiḥ saha
samāgamaś ca pāṇḍūnāṃ yatra vaiśravaṇena ca
samāgamaś cārjunasya tatraiva bhrātṛbhiḥ saha
avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā
nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ
nivātakavacair ghorair dānavaiḥ suraśatrubhiḥ
paulomaiḥ kālakeyaiś ca yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ
vadhaś caiṣāṃ samākhyāto rājñas tenaiva dhīmatā
astrasaṃdarśanārambho dharmarājasya saṃnidhau
pārthasya pratiṣedhaś ca nāradena maharṣiṇā
avarohaṇaṃ punaś caiva pāṇḍūnāṃ gandhamādanāt
bhīmasya grahaṇaṃ cātra parvatābhogavarṣmaṇā
bhujagendreṇa balinā tasmin sugahane vane
amokṣayad yatra cainaṃ praśnān uktvā yudhiṣṭhiraḥ
kāmyakāgamanaṃ caiva punas teṣāṃ mahātmanām
tatrasthāṃś ca punar draṣṭuṃ pāṇḍavān puruṣarṣabhān
vāsudevasyāgamanam atraiva parikīrtitam
mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni sarvaśaḥ
pṛthor vainyasya cākhyānaṃ yatroktaṃ paramarṣiṇā
saṃvādaś ca sarasvatyās tārkṣyarṣeḥ sumahātmanaḥ
matsyopākhyānam atraiva procyate tadanantaram
mārkaṇḍeyasamasyā ca purāṇaṃ parikīrtyate
aindradyumnam upākhyānaṃ dhaundhumāraṃ tathaiva ca
pativratāyāś cākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam
draupadyāḥ kīrtitaś cātra saṃvādaḥ satyabhāmayā
punar dvaitavanaṃ caiva pāṇḍavāḥ samupāgatāḥ
ghoṣayātrā ca gandharvair yatra baddhaḥ suyodhanaḥ
hriyamāṇas tu mandātmā mokṣito 'sau kirīṭinā
dharmarājasya cātraiva mṛgasvapnanidarśanam
kāmyake kānanaśreṣṭhe punargamanam ucyate
vrīhidrauṇikam ākhyānam atraiva bahuvistaram
durvāsaso 'py upākhyānam atraiva parikīrtitam
jayadrathenāpaharo draupadyāś cāśramāntarāt
yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave
cakre cainaṃ pañcaśikhaṃ yatra bhīmo mahābalaḥ
rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram
yatra rāmeṇa vikramya nihato rāvaṇo yudhi
sāvitryāś cāpy upākhyānam atraiva parikīrtyate
mārkaṇḍeyasya ca tathā devarṣer nāradasya ca
karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt
yatrāsya śaktiṃ tuṣṭo 'dād ekavīravadhāya ca
āraṇeyam upākhyānaṃ yatra dharmo 'nvaśāt sutam
jagmur labdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam
etad āraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam
atrādhyāyaśate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā
ekonasaptatiś caiva tathādhyāyāḥ prakīrtitāḥ
ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭśatāni ca
catuḥṣaṣṭis tathā ślokāḥ parvaitat parikīrtitam
ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parvavistaram
virāṭanagaraṃ gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm
dṛṣṭvā saṃnidadhus tatra pāṇḍavā āyudhāny uta
yatra praviśya nagaraṃ chadmabhir nyavasanta te
pāñcālīṃ prārthayānasya kāmopahatacetasaḥ
durātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt
pāṇḍavānveṣaṇārthaṃ ca rājño duryodhanasya ca
cārāḥ prasthāpitāś cātra nipuṇāḥ sarvato diśam
na ca pravṛttis tair labdhā pāṇḍavānāṃ mahātmanām
gograhaś ca virāṭasya trigartaiḥ prathamaṃ kṛtaḥ
yatrāsya yuddhaṃ sumahat tair āsīl lomaharṣaṇam
hriyamāṇaś ca yatrāsau bhīmasenena mokṣitaḥ
gograhe yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi
pratyāhṛtaṃ godhanaṃ ca vikrameṇa kirīṭinā
godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ
anantaraṃ ca kurubhis tasya gograhaṇaṃ kṛtam
virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ
abhimanyuṃ samuddiśya saubhadram arighātinam
caturtham etad vipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam
atrāpi parisaṃkhyātam adhyāyānāṃ mahātmanā
saptaṣaṣṭir atho pūrṇā ślokāgram api me śṛṇu
ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśad eva tu
parvaṇy asmin samākhyātāḥ saṃkhyayā paramarṣiṇā
udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇv ataḥ param
upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā
duryodhano 'rjunaś caiva vāsudevam upasthitau
sāhāyyam asmin samare bhavān nau kartum arhati
ity ukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ
ayudhyamānam ātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau
akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya vā kiṃ dadāmy aham
vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ
ayudhyamānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣṇaṃ dhanaṃjayaḥ
madrarājaṃ ca rājānam āyāntaṃ pāṇḍavān prati
upahārair vañcayitvā vartmany eva suyodhanaḥ
varadaṃ taṃ varaṃ vavre sāhāyyaṃ kriyatāṃ mama
śalyas tasmai pratiśrutya jagāmoddiśya pāṇḍavān
sāntvapūrvaṃ cākathayad yatrendravijayaṃ ca yaḥ
purohitapreṣaṇaṃ ca pāṇḍavaiḥ kauravān prati
vaicitravīryasya vacaḥ samādāya purodhasaḥ
tathendravijayaṃ cāpi yānaṃ caiva purodhasaḥ
saṃjayaṃ preṣayām āsa śamārthaṃ pāṇḍavān prati
yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān
śrutvā ca pāṇḍavān yatra vāsudevapurogamān
prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā
viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca
śrāvayām āsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam
tathā sanatsujātena yatrādhyātmam anuttamam
manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ
prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra cābhibhoḥ
aikātmyaṃ vāsudevasya proktavān arjunasya ca
yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ saṃdhim icchan mahāyaśāḥ
svayam āgāc chamaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai
śamārthaṃ yācamānasya pakṣayor ubhayor hitam
dambhodbhavasya cākhyānam atraiva parikīrtitam
varānveṣaṇam atraiva mātaleś ca mahātmanaḥ
maharṣeś cāpi kathitaṃ caritaṃ gālavasya ca
vidulāyāś ca putrasya proktaṃ cāpy anuśāsanam
karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam
yogeśvaratvaṃ kṛṣṇena yatra rājasu darśitam
ratham āropya kṛṣṇena yatra karṇo 'numantritaḥ
upāyapūrvaṃ śauṇḍīryāt pratyākhyātaś ca tena saḥ
śvetābhiṣekaḥ kṛṣṇokto vicitro bahuvistaraḥ
āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṃdamaḥ
pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ sarvam ākhyātavān hariḥ
te tasya vacanaṃ śrutvā mantrayitvā ca yad dhitam
sāṃgrāmikaṃ tataḥ sarvaṃ sajjaṃ cakruḥ paraṃtapāḥ
tataś cāpy abhiniryātrā rathāśvanaradantinām
nagarād dhāstinapurād balasaṃkhyānam eva ca
yatra rājñā ulūkasya preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati
śvobhāvini mahāyuddhe dūtyena krūravādinā
parivādaś ca pāṇḍūnāṃ śvodarśanavilambanam
rathātirathasaṃkhyānam ambopākhyānam eva ca
ambopākhyānam atraiva rāmabhīṣmasamāgame
etat subahuvṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate
udyogaparva nirdiṣṭaṃ saṃdhivigrahasaṃśritam
adhyāyāḥ saṃkhyayā tv atra ṣaḍaśītiśataṃ smṛtam
ślokānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca
ślokāś ca navatiḥ proktās tathaivāṣṭau mahātmanā
vyāsenodāramatinā parvaṇy asmiṃs tapodhanāḥ
ata ūrdhvaṃ vicitrārthaṃ bhīṣmaparva pracakṣate
jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha
yatra yuddham abhūd ghoraṃ daśāhāny atidāruṇam
yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādam agamat param
kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ
mohajaṃ nāśayām āsa hetubhir mokṣadarśanaiḥ
samīkṣyādhokṣajaḥ kṣipraṃ yudhiṣṭhirahite rataḥ
rathād āplutya vegena svayaṃ kṛṣṇa udāradhīḥ
pratodapāṇir ādhāvad bhīṣmaṃ hantuṃ vyapetabhīḥ
vākyapratodābhihato yatra kṛṣṇena pāṇḍavaḥ
gāṇḍīvadhanvā samare sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ
vinighnan niśitair bāṇai rathād bhīṣmam apātayat
śaratalpagataś caiva bhīṣmo yatra babhūva ha
ṣaṣṭham etan mahāparva bhārate parikīrtitam
adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ saptadaśa tathāpare
pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca
ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ
vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣmaparvaṇi
droṇaparva tataś citraṃ bahuvṛttāntam ucyate
saināpatye 'bhiṣikto 'tha yatrācāryaḥ pratāpavān
duryodhanasya prītyarthaṃ pratijajñe mahāstravit
grahaṇaṃ dharmarājasya pāṇḍuputrasya dhīmataḥ
yatra saṃśaptakāḥ pārtham apaninyū raṇājirāt
bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi
supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā
yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnur lokamahārathāḥ
jayadrathamukhā bālaṃ śūram aprāptayauvanam
hate 'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge
akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ
yatra bhīmo mahābāhuḥ sātyakiś ca mahārathaḥ
anveṣaṇārthaṃ pārthasya yudhiṣṭhiranṛpājñayā
praviṣṭau bhāratīṃ senām apradhṛṣyāṃ surair api
saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣam āhave
saṃśaptakānāṃ vīrāṇāṃ koṭyo nava mahātmanām
kirīṭinābhiniṣkramya gamitā yamasādanam
saṃśaptakavadhotsāhī jiṣṇuḥ putravadhārditaḥ
pratijñāṃ mahatīṃ kṛtvā tīrṇaḥ śrīpatimāyayā
alambusaḥ śrutāyuś ca jalasaṃdhaś ca vīryavān
saumadattir virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ
dhṛtarāṣṭrasya putrāś ca tathā pāṣāṇayodhinaḥ
nārāyaṇāś ca gopālāḥ samare citrayodhinaḥ
ghaṭotkacādayaś cānye nihatā droṇaparvaṇi
aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite
astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇam amarṣitaḥ
āgneyaṃ kīrtyate yatra rudramāhātmyam uttamam
vyāsasya cāpy āgamanaṃ māhātmyaṃ kṛṣṇapārthayoḥ
śatarudrīyam atraiva śaṃkarasya mahāstavaḥ
saptamaṃ bhārate parva mahad etad udāhṛtam
atra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ
droṇaparvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ
adhyāyānāṃ śataṃ proktam adhyāyāḥ saptatis tathā
aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca
ślokā nava tathaivātra saṃkhyātās tattvadarśinā
pārāśaryeṇa muninā saṃcintya droṇaparvaṇi
ataḥ paraṃ karṇaparva procyate paramādbhutam
sārathye viniyogaś ca madrarājasya dhīmataḥ
ākhyātaṃ yatra paurāṇaṃ tripurasya nipātanam
prayāṇe paruṣaś cātra saṃvādaḥ karṇaśalyayoḥ
haṃsakākīyam ākhyānam atraivākṣepasaṃhitam
vadhaḥ pāṇḍyasya ca tathā aśvatthāmnā mahātmanā
daṇḍasenasya ca vadho daṇḍasya ca vadhas tathā
dvairathe yatra karṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
saṃśayaṃ gamito yuddhe miṣatāṃ sarvadhanvinām
anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ
yatraivānunayaḥ prokto mādhavenārjunasya vai
pratijñāpūrvakaṃ cāpi vakṣo duḥśāsanasya ca
bhittvā vṛkodaro raktaṃ pītavān yatra saṃyuge
duḥśāsanasya ca vadho vṛṣasenasya cobhayoḥ
karṇaputraś ca pārthena hataḥ karṇasya paśyataḥ
yathāvad balasainyaṃ ca varṇayām āsa vāyujaḥ
pūrayitvāñjaliṃ pūrṇāṃ na dadhno hīdṛśo rasaḥ
anyeṣāṃ ca rasānāṃ tu pratijñādṛḍhaniścayaḥ
karṇārjunadvairathe tu vartamāne bhayānake
śāpenaiva ca karṇasya tataś cakraṃ mahīgatam
nāgamātraṃ valīkaṃ ca karṇo 'muñcata phālgune
tadbhayāt keśavo bhūmiṃ prāveśayata taṃ ratham
dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ
aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭam etad bhāratacintakaiḥ
ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi
catvāry eva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca
catuḥṣaṣṭis tathā ślokā parvaitat parikīrtitam
ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śalyaparva prakīrtitam
hatapravīre sainye tu netā madreśvaro 'bhavat
yatra kaumāram ākhyānam abhiṣekasya karma ca
vṛttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ
vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalyaparvaṇi kīrtyate
śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājān mahārathāt
śakuneś ca vadho 'traiva sahadevena saṃyuge
sainye ca hatabhūyiṣṭhe kiṃcicchiṣṭe suyodhanaḥ
hradaṃ praviśya yatrāsau saṃstabhyāpo vyavasthitaḥ
pravṛttis tatra cākhyātā yatra bhīmasya lubdhakaiḥ
kṣepayuktair vacobhiś ca dharmarājasya dhīmataḥ
hradāt samutthito yatra dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ
bhīmena gadayā yuddhaṃ yatrāsau kṛtavān saha
samavāye ca yuddhasya rāmasyāgamanaṃ smṛtam
gadāyuddhaṃ tu tumulam atraiva parikīrtitam
duryodhanasya rājño 'tha yatra bhīmena saṃyuge
ūrū bhagnau prasahyājau gadayā bhīmavegayā
sarasvatyāś ca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā
navamaṃ parva nirdiṣṭam etad adbhutam arthavat
ekonaṣaṣṭir adhyāyās tatra saṃkhyāviśāradaiḥ
saṃkhyātā bahuvṛttāntāḥ ślokāgraṃ cātra śasyate
trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatis tathā
muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśobhṛtām
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam
bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam
vyapayāteṣu pārtheṣu trayas te 'bhyāyayū rathāḥ
kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ
sametya dadṛśur bhūmau patitaṃ raṇamūrdhani
pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇir yatra mahārathaḥ
ahatvā sarvapāñcālān dhṛṣṭadyumnapurogamān
pāṇḍavāṃś ca sahāmātyān na vimokṣyāmi daṃśanam
yatraivam uktvā rājānam apakramya trayo rathāḥ
sūryāstamanavelāyām āsedus te mahad vanam
nyagrodhasyātra mahato yatrādhastād vyavasthitāḥ
tataḥ kākān bahūn rātrau dṛṣṭvolūkena hiṃsitān
drauṇiḥ krodhasamāviṣṭaḥ pitur vadham anusmaran
pāñcālānāṃ prasuptānāṃ vadhaṃ prati mano dadhe
gatvā ca śibiradvāri durdarśaṃ tatra rākṣasam
ghorarūpam apaśyat sa divam āvṛtya dhiṣṭhitam
tena vyāghātam astrāṇāṃ kriyamāṇam avekṣya ca
drauṇir yatra virūpākṣaṃ rudram ārādhya satvaraḥ
prasuptān niśi viśvastān yatra te puruṣarṣabhāḥ
pāñcālān saparīvārāñ jaghnur drauṇipurogamāḥ
kṛtavarmaṇā ca sahitaḥ kṛpeṇa ca nijaghnivān
yatrāmucyanta pārthās te pañca kṛṣṇabalāśrayāt
sātyakiś ca maheṣvāsaḥ śeṣāś ca nidhanaṃ gatāḥ
pāñcālānāṃ prasuptānāṃ yatra droṇasutād vadhaḥ
dhṛṣṭadyumnasya sūtena pāṇḍaveṣu niveditaḥ
draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā
kṛtānaśanasaṃkalpā yatra bhartṝn upāviśat
draupadīvacanād yatra bhīmo bhīmaparākramaḥ
priyaṃ tasyāś cikīrṣan vai gadām ādāya vīryavān
anvadhāvata saṃkruddho bhāradvājaṃ guroḥ sutam
bhīmasenabhayād yatra daivenābhipracoditaḥ
apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇir astram avāsṛjat
maivam ity abravīt kṛṣṇaḥ śamayaṃs tasya tad vacaḥ
yatrāstram astreṇa ca tac chamayām āsa phālgunaḥ
drauṇeś ca drohabuddhitvaṃ vīkṣya pāpātmanas tathā
drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāś cānyonyakāritāḥ
maṇiṃ tathā samādāya droṇaputrān mahārathāt
pāṇḍavāḥ pradadur hṛṣṭā draupadyai jitakāśinaḥ
etad vai daśamaṃ parva sauptikaṃ samudāhṛtam
toyakarmaṇi sarveṣāṃ rājñām udakadānike
gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ
sutasyaitad iha proktaṃ daśamaṃ parva sauptikam
aṣṭādaśāsminn adhyāyāḥ parvaṇy uktā mahātmanā
ślokāgram atra kathitaṃ śatāny aṣṭau tathaiva ca
ślokāś ca saptatiḥ proktā yathāvad abhisaṃkhyayā
sauptikaiṣīkasaṃbandhe parvaṇy amitabuddhinā
ata ūrdhvam idaṃ prāhuḥ strīparva karuṇodayam
putraśokābhisaṃtaptaḥ prajñācakṣur narādhipa
kṛṣṇopanītāṃ yatrāsāv āyasīṃ pratimāṃ dṛḍhām
bhīmasenadrohabuddhir dhṛtarāṣṭro babhañja ha
tathā śokāgnitaptasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ
saṃsāragamanaṃ buddhyā hetubhir mokṣadarśanaiḥ
vidureṇa ca yatrāsya rājña āśvāsanaṃ kṛtam
dhṛtarāṣṭrasya cātraiva kauravāyodhanaṃ tathā
sāntaḥpurasya gamanaṃ śokārtasya prakīrtitam
vilāpo vīrapatnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ
krodhāveśaḥ prasādaś ca gāndhārīdhṛtarāṣṭrayoḥ
yatra tān kṣatriyāñ śūrān diṣṭāntān anivartinaḥ
putrān bhrātṝn pitṝṃś caiva dadṛśur nihatān raṇe
putrapautravadhārtāyās tathātraiva prakīrtitā
gāndhāryāś cāpi kṛṣṇena krodhopaśamanakriyā
yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ
rājñāṃ tāni śarīrāṇi dāhayām āsa śāstrataḥ
etad ekādaśaṃ proktaṃ parvātikaruṇaṃ mahat
saptaviṃśatir adhyāyāḥ parvaṇy asminn udāhṛtāḥ
ślokāḥ saptaśataṃ cātra pañcasaptatir ucyate
saṃkhyayā bhāratākhyānaṃ kartrā hy atra mahātmanā
praṇītaṃ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam
ataḥ paraṃ śāntiparva dvādaśaṃ buddhivardhanam
yatra nirvedam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
ghātayitvā pitṝn bhrātṝn putrān saṃbandhibāndhavān
śāntiparvaṇi dharmāś ca vyākhyātāḥ śaratalpikāḥ
rājabhir veditavyā ye samyaṅ nayabubhutsubhiḥ
āpaddharmāś ca tatraiva kālahetupradarśakāḥ
yān buddhvā puruṣaḥ samyak sarvajñatvam avāpnuyāt
mokṣadharmāś ca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ
dvādaśaṃ parva nirdiṣṭam etat prājñajanapriyam
parvaṇy atra parijñeyam adhyāyānāṃ śatatrayam
triṃśac caiva tathādhyāyā nava caiva tapodhanāḥ
ślokānāṃ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa
pañca caiva śatāny āhuḥ pañcaviṃśatisaṃkhyayā
ata ūrdhvaṃ tu vijñeyam ānuśāsanam uttamam
yatra prakṛtim āpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam
bhīṣmād bhāgīrathīputrāt kururājo yudhiṣṭhiraḥ
vyavahāro 'tra kārtsnyena dharmārthīyo nidarśitaḥ
vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ pṛthagvidhāḥ
tathā pātraviśeṣāś ca dānānāṃ ca paro vidhiḥ
ācāravidhiyogaś ca satyasya ca parā gatiḥ
mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ tathaiva ca
rahasyaṃ caiva dharmāṇāṃ deśakālopasaṃhitam
etat subahuvṛttāntam uttamaṃ cānuśāsanam
bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā
etat trayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam
adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭcatvāriṃśad eva ca
ślokānāṃ tu sahasrāṇi ṣaṭ saptaiva śatāni ca
tato 'śvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam
tat saṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānam anuttamam
suvarṇakośasaṃprāptir janma coktaṃ parikṣitaḥ
dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇāt saṃjīvanaṃ punaḥ
caryāyāṃ hayam utsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ
tatra tatra ca yuddhāni rājaputrair amarṣaṇaiḥ
citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṃjayaḥ
saṃgrāme babhruvāhena saṃśayaṃ cātra darśitaḥ
anugītā tathā proktā samyag bhagavatā punaḥ
kathitaḥ śāśvato dharmaḥ kṛṣṇenārjunasaṃnidhau
tathā brāhmaṇagītā ca saṃvādo guruśiṣyayoḥ
sudarśanaṃ tathākhyānaṃ vaiṣṇavaṃ dharmam eva ca
aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānam eva ca
ity āśvamedhikaṃ parva proktam etan mahādbhutam
atrādhyāyaśataṃ triṃśat trayo 'dhyāyāś ca śabditāḥ
trīṇi ślokasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca
viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā
tata āśramavāsākyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam
yatra rājyaṃ parityajya gāndhārīsahito nṛpaḥ
dhṛtarāṣṭrāśramapadaṃ viduraś ca jagāma ha
yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpy anuyayau tadā
putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā
yatra rājā hatān putrān pautrān anyāṃś ca pārthivān
lokāntaragatān vīrān apaśyat punarāgatān
ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryam anuttamam
tyaktvā śokaṃ sadāraś ca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ
yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ
saṃjayaś ca mahāmātro vidvān gāvalgaṇir vaśī
dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
nāradāc caiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat
etad āśramavāsākhyaṃ pūrvoktaṃ sumahādbhutam
dvicatvāriṃśad adhyāyāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā
sahasram ekaṃ ślokānāṃ pañca ślokaśatāni ca
ṣaḍ eva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā
ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam
yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśasahā yudhi
brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ
āpāne pānagalitā daivenābhipracoditāḥ
erakārūpibhir vajrair nijaghnur itaretaram
yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāv ubhau rāmakeśavau
nāticakramatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ samam
yatrārjuno dvāravatīm etya vṛṣṇivinākṛtām
dṛṣṭvā viṣādam agamat parāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ
sa satkṛtya yaduśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurim ātmanaḥ
dadarśa yaduvīrāṇām āpāne vaiśasaṃ mahat
śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ
saṃskāraṃ lambhayām āsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ
sa vṛddhabālam ādāya dvāravatyās tato janam
dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam
sarveṣāṃ caiva divyānām astrāṇām aprasannatām
nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānām anityatām
dṛṣṭvā nirvedam āpanno vyāsavākyapracoditaḥ
dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayet
ity etan mausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam
adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam
ślokānāṃ viṃśatiś caiva saṃkhyātā tattvadarśinā
mahāprasthānikaṃ tasmād ūrdhvaṃ saptadaśaṃ smṛtam
yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ
draupadyā sahitā devyā siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ
yatra te 'gniṃ dadṛśire lauhityaṃ prāpya sāgaram
yatrāgninā coditasya pārthas tasmai mahātmane
dadau saṃpūjya tad divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam
yatra bhrātṛn nipatitān draupadīṃ ca yudhiṣṭhiraḥ
dṛṣṭvā hitvā jagāmaiva sarvān anavalokayan
etat saptadaśaṃ parva mahāprasthānikaṃ smṛtam
atrādhyāyās trayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śataṃ tathā
viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā
svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yat tad amānuṣam
prāptaṃ devarathaṃ svargān neṣṭavān yatra dharmarāṭ
āroḍhuṃ sumahāprājña ānṛśaṃsyāc chunā vinā
tām asyāvicalāṃ jñātvā sthitiṃ dharme mahātmanaḥ
śvarūpaṃ yatra tat tyaktvā dharmeṇāsau samanvitaḥ
svargaṃ prāptaḥ sa ca tathā yātanā vipulā bhṛśam
devadūtena narakaṃ yatra vyājena darśitam
śuśrāva yatra dharmātmā bhrātṝṇāṃ karuṇā giraḥ
nideśe vartamānānāṃ deśe tatraiva vartatām
anudarśitaś ca dharmeṇa devarājñā ca pāṇḍavaḥ
āplutyākāśagaṅgāyāṃ dehaṃ tyaktvā sa mānuṣam
svadharmanirjitaṃ sthānaṃ svarge prāpya sa dharmarāṭ
mumude pūjitaḥ sarvaiḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha
etad aṣṭādaśaṃ parva proktaṃ vyāsena dhīmatā
karṇasya narakaprāptiḥ pramokṣaś cātra kīrtyate
samāgamaś ca vīrāṇāṃ svargaloke mahātmanām
kīrtyate yatra vidhivat svargasaṃvāda eva ca
svāni sthānāni ca prāptā yatra te puruṣarṣabhāḥ
yatra duryodhanādīnāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ
nirvedaṃ paramaṃ gatvā svargaṃ nākāṅkṣad avyayam
devānāṃ vacanād yatra tanuṃ tyaktvā mahārathaḥ
svargaṃ nityaṃ mahātejāḥ svasthānam agamad vanam
adhyāyāḥ pañca saṃkhyātāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā
ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhanāḥ
nava ślokās tathaivānye saṃkhyātāḥ paramarṣiṇā
aṣṭādaśaivam etāni parvāṇy uktāny aśeṣataḥ
harivaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam
viṣṇuparva śiśoś caryā viṣṇoḥ kaṃsavadhas tathā
bhaviṣyaṃ parva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat
tataḥ paraṃ viṣṇuparva mahat parvety udāhṛtam
janma yatra tu devasya padmanābhasya mānuṣam
vasudevakule jāto nandagopakule dhṛtaḥ
yatra bālye svakarmāṇi ramaṇāny adbhutāni ca
yatra kaṃsavadhaṃ kṛtvā raṅgamadhye cakarṣa ha
anekaiḥ saṃśrayaiś cāpi jarāsaṃdhavadhena ha
vikramād rukmiṇīṃ devīm āhṛtya paravīrahā
parīkṣya ca nivāsārthaṃ dvārakāṃ viniveśayat
kaliṅgaṃ dantavakraṃ ca raṇe vikramya jaghnivān
rājaśulkāṃ ca vai kṛṣṇaḥ satyabhāmām athodvahat
tayoditaḥ satyabhāmayā gatvā divam adhokṣajaḥ
jitvāmarādhipaṃ yatra pārijātam athānayat
jaghne yatra mahābāhur dhenukaṃ raṇamūrdhani
narakāsurakālīyahayagrīvaṃ ca dānavam
keśiṃ sakāliyadamaṃ kālaneminam eva ca
doṣṇāṃ sahasraṃ ciccheda bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ
naptāraṃ bhāryayā sārdhaṃ mumocad yatra saṃyuge
bhāratīyā kathā yatra vṛṣṇivaṃśaś ca kīrtyate
bhaviṣyad dharivaṃśasya khilānām iti kathyate
vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ pauṣkaraṃ tathā
jitvā nṛpān rathāṃs tyaktvā bhīmasena bhavatprabhuḥ
daśaślokasahasrāṇi viṃśacchlokaśatāni ca
khileṣu harivaṃśe ca saṃkhyātāni maharṣiṇā
atrāpi parisaṃkhyātā kathitā tattvabuddhinā
adhyāyānāṃ sahasraṃ tu kīrtitaṃ vai dvijottamāḥ
aṣṭādaśasahasrāṇi ślokānāṃ kīrtitāni vai
aṣṭādaśasahasrāṇi ślokānāṃ ca śataṃ tathā
ślokāś ca caturāśītir harivaṃśe prakīrtitāḥ
khileṣu harivaṃśaś ca bhaviṣyac ca prakīrtitam
khileṣu harivaṃśasya vyākhyātāḥ paramarṣiṇā
yatra divyāḥ kathāḥ puṇyāḥ kīrtitāḥ pāpanāśanāḥ
devāsurakathāś caiva vicitrāḥ samudāhṛtāḥ
bhaviṣyad api cākhyānaṃ vicitraṃ puṇyavardhanam
yatra kṛṣṇasya karmāṇi śrūyante janmanā saha
adhyāyās tv ekam ekānāṃ saptāśītir udāhṛtā
ślokānāṃ ca sahasrāṇi daśa trīṇi śatāni ca
paulomādīni sarvāṇi daśāṣṭau ca mahān ṛṣiḥ
uktavān sapurāṇāni rahasyaṃ cāvasānikam
evam aṣṭādaśaitāni parvāṇy uktāni dhīmatā
adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca
ślokānāṃ ca sahasrāṇi navatir daśa eva ca
eṣā vai parvaṇāṃ saṃkhyā ślokā granthe yathākramam
yad uktam ṛṣiṇā tena vyāsenottamatejasā
janamejayasyāśvamedhaṃ draṣṭukāmasya dhīmataḥ
saṃpravṛtto 'śvamedhaś ca yatra śakreṇa dharṣitaḥ
virodhaś cābhavad rājño brāhmaṇais tasya ṛtvijaiḥ
viśvāvasupurānīto rājā rājyam acīkarat
eṣā vai parvaṇāṃ saṃkhyā khilāny āha tataḥ param
etad akhilam ākhyātaṃ bhārataṃ parvasaṃgrahāt
aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā
tan mahad dāruṇaṃ yuddham ahāny aṣṭādaśābhavat
yo vidyāc caturo vedān sāṅgopaniṣadān dvijaḥ
na cākhyānam idaṃ vidyān naiva sa syād vicakṣaṇaḥ
arthaśāstram idaṃ proktaṃ dharmaśāstram idaṃ mahat
kāmaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā
śrutvā tv idam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocate
puṃskokilarutaṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāg iva
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha
yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit
evaṃ vijñāya tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ
bharatānāṃ mahaj janma mahābhāratam ity uta
niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ
śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny asaṃśayaḥ
tribhir varṣair mahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śubhaḥ
prabandhaṃ bhāratasyemaṃ cakāra bhagavān prabhuḥ
kṛṣṇadvaipāyanaḥ putraṃ pūrvam adhyāpayac chukam
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca
taiś cāpy ananyabuddhibhyo brāhmaṇebhyaḥ prakāśitam
yā kriyā kriyate kā cid yaś ca kaś cit kriyāvidhiḥ
idaṃ pravartate sarvaṃ śrotṝṇāṃ prītaye kṣitau
adhīyīta yathānyāyaṃ vedajño vedabhṛd dvijaḥ
vedaiś caturbhiḥ samitam idam ākhyānam uttamam
bhaviṣyaty upajīvyaṃ ca kavīnām idam annavat
na cāsya kavayaḥ ke cid bhaviṣyanti viśeṣaṇe
viśeṣaṇe gṛhasthasya traya evāśramā yathā
dhanyam ārogyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ satkarmasādhakam
bubhūṣate mahākhyānam abhimantavyam āditaḥ
yad adhītaṃ tadā samyag dvijaśreṣṭhair dvijottamāt
vaiśaṃpāyanaviprādyais taiś cāpi kathitaṃ tadā
itihāsottamād asmāj jāyante kavibuddhayaḥ
pañcabhya iva bhūtebhyo lokasaṃvidhayas trayaḥ
asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ
antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ
kriyāguṇānāṃ sarveṣām idam ākhyānam āśrayaḥ
indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥkriyāḥ
anāśrityaitad ākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate
āhāram anapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam
idaṃ sarvaiḥ kavivarair ākhyānam upajīvyate
udayaprepsubhir bhṛtyair abhijāta iveśvaraḥ
asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe
sādhor iva gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ
dharme matir bhavatu vaḥ satatotthitānāṃ
sa hy eka eva paralokagatasya bandhuḥ
arthāḥ striyaś ca nipuṇair api sevyamānā
naivātmabhāvam upayānti na ca sthiratvam
dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena
yad ahnā kurute pāpaṃ brāhmaṇas tv indriyaiś caran
mahābhāratam ākhyāya saṃdhyāṃ mucyati paścimām
yad rātrau kurute pāpaṃ karmaṇā manasā girā
mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate
yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti
viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya
puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca nityaṃ
tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva
ākhyānaṃ tad idam anuttamaṃ mahārthaṃ; vinyastaṃ mahad iha parvasaṃgraheṇa
śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ; vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena
sūta uvāca
janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatram upāste
tasya bhrātaras trayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti
teṣu tat satram upāsīneṣu tatra śvābhyāgacchat sārameyaḥ
sa janamejayasya bhrātṛbhir abhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpam upāgacchat
taṃ mātā rorūyamāṇam uvāca
kiṃ rodiṣi
kenāsy abhihata iti
sa evam ukto mātaraṃ pratyuvāca
janamejayasya bhrātṛbhir abhihato 'smīti
taṃ mātā pratyuvāca
vyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsy abhihata iti
sa tāṃ punar uvāca
nāparādhyāmi kiṃ cit
nāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti
tac chrutvā tasya mātā saramā putraśokārtā tat satram upāgacchad yatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhir dīrghasatram upāste
na kiṃ cid uktavantas te | sā tān uvāca |
sa tayā kruddhayā tatroktaḥ
ayaṃ me putro na kiṃ cid aparādhyati
kimartham abhihata iti
yasmāc cāyam abhihato 'napakārī tasmād adṛṣṭaṃ tvāṃ bhayam āgamiṣyatīti
sa janamejaya evam ukto devaśunyā saramayā dṛḍhaṃ saṃbhrānto viṣaṇṇaś cāsīt
sa tasmin satre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitam anurūpam anvicchamānaḥ paraṃ yatnam akarod yo me pāpakṛtyāṃ śamayed iti
sa kadā cin mṛgayāṃ yātaḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃś cit svaviṣayoddeśe āśramam apaśyat
tatra kaś cid ṛṣir āsāṃ cakre śrutaśravā nāma
tasyābhimataḥ putra āste somaśravā nāma
tasya taṃ putram abhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre
sa namaskṛtya tam ṛṣim uvāca
bhagavann ayaṃ tava putro mama purohito 'stv iti
sa evam uktaḥ pratyuvāca
bho janamejaya putro 'yaṃ mama sarpyāṃ jātaḥ
mahātapasvī svādhyāyasaṃpanno mattapovīryasaṃbhṛto macchukraṃ pītavatyās tasyāḥ kukṣau saṃvṛddhaḥ
samartho 'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitum antareṇa mahādevakṛtyām
asya tv ekam upāṃśuvratam
yad enaṃ kaś cid brāhmaṇaḥ kaṃ cid artham abhiyācet taṃ tasmai dadyād ayam
yady etad utsahase tato nayasvainam iti
tenaivam utko janamejayas taṃ pratyuvāca
bhagavaṃs tathā bhaviṣyatīti
sa taṃ purohitam upādāyopāvṛtto bhrātṝn uvāca
mayāyaṃ vṛta upādhyāyaḥ
yad ayaṃ brūyāt tat kāryam avicārayadbhir iti
tenaivam uktā bhrātaras tasya tathā cakruḥ
sa tathā bhrātṝn saṃdiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthe
taṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayām āsa
etasminn antare kaś cid ṛṣir dhaumyo nāmāyodaḥ
tasya śiṣyās trayo babhūvur upamanyur āruṇir vedaś ceti
sa ekaṃ śiṣyam āruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayām āsa
gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti
sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyas tatra gatvā tat kedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśaknot
sa kliśyamāno 'paśyad upāyam
bhavatv evaṃ kariṣyāmīti
sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe
śayāne tasmiṃs tad udakaṃ tasthau
tataḥ kadā cid upādhyāya āyodo dhaumyaḥ śiṣyān apṛcchat
kva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti
te pratyūcuḥ
bhagavataiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti
sa evam uktas tāñ śiṣyān pratyuvāca
tasmāt sarve tatra gacchāmo yatra sa iti
sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra
bho āruṇe pāñcālya kvāsi
vatsaihīti
sa tac chrutvā āruṇir upādhyāyavākyaṃ tasmāt kedārakhaṇḍāt sahasotthāya tam upādhyāyam upatasthe
provāca cainam
ayam asmy atra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇam udakam avāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantam upasthitaḥ
tad abhivādaye bhagavantam
ājñāpayatu bhavān
kiṃ karavāṇīti
tam upādhyāyo 'bravīt
yasmād bhavān kedārakhaṇḍam avadāryotthitas tasmād bhavān uddālaka eva nāmnā bhaviṣyatīti
sa upādhyāyenānugṛhītaḥ
yasmāt tvayā madvaco 'nuṣṭhitaṃ tasmāc chreyo 'vāpsyasīti
sarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti
sa evam ukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma
athāparaḥ śiṣyas tasyaivāyodasya dhaumyasyopamanyur nāma
tam upādhyāyaḥ preṣayām āsa
vatsopamanyo gā rakṣasveti
sa upādhyāyavacanād arakṣad gāḥ
sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye 'bhyāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre
tam upādhyāyaḥ pīvānam apaśyat
uvāca cainam
vatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasi
pīvān asi dṛḍham iti
sa upādhyāyaṃ pratyuvāca
bhaikṣeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti
sa tathety uktvā bhaikṣaṃ caritvopādhyāyāya nyavedayat |
sa tasmād upādhyāyaḥ sarvam eva bhaikṣam agṛhṇāt |
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
mamānivedya bhaikṣaṃ nopayoktavyam iti
sa tathety uktvā punar arakṣad gāḥ
rakṣitvā cāgamya tathaivopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre
tam upādhyāyas tathāpi pīvānam eva dṛṣṭvovāca
vatsopamanyo sarvam aśeṣatas te bhaikṣaṃ gṛhṇāmi
kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti
sa evam ukta upādhyāyena pratyuvāca
bhagavate nivedya pūrvam aparaṃ carāmi
tena vṛttiṃ kalpayāmīti
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
naiṣā nyāyyā guruvṛttiḥ
anyeṣām api vṛttyuparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ
lubdho 'sīti
sa tathety uktvā gā arakṣat
rakṣitvā ca punar upādhyāyagṛham āgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre
tam upādhyāyas tathāpi pīvānam eva dṛṣṭvā punar uvāca
ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣaṃ gṛhṇāmi na cānyac carasi
pīvān asi
kena vṛttiṃ kalpayasīti
sa upādhyāyaṃ pratyuvāca
bho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
naitan nyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayānanujñātam iti
sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punar upādhyāyagṛhān etya guror agrataḥ sthitvā namaścakre
tam upādhyāyaḥ pīvānam evāpaśyat
uvāca cainam
bhaikṣaṃ nāśnāsi na cānyac carasi
payo na pibasi
pīvān asi
kena vṛttiṃ kalpayasīti
sa evam ukta upādhyāyaṃ pratyuvāca
bhoḥ phenaṃ pibāmi yam ime vatsā mātṝṇāṃ stanaṃ pibanta udgirantīti
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
ete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenam udgiranti
tad evam api vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ
phenam api bhavān na pātum arhatīti
sa tatheti pratijñāya nirāhāras tā gā arakṣat
tathā pratiṣiddho bhaikṣaṃ nāśnāti na cānyac carati
payo na pibati
phenaṃ nopayuṅkte
sa kadā cid araṇye kṣudhārto 'rkapatrāṇy abhakṣayat
sa tair arkapatrair bhakṣitaiḥ kṣārakaṭūṣṇavipākibhiś cakṣuṣy upahato 'ndho 'bhavat
so 'ndho 'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe 'patat
nāyāty upamanyuḥ | ta ūcuḥ | vanaṃ gato gā rakṣitum iti |
tān āha upādhyāyaḥ |
atha tasminn anāgacchaty upādhyāyaḥ śiṣyān avocat
mayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥ
sa niyataṃ kupitaḥ
tato nāgacchati ciragataś ceti
sa evam uktvā gatvāraṇyam upamanyor āhvānaṃ cakre
bho upamanyo kvāsi
vatsaihīti
sa tadāhvānam upādhyāyāc chrutvā pratyuvācoccaiḥ
ayam asmi bho upādhyāya kūpe patita iti
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
katham asi kūpe patita iti
sa taṃ pratyuvāca
arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūto 'smi
ataḥ kūpe patita iti
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
aśvinau stuhi
tau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kariṣyato devabhiṣajāv iti
sa evam ukta upādhyāyena stotuṃ pracakrame devāv aśvinau vāgbhir ṛgbhiḥ
pra pūrvagau pūrvajau citrabhānū; girā vā śaṃsāmi tapanāv anantau
divyau suparṇau virajau vimānāv; adhikṣiyantau bhuvanāni viśvā
hiraṇmayau śakunī sāṃparāyau; nāsatyadasrau sunasau vaijayantau
śukraṃ vayantau tarasā suvemāv; abhi vyayantāv asitaṃ vivasvat
grastāṃ suparṇasya balena vartikām; amuñcatām aśvinau saubhagāya
tāvat suvṛttāv anamanta māyayā; sattamā gā aruṇā udāvahan
ṣaṣṭiś ca gāvas triśatāś ca dhenava; ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti
nānāgoṣṭhā vihitā ekadohanās; tāv aśvinau duhato gharmam ukthyam
ekāṃ nābhiṃ saptaśatā arāḥ śritāḥ; pradhiṣv anyā viṃśatir arpitā arāḥ
anemi cakraṃ parivartate 'jaraṃ; māyāśvinau samanakti carṣaṇī
ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ pradhi;ṣaṇṇābhim ekākṣam amṛtasya dhāraṇam
yasmin devā adhi viśve viṣaktās; tāv aśvinau muñcato mā viṣīdatam
idaṃ vṛttam api varṣāsu bhūyas
tirodhattām aśvinau dāsapatnīḥ
bhittvā meghān aśivam udācarantaṃ
yad vṛṣṭikarma prathitau balasya
aśvināv indram amṛtaṃ vṛttabhūyau; tirodhattām aśvinau dāsapatnī
bhittvā girim aśvinau gām udācarantau; tadvṛṣṭamahnā prathitā valasya
yuvāṃ diśo janayatho daśāgre; samānaṃ mūrdhni rathayā viyanti
tāsāṃ yātam ṛṣayo 'nuprayānti; devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti
yuvāṃ varṇān vikurutho viśvarūpāṃs; te 'dhikṣiyanti bhuvanāni viśvā
te bhānavo 'py anusṛtāś caranti; devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti
tau nāsatyāv aśvināv āmahe vāṃ; srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya
tau nāsatyāv amṛtāvṛtāvṛdhāv; ṛte devās tat prapadena sūte
stotuṃ na śaknomi guṇair bhavantau
cakṣurvihīnaḥ pathi saṃpramūḍhaḥ
durge 'ham asmin patito 'smi kūpe
yuvāṃ śaraṇyau śaraṇaṃ prapadye
mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau; gatāsur etat prapadena sūte
sadyo jāto mātaram atti garbhas; tāv aśvinau muñcatho jīvase gāḥ
evaṃ tenābhiṣṭutāv aśvināv ājagmatuḥ
āhatuś cainam
prītau svaḥ
eṣa te 'pūpaḥ
aśānainam iti
sa evam uktaḥ pratyuvāca
nānṛtam ūcatur bhavantau
na tv aham etam apūpam upayoktum utsahe anivedya gurava iti
tatas tam aśvināv ūcatuḥ
āvābhyāṃ purastād bhavata upādhyāyenaivam evābhiṣṭutābhyām apūpaḥ prītābhyāṃ dattaḥ
upayuktaś ca sa tenānivedya gurave
tvam api tathaiva kuruṣva yathā kṛtam upādhyāyeneti
sa evam uktaḥ punar eva pratyuvācaitau
pratyanunaye bhavantāv aśvinau
notsahe 'ham anivedyopādhyāyāyopayoktum iti
tam aśvināv āhatuḥ
prītau svas tavānayā guruvṛttyā
upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantāḥ
bhavato hiraṇmayā bhaviṣyanti
cakṣuṣmāṃś ca bhaviṣyasi
śreyaś cāvāpsyasīti
sa evam ukto 'śvibhyāṃ labdhacakṣur upādhyāyasakāśam āgamyopādhyāyam abhivādyācacakṣe
sa cāsya prītimān abhūt
āha cainam
yathāśvināv āhatus tathā tvaṃ śreyo 'vāpsyasīti
sarve ca te vedāḥ pratibhāsyantīti
eṣā tasyāpi parīkṣopamanyoḥ
athāparaḥ śiṣyas tasyaivāyodasya dhaumyasya vedo nāma
tam upādhyāyaḥ saṃdideśa
vatsa veda ihāsyatām
bhavatā madgṛhe kaṃ cit kālaṃ śuśrūṣamāṇena bhavitavyam
śreyas te bhaviṣyatīti
sa tathety uktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo 'vasat
gaur iva nityaṃ guruṣu dhūrṣu niyujyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlaḥ
tasya mahatā kālena guruḥ paritoṣaṃ jagāma
tatparitoṣāc ca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa
eṣā tasyāpi parīkṣā vedasya
sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttas tasmād gurukulavāsād gṛhāśramaṃ pratyapadyata
tasyāpi svagṛhe vasatas trayaḥ śiṣyā babhūvuḥ
sa śiṣyān na kiṃ cid uvāca
karma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā veti
duḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyān parikleśena yojayituṃ neyeṣa
atha kasya cit kālasya vedaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaś ca kṣatriyāv upetyopādhyāyaṃ varayāṃ cakratuḥ
sa kadā cid yājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkaṃ nāma śiṣyaṃ niyojayām āsa
bho uttaṅka yat kiṃ cid asmadgṛhe parihīyate tad icchāmy aham aparihīṇaṃ bhavatā kriyamāṇam iti
sa evaṃ pratisamādiśyottaṅkaṃ vedaḥ pravāsaṃ jagāma
athottaṅko guruśuśrūṣur guruniyogam anutiṣṭhamānas tatra gurukule vasati sma
sa vasaṃs tatropādhyāyastrībhiḥ sahitābhir āhūyoktaḥ
upādhyāyinī te ṛtumatī
upādhyāyaś ca proṣitaḥ
asyā yathāyam ṛtur vandhyo na bhavati tathā kriyatām
etad viṣīdatīti
tasya strīvākyaṃ na kāryam iti dharmalopabhayād evam avadat |
sa evam uktas tāḥ striyaḥ pratyuvāca
na mayā strīṇāṃ vacanād idam akāryaṃ kāryam
na hy aham upādhyāyena saṃdiṣṭaḥ
akāryam api tvayā kāryam iti
tasya punar upādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhān upajagāma tasmāt pravāsāt
sa tadvṛttaṃ tasyāśeṣam upalabhya prītimān abhūt
sa uvāca | sarvaṃ kṛtam iti | upādhyāyaḥ pratyuvāca |
uvāca cainam
vatsottaṅka kiṃ te priyaṃ karavāṇīti
dharmato hi śuśrūṣito 'smi bhavatā
tena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā
tad anujāne bhavantam
sarvām eva siddhiṃ prāpsyasi
gamyatām iti
sa evam uktaḥ pratyuvāca
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti
evaṃ hy āhuḥ
yaś cādharmeṇa vibrūyād yaś cādharmeṇa pṛcchati
tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati
so 'ham anujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ te gurvartham upahartum iti
tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca
vatsottaṅka uṣyatāṃ tāvad iti
sa kadā cit tam upādhyāyam āhottaṅkaḥ
ājñāpayatu bhavān
kiṃ te priyam upaharāmi gurvartham iti
tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca | kimartham upahareyam iti |
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
vatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvartham upahareyam iti
tad gaccha
enāṃ praviśyopādhyāyinīṃ pṛccha kim upaharāmīti
eṣā yad bravīti tad upaharasveti
sa evam ukta upādhyāyenopādhyāyinīm apṛcchat
bhavaty upādhyāyenāsmy anujñāto gṛhaṃ gantum
tad icchāmīṣṭaṃ te gurvartham upahṛtyānṛṇo gantum
tad ājñāpayatu bhavatī
kim upaharāmi gurvartham iti
saivam uktopādhyāyiny uttaṅkaṃ pratyuvāca
gaccha pauṣyaṃ rājānam
bhikṣasva tasya kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale
te ānayasva
itaś caturthe 'hani puṇyakaṃ bhavitā
tābhyām ābaddhābhyāṃ brāhmaṇān pariveṣṭum icchāmi
śobhamānā yathā tābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tasminn ahani saṃpādayasva
śreyo hi te syāt kṣaṇaṃ kurvata iti
sa evam ukta upādhyāyinyā prātiṣṭhatottaṅkaḥ
sa pathi gacchann apaśyad ṛṣabham atipramāṇaṃ tam adhirūḍhaṃ ca puruṣam atipramāṇam eva
sa puruṣa uttaṅkam abhyabhāṣata
uttaṅkaitat purīṣam asya ṛṣabhasya bhakṣayasveti
sa evam ukto naicchat
tam āha puruṣo bhūyaḥ
bhakṣayasvottaṅka
mā vicāraya
upādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvam iti
sa evam ukto bāḍham ity uktvā tadā tad ṛṣabhasya purīṣaṃ mūtraṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ pratasthe yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyaḥ
tam upetyāpaśyad uttaṅka āsīnam
sa tam upetyāśīrbhir abhinandyovāca
arthī bhavantam upagato 'smīti
sa enam abhivādyovāca
bhagavan pauṣyaḥ khalv aham
kiṃ karavāṇīti
tam uvācottaṅkaḥ
gurvarthe kuṇḍalābhyām arthy āgato 'smīti ye te kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavān dātum arhatīti
tasyās tat strīdhanaṃ iṃdreṇa yajñe tuṣṭena dattam āsīt |
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatām iti
sa tenaivam uktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat
sa pauṣyaṃ punar uvāca
na yuktaṃ bhavatā vayam anṛtenopacaritum
na hi te kṣatriyāntaḥpure saṃnihitā
naināṃ paśyāmīti
sa evam uktaḥ pauṣyas taṃ pratyuvāca
saṃprati bhavān ucchiṣṭaḥ
smara tāvat
na hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā draṣṭum
pativratātvād eṣā nāśucer darśanam upaitīti
athaivam ukta uttaṅkaḥ smṛtvovāca
asti khalu mayocchiṣṭenopaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
etat tad evaṃ hi
na gacchatopaspṛṣṭaṃ bhavati na sthiteneti
athottaṅkas tathety uktvā prāṅmukha upaviśya suprakṣālitapāṇipādavadano 'śabdābhir hṛdayaṃgamābhir adbhir upaspṛśya triḥ pītvā dviḥ parimṛjya khāny adbhir upaspṛśyāntaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyām apaśyat
sā ca dṛṣṭvaivottaṅkam abhyutthāyābhivādyovāca
svāgataṃ te bhagavan
ājñāpaya kiṃ karavāṇīti
sa tām uvāca
ete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātum arhasīti
sā prītā tena tasya sadbhāvena pātram ayam anatikramaṇīyaś ceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchat
āha cainam
ete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ prārthayati
apramatto netum arhasīti
sa evam uktas tāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca
bhavati sunirvṛtā bhava
na māṃ śaktas takṣako nāgarājo dharṣayitum iti
sa evam uktvā tāṃ kṣatriyām āmantrya pauṣyasakāśam āgacchat
sa taṃ dṛṣṭvovāca
bhoḥ pauṣya prīto 'smīti
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
bhagavaṃś cirasya pātram āsādyate
bhavāṃś ca guṇavān atithiḥ
tat kariṣye śrāddham
kṣaṇaḥ kriyatām iti
tam uttaṅkaḥ pratyuvāca
kṛtakṣaṇa evāsmi
śīghram icchāmi yathopapannam annam upahṛtaṃ bhavateti
sa tathety uktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayām āsa
athottaṅkaḥ śītam annaṃ sakeśaṃ dṛṣṭvā aśucy etad iti matvā pauṣyam uvāca
yasmān me aśucy annaṃ dadāsi tasmad andho bhaviṣyasīti
tam uttaṅkaḥ pratyuvāca | na yuktaṃ bhavatānnam aśuci dattvā
pratiśāpaṃ dātum | tasmād annam eva pratyakṣīkuru |
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
yasmāt tvam apy aduṣṭam annaṃ dūṣayasi tasmād anapatyo bhaviṣyasīti
so 'tha pauṣyas tasyāśucibhāvam annasyāgamayām āsa
atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtaṃ sakeśam aśuci matvottaṅkaṃ prasādayām āsa
bhagavann ajñānād etad annaṃ sakeśam upahṛtaṃ śītaṃ ca
tat kṣāmaye bhavantam
na bhaveyam andha iti
tam uttaṅkaḥ pratyuvāca
na mṛṣā bravīmi
bhūtvā tvam andho nacirād anandho bhaviṣyasīti
mamāpi śāpo na bhaved bhavatā datta iti
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca
nāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātum
na hi me manyur adyāpy upaśamaṃ gacchati
kiṃ caitad bhavatā na jñāyate yathā
nāvanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya; vāci kṣuro nihitas tīkṣṇadhāraḥ
viparītam etad ubhayaṃ kṣatriyasya; vāṅ nāvanītī hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram
mama śāpo bhaviṣyatīti |
iti
tad evaṃ gate na śakto 'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāt taṃ śāpam anyathā kartum
gamyatām iti
tam uttaṅkaḥ pratyuvāca
bhavatāham annasyāśucibhāvam āgamayya pratyanunītaḥ
prāk ca te 'bhihitam
yasmād aduṣṭam annaṃ dūṣayasi tasmād anapatyo bhaviṣyasīti
duṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti
sādhayāmas tāvad ity uktvā prātiṣṭhatottaṅkas te kuṇḍale gṛhītvā
so 'paśyat pathi nagnaṃ śramaṇam āgacchantaṃ muhur muhur dṛśyamānam adṛśyamānaṃ ca
athottaṅkas te kuṇḍale bhūmau nikṣipyodakārthaṃ pracakrame
kṛtodakakāryaḥ śuciḥ prayato namo devebhyo gurubhyaś ca
kṛtvā mahatā javena tam anvayāt | tasya takṣako dṛḍham āsannaḥ |
sa taṃ jagrāha |
etasminn antare sa śramaṇas tvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravat
tam uttaṅko 'bhisṛtya jagrāha
sa tad rūpaṃ vihāya takṣakarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ viveśa
athottaṅkas tasyāḥ kṣatriyāyā vacaḥ smṛtvā taṃ takṣakam anvagacchat |
sa tadbilaṃ daṇḍakāṣṭhena cakhāna | na cāśakat | taṃ
kliśyamānam indro 'paśyat | sa vajraṃ preṣayām āsa | gacchāsya
brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuruṣveti | atha vajro daṇḍakāṣṭham anupraviśya
tadbilam adārayat |
taṃ nāgalokam aparyantam anekavidhaprāsādaharmyavalabhīniryūhaśatasaṃkulam
uccāvacakrīḍāścaryasthānāvakīrṇam apaśyat | sa tatra |
praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanam agacchat
tam uttaṅko 'nvāviveśa tenaiva bilena
praviśya ca nāgān astuvad ebhiḥ ślokaiḥ
ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhanāḥ
varṣanta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ
surūpāś ca virūpāś ca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ
ādityavan nākapṛṣṭhe rejur airāvatodbhavāḥ
tatrasthān api saṃstaumi mahataḥ pannagān aham |
bahūni nāgavartmāni gaṅgāyās tīra uttare
icchet ko 'rkāṃśusenāyāṃ cartum airāvataṃ vinā
śatāny aśītir aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ
sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yad ejati
ye cainam upasarpanti ye ca dūraṃ paraṃ gatāḥ
aham airāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo 'karavaṃ namaḥ
yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavat sadā
taṃ kādraveyam astauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ prasannasalilām anu |
takṣakaś cāśvasenaś ca nityaṃ sahacarāv ubhau
kurukṣetre nivasatāṃ nadīm ikṣumatīm anu
evaṃ stutvā sa viprarṣir uttaṅko bhujagottamān
naiva te kuṇḍale lebhe tataś cintām upāgamat
nāgarājāya mukhyāya kuṇḍale āpnuyāṃ yathā
jaghanyajas takṣakasya śrutaseneti yaḥ śrutaḥ
avasadyo mahad dyumni prārthayan nāgamukhyatām
karavāṇi sadā cāhaṃ namas tasmai mahātmane
tadā vai cintayām āsa upādhyāyyā yad īritam
kāle ca samatikrānte śāpaṃ dāsyati manyunā
evaṃ stuvann api nāgān yadā te kuṇḍale nālabhad athāpaśyat striyau tantre adhiropya paṭaṃ vayantyau
tasmiṃś ca tantre kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavaḥ
cakraṃ cāpaśyat ṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānam
puruṣaṃ cāpaśyad darśanīyam
sa tān sarvāṃs tuṣṭāva ebhir mantravādaślokaiḥ
trīṇy arpitāny atra śatāni madhye; ṣaṣṭiś ca nityaṃ carati dhruve 'smin
cakre caturviṃśatiparvayoge; ṣaḍ yat kumārāḥ parivartayanti
tantraṃ cedaṃ viśvarūpaṃ yuvatyau; vayatas tantūn satataṃ vartayantyau
kṛṣṇān sitāṃś caiva vivartayantyau; bhūtāny ajasraṃ bhuvanāni caiva
vajrasya bhartā bhuvanasya goptā; vṛtrasya hantā namucer nihantā
kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā; satyānṛte yo vivinakti loke
yo vājinaṃ garbham apāṃ purāṇaṃ; vaiśvānaraṃ vāhanam abhyupetaḥ
namaḥ sadāsmai jagadīśvarāya; lokatrayeśāya puraṃdarāya
tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāha
prīto 'smi te 'ham anena stotreṇa
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti
sa tam uvāca
nāgā me vaśam īyur iti
sa enaṃ puruṣaḥ punar uvāca
etam aśvam apāne dhamasveti
sa tam aśvam apāne 'dhamat
athāśvād dhamyamānāt sarvasrotobhyaḥ sadhūmā arciṣo 'gner niṣpetuḥ
tābhir nāgaloko dhūpitaḥ
atha sasaṃbhramas takṣako 'gnitejobhayaviṣaṇṇas te kuṇḍale gṛhītvā sahasā svabhavanān niṣkramyottaṅkam uvāca
ete kuṇḍale pratigṛhṇātu bhavān iti
sa te pratijagrāhottaṅkaḥ
kuṇḍale pratigṛhyācintayat
adya tat puṇyakam upādhyāyinyāḥ
dūraṃ cāham abhyāgataḥ
kathaṃ nu khalu saṃbhāvayeyam iti
tata enaṃ cintayānam eva sa puruṣa uvāca
uttaṅka enam aśvam adhiroha
eṣa tvāṃ kṣaṇād evopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti
sa tathety uktvā tam aśvam adhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulam
upādhyāyinī ca snātā keśān āvapayanty upaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe
athottaṅkaḥ praviśya upādhyāyinīm abhyavādayat
te cāsyai kuṇḍale prāyacchat
sā cainaṃ pratyuvāca
uttaṅka deśe kāle 'bhyāgataḥ
svāgataṃ te vatsa
manāg asi mayā na śaptaḥ
śreyas tavopasthitam
siddhim āpnuhīti
athottaṅka upādhyāyam abhyavādayat
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca
vatsottaṅka svāgataṃ te
kiṃ ciraṃ kṛtam iti
tam uttaṅka upādhyāyaṃ pratyuvāca
bhos takṣakeṇa nāgarājena vighnaḥ kṛto 'smin karmaṇi
tenāsmi nāgalokaṃ nītaḥ
tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre 'dhiropya paṭaṃ vayantyau
tasmiṃś ca tantre kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavaḥ
kiṃ tat
tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāram
ṣaṭ cainaṃ kumārāḥ parivartayanti
tad api kim
puruṣaś cāpi mayā dṛṣṭaḥ
sa punaḥ kaḥ
aśvaś cātipramāṇayuktaḥ
sa cāpi kaḥ
pathi gacchatā mayā ṛṣabho dṛṣṭaḥ
taṃ ca puruṣo 'dhirūḍhaḥ
tenāsmi sopacāram uktaḥ
uttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya
upādhyāyenāpi te bhakṣitam iti
tatas tadvacanān mayā tadṛṣabhasya purīṣam upayuktam
tad icchāmi bhavatopadiṣṭaṃ kiṃ tad iti
tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca
ye te striyau dhātā vidhātā ca
ye ca te kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavas te rātryahanī
dvādaśāraṃ dvādaśa māsāḥ |
yad api tac cakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭ kumārāḥ parivartayanti te ṛtavaḥ ṣaṭ saṃvatsaraś cakram
yaḥ puruṣaḥ sa parjanyaḥ
yo 'śvaḥ so 'gniḥ
ya ṛṣabhas tvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarājaḥ
yaś cainam adhirūḍhaḥ sa indraḥ
yad api te purīṣaṃ bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya tad amṛtam
tena khalv asi na vyāpannas tasmin nāgabhavane
sa cāpi mama sakhā indraḥ
tadanugrahāt kuṇḍale gṛhītvā punar abhyāgato 'si
tat saumya gamyatām
anujāne bhavantam
śreyo 'vāpsyasīti
sa upādhyāyenānujñāta uttaṅkaḥ kruddhas takṣakasya praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe
sa hāstinapuraṃ prāpya nacirād dvijasattamaḥ
samāgacchata rājānam uttaṅko janamejayam
purā takṣaśilātas taṃ nivṛttam aparājitam
samyag vijayinaṃ dṛṣṭvā samantān mantribhir vṛtam
tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥ
uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā
anyasmin karaṇīye tvaṃ kārye pārthivasattama
bālyād ivānyad eva tvaṃ kuruṣe nṛpasattama
evam uktas tu vipreṇa sa rājā pratyuvāca ha
janamejayaḥ prasannātmā samyak saṃpūjya taṃ munim
āsāṃ prajānāṃ paripālanena; svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmi
prabrūhi vā kiṃ kriyatāṃ dvijendra; śuśrūṣur asmy adya vacas tvadīyam
sa evam uktas tu nṛpottamena; dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ
uvāca rājānam adīnasattvaṃ; svam eva kāryaṃ nṛpateś ca yat tat
takṣakeṇa narendrendra yena te hiṃsitaḥ pitā
tasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane
kāryakālaṃ ca manye 'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ
tad gacchāpacitiṃ rājan pitus tasya mahātmanaḥ
tena hy anaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanā
pañcatvam agamad rājā vajrāhata iva drumaḥ
baladarpasamutsiktas takṣakaḥ pannagādhamaḥ
akāryaṃ kṛtavān pāpo yo 'daśat pitaraṃ tava
rājarṣivaṃśagoptāram amarapratimaṃ nṛpam
jaghāna kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt
dagdhum arhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhane
sarpasatre mahārāja tvayi tad dhi vidhīyate
evaṃ pituś cāpacitiṃ gatavāṃs tvaṃ bhaviṣyasi
mama priyaṃ ca sumahat kṛtaṃ rājan bhaviṣyati
karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā
vighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato 'nagha
etac chrutvā tu nṛpatis takṣakasya cukopa ha
uttaṅkavākyahaviṣā dīpto 'gnir haviṣā yathā
apṛcchac ca tadā rājā mantriṇaḥ svān suduḥkhitaḥ
uttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ svargagatiṃ prati
pauṣye parvaṇi rājendra svasti vācya dvijān atha
samāpte parvaṇi tadā svaśaktyā tarpayed dvijān
tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto 'bhavat
yadaiva pitaraṃ vṛttam uttaṅkād aśṛṇot tadā
lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre ṛṣīn abhyāgatān upatasthe
mayodaṅkasya caritam aśeṣam uktam | janamejayasya sarpasatrasya
nimittāntaram idam api |
paurāṇikaḥ purāṇe kṛtaśramaḥ sa tān kṛtāñjalir uvāca
kiṃ bhavantaḥ śrotum icchanti
kim ahaṃ bruvāṇīti
tam ṛṣaya ūcuḥ
paramaṃ lomaharṣaṇe prakṣyāmas tvāṃ vakṣyasi ca naḥ śuśrūṣatāṃ kathāyogam
tad bhagavāṃs tu tāvac chaunako 'gniśaraṇam adhyāste
yo 'sau divyāḥ kathā veda devatāsurasaṃkathāḥ
manuṣyoragagandharvakathā veda ca sarvaśaḥ
sa cāpy asmin makhe saute vidvān kulapatir dvijaḥ
dakṣo dhṛtavrato dhīmāñ śāstre cāraṇyake guruḥ
satyavādī śamaparas tapasvī niyatavrataḥ
sarveṣām eva no mānyaḥ sa tāvat pratipālyatām
tasminn adhyāsati gurāv āsanaṃ paramārcitam
tato vakṣyasi yat tvāṃ sa prakṣyati dvijasattamaḥ
sūta uvāca
evam astu gurau tasminn upaviṣṭe mahātmani
tena pṛṣṭaḥ kathāḥ puṇyā vakṣyāmi vividhāśrayāḥ
so 'tha viprarṣabhaḥ kāryaṃ kṛtvā sarvaṃ yathākramam
devān vāgbhiḥ pitṝn adbhis tarpayitvājagāma ha
yatra brahmarṣayaḥ siddhās ta āsīnā yatavratāḥ
yajñāyatanam āśritya sūtaputrapuraḥsarāḥ
ṛtvikṣv atha sadasyeṣu sa vai gṛhapatis tataḥ
upaviṣṭeṣūpaviṣṭaḥ śaunako 'thābravīd idam
śaunaka uvāca
purāṇam akhilaṃ tāta pitā te 'dhītavān purā
bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ kṛṣṇadvaipāyanāt tadā
kaccit tvam api tat sarvam adhīṣe lomaharṣaṇe
purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāś ca dhīmatām
kathyante tāḥ purāsmābhiḥ śrutāḥ pūrvaṃ pitus tava
tatra vaṃśam ahaṃ pūrvaṃ śrotum icchāmi bhārgavam
kathayasva kathām etāṃ kalyāḥ sma śravaṇe tava
sūta uvāca
yad adhītaṃ purā samyag dvijaśreṣṭha mahātmabhiḥ
vaiśaṃpāyanaviprādyais taiś cāpi kathitaṃ purā
yad adhītaṃ ca pitrā me samyak caiva tato mayā
tat tāvac chṛṇu yo devaiḥ sendraiḥ sāgnimarudgaṇaiḥ
pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhṛgūṇāṃ bhṛgunandana
imaṃ vaṃśam ahaṃ brahman bhārgavaṃ te mahāmune
nigadāmi kathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam
śṛṇuṣvāvahito brahman purāṇe yac chrutaṃ mayā
bhṛgur maharṣir bhagavān brahmaṇā vai svayaṃbhuvā
varuṇasya kratau jātaḥ pāvakād iti naḥ śrutam
bhṛgor babhūvuḥ ṣaṭ putrās tapasā bhāvitātmanaḥ
kaviś ca cyavanaś caiva śaṅkhalaś ca mahātapāḥ
suraśmiḥ saptaraśmiś ca vitathaś ca mahātapāḥ
vītahavyasya tanayaḥ smṛto gṛtsamadaḥ prabhuḥ
gṛtsasyāpi sutas tv asya brahman sāvedaso 'bhavat
sāvedasya tu putro 'bhūd ūrvaḥ śrutavatāṃ varaḥ
ūrvasya tu vihavyo 'bhūd brahmasūnur mahātmanaḥ
vihavyasya tu dāyādo viharaḥ kīrtimān smṛtaḥ
viharasyātmavān putro vatsaś cādhirathaḥ smṛtaḥ
vatsasyāpi vinindas tu sūnur āsīn mahātapāḥ
bhṛgor vinindasya sutaḥ sadyo nāma babhūva ha
sadyasyāpy ātmajo brahman vitto nāma suvīryavān
vittasya tu mahātejā babhūva ca śrutaśravāḥ
śrutaśravasas tu sūnur babhūva tapavān prabho
tapasas tu mahātejāḥ prakāśas tanayo 'bhavat
ūrdhvaḥ prakāśasya suto brahmarṣir brahmavittamaḥ
brahmasṛṣṭo mato yena yena pūrvaṃ mahātmanā
ūrdhvasya caiva vāgindro vāgindro brahmavādinaḥ
ṛcīkas tasya tanayo brahmasūnur mahātapāḥ
jamadagniḥ sutas tasya jajñe janakasaṃnibhaḥ
jamadagnes tu vai pañca āsan putrā mahātmanaḥ
rumaṇvāṃś ca suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā
rāmas tasya jaghanyo 'bhūn mahāstro reṇukāsutaḥ
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā
bhṛgoḥ sudayitaḥ putraś cyavano nāma bhārgavaḥ
cyavanasyāpi dāyādaḥ pramatir nāma dhārmikaḥ
pramater apy abhūt putro ghṛtācyāṃ rurur ity uta
ruror api suto jajñe śunako vedapāragaḥ
pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahāt
tapasvī ca yaśasvī ca śrutavān brahmavittamaḥ
dharmiṣṭhaḥ satyavādī ca niyato niyatendriyaḥ
śaunaka uvāca
sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ
cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tan mamācakṣva pṛcchataḥ
sūta uvāca
bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulomety abhiviśrutā
tasyāṃ garbhaḥ samabhavad bhṛgor vīryasamudbhavaḥ
tasmin garbhe saṃbhṛte 'tha pulomāyāṃ bhṛgūdvaha
samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ
abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare
āśramaṃ tasya rakṣo 'tha pulomābhyājagāma ha
taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgor bhāryām aninditām
hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata
abhyāgataṃ tu tad rakṣaḥ pulomā cārudarśanā
nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā
tāṃ tu rakṣas tato brahman hṛcchayenābhipīḍitam
dṛṣṭvā hṛṣṭam abhūt tatra jihīrṣus tām aninditām
jātam ity abravīt kāryaṃ jihīrṣur muditaḥ śubhām
sā hi pūrvaṃ vṛtā tena pulomnā tu śucismitā
tāṃ tu prādāt pitā paścād bhṛgave śāstravat tadā
tasya tat kilbiṣaṃ nityaṃ hṛdi vartati bhārgava
idam antaram ity evaṃ hartuṃ cakre manas tadā
athāgniśaraṇe 'paśyaj jvalitaṃ jātavedasam
tam apṛcchat tato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā
śaṃsa me kasya bhāryeyam agne pṛṣṭa ṛtena vai
satyas tvam asi satyaṃ me vada pāvaka pṛcchate
mayā hīyaṃ pūrvavṛtā bhāryārthe varavarṇinī
paścāt tv imāṃ pitā prādād bhṛgave 'nṛtakāriṇe
seyaṃ yadi varārohā bhṛgor bhāryā rahogatā
tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmy āśramād imām
manyur hi hṛdayaṃ me 'dya pradahann iva tiṣṭhati
matpurvabhāryāṃ yad imāṃ bhṛguḥ prāpa sumadhyamām
asaṃmataṃ kṛtaṃ me 'dya hariṣyāmy āśramād imām
tad rakṣa evam āmantrya jvalitaṃ jātavedasam
śaṅkamāno bhṛgor bhāryāṃ punaḥ punar apṛcchata
tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi nityadā
sākṣivat puṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ
matpūrvabhāryāpahṛtā bhṛguṇānṛtakāriṇā
seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyam ākhyātum arhasi
śrutvā tvatto bhṛgor bhāryāṃ hariṣyāmy aham āśramāt
jātavedaḥ paśyatas te vada satyāṃ giraṃ mama
tasya tad vacanaṃ śrutvā saptārcir duḥkhito bhṛśam
satyaṃ vadāmi yadi me śāpaḥ syād brahmavittamāt
asatyaṃ ced ahaṃ brūve patiṣye narakān kramāt
bhīto 'nṛtāc ca śāpāc ca bhṛgor ity abravīc chanaiḥ
agnir uvāca
tvayā vṛtā pulomeyaṃ pūrvaṃ dānavanandana
kiṃ tv iyaṃ vidhinā pūrvaṃ mantravan na vṛtā tvayā
pitrā tu bhṛgave dattā pulomeyaṃ yaśasvinī
dadāti na pitā tubhyaṃ varalobhān mahāyaśāḥ
athemāṃ vedadṛṣṭena karmaṇā vidhipūrvakam
bhāryām ṛṣir bhṛguḥ prāpa māṃ puraskṛtya dānava
seyam ity avagacchāmi nānṛtaṃ vaktum utsahe
nānṛtaṃ hi sadā loke pūjyate dānavottama
sūta uvāca
agner atha vacaḥ śrutvā tad rakṣaḥ prajahāra tām
brahman varāharūpeṇa manomārutaraṃhasā
tataḥ sa garbho nivasan kukṣau bhṛgukulodvaha
roṣān mātuś cyutaḥ kukṣeś cyavanas tena so 'bhavat
taṃ dṛṣṭvā mātur udarāc cyutam ādityavarcasam
tad rakṣo bhasmasād bhūtaṃ papāta parimucya tām
sā tam ādāya suśroṇī sasāra bhṛgunandanam
cyavanaṃ bhārgavaṃ brahman pulomā duḥkhamūrcchitā
tāṃ dadarśa svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ
rudatīṃ bāṣpapūrṇākṣīṃ bhṛgor bhāryām aninditām
sāntvayām āsa bhagavān vadhūṃ brahmā pitāmahaḥ
aśrubindūdbhavā tasyāḥ prāvartata mahānadī
anuvartatī sṛtiṃ tasyā bhṛgoḥ patnyā yaśasvinaḥ
tasyā mārgaṃ sṛtavatīṃ dṛṣṭvā tu saritaṃ tadā
nāma tasyās tadā nadyāś cakre lokapitāmahaḥ
vadhūsareti bhagavāṃś cyavanasyāśramaṃ prati
sa evaṃ cyavano jajñe bhṛgoḥ putraḥ pratāpavān
taṃ dadarśa pitā tatra cyavanaṃ tāṃ ca bhāminīm
sa pulomāṃ tato bhāryāṃ papraccha kupito bhṛguḥ
kenāsi rakṣase tasmai kathiteha jihīrṣave
na hi tvāṃ veda tad rakṣo madbhāryāṃ cāruhāsinīm
tat tvam ākhyāhi taṃ hy adya śaptum icchāmy ahaṃ ruṣā
bibheti ko na śāpān me kasya cāyaṃ vyatikramaḥ
pulomovāca
agninā bhagavaṃs tasmai rakṣase 'haṃ niveditā
tato mām anayad rakṣaḥ krośantīṃ kurarīm iva
sāhaṃ tava sutasyāsya tejasā parimokṣitā
bhasmībhūtaṃ ca tad rakṣo mām utsṛjya papāta vai
sūta uvāca
iti śrutvā pulomāyā bhṛguḥ paramamanyumān
śaśāpāgnim abhikruddhaḥ sarvabhakṣo bhaviṣyasi
sūta uvāca
śaptas tu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyam athābravīt
kim idaṃ sāhasaṃ brahman kṛtavān asi sāṃpratam
dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam
pṛṣṭo yad abruvaṃ satyaṃ vyabhicāro 'tra ko mama
pṛṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamāno 'nyathā vadet
sa pūrvān ātmanaḥ sapta kule hanyāt tathā parān
yaś ca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate
so 'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ
śakto 'ham api śaptuṃ tvāṃ mānyās tu brāhmaṇā mama
jānato 'pi ca te vyaktaṃ kathayiṣye nibodha tat
yogena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu
agnihotreṣu satreṣu kriyāsv atha makheṣu ca
vedoktena vidhānena mayi yad dhūyate haviḥ
devatāḥ pitaraś caiva tena tṛptā bhavanti vai
āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇās tathā
darśaś ca paurṇamāsaś ca devānāṃ pitṛbhiḥ saha
devatāḥ pitaras tasmāt pitaraś cāpi devatāḥ
ekībhūtāś ca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu
devatāḥ pitaraś caiva juhvate mayi yat sadā
tridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukham evam ahaṃ smṛtaḥ
amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ
manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ
sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tv aham
cintayitvā tato vahniś cakre saṃhāram ātmanaḥ
dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca
niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ
vināgninā prajāḥ sarvās tata āsan suduḥkhitāḥ
atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvan vacaḥ
agnināśāt kriyābhraṃśād bhrāntā lokās trayo 'naghāḥ
vidhadhvam atra yat kāryaṃ na syāt kālātyayo yathā
atharṣayaś ca devāś ca brahmāṇam upagamya tu
agner āvedayañ śāpaṃ kriyāsaṃhāram eva ca
bhṛguṇā vai mahābhāga śapto 'gniḥ kāraṇāntare
kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā
hutabhuk sarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati
śrutvā tu tad vacas teṣām agnim āhūya lokakṛt
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanam avyayam
lokānām iha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca
tvaṃ dhārayasi lokāṃs trīn kriyāṇāṃ ca pravartakaḥ
sa tathā kuru lokeśa nocchidyeran kriyā yathā
kasmād evaṃ vimūḍhas tvam īśvaraḥ san hutāśanaḥ
tvaṃ pavitraṃ yadā loke sarvabhūtagataś ca ha
na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvam eṣyasi
upādāne 'rciṣo yās te sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhin
kravyādā ca tanur yā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati
yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate
tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati
tad agne tvaṃ mahat tejaḥ svaprabhāvād vinirgatam
svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyam ṛṣer vibho
devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam
evam astv iti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham
jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ
devarṣayaś ca muditās tato jagmur yathāgatam
ṛṣayaś ca yathāpūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire
divi devā mumudire bhūtasaṃghāś ca laukikāḥ
agniś ca paramāṃ prītim avāpa hatakalmaṣaḥ
evaṃ sa bhagavāñ śāpaṃ lebhe 'gnir bhṛgutaḥ purā
evam eṣa purāvṛtta itihāso 'gniśāpajaḥ
pulomasya vināśaś ca cyavanasya ca saṃbhavaḥ
sūta uvāca
sa cāpi cyavano brahman bhārgavo 'janayat sutam
sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam
pramatis tu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat
ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanat
śaunakas tu mahābhāgaḥ śunakasya suto 'bhavat
śaunakas tu mahāsattvaḥ sarvabhārgavanandanaḥ
jātas tapasi tīvre ca sthitaḥ sthirayaśās tataḥ
tasya brahman ruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ
vistareṇa pravakṣyāmi tac chṛṇu tvam aśeṣataḥ
ṛṣir āsīn mahān pūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ
sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ
etasminn eva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān
gandharvarājo viprarṣe viśvāvasur iti śrutaḥ
athāpsarā menakā sā taṃ garbhaṃ bhṛgunandana
utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati
utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyās tīre jagāma ha
apsarā menakā brahman nirdayā nirapatrapā
kanyām amaragarbhābhāṃ jvalantīm iva ca śriyā
tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahān ṛṣiḥ
sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām
sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo dvijottamaḥ
jagrāhātha muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca
vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhā
jātakarma kriyāś cāsyā vidhipūrvaṃ yathākramam
sthūlakeśo mahābhāgaś cakāra sumahān ṛṣiḥ
pramadābhyo varā sā tu sarvarūpaguṇānvitā
tataḥ pramadvarety asyā nāma cakre mahān ṛṣiḥ
tām āśramapade tasya rurur dṛṣṭvā pramadvarām
babhūva kila dharmātmā madanānugatātmavān
pitaraṃ sakhibhiḥ so 'tha vācayām āsa bhārgavaḥ
pramatiś cābhyayāc chrutvā sthūlakeśaṃ yaśasvinam
yācayām āsa tāṃ kanyāṃ putrārthe varavarṇinīm
tataḥ prādāt pitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām
vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate
tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite
sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyā varavarṇinī
nāpaśyata prasuptaṃ vai bhujagaṃ tiryag āyatam
padā cainaṃ samākrāman mumūrṣuḥ kālacoditā
sa tasyāḥ saṃpramattāyāś coditaḥ kāladharmaṇā
viṣopaliptān daśanān bhṛśam aṅge nyapātayat
sā daṣṭā sahasā bhūmau patitā gatacetanā
vivarṇā vigataśrīkā bhraṣṭābharaṇacetanā
nirānandakarī teṣāṃ bandhūnāṃ muktamūrdhajā
vyasur aprekṣaṇīyāpi prekṣaṇīyatamākṛtiḥ
prasuptevābhavac cāpi bhuvi sarpaviṣārditā
bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā
dadarśa tāṃ pitā caiva te caivānye tapasvinaḥ
viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam
tataḥ sarve dvijavarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ
svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ
uddālakaḥ kaṭhaś caiva śvetaketus tathaiva ca
bhāradvājaḥ kauṇakutsa ārṣṭiṣeṇo 'tha gautamaḥ
pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ
tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujagasya viṣārditām
ruruduḥ kṛpayāviṣṭā rurus tv ārto bahir yayau
te ca sarve dvijaśreṣṭhās tatraivopāviśaṃs tadā
sūta uvāca
teṣu tatropaviṣṭeṣu brāhmaṇeṣu samantataḥ
ruruś cukrośa gahanaṃ vanaṃ gatvā suduḥkhitaḥ
śokenābhihataḥ so 'tha vilapan karuṇaṃ bahu
abravīd vacanaṃ śocan priyāṃ cintya pramadvarām
śete sā bhuvi tanvaṅgī mama śokavivardhinī
prāṇān apaharantīva pūrṇacandranibhānanā
yadi pīnāyataśroṇī padmapatranibhekṣaṇā
mumūrṣur api me prāṇān ādāyāśu gamiṣyati
pitṛmātṛsakhīnāṃ ca luptapiṇḍasya tasya me
bāndhavānāṃ ca sarveṣāṃ kiṃ nu duḥkham ataḥ param
yadi dattaṃ tapas taptaṃ guravo vā mayā yadi
samyag ārādhitās tena saṃjīvatu mama priyā
yathā janmaprabhṛti vai yatātmāhaṃ dhṛtavrataḥ
pramadvarā tathādyaiva samuttiṣṭhatu bhāminī
evaṃ lālapyatas tasya bhāryārthe duḥkhitasya ca
devadūtas tadābhyetya vākyam āha ruruṃ vane
kṛṣṇe viṣṇau hṛṣīkeśe lokeśe 'suravidviṣi
yadi me niścalā bhaktir mama jīvatu sā priyā
vilapyamāne tu rurau sarve devāḥ kṛpānvitāḥ
dūtaṃ prasthāpayām āsuḥ saṃdiśyāsya hitaṃ vacaḥ
sa dūtas tvarito 'bhyetya devānāṃ priyakṛc chuciḥ
uvāca devavacanaṃ rurum ābhāṣya duḥkhitam
devaiḥ sarvair ahaṃ brahman preṣito 'smi tavāntikam
tvaddhitaṃ tvaddhitair uktaṃ śṛṇu vākyaṃ dvijottama
pralapantam atīvārtaṃ ruruṃ dīnataraṃ tadā
devadūtaḥ samāgamya vacanaṃ cedam abravīt
devadūta uvāca
abhidhatse ha yad vācā ruro duḥkhena tan mṛṣā
na tu martyasya dharmātmann āyur asti gatāyuṣaḥ
gatāyur eṣā kṛpaṇā gandharvāpsarasoḥ sutā
tasmāc choke manas tāta mā kṛthās tvaṃ kathaṃ cana
upāyaś cātra vihitaḥ pūrvaṃ devair mahātmabhiḥ
taṃ yadīcchasi kartuṃ tvaṃ prāpsyasīmāṃ pramadvarām
rurur uvāca
ka upāyaḥ kṛto devair brūhi tattvena khecara
kariṣye taṃ tathā śrutvā trātum arhati māṃ bhavān
devadūta uvāca
āyuṣo 'rdhaṃ prayacchasva kanyāyai bhṛgunandana
evam utthāsyati ruro tava bhāryā pramadvarā
rurur uvāca
āyuṣo 'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai khecarottama
śṛṅgārarūpābharaṇā uttiṣṭhatu mama priyā
saṃlāpaguṇasaṃpannā pūrṇacandranibhānanā
macchokaṃ vākyatoyena vyapanītaṃ kariṣyati
sūta uvāca
tato gandharvarājaś ca devadūtaś ca sattamau
dharmarājam upetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām
dharmarājāyuṣo 'rdhena ruror bhāryā pramadvarā
samuttiṣṭhatu kalyāṇī mṛtaiva yadi manyase
dharmarāja uvāca
pramadvarā ruror bhāryā devadūta yadīcchasi
uttiṣṭhatv āyuṣo 'rdhena ruror eva samanvitā
sūta uvāca
evam ukte tataḥ kanyā sodatiṣṭhat pramadvarā
ruros tasyāyuṣo 'rdhena supteva varavarṇinī
etad dṛṣṭaṃ bhaviṣye hi ruror uttamatejasaḥ
āyuṣo 'tipravṛddhasya bhāryārthe 'rdhaṃ hrasatv iti
tata iṣṭe 'hani tayoḥ pitarau cakratur mudā
vivāhaṃ tau ca remāte parasparahitaiṣiṇau
sa labdhvā durlabhāṃ bhāryāṃ padmakiñjalkasaprabhām
vrataṃ cakre vināśāya jihmagānāṃ dhṛtavrataḥ
sa dṛṣṭvā jihmagān sarvāṃs tīvrakopasamanvitaḥ
abhihanti yathāsannaṃ gṛhya praharaṇaṃ sadā
sa kadā cid vanaṃ vipro rurur abhyāgaman mahat
śayānaṃ tatra cāpaśyaḍ ḍuṇḍubhaṃ vayasānvitam
tata udyamya daṇḍaṃ sa kāladaṇḍopamaṃ tadā
abhyaghnad ruṣito vipras tam uvācātha ḍuṇḍubhaḥ
nāparādhyāmi te kiṃ cid aham adya tapodhana
saṃrambhāt tat kimarthaṃ mām abhihaṃsi ruṣānvitaḥ
rurur uvāca
mama prāṇasamā bhāryā daṣṭāsīd bhujagena ha
tatra me samayo ghora ātmanoraga vai kṛtaḥ
hanyāṃ sadaiva bhujagaṃ yaṃ yaṃ paśyeyam ity uta
tato 'haṃ tvāṃ jighāṃsāmi jīvitena vimokṣyase
ḍuṇḍubha uvāca
anye te bhujagā vipra ye daśantīha mānavān
ḍuṇḍubhān ahigandhena na tvaṃ hiṃsitum arhasi
ekānarthān pṛthagarthān ekaduḥkhān pṛthaksukhān
ḍuṇḍubhān dharmavid bhūtvā na tvaṃ hiṃsitum arhasi
sūta uvāca
iti śrutvā vacas tasya bhujagasya rurus tadā
nāvadhīd bhayasaṃvigna ṛṣiṃ matvātha ḍuṇḍubham
uvāca cainaṃ bhagavān ruruḥ saṃśamayann iva
kena karmavipākena bhujagatvam upāgataḥ
kāmayā bhujaga brūhi ko 'sīmāṃ vikriyāṃ gataḥ
ḍuṇḍubha uvāca
ahaṃ purā ruro nāmnā ṛṣir āsaṃ sahasrapāt
so 'haṃ śāpena viprasya bhujagatvam upāgataḥ
brāhmaṇasya tu śāpena prāpto 'haṃ vikriyām imām
sadā samupayuktasya vedādhyāyaratasya ca
rurur uvāca
kimarthaṃ śaptavān kruddho dvijas tvāṃ bhujagottama
kiyantaṃ caiva kālaṃ te vapur etad bhaviṣyati
ḍuṇḍubha uvāca
sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ
bhṛśaṃ saṃśitavāk tāta tapobalasamanvitaḥ
sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇam athoragam
agnihotre prasaktaḥ san bhīṣitaḥ pramumoha vai
labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ mām uvāca tapodhanaḥ
maivaṃ sarpeṇa bādhethāḥ sakhe bhīr āviśan mama
śaptaś ca tvaṃ mayā vipra na nandāmi kadācana
tenaiva bahuśokto 'haṃ sarpake tv ātmaṇai (sic) dvija
agnihotre samāsīnaṃ veṣayāmi samohitaḥ
nirdahann iva kopena satyavāk saṃśitavrataḥ
yathāvīryas tvayā sarpaḥ kṛto 'yaṃ madbibhīṣayā
tathāvīryo bhujaṃgas tvaṃ mama kopād bhaviṣyasi
tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānamānas tapodhana
muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya susaṃbhrāntas tapodhanaḥ
bhṛśam udvignahṛdayas tam avocaṃ vanaukasam
prayataḥ saṃbhramāc caiva prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā
kṣantum arhasi me brahmañ śāpo 'yaṃ vinivartyatām
so 'tha mām abravīd dṛṣṭvā bhṛśam udvignacetasam
muhur uṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntas tapodhanaḥ
nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃ cana
yat tu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tan me dhṛtavrata
śrutvā ca hṛdi te vākyam idam astu tapodhana
yaṃ samābhāṣya dṛṣṭvā ca śāpād asmād vimokṣyase
utpatsyati rurur nāma pramater ātmajaḥ śuciḥ
taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣas te bhavitā nacirād iva
evam uktas tu tenāham uragatvam avāptavān
sa tvaṃ rurur iti khyātaḥ pramater ātmajaḥ śuciḥ
śāpamokṣaś ca bhavitā na cirād dvijasattama
svarūpaṃ pratilabhyāham adya vakṣyāmi te hitam
sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhas tadā
svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ
idaṃ covāca vacanaṃ rurum apratimaujasam
sūtaḥ
iti svarūpaṃ gṛhyāśu tam ṛṣiṃ vākyam abravīt
ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ smṛtaḥ
tasmāt prāṇabhṛtaḥ sarvān na hiṃsyād brāhmaṇaḥ kva cit
brāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śrutiḥ
vedavedāṅgavit tāta sarvabhūtābhayapradaḥ
ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam
brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dharaṇād api
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa neheṣyati vai tava
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa te nārhati vai dvija
daṇḍadhāraṇam ugratvaṃ prajānāṃ paripālanam
tad idaṃ kṣatriyasyāsīt karma vai śṛṇu me ruro
janamejayasya dharmātman sarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā
paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇād api
tapovīryabalopetād vedavedāṅgapāragāt
āstīkād dvijamukhyād vai sarpasatre dvijottama
rurur uvāca
kathaṃ hiṃsitavān sarpān kṣatriyo janamejayaḥ
sarpā vā hiṃsitās tāta kimarthaṃ dvijasattama
kimarthaṃ mokṣitāś caiva pannagās tena śaṃsa me
āstīkena tad ācakṣva śrotum icchāmy aśeṣataḥ
ṛṣir uvāca
ity uktvāntarhite yogāt tasminn ṛṣivare prabho
saṃbhramāviṣṭahṛdaya ṛṣir mene tad adbhutam
śroṣyasi tvaṃ ruro sarvam āstīkacaritaṃ mahat
brāhmaṇānāṃ kathayatām ity uktvāntaradhīyata
sūta uvāca
ruruś cāpi vanaṃ sarvaṃ paryadhāvat samantataḥ
tam ṛṣiṃ draṣṭum anvicchan saṃśrānto nyapatad bhuvi
sa mohaṃ paramaṃ gatvā naṣṭasaṃjña ivābhavat
tad ṛṣer vacanaṃ tathyaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ
labdhasaṃjño ruruś cāyāt tac cācakhyau pitus tadā
nyavedayata tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ pitur dvijaḥ
pitre tu sarvam ākhyāya ḍuṇḍubhasya vaco 'rthavat
apṛcchat pitaraṃ bhūyaḥ so 'stikasya vacas tadā
yat tad ākhyānam akhilaṃ ḍuṇḍubhenātha kīrtitam
tat kīrtyamānaṃ bhagavañ chrotum icchāmi tattvataḥ
pitā cāsya tad ākhyānaṃ pṛṣṭaḥ sarvaṃ nyavedayat
kimarthaṃ rājaśārdūla rājā sa janamejayaḥ
sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tad vadasva me
iti śrīrāmāya namaḥ | śrīgurubhyo namaḥ | śrīvedavyāsāya namaḥ |
akṣaraṃ yat paribhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ tu yad bhavet
kṣantum arhanti vidvāṃsaḥ kasya na syād vyatikramaḥ
śiva śiva | kapardi samartha bhūteśa bhaganetranipātana
vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara
nārāyaṇāya namaḥ | śrīvedavyāsāya namaḥ | gaṇapataye namaḥ |
avighnam astu |
śaunaka uvāca
kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ
sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tad vadasva me
nikhilena yathātattvaṃ saute sarvam aśeṣataḥ
āstīkaś ca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ
mokṣayām āsa bhujagān dīptāt tasmād dhutāśanāt
kasya putraḥ sa rājāsīt sarpasatraṃ ya āharat
sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me
sūta uvāca
mahad ākhyānam āstīkaṃ yatraitat procyate dvija
sarvam etad aśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara
śaunaka uvāca
śrotum icchāmy aśeṣeṇa kathām etāṃ manoramām
āstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ
sūta uvāca
itihāsam imaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣate
kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ
pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ
śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇair idam uktavān
tasmād aham upaśrutya pravakṣyāmi yathātatham
idam āstīkam ākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate
kathayiṣyāmy aśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam
āstīkasya pitā hy āsīt prajāpatisamaḥ prabhuḥ
brahmacārī yatāhāras tapasy ugre rataḥ sadā
jaratkārur iti khyāta ūrdhvaretā mahān ṛṣiḥ
yāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ pravaraḥ saṃśitavrataḥ
sa kadā cin mahābhāgas tapobalasamanvitaḥ
cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ
tīrtheṣu ca samāplāvaṃ kurvann aṭati sarvaśaḥ
caran dīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann animiṣo muniḥ
itas tataḥ paricaran dīptapāvakasaprabhaḥ
aṭamānaḥ kadā cit sa svān dadarśa pitāmahān
lambamānān mahāgarte pādair ūrdhvair adhomukhān
tān abravīt sa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahān
ke bhavanto 'valambante garte 'smin vā adhomukhāḥ
vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite
mūṣakena nigūḍhena garte 'smin nityavāsinā
pitara ūcuḥ
yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
saṃtānaprakṣayād brahmann adho gacchāma medinīm
yeṣāṃ tu saṃtatir nāsti martyaloke sukhāvahā
na te labhante vasatiṃ svarge puṇyavratā api
asmākaṃ saṃtatis tv eko jaratkārur iti śrutaḥ
mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ
na sa putrāñ janayituṃ dārān mūḍhaś cikīrṣati
tena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayād iha
anāthās tena nāthena yathā duṣkṛtinas tathā
kas tvaṃ bandhur ivāsmākam anuśocasi sattama
jñātum icchāmahe brahman ko bhavān iha dhiṣṭhitaḥ
kimarthaṃ caiva naḥ śocyān anukampitum arhasi
jaratkārur uvāca
mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ
brūta kiṃ karavāṇy adya jaratkārur ahaṃ svayam
pitara ūcuḥ
pitaras te vayaṃ tāta saṃtāraya kulaṃ svayam
yatasva yatnavāṃs tāta saṃtānāya kulasya naḥ
ātmano 'rthe 'smadarthe ca dharma ity eva cābhibho
na hi dharmaphalais tāta na tapobhiḥ susaṃcitaiḥ
tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti ha
tad dāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru
putrakāsmanniyogāt tvam etan naḥ paramaṃ hitam
jaratkārur uvāca
na dārān vai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥ
bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham
samayena ca kartāham anena vidhipūrvakam
tathā yady upalapsyāmi kariṣye nānyathā tv aham
sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ
bhaikṣavat tām ahaṃ kanyām upayaṃsye vidhānataḥ
daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ
pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaś cit pradāsyati
evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ
anena vidhinā śaśvan na kariṣye 'ham anyathā
tatra cotpatsyate jantur bhavatāṃ tāraṇāya vai
śāśvataṃ sthānam āsādya modantāṃ pitaro mama
sūta uvāca
ity uktamātre vacane tathety uktvā pitāmahāḥ
antardhānaṃ gatāḥ sarve vismayaṃ sa yayau muniḥ
tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥ
mahīṃ cacāra dārārthī na ca dārān avindata
sa kadā cid vanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ smaran
cukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanair iva
taṃ vāsukiḥ pratyagṛhṇād udyamya bhaginīṃ tadā
na sa tāṃ pratijagrāha na sanāmnīti cintayan
sanāmnīm udyatāṃ bhāryāṃ gṛhṇīyām iti tasya hi
mano niviṣṭam abhavaj jaratkāror mahātmanaḥ
tam uvāca mahāprājño jaratkārur mahātapāḥ
kiṃnāmnī bhaginīyaṃ te brūhi satyaṃ bhujaṃgama
vāsukir uvāca
jaratkāro jaratkāruḥ svaseyam anujā mama
pratigṛhṇīṣva bhāryārthe mayā dattāṃ sumadhyamām
tvadarthaṃ rakṣitā pūrvaṃ pratīcchemāṃ dvijottama
evam uktvā tataḥ prādād bhāryārthe varavarṇinīm
sūta uvāca
mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ brahmavidāṃ vara
janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ
tasya śāpasya śāntyarthaṃ pradadau pannagottamaḥ
svasāram ṛṣaye tasmai suvratāya tapasvine
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā
āstīko nāma putraś ca tasyāṃ jajñe mahātmanaḥ
tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ
samaḥ sarvasya lokasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ
atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyo narādhipaḥ
ājahāra mahāyajñaṃ sarpasatram iti śrutiḥ
tasmin pravṛtte satre tu sarpāṇām antakāya vai
mocayām āsa taṃ śāpam āstīkaḥ sumahāyaśāḥ
nāgāṃś ca mātulāṃś caiva tathā cānyān sa bāndhavān
pitṝṃś ca tārayām āsa saṃtatyā tapasā tathā
vrataiś ca vividhair brahman svādhyāyaiś cānṛṇo 'bhavat
devāṃś ca tarpayām āsa yajñair vividhadakṣiṇaiḥ
ṛṣīṃś ca brahmacaryeṇa saṃtatyā ca pitāmahān
apahṛtya guruṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥ
jaratkārur gataḥ svargaṃ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ
āstīkaṃ ca sutaṃ prāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥ
jaratkāruḥ sumahatā kālena svargam īyivān
etad ākhyānam āstīkaṃ yathāvat kīrtitaṃ mayā
prabrūhi bhṛguśārdūla kiṃ bhūyaḥ kathyatām iti
śaunaka uvāca
saute kathaya tām etāṃ vistareṇa kathāṃ punaḥ
āstīkasya kaveḥ sādhoḥ śuśrūṣā paramā hi naḥ
madhuraṃ kathyate saumya ślakṣṇākṣarapadaṃ tvayā
prīyāmahe bhṛśaṃ tāta pitevedaṃ prabhāṣase
asmacchuśrūṣaṇe nityaṃ pitā hi niratas tava
ācaṣṭaitad yathākhyānaṃ pitā te tvaṃ tathā vada
sūta uvāca
āyuṣyam idam ākhyānam āstīkaṃ kathayāmi te
yathā śrutaṃ kathayataḥ sakāśād vai pitur mayā
purā devayuge brahman prajāpatisute śubhe
āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete 'dbhute 'naghe
te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūś ca vinatā ca ha
prādāt tābhyāṃ varaṃ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ
kaśyapo dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ
varātisargaṃ śrutvaiva kaśyapād uttamaṃ ca te
harṣād apratimāṃ prītiṃ prāpatuḥ sma varastriyau
vavre kadrūḥ sutān nāgān sahasraṃ tulyatejasaḥ
dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale
ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau sutau
bhavato bhavato yuktau prasādāt tanayau mama
tasyai bhartā varaṃ prādād adhyardhaṃ putram īpsitam
evam astv iti taṃ cāha kaśyapaṃ vinatā tadā
ukte samāhite garbhāv etau dhārayatas tadā
yathāvat prārthitaṃ labdhvā varaṃ tuṣṭābhavat tadā
kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau
kadrūś ca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyatejasām
dhāryau prayatnato garbhāv ity uktvā sa mahātapāḥ
te bhārye varasaṃhṛṣṭe kaśyapo vanam āviśat
kālena mahatā kadrūr aṇḍānāṃ daśatīr daśa
janayām āsa viprendra dve aṇḍe vinatā tadā
tayor aṇḍāni nidadhuḥ prahṛṣṭāḥ paricārikāḥ
sopasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañca varṣaśatāni ca
tataḥ pañcaśate kāle kadrūputrā viniḥsṛtāḥ
aṇḍābhyāṃ vinatāyās tu mithunaṃ na vyadṛśyata
tataḥ putrārthiṇī devī vrīḍitā sā tapasvinī
aṇḍaṃ bibheda vinatā tatra putram adṛkṣata
pūrvārdhakāyasaṃpannam itareṇāprakāśatā
sa putro roṣasaṃpannaḥ śaśāpainām iti śrutiḥ
yo 'ham evaṃ kṛto mātas tvayā lobhaparītayā
śarīreṇāsamagro 'dya tasmād dāsī bhaviṣyasi
pañca varṣaśatāny asyā yayā vispardhase saha
eṣa ca tvāṃ suto mātar dāsyatvān mokṣayiṣyati
yady enam api mātas tvaṃ mām ivāṇḍavibhedanāt
na kariṣyasy adehaṃ vā vyaṅgaṃ vāpi tapasvinam
pratipālayitavyas te janmakālo 'sya dhīrayā
viśiṣṭabalam īpsantyā pañcavarṣaśatāt paraḥ
evaṃ śaptvā tataḥ putro vinatām antarikṣagaḥ
aruṇo dṛśyate brahman prabhātasamaye sadā
ādityarathamadhyās te sārathyaṃ samakalpayat
udyann atha sahasrāṃśur dṛṣṭvā tam aruṇaṃ prabhuḥ
svatejasā prajvalantam ātmanaḥ samatejasam
sārathye kalpayām āsa prīyamāṇas tamonudaḥ
so 'pi taṃ ratham āruhya bhānor amitatejasaḥ
sarvalokapradīpasya hy aruṇo 'py amaro 'bhavat
garuḍo 'pi yathākālaṃ jajñe pannagasūdanaḥ
sa jātamātro vinatāṃ parityajya kham āviśat
ādāsyann ātmano bhojyam annaṃ vihitam asya yat
vidhātrā bhṛguśārdūla kṣudhitasya bubhukṣataḥ
sūta uvāca
etasminn eva kāle tu bhaginyau te tapodhana
apaśyatāṃ samāyāntam uccaiḥśravasam antikāt
yaṃ taṃ devagaṇāḥ sarve hṛṣṭarūpā apūjayan
mathyamāne 'mṛte jātam aśvaratnam anuttamam
mahaughabalam aśvānām uttamaṃ javatāṃ varam
śrīmantam ajaraṃ divyaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
śaunaka uvāca
kathaṃ tad amṛtaṃ devair mathitaṃ kva ca śaṃsa me
kāraṇaṃ cātha mathane kiṃ jātam amṛtāt param
yatra jajñe mahāvīryaḥ so 'śvarājo mahādyutiḥ
sūta uvāca
jvalantam acalaṃ meruṃ tejorāśim anuttamam
pūrvaṃ suragaṇāḥ sarve tathā daityāś ca sarvaśaḥ
kṣujjarābhyāṃ samākrāntā brahmāṇam upatasthire
ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ
kāñcanābharaṇaṃ citraṃ devagandharvasevitam
aprameyam anādhṛṣyam adharmabahulair janaiḥ
vyālair ācaritaṃ ghorair divyauṣadhividīpitam
nākam āvṛtya tiṣṭhantam ucchrayeṇa mahāgirim
agamyaṃ manasāpy anyair nadīvṛkṣasamanvitam
nānāpatagasaṃghaiś ca nāditaṃ sumanoharaiḥ
tasya pṛṣṭham upāruhya bahuratnācitaṃ śubham
anantakalpam udviddhaṃ surāḥ sarve mahaujasaḥ
te mantrayitum ārabdhās tatrāsīnā divaukasaḥ
amṛtārthe samāgamya taponiyamasaṃsthitāḥ
tatra nārāyaṇo devo brahmāṇam idam abravīt
cintayatsu sureṣv evaṃ mantrayatsu ca sarvaśaḥ
devair asurasaṃghaiś ca mathyatāṃ kalaśodadhiḥ
bhaviṣyaty amṛtaṃ tatra mathyamāne mahodadhau
sarvauṣadhīḥ samāvāpya sarvaratnāni caiva hi
manthadhvam udadhiṃ devā vetsyadhvam amṛtaṃ tataḥ
sūta uvāca
tato 'bhraśikharākārair giriśṛṅgair alaṃkṛtam
mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam
nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam
kiṃnarair apsarobhiś ca devair api ca sevitam
ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam
adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsv eva pratiṣṭhitam
tam uddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇās tadā
viṣṇum āsīnam abhyetya brahmāṇaṃ cedam abruvan
bhavantāv atra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām
mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ
tatheti cābravīd viṣṇur brahmaṇā saha bhārgava
acodayad ameyātmā phaṇīndraṃ padmalocanaḥ
tato 'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ
nārāyaṇena cāpy uktas tasmin karmaṇi vīryavān
atha parvatarājānaṃ tam ananto mahābalaḥ
ujjahāra balād brahman savanaṃ savanaukasam
. . . . . . . . līlayā madhusūdanaḥ
siddharṣisevitaṃ divyaṃ
tatas tena surāḥ sārdhaṃ samudram upatasthire
tam ūcur amṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam
apāṃpatir athovāca mamāpy aṃśo bhavet tataḥ
soḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇād iti
ūcuś ca kūrmarājānam akūpāraṃ surāsurāḥ
girer adhiṣṭhānam asya bhavān bhavitum arhati
kūrmeṇa tu tathety uktvā pṛṣṭham asya samarpitam
tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro 'bhyapīḍayat
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukim
devā mathitum ārabdhāḥ samudraṃ nidhim ambhasām
amṛtārthinas tato brahman sahitā daityadānavāḥ
ekam antam upāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ
vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ
vāsuker agram āśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ
ananto bhagavān devo yato nārāyaṇas tataḥ
śira udyamya nāgasya punaḥ punar avākṣipat
vāsuker atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ
sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpetur asakṛn mukhāt
sūtaḥ
vāsuker mathyamānasya niḥsṛtena viṣeṇa ca
abhavan miśritaṃ toyaṃ tadā bhārgavanandana
mathanān mandareṇātha devadānavabāhubhiḥ
viṣaṃ tīkṣṇaṃ samudbhūtaṃ hālāhalam iti śrutam
devāś ca dānavāś caiva dagdhās tena viṣeṇa ha
apākrāmaṃs tato bhītā viṣādam agamaṃs tadā
brahmāṇam abruvan devāḥ sametya munipuṃgavaiḥ
mathyamāne 'mṛte jātaṃ viṣaṃ kālānalaprabham
tenaiva tāpitā lokās tasya pratikuruṣva ha
evam uktas tadā brahmā dadhyau lokeśvaraṃ haram
tryakṣaṃ triśūlinaṃ rudraṃ devadevam umāpatim
tadātha cintito devas taj jñātvā drutam āyayau
tasyātha devas tat sarvam ācacakṣe prajāpatiḥ
tac chrutvā devadeveśo lokasyāsya hitepsayā
apibat tad viṣaṃ rudraḥ kālānalasamaprabham
kaṇṭhe sthāpitavān devo lokānāṃ hitakāmyayā
yasmāt tu nīlatā kaṇṭhe nīlakaṇṭhas tataḥ smṛtaḥ
pītamātre viṣe tatra rudreṇāmitatejasā
devāḥ prītāḥ punar jagmuś cakrur vai karma tat tathā
mathyamāne 'mṛtasyārthe bhūyo vai devadānavaiḥ |
te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ
abhyavarṣan suragaṇāñ śramasaṃtāpakarśitān
tasmāc ca girikūṭāgrāt pracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ
surāsuragaṇān mālyaiḥ sarvataḥ samavākiran
babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ
udadher mathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ
tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā
vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi
vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ
pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat
tasmiṃś ca bhrāmyamāṇe 'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam
nyapatan patagopetāḥ parvatāgrān mahādrumāḥ
teṣāṃ saṃgharṣajaś cāgnir arcirbhiḥ prajvalan muhuḥ
vidyudbhir iva nīlābhram āvṛṇon mandaraṃ girim
dadāha kuñjarāṃś caiva siṃhāṃś caiva viniḥsṛtān
vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca
tam agnim amaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatas tataḥ
vāriṇā meghajenendraḥ śamayām āsa sarvataḥ
tato nānāvidhās tatra susruvuḥ sāgarāmbhasi
mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaś cauṣadhīrasāḥ
teṣām amṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca
amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt
atha tasya samudrasya taj jātam udakaṃ payaḥ
rasottamair vimiśraṃ ca tataḥ kṣīrād abhūd ghṛtam
etasmin nantare jātaṃ vāsuker mukhaniḥsravāt
kālakūṭaṃ viṣaṃ ghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram
tasmin samutthite ghore viṣe kālānalaprabhe
saṃtrastāsuradevaughā diśaḥ sarvāḥ prapedire
yena viṣṇuḥ kṛtaḥ kṛṣṇo viṣeṇa mahatā tadā
yatra hāhākṛtaṃ sarvaṃ jagad āsīc carācaram
tatas tu brahmaṇo vākyād devadevo maheśvaraḥ
apibat tad viṣaṃ ghoraṃ pratyakṣaṃ daivateṣu vai
tasmin viṣe pīyamāne hareṇāmitatejasā
vismayaṃ paramaṃ jagmur devāś ca munidānavāḥ
tataḥ kaṇṭham anuprāptaṃ viṣaṃ dṛṣṭvā harasya ca
brahmā provāca deveśaṃ kaṇṭhe dhāraya vai prabho
svayaṃbhuvacanāc chaṃbhur dadhāra viṣam uttamam
kaṇṭhe hālāhalaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhas tataḥ smṛtaḥ
tato brahmāṇam āsīnaṃ devā varadam abruvan
śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahman nodbhavaty amṛtaṃ ca tat
ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamās tathā
cirārabdham idaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam
glānir asmān samāviṣṭā na cātrāmṛtam utthitam
devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ
tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanam abravīt
vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavān atra parāyaṇam
viṣṇur uvāca
balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitad ye samāsthitāḥ
kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvair mandaraḥ parivartyatām
sūta uvāca
nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinas te mahodadheḥ
tat payaḥ sahitā bhūyaś cakrire bhṛśam ākulam
tatra pūrvaṃ viṣaṃ jātaṃ tad brahmavacanāc chivaḥ
prāgrasal lokarakṣārthaṃ tato jyeṣṭhā samutthitā
kṛṣṇarūpadharā devī sarvābharaṇabhūṣitā
tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarāt
prasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṃśur ujjvalaḥ
śrīr anantaram utpannā ghṛtāt pāṇḍuravāsinī
surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍuras tathā
kaustubhaś ca maṇir divya utpanno 'mṛtasaṃbhavaḥ
marīcivikacaḥ śrīmān nārāyaṇaürogataḥ
pārijātaś ca tatraiva surabhiś ca mahāmune
jajñāte tau tadā brahman sarvakāmaphalapradau
tato jajñe mahābhāga caturdanto mahāgajaḥ
śrīḥ surā caiva somaś ca turagaś ca manojavaḥ
ataḥ paraṃ mahākāyaś caturdaṃṣṭro mahotkaṭaḥ
airāvaṇas tu nāgendra utthito 'mṛtasaṃbhavaḥ
viṣaṃ jyeṣṭhā ca somaś ca śrīḥ surā turagas tathā
kaustubhaś cāpsarāś caiva airāvatamahāgajaḥ
kapilā kāmavṛkṣaś ca kaustubhaś cāpsarogaṇāḥ
airāvataḥ sa vai nāgo nāgānāṃ pravaraḥ śubhaḥ
śvetair dantaiś caturbhis tu mahākāyas tataḥ param
airāvaṇo mahānāgo 'bhavad vajrabhṛtā dhṛtaḥ
atinirmathanād eva kālakūṭas tataḥ paraḥ
jagad āvṛtya sahasā sadhūmo 'gnir iva jvalan
trailokyaṃ mohitaṃ yasya gandham āghrāya tad viṣam
dadhāra bhagavān kaṇṭhe mantramūrtir maheśvaraḥ
tadā prabhṛti devas tu nīlakaṇṭha iti śrutiḥ
etasminn antare daityā devān nirjitya kṛtsnaśaḥ
jagṛhur amṛtaṃ divyaṃ devā vimanaso 'bhavan
prāgrasal lokarakṣārthaṃ brahmaṇo vacanāc chivaḥ
etat tad adbhutaṃ dṛṣṭvā nirāśā dānavāḥ sthitāḥ
amṛtārthe ca lakṣmyarthe mahāntaṃ vairam āśritāḥ
yato devās tato jagmur ādityapatham āśritāḥ
bhramamāṇasya tu girer mandarasya tu vipruṣaḥ
teṣv aṣṭāpsaraso jajñe ṣaṣṭiḥ koṭyo varāṅganāḥ
ajarāmarāś cārurūpāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ
yāsāṃ saṃdarśanān martyaḥ unmattaka ivābhavat
dhanvantaris tato devo vapuṣmān udatiṣṭhata
śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhrad amṛtaṃ yatra tiṣṭhati
etad atyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ
amṛtārthe mahān nādo mamedam iti jalpatām
tato nārāyaṇo māyām āsthito mohinīṃ prabhuḥ
strīrūpam adbhutaṃ kṛtvā dānavān abhisaṃśritaḥ
tatas tad amṛtaṃ tasyai dadus te mūḍhacetasaḥ
striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ
sā tu nārāyaṇī māyā dhārayantī kamaṇḍalum
āsyamāneṣu daityeṣu paṅktyā ca prati dānavaiḥ
devān apāyayad devī na daityāṃs te ca cukruśuḥ
sūta uvāca
athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca
pragṛhyābhyadravan devān sahitā daityadānavāḥ
tatas tad amṛtaṃ devo viṣṇur ādāya vīryavān
jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ
tato devagaṇāḥ sarve papus tad amṛtaṃ tadā
viṣṇoḥ sakāśāt saṃprāpya saṃbhrame tumule sati
pāyayaty amṛtaṃ devān harau bāhubalena ca
nirodhayati cāpena dūrīkṛtya dhanurdharān
tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣv amṛtam īpsitam
ye ye 'mṛtaṃ pibanti sma te te yudhyanti dānavaiḥ
rāhur vibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibat tadā
tasya kaṇṭham anuprāpte dānavasyāmṛte tadā
ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā
tato bhagavatā tasya śiraś chinnam alaṃkṛtam
cakrāyudhena cakreṇa pibato 'mṛtam ojasā
tac chailaśṛṅgapratimaṃ dānavasya śiro mahat
cakreṇotkṛttam apatac cālayad vasudhātalam
cakracchinnaṃ kham utpatya nanādātibhayaṃkaram
tat kabandhaṃ papātāsya visphurad dharaṇītale
saparvatavanadvīpāṃ daityasyākampayan mahīm
trayodaśasahasrāṇi yojanāni samantataḥ
tato vairavinirbandhaḥ kṛto rāhumukhena vai
śāśvataś candrasūryābhyāṃ grasaty adyāpi caiva tau
vihāya bhagavāṃś cāpi strīrūpam atulaṃ hariḥ
nānāpraharaṇair bhīmair dānavān samakampayat
tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ
surāṇām asurāṇāṃ ca sarvaghorataro mahān
prāsāḥ suvipulās tīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ
tomarāś ca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca
tato 'surāś cakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu
asiśaktigadārugṇā nipetur dharaṇītale
chinnāni paṭṭiśaiś cāpi śirāṃsi yudhi dāruṇe
taptakāñcanajālāni nipetur aniśaṃ tadā
rudhireṇāvaliptāṅgā nihatāś ca mahāsurāḥ
adrīṇām iva kūṭāni dhāturaktāni śerate
tato halahalāśabdaḥ saṃbabhūva samantataḥ
hāhākāraḥ samabhavat tatra tatra sahasraśaḥ
anyonyaṃ chindatāṃ śastrair āditye lohitāyati
parighaiś cāyasaiḥ pītaiḥ saṃnikarṣe ca muṣṭibhiḥ
nighnatāṃ samare 'nyonyaṃ śabdo divam ivāspṛśat
chindhi bhindhi pradhāvadhvaṃ pātayābhisareti ca
vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdās tatra samantataḥ
evaṃ sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe
naranārāyaṇau devau samājagmatur āhavam
tatra divyaṃ dhanur dṛṣṭvā narasya bhagavān api
cintayām āsa vai cakraṃ viṣṇur dānavasūdanam
tato 'mbarāc cintitamātram āgataṃ; mahāprabhaṃ cakram amitratāpanam
vibhāvasos tulyam akuṇṭhamaṇḍalaṃ; sudarśanaṃ bhīmam ajayyam uttamam
tad āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ; bhayaṃkaraṃ karikarabāhur acyutaḥ
mumoca vai capalam udagravegavan; mahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam
tad antakajvalanasamānavarcasaṃ; punaḥ punar nyapatata vegavat tadā
vidārayad ditidanujān sahasraśaḥ; kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge
dahat kva cij jvalana ivāvalelihat; prasahya tān asuragaṇān nyakṛntata
praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tadā; papau raṇe rudhiram atho piśācavat
athāsurā giribhir adīnacetaso; muhur muhuḥ suragaṇam ardayaṃs tadā
mahābalā vigalitameghavarcasaḥ; sahasraśo gaganam abhiprapadya ha
athāmbarād bhayajananāḥ prapedire; sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ
mahādrayaḥ pravigalitāgrasānavaḥ; parasparaṃ drutam abhihatya sasvanāḥ
tato mahī pravicalitā sakānanā; mahādripātābhihatā samantataḥ
parasparaṃ bhṛśam abhigarjatāṃ muhū; raṇājire bhṛśam abhisaṃpravartite
naras tato varakanakāgrabhūṣaṇair; maheṣubhir gaganapathaṃ samāvṛṇot
vidārayan giriśikharāṇi patribhir; mahābhaye 'suragaṇavigrahe tadā
tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ; mahāsurāḥ praviviśur arditāḥ suraiḥ
viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ; sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya ca
tataḥ surair vijayam avāpya mandaraḥ; svam eva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ
vinādya khaṃ divam api caiva sarvaśas; tato gatāḥ saliladharā yathāgatam
tato 'mṛtaṃ sunihitam eva cakrire; surāḥ parāṃ mudam abhigamya puṣkalām
dadau ca taṃ nidhim amṛtasya rakṣituṃ; kirīṭine balabhid athāmaraiḥ saha
sūta uvāca
etat te sarvam ākhyātam amṛtaṃ mathitaṃ yathā
yatra so 'śvaḥ samutpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ
yaṃ niśāmya tadā kadrūr vinatām idam abravīt
uccaiḥśravā nu kiṃvarṇo bhadre jānīhi māciram
vinatovāca
śveta evāśvarājo 'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe
brūhi varṇaṃ tvam apy asya tato 'tra vipaṇāvahe
kadrūr uvāca
kṛṣṇavālam ahaṃ manye hayam enaṃ śucismite
ehi sārdhaṃ mayā dīvya dāsībhāvāya bhāmini
sūta uvāca
evaṃ te samayaṃ kṛtvā dāsībhāvāya vai mithaḥ
jagmatuḥ svagṛhān eva śvo drakṣyāva iti sma ha
tataḥ putrasahasraṃ tu kadrūr jihmaṃ cikīrṣatī
ājñāpayām āsa tadā vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ
āviśadhvaṃ hayaṃ kṣipraṃ dāsī na syām ahaṃ yathā
tad vākyaṃ nānvapadyanta tāñ śaśāpa bhujaṃgamān
sarpasatre vartamāne pāvako vaḥ pradhakṣyati
janamejayasya rājarṣeḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ
śāpam enaṃ tu śuśrāva svayam eva pitāmahaḥ
atikrūraṃ samuddiṣṭaṃ kadrvā daivād atīva hi
sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair vācaṃ tām anvamodata
bahutvaṃ prekṣya sarpāṇāṃ prajānāṃ hitakāmyayā
tigmavīryaviṣā hy ete dandaśūkā mahābalāḥ
teṣāṃ tīkṣṇaviṣatvād dhi prajānāṃ ca hitāya vai
yuktaṃ mātrā kṛtaṃ teṣāṃ parapīḍopasarpiṇām
anyeṣām api sattvānāṃ nityaṃ doṣaparās tu ye
teṣāṃ prāṇāntiko daṇḍo daivena vinipātyate
evaṃ saṃbhāṣya devas tu pūjya kadrūṃ ca tāṃ tadā
āhūya kaśyapaṃ deva idaṃ vacanam abravīt
yad ete dandaśūkāś ca sarpā jātās tvayānagha
viṣolbaṇā mahābhogā mātrā śaptāḥ paraṃtapa
tatra manyus tvayā tāta na kartavyaḥ kathaṃ cana
dṛṣṭaṃ purātanaṃ hy etad yajñe sarpavināśanam
ity uktvā sṛṣṭikṛd devas taṃ prasādya prajāpatim
prādād viṣahaṇīṃ vidyāṃ kāśyapāya mahātmane
evaṃ śapteṣu nāgeṣu kadrvā ca dvijasattama
udvignaḥ śāpatas tasyāḥ kadrūṃ karkoṭako 'bravīt
mātaraṃ paramaprītas tadā bhujagasattamaḥ
āviśya vājinaṃ mukhyaṃ vālo bhūtvāñjanaprabhaḥ
darśayiṣyāmi tatrāham ātmānaṃ kāmam āśvasa
evam astv iti taṃ putraṃ pratyuvāca yaśasvinī
sūta uvāca
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prabhāta udite ravau
kadrūś ca vinatā caiva bhaginyau te tapodhana
amarṣite susaṃrabdhe dāsye kṛtapaṇe tadā
sāgarasya paraṃ pāraṃ velāvanavibhūṣitam
jagmatus turagaṃ draṣṭum ucchaiḥśravasam antikāt
dadṛśāte tadā tatra samudraṃ nidhim ambhasām
mahāntam udakāgādhaṃ kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam
timiṃgilajhaṣākīrṇaṃ makarair āvṛtaṃ tathā
sattvaiś ca bahusāhasrair nānārūpaiḥ samāvṛtam
bhīṣaṇair vikṛtair anyair ghorair jalacarais tathā
ugrair nityam anādhṛṣyaṃ kūrmagrāhasamākulam
ākaraṃ sarvaratnānām ālayaṃ varuṇasya ca
nāgānām ālayaṃ ramyam uttamaṃ saritāṃ patim
pātālajvalanāvāsam asurāṇāṃ ca bandhanam
bhayaṃkaraṃ ca sattvānāṃ payasāṃ nidhim arṇavam
śubhaṃ divyam amartyānām amṛtasyākaraṃ param
aprameyam acintyaṃ ca supuṇyajalam adbhutam
ghoraṃ jalacarārāvaraudraṃ bhairavanisvanam
gambhīrāvartakalilaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram
velādolānilacalaṃ kṣobhodvegasamutthitam
vīcīhastaiḥ pracalitair nṛtyantam iva sarvaśaḥ
candravṛddhikṣayavaśād udvṛttormidurāsadam
pāñcajanyasya jananaṃ ratnākaram anuttamam
gāṃ vindatā bhagavatā govindenāmitaujasā
varāharūpiṇā cāntarvikṣobhitajalāvilam
brahmarṣiṇā ca tapatā varṣāṇāṃ śatam atriṇā
anāsāditagādhaṃ ca pātālatalam avyayam
adhyātmayoganidrāṃ ca padmanābhasya sevataḥ
yugādikālaśayanaṃ viṣṇor amitatejasaḥ
vajrapātanasaṃtrastamainākasyābhayapradam
ḍimbāhavārditānāṃ ca asurāṇāṃ parāyaṇam
vaḍavāmukhadīptāgnes toyahavyapradaṃ śubham
agādhapāraṃ vistīrṇam aprameyaṃ saritpatim
mahānadībhir bahvībhiḥ spardhayeva sahasraśaḥ
abhisāryamāṇam aniśaṃ dadṛśāte mahārṇavam
āpūryamāṇam atyarthaṃ nṛtyamānam ivormibhiḥ
gambhīraṃ timimakarograsaṃkulaṃ taṃ; garjantaṃ jalacararāvaraudranādaiḥ
vistīrṇaṃ dadṛśatur ambaraprakāśaṃ; te 'gādhaṃ nidhim urum ambhasām anantam
ity evaṃ jhaṣamakarormisaṃkulaṃ taṃ; gambhīraṃ vikasitam ambaraprakāśam
pātālajvalanaśikhāvidīpitaṃ taṃ; paśyantyau drutam abhipetatus tadānīm
sautir uvāca
tatas te paṇitaṃ kṛtvā bhaginyau dvijasattama
jagmatuḥ paramaprīte paraṃ pāraṃ mahodadheḥ
kadrūś ca vinatā caiva dākṣāyaṇyau vihāyasā
ālokayantyāv akṣobhyaṃ samudraṃ nidhim ambhasām
vāyunātīva mahatā kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam
timiṃgilasamākīrṇaṃ makarair āvṛtaṃ tathā
saṃyutaṃ bahusāhasraiḥ sattvair nānāvidhair api
ghorair ghoram anādhṛṣyaṃ gambhīram atibhairavam
ākaraṃ sarvaratnānām ālayaṃ varuṇasya ca
nāgānām ālayaṃ cāpi suramyaṃ saritāṃ patim
pātālajvalanāvāsam asurāṇāṃ tathālayam
bhayaṃkarāṇāṃ sattvānāṃ payaso nidhim avyayam
śubhaṃ divyam amartyānām amṛtasyākaraṃ param
aprameyam acintyaṃ ca supuṇyajalasaṃmitam
mahānadībhir bahvībhis tatra tatra sahasraśaḥ
āpūryamāṇam atyarthaṃ nṛtyantam iva cormibhiḥ
sūta uvāca
nāgāś ca saṃvidaṃ kṛtvā kartavyam iti tad vacaḥ
niḥsnehā vai dahen mātā asaṃprāptamanorathā
prasannā mokṣayed asmāṃs tasmāc chāpāc ca bhāminī
kṛṣṇaṃ pucchaṃ kariṣyāmas turagasya na saṃśayaḥ
tathā hi gatvā te tasya pucche vālā iva sthitāḥ
etasminn antare te tu sapatnyau paṇite tadā
taṃ samudram atikramya kadrūr vinatayā saha
nyapatat turagābhyāśe nacirād iva śīghragā
tatas te taṃ hayaśreṣṭhaṃ dadṛśāte mahājavam
śaśāṅkakiraṇaprakhyaṃ kālavālam ubhe tadā
niśāmya ca bahūn vālān kṛṣṇān pucchaṃ samāśritān
viṣaṇṇavadanā tatra vinatā sarvato 'bhavat
dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu pucchaṃ sā vājirājasya vismitā
avākśirā dīnamanā kadrvā dāsatvam āgatā
vinatāṃ viṣaṇṇavadanāṃ kadrūr dāsye nyayojayat
tataḥ sā vinatā tasmin paṇitena parājitā
abhavad duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvaṃ samāsthitā
etasminn antare caiva garuḍaḥ kāla āgate
vinā mātrā mahātejā vidāryāṇḍam ajāyata
mahāsattvabalopetaḥ sarvā vidyotayan diśaḥ
kāmarūpaḥ kāmagamaḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ
agnirāśir ivodbhāsan samiddho 'tibhayaṃkaraḥ
vidyudvispaṣṭapiṅgākṣo yugāntāgnisamaprabhaḥ
pravṛddhaḥ sahasā pakṣī mahākāyo nabhogataḥ
ghoro ghorasvano raudro vahnir aurva ivāparaḥ
taṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ jagmuḥ prajāḥ sarvā vibhāvasum
praṇipatyābruvaṃś cainam āsīnaṃ viśvarūpiṇam
agne mā tvaṃ pravardhiṣṭhāḥ kaccin no na didhakṣasi
asau hi rāśiḥ sumahān samiddhas tava sarpati
agnir uvāca
naitad evaṃ yathā yūyaṃ manyadhvam asurārdanāḥ
garuḍo balavān eṣa mama tulyaḥ svatejasā
jātaḥ paramatejasvī vinatānandavardhanaḥ
tejorāśim imaṃ dṛṣṭvā yuṣmān mohaḥ samāviśat
nāgakṣayakaraś caiva kāśyapeyo mahābalaḥ
devānāṃ ca hite yuktas tv ahito daityarakṣasām
na bhīḥ kāryā kathaṃ cātra paśyadhvaṃ sahitā mama
sūta uvāca
evam uktās tato gatvā garuḍaṃ vāgbhir astuvan
adūrād abhyupetyainaṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā
tvam ṛṣis tvaṃ mahābhāgas tvaṃ devaḥ patageśvaraḥ
tvaṃ prabhus tapanaprakhyas tvaṃ nas trāṇam anuttamam
tvaṃ vibhus tapanaḥ sūryaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ
tvam indras tvaṃ hayamukhas tvaṃ śaras tvaṃ jagatpatiḥ
tvaṃ mukhaṃ padmajo vipras tvam agniḥ pavanas tathā
tvaṃ hi dhātā vidhātā ca tvaṃ viṣṇuḥ surasattamaḥ
tvaṃ mahān abhibhūḥ śaśvad amṛtaṃ tvaṃ mahad yaśaḥ
tvaṃ prabhās tvam abhipretaṃ tvaṃ nas trāṇam anuttamam
tvaṃ gatiḥ satataṃ tvattaḥ kathaṃ naḥ prāpnuyād bhayam
balormimān sādhur adīnasattvaḥ; samṛddhimān duṣprasahas tvam eva
tapaḥ śrutaṃ sarvam ahīnakīrte; anāgataṃ copagataṃ ca sarvam
tvam uttamaḥ sarvam idaṃ carācaraṃ; gabhastibhir bhānur ivāvabhāsase
samākṣipan bhānumataḥ prabhāṃ muhus; tvam antakaḥ sarvam idaṃ dhruvādhruvam
divākaraḥ parikupito yathā dahet; prajās tathā dahasi hutāśanaprabha
bhayaṃkaraḥ pralaya ivāgnir utthito; vināśayan yugaparivartanāntakṛt
khageśvaraṃ śaraṇam upasthitā vayaṃ; mahaujasaṃ vitimiram abhragocaram
mahābalaṃ garuḍam upetya khecaraṃ; parāvaraṃ varadam ajayyavikramam
jvalanasamānavarcasam | taḍitprabham |
tavaujasā sarvam idaṃ pratāpitaṃ
jagat prabho taptasuvarṇavarcasā
bhayānvitā nabhasi vimānagāminaḥ
vimānitā vipathagatiṃ prayānti te
ṛṣeḥ sutas tvam asi dayāvataḥ prabho
mahātmanaḥ khagavara kaśyapasya ha
sa mā krudhaḥ kuru jagato dayāṃ parāṃ
tvam īśvaraḥ praśamam upaihi pāhi naḥ
mahāśanisphuritasamasvanena te
diśo 'mbaraṃ tridivam iyaṃ ca medinī
calanti naḥ khaga hṛdayāni cāniśaṃ
nigṛhyatāṃ vapur idam agnisaṃnibham
tava dyutiṃ kupitakṛtāntasaṃnibhāṃ
niśāmya naś calati mano vyavasthitam
prasīda naḥ patagapate prayācatāṃ
śivaś ca no bhava bhagavan sukhāvahaḥ
tvaṃ pāhi sarvāṃś ca surān mahātmanaḥ
evaṃ stutaḥ suparṇas tu devaiḥ sarṣigaṇais tadā
tejasaḥ pratisaṃhāram ātmanaḥ sa cakāra ha
sautir uvāca
suparṇa uvāca
sautir uvāca
rurur uvāca
pramatir uvāca
devā ūcuḥ
pitāmaha uvāca
pramatir uvāca
sa śrutvāthātmano dehaṃ suparṇaḥ prekṣya ca svayam
śarīrapratisaṃhāram ātmanaḥ saṃpracakrame
na me sarvāṇi bhūtāni bibhiyur dehadarśanāt
bhīmarūpāt samudvignās tasmāt tejas tu saṃhare
aruṇaṃ cātmanaḥ pṛṣṭham āropya sa pitur gṛhāt
tataḥ kāmagamaḥ pakṣī kāmavīryo vihaṃgamaḥ
mātur antikam āgacchat parayā mudayā yutaḥ
tatrāruṇaḥ sa nikṣiptaḥ diśaṃ pūrvāṃ mahādyutiḥ
sūryatejovinihatāṃl lokān dagdhuṃ mahārathaḥ
kimarthaṃ bhagavān sūryo lokān dagdhumanās tadā
kim asyāpakṛtaṃ devair yenemaṃ manyur āviśat
candrādityair yadā rāhur ākhyāto hy amṛtaṃ piban
vairānubandhaṃ kṛtavāṃś candrāditye tadānagha
vadhyamāne graheṇātha āditye manyur āviśat
surārthāya samutpanno roṣo rāhos tu māṃ prati
bahvanarthakaraṃ pāpam eko 'haṃ samavāpnuyām
sahāya ekaḥ kāryeṣu na me kṛcchreṣu jāyate
paśyanti grasyamānaṃ māṃ saha devair divaukasaḥ
tasmāl lokavināśāya hy avatiṣṭhe na saṃśayaḥ
evaṃ kṛtamatiḥ sūryo hy astam abhyagamad girim
tato 'rdharātrasamaye sarvalokabhayāvahaḥ
utpatsyate mahān dāhas trailokyasya vināśanaḥ
tato devāḥ sarṣigaṇā upagamya pitāmaham
bhagavan kimidaṃ cādya mahad dāhakṛtaṃ bhayam
na tāvad dṛśyate sūryaḥ kṣapeyaṃ na prabhāti ca
udite bhagavan bhānau katham etad bhaviṣyati
eṣa lokavināśāya ravir udyantum udyataḥ
dṛśyann eva hi lokān sa bhasmarāśīkariṣyati
tasya pratividhānaṃ ca vihitaṃ pūrvam eva hi
kaśyapasya suto vidvān aruṇety abhiviśrutaḥ
mahākāyo mahātejāḥ sa sthāsyati puro raveḥ
kariṣyati ca sārathyaṃ tejaś cāsya hariṣyati
lokānāṃ śāntir evaṃ syād ṛṣīṇāṃ ca divaukasām
tataḥ pitāmahājñātaḥ sarvaṃ cakre tadāruṇaḥ
uditaś caiva savitā aruṇena tadāvṛtaḥ
etat te sarvam ākhyātaṃ yat sūryaṃ manyur āviśat
aruṇaś ca yathaivāsya sārathyam akarot prabhuḥ
bhūya evāparaṃ praśnaṃ śṛṇu pūrvam udāhṛtam
sūta uvāca
tataḥ kāmagamaḥ pakṣī mahāvīryo mahābalaḥ
mātur antikam āgacchat paraṃ tīraṃ mahodadheḥ
yatra sā vinatā tasmin paṇitena parājitā
atīva duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvam upāgatā
tataḥ kadā cid vinatāṃ pravaṇāṃ putrasaṃnidhau
kāla āhūya vacanaṃ kadrūr idam abhāṣata
nāgānām ālayaṃ bhadre suramyaṃ ramaṇīyakam
samudrakukṣāv ekānte tatra māṃ vinate vaha
tataḥ suparṇamātā tām avahat sarpamātaram
pannagān garuḍaś cāpi mātur vacanacoditaḥ
sa sūryasyābhito yāti vainateyo vihaṃgamaḥ
sūryaraśmiparītāś ca mūrcchitāḥ pannagābhavan
tadavasthān sutān dṛṣṭvā kadrūḥ śakram athāstuvat
namas te devadeveśa namas te balasūdana
namucighna namas te 'stu sahasrākṣa śacīpate
sarpāṇāṃ sūryataptānāṃ vāriṇā tvaṃ plavo bhava
tvam eva paramaṃ trāṇam asmākam amarottama
īśo hy asi payaḥ sraṣṭuṃ tvam analpaṃ puraṃdara
tvam eva meghas tvaṃ vāyus tvam agnir vaidyuto 'mbare
tvam abhraghanavikṣeptā tvām evāhuḥ punar ghanam
tvaṃ vajram atulaṃ ghoraṃ ghoṣavāṃs tvaṃ balāhakaḥ
sraṣṭā tvam eva lokānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ
tvaṃ jyotiḥ sarvabhūtānāṃ tvam ādityo vibhāvasuḥ
tvaṃ mahad bhūtam āścaryaṃ tvaṃ rājā tvaṃ surottamaḥ
tvaṃ viṣṇus tvaṃ sahasrākṣas tvaṃ devas tvaṃ parāyaṇam
tvaṃ sarvam amṛtaṃ deva tvaṃ somaḥ paramārcitaḥ
tvaṃ muhūrtas tithiś ca tvaṃ lavas tvaṃ vai punaḥ kṣaṇaḥ
śuklas tvaṃ bahulaś caiva kalā kāṣṭhā truṭis tathā
saṃvatsarartavo māsā rajanyaś ca dināni ca
tvam uttamā sagirivanā vasuṃdharā; sabhāskaraṃ vitimiram ambaraṃ tathā
mahodadhiḥ satimitimiṃgilas tathā; mahormimān bahumakaro jhaṣālayaḥ
mahad yaśas tvam iti sadābhipūjyase; manīṣibhir muditamanā maharṣibhiḥ
abhiṣṭutaḥ pibasi ca somam adhvare; vaṣaṭkṛtāny api ca havīṃṣi bhūtaye
tvaṃ vipraiḥ satatam ihejyase phalārthaṃ; vedāṅgeṣv atulabalaugha gīyase ca
tvaddhetor yajanaparāyaṇā dvijendrā; vedāṅgāny abhigamayanti sarvavedaiḥ
sūta uvāca
evaṃ stutas tadā kadrvā bhagavān harivāhanaḥ
meghān ājñāpayām āsa varṣadhvam udakaṃ śubham
nīlajīmūtasaṃghātair vyoma sarvaṃ samāvṛṇot
te meghā mumucus toyaṃ prabhūtaṃ vidyudujjvalāḥ
parasparam ivātyarthaṃ garjantaḥ satataṃ divi
saṃghātitam ivākāśaṃ jaladaiḥ sumahādbhutaiḥ
sṛjadbhir atulaṃ toyam ajasraṃ sumahāravaiḥ
saṃpranṛttam ivākāśaṃ dhārormibhir anekaśaḥ
meghastanitanirghoṣam ambaraṃ samapadyata
. . . . . . . . vidyutpavanakampitaiḥ
tair meghaiḥ saṃtatāsāraṃ varṣadbhir aniśaṃ tadā
naṣṭacandrārkakiraṇam
nāgānām uttamo harśas tadā varṣati vāsave
āpūryata mahī cāpi salilena samantataḥ
rasātalam anuprāptaṃ śītalaṃ vimalaṃ jalam
tadā bhūr abhavac channā jalormibhir anekaśaḥ
rāmaṇīyakam āgacchan mātrā saha bhujaṃgamāḥ
sūta uvāca
saṃprahṛṣṭās tato nāgā jaladhārāplutās tadā
suparṇenohyamānās te jagmus taṃ deśam āśu vai
taṃ dvīpaṃ makarāvāsaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā
indratulyabalā ghoraṃ dadṛśuḥ sarvam āyatam
suparṇasahitāḥ sarpāḥ kānanaṃ ca manoramam
sāgarāmbuparikṣiptaṃ pakṣisaṃghanināditam
vicitraphalapuṣpābhir vanarājibhir āvṛtam
bhavanair āvṛtaṃ ramyais tathā padmākarair api
prasannasalilaiś cāpi hradaiś citrair vibhūṣitam
divyagandhavahaiḥ puṇyair mārutair upavījitam
upajighradbhir ākāśaṃ vṛkṣair malayajair api
śobhitaṃ puṣpavarṣāṇi muñcadbhir mārutoddhutaiḥ
vāyuvikṣiptakusumais tathānyair api pādapaiḥ
kiradbhir iva tatrasthān nāgān puṣpāmbuvṛṣṭibhiḥ
manaḥsaṃharṣaṇaṃ puṇyaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam
mattabhramarasaṃghuṣṭaṃ manojñākṛtidarśanam
ramaṇīyaṃ śivaṃ puṇyaṃ sarvair janamanoharaiḥ
nānāpakṣirutaṃ ramyaṃ kadrūputrapraharṣaṇam
tat te vanaṃ samāsādya vijahruḥ pannagā mudā
abruvaṃś ca mahāvīryaṃ suparṇaṃ patagottamam
vahāsmān aparaṃ dvīpaṃ suramyaṃ vipulodakam
tvaṃ hi deśān bahūn ramyān patan paśyasi khecara
sa vicintyābravīt pakṣī mātaraṃ vinatāṃ tadā
kiṃ kāraṇaṃ mayā mātaḥ kartavyaṃ sarpabhāṣitam
kimarthaṃ ca vayaṃ sarpān vahāmo durbalādhamān
evam uktas tadā tena vinatā prāha khecaram
putraṃ sarvaguṇopetaṃ mahāvīryabalācalam
vinatovāca
dāsībhūtāsmy anāryāyā bhaginyāḥ patagottama
paṇaṃ vitatham āsthāya sarpair upadhinā kṛtam
sūta uvāca
tasmiṃs tu kathite mātrā kāraṇe gaganecaraḥ
uvāca vacanaṃ sarpāṃs tena duḥkhena duḥkhitaḥ
kim āhṛtya viditvā vā kiṃ vā kṛtveha pauruṣam
dāsyād vo vipramucyeyaṃ satyaṃ śaṃsata lelihāḥ
śrutvā tam abruvan sarpā āharāmṛtam ojasā
tato dāsyād vipramokṣo bhavitā tava khecara
sūta uvāca
ity ukto garuḍaḥ sarpais tato mātaram abravīt
gacchāmy amṛtam āhartuṃ bhakṣyam icchāmi veditum
vinatovāca
samudrakukṣāv ekānte niṣādālayam uttamam
bhavanāni niṣādānāṃ tatra santi dvijottama
pāpināṃ naṣṭalokānāṃ nirghṛṇānāṃ durātmanām
sahasrāṇām anekānāṃ tān bhuktvāmṛtam ānaya
na tu te brāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kathaṃ cana
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brāhmaṇo hy analopamaḥ
agnir arko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ
evamādibhī rūpais tu satāṃ vai brāhmaṇo mataḥ
sa te tāta na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvadā
brāhmaṇānām abhidroho na kartavyaḥ kathaṃ cana
na hy evam agnir nādityo bhasma kuryāt tathānagha
yathā kuryād abhikruddho brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ
tad etair vividhair liṅgais tvaṃ vidyās taṃ dvijottamam
gurur hi sarvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ
tarhi vakṣyāmi vispaṣṭaṃ kāraṇaṃ tan nibodhatha
bhūtānām agrabhug vipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ
garuḍa uvāca
yathāham abhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ
tan me kāraṇato mātaḥ pṛcchato vaktum arhasi
kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ
kiṃ svid agninibho bhāti kiṃ svit saumyapradarśanaḥ
vinatovāca
mekhalājinadaṇḍena brahmacārīti lakṣayet
śuklavastraḥ śucir dānto rukmakuṇḍalamaṇḍitaḥ
vaiṇavīṃ dhārayan yaṣṭim upavītaṃ kamaṇḍalum
etais tu lakṣaṇair yuktaṃ gṛhastham iti lakṣayet
nakharomācitaṃ vipraṃ cīrājinajaṭādharam
vanavāsarataṃ nityaṃ vanavāsīti lakṣayet
muṇḍī tridaṇḍī kāṣāyī kamaṇḍaludharo yatiḥ
etais tu lakṣaṇaiḥ putra viddhi tān brāhmaṇān ṛjūn
yas te kaṇṭham anuprāpto nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā
dahed aṅgāravat putra taṃ vidyād brāhmaṇarṣabham
sūta uvāca
provāca cainaṃ vinatā putrahārdād idaṃ vacaḥ
jaṭhare na ca jīryed yas taṃ jānīhi dvijottamam
jānanty apy atulaṃ vīryam āśīrvādasamanvitam
putrahārdād uvācainaṃ vinatā garuḍaṃ tadā
prītā paramaduḥkhārtā nāgair viprakṛtā satī
pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka
śiras tu pātu te vahnir bhāskaraḥ sarvam eva tu
viṣṇuḥ sarvagataḥ sarvam aṅgāni tava caiva ca
ahaṃ ca te sadā putra śāntisvastiparāyaṇā
ihāsīnā bhaviṣyāmi svastikāre sadā ratā
vratopavāsaniyatā bhavāmi suralokataḥ
bhaviṣyati na saṃdeho yāvad āgamanaṃ tava
ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye
tataḥ sa mātur vacanaṃ niśamya; vitatya pakṣau nabha utpapāta
tato niṣādān balavān upāgamad; bubhukṣitaḥ kāla ivāntako mahān
sa tān niṣādān upasaṃharaṃs tadā; rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahat
samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ; samīpagān bhūmidharān vicālayan
tataḥ sa cakre mahad ānanaṃ tadā; niṣādamārgaṃ pratirudhya pakṣirāṭ
tadā nipatyāśanicaṇḍavikramaḥ
prasārya pakṣau sa niṣādam āgataḥ
tato niṣādās tvaritāḥ pravavrajur; yato mukhaṃ tasya bhujaṃgabhojinaḥ
tadānanaṃ vivṛtam atipramāṇavat; samabhyayur gaganam ivārditāḥ khagāḥ
sahasraśaḥ pavanarajobhramohitā; mahānilapracalitapādape vane
tataḥ khago vadanam amitratāpanaḥ; samāharat paricapalo mahābalaḥ
niṣūdayan bahuvidhamatsyabhakṣiṇo; bubhukṣito gaganacareśvaras tadā
sūta uvāca
tasya kaṇṭham anuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā
dahan dīpta ivāṅgāras tam uvācāntarikṣagaḥ
dvijottama vinirgaccha tūrṇam āsyād apāvṛtāt
na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣv api rataḥ sadā
kathaṃ ca tvam ihāyāto niṣādānāṃ mahālayam
aspṛśyā yājināṃ nityaṃ satyaṃ ca vada me dvija
bruvāṇam evaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ samabhāṣata
brāhmaṇa uvāca
madhyadeśāt samāyāto dhanārthī medinīṃ bhraman
tato niṣādān saṃprāpto ratiṃ cāpy atra labdhavān
gāṃ hiraṇyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ ghaṭāṃś ca kaṭakāṃs tathā
niṣādā me prayacchanti satataṃ priyakāriṇaḥ
niṣādī śobhanā cātra bhāryā jātā khagottama
tayā saha vasan nityaṃ ratim agryām avāptavān
niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha
tato 'haṃ nirgamiṣyāmi na nirgaccheyam anyathā
garuḍa uvāca
etām api niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata
tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānam ajīrṇaṃ mama tejasā
sūta uvāca
tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitas tadā
vardhayitvā ca garuḍam iṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha
sahabhārye viniṣkrānte tasmin vipre sa pakṣirāṭ
vitatya pakṣāv ākāśam utpapāta manojavaḥ
tato 'paśyat sa pitaraṃ pṛṣṭaś cākhyātavān pituḥ
yathānyāyam ameyātmā taṃ covāca mahān ṛṣiḥ
kaccid vaḥ kuśalaṃ nityaṃ bhojane bahulaṃ suta
kaccic ca mānuṣe loke tavānnaṃ vidyate bahu
samutpatyābhiviśrāntaḥ pitaraṃ ca sametya saḥ
vavande patatāṃ śreṣṭho brahma brahmavidāṃ prabhum
pṛṣṭaś ca pitrā balavān vainateyaḥ pratāpavān
kva gantāsīti vegena mama tvaṃ vaktum arhasi
garuḍa uvāca
mātā me kuśalā śaśvat tathā bhrātā tathā hy aham
na hi me kuśalaṃ tāta bhojane bahule sadā
ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somam āhartum udyataḥ
mātur dāsyavimokṣārtham āhariṣye tam adya vai
mātrā cāsmi samādiṣṭo niṣādān bhakṣayeti vai
na ca me tṛptir abhavad bhakṣayitvā sahasraśaḥ
tasmād bhoktavyam aparaṃ bhagavan pradiśasva me
yad bhuktvāmṛtam āhartuṃ samarthaḥ syām ahaṃ prabho
kṣutpipāsāvighātārthaṃ bhakṣyam ākhyātu me bhavān
kaśyapa uvāca
idaṃ saro mahāpuṇyaṃ devaloke 'pi viśrutam
yatra kūrmāgrajaṃ hastī sadā karṣaty avāṅmukhaḥ
tayor janma tu te kṛtsnaṃ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ
tan me tattvaṃ nibodhasva yatpramāṇau ca tau matau
śṛṇu tvaṃ vatsa bhadraṃ te kathāṃ vairāgyavardhinīm
pitror arthavibhāge vai samutpannāṃ purāṇḍaja
āsīd vibhāvasur nāma maharṣiḥ kopano bhṛśam
bhrātā tasyānujaś cāsīt supratīko mahātapāḥ
sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ
vibhāgaṃ kīrtayaty eva supratīko 'tha nityaśaḥ
athābravīc ca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ
vibhāge bahavo doṣā bhaviṣyanti mahātapāḥ
vibhāgaṃ bahavo mohāt kartum icchanti nityadā
tato vibhaktā anyonyaṃ nādriyante 'rthamohitāḥ
tataḥ svārthaparān mūḍhān pṛthag bhūtān svakair dhanaiḥ
viditvā bhedayanty etān amitrā mitrarūpiṇaḥ
viditvā cāpare bhinnān antareṣu patanty atha
bhinnānām atulo nāśaḥ kṣipram eva pravartate
tasmāc caiva vibhāgārthaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ
evam uktaḥ supratīko bhāgaṃ kīrtayate 'niśam
evaṃ nirbadhyamānas tu śaśāpainaṃ vibhāvasuḥ
guruśāstre nibaddhānām anyonyam abhiśaṅkinām
teṣāṃ madhye tvam apy ekaś chadmakṛc ca mahātmabhiḥ
niyantuṃ na hi śakyas tvaṃ bhedato dhanam icchasi
yasmāt tasmāt supratīka hastitvaṃ samavāpsyasi
śaptas tv evaṃ supratīko vibhāvasum athābravīt
tvam apy antarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi
evam anyonyaśāpāt tau supratīkavibhāvasū
gajakacchapatāṃ prāptāv arthārthaṃ mūḍhacetasau
roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāv api
parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau
sarasy asmin mahākāyau pūrvavairānusāriṇau
tayor ekataraḥ śrīmān samupaiti mahāgajaḥ
tasya bṛṃhitaśabdena kūrmo 'py antarjaleśayaḥ
utthito 'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ saṃkṣobhayan saraḥ
taṃ dṛṣṭvāveṣṭitakaraḥ pataty eṣa gajo jalam
dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān
taṃ vikṣobhayamāṇaṃ tu saro bahujhaṣākulam
kūrmo 'py abhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān
ṣaḍ ucchrito yojanāni gajas tad dviguṇāyataḥ
kūrmas triyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ
tāv etau yuddhasaṃmattau parasparajayaiṣiṇau
upayujyāśu karmedaṃ sādhayepsitam ātmanaḥ
mahābhraghanasaṃkāśaṃ taṃ bhuktvāmṛtam ānaya
mahāgirisamaprakhyaṃ ghorarūpaṃ ca hastinam
sūta uvāca
ity uktvā garuḍaṃ sarṣiḥ māṅgalyam akarot tadā
yudhyataḥ saha devais te yuddhe bhavatu maṅgalam
pūrṇakumbho dvijā gāvo yac cānyat kiṃ cid uttamam
śubhaṃ svastyayanaṃ cāpi bhaviṣyati tavānḍaja
yudhyamānasya saṃgrāme devaiḥ sārdhaṃ mahābala
ṛco yajūṃṣi sāmāni pavitrāṇi havīṃṣi ca
rahasyāni ca sarvāṇi sarve vedāś ca te balam
ity ukto garuḍaḥ pitrā gatas taṃ hradam antikāt
apaśyan nirmalajalaṃ nānāpakṣisamākulam
etasminn eva kāle tu tāv ṛṣī vittalolupau
gajakacchapatāṃ prāpya yuyudhāte parasparam
sa tac chrutvā pitur vākyaṃ bhīmavego 'ntarikṣagaḥ
nakhena gajam ekena kūrmam ekena cākṣipat
samutpapāta cākāśaṃ tata uccair vihaṃgamaḥ
so 'lambatīrtham āsādya devavṛkṣān upāgamat
te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ
na no bhañjyād iti tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ
pracalāṅgān sa tān dṛṣṭvā manorathaphalāṅkurān
anyān atularūpāṅgān upacakrāma khecaraḥ
kāñcanai rājataiś caiva phalair vaiḍūryaśākhinaḥ
sāgarāmbuparikṣiptān bhrājamānān mahādrumān
teṣāṃ madhye mahān āsīt pādapaḥ sumanoharaḥ
sahasrayojanotsedho bahuśākhāsamanvitaḥ
khagānām ālayo divyo nāmnā rohiṇapādapaḥ
yasya chāyāṃ samāśritya sadyo bhavati nirvṛtaḥ
tam uvāca khagaśreṣṭhaṃ tatra rohiṇapādapaḥ
atipravṛddhaḥ sumahān āpatantaṃ manojavam
yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanam āyatā
etām āsthāya śākhāṃ tvaṃ khādemau gajakacchapau
tato drumaṃ patagasahasrasevitaṃ; mahīdharapratimavapuḥ prakampayan
khagottamo drutam abhipatya vegavān; babhañja tām aviralapatrasaṃvṛtām
sūta uvāca
spṛṣṭamātrā tu padbhyāṃ sā garuḍena balīyasā
abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṃ cainām adhārayat
tāṃ bhagnāṃ sa mahāśākhāṃ smayan samavalokayan
athātra lambato 'paśyad vālakhilyān adhomukhān
ṛṣayo hy atra lambante na hanyām iti tān ṛṣīn
taporatāṃl lambamānān brahmarṣīn abhivīkṣya saḥ
vaikhānasāṃś ca śākhāyāṃ lambamānān adhomukhān
hanyād etān saṃpatantī śākhety atha vicintya saḥ
nakhair dṛḍhataraṃ vīraḥ saṃgṛhya gajakacchapau
tapasyato bhayāviṣṭo vainateyo mahābalaḥ
sa tadvināśasaṃtrāsād anupatya khagādhipaḥ
śākhām āsyena jagrāha teṣām evānvavekṣayā
atidaivaṃ tu tat tasya karma dṛṣṭvā maharṣayaḥ
vismayotkampahṛdayā nāma cakrur mahākhage
guruṃ bhāraṃ samāsādyoḍḍīna eṣa vihaṃgamaḥ
garuḍas tu khagaśreṣṭhas tasmāt pannagabhojanaḥ
śanaiḥ paryapatat pakṣī parvatān praviśātayan
evaṃ so 'bhyapatad deśān bahūn sagajakacchapaḥ
dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sthānam avindata
sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanam avyayam
dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sthitam
dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṃgamam
tejovīryabalopetaṃ manomārutaraṃhasam
śailaśṛṅgapratīkāśaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam
acintyam anabhijñeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram
māyāvīryadharaṃ sākṣād agnim iddham ivodyatam
apradhṛṣyam ajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ
bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ nadījalaviśoṣaṇam
lokasaṃloḍanaṃ ghoraṃ kṛtāntasamadarśanam
tam āgatam abhiprekṣya bhagavān kaśyapas tadā
viditvā cāsya saṃkalpam idaṃ vacanam abravīt
putra mā sāhasaṃ kārṣīr mā sadyo lapsyase vyathām
mā tvā daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ
prasādayām āsa sa tān kaśyapaḥ putrakāraṇāt
vālakhilyāṃs tapaḥsiddhān idam uddiśya kāraṇam
prajāhitārtham ārambho garuḍasya tapodhanāḥ
cikīrṣati mahat karma tad anujñātum arhatha
evam uktā bhagavatā munayas te samabhyayuḥ
muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavantaṃ taporthinaḥ
tatas teṣv apayāteṣu pitaraṃ vinatātmajaḥ
śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapam
bhagavan kva vimuñcāmi taruśākhām imām aham
varjitaṃ brāhmaṇair deśam ākhyātu bhagavān mama
tato niṣpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddhakandaram
agamyaṃ manasāpy anyais tasyācakhyau sa kaśyapaḥ
taṃ parvatamahākukṣim āviśya manasā khagaḥ
javenābhyapatat tārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ
na tāṃ vadhraḥ pariṇahec chatacarmā mahān aṇuḥ
śākhino mahatīṃ śākhāṃ yāṃ pragṛhya yayau khagaḥ
tataḥ sa śatasāhasraṃ yojanāntaram āgataḥ
kālena nātimahatā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ
sa taṃ gatvā kṣaṇenaiva parvataṃ vacanāt pituḥ
amuñcan mahatīṃ śākhāṃ sasvanāṃ tatra khecaraḥ
pakṣānilahataś cāsya prākampata sa śailarāṭ
mumoca puṣpavarṣaṃ ca samāgalitapādapaḥ
śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta gires tasya samantataḥ
maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim
śākhino bahavaś cāpi śākhayābhihatās tayā
kāñcanaiḥ kusumair bhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ
te hemavikacā bhūyo yuktāḥ parvatadhātubhiḥ
vyarājañ śākhinas tatra sūryāṃśupratirañjitāḥ
tatas tasya gireḥ śṛṅgam āsthāya sa khagottamaḥ
bhakṣayām āsa garuḍas tāv ubhau gajakacchapau
tāv ubhau bhakṣayitvā tu sa tārkṣyaḥ kūrmakuñjarau
tataḥ parvatakūṭāgrād utpapāta manojavaḥ
prāvartantātha devānām utpātā bhayavedinaḥ
indrasya vajraṃ dayitaṃ prajajvāla vyathānvitam
sadhūmā cāpatat sārcir divolkā nabhasaś cyutā
tathā vasūnāṃ rudrāṇām ādityānāṃ ca sarvaśaḥ
sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ
svaṃ svaṃ praharaṇaṃ teṣāṃ parasparam upādravat
abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure 'pi ca
vavur vātāḥ sanirghātāḥ petur ulkāḥ samantataḥ
nirabhram api cākāśaṃ prajagarja mahāsvanam
devānām api yo devaḥ so 'py avarṣad asṛk tadā
mamlur mālyāni devānāṃ śemus tejāṃsi caiva hi
utpātameghā raudrāś ca vavarṣuḥ śoṇitaṃ bahu
rajāṃsi mukuṭāny eṣām utthitāni vyadharṣayan
tatas trāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ
utpātān dāruṇān paśyann ity uvāca bṛhaspatim
kimarthaṃ bhagavan ghorā mahotpātāḥ samutthitāḥ
na ca śatruṃ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet
bṛhaspatir uvāca
tavāparādhād devendra pramādāc ca śatakrato
tapasā vālakhilyānāṃ bhūtam utpannam adbhutam
kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāś ca khecaraḥ
hartuṃ somam anuprāpto balavān kāmarūpavān
samartho balināṃ śreṣṭho hartuṃ somaṃ vihaṃgamaḥ
sarvaṃ saṃbhāvayāmy asminn asādhyam api sādhayet
sūta uvāca
śrutvaitad vacanaṃ śakraḥ provācāmṛtarakṣiṇaḥ
mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ somam ihodyataḥ
yuṣmān saṃbodhayāmy eṣa yathā sa na hared balāt
. . . . . . . . gṛhītvā varuṇāyudhān
parivāryāmṛtaṃ sarve yūyaṃ madvacanād iha
rakṣadhvaṃ vibudhā vīrā . . . . . . . .
atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatir uvāca me
tac chrutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnam āsthitāḥ
parivāryāmṛtaṃ tasthur vajrī cendraḥ śatakratuḥ
dhārayanto mahārhāṇi kavacāni manasvinaḥ
kāñcanāni vicitrāṇi vaiḍūryavikṛtāni ca
carmāṇy api ca gātreṣu bhānumanti dṛḍhāni ca
vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇy anekaśaḥ
śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya sahasraśaḥ
savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ
bhūṣitāni ca anyāni jvalitāny aparāṇi ca
śitatīkṣṇāgradhārāṇi vajrachedīni sarvaśaḥ
cakrāṇi parighāṃś caiva triśūlāni paraśvadhān
śaktīś ca vividhās tīkṣṇāḥ karavālāṃś ca nirmalān
svadeharūpāṇy ādāya gadāś cograpradarśanāḥ
taiḥ śastrair bhānumadbhis te divyābharaṇabhūṣitāḥ
bhānumantaḥ suragaṇās tasthur vigatakalmaṣāḥ
anupamabalavīryatejaso; dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe 'mṛtasya
asurapuravidāraṇāḥ surā; jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ
iti samaravaraṃ surāsthitaṃ; parighasahasraśataiḥ samākulam
vigalitam iva cāmbarāntare; tapanamarīcivibhāsitaṃ babhau
śaunaka uvāca
ko 'parādho mahendrasya kaḥ pramādaś ca sūtaja
tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūto garuḍaḥ katham
kaśyapasya dvijāteś ca kathaṃ vai pakṣirāṭ sutaḥ
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām avadhyaś cābhavat katham
kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaś ca khecaraḥ
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ purāṇe yadi paṭhyate
sūta uvāca
viṣayo 'yaṃ purāṇasya yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
śṛṇu me vadataḥ sarvam etat saṃkṣepato dvija
yajataḥ putrakāmasya kaśyapasya prajāpateḥ
sāhāyyam ṛṣayo devā gandharvāś ca daduḥ kila
tatredhmānayane śakro niyuktaḥ kaśyapena ha
munayo vālakhilyāś ca ye cānye devatāgaṇāḥ
śakras tu vīryasadṛśam idhmabhāraṃ giriprabham
samudyamyānayām āsa nātikṛcchrād iva prabhuḥ
athāpaśyad ṛṣīn hrasvān aṅguṣṭhodaraparvaṇaḥ
palāśavṛntikām ekāṃ sahitān vahataḥ pathi
pralīnān sveṣv ivāṅgeṣu nirāhārāṃs tapodhanān
kliśyamānān mandabalān goṣpade saṃplutodake
tāṃś ca sarvān smayāviṣṭo vīryonmattaḥ puraṃdaraḥ
avahasyātyagāc chīghraṃ laṅghayitvāvamanya ca
te 'tha roṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ
ārebhire mahat karma tadā śakrabhayaṃkaram
juhuvus te sutapaso vidhivaj jātavedasam
mantrair uccāvacair viprā yena kāmena tac chṛṇu
kāmavīryaḥ kāmagamo devarājabhayapradaḥ
indro 'nyaḥ sarvadevānāṃ bhaved iti yatavratāḥ
indrāc chataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manojavaḥ
tapaso naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavatv iti
tad buddhvā bhṛśasaṃtapto devarājaḥ śatakratuḥ
jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratam
tac chrutvā devarājasya kaśyapo 'tha prajāpatiḥ
vālakhilyān upāgamya karmasiddhim apṛcchata
kāśyapaḥ
vālakhilyāḥ
kena kāmena cārabdhaṃ bhavadbhir homakarma ca
yāthātathyena me brūta śrotuṃ kautūhalaṃ hi me
avajñātāḥ surendreṇa mūḍhenākṛtabuddhinā
aiśvaryamadamattena sadācārān nirasyatā
tadvighātārtham ārambho vidhivat tasya kāśyapa
evam astv iti taṃ cāpi pratyūcuḥ satyavādinaḥ
tān kaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ
ayam indras tribhuvane niyogād brahmaṇaḥ kṛtaḥ
indrārthaṃ ca bhavanto 'pi yatnavantas tapodhanāḥ
na mithyā brahmaṇo vākyaṃ kartum arhatha sattamāḥ
bhavatāṃ ca na mithyāyaṃ saṃkalpo me cikīrṣitaḥ
bhavatv eṣa patatrīṇām indro 'tibalasattvavān
prasādaḥ kriyatāṃ caiva devarājasya yācataḥ
evam uktāḥ kaśyapena vālakhilyās tapodhanāḥ
pratyūcur abhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ prajāpatim
indrārtho 'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ prajāpate
apatyārthaṃ samārambho bhavataś cāyam īpsitaḥ
tad idaṃ saphalaṃ karma tvayā vai pratigṛhyatām
tathā caiva vidhatsvātra yathā śreyo 'nupaśyasi
etasminn eva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā
vinatā nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī
tapas taptvā vrataparā snātā puṃsavane śuciḥ
upacakrāma bhartāraṃ tām uvācātha kaśyapaḥ
ārambhaḥ saphalo devi bhavitāyaṃ tavepsitaḥ
janayiṣyasi putrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau
tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpajau tathā
bhaviṣyato mahābhāgau putrau te lokapūjitau
uvāca caināṃ bhagavān mārīcaḥ punar eva ha
dhāryatām apramādena garbho 'yaṃ sumahodayaḥ
ekaḥ sarvapatatrīṇām indratvaṃ kārayiṣyati
lokasaṃbhāvito vīraḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ
śatakratum athovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ
tvatsahāyau khagāv etau bhrātarau te bhaviṣyataḥ
naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśāt te puraṃdara
vyetu te śakra saṃtāpas tvam evendro bhaviṣyasi
na cāpy evaṃ tvayā bhūyaḥ kṣeptavyā brahmavādinaḥ
na cāvamānyā darpāt te vāgviṣā bhṛśakopanāḥ
evam ukto jagāmendro nirviśaṅkas triviṣṭapam
vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tadā
janayām āsa putrau dvāv aruṇaṃ garuḍaṃ tathā
aruṇas tayos tu vikala ādityasya puraḥsaraḥ
patatrīṇāṃ tu garuḍa indratvenābhyaṣicyata
tasyaitat karma sumahac chrūyatāṃ bhṛgunandana
sūta uvāca
tatas tasmin dvijaśreṣṭha samudīrṇe tathāvidhe
garutmān pakṣirāṭ tūrṇaṃ saṃprāpto vibudhān prati
taṃ dṛṣṭvātibalaṃ caiva prākampanta samantataḥ
parasparaṃ ca pratyaghnan sarvapraharaṇāny api
tatra cāsīd ameyātmā vidyudagnisamaprabhaḥ
bhauvanaḥ sumahāvīryaḥ somasya parirakṣitā
sa tena patagendreṇa pakṣatuṇḍanakhaiḥ kṣataḥ
muhūrtam atulaṃ yuddhaṃ kṛtvā vinihato yudhi
rajaś coddhūya sumahat pakṣavātena khecaraḥ
kṛtvā lokān nirālokāṃs tena devān avākirat
tenāvakīrṇā rajasā devā moham upāgaman
na cainaṃ dadṛśuś channā rajasāmṛtarakṣiṇaḥ
evaṃ saṃloḍayām āsa garuḍas tridivālayam
pakṣatuṇḍaprahāraiś ca devān sa vidadāra ha
tato devaḥ sahasrākṣas tūrṇaṃ vāyum acodayat
vikṣipemāṃ rajovṛṣṭiṃ tavaitat karma māruta
atha vāyur apovāha tad rajas tarasā balī
tato vitimire jāte devāḥ śakunim ārdayan
nanāda coccair balavān mahāmegharavaḥ khagaḥ
vadhyamānaḥ suragaṇaiḥ sarvabhūtāni bhīṣayan
utpapāta mahāvīryaḥ pakṣirāṭ paravīrahā
tam utpatyāntarikṣasthaṃ devānām upari sthitam
varmiṇo vibudhāḥ sarve nānāśastrair avākiran
paṭṭiśaiḥ parighaiḥ śūlair gadābhiś ca savāsavāḥ
kṣurāntair jvalitaiś cāpi cakrair ādityarūpibhiḥ
nānāśastravisargaiś ca vadhyamānaḥ samantataḥ
kurvan sutumulaṃ yuddhaṃ pakṣirāṇ na vyakampata
vinardann iva cākāśe vainateyaḥ pratāpavān
pakṣābhyām urasā caiva samantād vyākṣipat surān
te vikṣiptās tato devāḥ prajagmur garuḍārditāḥ
nakhatuṇḍakṣatāś caiva susruvuḥ śoṇitaṃ bahu
sādhyāḥ prācīṃ sagandharvā vasavo dakṣiṇāṃ diśam
prajagmuḥ sahitā rudraiḥ patagendrapradharṣitāḥ
diśaṃ pratīcīm ādityā nāsatyā uttarāṃ diśam
muhur muhuḥ prekṣamāṇā yudhyamānā mahaujasam
aśvakrandena vīreṇa reṇukena ca pakṣiṇā
balākena ca śūreṇa ghasena praghasena ca
krathanena ca śūreṇa tapanena ca khecaraḥ
suparṇena ca śūreṇa śvasanena ca pakṣirāṭ
ulūkaśvasanābhyāṃ ca nimeṣeṇa ca pakṣiṇā
prarujena ca saṃyuddhaṃ cakāra pralihena ca
tān pakṣanakhatuṇḍāgrair abhinad vinatāsutaḥ
yugāntakāle saṃkruddhaḥ pinākīva mahābalaḥ
mahāvīryā mahotsāhās tena te bahudhā kṣatāḥ
rejur abhraghanaprakhyā rudhiraughapravarṣiṇaḥ
tān kṛtvā patagaśreṣṭhaḥ sarvān utkrāntajīvitān
atikrānto 'mṛtasyārthe sarvato 'gnim apaśyata
āvṛṇvānaṃ mahājvālam arcirbhiḥ sarvato 'mbaram
dahantam iva tīkṣṇāṃśuṃ ghoraṃ vāyusamīritam
nabhaḥ spṛśantaṃ jvālābhiḥ sarvabhūtabhayaṃkaram
tato navatyā navatīr mukhānāṃ; kṛtvā tarasvī garuḍo mahātmā
mukhaṃ sahasraṃ sa cakāra pakṣī
nadīyutaṃ vahnivināśahetoḥ
mahāyutais taiḥ sabalair mahātmā
tam agnim iddhaṃ śamayāṃ cakāra
nadīḥ samāpīya mukhais tatas taiḥ; suśīghram āgamya punar javena
jvalantam agniṃ tam amitratāpanaḥ; samāstarat patraratho nadībhiḥ
tataḥ pracakre vapur anyad alpaṃ; praveṣṭukāmo 'gnim abhipraśāmya
sūta uvāca
jāmbūnadamayo bhūtvā marīcivikacojjvalaḥ
praviveśa balāt pakṣī vārivega ivārṇavam
sa cakraṃ kṣuraparyantam apaśyad amṛtāntike
paribhramantam aniśaṃ tīkṣṇadhāram ayasmayam
jvalanārkaprabhaṃ ghoraṃ chedanaṃ somahāriṇām
ghorarūpaṃ tad atyarthaṃ yantraṃ devaiḥ sunirmitam
tasyāntaraṃ sa dṛṣṭvaiva paryavartata khecaraḥ
arāntareṇābhyapatat saṃkṣipyāṅgaṃ kṣaṇena ha
adhaś cakrasya caivātra dīptānalasamadyutī
vidyujjihvau mahāghorau dīptāsyau dīptalocanau
cakṣurviṣau mahāvīryau nityakruddhau tarasvinau
rakṣārtham evāmṛtasya dadarśa bhujagottamau
sadā saṃrabdhanayanau sadā cānimiṣekṣaṇau
tau dṛṣṭvā sahasā khedaṃ jagāma vinatātmajaḥ
katham etau mahāvīryau jetavyau haribhojinau
iti saṃcintya garuḍas tayos tūrṇaṃ nirākaraḥ
tayor eko 'pi yaṃ paśyet sa tūrṇaṃ bhasmasād bhavet
tayoś cakṣūṃṣi rajasā suparṇas tūrṇam āvṛṇot
adṛṣṭarūpas tau cāpi sarvataḥ paryakālayat
tayor aṅge samākramya vainateyo 'ntarikṣagaḥ
ācchinat tarasā madhye somam abhyadravat tataḥ
samutpāṭyāmṛtaṃ tat tu vainateyas tato balī
utpapāta javenaiva yantram unmathya vīryavān
apītvaivāmṛtaṃ pakṣī parigṛhyāśu vīryavān
agacchad apariśrānta āvāryārkaprabhāṃ khagaḥ
viṣṇunā tu tadākāśe vainateyaḥ sameyivān
tasya nārāyaṇas tuṣṭas tenālaulyena karmaṇā
tam uvācāvyayo devo varado 'smīti khecaram
sa vavre tava tiṣṭheyam uparīty antarikṣagaḥ
uvāca cainaṃ bhūyo 'pi nārāyaṇam idaṃ vacaḥ
ajaraś cāmaraś ca syām amṛtena vināpy aham
evam astv iti taṃ viṣṇur uvāca vinatāsutam
pratigṛhya varau tau ca garuḍo viṣṇum abravīt
bhavate 'pi varaṃ dadmi vṛṇītāṃ bhagavān api
taṃ vavre vāhanaṃ kṛṣṇo garutmantaṃ mahābalam
dhvajaṃ ca cakre bhagavān upari sthāsyasīti tam
evam astv iti taṃ devam uktvā nārāyaṇaṃ khagaḥ
vavrāja tarasā vegād vāyuṃ spardhan mahājavaḥ
tathety evābravīt pakṣī bhagavantaṃ sanātanam
etasminn eva kāle tu bhagavān harivāhanaḥ
anupatya khagaṃ tv indro vajreṇāṅge 'bhyatāḍayat
vihaṃgamaṃ surāmitraṃ harantam amṛtaṃ balāt
tam uvācendram ākrande garuḍaḥ patatāṃ varaḥ
prahasañ ślakṣṇayā vācā tathā vajrasamāhataḥ
ṛṣer mānaṃ kariṣyāmi vajraṃ yasyāsthisaṃbhavam
vajrasya ca kariṣyāmi tava caiva śatakrato
eṣa patraṃ tyajāmy ekaṃ yasyāntaṃ nopalapsyase
tasyāgrakhaṇḍād abhavan mayūro
madhye dvivaktrā bhujagendrarājī
mūle ca śatrur nakulaḥ phaṇīnāṃ
te vai trayaḥ sarpaviṣāpahā[ḥ] smṛtāḥ
na hi vajranipātena rujā me 'sti kadā cana
evam uktvā tataḥ patram utsasarja sa pakṣirāṭ
tad utsṛṣṭam abhiprekṣya tasya parṇam anuttamam
ity evam uktvā garuḍaḥ patraṃ caikaṃ vyasarjayat
tatra taṃ sarvabhūtāni vismitāny abruvaṃs tadā
surūpaṃ patram ālakṣya suparṇo 'yaṃ bhavatv iti
tridhā kṛtvā tadā vajraṃ gataṃ sthānaṃ svam eva hi
dṛṣṭvā tad adbhutaṃ cāpi sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ
khago mahad idaṃ bhūtam iti matvābhyabhāṣata
balaṃ vijñātum icchāmi yat te param anuttamam
sakhyaṃ cānantam icchāmi tvayā saha khagottama
ity evam ukto garuḍaḥ pratyuvāca śacīpatim
garuḍa uvāca
sakhyaṃ me 'stu tvayā deva yathecchasi puraṃdara
balaṃ tu mama jānīhi mahac cāsahyam eva ca
kāmaṃ naitat praśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam
animittaṃ suraśreṣṭha sadyaḥ prāpnoti garhaṇām
guṇasaṃkīrtanaṃ cāpi svayam eva śatakrato
pṛṣṭenānyena gopate | vaktavyaṃ na tu vaktavyaṃ
sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭo vakṣyāmy ahaṃ tvayā
na hy ātmastavasaṃyuktaṃ vaktavyam animittataḥ
saparvatavanām urvīṃ sasāgaravanām imām
pakṣanāḍyaikayā śakra tvāṃ caivātrāvalambinam
sarvān saṃpiṇḍitān vāpi lokān sasthāṇujaṅgamān
vaheyam apariśrānto viddhīdaṃ me mahad balam
aṣṭau bhūmīr nava divas trīn samudrāñ śacīpate
paraḥ sahasrān parvatān vaheyaṃ kāmayetha cet
sūta uvāca
ity uktavacanaṃ vīraṃ kirīṭī śrīmatāṃ varaḥ
āha śaunaka devendraḥ sarvabhūtahitaḥ prabhuḥ
śakra uvāca
evam eva yathāttha tvaṃ sarvaṃ saṃbhāvyate tvayi
pratigṛhyatām idānīṃ me sakhyam ānantyam uttamam
na kāryaṃ tava somena mama somaḥ pradīyatām
asmāṃs te hi prabādheyur yebhyo dadyād bhavān imam
garuḍa uvāca
kiṃ cit kāraṇam uddiśya somo 'yaṃ nīyate mayā
na dāsyāmi samādātuṃ somaṃ kasmai cid apy aham
yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyam ahaṃ svayam
tvam ādāya tatas tūrṇaṃ harethās tridaśeśvara
śakra uvāca
vākyenānena tuṣṭo 'haṃ yat tvayoktam ihāṇḍaja
yad icchasi varaṃ mattas tad gṛhāṇa khagottama
sūta uvāca
ity uktaḥ pratyuvācedaṃ kadrūputrān anusmaran
smṛtvā caivopadhikṛtaṃ mātur dāsyanimittataḥ
īśo 'ham api sarvasya kariṣyāmi tu te 'rthitām
bhaveyur bhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ
tathety uktvānvagacchat taṃ tato dānavasūdanaḥ
devadevaṃ mahātmānaṃ yoginām īśvaraṃ harim
sa cānvamodat tat sarvaṃ yathoktaṃ garuḍena vai
idaṃ bhūyo vacaḥ prāha bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ
hariṣyāmi vinikṣiptaṃ somam ity anubhāṣya tam
ājagāma tatas tūrṇaṃ suparṇo mātur antikam
garuḍaḥ
vinatā
vinayāvanato bhūtvā vacanaṃ cedam abravīt
idam ānītam amṛtaṃ devānāṃ bhavanān mayā
praśādhi kim ato mātaḥ kariṣyāmi śubhavrate
parituṣṭāham etena karmaṇā tava putraka
ajaraś cāmaraś caiva devānāṃ supriyo bhava
atha sarpān uvācedaṃ sarvān paramahṛṣṭavat
idam ānītam amṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ
snātā maṅgalasaṃyuktās tataḥ prāśnīta pannagāḥ
bhavadbhir idam āsīnair yad uktaṃ tad vacas tadā
adāsī caiva māteyam adyaprabhṛti cāstu me
yathoktaṃ bhavatām etad vaco me pratipāditam
tataḥ snātuṃ gatāḥ sarpāḥ pratyuktvā taṃ tathety uta
śakro 'py amṛtam ākṣipya jagāma tridivaṃ punaḥ
athāgatās tam uddeśaṃ sarpāḥ somārthinas tadā
snātāś ca kṛtajapyāś ca prahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ
yatraitad amṛtaṃ cāpi sthāpitaṃ kuśasaṃstare
parasparakṛtadveṣāḥ somaprāśanakarmaṇi
ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity uktvā te samādravan
tad vijñāya hṛtaṃ sarpāḥ pratimāyākṛtaṃ ca tat
somasthānam idaṃ ceti darbhāṃs te lilihus tadā
tato dvaidhīkṛtā jihvā sarpāṇāṃ tena karmaṇā
abhavaṃś cāmṛtasparśād darbhās te 'tha pavitriṇaḥ
evaṃ tad amṛtaṃ tena hṛtam āhṛtam eva ca
dvijihvāś ca kṛtāḥ sarpā garuḍena mahātmanā
nāgāś ca vañcitā bhūtvā visṛjya vinatāṃ tadā
viṣādam agamaṃs tīvraṃ garuḍasya balāt prabho
tataḥ suparṇaḥ paramaprahṛṣṭavān; vihṛtya mātrā saha tatra kānane
bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagair; ahīnakīrtir vinatām anandayat
imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyān naraḥ sadā; paṭheta vā dvijajanamukhyasaṃsadi
asaṃśayaṃ tridivam iyāt sa puṇyabhāṅ; mahātmanaḥ patagapateḥ prakīrtanāt
na cāgnijaṃ coranṛpāśrayaṃ vā; kṣutsarpavetālapiśācajaṃ vā
bhayaṃ bhaved yatra gṛhe garutmato; tiṣṭhet katheyaṃ likhitāpi pustake
yaḥ saṃsmaren nityam atandrito naro; garutmato mūrtim athārcayed gṛhe
oṃ pakṣirājeti japaṃś ca sarvadā; tasyāśu sarpā vaśagā bhavanti
śaunaka uvāca
bhujaṃgamānāṃ śāpasya mātrā caiva sutena ca
vinatāyās tvayā proktaṃ kāraṇaṃ sūtanandana
varapradānaṃ bhartrā ca kadrūvinatayos tathā
nāmanī caiva te prokte pakṣiṇor vainateyayoḥ
pannagānāṃ tu nāmāni na kīrtayasi sūtaja
prādhānyenāpi nāmāni śrotum icchāmahe vayam
sūta uvāca
bahutvān nāmadheyāni bhujagānāṃ tapodhana
na kīrtayiṣye sarveṣāṃ prādhānyena tu me śṛṇu
śeṣaḥ prathamato jāto vāsukis tadanantaram
airāvatas takṣakaś ca karkoṭakadhanaṃjayau
kāliyo maṇināgaś ca nāgaś cāpūraṇas tathā
nāgas tathā piñjaraka elāpatro 'tha vāmanaḥ
nīlānīlau tathā nāgau kalmāṣaśabalau tathā
āryakaś cādikaś caiva nāgaś ca śalapotakaḥ
sumanomukho dadhimukhas tathā vimalapiṇḍakaḥ
āptaḥ koṭanakaś caiva śaṅkho vālaśikhas tathā
niṣṭhyūnako hemaguho nahuṣaḥ piṅgalas tathā
bāhyakarṇo hastipadas tathā mudgarapiṇḍakaḥ
kambalāśvatarau cāpi nāgaḥ kālīyakas tathā
vṛttasaṃvartakau nāgau dvau ca padmāv iti śrutau
nāgaḥ śaṅkhanakaś caiva tathā ca sphaṇḍako 'paraḥ
kṣemakaś ca mahānāgo nāgaḥ piṇḍārakas tathā
viprasyāvajñayā śakro mātuḥ sarpā vipadgatāḥ
suparṇas tūbhayaprītyā harer apy upari sthitaḥ
karavīraḥ puṣpadaṃṣṭra eḷako bilvapāṇḍukaḥ
mūṣakādaḥ śaṅkhaśirāḥ pūrṇadaṃṣṭro haridrakaḥ
aparājito jyotikaś ca pannagaḥ śrīvahas tathā
kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca puṣkaraḥ śalyakas tathā
virajāś ca subāhuś ca śālipiṇḍaś ca vīryavān
hastibhadraḥ piṭharako mukharaḥ koṇavāsanaḥ
kuñjaraḥ kuraraś caiva tathā nāgaḥ prabhākaraḥ
kumudaḥ kumudākṣaś ca tittirir halikas tathā
sumukho vimukhaś caiva vimukho 'simukhas tathā
kardamaś ca mahānāgo nāgaś ca bahumūlakaḥ
karkarākarkarau cobhau kuṇḍodaramahodarau
ete prādhānyato nāgāḥ kīrtitā dvijasattama
bahutvān nāmadheyānām itare na prakīrtitāḥ
eteṣāṃ prasavo yaś ca prasavasya ca saṃtatiḥ
asaṃkhyeyeti matvā tān na bravīmi dvijottama
bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca
aśakyāny eva saṃkhyātuṃ bhujagānāṃ tapodhana
śaunaka uvāca
jātā vai bhujagās tāta vīryavanto durāsadāḥ
śāpaṃ taṃ tv atha vijñāya kṛtavanto nu kiṃ param
kaś ca teṣāṃ bhaven mantraḥ sarpāṇāṃ sūtanandana
kiṃ vā kāryam akurvanta śāpajaṃ bhujagottamāḥ
vāsukiś cāpi nāgendro mahāprājñaḥ kim ācarat
sūta uvāca
teṣāṃ tu bhagavāñ śeṣas tyaktvā kadrūṃ mahāyaśāḥ
tapo vipulam ātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ
gandhamādanam āsādya badaryāṃ ca taporataḥ
gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatas taṭe
teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣv āyataneṣu ca
ekāntaśīlī niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ
śītavātātapasahaḥ parityaktapriyāpriyaḥ
dharme manaḥ samādhāya snāne triṣavaṇe tathā
tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ
pariśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ prabhum
tam abravīt satyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ
kim idaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru
tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajās tāpayase 'nagha
brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yat te hṛdi ciraṃ sthitam
śeṣa uvāca
sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ
saha tair notsahe vastuṃ tad bhavān anumanyatām
abhyasūyanti satataṃ parasparam amitravat
tato 'haṃ tapa ātiṣṭhe naitān paśyeyam ity uta
na marṣayanti satataṃ vinatāṃ sasutāṃ ca te
asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyaḥ pitāmaha
taṃ ca dviṣanti te 'tyarthaṃ sa cāpi sumahābalaḥ
varapradānāt sa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ
so 'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram
kathaṃ me pretyabhāve 'pi na taiḥ syāt saha saṃgamaḥ
tam evaṃvādinaṃ śeṣaṃ pitāmaha uvāca ha
brahmovāca
jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam
mātuś cāpy aparādhād vai bhrātṝṇāṃ te mahad bhayam
kṛto 'tra parihāraś ca pūrvam eva bhujaṃgama
bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartum arhasi
śāpāt tasmān mahāghorād uktān mātrā mahābala
vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yat te 'bhikāṅkṣitam
ditsāmi hi varaṃ te 'dya prītir me paramā tvayi
diṣṭyā ca buddhir dharme te niviṣṭā pannagottama
ato bhūyaś ca te buddhir dharme bhavatu susthirā
śeṣa uvāca
eṣa eva varo me 'dya kāṅkṣitaḥ prapitāmaha
dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara
brahmovāca
prīto 'smy anena te śeṣa damena praśamena ca
tvayā tv idaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogāt prajāhitam
imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ; sasāgarāṃ sākarapattanāṃ ca
tvaṃ śeṣa samyak calitāṃ yathāvat; saṃgṛhya tiṣṭhasva yathācalā syāt
anyam eva varaṃ dadmi tavāhaṃ bhujagottama
imāṃ tvaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ mūrdhnā saṃdhārayiṣyasi
śeṣa uvāca
yathāha devo varadaḥ prajāpatir; mahīpatir bhūtapatir jagatpatiḥ
tathā mahīṃ dhārayitāsmi niścalāṃ; prayaccha tāṃ me śirasi prajāpate
brahmovāca
adho mahīṃ gaccha bhujaṃgamottama; svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati
imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me; mahat priyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati
sūta uvāca
tatheti kṛtvā vivaraṃ praviśya sa; prabhur bhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ
bibharti devīṃ śirasā mahīm imāṃ; samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ
brahmovāca
śeṣo 'si nāgottama dharmadevo; mahīm imāṃ dhārayase yad ekaḥ
anantabhogaḥ parigṛhya sarvāṃ; yathāham evaṃ balabhid yathā vā
sūta uvāca
adho bhūmer vasaty evaṃ nāgo 'nantaḥ pratāpavān
dhārayan vasudhām ekaḥ śāsanād brahmaṇo vibhuḥ
suparṇaṃ ca sakhāyaṃ vai bhagavān amarottamaḥ
prādād anantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ
anante 'bhiprayāte tu vāsukiḥ sa mahābalaḥ
abhyaṣicyata nāgais tu daivatair iva vāsavaḥ
sūta uvāca
mātuḥ sakāśāt taṃ śāpaṃ śrutvā pannagasattamaḥ
vāsukiś cintayām āsa śāpo 'yaṃ na bhavet katham
tataḥ sa mantrayām āsa bhrātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ
airāvataprabhṛtibhir ye sma dharmaparāyaṇāḥ
vāsukir uvāca
ayaṃ śāpo yathoddiṣṭo viditaṃ vas tathānaghāḥ
tasya śāpasya mokṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe
sarveṣām eva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate
na tu mātrābhiśaptānāṃ mokṣo vidyeta pannagāḥ
ārādhya tu jagannāthaṃ brahmāṇaṃ pannagottamāḥ
mātṛśāpavimokṣārthaṃ na śeṣo labdhavān varam
avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ
śaptā ity eva me śrutvā jāyate hṛdi vepathuḥ
nūnaṃ sarvavināśo 'yam asmākaṃ samudāhṛtaḥ
śāpaḥ sṛṣṭo mahāghoro mātrā khalv avinītayā
na hy enāṃ so 'vyayo devaḥ śapantīṃ pratyaṣedhayat
tasmāt saṃmantrayāmo 'tra bhujagānām anāmayam
yathā bhaveta sarveṣāṃ mā naḥ kālo 'tyagād ayam
sarva eva hi nas tāvad buddhimanto vicakṣaṇāḥ
api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mokṣaṇe
yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍham agniṃ guhāgatam
yathā sa yajño na bhaved yathā vāpi parābhavet
janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya hi
sūta uvāca
tathety uktvā tu te sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ
samayaṃ cakrire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ
teṣu tatropaviṣṭeṣu pannageṣu dvijottama
elāpatro 'bravīt teṣāṃ mantravidyottamo balaiḥ
eke tatrābruvan nāgā vayaṃ bhūtvā dvijarṣabhāḥ
janamejayaṃ taṃ bhikṣāmo yajñas te na bhaved iti
apare tv abruvan nāgās tatra paṇḍitamāninaḥ
mantriṇo 'sya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ
sa naḥ prakṣyati sarveṣu kāryeṣv arthaviniścayam
tatra buddhiṃ pravakṣyāmo yathā yajño nivartate
sa no bahumatān rājā buddhvā buddhimatāṃ varaḥ
yajñārthaṃ prakṣyati vyaktaṃ neti vakṣyāmahe vayam
darśayanto bahūn doṣān pretya ceha ca dāruṇān
hetubhiḥ kāraṇaiś caiva yathā yajño bhaven na saḥ
athavā ya upādhyāyaḥ kratau tasmin bhaviṣyati
sarpasatravidhānajño rājakāryahite rataḥ
taṃ gatvā daśatāṃ kaś cid bhujagaḥ sa mariṣyati
tasmin hate yajñakare kratuḥ sa na bhaviṣyati
ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyanty asya ṛtvijaḥ
tāṃś ca sarvān daśiṣyāmaḥ kṛtam evaṃ bhaviṣyati
tatrāpare 'mantrayanta dharmātmāno bhujaṃgamāḥ
abuddhir eṣā yuṣmākaṃ brahmahatyā na śobhanā
samyak saddharmamūlā hi vyasane śāntir uttamā
adharmottaratā nāma kṛtsnaṃ vyāpādayej jagat
apare tv abruvan nāgāḥ samiddhaṃ jātavedasam
varṣair nirvāpayiṣyāmo meghā bhūtvā savidyutaḥ
srugbhāṇḍaṃ niśi gatvā vā apare bhujagottamāḥ
pramattānāṃ harantv āśu vighna evaṃ bhaviṣyati
yajñe vā bhujagās tasmiñ śataśo 'tha sahasraśaḥ
janaṃ daśantu vai sarvam evaṃ trāso bhaviṣyati
athavā saṃskṛtaṃ bhojyaṃ dūṣayantu bhujaṃgamāḥ
svena mūtrapurīṣeṇa sarvabhojyavināśinā
apare tv abruvaṃs tatra ṛtvijo 'sya bhavāmahe
yajñavighnaṃ kariṣyāmo dīyatāṃ dakṣiṇā iti
vaśyatāṃ ca gato 'sau naḥ kariṣyati yathepṣitam
apare tv abruvaṃs tatra jale prakrīḍitaṃ nṛpam
gṛham ānīya badhnīmaḥ kratur evaṃ bhaven na saḥ
apare tv abruvaṃs tatra nāgāḥ sukṛtakāriṇaḥ
daśāmainaṃ pragṛhyāśu kṛtam evaṃ bhaviṣyati
chinnaṃ mūlam anarthānāṃ mṛte tasmin bhaviṣyati
eṣā vai naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣām eva saṃmatā
yathā vā manyase rājaṃs tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām
ity uktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannageśvaram
vāsukiś cāpi saṃcintya tān uvāca bhujaṃgamān
naiṣā vo naiṣṭhikī buddhir matā kartuṃ bhujaṃgamāḥ
sarveṣām eva me buddhiḥ pannagānāṃ na rocate
kiṃ tv atra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ yad bhaved dhitam
śreyaḥ prasādanaṃ manye kaśyapasya mahātmanaḥ
jñātivargasya sauhārdād ātmanaś ca bhujaṃgamāḥ
na ca jānāti me buddhiḥ kiṃ cit kartuṃ vaco hi vaḥ
mayā hīdaṃ vidhātavyaṃ bhavatāṃ yad dhitaṃ bhavet
anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadoṣau madāśrayau
sūta uvāca
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sarveṣām iti ceti ca
vāsukeś ca vacaḥ śrutvā elāpatro 'bravīd idam
prāg eva darśitā buddhir mayaiṣā bhujagottamāḥ
heyeti yadi vo buddhis tavāpi ca tathā prabho
astu kāmaṃ mamādyāpi buddhiḥ smaraṇam āgatā
tāṃ śṛṇuṣva pravakṣyāmi yathātathyena pannagāḥ
na sa yajño na bhavitā na sa rājā tathāvidhaḥ
janamejayaḥ pāṇḍaveyo yato 'smākaṃ mahābhayam
daivenopahato rājan yo bhaved iha pūruṣaḥ
sa daivam evāśrayate nānyat tatra parāyaṇam
tad idaṃ daivam asmākaṃ bhayaṃ pannagasattamāḥ
daivam evāśrayāmo 'tra śṛṇudhvaṃ ca vaco mama
ahaṃ śāpe samutsṛṣṭe samaśrauṣaṃ vacas tadā
mātur utsaṅgam ārūḍho bhayāt pannagasattamāḥ
devānāṃ pannagaśreṣṭhās tīkṣṇās tīkṣṇā iti prabho
śāpaduḥkhāgnitaptānāṃ pannagānām anāmayam
kṛpayā parayāviṣṭāḥ prārthayanto divaukasaḥ
pitāmaham upāgamya duḥkhārtānāṃ mahādyute
devā ūcuḥ
kā hi labdhvā priyān putrāñ śaped evaṃ pitāmaha
ṛte kadrūṃ tīkṣṇarūpāṃ devadeva tavāgrataḥ
tatheti ca vacas tasyās tvayāpy uktaṃ pitāmaha
etad icchāma vijñātuṃ kāraṇaṃ yan na vāritā
brahmovāca
bahavaḥ pannagās tīkṣṇā bhīmavīryā viṣolbaṇāḥ
prajānāṃ hitakāmo 'haṃ na nivāritavāṃs tadā
ye dandaśūkāḥ kṣudrāś ca pāpacārā viṣolbaṇāḥ
teṣāṃ vināśo bhavitā na tu ye dharmacāriṇaḥ
yannimittaṃ ca bhavitā mokṣas teṣāṃ mahābhayāt
pannagānāṃ nibodhadhvaṃ tasmin kāle tathāgate
yāyāvarakule dhīmān bhaviṣyati mahān ṛṣiḥ
jaratkārur iti khyātas tejasvī niyatendriyaḥ
tasya putro jaratkāror utpatsyati mahātapāḥ
āstīko nāma yajñaṃ sa pratiṣetsyati taṃ tadā
tatra mokṣyanti bhujagā ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ
devā ūcuḥ
sa munipravaro deva jaratkārur mahātapāḥ
kasyāṃ putraṃ mahātmānaṃ janayiṣyati vīryavān
brahmovāca
vāsuker bhaginī kanyā samutpannā suśobhanā
tasmai dāsyati tāṃ kanyāṃ vāsukir bhujagottamaḥ
tasyāṃ janayitā putraṃ vedavedāṅgapāragam
sanāmāyāṃ sanāmā sa kanyāyāṃ dvijasattamaḥ
apatyaṃ vīryavān devā vīryavaj janayiṣyati
vāsukeḥ sarparājasya jaratkāruḥ svasā kila
sa tasyāṃ bhavitā putraḥ śāpān nāgāṃś ca mokṣyati
elāpatra uvāca
evam astv iti taṃ devāḥ pitāmaham athābruvan
uktvā caivaṃ gatā devāḥ sa ca devaḥ pitāmahaḥ
so 'ham evaṃ prapaśyāmi vāsuke bhaginīṃ tava
jaratkārur iti khyātāṃ tāṃ tasmai pratipādaya
bhaikṣavad bhikṣamāṇāya nāgānāṃ bhayaśāntaye
ṛṣaye suvratāya tvam eṣa mokṣaḥ śruto mayā
sūta uvāca
elāpatrasya tu vacaḥ śrutvā nāgā dvijottama
sarve prahṛṣṭamanasaḥ sādhu sādhv ity apūjayan
tataḥ prabhṛti tāṃ kanyāṃ vāsukiḥ paryarakṣata
jaratkāruṃ svasāraṃ vai paraṃ harṣam avāpa ca
tato nātimahān kālaḥ samatīta ivābhavat
atha devāsurāḥ sarve mamanthur varuṇālayam
tatra netram abhūn nāgo vāsukir balināṃ varaḥ
samāpyaiva ca tat karma pitāmaham upāgaman
devā vāsukinā sārdhaṃ pitāmaham athābruvan
bhagavañ śāpabhīto 'yaṃ vāsukis tapyate bhṛśam
tasyedaṃ mānasaṃ śalyaṃ samuddhartuṃ tvam arhasi
jananyāḥ śāpajaṃ deva jñātīnāṃ hitakāṅkṣiṇaḥ
hito hy ayaṃ sadāsmākaṃ priyakārī ca nāgarāṭ
kuru prasādaṃ deveśa śamayāsya manojvaram
brahmovāca
mayaivaitad vitīrṇaṃ vai vacanaṃ manasāmarāḥ
elāpatreṇa nāgena yad asyābhihitaṃ purā
mātṛśāpo nānyathāyaṃ kartuṃ śakyo mayā surāḥ
yasmān mātā gurutarī sarveṣām eva dehinām
tat karotv eṣa nāgendraḥ prāptakālaṃ vacas tathā
vinaśiṣyanti ye pāpā na tu ye dharmacāriṇaḥ
utpannaḥ sa jaratkārus tapasy ugre rato dvijaḥ
tasyaiṣa bhaginīṃ kāle jaratkāruṃ prayacchatu
yad elāpatreṇa vacas tadoktaṃ bhujagena ha
pannagānāṃ hitaṃ devās tat tathā na tad anyathā
sūta uvāca
etac chrutvā sa nāgendraḥ pitāmahavacas tadā
saṃdiśya pannagān sarvān vāsukiḥ śāpamohitaḥ
svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati
sarpān bahūñ jaratkārau nityayuktān samādadhat
jaratkārur yadā bhāryām icched varayituṃ prabhuḥ
śīghram etya mamākhyeyaṃ tan naḥ śreyo bhaviṣyati
śaunaka uvāca
jaratkārur iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana
icchāmy etad ahaṃ tasya ṛṣeḥ śrotuṃ mahātmanaḥ
kiṃ kāraṇaṃ jaratkāror nāmaitat prathitaṃ bhuvi
jaratkāruniruktaṃ tvaṃ yathāvad vaktum arhasi
tat tasya vacanaṃ śrutvā provāca sa mahādyutiḥ
sūta uvāca
jareti kṣayam āhur vai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam
śarīraṃ kāru tasyāsīt tat sa dhīmāñ śanaiḥ śanaiḥ
kṣapayām āsa tīvreṇa tapasety ata ucyate
jaratkārur iti brahman vāsuker bhaginī tathā
evam uktas tu dharmātmā śaunakaḥ prāhasat tadā
ugraśravasam āmantrya upapannam iti bruvan
śaunaka uvāca
uktaṃ nāma yathāpūrvaṃ sarvaṃ tac chrutavān aham
yathā tu jāto hy āstīka etad icchāmi veditum
tac chrutvā vacanaṃ tasya sūtaḥ provāca śāstrataḥ
sūta uvāca
saṃdiśya pannagān sarvān vāsukiḥ susamāhitaḥ
svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati
atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ
tapasy abhirato dhīmān na dārān abhyakāṅkṣata
sa ūrdhvaretās tapasi prasaktaḥ; svādhyāyavān vītabhayaklamaḥ san
cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā; na cāpi dārān manasāpy akāṅkṣat
tato 'parasmin saṃprāpte kāle kasmiṃś cid eva tu
parikṣid iti vikhyāto rājā kauravavaṃśabhṛt
yathā pāṇḍur mahābāhur dhanurdharavaro bhuvi
babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ
tathā vikhyātavāṃl loke parikṣid abhimanyujaḥ
mṛgān vidhyan varāhāṃś ca tarakṣūn mahiṣāṃs tathā
anyāṃś ca vividhān vanyāṃś cacāra pṛthivīpatiḥ
sa kadā cin mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā
pṛṣṭhato dhanur ādāya sasāra gahane vane
yathā hi bhagavān rudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi
anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṃs tatas tataḥ
na hi tena mṛgo viddho jīvan gacchati vai vanam
pūrvarūpaṃ tu tan nūnam āsīt svargagatiṃ prati
parikṣitas tasya rājño viddho yan naṣṭavān mṛgaḥ
dūraṃ cāpahṛtas tena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ
pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane
gavāṃ pracāreṣv āsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam
bhūyiṣṭham upayuñjānaṃ phenam āpibatāṃ payaḥ
tam abhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam
apṛcchad dhanur udyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ
bho bho brahmann ahaṃ rājā parikṣid abhimanyujaḥ
mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān asi
sa munis tasya novāca kiṃ cin maunavrate sthitaḥ
tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat
dhanuṣkoṭyā samutkṣipya sa cainaṃ samudaikṣata
na ca kiṃ cid uvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham
sa rājā krodham utsṛjya vyathitas taṃ tathāgatam
dṛṣṭvā jagāma nagaram ṛṣis tv āste tathaiva saḥ
na hi taṃ rājaśārdūlaṃ kṣamāśīlo mahāmuniḥ
svadharmanirataṃ bhūpaṃ samākṣipto 'py adharṣayat
na hi taṃ rājaśārdūlas tathā dharmaparāyaṇam
jānāti bharataśreṣṭhas tata enam adharṣayat
taruṇas tasya putro 'bhūt tigmatejā mahātapāḥ
śṛṅgī nāma mahākrodho duṣprasādo mahāvrataḥ
sa devaṃ param īśānaṃ sarvabhūtahite ratam
brahmāṇam upatasthe vai kāle kāle susaṃyataḥ
sa tena samanujñāto brahmaṇā gṛham eyivān
sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila
saṃrambhī kopano 'tīva viṣakalpa ṛṣeḥ sutaḥ
uddiśya pitaraṃ tasya yac chrutvā roṣam āharat
ṛṣiputreṇa narmārthaṃ kṛśena dvijasattama
tejasvinas tava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ
śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgin garvito bhava
vyāharatsv ṛṣiputreṣu mā sma kiṃ cid vaco vadīḥ
asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu
kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācas tathāvidhāḥ
darpajāḥ pitaraṃ yas tvaṃ draṣṭā śavadharaṃ tathā
pitrā ca tava tat karma nānurūpam ivātmanaḥ
kṛtaṃ munijanaśreṣṭha yenāhaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ
sūta uvāca
evam uktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ
mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā
sa taṃ kṛśam abhipreṣkya sūnṛtāṃ vācam utsṛjan
apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me 'dya mṛtadhārakaḥ
ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ devam atoṣayat
vanyānnabhojī satataṃ munir maunavrate sthitaḥ
evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me 'dya mṛtadhārakaḥ
kṛśa uvāca
rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā
avasaktaḥ pitus te 'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ
śṛṅgy uvāca
kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño 'niṣṭaṃ durātmanaḥ
brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam
kṛśa uvāca
sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣid abhimanyujaḥ
sasāra mṛgam ekākī viddhvā bāṇena patriṇā
na cāpaśyan mṛgaṃ rājā caraṃs tasmin mahāvane
pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam
taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ
punaḥ punar mṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava
sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata
tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat
śṛṅgiṃs tava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ
so 'pi rājā svanagaraṃ pratiyāto gajāhvayam
sūta uvāca
śrutvaivam ṛṣiputras tu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ
kopasaṃraktanayanaḥ prajvalann iva manyunā
āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā
vāry upaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ
śṛṅgy uvāca
yo 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca
skandhe mṛtam avāsrākṣīt pannagaṃ rājakilbiṣī
taṃ pāpam atisaṃkruddhas takṣakaḥ pannagottamaḥ
āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ
saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati
dvijānām avamantāraṃ kurūṇām ayaśaskaram
no cet tatas takṣako 'pi yāsyate yamamandiram
sūta uvāca
iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaram abhyayāt
āsīnaṃ gocare tasmin vahantaṃ śavapannagam
sa tam ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai
śavena bhujagenāsīd bhūyaḥ krodhasamanvitaḥ
duḥkhāc cāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedam abravīt
śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā
rājñā parikṣitā kopād aśapaṃ tam ahaṃ nṛpam
yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ
saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ
vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇam
tam abravīt pitā brahmaṃs tathā kopasamanvitam
na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmas tapasvinām
kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ yas tapasvī na śaknuyāt
vijetum akṛtaprajñaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ
kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet
yaḥ pravrajyāṃ gṛhītvā tu na bhaved vijitendriyaḥ
varṣakoṭisahasrāṇi sa yāti narakaṃ dhruvam
vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe
nyāyato rakṣitās tena tasya pāpaṃ na rocaye
sarvathā vartamānasya rājño hy asmadvidhaiḥ sadā
kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ
yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet
na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham
rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ
carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo 'sti dharmataḥ
sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyam eva hi
parikṣit tu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ
rakṣaty asmān yathā rājñā rakṣitavyāḥ prajās tathā
teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā
ajānatā vratam idaṃ kṛtam etad asaṃśayam
arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā
udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai
daṇḍāt pratibhayaṃ bhūyaḥ śāntir utpadyate tadā
nodvignaś carate dharmaṃ nodvignaś carate kriyām
rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmāt svargaḥ pratiṣṭhitaḥ
rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñād devāḥ pratiṣṭhitāḥ
devād vṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭer oṣadhayaḥ smṛtāḥ
oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayan satataṃ hitam
manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ
daśaśrotriyasamo rājā ity evaṃ manur abravīt
tasmād idaṃ tvayā bālyāt sahasā duṣkṛtaṃ kṛtam
na hy arhati nṛpaḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā
krodhāt śāpam utsṛjatā tapohānir anuttamā
kṛtātmanas tvayā tāta vipreṇeva pratigrahāt
ato 'haṃ tvāṃ prabravīmi śāpo 'sya na bhaved yathā
parikṣito mahābhāga tathā kuru yatavrata
śṛṅgy uvāca
yady etat sāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam
priyaṃ vāpy apriyaṃ vā te vāg uktā na mṛṣā mayā
naivānyathedaṃ bhavitā pitar eṣa bravīmi te
nāhaṃ mṛṣā prabravīmi svaireṣv api kutaḥ śapan
śamīka uvāca
jānāmy ugraprabhāvaṃ tvāṃ putra satyagiraṃ tathā
nānṛtaṃ hy uktapūrvaṃ te naitan mithyā bhaviṣyati
pitrā putro vayaḥstho 'pi satataṃ vācya eva tu
yathā syād guṇasaṃyuktaḥ prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ
kiṃ punar bāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ prabho
vardhate ca prabhavatāṃ kopo 'tīva mahātmanām
utsīdeyur ime lokāḥ kṣamā cāsya pratikriyā
so 'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara
putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam
sa tvaṃ śamayuto bhūtvā vanyam āhāram āharan
cara krodham imaṃ tyaktvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi
krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam
tato dharmavihīnānāṃ gatir iṣṭā na vidyate
te 'tra dhanyāḥ śubhadhiyo ye dharme satataṃ ratāḥ
narāḥ sukṛtakalyāṇā ātmanaḥ priyakāṅkṣiṇaḥ
śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ
kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām
tasmāc carethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ
kṣamayā prāpsyase lokān brahmaṇaḥ samanantarān
mayā tu śamam āsthāya yac chakyaṃ kartum adya vai
tat kariṣye 'dya tātāhaṃ preṣayiṣye nṛpāya vai
tato gauramukhaṃ śiṣyaṃ śīlavantaṃ guṇānvitam
āhūya yāhi rājānaṃ vṛttāntam idam ucyatām
mama putreṇa śapto 'si bālenākṛtabuddhinā
mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājann amarṣiṇā
sūta uvāca
evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayām āsa suvrataḥ
parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ
saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntam eva ca
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam
so 'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam
viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāḥsthair niveditaḥ
pūjitaś ca narendreṇa dvijo gauramukhas tataḥ
ācakhyau pariviśrānto rājñe sarvam aśeṣataḥ
śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisaṃnidhau
śamīko nāma rājendra viṣaye vartate tava
ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ
tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇair viyojitaḥ
avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe bharatasattama
kṣāntavāṃs tava tat karma putras tasya na cakṣame
tena śapto 'si rājendra pitur ajñātam adya vai
takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyus te vai bhaviṣyati
tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punar athābravīt
tad anyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kena cid apy uta
na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam
tato 'haṃ preṣitas tena tava rājan hitārthinā
iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ
paryatapyata tat pāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ
taṃ ca maunavratadharaṃ śrutvā munivaraṃ tadā
bhūya evābhavad rājā śokasaṃtaptamānasaḥ
anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya tu
paryatapyata bhūyo 'pi kṛtvā tat kilbiṣaṃ muneḥ
na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so 'nvatapyata
aśocad amaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat
tatas taṃ preṣayām āsa rājā gauramukhaṃ tadā
bhūyaḥ prasādaṃ bhagavān karotv iti mameti vai
śrutvā tu vacanaṃ rājño munir gauramukhas tadā
tam anujñāpya vegena prajagāmāśramaṃ guroḥ
tasmiṃś ca gatamātre vai rājā gauramukhe tadā
mantribhir mantrayām āsa saha saṃvignamānasaḥ
niścitya mantribhiś caiva sahito mantratattvavit
prāsādaṃ kārayām āsa ekastambhaṃ surakṣitam
rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaś cauṣadhāni ca
brāhmaṇān siddhamantrāṃś ca sarvato vai nyaveśayat
rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇy evākaroc ca saḥ
mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantāt parirakṣitaḥ
na cainaṃ kaś cid ārūḍhaṃ labhate rājasattamam
vāto 'pi niścaraṃs tatra praveśe vinivāryate
prāpte tu divase tasmin saptame dvijasattama
kāśyapo 'bhyāgamad vidvāṃs taṃ rājānaṃ cikitsitum
śrutaṃ hi tena tad abhūd adya taṃ rājasattamam
takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam
taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye 'ham apajvaram
tatra me 'rthaś ca dharmaś ca bhaviteti vicintayan
taṃ dadarśa sa nāgendras takṣakaḥ kāśyapaṃ pathi
gacchantam ekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayotigaḥ
tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavam
kva bhavāṃs tvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati
kāśyapa uvāca
nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parikṣitam ariṃdamam
takṣakaḥ pannagaśreṣṭhas tejasādya pradhakṣyati
taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā
pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānam amitaujasam
gacchāmi saumya tvaritaṃ sadyaḥ kartum apajvaram
vijñātaviṣavidyo 'haṃ brāhmaṇo lokapūjitaḥ
asmadgurukaṭākṣeṇa kalyo 'haṃ viṣanāśane
takṣaka uvāca
ahaṃ sa takṣako brahmaṃs taṃ dhakṣyāmi mahīpatim
nivartasva na śaktas tvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum
kāśyapa uvāca
ahaṃ taṃ nṛpatiṃ nāga tvayā daṣṭam apajvaram
kariṣya iti me buddhir vidyābalam upāśritaḥ
takṣaka uvāca
daṣṭaṃ yadi mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃ cic cikitsitum
tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭam imaṃ jīvaya kāśyapa
paraṃ mantrabalaṃ yat te tad darśaya yatasva ca
nyagrodham enaṃ dhakṣyāmi paśyatas te dvijottama
sūtaḥ
evam uktas takṣakeṇa kāśyapaḥ punar abravīt
kāśyapa uvāca
daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yam enam abhimanyase
aham enaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama
paśya mantrabalaṃ me 'dya nyagrodhaṃ daśa pannaga
sūta uvāca
evam uktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā
adaśad vṛkṣam abhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ
sa vṛkṣas tena daṣṭaḥ san sadya eva mahādyute
āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ
taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punar abravīt
kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayainaṃ vanaspatim
bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā
bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyam abravīt
vidyābalaṃ pannagendra paśya me 'smin vanaspatau
ahaṃ saṃjīvayāmy enaṃ paśyatas te bhujaṃgama
tataḥ sa bhagavān vidvān kāśyapo dvijasattamaḥ
bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat
aṅkuraṃ taṃ sa kṛtavāṃs tataḥ parṇadvayānvitam
palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ
taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā
uvāca takṣako brahmann etad atyadbhutaṃ tvayi
viprendra yad viṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā
kaṃ tvam artham abhiprepsur yāsi tatra tapodhana
yat te 'bhilaṣitaṃ prāptuṃ phalaṃ tasmān nṛpottamāt
aham eva pradāsyāmi tat te yady api durlabham
vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe
ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet
tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam
viraśmir iva gharmāṃśur antardhānam ito vrajet
kāśyapa uvāca
dhanārthī yāmy ahaṃ tatra tan me ditsa bhujaṃgama
tato 'haṃ vinivartiṣye gṛhāyoragasattama
yatteyaṃ ca pragṛhya vai vinivarte bhujaṃgama
takṣaka uvāca
yāvad dhanaṃ prārthayase tasmād rājñas tato 'dhikam
ahaṃ te 'dya pradāsyāmi nivartasva dvijottama
tad dhanaṃ tasya vo rājā na grahīṣyati kiṃ cana
ime nāgā vahiṣyanti dattaṃ hema mayā bahu
sūta uvāca
takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ
pradadhyau sumahātejā rājānaṃ prati buddhimān
divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā
kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyam apāvartata kāśyapaḥ
daśako prastaṃ me dehi dhanaṃ pannagasattama
na rājānaṃ gamiṣyāmi kiṃ tena nṛpasūnunā
ity uktas takṣakas tena viṃśat koṭīr dhanaṃ dadau
sa jagāma tato vipro dhanaṃ labdhvā yathāsukham
labdhvā vittaṃ munivaras takṣakād yāvad īpsitam
nivṛtte kāśyape tasmin samayena mahātmani
jagāma takṣakas tūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
atha śuśrāva gacchan sa takṣako jagatīpatim
mantrāgadair viṣaharai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ
sa cintayām āsa tadā māyāyogena pārthivaḥ
mayā vañcayitavyo 'sau ka upāyo bhaved iti
tatas tāpasarūpeṇa prāhiṇot sa bhujaṃgamān
phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo 'tha takṣakaḥ
takṣaka uvāca
gacchadhvaṃ yūyam avyagrā rājānaṃ kāryavattayā
phalapatrodakaṃ nāma pratigrāhayituṃ nṛpam
sūta uvāca
te takṣakasamādiṣṭās tathā cakrur bhujaṃgamāḥ
upaninyus tathā rājñe darbhān āpaḥ phalāni ca
tac ca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān
kṛtvā ca teṣāṃ kāryāṇi gamyatām ity uvāca tān
gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu
amātyān suhṛdaś caiva provāca sa narādhipaḥ
bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ
tāpasair upanītāni phalāni sahitā mayā
tato rājā sasacivaḥ phalāny ādātum aicchata
vidhinā saṃprayukto vai ṛṣivākyena tena tu
yasminn eva phale nāgas tam evābhakṣayat svayam
yad gṛhītaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmir abhūd aṇuḥ
hrasvakaḥ kṛṣṇanayanas tāmro varṇena śaunaka
sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivān idam abravīt
astam abhyeti savitā viṣād adya na me bhayam
satyavāg astu sa muniḥ kṛmiko māṃ daśatv ayam
takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhavet
te cainam anvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ
evam uktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃniveśya ha
kṛmikaṃ prāhasat tūrṇaṃ mumūrṣur naṣṭacetanaḥ
hasann eva ca bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ
tasmāt phalād viniṣkramya yat tad rājñe niveditam
veṣṭayitvā ca bhogena vinadya ca mahāsvanam
adaśat pṛthivīpālaṃ takṣakaḥ pannageśvaraḥ
sūta uvāca
taṃ tathā mantriṇo dṛṣṭvā bhogena pariveṣṭitam
vivarṇavadanāḥ sarve rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ
taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā mantriṇas te pradudruvuḥ
apaśyaṃś caiva te yāntam ākāśe nāgam adbhutam
sīmantam iva kurvāṇaṃ nabhasaḥ padmavarcasam
takṣakaṃ pannagaśreṣṭhaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
tatas tu te tad gṛham agninā vṛtaṃ; pradīpyamānaṃ viṣajena bhoginaḥ
bhayāt parityajya diśaḥ prapedire; papāta tac cāśanitāḍitaṃ yathā
tato nṛpe takṣakatejasā hate; prayujya sarvāḥ paralokasatkriyāḥ
śucir dvijo rājapurohitas tadā; tathaiva te tasya nṛpasya mantriṇaḥ
nṛpaṃ śiśuṃ tasya sutaṃ pracakrire; sametya sarve puravāsino janāḥ
nṛpaṃ yam āhus tam amitraghātinaṃ; kurupravīraṃ janamejayaṃ janāḥ
sa bāla evāryamatir nṛpottamaḥ; sahaiva tair mantripurohitais tadā
śaśāsa rājyaṃ kurupuṃgavāgrajo; yathāsya vīraḥ prapitāmahas tathā
tatas tu rājānam amitratāpanaṃ; samīkṣya te tasya nṛpasya mantriṇaḥ
suvarṇavarmāṇam upetya kāśipaṃ; vapuṣṭamārthaṃ varayāṃ pracakramuḥ
tataḥ sa rājā pradadau vapuṣṭamāṃ; kurupravīrāya parīkṣya dharmataḥ
sa cāpi tāṃ prāpya mudā yuto 'bhavan; na cānyanārīṣu mano dadhe kva cit
saraḥsu phulleṣu vaneṣu caiva ha; prasannacetā vijahāra vīryavān
tathā sa rājanyavaro vijahrivān; yathorvaśīṃ prāpya purā purūravāḥ
vapuṣṭamā cāpi varaṃ patiṃ tadā; pratītarūpaṃ samavāpya bhūmipam
bhāvena rāmā ramayāṃ babhūva vai; vihārakāleṣv avarodhasundarī
sūta uvāca
etasminn eva kāle tu jaratkārur mahātapāḥ
cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ
caran dīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ
tīrtheṣv āplavanaṃ kurvan puṇyeṣu vicacāra ha
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann aharahar muniḥ
sa dadarśa pitṝn garte lambamānān adhomukhān
ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambam āśritān
taṃ ca tantuṃ śanair ākhum ādadānaṃ bilāśrayam
nirāhārān kṛśān dīnān garte ''rtāṃs trāṇam icchataḥ
upasṛtya sa tān dīnān dīnarūpo 'bhyabhāṣata
ke bhavanto 'valambante vīraṇastambam āśritāḥ
durbalaṃ khāditair mūlair ākhunā bilavāsinā
vīraṇastambake mūlaṃ yad apy ekam iha sthitam
tad apy ayaṃ śanair ākhur ādatte daśanaiḥ śitaiḥ
chetsyate 'lpāvaśiṣṭatvād etad apy acirād iva
tataḥ stha patitāro 'tra garte asminn adhomukhāḥ
tato me duḥkham utpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmān adhomukhān
kṛcchrām āpadam āpannān priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ
tapaso 'sya caturthena tṛtīyenāpi vā punaḥ
ardhena vāpi nistartum āpadaṃ brūta māciram
athavāpi samagreṇa tarantu tapasā mama
bhavantaḥ sarva evāsmāt kāmam evaṃ vidhīyatām
pitara ūcuḥ
ṛddho bhavān brahmacārī yo nas trātum ihecchati
na tu viprāgrya tapasā śakyam etad vyapohitum
asti nas tāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara
saṃtānaprakṣayād brahman patāmo niraye 'śucau
saṃtānaṃ hi paro dharma evam āha pitāmahaḥ
lambatām iha nas tāta na jñānaṃ pratibhāti vai
yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam
ṛddho bhavān mahābhāgo yo naḥ śocyān suduḥkhitān
śocyān suduḥkhitān asmān kasmād vedavidāṃ vara
śocasy upetya kāruṇyāc chṛṇu ye vai vayaṃ dvija
yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
lokāt puṇyād iha bhraṣṭāḥ saṃtānaprakṣayād vibho
pranaṣṭaṃ nas tapaḥ puṇyaṃ na hi nas tantur asti vai
asti tv eko 'dya nas tantuḥ so 'pi nāsti yathā tathā
mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ bandhuḥ sa kila naḥ kule
jaratkārur iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ
niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ
tena sma tapaso lobhāt kṛcchram āpāditā vayam
na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vāsti kaś cana
tasmāl lambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hy anāthavat
sa vaktavyas tvayā dṛṣṭvā asmākaṃ nāthavattayā
pitaras te 'valambante garte dīnā adhomukhāḥ
sādhu dārān kuruṣveti prajāyasveti cābhibho
na tac ca kutapodānaiḥ prāpyate phalam uttamam
yac ca kudārasaṃtānaprāptau saṃprāpyate 'mitam
kṣālanas tāta jāyaṃte sarva eva hi mānavāḥ
pitṛdevarṣimanujā bhartavyā āryavarṇajaiḥ
athānyathā vartamānā vāryāḥ syus tridivaukasām
tvaṃ tāta samyag jānīhi dharmajñaḥ san na vetsi kim
kulatantur hi naḥ śiṣṭas tvam evaikas tapodhana
yaṃ tu paśyasi no brahman vīraṇastambam āśritān
eṣo 'smākaṃ kulastamba āsīt svakulavardhanaḥ
yāni paśyasi vai brahman mūlānīhāsya vīrudhaḥ
ete nas tantavas tāta kālena paribhakṣitāḥ
yat tv etat paśyasi brahman mūlam asyārdhabhakṣitam
tatra lambāmahe sarve so 'py ekas tapa āsthitaḥ
yam ākhuṃ paśyasi brahman kāla eṣa mahābalaḥ
sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan
jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānam acetasam
na hi nas tat tapas tasya tārayiṣyati sattama
chinnamūlān paribhraṣṭān kālopahatacetasaḥ
narakapratiṣṭhān paśyāsmān yathā duṣkṛtinas tathā
asmāsu patiteṣv atra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ
chinnaḥ kālena so 'py atra gantā vai narakaṃ tataḥ
tapo vāpy athavā yajño yac cānyat pāvanaṃ mahat
tat sarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam
sa tāta dṛṣṭvā brūyās tvaṃ jaratkāruṃ tapasvinam
yathādṛṣṭam idaṃ cāsmai tvayākhyeyam aśeṣataḥ
yathā dārān prakuryāt sa putrāṃś cotpādayed yathā
tathā brahmaṃs tvayā vācyaḥ so 'smākaṃ nāthavattayā
bāndhavānāṃ hitasyeha yathā cātmakulaṃ tathā
kas tvaṃ bandhum ivāsmākam anuśocasi sattama
śrotum icchāma sarveṣāṃ ko bhavān iha tiṣṭhati
sūta uvāca
etac chrutvā jaratkārur duḥkhaśokaparāyaṇaḥ
uvāca svān pitṝn duḥkhād bāṣpasaṃdigdhayā girā
jaratkārur uvāca
mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ
tad brūta yan mayā kāryaṃ bhavatāṃ priyakāmyayā
aham eva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥ
tad daṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛter akṛtātmanaḥ
pitara ūcuḥ
putra diṣṭyāsi saṃprāpta imaṃ deśaṃ yadṛcchayā
kimarthaṃ ca tvayā brahman na kṛto dārasaṃgrahaḥ
dharmārthakāmais tu sukhaprahīṇā; bhikṣāṭanāḥ karpaṭabaddhagātrāḥ
kṣutkṣāmakaṇṭhā vasudhāṃ bhramanti; dārān parityajya gatā narā ye
na te kratuśatair lokāḥ prāpyante divi mānada; tapobhir vividhair vāpi yāṃl lokān putriṇo gatāḥ
jaratkārur uvāca
mamāyaṃ pitaro nityaṃ hṛdy arthaḥ parivartate
ūrdhvaretāḥ śarīraṃ vai prāpayeyam amutra vai
na dārān vai kariṣye 'ham iti me bhāvitaṃ manaḥ
evaṃ dṛṣṭvā tu bhavataḥ śakuntān iva lambataḥ
mayā nivartitā buddhir brahmacaryāt pitāmahāḥ
kariṣye vaḥ priyaṃ kāmaṃ nivekṣye nātra saṃśayaḥ
sanāmnīṃ yady ahaṃ kanyām upalapsye kadā cana
bhaviṣyati ca yā kā cid bhaikṣavat svayam udyatā
pratigrahītā tām asmi na bhareyaṃ ca yām aham
evaṃvidham ahaṃ kuryāṃ niveśaṃ prāpnuyāṃ yadi
anyathā na kariṣye tu satyam etat pitāmahāḥ
tatra cotpatsyate jantur bhavatāṃ tāraṇāya vai
śāśvatāś cāvyayāś caiva tiṣṭhantu pitaro mama
sūta uvāca
evam uktvā tu sa pitṝṃś cacāra pṛthivīṃ muniḥ
na ca sma labhate bhāryāṃ vṛddho 'yam iti śaunaka
yadā nirvedam āpannaḥ pitṛbhiś coditas tathā
tadāraṇyaṃ sa gatvoccaiś cukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ
sa tv araṇyagataḥ prājñaḥ pitṝṇāṃ hitakāmyayā
uvāca kanyāṃ yācāmi tisro vācaḥ śanair imāḥ
yāni bhūtāni santīha sthāvarāṇi carāṇi ca
antarhitāni vā yāni tāni śṛṇvantu me vacaḥ
ugre tapasi vartantaṃ pitaraś codayanti mām
niviśasveti duḥkhārtās teṣāṃ priyacikīrṣayā
niveśārthy akhilāṃ bhūmiṃ kanyābhaikṣaṃ carāmi bhoḥ
daridro duḥkhaśīlaś ca pitṛbhiḥ saṃniyojitaḥ
yasya kanyāsti bhūtasya ye mayeha prakīrtitāḥ
te me kanyāṃ prayacchantu carataḥ sarvatodiśam
mama kanyā sanāmnī yā bhaikṣavac codyatā bhavet
bhareyaṃ caiva yāṃ nāhaṃ tāṃ me kanyāṃ prayacchata
tatas te pannagā ye vai jaratkārau samāhitāḥ
tām ādāya pravṛttiṃ te vāsukeḥ pratyavedayan
teṣāṃ śrutvā sa nāgendraḥ kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtām
pragṛhyāraṇyam agamat samīpaṃ tasya pannagaḥ
tatra tāṃ bhaikṣavat kanyāṃ prādāt tasmai mahātmane
nāgendro vāsukir brahman na sa tāṃ pratyagṛhṇata
asanāmeti vai matvā bharaṇe cāvicārite
mokṣabhāve sthitaś cāpi dvandvībhūtaḥ parigrahe
tato nāma sa kanyāyāḥ papraccha bhṛgunandana
vāsuke bharaṇaṃ cāsyā na kuryām ity uvāca ha
rurur uvāca
kimarthaṃ sā tu nāgendro dvijendrāya kṛtātmane
avijñātāya vai dattā svasā rājīvalocanā
pramatir uvāca
sūta uvāca
vāsukis tv abravīd vākyaṃ jaratkārum ṛṣiṃ tadā
sanāmā tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā
bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama
rakṣaṇaṃ ca kariṣye 'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana
ṛṣir uvāca
tvadarthaṃ rakṣyate caiṣā mayā munivarottama
na bhariṣye 'ham etāṃ vai eṣa me samayaḥ kṛtaḥ
apriyaṃ ca na kartavyaṃ kṛte caināṃ tyajāmy aham
pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīm iti
jaratkārus tadā veśma bhujagasya jagāma ha
tatra mantravidāṃ śreṣṭhas tapovṛddho mahāvrataḥ
jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam
tato vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatam
jagāma bhāryām ādāya stūyamāno maharṣibhiḥ
śayanaṃ tatra vai kḷptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam
tatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkārur uvāsa ha
sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ
vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadā cana
tyajeyam apriye hi tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe
etad gṛhāṇa vacanaṃ mayā yat samudīritam
tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapates tu sā
atiduḥkhānvitā vācaṃ tam uvācaivam astv iti
tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlam upācarat
upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī
ṛtukāle tataḥ snātā kadā cid vāsukeḥ svasā
bhartāraṃ taṃ yathānyāyam upatasthe mahāmunim
tatra tasyāḥ samabhavad garbho jvalanasaṃnibhaḥ
atīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ
śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ
tataḥ katipayāhasya jaratkārur mahātapāḥ
utsaṅge 'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat
tasmiṃś ca supte viprendre savitāstam iyād girim
ahnaḥ parikṣaye brahmaṃs tataḥ sācintayat tadā
vāsuker bhaginī bhītā dharmalopān manasvinī
kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyād bhartur utthāpanaṃ na vā
duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām
kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo 'tha vā punaḥ
dharmalopo garīyān vai syād atrety akaron manaḥ
utthāpayiṣye yady enaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati
dharmalopo bhaved asya saṃdhyātikramaṇe dhruvam
iti niścitya manasā jaratkārur bhujaṃgamā
tam ṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānam analopamam
uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī
uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo 'stam upagacchati
saṃdhyām upāssva bhagavann apaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ
prāduṣkṛtāgnihotro 'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ
saṃdhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho
evam uktaḥ sa bhagavāñ jaratkārur mahātapāḥ
bhāryāṃ prasphuramāṇoṣṭha idaṃ vacanam abravīt
avamānaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame
samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam
na hi tejo 'sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ
astaṃ gantuṃ yathākālam iti me hṛdi vartate
na cāpy avamatasyeha vastuṃ roceta kasya cit
kiṃ punar dharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā
nāvamānāt kṛtavatī divaso 'stam upeyivān
evam uktā jaratkārur bhartrā hṛdayakampanam
abravīd bhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane
nāvamānāt kṛtavatī tavāhaṃ pratibodhanam
dharmalopo na te vipra syād ity etat kṛtaṃ mayā
uvāca bhāryām ity ukto jaratkārur mahātapāḥ
ṛṣiḥ kopasamāviṣṭas tyaktukāmo bhujaṃgamām
na me vāg anṛtaṃ prāha gamiṣye 'haṃ bhujaṃgame
samayo hy eṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ
sukham asmy uṣito bhadre brūyās tvaṃ bhrātaraṃ śubhe
ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavān iti
tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartum arhasi
ity uktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṃ tadā
jaratkāruṃ jaratkāruś cintāśokaparāyaṇā
bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā
kṛtāñjalir varārohā paryaśrunayanā tataḥ
dhairyam ālambya vāmorūr hṛdayena pravepatā
na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam
dharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām
pradāne kāraṇaṃ yac ca mama tubhyaṃ dvijottama
apatyārthaṃ tu me bhrātā jñātīnāṃ hitakāmyayā
tad alabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukhiḥ
mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattama
apatyam īpṣitaṃ tvattas tac ca tāvan na dṛśyate
tvatto hy apatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavet
saṃprayogo bhaven nāyaṃ mama moghas tvayā dvija
jñātīnāṃ hitam icchantī bhagavaṃs tvāṃ prasādaye
imam avyaktarūpaṃ me garbham ādhāya sattama
kathaṃ tyaktvā mahātmā san gantum icchasy anāgasam
evam uktas tu sa munir bhāryāṃ vacanam abravīt
yady uktam anurūpaṃ ca jaratkārus tapodhanaḥ
asty eṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaropamaḥ
ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ
evam uktvā sa dharmātmā jaratkārur mahān ṛṣiḥ
ugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ
sūta uvāca
gatamātraṃ tu bhartāraṃ jaratkārur avedayat
bhrātus tvaritam āgamya yathātathyaṃ tapodhana
tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahad apriyam
uvāca bhaginīṃ dīnāṃ tadā dīnataraḥ svayam
jānāsi bhadre yat kāryaṃ pradāne kāraṇaṃ ca yat
pannagānāṃ hitārthāya putras te syāt tato yadi
sa sarpasatrāt kila no mokṣayiṣyati vīryavān
evaṃ pitāmahaḥ pūrvam uktavān māṃ suraiḥ saha
apy asti garbhaḥ subhage tasmāt te munisattamāt
na cecchāmy aphalaṃ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ
kāmaṃ ca mama na nyāyyaṃ praṣṭuṃ tvāṃ kāryam īdṛśam
kiṃ tu kāryagarīyastvāt tatas tvāham acūcudam
durvāsatāṃ viditvā ca bhartus te 'titapasvinaḥ
nainam anvāgamiṣyāmi kadā cid dhi śapet sa mām
ācakṣva bhadre bhartus tvaṃ sarvam eva viceṣṭitam
śalyam uddhara me ghoraṃ bhadre hṛdi cirasthitam
jaratkārus tato vākyam ity uktā pratyabhāṣata
āśvāsayantī saṃtaptaṃ vāsukiṃ pannageśvaram
pṛṣṭo mayāpatyahetoḥ sa mahātmā mahātapāḥ
astīty udaram uddiśya mamedaṃ gatavāṃś ca saḥ
bhūya evābhavad bhrātā śokasaṃtaptamānasaḥ
svaireṣv api na tenāhaṃ smarāmi vitathaṃ kva cit
uktapūrvaṃ kuto rājan sāṃparāye sa vakṣyati
na saṃtāpas tvayā kāryaḥ kāryaṃ prati bhujaṃgame
utpatsyati hi te putro jvalanārkasamadyutiḥ
ity uktvā hi sa māṃ bhrātar gato bhartā tapovanam
tasmād vyetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sthitam
etac chrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā
evam astv iti tad vākyaṃ bhaginyāḥ pratyagṛhṇata
sāntvamānārthadānaiś ca pūjayā cānurūpayā
sodaryāṃ pūjayām āsa svasāraṃ pannagottamaḥ
tataḥ sa vavṛdhe garbho mahātejā raviprabhaḥ
yathā somo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi
yathākālaṃ tu sā brahman prajajñe bhujagasvasā
kumāraṃ devagarbhābhaṃ pitṛmātṛbhayāpaham
vavṛdhe sa ca tatraiva nāgarājaniveśane
vedāṃś cādhijage sāṅgān bhārgavāc cyavanātmajāt
caritavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ
nāma cāsyābhavat khyātaṃ lokeṣv āstīka ity uta
astīty uktvā gato yasmāt pitā garbhastham eva tam
vanaṃ tasmād idaṃ tasya nāmāstīketi viśrutam
sa bāla eva tatrasthaś carann amitabuddhimān
gṛhe pannagarājasya prayatnāt paryarakṣyata
bhagavān iva deveśaḥ śūlapāṇir hiraṇyadaḥ
vivardhamānaḥ sarvāṃs tān pannagān abhyaharṣayat
śaunaka uvāca
sūtasya vacanaṃ śrutvā śaunakaḥ prāha vismitaḥ
yad apṛcchat tadā rājā mantriṇo janamejayaḥ
pituḥ svargagatiṃ tan me vistareṇa punar vada
sūta uvāca
śṛṇu brahman yathā pṛṣṭā mantriṇo nṛpates tadā
ākhyātavantas te sarve nidhanaṃ tat parikṣitaḥ
janamejaya uvāca
jānanti tu bhavantas tad yathāvṛttaḥ pitā mama
āsīd yathā ca nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ
śrutvā bhavatsakāśād dhi pitur vṛttam aśeṣataḥ
kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātu cit
sūta uvāca
mantriṇo 'thābruvan vākyaṃ pṛṣṭās tena mahātmanā
sarvadharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam
śṛṇu pārthiva yad brūṣe pitus tava mahātmanaḥ
caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataś ca saḥ
dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava
āsīd iha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat
cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata
dharmato dharmavid rājā dharmo vigrahavān iva
rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmān atulavikramaḥ
dveṣṭāras tasya naivāsan sa ca na dveṣṭi kaṃ cana
samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatir ivābhavat
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva svakarmasu
sthitāḥ sumanaso rājaṃs tena rājñā svanuṣṭhitāḥ
vidhavānāthakṛpaṇān vikalāṃś ca babhāra saḥ
sudarśaḥ sarvabhūtānām āsīt soma ivāparaḥ
tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmān satyavāg dṛḍhavikramaḥ
dhanurvede ca śiṣyo 'bhūn nṛpaḥ śāradvatasya saḥ
govindasya priyaś cāsīt pitā te janamejaya
lokasya caiva sarvasya priya āsīn mahāyaśāḥ
parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyām ajāyata
parikṣid abhavat tena saubhadrasyātmajo balī
rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇair nṛpaḥ
jitendriyaś cātmavāṃś ca medhāvī vṛddhasevitaḥ
ṣaḍvargavin mahābuddhir nītidharmavid uttamaḥ
prajā imās tava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇy apālayat
tato gatiṃ samāpannaḥ sarveṣām anivartinīm
tato diṣṭāntam āpannaḥ sarpeṇānativartitam
tatas tvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān
idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kurukulāgatam
bāla evābhijāto 'si sarvabhūtānupālakaḥ
janamejaya uvāca
nāsmin kule jātu babhūva rājā; yo na prajānāṃ hitakṛt priyaś ca
viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ; vṛttaṃ mahad vṛttaparāyaṇānām
kathaṃ nidhanam āpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ
ācakṣadhvaṃ yathāvan me śrotum icchāmi tattvataḥ
sūta uvāca
sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇas te narādhipam
ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahite ratāḥ
babhūva mṛgayāśīlas tava rājan pitā sadā
yathā pāṇḍur mahābhāgo dhanurdharavaro yudhi
asmāsv āsajya sarvāṇi rājakāryāṇy aśeṣataḥ
sa kadā cid vanacaro mṛgaṃ vivyādha patriṇā
viddhvā cānvasarat tūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane
padātir baddhanistriṃśas tatāyudhakalāpavān
na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava
pariśrānto vayaḥsthaś ca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ
kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munim antike
sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavratānvitam
na ca kiṃ cid uvācainaṃ sa muniḥ pṛcchato 'pi san
tato rājā kṣucchramārtas taṃ muniṃ sthāṇuvat sthitam
maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ yayau
na bubodha hi taṃ rājā maunavratadharaṃ munim
sa taṃ manyusamāviṣṭo dharṣayām āsa te pitā
mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt
tasya śuddhātmanaḥ prādāt skandhe bharatasattama
na covāca sa medhāvī tam atho sādhv asādhu vā
tasthau tathaiva cākrudhyan sarpaṃ skandhena dhārayan
mantriṇa ūcuḥ
tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam
muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ punar āyayau
ṛṣes tasya tu putro 'bhūd gavi jāto mahāyaśāḥ
śṛṅgī nāma mahātejās tigmavīryo 'tikopanaḥ
brahmāṇaṃ so 'bhyupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha
anujñāto gatas tatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā
sakhyuḥ sakāśāt pitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā
mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejaya
vahantaṃ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam
tapasvinam atīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa
jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇy athādbhute
tapasā dyotitātmānaṃ sveṣv aṅgeṣu yataṃ tathā
śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tam alolupam
akṣudram anasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava
śaśāpātha sa tac chrutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥ
ṛṣeḥ putro mahātejā bālo 'pi sthavirair varaḥ
sa kṣipram udakaṃ spṛṣṭvā roṣād idam uvāca ha
pitaraṃ te 'bhisaṃdhāya tejasā prajvalann iva
anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpam avāsṛjat
taṃ nāgas takṣakaḥ kruddhas tejasā sādayiṣyati
āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ
saptarātrād itaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam
ity uktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so 'bhavat
dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ pratyavedayat
sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayām āsa te pituḥ
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ guṇānvitam
ācakhyau sa ca viśrānto rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ
śapto 'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate
takṣakas tvāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati
śrutvā tu tad vaco ghoraṃ pitā te janamejaya
yatto 'bhavat paritrastas takṣakāt pannagottamāt
tatas tasmiṃs tu divase saptame samupasthite
rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantum aicchata
taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakas tadā
tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ vrajan
kva bhavāṃs tvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati
kāśyapa uvāca
yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣin nāma vai dvija
takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai
gacchāmy ahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartum apajvaram
mayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati
takṣaka uvāca
kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitum icchasi
ahaṃ sa takṣako brahman paśya me vīryam adbhutam
na śaktas tvaṃ mayā daṣṭaṃ taṃ saṃjīvayituṃ nṛpam
ity uktvā takṣakas tatra so 'daśad vai vanaspatim
sa daṣṭamātro nāgena bhasmībhūto 'bhavan nagaḥ
kāśyapaś ca tato rājann ajīvayata taṃ nagam
tatas taṃ lobhayām āsa kāmaṃ brūhīti takṣakaḥ
sa evam uktas taṃ prāha kāśyapas takṣakaṃ punaḥ
brūhi kāmam ahaṃ te 'dya dadmi svaṃ veśma gamyatām
mantriṇa ūcuḥ
dhanalipsur ahaṃ tatra yāmīty uktaś ca tena saḥ
tam uvāca mahātmānaṃ mānayañ ślakṣṇayā girā
yāvad dhanaṃ prārthayase tasmād rājñas tato 'dhikam
gṛhāṇa matta eva tvaṃ saṃnivartasva cānagha
sa evam ukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ
labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakād yāvad īpsitam
tasmin pratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ
taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava
prāsādasthaṃ yattam api dagdhavān viṣavahninā
tatas tvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ
etad dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvan nṛpasattama
asmābhir nikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇam
śrutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavam
asya carṣer uttaṅkasya vidhatsva yad anantaram
sautir uvāca
janamejaya uvāca
etasminn eva kāle tu sa rājā janamejayaḥ
uvāca mantriṇaḥ sarvān idaṃ vākyam ariṃdamaḥ
atha tat kathitaṃ kena yad vṛttaṃ tad vanaspatau
āścaryabhūtaṃ lokasya bhasmarāśīkṛtaṃ tadā
yad vṛkṣaṃ jīvayām āsa kāśyapas takṣakeṇa vai
nūnaṃ mantrair hataviṣo na praṇaśyeta kāśyapāt
cintayām āsa pāpātmā manasā pannagādhamaḥ
daṣṭaṃ yadi mayā vipraḥ pārthivaṃ jīvayiṣyati
takṣakaḥ saṃhataviṣo loke yāsyati hāsyatām
vicintyaivaṃ kṛtā tena dhruvaṃ tuṣṭir dvijasya vai
bhaviṣyati hy upāyena yasya dāsyāmi yātanām
janamejaya uvāca
etat tu śrotum icchāmi aṭavyāṃ nirjane vane
saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yat tadā
kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi bhavatāṃ śrotram āgatam
śrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matim
mantriṇa ūcuḥ
śṛṇu rājan yathāsmākaṃ yenaitat kathitaṃ purā
samāgamaṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani
tasmin vṛkṣe naraḥ kaś cid indhanārthāya pārthiva
vicinvan pūrvam ārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatim
abudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau
sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto 'bhavat tadā
dvijaprabhāvād rājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ
tena gatvā nṛpaśreṣṭha nagare 'smin niveditam
yathāvṛttaṃ tu tat sarvaṃ takṣakasya dvijasya ca
etat te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ yathāśrutam
śrutvā tu nṛpaśārdūla prakuruṣva yathepsitam
sūta uvāca
mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ
paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣat kare karam
niḥśvāsam uṣṇam asakṛd dīrghaṃ rājīvalocanaḥ
mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ pratataṃ nṛpaḥ
uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ
durdharaṃ bāṣpam utsṛjya spṛṣṭvā cāpo yathāvidhi
muhūrtam iva ca dhyātvā niścitya manasā nṛpaḥ
amarṣī mantriṇaḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt
śrutvaitad bhavatāṃ vākyaṃ pitur me svargatiṃ prati
niściteyaṃ mama matir yā vai tāṃ me nibodhata
anantaram ahaṃ manye takṣakāya durātmane
pratikartavyam ity eva yena me hiṃsitaḥ pitā
ṛṣer hi śṛṅger vacanaṃ kṛtvā dagdhvā ca pārthivam
iyaṃ durātmatā tasya kāśyapaṃ yo nyavartayat
yadi gacched asau pāpo nanu jīvet pitā mama
parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvet sa pārthivaḥ
kāśyapasya prasādena mantriṇāṃ sunayena ca
sa tu vāritavān mohāt kāśyapaṃ dvijasattamam
saṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānam aparājitam
mahān atikramo hy eṣa takṣakasya durātmanaḥ
dvijasya yo 'dadad dravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayed iti
uttaṅkasya priyaṃ kurvann ātmanaś ca mahat priyam
bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ yāsyāmy apacitiṃ pituḥ
sarpasatraṃ vidhāsyāmi nāgānāṃ kṣayakārakam
sūta uvāca
evam uktvā tataḥ śrīmān mantribhiś cānumoditaḥ
āruroha pratijñāṃ sa sarpasatrāya pārthivaḥ
brahman bharataśārdūlo rājā pārikṣitas tadā
purohitam athāhūya ṛtvijaṃ vasudhādhipaḥ
abravīd vākyasaṃpannaḥ saṃpadarthakaraṃ vacaḥ
yo me hiṃsitavāṃs tātaṃ takṣakaḥ sa durātmavān
pratikuryāṃ yathā tasya tad bhavanto bruvantu me
api tat karma viditaṃ bhavatāṃ yena pannagam
takṣakaṃ saṃpradīpte 'gnau prāpsye 'haṃ sahabāndhavam
yathā tena pitā mahyaṃ pūrvaṃ dagdho viṣāgninā
tathāham api taṃ pāpaṃ dagdhum icchāmi pannagam
ṛtvija ūcuḥ
asti rājan mahat satraṃ tvadarthaṃ devanirmitam
sarpasatram iti khyātaṃ purāṇe kathyate nṛpa
āhartā tasya satrasya tvan nānyo 'sti narādhipa
iti paurāṇikāḥ prāhur asmākaṃ cāsti sa kratuḥ
sūta uvāca
evam uktaḥ sa rājarṣir mene sarpaṃ hi takṣakam
hutāśanamukhaṃ dīptaṃ praviṣṭam iti sattama
tato 'bravīn mantravidas tān rājā brāhmaṇāṃs tadā
āhariṣyāmi tat satraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me
tatas te ṛtvijas tasya śāstrato dvijasattama
deśaṃ taṃ māpayām āsur yajñāyatanakāraṇāt
yathāvaj jñānaviduṣaḥ sarve buddhyā paraṃ gatāḥ
ṛddhyā paramayā yuktam iṣṭaṃ dvijagaṇāyutam
prabhūtadhanadhānyāḍhyam ṛtvigbhiḥ suniveśitam
nirmāya cāpi vidhivad yajñāyatanam īpsitam
rājānaṃ dīkṣayām āsuḥ sarpasatrāptaye tadā
idaṃ cāsīt tatra pūrvaṃ sarpasatre bhaviṣyati
nimittaṃ mahad utpannaṃ yajñavighnakaraṃ tadā
yajñasyāyatane tasmin kriyamāṇe vaco 'bravīt
sthapatir buddhisaṃpanno vāstuvidyāviśāradaḥ
ity abravīt sūtradhāraḥ sūtaḥ paurāṇikas tadā
yasmin deśe ca kāle ca māpaneyaṃ pravartitā
brāhmaṇaṃ kāraṇaṃ kṛtvā nāyaṃ saṃsthāsyate kratuḥ
etac chrutvā tu rājā sa prāgdīkṣākālam abravīt
kṣattāraṃ neha me kaś cid ajñātaḥ praviśed iti
tataḥ karma pravavṛte sarpasatre vidhānataḥ
paryakrāmaṃś ca vidhivat sve sve karmaṇi yājakāḥ
paridhāya kṛṣṇavāsāṃsi dhūmasaṃraktalocanāḥ
juhuvur mantravac caiva samiddhaṃ jātavedasam
kampayantaś ca sarveṣām uragāṇāṃ manāṃsi te
sarpān ājuhuvus tatra sarvān agnimukhe tadā
tataḥ sarpāḥ samāpetuḥ pradīpte havyavāhane
viveṣṭamānāḥ kṛpaṇā āhvayantaḥ parasparam
visphurantaḥ śvasantaś ca veṣṭayantas tathā pare
pucchaiḥ śirobhiś ca bhṛśaṃ citrabhānuṃ prapedire
śvetāḥ kṛṣṇāś ca nīlāś ca sthavirāḥ śiśavas tathā
ruvanto bhairavān nādān petur dīpte vibhāvasau
krośayojanamātrā hi gokarṇasya pramāṇataḥ
patanty ajasraṃ vegena cāgnāv agnimatāṃ vara
evaṃ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca
avaśāni vinaṣṭāni pannagānāṃ dvijottama
indurā iva tatrānye hastihastā ivāpare
mattā iva ca mātaṅgā mahākāyā mahābalāḥ
uccāvacāś ca bahavo nānāvarṇā viṣolbaṇāḥ
ghorāś ca parighaprakhyā dandaśūkā mahābalāḥ
prapetur agnāv uragā mātṛvāgdaṇḍapīḍitāḥ
śaunaka uvāca
sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ
janamejayasya ke tv āsann ṛtvijaḥ paramarṣayaḥ
ke sadasyā babhūvuś ca sarpasatre sudāruṇe
viṣādajanane 'tyarthaṃ pannagānāṃ mahābhaye
sarvaṃ vistaratas tāta bhavāñ śaṃsitum arhati
sarpasatravidhānajñā vijñeyās te hi sūtaja
sūta uvāca
hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām
ye ṛtvijaḥ sadasyāś ca tasyāsan nṛpates tadā
tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaś caṇḍabhārgavaḥ
cyavanasyānvaye jātaḥ khyāto vedavidāṃ varaḥ
udgātā brāhmaṇo vṛddho vidvān kautsāryajaiminiḥ
brahmābhavac chārṅgaravo adhvaryur bodhapiṅgalaḥ
uttaṅko hy abhavat tatra netā ca brāhmaṇottamaḥ
kuṇḍaladveṣatas tatra sarpān dahati sarvataḥ
sadasyaś cābhavad vyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān
uddālakaḥ śamaṭhakaḥ śvetaketuś ca pañcamaḥ
asito devalaś caiva nāradaḥ parvatas tathā
ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo dvijaḥ kuṭighaṭas tathā
vātsyaḥ śrutaśravā vṛddhas tapaḥsvādhyāyaśīlavān
kahoḍo devaśarmā ca maudgalyaḥ śamasaubharaḥ
ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ
sadasyā abhavaṃs tatra satre pārikṣitasya ha
juhvatsv ṛtvikṣv atha tadā sarpasatre mahākratau
ahayaḥ prāpataṃs tatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ
vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ
vavau gandhaś ca tumulo dahyatām aniśaṃ tadā
patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare
aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam
takṣakas tu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam
jagāma bhayasaṃvignaḥ śaraṇārthī surarṣabham
gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāya bhujagottamaḥ
agacchac charaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram
tam indraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka
bhayaṃ nāgendra tasmād vai sarpasatrāt kathaṃ cana
prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ
tasmāt tava bhayaṃ nāsti vyetu te mānaso jvaraḥ
evam āśvāsitas tena tataḥ sa bhujagottamaḥ
uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī
ajasraṃ nipatatsv agnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ
alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata
kaśmalaṃ cāviśad ghoraṃ vāsukiṃ pannageśvaram
sa ghūrṇamānahṛdayo bhaginīm idam abravīt
dahyante 'ṅgāni me bhadre diśo na pratibhānti ca
sīdāmīva ca saṃmohād ghūrṇatīva ca me manaḥ
dṛṣṭir bhramati me 'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca
patiṣyāmy avaśo 'dyāhaṃ tasmin dīpte vibhāvasau
pārikṣitasya yajño 'sau vartate 'smajjighāṃsayā
vyaktaṃ mayāpi gantavyaṃ pitṛrājaniveśanam
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto yadartham asi me svasaḥ
jaratkāroḥ purā dattā sā trāhy asmān sabāndhavān
āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagottame
pratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ svayam āha pitāmahaḥ
tad vatse brūhi vatsaṃ svaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatam
mamādya tvaṃ sabhṛtyasya mokṣārthaṃ vedavittamam
sūta uvāca
tata āhūya putraṃ svaṃ jaratkārur bhujaṃgamā
vāsuker nāgarājasya vacanād idam abravīt
ahaṃ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ
kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptas tat kuruṣva yathātatham
āstīka uvāca
kiṃnimittaṃ mama pitur dattā tvaṃ mātulena me
tan mamācakṣva tattvena śrutvā kartāsmi tat tathā
sūta uvāca
tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī
bhaginī nāgarājasya jaratkārur aviklavā
bhujagānām aśeṣāṇāṃ mātā kadrūr iti śrutiḥ
tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmān nibodha tat
ucchaiḥśravāḥ so 'śvarājo yan mithyā na kṛto mama
vinatānimittaṃ paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ
janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ
tatra pañcatvam āpannāḥ pretalokaṃ gamiṣyatha
tāṃ ca śaptavatīm evaṃ sākṣāl lokapitāmahaḥ
evam astv iti tad vākyaṃ provācānumumoda ca
vāsukiś cāpi tac chrutvā pitāmahavacas tadā
amṛte mathite tāta devāñ śaraṇam īyivān
siddhārthāś ca surāḥ sarve prāpyāmṛtam anuttamam
bhrātaraṃ me puraskṛtya prajāpatim upāgaman
te taṃ prasādayām āsur devāḥ sarve pitāmaham
rājñā vāsukinā sārdhaṃ sa śāpo na bhaved iti
vāsukir nāgarājo 'yaṃ duḥkhito jñātikāraṇāt
abhiśāpaḥ sa mātrāsya bhagavan na bhaved iti
tathā vidhīyatām etad devadeva jagatpate
brahmovāca
jaratkārur jaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati
tatra jāto dvijaḥ śāpād bhujagān mokṣayiṣyati
jaratkārur uvāca
etac chrutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannageśvaraḥ
prādān mām amaraprakhya tava pitre mahātmane
prāg evānāgate kāle tatra tvaṃ mayy ajāyathāḥ
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto bhayān nas trātum arhasi
bhrātaraṃ caiva me tasmāt trātum arhasi pāvakāt
amoghaṃ naḥ kṛtaṃ tat syād yad ahaṃ tava dhīmate
pitre dattā vimokṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase
sūta uvāca
evam uktas tathety uktvā so 'stīko mātaraṃ tadā
abravīd duḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayann iva
ahaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama
tasmāc chāpān mahāsattva satyam etad bravīmi te
bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam
prayatiṣye tathā saumya yathā śreyo bhaviṣyati
na me vāg anṛtaṃ prāha svaireṣv api kuto 'nyathā
taṃ vai nṛpavaraṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayam
vāgbhir maṅgalayuktābhis toṣayiṣye 'dya mātula
yathā sa yajño nṛpater nirvartiṣyati sattama
sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate
na te mayi mano jātu mithyā bhavitum arhati
vāsukir uvāca
āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate
diśaś ca na prajānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ
āstīka uvāca
na saṃtāpas tvayā kāryaḥ kathaṃ cit pannagottama
dīptād agneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayam
brahmadaṇḍaṃ mahāghoraṃ kālāgnisamatejasam
nāśayiṣyāmi mātra tvaṃ bhayaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana
sūta uvāca
tataḥ sa vāsuker ghoram apanīya manojvaram
ādhāya cātmano 'ṅgeṣu jagāma tvarito bhṛśam
janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ
mokṣāya bhujagendrāṇām āstīko dvijasattamaḥ
sa gatvāpaśyad āstīko yajñāyatanam uttamam
vṛtaṃ sadasyair bahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ
sa tatra vārito dvāḥsthaiḥ praviśan dvijasattamaḥ
abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ praveśārthī dvijottamaḥ
sa prāpya yajñāyatanaṃ variṣṭhaṃ
dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ
tuṣṭāva rājānam anantakīrtim
ṛtviksadasyāṃś ca tathaiva cāgnim
āstīka uvāca
somasya yajño varuṇasya yajñaḥ; prajāpater yajña āsīt prayāge
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
dilīparājño nahuṣasya rājño; nalasya rājñaḥ śatabindoś ca rājñaḥ
śakrasya yajñaḥ śatasaṃkhya uktas; tathāparas tulyasaṃkhyaḥ śataṃ vai
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
yamasya yajño harimedhasaś ca; yathā yajño rantidevasya rājñaḥ
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
gayasya yajñaḥ śaśabindoś ca rājño; yajñas tathā vaiśravaṇasya rājñaḥ
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
nṛgasya yajñas tv ajamīḍhasya cāsīd; yathā yajño dāśaratheś ca rājñaḥ
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
yajñaḥ śruto no divi devasūnor; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
nahuṣasya yajñaḥ sagarasya yajñaḥ; dhundhos tathā rantidevasya caiva
kṛṣṇasya yajñaḥ satyavatyāḥ sutasya; svayaṃ ca karma pracakāra yatra
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ
ime hi te sūryahutāśavarcasaḥ; samāsate vṛtrahaṇaḥ kratuṃ yathā
naiṣāṃ jñānaṃ vidyate jñātum adya; dattaṃ yebhyo na praṇaśyet kathaṃ cit
ṛtviksamo nāsti lokeṣu caiva; dvaipāyaneneti viniścitaṃ me
etasya śiṣyā hi kṣitiṃ caranti; sarvartvijaḥ karmasu sveṣu dakṣāḥ
vibhāvasuś citrabhānur mahātmā; hiraṇyaretā viśvabhuk kṛṣṇavartmā
pradakṣiṇāvartaśikhaḥ pradīpto; havyaṃ tavedaṃ hutabhug vaṣṭi devaḥ
neha tvad anyo vidyate jīvaloke; samo nṛpaḥ pālayitā prajānām
dhṛtyā ca te prītamanāḥ sadāhaṃ; tvaṃ vā rājā dharmarājo yamo vā
śakraḥ sākṣād vajrapāṇir yatheha; trātā loke 'smiṃs tvaṃ tatheha prajānām
matas tvaṃ naḥ puruṣendreha loke; na ca tvad anyo gṛhapatir asti yajñe
khaṭvāṅganābhāgadilīpakalpo; yayātimāndhātṛsamaprabhāvaḥ
ādityatejaḥpratimānatejā; bhīṣmo yathā bhrājasi suvratas tvam
vālmīkivat te nibhṛtaṃ sudhairyaṃ; vasiṣṭhavat te niyataś ca kopaḥ
prabhutvam indreṇa samaṃ mataṃ me; dyutiś ca nārāyaṇavad vibhāti
yamo yathā dharmaviniścayajñaḥ; kṛṣṇo yathā sarvaguṇopapannaḥ
śriyāṃ nivāso 'si yathā vasūnāṃ; nidhānabhūto 'si tathā kratūnām
dambhodbhavenāsi samo balena; rāmo yathā śastravid astravic ca
aurvatritābhyām asi tulyatejā; duṣprekṣaṇīyo 'si bhagīratho vā
tulyo 'si tenaiva mahātmanā vā
gaṅgā devī mānayām āsa yo vai
sūta uvāca
evaṃ stutāḥ sarva eva prasannā; rājā sadasyā ṛtvijo havyavāhaḥ
teṣāṃ dṛṣṭvā bhāvitānīṅgitāni; provāca rājā janamejayo 'tha
janamejaya uvāca
bālo vākyaṃ sthavira iva prabhāṣate; nāyaṃ bālaḥ sthaviro 'yaṃ mato me
icchāmy ahaṃ varam asmai pradātuṃ; tan me viprā vitaradhvaṃ sametāḥ
sadasyā ūcuḥ
bālo 'pi vipro mānya eveha rājñāṃ; yaś cāvidvān yaś ca vidvān yathāvat
prasādayainaṃ tvam ato narendra
dvijātivaryaṃ sakalārthasiddhaye
sarvān kāmāṃs tvatta eṣo 'rhate 'dya; yathā ca nas takṣaka eti śīghram
sūta uvāca
vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ; varaṃ vṛṇīṣveti tato 'bhyuvāca
hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā; karmaṇy asmiṃs takṣako naiti tāvat
janamejaya uvāca
yathā cedaṃ karma samāpyate me; yathā ca nas takṣaka eti śīghram
tathā bhavantaḥ prayatantu sarve; paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ
ṛtvija ūcuḥ
yathā śāstrāṇi naḥ prāhur yathā śaṃsati pāvakaḥ
indrasya bhavane rājaṃs takṣako bhayapīḍitaḥ
āste viṣadharo nāgo nihantā janakasya te
sūta uvāca
yathā sūto lohitākṣo mahātmā; paurāṇiko veditavān purastāt
sa rājānaṃ prāha pṛṣṭas tadānīṃ; yathāhur viprās tadvad etan nṛdeva
purāṇam āgamya tato bravīmy ahaṃ; dattaṃ tasmai varam indreṇa rājan
vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto; na pāvakas tvāṃ pradahiṣyatīti
etac chrutvā dīkṣitas tapyamāna; āste hotāraṃ codayan karmakāle
indreṇa sārdhaṃ takṣakaṃ pātayadhvaṃ
vibhāvasor na tu mucyeta nāgaḥ
hotā ca yattaḥ sa juhāva mantrair; atho indraḥ svayam evājagāma
āyātu cendro 'pi satakṣakaḥ pated
vibhāvasau nāgarājena tūrṇam
jambhasya hanteti juhāva hotā
tadājagāmāhidattābhayaḥ prabhuḥ
vimānam āruhya mahānubhāvaḥ; sarvair devaiḥ parisaṃstūyamānaḥ
balāhakaiś cāpy anugamyamāno; vidyādharair apsarasāṃ gaṇaiś ca
nāgasya nāśo mama caiva nāśo
bhaviṣyatīty eva vicintyamānaḥ
tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo; bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat
tato rājā mantravido 'bravīt punaḥ; kruddho vākyaṃ takṣakasyāntam icchan
indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ
tam indreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau
na tyajed yadi taṃ cendraḥ sa nāgaṃ takṣakaṃ tathā
sūta uvāca
janamejayena rājñā tu coditas takṣakaṃ prati
hotā juhāva tatrasthaṃ takṣakaṃ pannagaṃ tathā
hūyamāne tathā caiva takṣakaḥ sapuraṃdaraḥ
ākāśe dadṛśe caiva kṣaṇena vyathitas tadā
puraṃdaras tu taṃ yajñaṃ dṛṣṭvorubhayam āviśat
hitvā tu takṣakaṃ trastaḥ svam eva bhavanaṃ yayau
indre gate tu nāgendras takṣako bhayamohitaḥ
mantraśaktyā pāvakārciḥsamīpam avaśo gataḥ
taṃ dṛṣṭvā ṛtvijas tatra vacanaṃ cedam abruvan
ṛtvija ūcuḥ
ayam āyāti vai tūrṇaṃ takṣakas te vaśaṃ nṛpa
śrūyate 'sya mahān nādo ruvato bhairavaṃ bhayāt
nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo; bhraṣṭaś cāṅkān mantravisrastakāyaḥ
ghūrṇann ākāśe naṣṭasaṃjño 'bhyupaiti; tīvrān niḥśvāsān niḥśvasan pannagendraḥ
vartate tava rājendra karmaitad vidhivat prabho
asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātum arhasi
janamejaya uvāca
bālābhirūpasya tavāprameya; varaṃ prayacchāmi yathānurūpam
vṛṇīṣva yat te 'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ; tat te pradāsyāmy api ced adeyam
sūta uvāca
patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi
idam antaram ity evaṃ tadāstīko 'bhyacodayat
varaṃ dadāsi cen mahyaṃ vṛṇomi janamejaya
satraṃ te viramatv etan na pateyur ihoragāḥ
evam uktas tato rājā brahman pārikṣitas tadā
nātihṛṣṭamanā vākyam āstīkam idam abravīt
suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca yac cānyan manyase vibho
tat te dadyāṃ varaṃ vipra na nivartet kratur mama
āstīka uvāca
suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca na tvāṃ rājan vṛṇomy aham
satraṃ te viramatv etat svasti mātṛkulasya naḥ
sūta uvāca
āstīkenaivam uktas tu rājā pārikṣitas tadā
punaḥ punar uvācedam āstīkaṃ vadatāṃ varam
anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ dvijavarottama
ayācata na cāpy anyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana
tato vedavidas tatra sadasyāḥ sarva eva tam
rājānam ūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam
śrutvā tan nṛpatir vākyaṃ dadau tasmai varaṃ tadā
sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra pūrṇakāmo dvijo 'bhavat
śaunaka uvāca
ye sarpāḥ sarpasatre 'smin patitā havyavāhane
teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śrotum icchāmi sūtaja
sūta uvāca
sahasrāṇi bahūny asmin prayutāny arbudāni ca
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvād vedavittama
yathāsmṛti tu nāmāni pannagānāṃ nibodha me
ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi
vāsukeḥ kulajāṃs tāvat prādhānyena nibodha me
nīlaraktān sitān ghorān mahākāyān viṣolbaṇān
avaśān mātṛvāgdaṇḍapīḍitān kṛpaṇān hutān
koṭiko mānasaḥ pūrṇaḥ sahaḥ pailo halīsakaḥ
picchilaḥ koṇapaś cakraḥ koṇavegaḥ prakālanaḥ
hiraṇyavāhaḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ
ete vāsukijā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam
anye ca bahavo vipra tathā vai kulasaṃbhavāḥ
pradīptāgnau hutāḥ sarve ghorarūpā mahābalāḥ
takṣakasya kule jātān pravakṣyāmi nibodha tān
pucchaṇḍako maṇḍalakaḥ piṇḍabhettā rabheṇakaḥ
ucchikhaḥ suraso draṅgo balaheḍo virohaṇaḥ
śilīśalakaro mūkaḥ sukumāraḥ pravepanaḥ
mudgaraḥ śaśaromā ca sumanā vegavāhanaḥ
ete takṣakajā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam
pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍaro hariṇaḥ kṛśaḥ
subhojanaḥ parāśaś ca vīryavān ekasāhasaḥ
vihaṃgaḥ śarabho modaḥ pramodaḥ saṃhatāṅgadaḥ
airāvatakulād ete praiviṣṭā havyavāhanam
kauravyakulajān nāgāñ śṛṇu me dvijasattama
aiṇḍilaḥ kuṇḍalo muṇḍo veṇiskandhaḥ kumārakaḥ
bāhukaḥ śṛṅgavegaś ca dhūrtakaḥ pātapātarau
kauravyakulajās tv ete praviṣṭā havyavāhanam
ete kauravyajā nāgā vibhāvasumukhaṃ gatāḥ
dhṛtarāṣṭrakule jātāñ śṛṇu nāgān yathātatham
kīrtyamānān mayā brahman vātavegān viṣolbaṇān
śaṅkukarṇaḥ piṅgalakaḥ kuṭhāramukhamecakau
pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ prahasaḥ śakunir hariḥ
āmāhaṭhaḥ komaṭhakaḥ śvasano mānavo vaṭaḥ
bhairavo muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaś codrapāragaḥ
ṛṣabho vegavān nāma piṇḍārakamahāhanū
raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhaḥ pāṭarākṣasau
varāhako vāraṇakaḥ sumitraś citravedikaḥ
varāhako vāruṇakaḥ sucitrā etraveṇikaḥ
parāśaras taruṇako maṇiskandhas tathāruṇiḥ
iti nāgā mayā brahman kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ
prādhānyena bahutvāt tu na sarve parikīrtitāḥ
eteṣāṃ putrapautrās tu prasavasya ca saṃtatiḥ
na śakyāḥ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ
saptaśīrṣā dviśīrṣāś ca pañcaśīrṣās tathāpare
śataśīrṣās tathā nāgāḥ kālānalaviṣolbaṇāḥ
daśaśīrṣāḥ śataśīrṣās tathānye bahuśīrṣakāḥ
kālānalaviṣā ghorā hutāḥ śatasahasraśaḥ
mahākāyā mahāvīryāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ
yojanāyāmavistārā dviyojanasamāyatāḥ
pañcayojanavistārā daśadvādaśasaṃkhyayā
kāmarūpāḥ kāmagamā dīptānalaviṣolbaṇāḥ
dagdhās tatra mahāsatre brahmadaṇḍanipīḍitāḥ
sūta uvāca
idam atyadbhutaṃ cānyad āstīkasyānuśuśrumaḥ
tathā varaiś chandyamāne rājñā pārikṣitena ha
indrahastāc cyuto nāgaḥ kha eva yad atiṣṭhata
tataś cintāparo rājā babhūva janamejayaḥ
hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivat pāvake tadā
na sma sa prāpatad vahnau takṣako bhayapīḍitaḥ
śaunaka uvāca
kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām
na pratyabhāt tadāgnau yan na papāta sa takṣakaḥ
sūta uvāca
tam indrahastād visrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam
āstīkas tiṣṭha tiṣṭheti vācas tisro 'bhyudairayat
vitasthe so 'ntarikṣe 'tha hṛdayena vidūyatā
yathā tiṣṭheta vai kaś cid gocakrasyāntarā naraḥ
tato rājābravīd vākyaṃ sadasyaiś codito bhṛśam
kāmam etad bhavatv evaṃ yathāstīkasya bhāṣitam
samāpyatām idaṃ karma pannagāḥ santv anāmayāḥ
prīyatām ayam āstīkaḥ satyaṃ sūtavaco 'stu tat
tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata
āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca
sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha
samāpite tataḥ satre vidhivad vidhidarśibhiḥ
prītimāṃś cābhavad rājā bhārato janamejayaḥ
ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsan samāgatāḥ
tebhyaś ca pradadau vittaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ
yenoktaṃ tatra satrāgre yajñasya vinivartanam
nimittaṃ brāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu
datvā dravyaṃ yathānyāyaṃ bhojanācchādanānvitan
prītas tasmai narapatir aprameyaparākramaḥ
tato gatvā cāvabhṛthaṃ kṛtvā snānam anantaram
tataś cakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā
āstīkaṃ preṣayām āsa gṛhān eva susatkṛtam
rājā prītamanāḥ prītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇam
punarāgamanaṃ kāryam iti cainaṃ vaco 'bravīt
bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau
tathety uktvā pradudrāva sa cāstīko mudā yutaḥ
kṛtvā svakāryam atulaṃ toṣayitvā ca pārthivam
sa gatvā paramaprīto mātaraṃ mātulaṃ ca tam
abhigamyopasaṃgṛhya yathāvṛttaṃ nyavedayat
etac chrutvā prīyamāṇāḥ sametā; ye tatrāsan pannagā vītamohāḥ
te ''stīke vai prītimanto babhūvur; ūcuś cainaṃ varam iṣṭaṃ vṛṇīṣva
bhūyo bhūyaḥ sarvaśas te 'bruvaṃs taṃ; kiṃ te priyaṃ karavāmo 'dya vidvan
prītā vayaṃ mokṣitāś caiva sarve; kāmaṃ kiṃ te karavāmo 'dya vatsa
āstīka uvāca
sāyaṃ prātaḥ suprasannātmarūpā; loke viprā mānavāś cetare 'pi
dharmākhyānaṃ ye vadeyur mamedaṃ; teṣāṃ yuṣmadbhyo naiva kiṃ cid bhayaṃ syāt
sūta uvāca
taiś cāpy ukto bhāgineyaḥ prasannair; etat satyaṃ kāmam evaṃ carantaḥ
prītyā yuktā īpsitaṃ sarvaśas te; kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya
jaratkāror jaratkārvāṃ samutpanno mahāyaśāḥ
guṇavān vai mahātejā kāryakartā mahāyaśāḥ
āstīkaḥ satyasaṃdho māṃ pannagebhyo 'bhirakṣatu
āstīkenoragaiḥ sārdhaṃ yaḥ purā samayaḥ kṛtaḥ
sūta uvāca
taṃ smarantaṃ mahābhāgā na māṃ hiṃsitum arhatha
sarpāpasarpa bhadraṃ te gaccha sarpa mahāviṣa
janamejayasya yajñānte āstīkavacanaṃ smara
āstīkavacanaṃ smṛtvā yaḥ sarpo na nivartate
śatadhā bhidyate mūrdhni śiṃśavṛkṣaphalaṃ yathā
sa evam uktas tu tadā dvijendraḥ
samāgatais tair bhujagendramukhyaiḥ
saṃprāpya prītiṃ vipulāṃ mahātmā
tato mano gamanāyātha dadhre
asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ smaret
divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhavet
ity evaṃ nāgarājo 'tha nāgānāṃ madhyamas tathā
uktvā sahaiva te sarvaiḥ svam eva bhavanaṃ yayau
sūta uvāca
mokṣayitvā sa bhujagān sarpasatrād dvijottamaḥ
jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravān
ity ākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvat kīrtitaṃ tava
yat kīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṃ vidyate kva cit
yan māṃ tvaṃ pṛṣṭavān brahmañ śrutvā ḍuṇḍubhabhāṣitam
vyetu te sumahad brahman kautūhalam ariṃdama
śrutvā dharmiṣṭham ākhyānam āstīkaṃ puṇyavardhanam
sarvapāpair vinirmukto brahmaloke mahīyate
yathā kathitavān brahman pramatiḥ pūrvajas tava
putrāya rurave prītaḥ pṛcchate bhārgavottama
yad vākyaṃ śrutavāṃś cāhaṃ tathā ca kathitaṃ mayā
āstīkasya kaver vipra śrīmaccaritam āditaḥ
śrutvāstīkaś ca caritaṃ yaḥ smared bhaktitatparaḥ
putrapautradhanāyuś ca kulasaṃtati cākṣayā
mahāpuṇyaṃ yaśaś caiva labhate nātra saṃśayaḥ
sarvapāpavinirmukto dīrgham āyur avāpnuyāt
gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prayāyāt putrapautravān
śaunaka uvāca
bhṛguvaṃśāt prabhṛty eva tvayā me kathitaṃ mahat
ākhyānam akhilaṃ tāta saute prīto 'smi tena te
prakṣyāmi caiva bhūyas tvāṃ yathāvat sūtanandana
yāṃ kathāṃ vyāsasaṃpannāṃ tāṃ ca bhūyaḥ pracakṣva me
tasmin paramaduṣprāpe sarpasatre mahātmanām
karmāntareṣu vidhivat sadasyānāṃ mahākave
yā babhūvuḥ kathāś citrā yeṣv artheṣu yathātatham
tvatta icchāmahe śrotuṃ saute tvaṃ vai vicakṣaṇaḥ
sūta uvāca
karmāntareṣv akathayan dvijā vedāśrayāḥ kathāḥ
vyāsas tv akathayan nityam ākhyānaṃ bhārataṃ mahat
śaunaka uvāca
mahābhāratam ākhyānaṃ pāṇḍavānāṃ yaśaskaram
janamejayena yat pṛṣṭaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā
śrāvayām āsa vidhivat tadā karmāntareṣu saḥ
tām ahaṃ vidhivat puṇyāṃ śrotum icchāmi vai kathām
manaḥsāgarasaṃbhūtāṃ maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ
kathayasva satāṃ śreṣṭha na hi tṛpyāmi sūtaja
sūta uvāca
hanta te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam
kṛṣṇadvaipāyanamataṃ mahābhāratam āditaḥ
taj juṣasvottamamate kathyamānaṃ mayā dvija
śaṃsituṃ tan manoharṣo mamāpīha pravartate
sūta uvāca
śrutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṃ janamejayam
brāhmaṇānāṃ purastāt sa nṛpeṇaivaṃ praṇoditaḥ
abhyāgacchad ṛṣir vidvān kṛṣṇadvaipāyanas tadā
janayām āsa yaṃ kālī śakteḥ putrāt parāśarāt
kanyaiva yamunādvīpe pāṇḍavānāṃ pitāmaham
jātamātraś ca yaḥ sadya iṣṭyā deham avīvṛdhat
vedāṃś cādhijage sāṅgān setihāsān mahāyaśāḥ
yaṃ nātitapasā kaś cin na vedādhyayanena ca
na vratair nopavāsaiś ca na prasūtyā na manyunā
vivyāsaikaṃ caturdhā yo vedaṃ vedavidāṃ varaḥ
parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ
yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpy ajījanat
śaṃtanoḥ saṃtatiṃ tanvan puṇyakīrtir mahāyaśāḥ
janamejayasya rājarṣeḥ sa tad yajñasadas tadā
viveśa śiṣyaiḥ sahito vedavedāṅgapāragaiḥ
tatra rājānam āsīnaṃ dadarśa janamejayam
vṛtaṃ sadasyair bahubhir devair iva puraṃdaram
tathā mūrdhāvasiktaiś ca nānājanapadeśvaraiḥ
ṛtvigbhir devakalpaiś ca kuśalair yajñasaṃstare
janamejayas tu rājarṣir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam
sagaṇo 'byudyayau tūrṇaṃ prītyā bharatasattamaḥ
kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumate prabhuḥ
āsanaṃ kalpayām āsa yathā śakro bṛhaspateḥ
tatropaviṣṭaṃ varadaṃ devarṣigaṇapūjitam
pūjayām āsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā
pādyam ācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ
pitāmahāya kṛṣṇāya tadarhāya nyavedayat
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pāṇḍavāj janamejayāt
gāṃ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā
tathā saṃpūjayitvā taṃ yatnena prapitāmaham
upopaviśya prītātmā paryapṛcchad anāmayam
bhagavān api taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ prativedya ca
sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyān abhyapūjayat
tatas taṃ satkṛtaṃ sarvaiḥ sadasyair janamejayaḥ
idaṃ paścād dvijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchat kṛtāñjaliḥ
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavān pratyakṣadarśivān
teṣāṃ caritam icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija
kathaṃ samabhavad bhedas teṣām akliṣṭakarmaṇām
tac ca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ daivenāviṣṭacetasām
kārtsnyenaitat samācakṣva bhagavan kuśalo hy asi
tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanas tadā
śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedo 'bhavat purā
tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi
guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhas tadā
ācacakṣe tataḥ sarvam itihāsaṃ purātanam
tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kṣatriyebhyaś ca sarvaśaḥ
bhedaṃ rājyavināśaṃ ca kurupāṇḍavayos tadā
vaiśaṃpāyana uvāca
pātu vaḥ kavimātaṅgo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
yasya vāgmadagandhena vāsitaṃ bhuvanatrayam
śṛṇu rājan yathā vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
virodham anvagacchanta dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ
gurave prāṅ namaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ
saṃpūjya ca dvijān sarvāṃs tathānyān viduṣo janān
maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃs tvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām
guror vaktuṃ parispando mudā protsāhatīva mām
śaunaka uvāca
sūta uvāca
janamejayena rājñā vai kimarthaṃ sūtanandana
sarpasatrāntare pṛṣṭo vyāsaśiṣyo mahātapāḥ
pūrvajānāṃ kathāṃ māṃ vai tan no vada mahāmate
sarvajñaḥ sarvadarśī ca na te hy aviditaṃ kva cit
sarpasatre ca saṃpūrṇe ṛtvijaś cāgataśramāḥ
dhūmasaṃbhrāntanetrās tu daśāṣṭau suṣupus tadā
teṣu supteṣu sarveṣu rājā pārikṣitas tadā
yajñānte ṛṣibhir naiva nidrā kāryā kathaṃ cana
iti smṛtyuktavacanaṃ smṛtvā tān ṛṣisattamān
abhimantritenodakena ṛṣibhiś cābhicārakaiḥ
prokṣayām āsa teṣāṃ vai nidrāntaṃ tu cikīrṣavān
etasminn antare tatra mūrcchām āpuḥ sudīrghikām
acetanāṃś ca munayas tān dṛṣṭvā duḥkhito 'bhavat
tadā sabhāsado viprāḥ procuś ca janamejayam
dhig dhik te ceṣṭitaṃ rājan brāhmaṇān hatavān asi
brahmahatyāṣṭādaśa vai kṛtās tvayā narādhipa
cara tīrthāny anekāni paścāc chuddhim avāpsyasi
etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī
duḥkhitaṃ cintayākrāntaṃ rājānaṃ jīvayann iva
brahmahatyāvimokṣārthaṃ kṛtvā cīraṃ niḷīyutam
aṣṭādaśāratnikaṃ ca tad vāsaḥ paridhāya ca
pāṇḍavānāṃ kathā hy atra aṣṭādaśakaparvakam
śṛṇu tvaṃ bhārataṃ ca tataḥ śuddhim avāpsyasi
iti tad vacanaṃ śrutvā ṛṣibhiś cānumoditaḥ
vāsas tad uktaṃ vāsitvā vyāsaṃ satyavatīsutam
praśrayāvanato rājā papraccha pūrvajāṃ kathām
tām ahaṃ varṇayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ bho munīśvarāḥ
śṛṇu rājan yathā bhedaḥ kurupāṇḍavayor abhūt
rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsas tathaiva ca
yathā ca yuddham abhavat pṛthivīkṣayakārakam
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha
mṛte pitari te vīrā vanād etya svamandiram
nacirād iva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan
tāṃs tathā rūpavīryaujaḥsaṃpannān paurasaṃmatān
nāmṛṣyan kuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñ śrīyaśobhṛtaḥ
tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaś ca sahasaubalaḥ
teṣāṃ nigrahanirvāsān vividhāṃs te samācaran
tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇasya ca mate sthitaḥ
pāṇḍavān vividhopāyai rājyahetor apīḍayat
dadāv atha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ
jarayām āsa tad vīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ
pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punar baddhvā vṛkodaram
toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puram āvrajat
yadā prabuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam
udatiṣṭhan mahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat
sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā
upāyair bahubhiḥ kṣudraiḥ saṃvṛtair vivṛtair api
pāṇḍavān pīḍayām āsa na ca kiṃ cid asādhayat
teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ
mokṣaṇe pratighāte ca viduro 'vahito 'bhavat
svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ
pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro 'pi sukhāvahaḥ
yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtair vivṛtair api
nāśaknod vinihantuṃ tān daivabhāvyartharakṣitān
tataḥ saṃmantrya sacivair vṛṣaduḥśāsanādibhiḥ
dhṛtarāṣṭram anujñāpya jātuṣaṃ gṛham ādiśat
tatra tān vāsayām āsa pāṇḍavān amitaujasaḥ
adāhayac ca visrabdhān pāvakena punas tadā
vidurasyaiva vacanāt khanitrī vihitā tataḥ
mokṣayām āsa yogena te muktāḥ prādravan bhayāt
prāptā hiḍimbī bhīmena yatra jāto ghaṭotkacaḥ
tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasam
bhīmaseno 'vadhīt kruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ
atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃs tadā
brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ
tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalam
brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ
sutapriyaiṣī tān rājā pāṇḍavān ambikāsutaḥ
(ab) tato vivāsayām āsa rājyabhogabubhukṣayā
te prātiṣṭhanta sahitā nagarān nāgasāhvayāt
prasthāne cābhavan mantrī kṣattā teṣāṃ mahātmanām
yena muktā jatugṛhān niśīthe prādravan vanam
tataḥ saṃprāpya kaunteyā nagaraṃ vāraṇāvatam
nyavasanta mahātmāno mātrā saha paraṃtapāḥ
dhṛtarāṣṭreṇa cājñaptā uṣitā jātuṣe gṛhe
purocanād rakṣamāṇāḥ saṃvatsaram atandritāḥ
(ab) suruṅgāṃ kārayitvā te vidureṇa pracoditāḥ
ādīpya jātuṣaṃ veśma dagdhvā caiva purocanam
(cd) prādravan bhayasaṃvignā mātrā saha paraṃtapāḥ
(ab) dadṛśur dāruṇaṃ rakṣo hiḍimbaṃ vananirjhare
hatvā ca taṃ rākṣasendraṃ bhītāḥ samanubodhanāt
niśi saṃprādravan pārthā dhārtarāṣṭrabhayārditāḥ
(ab) ekacakrāṃ tato gatvā pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
(cd) vedādhyayanasaṃpannās te 'bhavan brahmacāriṇaḥ
te tatra prayatāḥ kālaṃ kaṃ cid ūṣur nararṣabhāḥ
mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane
tatrāsasāda kṣudhitaṃ puruṣādaṃ vṛkodaraḥ
(ab) bhīmaseno mahābāhur bakaṃ nāma mahābalam
taṃ cāpi puruṣavyāghro bāhuvīryeṇa pāṇḍavaḥ
nihatya tarasā vīro nāgarān paryasāntvayat
tatas te śuśruvuḥ kṛṣṇāṃ pañcāleṣu svayaṃvarām
śrutvā caivābhyagacchanta gatvā caivālabhanta tām
te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ
viditā hāstinapuraṃ pratyājagmur ariṃdamāḥ
ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca
bhrātṛbhir vigrahas tāta kathaṃ vo na bhaved iti
asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso 'nucintitaḥ
tasmāj janapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham
vāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ
tayos te vacanāj jagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ
nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnāny ādāya sarvaśaḥ
tatra te nyavasan rājan saṃvatsaragaṇān bahūn
vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ
evaṃ dharmapradhānās te satyavrataparāyaṇāḥ
apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto 'hitāṃs tadā
ajayad bhīmasenas tu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥ
udīcīm arjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulas tathā
dakṣiṇāṃ sahadevas tu vijigye paravīrahā
evaṃ cakrur imāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām
pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā
ṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ
tato nimitte kasmiṃś cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
sa vai saṃvatsarān daśa dve caiva tu vane vasan
vanaṃ prasthāpayām āsa bhrātaraṃ vai dhanaṃjayam
. . . . . . . . tejasvī satyavikramaḥ
prāṇebhyo 'pi priyataraṃ
arjunaṃ puruṣavyāghraṃ sthirātmānaṃ guṇair yutam
dhairyād dharmāc ca satyāc ca vijayāc cādhikaṃ priyam
arjuno bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ nātyavartata jātu cit
sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane 'vasat
tīrthayātrāṃ ca kṛtavān nāgakanyām avāpya ca
atha pāṇḍyasya tanayāṃ labdhvā tābhyāṃ sahoṣitaḥ
tato 'gacchad dhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadā cana
labdhavāṃs tatra bībhatsur bhāryāṃ rājīvalocanām
anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm
sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṃgatā
subhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha
atarpayac ca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam
bībhatsur vāsudevena sahito nṛpasattama
nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavat saha
vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣv iva
pārthāyāgnir dadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam
iṣudhī cākṣayair bāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam
mokṣayām āsa bībhatsur mayaṃ tatra mahāsuram
sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām
tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ
tato 'kṣair vañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram
vanaṃ prasthāpayām āsa sapta varṣāṇi pañca ca
ajñātam ekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ trayodaśam
tataś caturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu
nālabhanta mahārāja tato yuddham avartata
tatas te sarvam utsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam
rājyaṃ vidrutabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ
iṣṭvā kratūṃś ca vividhān aśvamedhādikān bahūn
dhṛtarāṣṭre gate svargaṃ vidure pañcatāṃ gate
gamayitvā striyaḥ svargaṃ rājñām amitatejasām
vārṣṇeye nilayaṃ prāpte kṛṣṇadārān prarakṣya ca
mahāprasthānikaṃ kṛtvā gatāḥ svargam anuttamam
evam etat purāvṛttaṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām
bhedo rājyavināśaś ca jayaś ca jayatāṃ vara
janamejaya uvāca
kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama
mahābhāratam ākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat
kathāṃ tv anagha citrārthām imāṃ kathayati tvayi
vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me
sa bhavān vistareṇemāṃ punar ākhyātum arhati
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat
na tat kāraṇam alpaṃ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ
avadhyān sarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ
kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hy anāgasaḥ
prayujyamānān saṃkleśān kṣāntavanto durātmanām
kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ
bhrātṝṇāṃ kleśam āyātaṃ gatavān vai paraṃtapaḥ
parikliśyann api krodhaṃ dhṛtavān vai dvijottama
kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ
śaktā satī dhārtarāṣṭrān nādahad ghoracakṣuṣā
kathaṃ sā draupadī śaktā dhārtarāṣṭrāṃś ca nādahat
kathaṃ vyatikraman dyūte pārthau mādrīsutau tathā
anuvrajan naravyāghraṃ vañcyamānaṃ durātmabhiḥ
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit
anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavān sa yudhiṣṭhiraḥ
kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ
asyann eko 'nayat sarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ
etad ācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana
yad yac ca kṛtavantas te tatra tatra mahārathāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
kṣaṇaṃ kuru mahārāja vipulo 'yam anukramaḥ
puṇyākhyānasya vaktavyaḥ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ
maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām
satyavatyātmajeneha vyākhyātam amitaujasā
upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam
saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi sarvam etan narādhipa
adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca
ślokānāṃ tu sahasrāṇi navatiś ca daśaiva ca
tato 'ṣṭādaśabhiḥ parvaiḥ saṃgṛhītaṃ maharṣiṇā
ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ
te brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyur devatulyatām
idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam
śrāvyāṇām uttamaṃ cedaṃ purāṇam ṛṣisaṃstutam
asminn arthaś ca dharmaś ca nikhilenopadiśyate
itihāse mahāpuṇye buddhiś ca parinaiṣṭhikī
akṣudrān dānaśīlāṃś ca satyaśīlān anāstikān
kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute
bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyād asaṃśayam
itihāsam imaṃ śrutvā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ
mucyate sarvapāpebhyo rāhuṇā candramā yathā
tatkṣaṇāj jāyate dāntaḥ śaśvac chāntiṃ niyacchati
jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā
mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃś cāpi parājayet
prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā satpatim aśnute
idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭham idaṃ svastyayanaṃ mahat
mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśas tathā
vīraṃ janayate putraṃ kanyāṃ vā rājyabhāginīm
arthaśāstram idaṃ puṇyaṃ dharmaśāstram idaṃ param
mokṣaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā
saṃpraty ācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare
putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāś ca priyakāriṇaḥ
śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca
sarvaṃ tat tyajati kṣipram idaṃ śṛṇvan naraḥ sadā
bhāratānāṃ mahaj janma śṛṇvatām anasūyatām
nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ puṇyaṃ tathaiva ca
kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā
kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām
sarvavidyāvadātānāṃ loke prathitakarmaṇām
ya idaṃ mānavo loke puṇyān vai brāhmaṇāñ śucīn
śrāvayeta mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ
kurūṇāṃ prathitaṃ vaṃśaṃ kīrtayan satataṃ śuciḥ
vaṃśam āpnoti vipulaṃ loke pūjyatamo bhavet
yo 'dhīte bhārataṃ puṇyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ
caturo vārṣikān māsān sarvapāpaiḥ pramucyate
vijñeyaḥ sa ca vedānāṃ pārago bhārataṃ paṭhan
devā brahmarṣayo yatra puṇyā rājarṣayas tathā
kīrtyante dhūtapāpmānaḥ kīrtyate keśavas tathā
bhagavāṃś cāpi deveśo yatra devī ca kīrtyate
anekajanano yatra kārttikeyasya saṃbhavaḥ
brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva māhātmyaṃ yatra kīrtyate
sarvaśrutisamūho 'yaṃ śrotavyo dharmabuddhibhiḥ
yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ
khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate
ya idaṃ śrāvayed vidvān brāhmaṇān iha parvasu
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyaṃ sa gacchati
yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ
akṣayyaṃ tasya tac chrāddham upatiṣṭhet pitṝn api
ahnā yad enaś cājñānāt prakaroti naraś caran
tan mahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate
ahnā yad enaḥ kriyate indriyair manasāpi vā
jñānād ajñānato vāpi prakaroti naraś ca yat
bhāratānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate
niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
bharatānāṃ yataś cāyam itihāso mahādbhutaḥ
mahato hy enaso martyān mocayed anukīrtitaḥ
tribhir varṣair labdhakāmaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
nityotthitaḥ śuciḥ śakto mahābhāratam āditaḥ
tapo niyamam āsthāya kṛtam etan maharṣiṇā
tasmān niyamasaṃyuktaiḥ śrotavyaṃ brāhmaṇair idam
kṛṣṇaproktām imāṃ puṇyāṃ bhāratīm uttamāṃ kathām
śrāvayiṣyanti ye viprā ye ca śroṣyanti mānavāḥ
sarvathā vartamānā vai na te śocyāḥ kṛtākṛtaiḥ
nareṇa dharmakāmena sarvaḥ śrotavya ity api
nikhilenetihāso 'yaṃ tataḥ siddhim avāpnuyāt
na tāṃ svargagatiṃ prāpya tuṣṭiṃ prāpnoti mānavaḥ
yāṃ śrutvaiva mahāpuṇyam itihāsam upāśnute
śṛṇvañ śrāddhaḥ puṇyaśīlaḥ śrāvayaṃś cedam adbhutam
naraḥ phalam avāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ
yathā samudro bhagavān yathā merur mahāgiriḥ
ubhau khyātau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate
idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam
śravyaṃ śrutisukhaṃ caiva pāvanaṃ śīlavardhanam
pārikṣita kathāṃ divyāṃ puṇyāya vijayāya ca
kathyamānāṃ mayā kṛtsnāṃ śṛṇu harṣakarīm imām
tribhir varṣaiḥ sadotthāyī kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
mahābhāratam ākhyānaṃ kṛtavān idam uttamam
yas tu rājā śṛṇotīdam akhilām aśnute mahīm
prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā cāśu pradīyate
vaṇijaḥ siddhayātrāḥ syur vīrā vijayam āpnuyuḥ
āstikāñ śrāvayen nityaṃ brāhmaṇān anasūyakān
vedavidyāvratasnātān kṣatriyāñ jayam āsthitān
svadharmanityān vaiśyāṃś ca śrāvayet kṣatrasaṃśritān
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sarvavarṇeṣu bhārata
brāhmaṇāc chravaṇaṃ rājan viśeṣeṇa vidhīyate
bhūyo bhūyaḥ paṭhen nityaṃ gacchet sa paramāṃ gatim
ślokaṃ vāpy anugṛhṇīta tathārdhaṃ ślokam eva vā
api pādaṃ paṭhen nityaṃ na ca nirbhārato bhavet
iha naikāśrayaṃ janma rājarṣīṇāṃ mahātmanām
iha mantrapadaṃ yuktaṃ dharmaṃ cānekadarśanam
iha yuddhāni citrāṇi rājñāṃ vṛddhir ihaiva ca
ṛṣīṇāṃ ca kathās tāta iha gandharvarakṣasām
iha tat tat samāsādya vihito vākyavistaraḥ
tīrthānāṃ nāma puṇyānāṃ darśanaṃ caiva kīrtitam
vanānāṃ parvatānāṃ ca nadīnāṃ sāgarasya ca
deśānāṃ caiva divyānāṃ purāṇāṃ caiva kīrtanam
upacāras tathaivāgryo vīryam apratimānuṣam
iha satkārayogaś ca bhārate paramarṣiṇā
rathāśvavāraṇendrāṇāṃ kalpanā yuddhakauśalam
vākyajātir anekā ca sarvam asmin samarpitam
yathā samudro 'timahān yathā ca himavān giriḥ
khyātau ratnākarau tadvan mahābhāratam ucyate
nāprītir upapadyeta yathā prāpya triviṣṭapam
puṇyaṃ tathedam ākhyānaṃ śrutvā prītir bhavaty uta
striyaś ca śūdrāḥ śṛṇuyuḥ puraskṛtya dvijottamān
prāpnuvanti yathoktāni phalāny avikalāni ca
kulasya vṛddhaye rājann āyuṣe vijayāya ca
śṛṇu kīrtayataḥ kṛtsnam itihāsaṃ purātanam
yaś cedaṃ śrāvayet pitrye brāhmaṇān pādam antataḥ
akṣayyam annapānaṃ tat pitṝṃs tasyopatiṣṭhati
ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ
sa brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyād devatulyatām
prātar yad enaḥ kurute indriyair brāhmaṇaś caran
mahābhāratam ākhyāya paścāt saṃdhyāṃ pramucyate
rātryāṃ yad enaḥ kurute indriyair brāhmaṇaś caran
mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate
bhāratānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate
niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
tribhir varṣair mahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
nityotthitaḥ sadā yogī mahābhāratam āditaḥ
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha
yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit
idaṃ hi brāhmaṇair loke ākhyātaṃ brāhmaṇeṣv iha
dātuṃ bhoktuṃ tathā śrotuṃ prahartum aribhiḥ saha
sa kiṃ jānāti puruṣo bhārataṃ yena na śrutam
ya idaṃ bhārataṃ rājan vācakāya prayacchati
tena sarvā mahī dattā bhavet sāgaramekhalā
parvāṇy aṣṭādaśemāni vyāsena kathitāni vai
yady ekam api yo dadyāt tena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet
vaiśaṃpāyana uvāca
rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ
babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadā cid dhṛtavrataḥ
sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ
indropadeśāj jagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ
tam āśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taporatim
devaḥ sākṣāt svayaṃ vajrī samupāyān mahīpatim
indratvam arho rājāyaṃ tapasety anucintya vai
tvaṃ no gatir mahārājann iti vajry avadan muhuḥ
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāt tapasaḥ saṃnyavartayat
indra uvāca
devān ahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān
na saṃkīryeta dharmo 'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate
taṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat
lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ
dharmayuktas tato lokān puṇyān āpsyasi śāśvatān
diviṣṭhasya bhuviṣṭhas tvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥ
ūdhaḥ pṛthivyā yo deśas tam āvasa narādhipa
paśavyaś caiva puṇyaś ca susthiro dhanadhānyavān
svārakṣyaś caiva saumyaś ca bhogyair bhūmiguṇair yutaḥ
aty anyān eṣa deśo hi dhanaratnādibhir yutaḥ
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa
dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāś ca sādhavaḥ
na ca mithyāpralāpo 'tra svaireṣv api kuto 'nyathā
na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ
yuñjate dhuri no gāś ca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca
sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu yad bhavet
devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahat
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānam upapatsyate
tvam ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaram āsthitaḥ
cariṣyasy uparistho vai devo vigrahavān iva
dadāmi te vaijayantīṃ mālām amlānapaṅkajām
dhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrair avikṣatam
lakṣaṇaṃ caitad eveha bhavitā te narādhipa
indramāleti vikhyātaṃ dhanyam apratimaṃ mahat
evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ saṃnyavartayat
vaiśaṃpāyana uvāca
yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ
iṣṭapradānam uddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm
prayayau devataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām
tatas tu rājā cedīnām indrābharaṇabhūṣitaḥ
indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm
tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatis tadā
praveśaṃ kārayām āsa gate saṃvatsare tadā
. . . . . . . . sarvotsavavaraṃ tadā
mārgaśīrṣe mahārāja
mārgaśīrṣe mahārāja paurṇamāsyāṃ mahāmaham
tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥ
praveśaḥ kriyate rājan yathā tena pravartitaḥ
aparedyus tathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥ
alaṃkṛtāyāḥ piṭakair gandhair mālyaiś ca bhūṣaṇaiḥ
mālyadāmaparikṣiptā vidhivat kriyate 'pi ca
. . . . . . . . dvātriṃśatkiṣkusaṃmitām
uddhṛtya pīṭhake cāpi dvādaśāratnikocchrite
mahārājatavāsobhiḥ parikṣipya dhvajottamam
vāsobhir annapānaiś ca pūjitair brāhmaṇarṣabhaiḥ
puṇyāhavācanaṃ kṛtvā dhvaja ucchrīyate tadā
śaṅkhabherīmṛdaṅgaiś ca
caturviṃśaty aṅgulātmā hastaḥ kiṣkur iti smṛtaḥ
. . . . . . . . dvātriṃśatkiṣkur āyatā
pīṭhe ca dvādaśāratnīr ucchrite ratnabhūṣite
vāsobhiḥ pañcavarṇais tu samālyair bhūṣitaṃ dhvajam
bhagavān pūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ
māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha
nānāvidhāni dānāni datvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ
alaṃkṛtvā mālyadāmair vastrair nānāvidhais tathā
vratibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt
sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśritāḥ kathāḥ
ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha
sūtāś ca māgadhāś caiva naṭante naṭanartakaiḥ
prītyā ca naraśārdūla sarve cakrur mahotsavam
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ
mahārājatavāsāṃsi vasitvā cedirāṭ tathā
jātihiṅgulikenāktaḥ sadāro mumude tadā
evaṃ jānapadāḥ sarve cakrur indramahaṃ tadā
yathā cedipatiḥ prītaś cakārendramakhaṃ vasuḥ
reje cedipatis tatra divi devapatir yathā
svayam eva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ
etāṃ pūjāṃ mahendras tu dṛṣṭvā deva kṛtāṃ śubhām
haribhir vājibhir yuktam antarikṣagataṃ ratham
āsthāya saha śacyā ca vṛto hy apsarasāṃ gaṇaiḥ
vasunā rājamukhyena prītimān abravīd vibhuḥ
ye pūjayiṣyanti narā rājānaś ca mahaṃ mama
kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatir nṛpaḥ
teṣāṃ śrīr vijayaś caiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati
tathā sphīto janapado muditaś ca bhaviṣyati
nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa
rākṣasāś ca piśācāś ca na lumpante kathaṃ cana
evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa
vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo 'bhisatkṛtaḥ
evaṃ kṛtvā mahendras tu jagāma svaṃ niveśanam
utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ
bhūmidānādibhir dānair yathā pūtā bhavanti vai
varadānamahāyajñais tathā śakrotsavena te
saṃpūjito maghavatā vasuś cedipatis tadā
pālayām āsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīm imām
indraprītyā bhūmipatiś cakārendramahaṃ vasuḥ
putrāś cāsya mahāvīryāḥ pañcāsann amitaujasaḥ
nānārājyeṣu ca sutān sa samrāḍ abhyaṣecayat
mahāratho magadharāḍ viśruto yo bṛhadrathaḥ
pratyagrahaḥ kuśāmbaś ca yam āhur maṇivāhanam
macchillaś ca yaduś caiva rājanyaś cāparājitaḥ
ete tasya sutā rājan rājarṣer bhūritejasaḥ
nyaveśayan nāmabhiḥ svais te deśāṃś ca purāṇi ca
vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāś ca śāśvatāḥ
vasantam indraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam
upatasthur mahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam
rājoparicarety evaṃ nāma tasyātha viśrutam
puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥ
arautsīc cetanāyuktaḥ kāmāt kolāhalaḥ kila
giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasur atāḍayat
niścakrāma nadī tena prahāravivareṇa sā
tasyāṃ nadyām ajanayan mithunaṃ parvataḥ svayam
tasmād vimokṣaṇāt prītā nadī rājñe nyavedayat
mahiṣī bhavitā kanyā pauṣyaḥ senāpatir bhavet
śuktimatyā vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tau rājasattamaḥ
yaḥ pumān abhavat tatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ
vasur vasupradaś cakre senāpatim ariṃdamam
cakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ
vasoḥ patnī tu girikā kāmāt kāle nyavedayat
ṛtukālam anuprāptaṃ snātā puṃsavane śuciḥ
tadahaḥ pitaraś cainam ūcur jahi mṛgān iti
taṃ rājasattamaṃ prītās tadā matimatāṃ varam
sa pitṝṇāṃ niyogaṃ tam avyatikramya pārthivaḥ
cacāra mṛgayāṃ kāmī girikām eva saṃsmaran
atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣāc chriyam ivāparām
aśokaiś campakaiś cūtais tilakair atimuktakaiḥ
puṃnāgaiḥ karṇikāraiś ca bakuḷair divyapādapaiḥ
panasair nārikelaiś ca candanaiś cārjunais tathā
etair anyair mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalair yutam
kokilākulasaṃnādaṃ mattabhramaranāditam
vasantakāle tat paśyan vanaṃ caitrarathopamam
manmathābhiparītātmā nāpaśyad girikāṃ tadā
apaśyat kāmasaṃtaptaś caramāṇo yadṛcchayā
puṣpasaṃcchannaśākhāgraṃ pallavair upaśobhitam
aśokastabakaiś channaṃ ramaṇīyaṃ tadā nṛpaḥ
taror adhastāc chākhāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ
madhugandhaiś ca saṃpṛktaṃ puṣpagandhaṃ manoramam
vāyunā preryamāṇaṃ tam āghrāya mudam anvagāt
bhāryāṃ cintayamānasya manmathāgnir avardhata
tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vane
tad retaś cāpi tatraiva pratijagrāha bhūmipaḥ
skannamātraṃ ca tad reto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ
pratijagrāha mithyā me na skanded reta ity uta
idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhaved iti
aṅgulīyena śuklasya rakṣāṃ pravidadhe nṛpaḥ
aśokastabakais tāmraiḥ pallavaiś cāpy abandhayat
idaṃ vṛthaiva skannaṃ me retaḥ sa sumahān vadhaḥ
ṛtuś ca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syād iti prabhuḥ
saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ
amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ
śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ
abhimantryātha tac chukram ārāt tiṣṭhantam āśugam
sūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṃ tato 'bravīt
matpriyārtham idaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya
girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hy ārtavam adya vai
gṛhītvā tat tadā śyenas tūrṇam utpatya vegavān
javaṃ paramam āsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ
tam apaśyad athāyāntaṃ śyenaṃ śyenas tathāparaḥ
abhyadravac ca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā
tuṇḍayuddham athākāśe tāv ubhau saṃpracakratuḥ
yudhyator apatad retas tac cāpi yamunāmbhasi
tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ
mīnabhāvam anuprāptā babhūva yamunācarī
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tad vīryam atha vāsavam
jagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī
kadā cid atha matsīṃ tāṃ babandhur matsyajīvinaḥ
māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama
ujjahrur udarāt tasyāḥ strīpumāṃsaṃ ca mānuṣam
āścaryabhūtaṃ matvā tad rājñas te pratyavedayan
kāye matsyā imau rājan saṃbhūtau mānuṣāv iti
tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicaras tadā
sa matsyo nāma rājāsīd dhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ
sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata
puroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhe
mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣam avāpsyasi
tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā
saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpam avāpya ca
siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ
yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī
rājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatv iti
rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt
āsīn matsyasagandhaiva kaṃ cit kālaṃ śucismitā
śuśrūṣārthaṃ pitur nāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jale
tīrthayātrāṃ parikrāmann apaśyad vai parāśaraḥ
atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānām api kāṅkṣitām
saṃgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvety abhyabhāṣata
dṛṣṭvaiva ca sa tāṃ dhīmāṃś cakame cārudarśanām
vidvāṃs tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavān munipuṃgavaḥ
saṃbhavaṃ cintayitvā tāṃ jñātvā provāca śaktijaḥ
matsyagandhā
kva karṇadhāro naur yena nīyate brūhi bhāmini
anapatyasya dāśasya sutā tatpriyakāmyayā
sahasrajanasaṃpūrṇā naur mayā vāhyate dvija
parāśaraḥ
śobhanaṃ vāsavi śubhe kiṃ cirāyasi vāhyatām
kalaśaṃ bhavitā bhadre sahasrārdhena saṃmitam
ahaṃ śeṣo bhaviṣyāmi nīyatām acireṇa nauḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
matsyagandhā tathety uktvā nāvaṃ vāhayatī jale
matsyagandhā
vīkṣamāṇaṃ muniṃ dṛṣṭvā provācedaṃ vacas tadā
matsyagandheti mām āhur dāśarājasutāṃ janāḥ
parāśaraḥ
janma śokābhitaptāyāḥ kathaṃ jñāsyasi kathyatām
divyajñānena dṛṣṭaṃ hi dṛṣṭamātreṇa te vapuḥ
praṇayagrahaṇārthāya vakṣye vāsavi tac chṛṇu
barhiṣada iti khyātāḥ pitaraḥ somapās tu te
teṣāṃ tvaṃ mānasī kanyā acchodā nāma viśrutā
acchodaṃ nāma tad divyaṃ saro yasmāt samutthitam
tvayā na dṛṣṭapūrvās tu pitaras te kadā cana
saṃbhūtā manasā teṣāṃ pitṝn svān nābhijānatī
sā tv anyaṃ pitaraṃ vavre svān atikramya tān pitṝn
nāmnā vasur iti khyātaṃ manuputraṃ mahīśvaram
adrikāpsarasā yuktaṃ vimāne divi viṣṭhitam
sā tena vyabhicāreṇa manasā kāmacāriṇī
pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogād bhraṣṭā papāta sā
apaśyat patamānā sā vimānatrayam antikāt
trasareṇupramāṇāṃs tāṃs tatrāpaśyat svakān pitṝn
susūkṣmān aparivyaktān aṅgair aṅgeṣv ivāhitān
trāteti tān uvācārtā patantī sā hy adhomukhī
tair uktā sā tu mā bhaiṣīs tena sā saṃsthitā divi
tataḥ prasādayām āsa svān pitṝn dīnayā girā
tām ūcuḥ pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt
bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite
yair ārabhante karmāṇi śarīrair iha devatāḥ
tair eva tatkarmaphalaṃ prāpnuvanti sma devatāḥ
manuṣyās tv anyadehena śubhāśubham iti sthitiḥ
sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe
tasmāt tvaṃ patase putri pretya tvaṃ prāpsyase phalam
pitṛhīnā tu kanyā tvaṃ vasor hi tvaṃ samāgatā
matsyayonau samutpannā sutā rājño bhaviṣyasi
adrikā matsyarūpābhūd gaṅgāyamunasaṃgame
parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ putraṃ janayiṣyasi
yo vedam ekaṃ brahmarṣiś caturdhā vibhajiṣyati
mahābhiṣaksutasyaiva śaṃtanoḥ kīrtivardhanam
jyeṣṭhaṃ citrāṅgadaṃ vīraṃ citravīraṃ ca viśrutam
etān utpādya putrāṃs tvaṃ punar evāgamiṣyasi
vyatikramāt pitṝṇāṃ ca prāpsyase janma kutsitam
asyaiva rājñas tvaṃ kanyā hy adrikāyāṃ bhaviṣyasi
aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā
evam uktā purā tais tvaṃ jātā satyavatī śubhā
adrikety abhivikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ
mīnabhāvam anuprāptā tvāṃ janitvā gatā divam
tasyāṃ jātāsi sā kanyā rājño vīryeṇa caiva hi
tasmād vāsavi bhadraṃ te yāce vaṃśakaraṃ sutam
vaiśaṃpāyanaḥ
vismayāviṣṭasarvāṅgī jātismaraṇatāṃ gatā
sābravīt paśya bhagavan pārāvāre ṛṣīn sthitān
āvayor dṛśyator ebhiḥ kathaṃ nu syāt samāgamaḥ
evaṃ tayokto bhagavān nīhāram asṛjat prabhuḥ
yena deśaḥ sa sarvas tu tamobhūta ivābhavat
dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatas taṃ paramarṣiṇā
vismitā cābravīt kanyā vrīḍitā ca manasvinī
viddhi māṃ bhagavan kanyāṃ sadā pitṛvaśānugām
tvatsaṃyogāc ca duṣyeta kanyābhāvo mamānagha
kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye dvijottama
gantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīman na sthātum utsahe
etat saṃcintya bhagavan vidhatsva yad anantaram
evam uktavatīṃ tāṃ tu prītimān ṛṣisattamaḥ
uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi
vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvam icchasi bhāmini
vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite
evam uktā varaṃ vavre gātrasaugandhyam uttamam
sa cāsyai bhagavān prādān manasaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ
tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā
lajjānatamukhī bhūtvā muner abhyāśam āgatā
jagāma saha saṃsargam ṛṣiṇādbhutakarmaṇā
tena gandhavatīty eva nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvi
tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi
tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam
tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃvṛtam
vīrāsanam upāsthāya yogī dhyānaparo 'bhavat
śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade
tūṣṇīṃbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā
dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ
sa cintayām āsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet
śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ
śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ
dharmajñair vihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ
dānāgnihotram ijyā ca śrautasyaitad dhi lakṣaṇam
smārto varṇāśramācāro yamaiś ca niyamair yutaḥ
dharme tu dhāraṇe dhātur mahattve cāpi paṭhyate
tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryair upadiśyate
aniṣṭaphalabhāk ceti tair adharmo bhaviṣyati
tasmād iṣṭaphalārthāya dharmam eva samācaret
brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyaś ca dhārmikaḥ
vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ
trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ
paiśāco naiva kartavyaḥ piśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ
sāmarṣāṃ vyaṅgitāṃ kanyāṃ mātuḥ svakulajāṃ tathā
vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām
apasmārakule jātāṃ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ vraṇīm
na cāsnātāṃ striyaṃ gacched iti dharmānuśāsanam
pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca
upādhyāyartvijaiś caiva kanyādāne prabhūttamāḥ
etair dattāṃ niṣeveta nādattām ādadīta ca
ity eva ṛṣayaḥ prāhur vivāhe dharmavittamāḥ
asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca
gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā
kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyam anāpadi
yady asyāṃ jāyate putro vedavyāso bhaved ṛṣiḥ
kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhaved ṛṣir udāradhīḥ
evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ
jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣas tadā
tasmin kṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho 'pi sameyivān
pitṛgaṇāḥ
pūrvaṃ svāgatam ity uktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata
asmākaṃ mānasīṃ kanyām asmacchāpena vāsavīm
yadi cecchasi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhṇīṣva māciram
vaiśaṃpāyanaḥ
pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha
maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇe 'pi mayā śrutam
parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt
evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha
ṛṣayo 'bhyāgamaṃs tatra naimiṣāraṇyavāsinaḥ
vivāhaṃ draṣṭum icchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ
arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā
viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā
vaivāhikāṃs tu saṃbhārān saṃkalpya ca yathākramam
arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ saṃgṛhya pāṇinā
bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakārayat
āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhyāṃ somadaivate
śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate
vivāhakāla ity uktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha
yamunādvīpam āsādya śiṣyaiś ca munipatnibhiḥ
sthaṇḍilaṃ caturasraṃ ca gomayenopalipya ca
akṣataiḥ phalapuṣpaiś ca svastikair ārdrapallavaiḥ
jalapūrṇaghaṭaiś caiva sarvataḥ pariśobhitam
tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā
siddhārthayavakalkaiś ca snātaṃ sarvauṣadhair api
kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim
vācayitvā tu puṇyāham akṣatais tu samarcitaḥ
gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe
apadātis tato gatvā vadhūjñātibhir arcitaḥ
snātām ahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām
vadhūṃ maṅgalasaṃyuktām iṣuhastāṃ samīkṣya ca
uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit
pratigraho dātṛvaśaḥ śrutam evaṃ mayā purā
vaiśaṃpāyanaḥ
yathā vakṣyanti pitaras tat kariṣyāmahe vayam
tad dharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ
śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ
vasuṃ paramadharmiṣṭham āhūyedaṃ vaco 'bruvan
matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ
vasuḥ
parāśarāya munaye dātum arhasi dharmataḥ
satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena dhīmatā
ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām
pitaraḥ
nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ
kanyādānena saṃbandho dakṣiṇābandha ucyate
karmabhūmis tu mānuṣyaṃ bhogabhūmis triviṣṭapam
iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ
iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ
dakṣiṇābandha ity ukte ubhe sukṛtaduṣkṛte
dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te
tasmān no mānasīṃ kanyāṃ yogād bhraṣṭāṃ viśāṃ pate
sutātvaṃ tava saṃprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai
vaiśaṃpāyanaḥ
ity uktvā pitaraḥ sarve kṣaṇād antarhitās tadā
yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryam ity uta
vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha
vasuḥ
vivāhaṃ kārayām āsa śrutidṛṣṭena karmaṇā
parāśara mahāprājña tava dāsyāmy ahaṃ sutām
pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā
vaiśaṃpāyanaḥ
vasos tu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ
kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇim aspṛśat
prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrair hutāśanam
trir agniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam
maharṣīn yājñavalkyādīn dakṣiṇābhiḥ pratarpya ca
labdhānujño 'bhivādyāśu pradakṣiṇam athākarot
parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarṣigaṇās tadā
hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇād eva vedavyāso bhavatv iti
parāśaro 'pi bhagavāñ jagāma svaṃ niveśanam
iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varam anuttamam
parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā
jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān
jātamātraḥ sa vavṛdhe saptavarṣo 'bhavat tadā
snātvābhivādya pitaraṃ tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ
svastīti vacanaṃ coktvā dadau kalaśam uttamam
gṛhītvā kalaśaṃ pārśve tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ
tato dāśabhayāt patnī snātvā kanyā babhūva sā
abhivādya muneḥ pādau putraṃ jagrāha pāṇinā
spṛṣṭamātre tu nirbhartsya mātaraṃ vākyam abravīt
mama pitrā tu saṃsparśān mātas tvam abhavaḥ śuciḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
adya dāśasutā kanyā na spṛśer mām anindite
vyāsasya vacanaṃ śrutvā bāṣpapūrṇamukhī tadā
manuṣyabhāvāt sā yoṣit patitā munipādayoḥ
mahāprasādo bhagavān putraṃ provāca dharmavit
mā tvam evaṃvidhaṃ kārṣīr naitad dharmyaṃ mataṃ hi naḥ
na dūṣyau mātāpitarau tathā pūrvopakāriṇau
dhāraṇād duḥkhasahanāt tayor mātā garīyasī
bījakṣetrasamāyoge sasyaṃ jāyeta laukikam
jāyate ca sutas tadvat puruṣastrīsamāgame
mṛgīṇāṃ pakṣiṇāṃ caiva apsarāṇāṃ tathaiva ca
śūdrayonyāṃ ca jāyante munayo vedapāragāḥ
ṛṣyaśṛṅgo mṛgīputraḥ kaṇvo barhisutas tathā
agastyaś ca vasiṣṭhaś ca urvaśyāṃ janitāv ubhau
somaśravās tu sarpyāṃ tu aśvināv aśvisaṃbhavau
skandaḥ skannena śuklena jātaḥ śaravaṇe purā
evam eva ca devānām ṛṣīṇāṃ caiva saṃbhavaḥ
lokavādapravṛttir hi na mīmāṃsyā budhaiḥ sadā
vedavyāsa iti proktaḥ purāṇe ca svayaṃbhuvā
dharmanetā maharṣīṇāṃ manuṣyāṇāṃ tvam eva ca
tasmāt putra na dūṣyeta vāsavī yogacāriṇī
matprītyarthaṃ mahāprājña sasnehaṃ vaktum arhasi
prajāhitārthaṃ saṃbhūto viṣṇor bhāgo mahān ṛṣiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tasmāt svamātaraṃ snehāt prabravīhi tapodhana
guror vacanam ājñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā
cintayitvā lokavṛttaṃ mātur aṅkam athāviśat
putrasparśāt tu lokeṣu nānyat sukham atīva hi
vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ pariṣvajyāśrvavartayat
stanyāsāraiḥ klidyamānā putram āghrāya mūrdhani
vāsavī
putralābhāt paraṃ loke nāstīha prasavārthinām
durlabhaṃ ceti manye 'haṃ mayā prāptaṃ mahat tapaḥ
mahatā tapasā tāta mahāyogabalena ca
mayā tvaṃ hi mahāprājña labdho 'mṛtam ivāmaraiḥ
tasmāt tvaṃ mām ṛṣeḥ putra tyaktuṃ nārhasi sāṃpratam
vaiśaṃpāyanaḥ
evam uktas tataḥ snehād vyāso mātaram abravīt
tvayā spṛṣṭaḥ pariṣvakto mūrdhni cāghrāyito muhuḥ
etāvan mātrayā prītā bhaviṣyethā nṛpātmaje
sa mātaram upasthāya tapasy eva mano dadhe
smṛto 'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣv iti ca so 'bravīt
tataḥ kanyām anujñāya punaḥ kanyā bhavatv iti
parāśaro 'pi bhagavān putreṇa sahito yayau
gatvāśramapadaṃ puṇyam adṛśyantyāḥ parāśaraḥ
jātakarmādisaṃskāraṃ kārayām āsa dharmataḥ
kṛtopanayano vyāso yājñavalkyena bhārata
vedān adhijage sāṅgān oṃkāreṇa trimātrayā
gurave dakṣiṇāṃ dattvā tapaḥ kartuṃ pracakrame
evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt
dvīpe nyastaḥ sa yad bālas tasmād dvaipāyano 'bhavat
pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvān sa tu yuge yuge
āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugam avekṣya ca
brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāmyayā
tataḥ sa maharṣir vidvāñ śiṣyān āhūya dharmataḥ
vivyāsa vedān yasmāc ca tasmād vyāsa iti smṛtaḥ
vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svam ātmajam
prabhur variṣṭho varado vaiśaṃpāyanam eva ca
saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ
tataḥ satyavatī hṛṣṭā jagāma svaṃ niveśanam
tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi
dāśarājaḥ
dāśarājas tu tad gandham ājighran prītim āvahat
tvām āhur matsyagandheti kathaṃ bāle sugandhatā
apāsya matsyagandhatvaṃ kena dattā sugandhatā
satyavatī
śakteḥ putro mahāprājñaḥ parāśara iti śrutaḥ
nāvaṃ vāhayamānāyā mama dṛṣṭvā sugarhitam
apāsya matsyagandhatvaṃ yojanād gandhatāṃ dadau
ṛṣeḥ prasādaṃ dṛṣṭvā tu janāḥ prītim upāgaman
evaṃ labdho mayā gandho na roṣaṃ kartum arhasi
vaiśaṃpāyanaḥ
dāśarājas tu tad vākyaṃ praśaśaṃsa nananda ca
etat pavitraṃ puṇyaṃ ca vyāsasaṃbhavam uttamam
itihāsam imaṃ śrutvā prajāvanto bhavanti ca
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo gaṅgāyām amitadyutiḥ
vasuvīryāt samabhavan mahāvīryo mahāyaśāḥ
vedārthavic ca bhagavān ṛṣir vipro mahāyaśāḥ
śūle protaḥ purāṇarṣir acoraś coraśaṅkayā
aṇīmāṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ
sa dharmam āhūya purā maharṣir idam uktavān
iṣīkayā mayā bālyād ekā viddhā śakuntikā
tat kilbiṣaṃ smare dharma nānyat pāpam ahaṃ smare
tan me sahasrasamitaṃ kasmān nehājayat tapaḥ
garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād yataḥ
tasmāt tvaṃ kilbiṣād asmāc chūdrayonau janiṣyasi
tena śāpena dharmo 'pi śūdrayonāv ajāyata
vidvān vidurarūpeṇa dhārmī tanur akilbiṣī
saṃjayo munikalpas tu jajñe sūto gavalgaṇāt
sūryāc ca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahārathaḥ
sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ
anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇur lokanamaskṛtaḥ
vasudevāt tu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ
anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ
āder ādiḥ samastānāṃ sa kartā na kṛtaḥ prabhuḥ
avyaktam akṣaraṃ brahma pradhānaṃ nirguṇātmakam
ātmānam avyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ param
puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayogaṃ dhruvākṣaram
anantam acalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
dhātāram ajaraṃ nityaṃ tam āhuḥ param avyayam
kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvam anādim ajam avyayam
puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ
dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe 'ndhakavṛṣṇiṣu
astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau
yad āpnoti yad ādatte yac cāti viṣayāṇi ca
yac cāsya satato bhāvas tasmād ātmeti kīrtyate
sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇam anuvratau
satyakād dhṛdikāc caiva jajñāte 'straviśāradau
hṛdikaḥ kṛtavarmā ca yuyudhānas tu sātyakiḥ
bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukram avardhata
maharṣer ugratapasas tasmād droṇo vyajāyata
gautamān mithunaṃ jajñe śarastambāc charadvataḥ
aśvatthāmnaś ca jananī kṛpaś caiva mahābalaḥ
aśvatthāmā tato jajñe droṇād astrabhṛtāṃ varaḥ
dhṛṣṭadyumnavināśāya sṛṣṭo dhātrā mahātmanā
tathaiva dhṛṣṭadyumno 'pi sākṣād agnisamadyutiḥ
vaitāne karmaṇi tate pāvakāt samajāyata
vīro droṇavināśāya dhanuṣā saha vīryavān
tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā
vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpam uttamam
prahrādaśiṣyo nagnajit subalaś cābhavat tataḥ
tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt
gāndhārarājaputro 'bhūc chakuniḥ saubalas tathā
duryodhanasya mātā ca jajñāte 'rthavidāv ubhau
kṛṣṇadvaipāyanāj jajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuś caiva mahābalaḥ
dharmārthakuśalo dhīmān medhāvī dhūtakalmaṣaḥ
viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanād api
pāṇḍos tu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak
dvayoḥ striyor guṇajyeṣṭhas teṣām āsīd yudhiṣṭhiraḥ
dharmād yudhiṣṭhiro jajñe mārutāt tu vṛkodaraḥ
indrād dhanaṃjayaḥ śrīmān sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
jajñāte rūpasaṃpannāv aśvibhyāṃ tu yamāv ubhau
nakulaḥ sahadevaś ca guruśuśrūṣaṇe ratau
tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ
duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇas tathā
tato duḥśāsanaś caiva duḥsahaś cāpi bhārata
durmarṣaṇo vikarṇaś ca citraseno viviṃśatiḥ
jayaḥ satyavrataś caiva purumitraś ca bhārata
vaiśyāputro yuyutsuś ca ekādaśa mahārathāḥ
abhimanyuḥ subhadrāyām arjunād abhyajāyata
svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍor mahātmanaḥ
pāṇḍavebhyo 'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñire
kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ
prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt
arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ
tathaiva sahadevāc ca śrutasenaḥ pratāpavān
hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ
śikhaṇḍī drupadāj jajñe kanyā putratvam āgatā
yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā
kurūṇāṃ vigrahe tasmin samāgacchan bahūny atha
rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge
teṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇām ayutair api
ete tu kīrtitā mukhyā yair ākhyānam idaṃ tatam
janamejaya uvāca
ya ete kīrtitā brahman ye cānye nānukīrtitāḥ
samyak tāñ śrotum icchāmi rājñaś cānyān suvarcasaḥ
yadartham iha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥ
bhuvi tan me mahābhāga samyag ākhyātum arhasi
vaiśaṃpāyana uvāca
rahasyaṃ khalv idaṃ rājan devānām iti naḥ śrutam
tat tu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā
jāmadagnyas tapas tepe mahendre parvatottame
tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati
brāhmaṇān kṣatriyā rājan garbhārthinyo 'bhicakramuḥ
tābhiḥ saha samāpetur brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ
ṛtāv ṛtau naravyāghra na kāmān nānṛtau tathā
tebhyas tu lebhire garbhān kṣatriyās tāḥ sahasraśaḥ
tataḥ suṣuvire rājan kṣatriyān vīryasaṃmatān
kumārāṃś ca kumārīś ca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye
evaṃ tad brāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ
pranaṣṭam uddhṛtaṃ rājan yathā proktaṃ svayaṃbhuvā
sarveṣām eva varṇānāṃ pranaṣṭānāṃ mahīpate
brāhmaṇā eva kurvanti nityam eva yuge yuge
jātam ṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitam
kṣatraṃ tadā mahīpāla svadharmaṃ paripāṭhanāt
catvāro 'pi tadā varṇā babhūvur brāhmaṇottarāḥ
abhyagacchann ṛtau nārīṃ na kāmān nānṛtau tathā
tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatāny api
ṛtau dārāṃś ca gacchanti tadā sma bharatarṣabha
tato 'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ
tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ
ādhibhir vyādhibhiś caiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ
athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendragatākhilām
adhyatiṣṭhat punaḥ kṣatraṃ saśailavanakānanām
praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharām
brāhmaṇādyās tadā varṇā lebhire mudam uttamām
kāmakrodhodbhavān doṣān nirasya ca narādhipāḥ
daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto 'nvapālayan
tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ
svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayan prajāḥ
na bāla eva mriyate tadā kaś cin narādhipa
na ca striyaṃ prajānāti kaś cid aprāptayauvanaḥ
evam āyuṣmatībhis tu prajābhir bharatarṣabha
iyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī
ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ
sāṅgopaniṣadān vedān viprāś cādhīyate tadā
na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nṛpa
na ca śūdrasamābhyāśe vedān uccārayanty uta
kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhis tathā vaiśyāḥ kṣitāv iha
na gām ayuñjanta dhuri kṛśāṅgāś cāpy ajīvayan
phenapāṃś ca tathā vatsān na duhanti sma mānavāḥ
na kūṭamānair vaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā
karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ
dharmam evānupaśyantaś cakrur dharmaparāyaṇāḥ
svakarmaniratāś cāsan sarve varṇā narādhipa
dharmam evānuvartante na paśyanti sma kilbiṣam
babhūvuḥ karmasu sveṣu samyak sarvāḥ prajāḥ sthitāḥ
evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kva cit
kāle gāvaḥ prasūyante nāryaś ca bharatarṣabha
phalanty ṛtuṣu vṛkṣāś ca puṣpāṇi ca phalāni ca
evaṃ kṛtayuge samyag vartamāne tadā nṛpa
āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhir bahubhir bhṛśam
tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha
asurā jajñire kṣetre rājñāṃ manujapuṃgava
ādityair hi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi
aiśvaryād bhraṃśitāś cāpi saṃbabhūvuḥ kṣitāv iha
iha devatvam icchanto mānuṣeṣu manasvinaḥ
jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣv asurā vibho
goṣv aśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca
kravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca
jātair iha mahīpāla jāyamānaiś ca tair mahī
na śaśākātmanātmānam iyaṃ dhārayituṃ dharā
atha jātā mahīpālāḥ ke cid balasamanvitāḥ
diteḥ putrā danoś caiva tasmāl lokād iha cyutāḥ
vīryavanto 'valiptās te nānārūpadharā mahīm
imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyur arimardanāḥ
brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃś caivāpy apīḍayan
anyāni caiva bhūtāni pīḍayām āsur ojasā
trāsayanto vinighnantas tāṃs tān bhūtagaṇāṃś ca te
viceruḥ sarvato rājan mahīṃ śatasahasraśaḥ
āśramasthān maharṣīṃś ca dharṣayantas tatas tataḥ
abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca
evaṃ vīryabalotsiktair bhūr iyaṃ tair mahāsuraiḥ
pīḍyamānā mahīpāla brahmāṇam upacakrame
na hīmāṃ pavano rājan na nāgā na nagā mahīm
tadā dhārayituṃ śekur ākrāntāṃ dānavair balāt
tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā
jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham
sā saṃvṛtaṃ mahābhāgair devadvijamaharṣibhiḥ
dadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāram avyayam
gandharvair apsarobhiś ca bandikarmasu niṣṭhitaiḥ
vandyamānaṃ mudopetair vavande cainam etya sā
atha vijñāpayām āsa bhūmis taṃ śaraṇārthinī
saṃnidhau lokapālānāṃ sarveṣām eva bhārata
tat pradhānātmanas tasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayaṃbhuvaḥ
pūrvam evābhavad rājan viditaṃ parameṣṭhinaḥ
sraṣṭā hi jagataḥ kasmān na saṃbudhyeta bhārata
surāsurāṇāṃ lokānām aśeṣeṇa manogatam
tam uvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatir vibhuḥ
prabhavaḥ sarvabhūtānām īśaḥ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ
yadartham asi saṃprāptā matsakāśaṃ vasuṃdhare
tadarthaṃ saṃniyokṣyāmi sarvān eva divaukasaḥ
uttiṣṭha gaccha vasudhe svasthānam iti sāgamat
ity uktvā sa mahīṃ devo brahmā rājan visṛjya ca
ādideśa tadā sarvān vibudhān bhūtakṛt svayam
asyā bhūmer nirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthak pṛthak
asyām eva prasūyadhvaṃ virodhāyeti cābravīt
tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇān
uvāca bhagavān sarvān idaṃ vacanam uttamam
svair aṃśaiḥ saṃprasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ mānuṣeṣv iti
atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suraguror vacaḥ
tathyam arthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhus tadā
atha te sarvaśo 'ṃśaiḥ svair gantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ
nārāyaṇam amitraghnaṃ vaikuṇṭham upacakramuḥ
yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāsitaprabhaḥ
padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ
prajāpatipatir devaḥ suranātho mahābalaḥ
śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ
so 'pi janma manuṣyeṣu lebhe suravaro hariḥ
taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam
aṃśenāvatarasveti tathety āha ca taṃ hariḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
atha nārāyaṇenendraś cakāra saha saṃvidam
avatartuṃ mahīṃ svargād aṃśataḥ sahitaḥ suraiḥ
ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvān eva divaukasaḥ
nirjagāma punas tasmāt kṣayān nārāyaṇasya ha
te 'marārivināśāya sarvalokahitāya ca
avateruḥ krameṇemāṃ mahīṃ svargād divaukasaḥ
tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca
jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ
dānavān rākṣasāṃś caiva gandharvān pannagāṃs tathā
puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvāny anekaśaḥ
dānavā rākṣasāś caiva gandharvāḥ pannagās tathā
na tān balasthān bālye 'pi jaghnur bharatasattama
janamejaya uvāca
dānavānāṃ ca ye mukhyāḥ tathā bhujagarakṣasām
devadānavasaṃghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā
mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām
śrotum icchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnam āditaḥ
prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ sarvavid dhyasi
vaiśaṃpāyana uvāca
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve
surādīnām ahaṃ samyag lokānāṃ prabhavāpyayam
prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ prabhavāpyayam
brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ
marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāt tu imāḥ prajāḥ
prajajñire mahābhāgā dakṣakanyās trayodaśa
aditir ditir danuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ
krodhā prāvā ariṣṭā ca vinatā kapilā tathā
kadrūś ca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata
etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautram anantakam
adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ
ye rājan nāmatas tāṃs te kīrtayiṣyāmi bhārata
dhātā mitro 'ryamā śakro varuṇaś cāṃśa eva ca
bhago vivasvān pūṣā ca savitā daśamas tathā
ekādaśas tathā tvaṣṭā viṣṇur dvādaśa ucyate
jaghanyajaḥ sa sarveṣām ādityānāṃ guṇādhikaḥ
eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ
nāmnā khyātās tu tasyeme putrāḥ pañca mahātmanaḥ
prahrādaḥ pūrvajas teṣāṃ saṃhrādas tadanantaram
anuhrādas tṛtīyo 'bhūt tasmāc ca śibibāṣkalau
prahrādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata
virocanaś ca kumbhaś ca nikumbhaś ceti viśrutāḥ
virocanasya putro 'bhūd balir ekaḥ pratāpavān
baleś ca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ
rudrasyānucaraḥ śrīmān mahākāleti yaṃ viduḥ
catvāriṃśad danoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata
teṣāṃ prathamajo rājā vipracittir mahāyaśāḥ
śambaro namuciś caiva pulomā ceti viśrutaḥ
asilomā ca keśī ca durjayaś caiva dānavaḥ
ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān
tathā gaganamūrdhā ca vegavān ketumāṃś ca yaḥ
svarbhānur aśvo 'śvapatir vṛṣaparvājakas tathā
aśvagrīvaś ca sūkṣmaś ca tuhuṇḍaś ca mahāsuraḥ
isṛpā ekacakraś ca virūpākṣo harāharau
nicandraś ca nikumbhaś ca kupathaḥ kāpathas tathā
śarabhaḥ śalabhaś caiva sūryācandramasau tathā
iti khyātā danor vaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ
anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau
anyau dānavamukhyānāṃ sūryācandramasau tathā
ime ca vaṃśe prathitāḥ sattvavanto mahābalāḥ
danuputrā mahārāja daśa dānavapuṅgavāḥ
ekākṣo mṛtapā vīraḥ pralambanarakāv api
vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaś caiva mahāsuraḥ
gaviṣṭhaś ca danāyuś ca dīrghajihvaś ca dānavaḥ
asaṃkhyeyāḥ smṛtās teṣāṃ putrāḥ pautrāś ca bhārata
siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam
sucandraṃ candrahantāraṃ tathā candravimardanam
krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautram anantakam
gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmārimardanaḥ
anāyuṣaḥ punaḥ putrāś catvāro 'surapuṃgavāḥ
vikṣaro balavīrau ca vṛtraś caiva mahāsuraḥ
kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ
bhuvi khyātā mahāvīryā dānaveṣu paraṃtapāḥ
vināśanaś ca krodhaś ca hantā krodhasya cāparaḥ
krodhaśatrus tathaivānyaḥ kāleyā iti viśrutāḥ
asurāṇām upādhyāyaḥ śukras tv ṛṣisuto 'bhavat
khyātāś cośanasaḥ putrāś catvāro 'surayājakāḥ
tvaṣṭāvaras tathātriś ca dvāv anyau mantrakarmiṇau
tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaprabhāvanāḥ
ity eṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitas te tarasvinām
asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā
eteṣāṃ yad apatyaṃ tu na śakyaṃ tad aśeṣataḥ
prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtam anantakam
tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca tathaiva garuḍāruṇau
āruṇir vāruṇiś caiva vainateyā iti smṛtāḥ
śeṣo 'nanto vāsukiś ca takṣakaś ca bhujaṃgamaḥ
kūrmaś ca kulikaś caiva kādraveyā mahābalāḥ
bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇas tathā
gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ
anetro varhaparṇaś ca tathā kāśīpatiś ca saḥ
patravān arkaparṇaś ca prayutaś caiva viśrutaḥ
bhīmaś citrarathaś caiva vikhyātaḥ sarvavid vaśī
tathā śāliśirā rājan pradyumnaś ca caturdaśaḥ
kaliḥ pañcadaśaś caiva nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ
ity ete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ
atas tu bhūtāny anyāni kīrtayiṣyāmi bhārata
anavadyām anuvaśām anūnām aruṇāṃ priyām
anūpāṃ subhagāṃ bhāsīm iti prāvā vyajāyata
siddhaḥ pūrṇaś ca barhī ca pūrṇāśaś ca mahāyaśāḥ
brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaś caiva saptamaḥ
viśvāvasuś ca bhānuś ca sucandro daśamas tathā
ity ete devagandharvāḥ prāveyāḥ parikīrtitāḥ
imaṃ tv apsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam
prāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā
menakā sahajanyā ca pārṣṇinā puñjakas tathā
ghṛtasthalā ghṛtācī ca viśvāsī corvaśī tathā
alambusā miśrakeṣī vidyutparṇā tulānaghā
aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvan manoramā
asitā ca subāhuś ca suvratā subhujā tathā
supriyā cātibāhuś ca vikhyātau ca hahāhuhū
tumburuś ceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ
jānībāhuś ca vikhyātā hāhāhūhūḥ punas tathā
amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasas tathā
apatyaṃ kapilāyās tu purāṇe parikīrtitam
iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā
yathāvat parisaṃkhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā
bhujagānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā
gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām
āyuṣyaś caiva puṇyaś ca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ
śrotavyaś caiva satataṃ śrāvyaś caivānasūyatā
imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhen; mahātmanāṃ brāhmaṇadevasaṃnidhau
apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ; śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim
vaiśaṃpāyana uvāca
brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ
ekādaśa sutāḥ sthāṇoḥ khyātāḥ paramamānasāḥ
mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ
ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ
dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca mahādyutiḥ
sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrā ekādaśa smṛtāḥ
marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
ṣaḍ ete brahmaṇaḥ putrā vīryavanto maharṣayaḥ
trayas tv aṅgirasaḥ putrā loke sarvatra viśrutāḥ
bṛhaspatir utathyaś ca saṃvartaś ca dhṛtavratāḥ
atres tu bahavaḥ putrāḥ śrūyante manujādhipa
sarve vedavidaḥ siddhāḥ śāntātmāno maharṣayaḥ
rākṣasās tu pulastyasya vānarāḥ kiṃnarās tathā
yakṣāś ca manujavyāghra putrās tasya ca dhīmataḥ
pulahasya mṛgāḥ siṃhā vyāghrāḥ kiṃpuruṣās tathā
pulahasya sutā rājañ śarabhāś ca prakīrtitāḥ
siṃhāḥ kiṃpuruṣā vyāghrā ṛkṣā īhāmṛgās tathā
kratoḥ kratusamāḥ putrāḥ pataṃgasahacāriṇaḥ
viśrutās triṣu lokeṣu satyavrataparāyaṇāḥ
dakṣas tv ajāyatāṅguṣṭhād dakṣiṇād bhagavān ṛṣiḥ
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla putraḥ putravatāṃ varaḥ
vāmād ajāyatāṅguṣṭhād bhāryā tasya mahātmanaḥ
tasyāṃ pañcāśataṃ kanyāḥ sa evājanayan muniḥ
tāḥ sarvās tv anavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ
putrikāḥ sthāpayām āsa naṣṭaputraḥ prajāpatiḥ
dadau sa daśa dharmāya saptaviṃśatim indave
divyena vidhinā rājan kaśyapāya trayodaśa
nāmato dharmapatnyas tāḥ kīrtyamānā nibodha me
kīrtir lakṣmīr dhṛtir medhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā
buddhir lajjā matiś caiva patnyo dharmasya tā daśa
dvārāṇy etāni dharmasya vihitāni svayaṃbhuvā
saptaviṃśati somasya patnyo loke pariśrutāḥ
kālasya nayane yuktāḥ somapatnyaḥ śubhavratāḥ
sarvā nakṣatrayoginyo lokayātrāvidhau sthitāḥ
pitāmaho munir devas tasya putraḥ prajāpatiḥ
tasyāṣṭau vasavaḥ putrās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram
dharo dhruvaś ca somaś ca ahaś caivānilo 'nalaḥ
pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo 'ṣṭāv iti smṛtāḥ
dhūmrāyāś ca dharaḥ putro brahmavidyo dhruvas tathā
candramās tu manasvinyāḥ śvasāyāḥ śvasanas tathā
ratāyāś cāpy ahaḥ putraḥ śāṇḍilyāś ca hutāśanaḥ
pratyūṣaś ca prabhāsaś ca prabhātāyāḥ sutau smṛtau
dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā
āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaśrānto munis tathā
dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ
somasya tu suto varcā varcasvī yena jāyate
manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā
ahnaḥ sutaḥ smṛto jyotiḥ śramaḥ śāntas tathā muniḥ
agneḥ putraḥ kumāras tu śrīmāñ śaravaṇālayaḥ
tasya śākho viśākhaś ca naigameśaś ca pṛṣṭhajaḥ
kṛttikābhyupapatteś ca kārttikeya iti smṛtaḥ
anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ
viśvakarmā mahābhāgo tasya putro manojavaḥ
avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu
pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṃ nāmnātha devalam
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau
śaṅkhaś ca likhitaś caiva sarvaśāstraviśāradau
bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī
yogasiddhā jagat sarvam asaktaṃ vicaraty uta
prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya ha
prāsūta viśvakarmāṇaṃ sarvaśilpavatāṃ varam
viśvakarmā mahābhāgo jajñe śilpaprajāpatiḥ
kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ
yo divyāni vimānāni devatānāṃ cakāra ha
manuṣyāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ
pūjayanti ca yaṃ nityaṃ viśvakarmāṇam avyayam
stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā brahmaṇo naravigrahaḥ
niḥsṛto bhagavān dharmaḥ sarvalokasukhāvahaḥ
trayas tasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanoharāḥ
śamaḥ kāmaś ca harṣaś ca tejasā lokadhāriṇaḥ
kāmasya tu ratir bhāryā śamasya prāptir aṅganā
nandī tu bhāryā harṣasya yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapasya surāsurāḥ
jajñire nṛpaśārdūla lokānāṃ prabhavas tu saḥ
tvāṣṭrī tu savitur bhāryā vaḍavārūpadhāriṇī
asūyata mahābhāgā sāntarikṣe 'śvināv ubhau
dvādaśaivāditeḥ putrāḥ śakramukhyā narādhipa
teṣām avarajo viṣṇur yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
trayas triṃśata ity ete devās teṣām ahaṃ tava
anvayaṃ saṃpravakṣyāmi pakṣaiś ca kulato gaṇān
rudrāṇām aparaḥ pakṣaḥ sādhyānāṃ marutāṃ tathā
vasūnāṃ bhārgavaṃ vidyād viśvedevāṃs tathaiva ca
vainateyas tu garuḍo balavān aruṇas tathā
bṛhaspatiś ca bhagavān ādityeṣv eva gaṇyate
aśvibhyāṃ guhyakān viddhi sarvauṣadhyas tathā paśūn
eṣa devagaṇo rājan kīrtitas te 'nupūrvaśaḥ
yaṃ kīrtayitvā manujaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
brahmaṇo hṛdayaṃ bhittvā niḥsṛto bhagavān bhṛguḥ
bhṛgoḥ putraḥ kavir vidvāñ śukraḥ kavisuto grahaḥ
trailokyaprāṇayātrārthe varṣāvarṣe bhayābhaye
svayaṃbhuvā niyuktaḥ san bhuvanaṃ paridhāvati
yogācāryo mahābuddhir daityānām abhavad guruḥ
surāṇāṃ cāpi medhāvī brahmacārī yatavrataḥ
ṣaṇḍāmārkau prathamataḥ prathitāv ugratejasau
tasmin niyukte vibhunā yogakṣemāya bhārgave
anyam utpādayām āsa putraṃ bhṛgur aninditam
cyavanaṃ dīptatapasaṃ dharmātmānaṃ manīṣiṇam
yaḥ sa roṣāc cyuto garbhān mātur mokṣāya bhārata
āsīt tasya sukanyā vai bhāryā cāpi mahātmanaḥ
āruṣī tu manoḥ kanyā tasya patnī manīṣiṇaḥ
aurvas tasyāṃ samabhavad ūruṃ bhittvā mahāyaśāḥ
mahātapā mahātejā bāla eva guṇair yutaḥ
ṛcīkas tasya putras tu jamadagnis tato 'bhavat
jamadagnes tu catvāra āsan putrā mahātmanaḥ
rāmas teṣāṃ jaghanyo 'bhūd ajaghanyair guṇair yutaḥ
sarvaśastrāstrakuśalaḥ kṣatriyāntakaro vaśī
aurvasyāsīt putraśataṃ jamadagnipurogamam
teṣāṃ putrasahasrāṇi babhūvur bhṛguvistaraḥ
dvau putrau brahmaṇas tv anyau yayos tiṣṭhati lakṣaṇam
loke dhātā vidhātā ca yau sthitau manunā saha
tayor eva svasā devī lakṣmīḥ padmagṛhā śubhā
tasyās tu mānasāḥ putrās turagā vyomacāriṇaḥ
varuṇasya bhāryā jyeṣṭhā tu śukrād devī vyajāyata
tasyāḥ putraṃ balaṃ viddhi surāṃ ca suranandinīm
prajānām annakāmānām anyonyaparibhakṣaṇāt
adharmas tatra saṃjātaḥ sarvabhūtavināśanaḥ
tasyāpi nirṛtir bhāryā nairṛtā yena rākṣasāḥ
ghorās tasyās trayaḥ putrāḥ pāpakarmaratāḥ sadā
bhayo mahābhayaś caiva mṛtyur bhūtāntakas tathā
na tasya bhāryā putro vā kaś cid asty antako hi saḥ
kākīṃ śyenīṃ ca bhāsīṃ ca dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm
tāmrā tu suṣuve devī pañcaitā lokaviśrutāḥ
bhāryā garutmataś caiva bhāsī krauñcī śukī tathā
caturthī dhṛtarāṣṭrī ca tāsv apatyān nibodha me
ulūkān suṣuve kākī śyenī śyenān vyajāyata
bhāsī bhāsān ajanayad gṛdhrāṃś caiva janādhipa
dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃś ca kalahaṃsāṃś ca sarvaśaḥ
cakravākāṃś ca bhadraṃ te prajajñe sā tu bhāminī
śukī vijajñe dharmajña śukān eva manasvinī
kalyāṇaguṇasaṃpannā sarvalakṣaṇapūjitā
nava krodhavaśā nārīḥ prajajñe 'py ātmasaṃbhavāḥ
mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca hariṃ bhadramanām api
mātaṅgīm atha śārdūlīṃ śvetāṃ surabhim eva ca
sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ ca yaśasvinīm
apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarātmaja
ṛkṣāś ca mṛgamandāyāḥ sṛmarāś camarā api
tatas tv airāvataṃ nāgaṃ jajñe bhadramanā sutam
airāvataḥ sutas tasyā devanāgo mahāgajaḥ
haryāś ca harayo 'patyaṃ vānarāś ca tarasvinaḥ
golāṅgūlāṃś ca bhadraṃ te haryāḥ putrān pracakṣate
prajajñe tv atha śārdūlī siṃhān vyāghrāṃś ca bhārata
dvīpinaś ca mahābhāga sarvān eva na saṃśayaḥ
mātaṅgyās tv atha mātaṅgā apatyāni narādhipa
diśāgajaṃ tu śvetākhyaṃ śvetājanayad āśugam
tathā duhitarau rājan surabhir vai vyajāyata
rohiṇīṃ caiva bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm
vimalām api bhadraṃ te amalām api bhārata
rohiṇyāṃ jajñire gāvo gandharvyāṃ vājinaḥ sutāḥ
surasājanayan nāgān rājan kadrūś ca pannagān
irāyāṃ kanyakā jātās tisraḥ kamalalocanāḥ
vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vīrudhāṃ caiva mātaraḥ
latāruhe ca dve prokte vīrudhā eva tāḥ smṛtāḥ
gṛhṇanti ye 'pi tāḥ puṣpaṃ phalāni tarasā pṛthak
tato sutās te vijñeyās tān evāhur vanaspatīn
puṣpaiḥ phalagrahān vṛkṣān ruhāyāḥ prasavaṃ viduḥ
latāgulmāni vallyaś ca tvaksāratṛṇajātayaḥ
vīrudho yāḥ prajās tasyās tatra vaṃśaḥ samāpyate
sapta piṇḍaphalān vṛkṣān analāpi vyajāyata
analāyāḥ śukī putrī kadrvās tu surasā sutā
aruṇasya bhāryā śyenī tu vīryavantau mahābalau
saṃpātiṃ janayām āsa tathaiva ca jaṭāyuṣam
kadrūr nāgam anantaṃ ca prajajñe dharaṇīdharam
dvau putrau vinatāyās tu vikhyātau garuḍāruṇau
ity eṣa sarvabhūtānāṃ mahatāṃ manujādhipa
prabhavaḥ kīrtitaḥ samyaṅ mayā matimatāṃ vara
yaṃ śrutvā puruṣaḥ samyak pūto bhavati pāpmanaḥ
sarvajñatāṃ ca labhate gatim agryāṃ ca vindati
janamejaya uvāca
devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇām atha rakṣasām
siṃhavyāghramṛgāṇāṃ ca pannagānāṃ patatriṇām
anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavann aham
śrotum icchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām
janma karma ca bhūtānām eteṣām anupūrvaśaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ
prathamaṃ dānavāṃś caiva tāṃs te vakṣyāmi sarvaśaḥ
vipracittir iti khyāto ya āsīd dānavarṣabhaḥ
jarāsaṃdha iti khyātaḥ sa āsīn manujarṣabhaḥ
diteḥ putras tu yo rājan hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ
sa jajñe mānuṣe loke śiśupālo nararṣabhaḥ
saṃhrāda iti vikhyātaḥ prahrādasyānujas tu yaḥ
sa śalya iti vikhyāto jajñe bāhlīkapuṃgavaḥ
anuhrādas tu tejasvī yo 'bhūt khyāto jaghanyajaḥ
dhṛṣṭaketur iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ
yas tu rājañ śibir nāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ
druma ity abhivikhyātaḥ sa āsīd bhuvi pārthivaḥ
bāṣkalo nāma yas teṣām āsīd asurasattamaḥ
bhagadatta iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ
ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān
tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃś cātra pañcamaḥ
pañcaite jajñire rājan vīryavanto mahāsurāḥ
kekayeṣu mahātmānaḥ pārthivarṣabhasattamāḥ
ketumān iti vikhyāto yas tato 'nyaḥ pratāpavān
amitaujā iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavann nṛpaḥ
svarbhānur iti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ
ugrasena iti khyāta ugrakarmā narādhipaḥ
yas tv aśva iti vikhyātaḥ śrīmān āsīn mahāsuraḥ
aśoko nāma rājāsīn mahāvīryaparākramaḥ
tasmād avarajo yas tu rājann aśvapatiḥ smṛtaḥ
daiteyaḥ so 'bhavad rājā hārdikyo manujarṣabhaḥ
vṛṣaparveti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ
dīrghaprajña iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ
ajakas tv anujo rājan ya āsīd vṛṣaparvaṇaḥ
sa malla iti vikhyātaḥ pṛthivyām abhavan nṛpaḥ
aśvagrīva iti khyātaḥ sattvavān yo mahāsuraḥ
rocamāna iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ
sūkṣmas tu matimān rājan kīrtimān yaḥ prakīrtitaḥ
bṛhanta iti vikhyātaḥ kṣitāv āsīt sa pārthivaḥ
tuhuṇḍa iti vikhyāto ya āsīd asurottamaḥ
senābindur iti khyātaḥ sa babhūva narādhipaḥ
isṛpā nāma yas teṣām asurāṇāṃ balādhikaḥ
pāpajin nāma rājāsīd bhuvi vikhyātavikramaḥ
ekacakra iti khyāta āsīd yas tu mahāsuraḥ
prativindhya iti khyāto babhūva prathitaḥ kṣitau
virūpākṣas tu daiteyaś citrayodhī mahāsuraḥ
citravarmeti vikhyātaḥ kṣitāv āsīt sa pārthivaḥ
haras tv ariharo vīra āsīd yo dānavottamaḥ
suvāstur iti vikhyātaḥ sa jajñe manujarṣabhaḥ
aharas tu mahātejāḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ
bāhlīko nāma rājā sa babhūva prathitaḥ kṣitau
nicandraś candravaktraś ca ya āsīd asurottamaḥ
muñjakeśa iti khyātaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ
nikumbhas tv ajitaḥ saṃkhye mahāmatir ajāyata
bhūmau bhūmipatiḥ śreṣṭho devādhipa iti smṛtaḥ
śarabho nāma yas teṣāṃ daiteyānāṃ mahāsuraḥ
pauravo nāma rājarṣiḥ sa babhūva nareṣv iha
kāpathas tu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ
supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ
krathas tu rājan rājarṣiḥ kṣitau jajñe mahāsuraḥ
pārvateya iti khyātaḥ kāñcanācalasaṃnibhaḥ
dvitīyaḥ śalabhas teṣām asurāṇāṃ babhūva yaḥ
prahrādo nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ
candras tu ditijaśreṣṭho loke tārādhipopamaḥ
candravarmeti vikhyātaḥ kāmbojānāṃ narādhipaḥ
arka ity abhivikhyāto yas tu dānavapuṃgavaḥ
ṛṣiko nāma rājarṣir babhūva nṛpasattamaḥ
mṛtapā iti vikhyāto ya āsīd asurottamaḥ
paścimānūpakaṃ viddhi taṃ nṛpaṃ nṛpasattama
gaviṣṭhas tu mahātejā yaḥ prakhyāto mahāsuraḥ
drumasena iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ
mayūra iti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ
sa viśva iti vikhyāto babhūva pṛthivīpatiḥ
suparṇa iti vikhyātas tasmād avarajas tu yaḥ
kālakīrtir iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ
candrahanteti yas teṣāṃ kīrtitaḥ pravaro 'suraḥ
śunako nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ
vināśanas tu candrasya ya ākhyāto mahāsuraḥ
jānakir nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ
dīrghajihvas tu kauravya ya ukto dānavarṣabhaḥ
kāśirāja iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ
grahaṃ tu suṣuve yaṃ taṃ siṃhī candrārkamardanam
krātha ity abhivikhyātaḥ so 'bhavan manujādhipaḥ
anāyuṣas tu putrāṇāṃ caturṇāṃ pravaro 'suraḥ
vikṣaro nāma tejasvī vasumitro 'bhavan nṛpaḥ
dvitīyo vikṣarādyas tu narādhipa mahāsuraḥ
pāṃsurāṣṭrādhipa iti viśrutaḥ so 'bhavan nṛpaḥ
balavīra iti khyāto yas tv āsīd asurottamaḥ
pauṇḍramatsyaka ity eva sa babhūva narādhipaḥ
vṛtra ity abhivikhyāto yas tu rājan mahāsuraḥ
maṇimān nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ
krodhahanteti yas tasya babhūvāvarajo 'suraḥ
daṇḍa ity abhivikhyātaḥ sa āsīn nṛpatiḥ kṣitau
krodhavardhana ity eva yas tv anyaḥ parikīrtitaḥ
daṇḍadhāra iti khyātaḥ so 'bhavan manujeśvaraḥ
kālakāyās tu ye putrās teṣām aṣṭau narādhipāḥ
jajñire rājaśārdūla śārdūlasamavikramāḥ
magadheṣu jayatsenaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ
aṣṭānāṃ pravaras teṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ
dvitīyas tu tatas teṣāṃ śrīmān harihayopamaḥ
aparājita ity eva sa babhūva narādhipaḥ
tṛtīyas tu mahārāja mahābāhur mahāsuraḥ
niṣādādhipatir jajñe bhuvi bhīmaparākramaḥ
teṣām anyatamo yas tu caturthaḥ parikīrtitaḥ
śreṇimān iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ
pañcamas tu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ
mahaujā iti vikhyāto babhūveha paraṃtapaḥ
ṣaṣṭhas tu matimān yo vai teṣām āsīn mahāsuraḥ
abhīrur iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ
saptamas tu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ
samudrasenaś ca nṛpas teṣām evābhavad gaṇāt
viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kṣitau dharmārthatattvavit
bṛhan nāmāṣṭamas teṣāṃ kāleyānāṃ paraṃtapaḥ
babhūva rājan dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ
kupathas tv atha vikhyāto dānavānāṃ mahābalaḥ
pārvatīya iti khyātaḥ kāñcanācalasaṃnibhaḥ
krathanas tu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ
supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ
asurāṇāṃ tu yaḥ sūryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ
darado nāma bāhlīko varaḥ sarvamahīkṣitām
gaṇaḥ krodhavaśo nāma yas te rājan prakīrtitaḥ
tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kṣitāv iha narādhipāḥ
nandikaḥ karṇaveṣṭaś ca siddhārthaḥ kīṭakas tathā
suvīraś ca subāhuś ca mahāvīro 'tha bāhlikaḥ
krodho vicityaḥ surasaḥ śrīmān nīlaś ca bhūmipaḥ
vīradhāmā ca kauravya bhūmipālaś ca nāmataḥ
dantavaktraś ca nāmāsīd durjayaś caiva nāmataḥ
rukmī ca nṛpaśārdūlo rājā ca janamejayaḥ
āṣāḍho vāyuvegaś ca bhūritejās tathaiva ca
ekalavyaḥ sumitraś ca vāṭadhāno 'tha gomukhaḥ
kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtis tathaiva ca
śrutāyur uddhavaś caiva bṛhatsenas tathaiva ca
kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ
matimāṃś ca manuṣyendra īśvaraś ceti viśrutaḥ
gaṇāt krodhavaśād evaṃ rājapūgo 'bhavat kṣitau
jātaḥ purā mahārāja mahākīrtir mahābalaḥ
kālanemir iti khyāto dānavānāṃ mahābalaḥ
sa kaṃsa iti vikhyāta ugrasenasuto balī
yas tv āsīd devako nāma devarājasamadyutiḥ
sa gandharvapatir mukhyaḥ kṣitau jajñe narādhipaḥ
bṛhaspater bṛhatkīrter devarṣer viddhi bhārata
aṃśād droṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājam ayonijam
dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sa sarvāstravittamaḥ
bṛhatkīrtir mahātejāḥ saṃjajñe manujeṣv iha
dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavido viduḥ
variṣṭham indrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam
mahādevāntakābhyāṃ ca kāmāt krodhāc ca bhārata
ekatvam upapannānāṃ jajñe śūraḥ paraṃtapaḥ
aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ
vīraḥ kamalapatrākṣaḥ kṣitāv āsīn narādhipa
jajñire vasavas tv aṣṭau gaṅgāyāṃ śaṃtanoḥ sutāḥ
vasiṣṭhasya ca śāpena niyogād vāsavasya ca
teṣām avarajo bhīṣmaḥ kurūṇām abhayaṃkaraḥ
matimān vedavid vāgmī śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ
jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ sa sarvavidāṃ varaḥ
ayudhyata mahātejā bhārgaveṇa mahātmanā
yas tu rājan kṛpo nāma brahmarṣir abhavat kṣitau
rudrāṇāṃ taṃ gaṇād viddhi saṃbhūtam atipauruṣam
śakunir nāma yas tv āsīd rājā loke mahārathaḥ
dvāparaṃ viddhi taṃ rājan saṃbhūtam arimardanam
sātyakiḥ satyasaṃdhas tu yo 'sau vṛṣṇikulodvahaḥ
pakṣāt sa jajñe marutāṃ devānām arimardanaḥ
drupadaś cāpi rājarṣis tata evābhavad gaṇāt
mānuṣe nṛpa loke 'smin sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
tataś ca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājañ janādhipam
jātam apratikarmāṇaṃ kṣatriyarṣabhasattamam
marutāṃ tu gaṇād viddhi saṃjātam arimardanam
virāṭaṃ nāma rājarṣiṃ pararāṣṭrapratāpanam
ariṣṭāyās tu yaḥ putro haṃsa ity abhiviśrutaḥ
sa gandharvapatir jajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ
dhṛtarāṣṭra iti khyātaḥ kṛṣṇadvaipāyanād api
dīrghabāhur mahātejāḥ prajñācakṣur narādhipaḥ
mātur doṣād ṛṣeḥ kopād andha eva vyajāyata
tasyaivāvarajo bhrātā mahāsattvo mahābalaḥ
sa pāṇḍur iti vikhyātaḥ satyadharmarataḥ śuciḥ
marutāṃ tu gaṇād vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
pāṇḍur jajñe mahābhāga tava pūrvapitāmahaḥ
atres tu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varam
viduraṃ viddhi loke 'smiñ jātaṃ buddhimatāṃ varam
kaler aṃśāt tu saṃjajñe bhuvi duryodhano nṛpaḥ
durbuddhir durmatiś caiva kurūṇām ayaśaskaraḥ
jagato yaḥ sa sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ
yaḥ sarvāṃ ghātayām āsa pṛthivīṃ puruṣādhamaḥ
yena vairaṃ samuddīptaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat
paulastyā bhrātaraḥ sarve jajñire manujeṣv iha
śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ krūrakarmaṇām
durmukho duḥsahaś caiva ye cānye nānuśabditāḥ
duryodhanasahāyās te paulastyā bharatarṣabha
janamejaya uvāca
vaiśyāputro yuyutsuś ca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ
jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ caiva nāmadheyāni vā vibho
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya
duryodhano yuyutsuś ca rājan duḥśāsanas tathā
duḥsaho duḥśalaś caiva durmukhaś ca tathāparaḥ
viviṃśatir vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ
vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ
durmarṣaṇo durmukhaś ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca
citropacitrau citrākṣaś cārucitrāṅgadaś ca ha
durmado duṣpraharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ
ūrṇanābhaḥ sunābhaś ca tathā nandopanandakau
senāpatiḥ suṣeṇaś ca kuṇḍodaramahodarau
citrabāhuś citravarmā suvarmā durvimocanaḥ
ayobāhur mahābāhuś citracāpasukuṇḍalau
bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ
ugrāyudho bhīmaśaraḥ kanakāyur dṛḍhāyudhaḥ
dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ
jarāsaṃdho dṛḍhasaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sahasravāk
ugraśravā ugrasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ
aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durādharaḥ
dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavegasuvarcasau
ādityaketur bahvāśī nāgadantograyāyinau
kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ
ugro bhīmaratho vīro vīrabāhur alolupaḥ
abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathaś ca yaḥ
anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ
dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ
kuṇḍāśī virajāś caiva duḥśalā ca śatādhikā
vaiśyāputro yuyutsuś ca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ
etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā
nāmadheyānupūrvyā ca jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ viduḥ
sarve tv atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
sarve vedavidaś caiva rājaśāstre ca pāragāḥ
sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ
sarveṣām anurūpāś ca kṛtā dārā mahīpate
duḥśalāṃ caiva samaye sindhurājāya kauravaḥ
jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā
dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājan yudhiṣṭhiram
bhīmasenaṃ tu vātasya devarājasya cārjunam
aśvinos tu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi
nakulaḥ sahadevaś ca sarvalokamanoharau
yaḥ suvarcā iti khyātaḥ somaputraḥ pratāpavān
abhimanyur bṛhatkīrtir arjunasya suto 'bhavat
yasyāvataraṇe rājan surān somo 'bravīd vacaḥ
nāhaṃ dadyāṃ priyaṃ putraṃ preyāṃsam api jīvitāt
samayaḥ kriyatām eṣa na śakyam ativartitum
surakāryaṃ hi naḥ kāryam asurāṇāṃ kṣitau vadhaḥ
tatra yāsyatyayaṃ varcā na ca sthāsyati me ciram
aindrir naras tu bhavitā yasya nārāyaṇaḥ sakhā
so 'rjunety abhivikhyātaḥ pāṇḍoḥ putraḥ pratāpavān
tasyāyaṃ bhavitā putro bālo bhuvi mahārathaḥ
tatra ṣoḍaśa varṣāṇi sthāsyaty amarasattamāḥ
asya ṣoḍaśavarṣasya sa saṃgrāmo bhaviṣyati
yatrāṃśā vaḥ kariṣyanti karma dānavasūdanam
naranārāyaṇābhyāṃ tu sa saṃgrāmo vinākṛtaḥ
cakravyūhaṃ samāsthāya yodhayiṣyanti cāsurāḥ
vimukhāñ śātravān sarvān kārayiṣyati me sutaḥ
bālaḥ praviśya taṃ vyūham abhedyaṃ vicariṣyati
mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kadanaṃ ca kariṣyati
sarveṣāṃ caiva śatrūṇāṃ caturthāṃśaṃ nayiṣyati
dinārdhena mahābāhuḥ pretarājapuraṃ prati
tato mahārathair vīraiḥ sametya bahubhī raṇe
dinakṣaye mahābāhur mayā bhūyaḥ sameṣyati
ekaṃ vaṃśakaraṃ vīraṃ putraṃ vai janayiṣyati
pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ sa bhūyo dhārayiṣyati
etat somavacaḥ śrutvā tathāstv iti divaukasaḥ
pratyūcuḥ sahitāḥ sarve tārādhipam apūjayan
evaṃ te kathitaṃ rājaṃs tava janma pituḥ pituḥ
agner aṃśaṃ tu viddhi tvaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham
śikhaṇḍinam atho rājan strīpuṃsaṃ viddhi rākṣasam
draupadeyāś ca ye pañca babhūvur bharatarṣabha
viśvedevagaṇān rājaṃs tān viddhi bharatarṣabha
bhīmasenād rākṣasendro guhyakebhyas tv ajāyata
jayasya parirakṣārthaṃ sa hi sṛṣṭo mahātmanā
sarveṣāṃ devatābhāgaṃ dattvā viddhi mahīpate
prativindhyaḥ sutasomaḥ śrutakīrtis tathāparaḥ
nākuliś ca śatānīkaḥ śrutasenaś ca vīryavān
śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat
tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi
pituḥ svasrīyaputrāya so 'napatyāya vīryavān
agram agre pratijñāya svasyāpatyasya vai tadā
agrajāteti tāṃ kanyāṃ śūro 'nugrahakāṅkṣayā
adadat kuntibhojāya sa tāṃ duhitaraṃ tadā
sā niyuktā pitur gehe brāhmaṇātithipūjane
ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ
tam ugraṃ śaṃsitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat
tuṣṭo 'bhicārasaṃyuktam ācacakṣe yathāvidhi
uvāca caināṃ bhagavān prīto 'smi subhage tava
yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi
tasya tasya prasādāt tvaṃ devi putrāñ janiṣyasi
evam uktā ca sā bālā tadā kautūhalānvitā
kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī
prakāśakarmā tapanas tasyāṃ garbhaṃ dadhau tadā
ajījanat sutaṃ cāsyāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ devagarbhaṃ śriyānvitam
divākarasamaṃ dīptyā cārusarvāṅgabhūṣaṇam
nigūhayantī jātaṃ vai bandhupakṣabhayāt tadā
utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ yaśasvinam
tam utsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ
rādhāyāḥ kalpayām āsa putraṃ so 'dhirathas tadā
cakratur nāmadheyaṃ ca tasya bālasya tāv ubhau
dampatī vasuṣeṇeti dikṣu sarvāsu viśrutam
sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūttamo 'bhavat
ā pṛṣṭhatāpāc ca tadā jajāpa japatāṃ varaḥ
yasmin kāle japann āste dhīmān satyaparākramaḥ
nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīt tasmin kāle mahātmanaḥ
tam indro brāhmaṇo bhūtvā putrārthe bhūtabhāvanaḥ
yayāce kuṇḍale vīraṃ kavacaṃ ca sahāṅgajam
utkṛtya karṇo hy adadat kuṇḍale kavacaṃ ca tat
śaktiṃ śakro 'dadat tasmai vismitaś cedam abravīt
devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
yasmin kṣepsyasi durdharṣa sa eko na bhaviṣyati
purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇeti viśrutam
tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat
āmuktakavacaḥ karṇo yas tu jajñe mahārathaḥ
karṇa ity abhivikhyātaḥ pṛthāyāḥ prathamaḥ sutaḥ
sa tu sūtakule vīro vavṛdhe rājasattama
karṇaṃ naravaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām
duryodhanasya sacivaṃ mantriṇaṃ śakuneḥ samam
divākarasya taṃ viddhi devasyāṃśam anuttamam
yas tu nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ
vaśitā sarvabhūtānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ
tasyāṃśo mānuṣeṣv āsīd vāsudevaḥ pratāpavān
śeṣasyāṃśas tu nāgasya baladevo mahābalaḥ
sanatkumāraṃ pradyumnaṃ viddhi rājan mahaujasam
evam anye manuṣyendra bahavo 'ṃśā divaukasām
jajñire vasudevasya kule kulavivardhanāḥ
gaṇas tv apsarasāṃ yo vai mayā rājan prakīrtitaḥ
tasya bhāgaḥ kṣitau jajñe niyogād vāsavasya ca
tāni ṣoḍaśa devīnāṃ sahasrāṇi narādhipa
babhūvur mānuṣe loke nārāyaṇaparigrahaḥ
śriyas tu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale
bhīṣmakasya kule sādhvī rukmiṇī nāma nāmataḥ
draupadī tv atha saṃjajñe śacībhāgād aninditā
drupadasya kule kanyā vedimadhyād aninditā
nātihrasvā na mahatī nīlotpalasugandhinī
padmāyatākṣī suśroṇī asitāyatamūrdhajā
sarvalakṣaṇasaṃpannā vaiḍūryamaṇisaṃnibhā
pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathinī rahaḥ
siddhir dhṛtiś ca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te
kuntī mādrī ca jajñāte matis tu subalātmajā
iti devāsurāṇāṃ te gandharvāpsarasāṃ tathā
aṃśāvataraṇaṃ rājan rākṣasānāṃ ca kīrtitam
ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājāno yuddhadurmadāḥ
mahātmāno yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule
ye ca yasmin kule jātā rājāno bhūritejasaḥ
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā mayā te parikīrtitāḥ
ete tu mukhyāḥ kathitā mayā te rājasattama
dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyam āyuṣyaṃ vijayāvaham
idam aṃśāvataraṇaṃ śrotavyam anasūyatā
aṃśāvataraṇaṃ śrutvā devagandharvarakṣasām
prabhavāpyayavit prājño na kṛcchreṣv avasīdati
janamejaya uvāca
tvattaḥ śrutam idaṃ brahman devadānavarakṣasām
aṃśāvataraṇaṃ samyag gandharvāpsarasāṃ tathā
dharmārthakāmasahitaṃ rājarṣīṇāṃ prakīrtitam
pavitraṃ kīrtyamānaṃ me nibodhedaṃ manīṣiṇām
janamejayaḥ
bhagavan vistareṇeha bharatasya mahātmanaḥ
janma karma ca śuśrūṣus tan me śaṃsitum arhasi
imaṃ tu bhūya icchāmi kurūṇāṃ vaṃśam āditaḥ
kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau
vaiśaṃpāyana uvāca
pauravāṇāṃ vaṃśakaro duḥṣanto nāma vīryavān
pṛthivyāś caturantāyā goptā bharatasattama
caturbhāgaṃ bhuvaḥ kṛtsnaṃ sa bhuṅkte manujeśvaraḥ
samudrāvaraṇāṃś cāpi deśān sa samitiṃjayaḥ
āmlecchāṭavikān sarvān sa bhuṅkte ripumardanaḥ
ratnākarasamudrāntāṃś cāturvarṇyajanāvṛtān
na varṇasaṃkarakaro nākṛṣyakarakṛjjanaḥ
na pāpakṛt kaś cid āsīt tasmin rājani śāsati
dharmyāṃ ratiṃ sevamānā dharmārthāv abhipedire
tadā narā naravyāghra tasmiñ janapadeśvare
nāsīc corabhayaṃ tāta na kṣudhābhayam aṇv api
nāsīd vyādhibhayaṃ cāpi tasmiñ janapadeśvare
svair dharmai remire varṇā daive karmaṇi niḥspṛhāḥ
tam āśritya mahīpālam āsaṃś caivākutobhayāḥ
kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni phalavanti ca
sarvaratnasamṛddhā ca mahī vasumatī tadā
svakarmaniratā viprā nānṛtaṃ teṣu vidyate
sa cādbhutamahāvīryo vajrasaṃhanano yuvā
udyamya mandaraṃ dorbhyāṃ haret savanakānanam
dhanuṣy atha gadāyuddhe tsarupraharaṇeṣu ca
nāgapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca babhūva pariniṣṭhitaḥ
bale viṣṇusamaś cāsīt tejasā bhāskaropamaḥ
akṣubdhatve 'rṇavasamaḥ sahiṣṇutve dharāsamaḥ
saṃmataḥ sa mahīpālaḥ prasannapurarāṣṭravān
bhūyo dharmaparair bhāvair viditaṃ janam āvasat
janamejaya uvāca
saṃbhavaṃ bharatasyāhaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ
śakuntalāyāś cotpattiṃ śrotum icchāmi tattvataḥ
duṣyantena ca vīreṇa yathā prāptā śakuntalā
taṃ vai puruṣasiṃhasya bhagavan vistaraṃ tv aham
śrotum icchāmi tattvajña sarvaṃ matimatāṃ vara
vaiśaṃpāyana uvāca
sa kadā cin mahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ
vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatair vṛtaḥ
khaḍgaśaktidharair vīrair gadāmusalapāṇibhiḥ
prāsatomarahastaiś ca yayau yodhaśatair vṛtaḥ
siṃhanādaiś ca yodhānāṃ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ
rathanemisvanaiś cāpi sanāgavarabṛṃhitaiḥ
nānāyudhadharaiś cāpi nānāveṣadharais tathā
heṣitasvanamiśraiś ca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ
āsīt kilakilāśabdas tasmin gacchati pārthive
prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā
dadṛśus taṃ striyas tatra śūram ātmayaśaskaram
śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam
balena caturaṅgeṇa vṛtaḥ paramavalgunā
paśyantaḥ strīgaṇās tatra śastrapāṇiṃ sma menire
ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ
yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavanty asuhṛdgaṇāḥ
iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā narādhipam
tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīś ca sasṛjus tasya mūrdhani
tatra tatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ
niryayau parayā prītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā
taṃ devarājapratimaṃ mattavāraṇadhūrgatam
dvijakṣatriyaviṭśūdrā niryāntam anujagmire
dadṛśur vardhamānās te āśīrbhiś ca jayena ca
sudūram anujagmus taṃ paurajānapadās tadā
nyavartanta tataḥ paścād anujñātā nṛpeṇa ha
suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ
mahīm āpūrayām āsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā
sa gacchan dadṛśe dhīmān nandanapratimaṃ vanam
bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam
viṣamaṃ parvataprasthair aśmabhiś ca samāvṛtam
nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanam āyatam
mṛgasaṃghair vṛtaṃ ghorair anyaiś cāpi vanecaraiḥ
tad vanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ
loḍayām āsa duḥṣantaḥ sūdayan vividhān mṛgān
bāṇagocarasaṃprāptāṃs tatra vyāghragaṇān bahūn
pātayām āsa duḥṣanto nirbibheda ca sāyakaiḥ
dūrasthān sāyakaiḥ kāṃś cid abhinat sa nararṣabhaḥ
abhyāśam āgatāṃś cānyān khaḍgena nirakṛntata
kāṃś cid eṇān sa nirjaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ
gadāmaṇḍalatattvajñaś cacārāmitavikramaḥ
tomarair asibhiś cāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ
cacāra sa vinighnan vai vanyāṃs tatra mṛgadvijān
rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiś ca samarapriyaiḥ
loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuś ca mahāmṛgāḥ
tatra vidrutasaṃghāni hatayūthapatīni ca
mṛgayūthāny athautsukyāc chabdaṃ cakrus tatas tataḥ
śuṣkāṃ cāpi nadīṃ gatvā jalanairāśyakarśitāḥ
vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ
kṣutpipāsāparītāś ca śrāntāś ca patitā bhuvi
ke cit tatra naravyāghrair abhakṣyanta bubhukṣitaiḥ
ke cid agnim athotpādya samidhya ca vanecarāḥ
bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivat tadā
tatra ke cid gajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ
saṃkocyāgrakarān bhītāḥ pradravanti sma vegitāḥ
śakṛnmūtraṃ sṛjantaś ca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu
vanyā gajavarās tatra mamṛdur manujān bahūn
tad vanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam
vyarocan mahiṣākīrṇaṃ rājñā hatamahāmṛgam
vaiśaṃpāyana uvāca
tato mṛgasahasrāṇi hatvā vipulavāhanaḥ
tato meghaghanaprakhyaṃ siddhacāraṇasevitam
vanam ālokayām āsa nagarād yojanadvaye
mṛgān anucaran vanyāñ śrameṇa paripīḍitaḥ
mṛgān anucaraṃś caiva vegenāśvān acodayat
rājā mṛgaprasaṅgena vanam anyad viveśa ha
eka evottamabalaḥ kṣutpipāsāsamanvitaḥ
sa vanasyāntam āsādya mahad īriṇam āsadat
tac cāpy atītya nṛpatir uttamāśramasaṃyutam
manaḥprahlādajananaṃ dṛṣṭikāntam atīva ca
śītamārutasaṃyuktaṃ jagāmānyan mahad vanam
puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇam atīva sukhaśādvalam
vipulaṃ madhurārāvair nāditaṃ vihagais tathā
puṃskokilaninādaiś ca jhillīkagaṇanāditam
pravṛddhaviṭapair vṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam
ṣaṭpadāghūrṇitalataṃ lakṣmyā paramayā yutam
nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaś cin nāphalo nāpi kaṇṭakī
ṣaṭpadair vāpy anākīrṇas tasmin vai kānane 'bhavat
vihagair nāditaṃ puṣpair alaṃkṛtam atīva ca
sarvartukusumair vṛkṣair atīva sukhaśādvalam
manoramaṃ maheṣvāso viveśa vanam uttamam
mārutāgalitās tatra drumāḥ kusumaśālinaḥ
puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ sma vyasṛjaṃs te punaḥ punaḥ
divaspṛśo 'tha saṃghuṣṭāḥ pakṣibhir madhurasvaraiḥ
virejuḥ pādapās tatra vicitrakusumāmbarāḥ
teṣāṃ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu
ruvanti rāvaṃ vihagāḥ ṣaṭpadaiḥ sahitā mṛdu
tatra pradeśāṃś ca bahūn kusumotkaramaṇḍitān
latāgṛhaparikṣiptān manasaḥ prītivardhanān
saṃpaśyan sa mahātejā babhūva muditas tadā
parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusumācitaiḥ
aśobhata vanaṃ tat tair mahendradhvajasaṃnibhaiḥ
siddhacāraṇasaṃghaiś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ
sevitaṃ vanam atyarthaṃ mattavāraṇakiṃnaraiḥ
sukhaśītaḥ sugandhī ca puṣpareṇuvaho 'nilaḥ
parikrāman vane vṛkṣān upaitīva riraṃsayā
evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sa vanaṃ nṛpaḥ
nadīkacchodbhavaṃ kāntam ucchritadhvajasaṃnibham
prekṣamāṇo vanaṃ tat tu suprahṛṣṭavihaṃgamam
āśramapravaraṃ ramyaṃ dadarśa ca manoramam
nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ saṃprajvalitapāvakam
taṃ tadāpratimaṃ śrīmān āśramaṃ pratyapūjayat
yatibhir vālakhilyaiś ca vṛtaṃ munigaṇānvitam
agnyāgāraiś ca bahubhiḥ puṣpasaṃstarasaṃstṛtam
mahākacchair bṛhadbhiś ca vibhrājitam atīva ca
mālinīm abhito rājan nadīṃ puṇyāṃ sukhodakām
naikapakṣigaṇākīrṇāṃ tapovanamanoramām
tatra vyālamṛgān saumyān paśyan prītim avāpa saḥ
taṃ cāpy atirathaḥ śrīmān āśramaṃ pratyapadyata
devalokapratīkāśaṃ sarvataḥ sumanoharam
nadīm āśramasaṃśliṣṭāṃ puṇyatoyāṃ dadarśa saḥ
sarvaprāṇabhṛtāṃ tatra jananīm iva viṣṭhitām
sacakravākapulināṃ puṣpaphenapravāhinīm
sakiṃnaragaṇāvāsāṃ vānararkṣaniṣevitām
puṇyasvādhyāyasaṃghuṣṭāṃ pulinair upaśobhitām
mattavāraṇaśārdūlabhujagendraniṣevitām
tasyās tīre bhagavataḥ kāśyapasya mahātmanaḥ
āśramapravaraṃ puṇyaṃ maharṣigaṇasevitam
nadīm āśramasaṃbaddhāṃ dṛṣṭvāśramapadaṃ tathā
cakārābhipraveśāya matiṃ sa nṛpatis tadā
alaṃkṛtaṃ dvīpavatyā mālinyā ramyatīrayā
naranārāyaṇasthānaṃ gaṅgayevopaśobhitam
mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ praviveśa mahad vanam
tat sa caitrarathaprakhyaṃ samupetya nareśvaraḥ
atīva guṇasaṃpannam anirdeśyaṃ ca varcasā
maharṣiṃ kāśyapaṃ draṣṭum atha kaṇvaṃ tapodhanam
rathinīm aśvasaṃbādhāṃ padātigaṇasaṃkulām
avasthāpya vanadvāri senām idam uvāca saḥ
muniṃ virajasaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi tapodhanam
kāśyapaṃ sthīyatām atra yāvadāgamanaṃ mama
tad vanaṃ nandanaprakhyam āsādya manujeśvaraḥ
kṣutpipāse jahau rājā harṣaṃ cāvāpa puṣkalam
sāmātyo rājaliṅgāni so 'panīya narādhipaḥ
purohitasahāyaś ca jagāmāśramam uttamam
didṛkṣus tatra tam ṛṣiṃ taporāśim athāvyayam
brahmalokapratīkāśam āśramaṃ so 'bhivīkṣya ca
ṣaṭpadodgītasaṃghuṣṭaṃ nānādvija gaṇāyutam
tathaiva sāmagītaiś ca sāmavidbhir udāhṛtaiḥ
tābhir ṛksāmagītābhir atharvaśirasānvitam
amitābhir uktābhi(sic) suśruve sa nṛpas tadā
vismayotphullanayano rājā tatra babhūva ha
ṛco bahvṛcamukhyaiś ca preryamāṇāḥ padakramaiḥ
kratvarthāṃś ca prakāśadbhir yajurbhir nirmalasvaraiḥ
jaṭāvarṇavibhāgajñair ucyamānāny anekaśaḥ
śuśrāva manujavyāghro vitateṣv iha karmasu
yajñavidyāṅgavidbhiś ca kramadbhiś ca kramān api
madhuraiḥ sāmagītaiś ca ṛṣibhir niyatavrataiḥ
bhāruṇḍasāmagītābhir atharvaśirasodgataiḥ
amitātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ
atharvavedapravarāḥ pūgayājñika saṃmatāḥ
saṃhitām īrayanti sma padakramayutāṃ tu te
śabdasaṃskārasaṃyuktaṃ bruvadbhiś cāparair dvijaiḥ
nāditaḥ sa babhau śrīmān brahmaloka ivāśramaḥ
yajñasaṃskāravidbhiś ca kramaśikṣā viśāradaiḥ
nyāyatattvārthavijñānasaṃpannair vedapāragaiḥ
nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ
viśeṣakāryavidbhiś ca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ
sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ
śabdacchandoniruktajñaiḥ kālajñānaviśāradaiḥ
dravyakarmaguṇajñaiś ca kāryakāraṇavedibhiḥ
jalpavādavitaṇḍajñair vyāsagranthasamāśritaiḥ
nānāśāstreṣu mukhyaiś ca śuśrāva svanam īritam
lokāyatikamukhyaiś ca samantād anunāditam
tatra tatra ca viprendrān niyatān saṃśitavratān
japahomaparān siddhān dadarśa paravīrahā
āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahīpatiḥ
prayatnopahitāni sma dṛṣṭvā vismayam āgamat
devatāyatanānāṃ ca pūjāṃ prekṣya kṛtāṃ dvijaiḥ
brahmalokastham ātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ
sa kāśyapatapoguptam āśramapravaraṃ śubham
nātṛpyat prekṣamāṇo vai tapodhanagaṇair yutam
sa kāśyapasyāyatanaṃ mahāvratair; vṛtaṃ samantād ṛṣibhis tapodhanaiḥ
viveśa sāmātyapurohito 'rihā; viviktam atyarthamanoharaṃ śivam
vaiśaṃpāyana uvāca
tato gacchan mahābāhur eko 'mātyān visṛjya tān
nāpaśyad āśrame tasmiṃs tam ṛṣiṃ saṃśitavratam
so 'paśyamānas tam ṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tam āśramam
uvāca ka ihety uccair vanaṃ saṃnādayann iva
śrutvātha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīr iva rūpiṇī
niścakrāmāśramāt tasmāt tāpasīveṣadhāriṇī
suvratābhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptam atheśvaram
rūpayauvanasaṃpannā śīlācāravatī śubhā
sā tam āyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ susaṃhitam
siṃhaskandhaṃ dīrghabhujaṃ sarvalakṣaṇapūjitam
spaṣṭaṃ madhurayā vācā sābravīj janamejaya
sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duḥṣantam asitekṣaṇā
svāgataṃ ta iti kṣipram uvāca pratipūjya ca
āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi
papracchānāmayaṃ rājan kuśalaṃ ca narādhipam
yathāvad arcayitvā sā pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā
uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatām iti
āśramasyābhigamane kiṃ tvaṃ kāryaṃ cikīrṣasi
kas tvam adyeha saṃprāpto maharṣer āśramaṃ śubham
tām abravīt tato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm
dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvat pratipūjitaḥ
duḥṣantaḥ
rājarṣer asmi putro 'ham ililasya mahīpateḥ
duḥṣanta iti me nāma satyaṃ puṣkaralocane
svāgataṃ te mahārāja phalamūlodakaṃ ca naḥ
parigṛhyopabhuṅkṣva tvaṃ kiṃ ca te karavāṇy aham
āgato 'haṃ mahābhāgam ṛṣiṃ kaṇvam upāsitum
kva gato bhagavān bhadre tan mamācakṣva śobhane
dvijaśreṣṭha namo bhadre muniḥ kaṇvaḥ pratāpavān
śakuntalovāca
gataḥ pitā me bhagavān phalāny āhartum āśramāt
muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva drakṣyasy enam ihāgatam
vaiśaṃpāyana uvāca
apaśyamānas tam ṛṣiṃ tayā coktas tathā nṛpaḥ
tāṃ ca dṛṣṭvā varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm
vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca
rūpayauvanasaṃpannām ity uvāca mahīpatiḥ
kāsi kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam
evaṃrūpaguṇopetā kutas tvam asi śobhane
darśanād eva hi śubhe tvayā me 'pahṛtaṃ manaḥ
icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ tan mamācakṣva śobhane
sthito 'smy amitasaubhāgye vivakṣuś cāsmi kiṃ cana
śṛṇu me nāganāsoru vacanaṃ mattakāśini
rājarṣer anvaye jātaḥ pūror asmi viśeṣataḥ
vṛṇe tvām adya suśroṇi duḥṣanto varavarṇini
na me 'nyatra kṣatriyāyā mano jātu pravartate
ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarṇāsv aparāsu ca
evaṃ praṇihitātmānaṃ viddhi māṃ kalabhāṣiṇi
tasya me tvayi bhāvo 'sti kṣatriyā hy asi kā vada
na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim
bhaje tvām āyatāpāṅge bhaktaṃ bhajitum arhasi
bhuṅkṣa rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mā tv anyathā kṛthāḥ
evam uktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame
uvāca hasatī vākyam idaṃ sumadhurākṣaram
kaṇvaṣyāhaṃ bhagavato duḥṣanta duhitā matā
tām uvāca tato rājā kanyāṃ rājīvalocanām
tapasvino dhṛtimato dharmajñasya yaśasvinaḥ
asvatantrāsmi rājendra kāśyapo me guruḥ pitā
tam eva prārthaya svārthaṃ nāyuktaṃ kartum arhasi
duḥṣanta uvāca
ūrdhvaretā mahābhāgo bhagavāṃl lokapūjitaḥ
caled dhi vṛttād dharmo 'pi na calet saṃśitavrataḥ
kathaṃ tvaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī
saṃśayo me mahān atra taṃ me chettum ihārhasi
śakuntalovāca
yathāyam āgamo mahyaṃ yathā cedam abhūt purā
anyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate
sa pāpenāvṛto mūrkhas tena ātmāpahārakaḥ
śṛṇu rājan yathātattvaṃ yathāsmi duhitā muneḥ
ṛṣiḥ kaś cid ihāgamya mama janmābhyacodayat
ūrdhvaretā yathāsi tvaṃ kutas teyaṃ śakuntalā
putrī tvattaḥ kathaṃ jātā tat tvaṃ me brūhi kāśyapa
tasmai provāca bhagavān yathā tac chṛṇu pārthiva
tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahat tapaḥ
subhṛśaṃ tāpayām āsa śakraṃ suragaṇeśvaram
tapasā dīptavīryo 'yaṃ sthānān māṃ cyāvayed iti
bhītaḥ puraṃdaras tasmān menakām idam abravīt
guṇair divyair apsarasāṃ menake tvaṃ viśiṣyase
śreyo me kuru kalyāṇi yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu
asāv ādityasaṃkāśo viśvāmitro mahātapāḥ
tapyamānas tapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ
tapas tasya mahāghoraṃ brahmacaryaṃ ca saṃśritam
menake tava bhāro 'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame
saṃśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate
sa māṃ na cyāvayet sthānāt taṃ vai gatvā pralobhaya
cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyam uttamam
rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣitaiḥ
lobhayitvā varārohe tapasaḥ saṃnivartaya
menakovāca
mahātejāḥ sa bhagavān sadaiva ca mahātapāḥ
kopanaś ca tathā hy enaṃ jānāti bhagavān api
tejasas tapasaś caiva kopasya ca mahātmanaḥ
tvam apy udvijase yasya nodvijeyam ahaṃ katham
mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrair iṣṭair vyayojayat
kṣatre jātaś ca yaḥ pūrvam abhavad brāhmaṇo balāt
śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhir jalaiḥ
yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidur janāḥ
babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ
dārān mataṅgo dharmātmā rājarṣir vyādhatāṃ gataḥ
atītakāle durbhikṣe yatraitya punar āśramam
muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ
mataṅgaṃ yājayāṃ cakre yatra prītamanāḥ svayam
tvaṃ ca somaṃ bhayād yasya gataḥ pātuṃ śureśvara
ati nakṣatravaṃśāṃś ca kruddho nakṣatrasaṃpadā
prati śravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi sasarja yaḥ
guruśāpahatasyāpi triśaṅkoḥ śaraṇaṃ dadau
brahmarṣiśāpaṃ rājarṣiḥ kathaṃ mokṣyati kauśikaḥ
avamatya tadā devair yajñāṅgaṃ tadvināśitam
anyāni ca mahātejā yajñāṅgāny asṛjat prabhuḥ
nināya ca tadā svargaṃ triśaṅkuṃ sa mahātapāḥ
etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśam udvije
yathā māṃ na dahet kruddhas tathājñāpaya māṃ vibho
tejasā nirdahel lokān kampayed dharaṇīṃ padā
saṃkṣipec ca mahāmeruṃ tūrṇam āvartayet tathā
saṃśoṣec ca mahodadhim | saṃkṣipec ca mahānadriṃ
tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ pradīptam iva pāvakam
katham asmadvidhā bālā jitendriyam abhispṛśet
hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣitārakam
kālajihvaṃ suraśreṣṭha katham asmadvidhā spṛśet
yamaś ca somaś ca maharṣayaś ca; sādhyā viśve vālakhilyāś ca sarve
ete 'pi yasyodvijante prabhāvāt; kasmāt tasmān mādṛśī nodvijeta
tvayaivam uktā ca kathaṃ samīpam; ṛṣer na gaccheyam ahaṃ surendra
rakṣāṃ tu me cintaya devarāja; yathā tvadarthaṃ rakṣitāhaṃ careyam
kāmaṃ tu me mārutas tatra vāsaḥ; prakrīḍitāyā vivṛṇotu deva
bhavec ca me manmathas tatra kārye; sahāyabhūtas tava devaprasādāt
vanāc ca vāyuḥ surabhiḥ pravāyet; tasmin kāle tam ṛṣiṃ lobhayantyāḥ
tathety uktvā vihite caiva tasmiṃs; tato yayau sāśramaṃ kauśikasya
śakuntalovāca
evam uktas tayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim
prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha
athāpaśyad varārohā tapasā dagdhakilbiṣam
viśvāmitraṃ tapasyantaṃ menakā bhīrur āśrame
abhivādya tataḥ sā taṃ prākrīḍad ṛṣisaṃnidhau
apovāha ca vāso 'syā mārutaḥ śaśisaṃnibham
sāgacchat tvaritā bhūmiṃ vāsas tad abhiliṅgatī
utsmayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī
paśyatas tatra tasyarṣer apy agnisamatejasaḥ
viśvāmitras tatas tāṃ tu viṣamasthām aninditām
gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ
anirdeśyavayorūpām apaśyad vivṛtāṃ tadā
tasyā rūpaguṇaṃ dṛṣṭvā sa tu viprarṣabhas tadā
cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ
nyamantrayata cāpy enāṃ sā cāpy aicchad aninditā
tau tatra suciraṃ kālaṃ vane vyaharatām ubhau
ramamāṇau yathākāmaṃ yathaikadivasaṃ tathā
evaṃ varṣasahasrāṇām atītaṃ nābhyacintayat
kāmakrodhāv ajitavān munir nityaṃ kṣamānvitaḥ
cirārjitasya tapasaḥ kṣayaṃ sa kṛtavān ṛṣiḥ
tapasaḥ saṃkṣayād eva munir mohaṃ viveśa saḥ
mohābhibhūtaḥ krodhātmā grasan mūlaphalaṃ muniḥ
pādair jalaravaṃ kṛtvā antardvīpe kuṭīṃ gataḥ
menakā gantukāmā vai śuśrāva jalanisvanam
tapasā dīptavīryo 'sāv ākāśād eti yāti ca
adya saṃjñāṃ vijānāmi yena kena tapaḥkṣayam
hanta niryāmi cety uktvā ṛtusnātā tu menakā
kāmarāgābhibhūtasya muneḥ pārśvaṃ jagāma sā
janayām āsa sa munir menakāyāṃ śakuntalām
prasthe himavato ramye mālinīm abhito nadīm
devagarbhopamāṃ balāṃ sarvābharaṇabhūṣitām
śayānāṃ śayane ramye menakā vākyam abravīt
maharṣer ugratapasas tejas tvam avināśinī
tasmāt svargaṃ gamiṣyāmi devakāryārtham āgatā
jātam utsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīm anu
kṛtakāryā tatas tūrṇam agacchac chakrasaṃsadam
taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghrasamākule
dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantāt paryavārayan
nemāṃ hiṃsyur vane bālāṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ
paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajām
upaspraṣṭuṃ gataś cāham apaśyaṃ śayitām imām
māṃ dṛṣṭvaivābhyapadyanta pādayoḥ patitā dvijāḥ
abruvañ śakunāḥ sarve kalaṃ madhurabhāṣiṇaḥ
viśvāmitrasutāṃ brahman nyāsabhūtāṃ bharasva vai
kāmakrodhāv ajitavān sakhā te kauśikīṃ gataḥ
tasmāt poṣaya putrīṃ te dayāvann iti te 'bruvan
sarvabhūtarutajño 'haṃ dayāvān sarvajantuṣu
nirjane vipine 'raṇye śakuntaiḥ parivāritām
ānayitvā tataś caināṃ duhitṛtve nyayojayam
śarīrakṛt prāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate
krameṇa te trayo 'py uktāḥ pitaro dharmaniścaye
nirjane ca vane yasmāc chakuntaiḥ parirakṣitā
śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tato mayā
evaṃ duhitaraṃ viddhi mama saumya śakuntalām
śakuntalā ca pitaraṃ manyate mām aninditā
etad ācaṣṭa pṛṣṭaḥ san mama janma maharṣaye
sutāṃ kaṇvasya mām evaṃ viddhi tvaṃ manujādhipa
kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ svam ajānatī
iti te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ śrutaṃ mayā
duḥṣanta uvāca
suvyaktaṃ rājaputrī tvaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase
bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṃ karavāṇi te
suvarṇamālā vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake
nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane
āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīny ajināni ca
sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane
gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate
śakuntalovāca
phalāhāro gato rājan pitā me ita āśramāt
taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati
duḥṣantaḥ
pitā hi me prabhur nityaṃ daivataṃ paramaṃ mama
yasya māṃ dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati
pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane
putras tu sthavire bhāve na strī svātantryam arhati
amanyamānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam
adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varam upāsmahe
mā maivaṃ vada suśroṇi taporāśiṃ dayātmakam
manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ
agnir dahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ
rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet
krodhito manyunā hanti vajrapāṇir ivāsurān
jānāmi bhadre tam ṛṣiṃ tasya manyur na vidyate
manyunā ghnanti te śatrūn vajreṇendra ivāsurān
duḥṣanta uvāca
icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānām anindite
tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama
ātmano bandhur ātmaiva gatir ātmaiva cātmanaḥ
ātmano mitram ātmaiva tathā cātmātmanaḥ pitā
ātmanaivātmano dānaṃ kartum arhasi dharmataḥ
aṣṭāv eva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ
brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ
gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ
teṣāṃ dharmān yathāpūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt
praśastāṃś caturaḥ pūrvān brāhmaṇasyopadhāraya
ṣaḍ ānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyān anindite
rājñāṃ tu rākṣaso 'py ukto viṭśūdreṣv āsuraḥ smṛtaḥ
pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smṛtāv iha
paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana
anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smṛtā
gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ
pṛthag vā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ
sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini
tvayaivaṃ kā samā nārī na gandharvī tathāpsarāḥ
na miśrakeśī rambhā vā na ghṛtācī na menakā
cārvaṅgī vasukeśī ca yathā tvaṃ mattakāśini
kambugrīvā ca suśroṇī mṛgākṣī sustanīti ca
nigūḍhagulphā raktauṣṭhī suraktanakhapaddhatiḥ
īṣac ca gadgadāṃ vācaṃ rambhoru tvaṃ śucismite
yau tau jātau susaṃśliṣṭau madhye hāravilakṣitau
anarhaṃ dhārayan nityam amalaṃ vā cīravalkalam
idaṃ śailakuśākīrṇaṃ pallavair upasevitam
siṃhaśārdūlasaṃyuktaṃ mṛgapakṣisamākulam
vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoraṃ nirmanuṣyam abhūtavat
arhase harmyaprāsādān sauvarṇān maṇikuṭṭimān
svāstīrṇatalpamuditān kārtasvaravibhūṣitān
idaṃ nārhasi kalyāṇi kṛpaṇatvaṃ varānane
mumūrṣuṃ madanāśliṣṭaṃ trāhi māṃ śubhacāriṇam
na smṛtiṃ vābhijānāmi na diśaṃ gatacāpalaḥ
ardhanālīkanārācaśaktitomaramudgarāḥ
patanti sma śarīraṃ me pādam ūruśirāṃsi ca
punaḥ prarohate devi vanaṃ paraśunā hatam
kāmāgninā susaṃdīptaṃ tapaty eva mamāṅgakam
hṛdi prauḍhe sutīkṣṇāgre manye bhaiṣajyam īdṛśam
premṇā saṃbhāṣaṇaṃ sparśaṃ smṛtir dṛṣṭiḥ kathām api
vinānyauṣadhakāminyaḥ prajāpatir athābravīt
evam etan mahābhāge supriye smitabhāṣiṇi
gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitum arhasi
śakuntalovāca
yadi dharmapathas tv eṣa yadi cātmā prabhur mama
pradāne pauravaśreṣṭha śṛṇu me samayaṃ prabho
satyaṃ me pratijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmy ahaṃ rahaḥ
brāhmīṃ me pratijānīhi pratijñāṃ rājasattama
mama jāyeta yaḥ putraḥ sa bhavet tvadanantaram
yuvarājo mahārāja satyam etad bravīhi me
yady etad evaṃ duḥṣanta astu me saṃgamas tvayā
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalā
tasyās tu sarvaṃ saṃśrutya yathoktaṃ sa viśāṃ patiḥ
duḥṣantaḥ punar evāha yad yad icchasi tad vada
khyāto lokapravādo 'yaṃ vivāha iti śāstrataḥ
vaivāhikīṃ kriyāṃ santaḥ praśaṃsanti prajāhitām
lokapravādaśāntyarthaṃ vivāhaṃ vidhinā kuru
santy atra yajñapātrāṇi darbhāḥ sumanaso 'kṣatāḥ
yathā yukto vivāhaḥ syāt tathā yuktā prajā bhavet
tasmād ājyaṃ havir lājāḥ sikatā brāhmaṇās tava
vaivāhikāni cānyāni samastānīha pārthiva
duruktam api rājendra kṣantavyaṃ dharmakāraṇāt
vaiśaṃpāyana uvāca
evam astv iti tāṃ rājā pratyuvācāvicārayan
purohitaṃ samāhūya vacanaṃ cedam abravīt
rājaputryā yad uktaṃ vai na vṛthā kartum utsahe
kriyāhīno hi na bhaven mama putro mahādyutiḥ
tathā kuruṣva śāstroktaṃ vivāhaṃ mā ciraṃ kuru
evam ukto nṛpatinā dvijaḥ paramayantritaḥ
śobhanaṃ rājarājeti vidhinā kṛtavān dvijaḥ
śāsanād vipramukhyasya kṛtakautukamaṅgalaḥ
api ca tvāṃ nayiṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite
yathā tvam arhā suśroṇi satyam etad bravīmi te
evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm
jagrāha vidhivat pāṇāv uvāsa ca tayā saha
viśvāsya caināṃ sa prāyād abravīc ca punaḥ punaḥ
preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīm
traividyavṛddhaiḥ sahitāṃ nānārājajanaiḥ saha
śibikāsahasraiḥ sahitā vanam āyānti bāndhavāḥ
mūkāś caiva kirātāś ca kubjā vāmanakaiḥ saha
sahitā kañcukivarair vāhinī sūtamāgadhaiḥ
śaṅkhadundubhinirghoṣair vanaṃ ca samupaiṣyati
tayā tvām ānayiṣyāmi nivāsaṃ svaṃ śucismite
vaiśaṃpāyanaḥ
anyathā tvāṃ na neṣyāmi svaniveśam asatkṛtām
sarvamaṅgalasatkārair ahaṃ satyaṃ bravīmi te
evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ smitapūrvam udaikṣata
pradakṣiṇīkṛtāṃ devīṃ punas tāṃ pariṣasvaje
śakuntalā sāśrumukhī papāta nṛpapādayoḥ
tāṃ devīṃ punar utthāpya mā śuceti punaḥ punaḥ
śapeyaṃ sukṛtenaiva prāpayiṣye nṛpātmaje
iti tasyāḥ pratiśrutya sa nṛpo janamejaya
manasā cintayan prāyāt kāśyapaṃ prati pārthivaḥ
bhagavāṃs tapasā yuktaḥ śrutvā kiṃ nu kariṣyati
taṃ na prasādyāgato 'haṃ prasīdeti dvijottamam
evaṃ saṃcintayann eva praviveśa svakaṃ puram
muhūrtayāte tasmiṃs tu kaṇvo 'py āśramam āgamat
śakuntalā ca pitaraṃ hriyā nopajagāma tam
śaṅkiteva ca viprarṣim upacakrāma sā śanaiḥ
tato 'sya bhāraṃ jagrāha āsanaṃ cāpy akalpayat
prākṣālayac ca sā pādau kāśyapasya mahātmanaḥ
na cainaṃ lajjayāśaknod akṣibhyām abhivīkṣitum
śakuntalā ca savrīḍā tam ṛṣiṃ nābhyabhāṣata
tasmāt svadharmāt skhalitā bhītā sā bharatarṣabha
abhavad doṣadarśitvād brahmacāriṇy ayantritā
sa tadā vrīḍitāṃ dṛṣṭvā ṛṣis tāṃ pratyabhāṣata
kaṇvaḥ
savrīḍaiva ca dīrghāyuḥ pureva bhavitā na ca
vaiśaṃpāyanaḥ
vṛttaṃ kathaya rambhoru mā trāsaṃ ca prakalpaya
tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ punar abravīt
nidhāya kāmaṃ tasyarṣeḥ kandāni ca phalāni ca
tataḥ saṃvāhya pādau sā viśrāntaṃ vedimadhyamā
śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantaṃ jagmuṣī patim
tataḥ kṛcchrād atiśubhā savrīḍā śrīmatī tadā
sagadgadam uvācedaṃ kāśyapaṃ sā śucismitā
śakuntalā
rājā tātājagāmeha duḥṣanta ililātmajaḥ
mayā patir vṛto yo 'sau daivayogād ihāgataḥ
tasya tāta prasīda tvaṃ bhartā me sumahāyaśāḥ
ataḥ sarvaṃ tu yad vṛttaṃ divyajñānena paśyasi
abhayaṃ kṣatriyakule prasādaṃ kartum arhasi
vijñāyātha ca tāṃ kaṇvo divyajñāno mahātapāḥ
tato dharmiṣṭhatāṃ matvā dharme cāskhalitaṃ manaḥ
uvāca bhagavān prītaḥ paśyan divyena cakṣuṣā
. . . . . . . . sadvṛttaḥ sa mahāyaśāḥ
evam etan mayā jñātaṃ
tvayādya rājānvayayā mām anādṛtya yatkṛtaḥ
puṃsā saha samāyogo na sa dharmopaghātakaḥ
na bhayaṃ vidyate bhadre mā śucaḥ sukṛtaṃ kṛtam
kṣatriyasya hi gāndharvo vivāhaḥ śreṣṭha ucyate
sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ
kiṃ punar vidhivat kṛtvā suprajās tvaṃ bhaviṣyasi
dharmātmā ca mahātmā ca duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ
abhyagacchaḥ patiṃ yaṃ tvaṃ bhajamānaṃ śakuntale
mahātmā janitā loke putras tava mahābalaḥ
ya imāṃ sāgarāpāṅgāṃ kṛtsnāṃ bhokṣyati medinīm
paraṃ cābhiprayātasya cakraṃ tasya mahātmanaḥ
bhaviṣyaty apratihataṃ satataṃ cakravartinaḥ
tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ munim abravīt
vinidhāya tato bhāraṃ saṃnidhāya phalāni ca
mayā patir vṛto yo 'sau duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ
mama caiva patir dṛṣṭo devatānāṃ samakṣataḥ
tasmai sasacivāya tvaṃ prasādaṃ kartum arhasi
kaṇva uvāca
prasanna eva tasyāhaṃ tvatkṛte varavarṇini
ṛtavo bahavas te vai gatā vyarthāḥ śucismite
sārthakaṃ sāṃprataṃ hy etan na ca pāpo 'sti te 'naghe
gṛhāṇa ca varaṃ mattas tatkṛte yad abhīpsitam
vaiśaṃpāyana uvāca
ity evam uktvā sahasā praṇidhāya manasvinī
tato dharmiṣṭhatāṃ vavre rājyāc cāskhalanaṃ tathā
śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantahitakāmyayā
kaṇvaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
evam astv iti tāṃ prāha kaṇvo dharmabhṛtāṃ varaḥ
pasparśa cāpi pāṇibhyāṃ sutāṃ śrīm iva rūpiṇīm
adya prabhṛti devi tvaṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ
pativratānāṃ yad vṛttis tāṃ vṛttim anupālaya
ity evam uktvā dharmātmā tāṃ viśudhyartham aspṛśat
spṛṣṭamātre śarīre tu paraṃ harṣam avāpa sā
vaiśaṃpāyana uvāca
pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā
āśrame nyavasat tatra kāśyapasya mahātmanaḥ
garbhaś ca vavṛdhe tasyāṃ rājaputryāṃ mahātmanaḥ
śakuntalā cintayantī rājānaṃ kāryagauravāt
divārātram anidraiva snānabhojanavarjitā
rājapreṣaṇikā viprāś caturaṅgabalānvitāḥ
adya śvo vā paraśvo vā samāyāntīti niścitā
dinān pakṣān ṛtūn māsān ayanāni ca sarvaśaḥ
gaṇyamānāni varṣāṇi vyatīyus trīṇi bhārata
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu ṛṣer vacanagauravāt
ṛṣipatnyaḥ subahuśo hetumad vākyam abruvan
śṛṇu bhadre lokavṛttaṃ śrutvā yad rocate tava
tat kuruṣva hitaṃ devi nāvamānyaṃ guror vacaḥ
devānāṃ daivataṃ viṣṇur viprāṇām agnir eva ca
nārīṇāṃ daivataṃ bhartā lokānāṃ brāhmaṇo guruḥ
sūtikāle prasūyeti bhagavāṃs te pitābravīt
kariṣyāmīti kartavyaṃ tadā te sukṛtaṃ bhavet
patnīnāṃ vacanaṃ śrutvā sādhu sādhv ity acintayat
garbhaṃ suṣāva vāmoruḥ kumāram amitaujasam
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu diptānalasamadyutim
rūpaudāryaguṇopetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya
jāte tasminn antarikṣāt puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
devadundubhayo nedur nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ
gāyadbhir madhuraṃ tatra devaiḥ śakro 'bhyuvāca ha
śakuntale tava sutaś cakravartī bhaviṣyati
balaṃ tejaś ca rūpaṃ ca na samaṃ bhuvi kena cit
āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya pauravaḥ
anekair api sāhasrai rājasūyādibhir makhaiḥ
svārthaṃ brāhmaṇasāt kṛtvā dakṣiṇām amitāṃ dadat
devatānāṃ vacaḥ śrutvā kaṇvāśramanivāsinaḥ
sabhājayantaḥ kaṇvasya sutāṃ sarve maharṣayaḥ
śakuntalā ca tac chrutvā paraṃ harṣam avāpa sā
dvijān āhūya munibhiḥ satkṛtya ca mahāyaśāḥ
jātakarmādisaṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyakṛtāṃ varaḥ
tasyātha kārayām āsa vardhamānasya dhīmataḥ
yathāvidhi yathānyāyaṃ kriyāḥ sarvās tv akārayat
dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṃhasaṃhanano yuvā
cakrāṅkitakaraḥ śrīmān mahāmūrdhā mahābalaḥ
. . . . . . . . svayaṃ viṣṇur ivāparaḥ
catuṣkiṣkur mahātejāḥ
kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata
ṛṣer bhayāt tu duḥṣantaḥ smaran naivāhvayat tadā
gate kāle tu mahati na sasmāra tapovanam
ṣaḍvarṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṃ prati
vyāghrān siṃhān varāhāṃś ca gajāṃś ca mahiṣāṃs tathā
ṛkṣāṃś cāpi dvipān anyān vyālān āśramapīḍakān
balād bhujābhyāṃ saṃgṛhya balavān saṃniyamya ca
baddhvā vṛkṣeṣu balavān āśramasya samantataḥ
ārohan damayaṃś caiva krīḍaṃś ca paridhāvati
vanaṃ ca loḍayām āsa siṃhavyāghragaṇair vṛtam
tataś ca rākṣasān sarvān piśācāṃś ca ripūn raṇe
muṣṭiyuddhena tān hatvā ṛṣīn ārādhayat tadā
kaś cid ditisutas taṃ tu hantukāmo mahābalaḥ
vadhyamānāṃs tu daiteyān amarṣī taṃ samabhyayāt
tam āgataṃ prahasyaiva bāhubhyāṃ parigṛhya ca
dṛḍhaṃ cābadhya bāhubhyāṃ pīḍayām āsa taṃ tadā
mardito na śaśākāsmān mocituṃ balavattayā
prākrośad bhairavaṃ tatra dvārebhyo niḥsṛtaṃ tv asṛk
tena śabdena vitrastā mṛgāḥ siṃhādayo gaṇāḥ
susruvuś ca śakṛnmūtram āśramasthāś ca susruvuḥ
nirasuṃ jānubhiḥ kṛtvā visasarja ca so 'patat
tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ kumārasya viceṣṭitam
nityakālaṃ vadhyamānā daiteyā rākṣasaiḥ saha
kumārasya bhayād eva naiva jagmus tadāśramam
tato 'sya nāma cakrus te kaṇvāśramanivāsinaḥ
kaṇvena sahitā dṛṣṭvā karma sarve 'timānuṣam
astv ayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayaty ayam
sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata
vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ
apreṣayati duḥṣante mahiṣyās tanayasya ca
pāṇḍubhāvaparītāṅgīṃ cintayā samabhiplutām
lambālakāṃ kṛśāṃ dīnāṃ tathā malinavāsasam
śakuntalāṃ ca saṃprekṣya pradadhyau sa munis tadā
śāstrāṇi sarvavedāś ca dvādaśābdasya cābhavan
taṃ kumāram ṛṣir dṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣam
samayo yauvarājyāyety abravīc ca śakuntalām
kaṇvaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalā
vaiśaṃpāyanaḥ
kaṇvaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalāṃ samāhūya kaṇvo vacanam abravīt
śṛṇu bhadre mama sute mama vākyaṃ śucismite
pativratānāṃ nārīṇāṃ viśiṣṭam iti cocyate
patiśuśrūṣaṇaṃ pūrvaṃ manovākkāyaceṣṭitaiḥ
anujñātā mayā pūrvaṃ pūjayaitad vrataṃ tava
etenaiva ca vṛttena puṇyāṃl lokān avāpya ca
tasyānte mānuṣe loke viśiṣṭāṃ lapsyase śriyam
tasmād bhadre 'dya yātavyaṃ samīpaṃ pauravasya ha
svayaṃ nāyāti matvā te gataṃ kālaṃ śucismite
gatvārādhaya rājānaṃ duḥṣantaṃ hitakāmyayā
dauḥṣantiṃ yauvarājyasthaṃ dṛṣṭvā prītim avāpsyasi
devatānāṃ gurūṇāṃ ca kṣatriyāṇāṃ ca bhāmini
bhartṝṇāṃ ca viśeṣeṇa hitaṃ saṃgamanaṃ satām
tasmāt putri kumāreṇa gantavyaṃ matpriyepsayā
prativākyaṃ na dadyās tvaṃ śāpitā mama pādayoḥ
evam uktvā sutāṃ tatra pautraṃ kaṇvo 'bhyabhāṣata
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ mūrdhny upāghrāya pauravam
somavaṃśodbhavo rājā duḥṣanta iti viśrutaḥ
tasyāgramahiṣī caiṣā tava mātā śucivratā
gantukāmā bhartṛpārśvaṃ tvayā saha sumadhyamā
gatvābhivādya rājānaṃ yauvarājyam avāpsyasi
sa pitā tava rājendras tasya tvaṃ vaśago bhava
pitṛpaitāmahaṃ rājyam ātiṣṭhasva svabhāvataḥ
tasmin kāle svarājyastho mām anusmara paurava
abhivādya muneḥ pādau pauravo vākyam abravīt
tvaṃ pitā mama viprarṣe tvaṃ mātā tvaṃ gatiś ca me
na cānyaṃ pitaraṃ manye tvām ṛte tu mahātapaḥ
tava śuśrūṣaṇaṃ puṇyam iha loke paratra ca
śakuntalā bhartṛkāmā svayaṃ yātu yatheṣṭataḥ
ahaṃ śuśrūṣaṇaparaḥ pādamūle vasāmi vaḥ
krīḍāṃ vyālamṛgaiḥ sārdhaṃ kariṣye na purā yathā
tvac chāsanaparo nityaṃ svādhyāyaṃ ca karomy aham
evam uktvā tu saṃśliṣya pādau kaṇvasya tiṣṭhati
tasya tad vacanaṃ śrutvā praruroda śakuntalā
snehāt pituś ca putrasya harṣaśokasamanvitā
niśāmya rudatīm ārtāṃ dauḥṣantir vākyam abravīt
śrutvā bhagavato vākyaṃ kiṃ rodiṣi śakuntale
gantavyaṃ kālya utthāya bhartṛprītis tavāsti cet
ekas tu kurute pāpaṃ phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ
bhoktāras tatra mucyante kartā doṣeṇa lipyate
mayā nivārito nityaṃ na karoṣi vaco mama
niḥsṛtān kuñjarān nityaṃ bāhubhyāṃ saṃpramathya vai
vanaṃ ca loḍayan nityaṃ siṃhavyāghragaṇair yutam
evaṃvidhāni cānyāni kṛtvā vai purunandana
ruṣito bhagavāṃs tāta tasmād āvāṃ vivāsitau
ahaṃ na gacche duḥṣantaṃ nāsmi putrahitaiṣiṇī
pādamūle vasiṣyāmi maharṣer bhāvitātmanaḥ
evam uktvā tu rudatī papāta munipādayoḥ
evaṃ vilapatīṃ kaṇvaś cānunīya ca hetubhiḥ
punaḥ provāca bhagavān ānṛśaṃsyād dhitaṃ vacaḥ
śakuntale śṛṇuṣvedaṃ hitaṃ pathyaṃ ca bhāmini
pativratābhāvaguṇān hitvā sādhyaṃ na kiṃcana
pativratānāṃ devā vai tuṣṭāḥ sarvavarapradāḥ
prasādaṃ ca kariṣyanti āpadarthe ca bhāmini
patiprasādāt puṇyagatiṃ prāpnuvanti na cāśubham
tasmād gatvā tu rājānam ārādhaya śucismite
śakuntalāṃ tathoktvā vai śākuntalam athābravīt
dauhitro mama pautras tvam ililasya mahātmanaḥ
śṛṇuṣva vacanaṃ satyaṃ prabravīmi tavānagha
manasā bhartṛkāmā vai vāgbhir uktvā pṛthagvidham
gantuṃ necchati kalyāṇī tasmāt tāta vahasva vai
śaktas tvaṃ pratigantuṃ ca munibhiḥ saha paurava
tasya tad balam ājñāya kaṇvaḥ śiṣyān uvāca ha
śakuntalām imāṃ śīghraṃ sahaputrām ito ''śramāt
bhartre prāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitām
nārīṇāṃ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate
kīrticāritradharmaghnas tasmān nayata māciram
vaiśaṃpāyanaḥ
dharmābhipūjitaṃ putraṃ kāśyapena niśāmya tu
kāśyapāt prāpya cānujñāṃ mumude ca śakuntalā
kaṇvasya vacanaṃ śrutvā pratigaccheti cāsakṛt
tathety uktvā tu kaṇvaṃ ca mātaraṃ pauravo 'bravīt
kiṃ cirāyasi mātas tvaṃ gamiṣyāmo nṛpālayam
evam uktvā tu tāṃ devīṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ
abhivādya muneḥ pādau gantum aicchat sa pauravaḥ
śakuntalā ca pitaram abhivādya kṛtāñjaliḥ
pradakṣiṇīkṛtya tadā pitaraṃ vākyam abravīt
ajñānān me pitā ceti duruktaṃ vāpi cānṛtam
akāryaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā kṣantum arhati tad bhavān
evam ukto nataśirā munir novāca kiṃ cana
manuṣyabhāvāt kaṇvo 'pi munir aśrūṇy avartayat
abbhakṣān vāyubhakṣāṃś ca śīrṇaparṇāśanān munīn
phalamūlāśino dāntān kṛśān dhamanisaṃtatān
vratino jaṭilān muṇḍān valkalājinasaṃvṛtān
samāhūya muniḥ kaṇvaḥ kāruṇyād idam abravīt
mayā tu lālitā nityaṃ mama putrī yaśasvinī
vane jātā vivṛddhā ca na ca jānāti kiṃ cana
āśrameṇa pathā sarvair nīyatāṃ kṣatriyālayam
dvitīyayojane viprāḥ pratiṣṭhānaṃ pratiṣṭhitam
pratiṣṭhāne pure rājā śākuntalapitāmahaḥ
adhyuvāsa ciraṃ kālam urvaśyā sahitaḥ purā
anūpajāṅgalayutaṃ dhanadhānyasamākulam
pratiṣṭhitaṃ puravaraṃ gaṅgāyāmunasaṅgame
tatra saṃgamam āsādya snātvā hutahutāśanāḥ
śākamūlaphalāhārā nivartadhvaṃ mahātapāḥ
anyathā tu bhaved viprā adhvano gamane śramaḥ
tathety uktvā tu te sarve prātiṣṭhantāmitaujasaḥ
śakuntalāṃ puraskṛtya saputrāṃ gajasāhvayam
gṛhītvāmaragarbhābhaṃ putraṃ kamalalocanam
ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditād vanāt
ṛṣayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
nāgarāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalāṃ samādāya munayo dharmavatsalāḥ
te vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca
kandarāṇi nitambāṃś ca rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca
āśramāṇi ca puṇyāni gatvā caiva gataśramāḥ
śanair madhyāhnavelāyāṃ pratiṣṭhānaṃ samāyayuḥ
tāṃ purīṃ puruhūtena ailasyārthe vinirmitām
parighāṭṭālakair mukhyair upatalpaśatair api
śataghnīśatayantraiś ca guptām anyair durāsadām
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyavibhūṣitām
maṇṭapaiḥ sasabhai ramyaiḥ prapābhiś ca samāvṛtām
rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitām
kailāsaśikharākārair gopuraiḥ samalaṅkṛtām
dvāratoraṇaniryūhair maṅgalair upaśobhitām
udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām
sarvapuṣkariṇībhiś ca udyānaiś ca samāvṛtām
varṇāśramaiḥ svadharmasthair nityotsavasamāhitaiḥ
dhanadhānyasamṛddhaiś ca saṃtuṣṭai ratnapūjitaiḥ
kratuyuktaiś ca vidvadbhir agnihotraparaiḥ sadā
varjitākāryakaraṇair dānaśīlair dayāparaiḥ
adharmabhīrubhiḥ sarvaiḥ svargalokajigīṣubhiḥ
evaṃvidhajanopetam indralokam ivāparam
tasmin nagaramadhye tu rājaveśmapratiṣṭhitam
indrasadmapratīkāśaṃ saṃpūrṇaṃ vittasaṃcayaiḥ
tasya madhye sabhā divyā nānāratnavicitritā
tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ
brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiś cāpi mantribhiś cāpi saṃvṛtaḥ
saṃstūyamāno rājendraḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
kāryārthibhiḥ samabhyetya kṛtvā kāryaṃ gateṣu saḥ
sukhāsīno 'bhavad rājā tasmin kāle maharṣayaḥ
śakuntānāṃ svanaṃ śrutvā nimittajñās tv alakṣayan
śakuntale nimittāni śobhanāni bhavanti naḥ
kāryasiddhiṃ vadanty ete dhruvaṃ rājñī bhaviṣyasi
asmiṃs tu divase putro yuvarājo bhaviṣyati
vardhamānapuradvāraṃ tūryaghoṣanināditam
śakuntalāṃ puraskṛtya viviśus te maharṣayaḥ
praviśantaṃ nṛpasutaṃ praśaśaṃsuś ca prekṣakāḥ
vardhamānapuradvāraṃ praviśann eva pauravaḥ
indralokastham ātmānaṃ mene harṣasamanvitaḥ
tato vai nāgarāḥ sarve samāhūya parasparam
draṣṭukāmā nṛpasutaṃ samapadyanta bhārata
devateva janasyāgre bhrājate śrīr ivāgatā
jayanteneva paulomī indralokād ihāgatā
iti bruvantas te sarve maharṣīn idam abruvan
abhivādayantaḥ sahitā maharṣīn devavarcasaḥ
adya naḥ saphalaṃ janma kṛtārthāś ca tato vayam
evaṃ ye sma prapaśyāmo maharṣīn sūryavarcasaḥ
ity uktvā sahitāḥ ke cid anvagacchanta pauravam
haimavatyāḥ sutam iva kumāraṃ puṣkarekṣaṇam
ye ke cid abruvan mūḍhāḥ śākuntaladidṛkṣavaḥ
kṛṣṇājinena saṃchannān draṣṭuṃ necchanti tāpasān
piśācā iva dṛśyante nāgarāṇāṃ virūpiṇaḥ
vinā saṃdhyāṃ piśācās te praviśanti purottamam
kṣutpipāsārditān dīnān valkalājinavāsasaḥ
tvagasthibhūtān nirmāṃsān dhamanīsaṃtatān api
piṅgalākṣān piṅgajaṭān dīrghadantān nirūdarān
viśīrṣakān ūrdhvahastān dṛṣṭvā hāsyanti nāgarāḥ
evam uktavatāṃ teṣāṃ giraṃ śrutvā maharṣayaḥ
anyonyaṃ te samāhūya idaṃ vacanam abruvan
uktaṃ bhagavatā vākyaṃ na kṛtaṃ satyavādinā
purapraveśanaṃ nātra kartavyam iti śāsanam
kiṃ kāraṇaṃ pravekṣyāmo nagaraṃ durjanair vṛtam
tyaktasaṃgasya ca muner nagare kiṃ prayojanam
tasmād gamiṣyāma vayaṃ gaṅgāyāmunasaṃgamam
evam uktvā munigaṇāḥ pratijagmur yathāgatam
gatān munigaṇān dṛṣṭvā putraṃ saṃgṛhya pāṇinā
mātāpitṛbhyāṃ virahād yathā śocanti dārakāḥ
tathā śokaparītāṅgī dhṛtim ālambya duḥkhitā
gateṣu teṣu vipreṣu rājamārgeṇa bhāminī
putreṇaiva sahāyena sā jagāma śanaiḥ śanaiḥ
adṛṣṭapūrvān paśyan vai rājamārgeṇa pauravaḥ
harmyaprāsādacaityāṃś ca sabhā divyā vicitritāḥ
kautūhalasamāviṣṭo dṛṣṭvā vismayam āgataḥ
sarve bruvanti tāṃ dṛṣṭvā padmahīnām iva śriyam
gatena haṃsīsadṛśīṃ kokilena svare samām
mukhena candrasadṛśīṃ śriyā padmālayāsamām
smitena kundasadṛśīṃ padmagarbhasamatvacam
padmapatraviśālākṣīṃ taptajāmbūnadaprabhām
karāntamitamadhyāṃ tāṃ sukeśīṃ saṃhatastanīm
jaghanaṃ suviśālaṃ vai ūrū karikaropamau
raktatuṅganakhau pādau dharaṇyāṃ supratiṣṭhitau
evaṃrūpasamāyuktā svargalokād ihāgatā
iti sma sarve 'manyanta duḥṣantanagare janāḥ
punaḥ punar avocaṃs te śākuntalaguṇān api
siṃhekṣaṇaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ
siṃhoraskaḥ siṃhabalaḥ siṃhavikrāntagāmy ayam
pṛthvaṃsaḥ pṛthuvakṣāś ca chatrākāraśirā mahān
pāṇipādatale rakto raktāsyo dundubhisvanaḥ
rājalakṣaṇayuktaś ca rājaśrīś cāsya dṛśyate
ākāreṇa ca rūpeṇa śarīreṇāpi tejasā
duḥṣantena samo hy eṣa kasya putro bhaviṣyati
evaṃ bruvantas te sarve praśaśaṃsuḥ sahasraśaḥ
yuktivādān avocanta sarvāḥ prāṇabhṛtaḥ striyaḥ
bāndhavā iva sasnehā anujagmuḥ śakuntalām
paurāṇāṃ tad vacaḥ śrutvā tūṣṇīṃbhūtā śakuntalā
veśmadvāraṃ samāsādya vihvalantī nṛpātmajā
cintayām āsa sahasā kāryagauravakāraṇāt
lajjayā ca parītāṅgī rājan rājasamakṣataḥ
aghṛṇā kiṃ nu vakṣyāmi duḥṣantaṃ mama kāraṇāt
evam uktvā tu kṛpaṇā cintayantī śakuntalā
abhisṛtya ca rājānaṃ viditā sā praveśitā
saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā
nivedayitvā te sarve āśramaṃ punar āgatāḥ
siṃhāsanasthaṃ rājānaṃ mahendrasadṛśadyutim
śakuntalā nataśirāḥ paraṃ harṣam avāpya ca
pūjayitvā yathānyāyam abravīt taṃ śakuntalā
śakuntalā
abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ te dṛḍhavratam
evam uktvā sutaṃ tatra lajjānatamukhī sthitā
stambham āliṅgya rājānaṃ prasīdasvety uvāca sā
śākuntalo 'pi rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ
harṣeṇotphullanayano rājānaṃ cānvavaikṣata
duḥṣanto dharmabuddhyā tu cintayann eva so 'bravīt
kim āgamanakāryaṃ te brūhi tvaṃ varavarṇini
kariṣyāmi na saṃdehaḥ saputrāyā viśeṣataḥ
prasīdasva mahārāja vakṣyāmi puruṣottama
ayaṃ putras tvayā rājan yauvarājye 'bhiṣicyatām
tvayā hy ayaṃ suto rājan mayy utpannaḥ suropamaḥ
yathāsamayam etasmin vartasva puruṣottama
yathā samāgame pūrvaṃ kṛtaḥ sa samayas tvayā
taṃ smarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṃ prati
vaiśaṃpāyanaḥ
tasyopabhogasaktasya strīṣu cānyāsu bhārata
śakuntalā saputrā ca manasy antaradhīyata
sa dhārayan manasy enāṃ saputrāṃ sasmitāṃ tadā
tadopagṛhya manasā ciraṃ sukham avāpa saḥ
so 'tha śrutvaiva tad vākyaṃ tasyā rājā smarann api
abravīn na smarāmīti kasya tvaṃ duṣṭatāpasi
maithunaṃ ca vṛthā nāhaṃ gaccheyam iti me matiḥ
nābhijānāmi kalyāṇi tvayā saha samāgamam
dharmakāmārthasaṃbandhaṃ na smarāmi tvayā saha
gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṃ yad vāpīcchasi tat kuru
saivam uktā varārohā vrīḍiteva manasvinī
visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthāṇur ivācalā
saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā
kaṭākṣair nirdahantīva tiryag rājānam aikṣata
ākāraṃ gūhamānā ca manyunābhisamīritā
tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayām āsa vai tadā
sā muhūrtam iva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā
bhartāram abhisaṃprekṣya kruddhā vacanam abravīt
jānann api mahārāja kasmād evaṃ prabhāṣase
na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ prākṛtas tathā
atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca
kalyāṇa bata sākṣī tvaṃ mātmānam avamanyathāḥ
yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
eko 'ham asmīti ca manyase tvaṃ; na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam
yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya; tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi
dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam
nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet
manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaś cid vetti mām iti
vidanti cainaṃ devāś ca svaś caivāntarapūruṣaḥ
ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca
ahaś ca rātriś ca ubhe ca saṃdhye; dharmaś ca jānāti narasya vṛttam
yamo vaivasvatas tasya niryātayati duṣkṛtam
hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati
na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ
taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ niryātayati duṣkṛtam
avamanyātmanātmānam anyathā pratipadyate
devā na tasya śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam
svayaṃ prāpteti mām evaṃ māvamaṃsthāḥ pativratām
arghyārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryām upasthitām
kimarthaṃ māṃ prākṛtavad upaprekṣasi saṃsadi
na khalv aham idaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me
yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi
duḥṣanta śatadhā mūrdhā tatas te 'dya phaliṣyati
bhāryāṃ patiḥ saṃpraviśya sa yasmāj jāyate punaḥ
jāyāyā iti jāyātvaṃ purāṇāḥ kavayo viduḥ
yad āgamavataḥ puṃsas tad apatyaṃ prajāyate
tat tārayati saṃtatyā pūrvapretān pitāmahān
pun nāmno narakād yasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ
tasmāt putra iti proktaḥ svayam eva svayambhuvā
putreṇa lokāñ jayati putreṇānantyam aśnute
atha putrasya putreṇa modante prapitāmahāḥ
sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī
sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā
ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā
. . . . . . . . . śarīraṃ procyate budhaiḥ
bhāryā śreṣṭhatamā loke . . . . . . . .
bhāryā mūlaṃ trivargasya bhāryā mitraṃ mariṣyataḥ
bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ
bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyānvitāḥ
brahmā surāsuraguruḥ so 'pi śaktiṃ purākarot
prakṛtiṃ svāṃ praviśyāśu brahmāṇḍam abhavat tataḥ
bhartavyā rakṣaṇīyā ca bhāryā hi patinā sadā
dharmārthakāmasaṃsiddhau bhāryā bhartuḥ sahāyinī
yadā bhartā ca bhāryā ca parasparavaśānugau
tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ
kathaṃ bhāryām ṛte dharmaḥ kathaṃ vā puruṣaḥ prabho
prāpnoti kāmam arthaṃ vāpy asyāṃ tritayam āhitam
tathaiva bhartāram ṛte bhāryā dharmādisādhane
na samarthā trivargo 'yaṃ daṃpatyoḥ samupāśritaḥ
devatātithibhṛtyānām atithīnāṃ ca pūjanam
na pumbhiḥ śakyate kartum ṛte bhāryāṃ kathaṃ cana
prāpto 'pi cārtho manujair ānīto 'pi nijaṃ gṛham
nāśam eti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃgraheṇa vā
kāmas tu naiva tasyāsti pratyakṣeṇopadṛśyate
sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavanty etāḥ priyaṃvadāḥ
pitaro dharmakāryeṣu bhavanty ārtasya mātaraḥ
kāntāreṣv api viśrāmo narasyādhvanikasya vai
yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyas tasmād dārāḥ parā gatiḥ
saṃsarantam api pretaṃ viṣameṣv ekapātinam
bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā
prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate
pūrvaṃ mṛtaṃ ca bhartāraṃ paścāt sādhvy anugacchati
etasmāt kāraṇād rājan pāṇigrahaṇam iṣyate
yad āpnoti patir bhāryām iha loke paratra ca
poṣaṇārthaṃ śarīrasya pātheyaṃ svargatasya vai
ātmātmanaiva janitaḥ putra ity ucyate budhaiḥ
tasmād bhāryāṃ naraḥ paśyen mātṛvat putramātaram
antarātmaiva sarvasya putro nāmocyate sadā
gatī rūpaṃ ca ceṣṭā ca āvartā lakṣaṇāni ca
pitṝṇāṃ yāni dṛśyante putrāṇāṃ santi tāni ca
teṣāṃ śīlaguṇācārāḥ saṃparkāc ca śubhāśubhāt
bhāryāyāṃ janitaṃ putram ādarśe svam ivānanam
hlādate janitā preṣkya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt
pativratārūpadharāḥ parabījasya saṃgrahāt
kulaṃ vināśya bhartṝṇāṃ narakaṃ yānti dāruṇam
pareṇa janitāḥ putrāḥ svabhāryāyāṃ yatheṣṭataḥ
mama putrā iti matās te putrā api śatravaḥ
dviṣanti pratikurvanti na te vacanakāriṇaḥ
dveṣṭi tāṃś ca pitā cāpi svabīje na tathā nṛpa
na dveṣṭi pitaraṃ putro janitāram athāpi vā
na dveṣṭi janitā putraṃ tasmād ātmā suto bhavet
dahyamānā manoduḥkhair vyādhibhiś cāturā narāḥ
hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣv iva
vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ
te 'pi svadārāṃs tuṣyanti daridrā dhanalābhavat
susaṃrabdho 'pi rāmāṇāṃ na brūyād apriyaṃ budhaḥ
ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tāsv āyattam avekṣya ca
ātmano 'rdham iti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajā
śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargam ṛṣīn pitṝn
ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyaṃ rāmāḥ sanātanam
ṛṣīṇām api kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmām ṛte prajāḥ
devānām api kā śaktiḥ kartuṃ saṃbhavam ātmanaḥ
paṇḍitasyāpi lokeṣu strīṣu sṛṣṭiḥ pratiṣṭhitā
ṛṣibhyo ṛṣayaḥ ke cic caṇḍālīṣv api jajñire
paripatya yadā sūnur dharaṇīreṇuguṇṭhitaḥ
pitur āśliṣyate 'ṅgāni kim ivāsty adhikaṃ tataḥ
sa tvaṃ svayam anuprāptaṃ sābhilāṣam imaṃ sutam
prekṣamāṇaṃ ca kākṣeṇa kimartham avamanyase
aṇḍāni bibhrati svāni na bhindanti pipīlikāḥ
na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ dharmajñaḥ san svam ātmajam
mamāṇḍānīti vardhante kokilāṇḍāni vāyasāḥ
kiṃ punas tvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putram īdṛśam
malayāc candanaṃ jātam atiśītaṃ vadanti vai
śiśor āliṅganaṃ tasmāc candanād adhikaṃ bhavet
na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśas tathā sukhaḥ
śiśor āliṅgyamānasya sparśaḥ sūnor yathā sukhaḥ
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām
gurur garīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ
spṛśatu tvāṃ samāśliṣya putro 'yaṃ priyadarśanaḥ
aputrasya jagac chūnyam aputrasya gṛheṇa kim
putreṇa lokāñ jayati śrutir eṣā sanātanī
nāsti putrasamaḥ sneho nāsti putrasamaṃ sukham
nāsti putrasamā prītiḥ nāsti putrasamā gatiḥ
anṛtaṃ vakti loko 'yaṃ candanaṃ kila śītalam
putragātrapariṣvaṅgaś candanād api śītalaḥ
putrasparśāt sukhataraḥ sparśo loke na vidyate
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajātāham ariṃdama
adyāyaṃ manniyogāt tu tavāhvānaṃ pratīkṣate
imaṃ kumāraṃ rājendra tava śokapraṇāśanam
āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya paurava
rājasūyādikān anyān kratūn amitadakṣiṇān
iti vāg antarikṣe māṃ sūtake 'bhyavadat purā
nanu nāmāṅkam āropya snehād grāmāntaraṃ gatāḥ
. . . . . . . . mūrdhny upāghrāya putrakam
evaṃ hi putreṇānye 'pi . . . . . . . .
mūrdhni putrān upāghrāya pratinandanti mānavāḥ
vedeṣv api vadantīmaṃ mantravādaṃ dvijātayaḥ
jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ tathā
aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam
upajighranti pitaro mantreṇānena mūrdhani
poṣo hi tvadadhīno me saṃtānam api cākṣayam
tasmāt tvaṃ jīva me vatsa susukhī śaradāṃ śatam
eko bhūtvā dvidhā bhūta iti vādaḥ pradṛśyate
tvadaṅgebhyaḥ prasūto 'yaṃ puruṣāt puruṣo 'paraḥ
sarasīvāmale ''tmānaṃ dvitīyaṃ paśya me sutam
sarasīvāmale somaṃ prekṣātmānaṃ tvam ātmani
yathā hy āhavanīyo 'gnir gārhapatyāt praṇīyate
tathā tvattaḥ prasūto 'yaṃ tvam ekaḥ san dvidhā kṛtaḥ
mṛgāpakṛṣṭena hi te mṛgayāṃ paridhāvatā
aham āsāditā rājan kumārī pitur āśrame
urvaśī pūrvacittiś ca sahajanyā ca menakā
viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍ evāpsarasāṃ varāḥ
tāsāṃ māṃ menakā nāma brahmayonir varāpsarāḥ
divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrād ajījanat
śrīmān ṛṣir dharmaparo vaiśvānara ivāparaḥ
brahmayoniḥ kuśo nāma viśvāmitrapitāmahaḥ
kuśasya putro balavān kuśanābhaś ca dhārmikaḥ
gādhis tasya suto rājā viśvāmitras tu gādhijaḥ
evaṃvidhaḥ pitā rājan mātā me menakāpsarāḥ
sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakāpsarāḥ
avakīrya ca māṃ yātā parātmajam ivāsatī
pakṣiṇaḥ puṇyavantas te sahitā dharmatas tadā
pakṣais tair abhiguptā ca tasmād asmi śakuntalā
tato 'ham ṛṣiṇā dṛṣṭā kāśyapena mahātmanā
jalārtham agnihotrasya gataṃ dṛṣṭvā tu pakṣiṇaḥ
nyāsabhūtām iva muneḥ pradadur māṃ dayāvataḥ
kaṇvas tv ālokya māṃ prīto hasantīti havirbhujaḥ
sa māraṇim ivādāya svam āśramam upāgamat
sā vai saṃbhāvitā rājann anukrośān maharṣiṇā
tenaiva svasutevāhaṃ rājan vai varavarṇinī
viśvāmitrasutā cāhaṃ vardhitā muninā nṛpa
yauvane vartamānāṃ ca dṛṣṭavān asi māṃ nṛpa
āśrame parṇaśālāyāṃ kumārīṃ vijane vane
dhātrā pracoditāṃ śūnye pitrā virahitāṃ mithaḥ
vāgbhis tvaṃ sūnṛtābhir mām apatyārtham acūcudaḥ
akārṣīs tv āśrame vāsaṃ dharmakāmārthaniścitam
gāndharveṇa vivāhena vidhinā pāṇim agrahīḥ
sāhaṃ kulaṃ ca śīlaṃ ca satyavāditvam ātmanaḥ
svadharmaṃ ca puraskṛtya tvām adya śaraṇaṃ gatā
tasmān nārhasi saṃśrutya tatheti vitathaṃ vacaḥ
svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā parityaktum upasthitām
tvannāthāṃ lokanāthas tvaṃ nārhasi tvam anāgasam
kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavaty asmi janmani
yad ahaṃ bāndhavais tyaktā bālye saṃprati ca tvayā
saṃgatā rājaśārdūla pūrvakarmāvasādinī
kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmy aham āśramam
imaṃ tu bālaṃ saṃtyaktuṃ nārhasy ātmajam ātmanā
duḥṣanta uvāca
na putram abhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale
asatyavacanā nāryaḥ kas te śraddhāsyate vacaḥ
menakā niranukrośā bandhakī jananī tava
yayā himavataḥ pṛṣṭhe nirmālyeva praveritā
sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava
viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ
suṣāva suranārī māṃ viśvāmitrād yatheṣṭataḥ
aho jānāmi te janma kutsitaṃ kulaṭe janaiḥ
menakāpsarasāṃ śreṣṭhā maharṣīṇāṃ ca te pitā
tayor apatyaṃ kasmāt tvaṃ puṃścalīvābhidhāsyasi
jātiś cāpi nikṛṣṭā te kulīneti vijalpase
janayitvā tvam utsṛṣṭā kokileva parair bhṛtā
ariṣṭair iva durbuddhiḥ kaṇvo vardhayitā pitā
aśraddheyam idaṃ vākyaṃ yat tvaṃ jalpasi tāpasi
bruvantī rājasāṃnidhye gamyatāṃ yatra cecchasi
suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇy ābharaṇāni ca
yad ihecchasi bhogārthaṃ tāpasi pratigṛhyatām
aśraddheyam idaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase
viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām
kva maharṣiḥ sadaivograḥ sāpsarā kva ca menakā
kva ca tvam evaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī
atikāyaś ca putras te bālo 'pi balavān ayam
katham alpena kālena śālaskandha ivodgataḥ
sunikṛṣṭā ca yonis te puṃścalī pratibhāsi me
yadṛcchayā kāmarāgāj jātā menakayā hy asi
sarvam etat parokṣaṃ me yat tvaṃ vadasi tāpasi
sarvā vāmāḥ striyo loke sarvāḥ kāmaparāyaṇāḥ
sarvāḥ striyaḥ paravaśāḥ sarvāḥ krodhasamākulāḥ
asatyoktāḥ striyaḥ sarvā na kaṇvaṃ vaktum arhasi
nāhaṃ tvām abhijānāmi yatheṣṭaṃ gamyatāṃ tvayā
śakuntalovāca
rājan sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi
ātmano bilvamātrāṇi paśyann api na paśyasi
menakā tridaśeṣv eva tridaśāś cānu menakām
mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ
kṣitāv aṭasi rājaṃs tvam antarikṣe carāmy aham
āvayor antaraṃ paśya merusarṣapayor iva
mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca
bhavanāny anusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa
purā naravaraḥ putra urvaśyāṃ janitas tadā
āyur nāma mahārāja tava pūrvapitāmahaḥ
maharṣayaś ca bahavaḥ kṣatriyāś ca paraṃtapa
apsarassu mṛgīṇāṃ ca mātṛdoṣo na vidyate
satyaś cāpi pravādo 'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te 'nagha
nidarśanārthaṃ na dveṣāt tac chrutvā kṣantum arhasi
pāṃsupātena hṛṣyanti kuñjarā madaśālinaḥ
virūpo yāvad ādarśe nātmanaḥ paśyate mukham
manyate tāvad ātmānam anyebhyo rūpavattaram
yadā tu mukham ādarśe vikṛtaṃ so 'bhivīkṣate
tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam
atīva rūpasaṃpanno na kiṃ cid avamanyate
atīva jalpan durvāco bhavatīha viheṭhakaḥ
mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ
aśubhaṃ vākyam ādatte purīṣam iva sūkaraḥ
prājñas tu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ
guṇavad vākyam ādatte haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ
ātmano duṣṭabhāvatvāj jānan nīco 'prasannadhīḥ
pareṣām api jānāti svakarmasadṛśān guṇān
dahyamānās tu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā
aśaktās tāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate
anyān parivadan sādhur yathā hi paritapyate
tathā parivadann anyāṃs tuṣṭo bhavati durjanaḥ
apavādaratā mūrkhā bhavantīha viśeṣataḥ
nāpavādaratāḥ santo bhavanti sma viśeṣataḥ
abhivādya yathā vṛddhān santo gacchanti nirvṛtim
evaṃ sajjanam ākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ
sukhaṃ jīvanty adoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ
yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parān āhus tathāvidhān
ato hāsyataraṃ loke kiṃ cid anyan na vidyate
yatra durjana ity āha durjanaḥ sajjanaṃ svayam
dāruṇāl lokasaṃkleśād duḥkham āpnoty asaṃśayam
satyadharmacyutāt puṃsaḥ kruddhād āśīviṣād iva
anāstiko 'py udvijate janaḥ kiṃ punar āstikaḥ
svayam utpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo 'vamanyate
tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokān upāśnute
abhavye 'py anṛte 'śuddhe nāstike pāpakarmaṇi
durācāre kalir bhūyān na kalir dharmacāriṣu
kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putram abruvan
uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmāt putraṃ na saṃtyajet
svapatnīprabhavān pañca labdhān krītān vivardhitān
kṛtān anyāsu cotpannān putrān vai manur abravīt
tatra ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ
dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ
trāyante narakāj jātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn
sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktum arhasi
tasmāt putraṃ ca satyaṃ ca pālayasva mahīpate
ubhayaṃ pālayan hy etan nānṛtaṃ vaktum arhasi
ātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpate
narendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvam ihārhasi
varaṃ kūpaśatād vāpī varaṃ vāpīśatāt kratuḥ
varaṃ saraśatād yajñaḥ varaṃ yajñāt suputrakaḥ
varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatād varam
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam
aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate
sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam
satyaṃ ca vadato rājan samaṃ vā syān na vā samam
nāsti satyāt paro dharmo na satyād vidyate param
na hi tīvrataraṃ kiṃ cid anṛtād iha vidyate
rājan satyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥ
mā tyākṣīḥ samayaṃ rājan satyaṃ saṃgatam astu te
yaḥ pāpaṃ na vijānāti karma kṛtvā narādhipa
na hi tādṛk paraṃ pāpam anṛtād iha vidyate
yasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca
kalyāṇaṃ sākṣiṇaṃ tasmāt kartum arhasi dharmataḥ
yo na kāmān na ca krodhān na mohād abhivartate
amitraṃ vāpi mitraṃ vā sa vai uttamapūruṣaḥ
anṛte cet prasaṅgas te śraddadhāsi na cet svayam
ātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam
putratve śaṅkamānasya buddhir jñāpakadīpinī
gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ sattvaṃ śīlaṃ vidyā ca vikramaḥ
dhṛṣṇuprakṛtibhāvau ca āvartā romarājayaḥ
samā yasya yadi syus te tasya putro na saṃśayaḥ
sādṛśyenoddhṛtaṃ bimbaṃ tava dehād viśāṃpate
tāteti bhāṣamāṇaṃ vai mā sma rājan vṛthā kṛthāḥ
ṛte 'pi gardabhakṣīrāt payaḥ pāsyati me sutaḥ
ṛte 'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakām
caturantām imām urvīṃ putro me pālayiṣyati
evam ukto mahendreṇa bhaviṣyati ca nānyathā
sākṣitve bahavo 'py uktā devadūtādayo matāḥ
na bruvanti tathā satyam utāho vānṛtaṃ kila
asākṣiṇī mandabhāgyā gamiṣyāmi yathāgatam
vaiśaṃpāyana uvāca
etāvad uktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā
tasyāḥ krodhasamuttho 'gniḥ sadhūmo mūrdhny adṛśyata
saṃniyamyātmano 'ṅgeṣu tataḥ krodhāgnim ātmajam
prasthitaivānavadyāṅgī saha putreṇa vai vanam
athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāg uvācāśarīriṇī
ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś cāvṛtaṃ tadā
bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ
bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām
. . . . . . . . satyam āha śakuntalā
sarvebhyo hy aṅgam aṅgebhyaḥ sākṣād utpadyate sutaḥ
ātmā caiva suto nāma tenaiva tava paurava
āhitaṃ hy ātmanātmānaṃ parirakṣa imaṃ sutam
ananyāṃ tvaṃ pratīkṣasva
striyaḥ pavitram atulam etad duḥṣanta dharmataḥ
māsi māsi rajo hy āsāṃ duritāny apakarṣati
tataḥ sarvāṇi bhūtāni vyājahrus taṃ samantataḥ
āhitas tvattanor eṣa
retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā
patir jāyāṃ praviśati sa tasyāṃ jāyate punaḥ
anyonyaprakṛtir hy eṣā
jāyā janayate putram ātmano 'ṅgaṃ dvidhā kṛtam
tasmād bharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa
abhūtir eṣā kas tyajyāj jīvañ jīvantam ātmajam
śākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava
bhartavyo 'yaṃ tvayā yasmād asmākaṃ vacanād api
tasmād bhavatv ayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
evam uktvā tato devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ
pativrateti saṃhṛṣṭāḥ puṣpavṛṣṭiṃ vavarṣire
tac chrutvā pauravo rājā vyāhṛtaṃ vai divaukasām
siṃhāsanāt samutthāya praṇamya ca divaukasaḥ
purohitam amātyāṃś ca saṃprahṛṣṭo 'bravīd idam
śṛṇvantv etad bhavanto 'sya devadūtasya bhāṣitam
śṛṇvantu devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca bhāṣitam
aham apy evam evainaṃ jānāmi svayam ātmajam
yady ahaṃ vacanād eva gṛhṇīyām imam ātmajam
bhaved dhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhaved ayam
taṃ viśodhya tadā rājā devadūtena bhārata
hṛṣṭaḥ pramuditaś cāpi pratijagrāha taṃ sutam
tatas tasya tadā rājā pitṛkāryāṇi sarvaśaḥ
kārayām āsa muditaḥ prītimān ātmajasya ha
mūrdhni cainam upāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje
sabhājyamāno vipraiś ca stūyamānaś ca bandibhiḥ
sa mudaṃ paramāṃ lebhe putrasaṃsparśajāṃ nṛpaḥ
tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayām āsa dharmataḥ
abravīc caiva tāṃ rājā sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ
kṛto lokaparokṣo 'yaṃ saṃbandho vai tvayā saha
lokasyāyaṃ parokṣas tu saṃbandho nau purābhavat
kṛto lokasamakṣo 'dya saṃbandho vai punaḥ kṛtaḥ
tasmād etan mayā tv adya tannimittaṃ prabhāṣitam
tasmād etan mayā devi tvacchuddhyarthaṃ vicāritam
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva pṛthagvidhāḥ
tvāṃ devi pūjayiṣyanti nirviśaṅkaṃ pativratām
manyate caiva lokas te strībhāvān mayi saṃgatam
putraś cāyaṃ vṛto rājye mayā tasmād vicāritam
yac ca kopitayātyarthaṃ tvayokto 'smy apriyaṃ priye
praṇayinyā viśālākṣi tat kṣāntaṃ te mayā śubhe
anṛtaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā duruktaṃ vāpi duṣkṛtam
tvayāpy evaṃ viśālākṣi kṣantavyaṃ mama durvacaḥ
kṣamyāḥ patikṛtaṃ nāryaḥ pātivratyaṃ vrajanti yāḥ
tām evam uktvā rājarṣir duḥṣanto mahiṣīṃ priyām
. . . . . . . . tām aninditagāminīm
antaḥpuraṃ praveśyaiva . . . . . . . .
vāsobhir annapānaiś ca pūjayām āsa bhārata
sa mātaram upasthāya rathantaryām abhāṣata
mama putro vane jātas tava śokapraṇāśanaḥ
ṛṇād adya vimukto 'haṃ tava pautreṇa śobhane
viśvāmitrasutā ceyaṃ kaṇvena ca vivardhitā
snuṣā tava mahābhāge prasīdasva śakuntalām
putrasya vacanaṃ śrutvā pautraṃ sā pariṣasvaje
pādayoḥ patitāṃ tatra rathantaryā śakuntalām
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ harṣād aśrūṇy avartayat
uvāca vacanaṃ satyaṃ lakṣaye lakṣaṇāni ca
tava putro viśālākṣi cakravartī bhaviṣyati
tava bhartā viśālākṣi trailokyavijayī bhavet
divyān bhogān anuprāptā bhava tvaṃ varavarṇini
evam uktā rathantaryā paraṃ harṣam avāpa sā
śakuntalāṃ tato rājā śāstroktenaiva karmaṇā
tato 'gramahiṣīṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitām
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sainikānāṃ ca bhūpatiḥ
duḥṣantaś ca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā
bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye 'bhyaṣecayat
tataś cirāya rājyaṃ tat kṛtvā rājany upeyuṣi
kāladharmaṃ sa bharatas tato rājyam avāptavān
bharate bhāram āveśya kṛtakṛtyo 'bhavan nṛpaḥ
tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ rājyaṃ kṛtvā tv asau nṛpaḥ
kṛtvā dānāni duḥṣantaḥ svargalokam upeyivān
dauḥṣantir bharato rājyaṃ yathānyāyam avāpa saḥ
tasya tat prathitaṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ
bhāsvaraṃ divyam ajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat
sa vijitya mahīpālāṃś cakāra vaśavartinaḥ
cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpa cānuttamaṃ yaśaḥ
sa rājā cakravarty āsīt sārvabhaumaḥ pratāpavān
īje ca bahubhir yajñair yathā śakro marutpatiḥ
yājayām āsa taṃ kaṇvo dakṣavad bhūridakṣiṇam
śrīmān govitataṃ nāma vājimedham avāpa saḥ
yasmin sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau
bharatād bhāratī kīrtir yenedaṃ bhārataṃ kulam
apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ
bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ
babhūvur brahmakalpāś ca bahavo rājasattamāḥ
yeṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ
teṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhārata
mahābhāgān devakalpān satyārjavaparāyaṇān
ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ śākuntalam anuttamam
sa putravān bhaved rājan duḥṣantavad iti dhruvam
tasmāc chrotavyam etad vai śrāvayec ca prayatnataḥ
śrī[ḥ] kīrtir viśadā nṝṇāṃ dvaipāyanavaco yathā
vaiśaṃpāyana uvāca
prajāpates tu dakṣasya manor vaivasvatasya ca
bharatasya kuroḥ pūror ajamīḍhasya cānvaye
yādavānām imaṃ vaṃśaṃ pauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ
tathaiva bhāratānāṃ ca puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha
tejobhir uditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ
daśa pracetasaḥ putrāḥ santaḥ pūrvajanāḥ smṛtāḥ
meghajenāgninā ye te pūrvaṃ dagdhā mahaujasaḥ
tebhyaḥ prācetaso jajñe dakṣo dakṣād imāḥ prajāḥ
saṃbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lokapitāmahaḥ
vīriṇyā saha saṃgamya dakṣaḥ prācetaso muniḥ
ātmatulyān ajanayat sahasraṃ saṃśitavratān
sahasrasaṃkhyān samitān sutān dakṣasya nāradaḥ
mokṣam adhyāpayām āsa sāṃkhyajñānam anuttamam
nāśārthaṃ yojayām āsa digantajñānakarmasu
tataḥ pañcāśataṃ kanyāḥ putrikā abhisaṃdadhe
prajāpatiḥ prajā dakṣaḥ sisṛkṣur janamejaya
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatim indave
trayodaśānāṃ patnīnāṃ yā tu dākṣāyaṇī varā
mārīcaḥ kaśyapas tasyām ādityān samajījanat
indrādīn vīryasaṃpannān vivasvantam athāpi ca
vivasvataḥ suto jajñe yamo vaivasvataḥ prabhuḥ
mārtaṇḍaś ca yamasyāpi putro rājann ajāyata
mārtaṇḍasya manur dhīmān ajāyata sutaḥ prabhuḥ
yamaś cāpi suto jajñe khyātas tasyānujaḥ prabhuḥ
dharmātmā sa manur dhīmān yatra vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ
manor vaṃśo mānavānāṃ tato 'yaṃ prathito 'bhavat
brahmakṣatrādayas tasmān manor jātās tu mānavāḥ
tatrābhavat tadā rājan brahma kṣatreṇa saṃgatam
brāhmaṇā mānavās teṣāṃ sāṅgaṃ vedam adīdharan
venaṃ dhṛṣṇuṃ nariṣyantaṃ nābhāgekṣvākum eva ca
karūṣam atha śaryātiṃ tathaivātrāṣṭamīm ilām
pṛṣadhranavamān āhuḥ kṣatradharmaparāyaṇān
nābhāgāriṣṭadaśamān manoḥ putrān mahābalān
pañcāśataṃ manoḥ putrās tathaivānye 'bhavan kṣitau
anyonyabhedāt te sarve vineśur iti naḥ śrutam
purūravās tato vidvān ilāyāṃ samapadyata
sā vai tasyābhavan mātā pitā ceti hi naḥ śrutam
trayodaśa samudrasya dvīpān aśnan purūravāḥ
amānuṣair vṛtaḥ sattvair mānuṣaḥ san mahāyaśāḥ
tutoṣa naiva ratnānāṃ lobhād iti ca naḥ śrutam
vipraiḥ sa vigrahaṃ cakre vīryonmattaḥ purūravāḥ
jahāra ca sa viprāṇāṃ ratnāny utkrośatām api
sanatkumāras taṃ rājan brahmalokād upetya ha
anudarśayāṃ tataś cakre pratyagṛhṇān na cāpy asau
tato maharṣibhiḥ kruddhaiḥ śaptaḥ sadyo vyanaśyata
lobhānvito madabalān naṣṭasaṃjño narādhipaḥ
sa hi gandharvalokastha urvaśyā sahito virāṭ
ānināya kriyārthe 'gnīn yathāvad vihitāṃs tridhā
ṣaṭ putrā jajñire 'thailād āyur dhīmān amāvasuḥ
dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca śrutāyuś corvaśīsutāḥ
nahuṣaṃ vṛddhaśarmāṇaṃ rajiṃ rambham anenasam
svarbhānavīsutān etān āyoḥ putrān pracakṣate
āyuṣo nahuṣaḥ putro dhīmān satyaparākramaḥ
rājyaṃ śaśāsa sumahad dharmeṇa pṛthivīpatiḥ
pitṝn devān ṛṣīn viprān gandharvoragarākṣasān
nahuṣaḥ pālayām āsa brahmakṣatram atho viśaḥ
sa hatvā dasyusaṃghātān ṛṣīn karam adāpayat
paśuvac caiva tān pṛṣṭhe vāhayām āsa vīryavān
kārayām āsa cendratvam abhibhūya divaukasaḥ
tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā
viśiṣṭo nahuṣaḥ śaptaḥ sadyo hy ajagaro 'bhavat
yatiṃ yayātiṃ saṃyātim āyātiṃ pāñcam uddhavam
nahuṣo janayām āsa ṣaṭ putrān priyavāsasi
yatis tu yogam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ
yayātir nāhuṣaḥ samrāḍ āsīt satyaparākramaḥ
sa pālayām āsa mahīm īje ca vividhaiḥ savaiḥ
atiśaktyā pitṝn arcan devāṃś ca prayataḥ sadā
anvagṛhṇāt prajāḥ sarvā yayātir aparājitaḥ
tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
devayānyāṃ mahārāja śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire
devayānyām ajāyetāṃ yadus turvasur eva ca
druhyuś cānuś ca pūruś ca śarmiṣṭhāyāṃ prajajñire
sa śāśvatīḥ samā rājan prajā dharmeṇa pālayan
jarām ārchan mahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm
jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanam abravīt
yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca bhārata
yauvanena caran kāmān yuvā yuvatibhiḥ saha
vihartum aham icchāmi sāhyaṃ kuruta putrakāḥ
taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadur abravīt
kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryam asmābhir yauvanena ca
yayātir abravīt taṃ vai jarā me pratigṛhyatām
yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham
yajato dīrghasatrair me śāpāc cośanaso muneḥ
kāmārthaḥ parihīṇo me tapye 'haṃ tena putrakāḥ
māmakena śarīreṇa rājyam ekaḥ praśāstu vaḥ
ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmān avāpnuyām
na te tasya pratyagṛhṇan yaduprabhṛtayo jarām
tam abravīt tataḥ pūruḥ kanīyān satyavikramaḥ
rājaṃś carābhinavayā tanvā yauvanagocaraḥ
ahaṃ jarāṃ samāsthāya rājye sthāsyāmi te ''jñayā
evam uktaḥ sa rājarṣis tapovīryasamāśrayāt
saṃcārayām āsa jarāṃ tadā putre mahātmani
pauraveṇātha vayasā rājā yauvanam āsthitaḥ
yāyātenāpi vayasā rājyaṃ pūrur akārayat
tato varṣasahasrānte yayātir aparājitaḥ
sthitaḥ sa nṛpaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ
yayātir api patnībhyāṃ dīrghakālaṃ vihṛtya ca
viśvācyā sahito reme punaś caitrarathe vane
nādhyagacchat tadā tṛptiṃ kāmānāṃ sa mahāyaśāḥ
avetya manasā rājann imāṃ gāthāṃ tadā jagau
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
pṛthivī ratnasaṃpūrṇā hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ
nālam ekasya tat sarvam iti matvā śamaṃ vrajet
yadā na kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu karhi cit
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā
yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā
ity avekṣya mahāprājñaḥ kāmānāṃ phalgutāṃ nṛpa
samādhāya mano buddhyā pratyagṛhṇāj jarāṃ sutāt
dattvā ca yauvanaṃ rājā pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca
atṛpta eva kāmānāṃ pūruṃ putram uvāca ha
tvayā dāyādavān asmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ
pauravo vaṃśa iti te khyātiṃ loke gamiṣyati
tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca
tapaḥ sucaritaṃ kṛtvā bhṛgutuṅge mahātapāḥ
kālena mahatā paścāt kāladharmam upeyivān
pārayitvā tv anaśanaṃ sadāraḥ svargam āptavān
janamejaya uvāca
yayātiḥ pūrvako 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa dvijottama
varṇasaṃkarajo dharmaḥ kathaṃ taṃ nāspṛśat tadā
jarāsaṃcāraṇaṃ cāpi anyadeheṣu naḥ śrutam
ānupūrvyā ca me śaṃsa pūror vaṃśakarān pṛthak
vaiśaṃpāyana uvāca
yayātir āsīd rājarṣir devarājasamadyutiḥ
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchato janamejaya
devayānyāś ca saṃyogaṃ yayāter nāhuṣasya ca
surāṇām asurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ
aiśvaryaṃ prati saṃgharṣas trailokye sacarācare
jigīṣayā tato devā vavrire ''ṅgirasaṃ munim
paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare
brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaspardhinau bhṛśam
tatra devā nijaghnur yān dānavān yudhi saṃgatān
tān punar jīvayām āsa kāvyo vidyābalāśrayāt
tatas te punar utthāya yodhayāṃ cakrire surān
asurās tu nijaghnur yān surān samaramūrdhani
na tān saṃjīvayām āsa bṛhaspatir udāradhīḥ
na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān
saṃjīvanīṃ tato devā viṣādam agaman param
te tu devā bhayodvignāḥ kāvyād uśanasas tadā
ūcuḥ kacam upāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ
bhajamānān bhajasvāsmān kuru naḥ sāhyam uttamam
yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi
śukre tām āhara kṣipraṃ bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi
vṛṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ
rakṣate dānavāṃs tatra na sa rakṣaty adānavān
tam ārādhayituṃ śakto bhavān pūrvavayāḥ kavim
devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ
tvam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaś cana vidyate
śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca
devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam
tathety uktvā tataḥ prāyād bṛhaspatisutaḥ kacaḥ
tadābhipūjito devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ
sa gatvā tvarito rājan devaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ
asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyam uvāca ha
ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣād bṛhaspateḥ
nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān
brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayy ahaṃ paramaṃ gurau
anumanyasva māṃ brahman sahasraṃ parivatsarān
śukra uvāca
kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ
arcayiṣye 'ham arcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
kacas tu taṃ tathety uktvā pratijagrāha tad vratam
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam
vratasya vratakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata
ārādhayann upādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata
nityam ārādhayiṣyaṃs tāṃ yuvā yauvanago ''mukhe
gāyan nṛtyan vādayaṃś ca devayānīm atoṣayat
saṃśīlayan devayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiś ca toṣayām āsa bhārata
tataḥ sahasraṃ gurugāḥ saṃrakṣan vanyam āharat
devayāny api taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam
anugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarat tadā
gāyantaṃ caiva śuklaṃ ca dātāraṃ priyavādinam
nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā
pañca varṣaśatāny evaṃ kacasya carato vratam
tatrātīyur atho buddhvā dānavās taṃ tataḥ kacam
gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasy ekam amarṣitāḥ
jaghnur bṛhaspater dveṣād vidyārakṣārtham eva ca
hatvā śālāvṛkebhyaś ca prāyacchaṃs tilaśaḥ kṛtam
tato gāvo nivṛttās tā agopāḥ svaṃ niveśanam
tā dṛṣṭvā rahitā gās tu kacenābhyāgatā vanāt
uvāca vacanaṃ kāle devayāny atha bhārata
ahutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaś cāstaṃ gataḥ prabho
agopāś cāgatā gāvaḥ kacas tāta na dṛśyate
vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacas tāta bhaviṣyati
taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te
śukra uvāca
ayam ehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmy aham
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayujya kacam āhvayat
āhūtaḥ prādurabhavat kaco 'riṣṭo 'tha vidyayā
kasmāc cirāyito 'sīti pṛṣṭas tām āha bhārgavīm
kacaḥ
samidhaś ca kuśādīni kāṣṭhabhāraṃ ca bhāmini
gṛhītvā śramabhārārto vaṭavṛkṣaṃ samāśritaḥ
gāvaś ca sahitāḥ sarvā vṛkṣacchāyām upāśritāḥ
asurās tatra māṃ dṛṣṭvā kas tvam ity abhyacodayan
bṛhaspatisutaś cāhaṃ kaca ity abhiviśrutaḥ
ity uktamātre māṃ hatvā peśīkṛtvā tu dānavāḥ
dattvā śālāvṛkebhyas tu sukhaṃ jagmuḥ svam ālayam
āhūto vidyayā bhadre bhārgaveṇa mahātmanā
tvatsamīpam ihāyātaḥ kathaṃ cit samajīvitaḥ
hato 'ham iti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā
bhittvā bhittvā śarīrāṇi vṛkāṇāṃ sa viniṣpatat
sa punar devayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayā
vanaṃ yayau tato vipro dadṛśur dānavāś ca tam
punas taṃ peṣayitvā tu samudrāmbhasy amiśrayan
ciraṃ gataṃ punaḥ kanyā pitre taṃ saṃnyavedayat
vipreṇa punar āhūto vidyayā gurudehajaḥ
punar āvṛtya tad vṛttaṃ nyavedayata tat tathā
bhedayitvā śarīrāṇi matsyādīnāṃ sa nirgataḥ
devayānyā punas tatra kadā cid vanyam āhara
ukto 'gacchad vanaṃ taṃ tu dadṛśur dānavāḥ punaḥ
tato dvitīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ
saṃgṛhya pūrayitvā ca surayā samaloḍya ca
prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyām asurās tadā
apibat surayā sārdhaṃ kacabhasma bhṛgūdvahaḥ
sā sāyaṃtanavelāyām agopā gāḥ samāgatāḥ
devayāny atha bhūyo 'pi vākyaṃ pitaram abravīt
vaiśaṃpāyanaḥ
śrutvā putrīvacaḥ kāvyo mantreṇāhūtavān kacam
jñātvā bahiṣṭham ajñātvā svakukṣisthaṃ kacaṃ nṛpa
puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛt kacas tāta na dṛśyate
śukra uvāca
vidyayotthāpyamāno 'pi nābhyeti karavāṇi kim
bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ
vidyayā jīvito 'py evaṃ hanyate karavāṇi kim
maivaṃ śuco mā ruda devayāni; na tvādṛśī martyam anupraśocet
yasyās tava brahma ca brāhmaṇāś ca
sendrā devā vasavo 'thāśvinau ca
surāś ca viśve ca jagac ca sarvam; upasthitāṃ vaikṛtim ānamanti
aśakyo 'sau jīvayituṃ dvijātiḥ
saṃjīvito vadhyate caiva bhūyaḥ
devayāny uvāca
yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho; bṛhaspatiś cāpi pitā tapodhanaḥ
ṛṣeḥ putraṃ tam atho vāpi pautraṃ; kathaṃ na śoceyam ahaṃ na rudyām
sa brahmacārī ca tapodhanaś ca; sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ
kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye; priyo hi me tāta kaco 'bhirūpaḥ
śukra uvāca
asaṃśayaṃ mām asurā dviṣanti; ye me śiṣyaṃ nāgasaṃ sūdayanti
abrāhmaṇaṃ kartum icchanti raudrās; te māṃ yathā prastutaṃ dānavair hi
apy asya pāpasya bhaved ihāntaḥ; kaṃ brahmahatyā na dahed apīndram
vaiśaṃpāyana uvāca
saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punar āhvayat
saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam
sa pīḍito devayānyā maharṣiḥ
samārabhat saṃrambhāc caiva kāvyaḥ
kaco 'pi rājan sumahānubhāvo
vidyābalāl labdhamatir mahātmā
vaiśaṃpāyana uvāca
akārayām āsa tadā devayānyāḥ kṛte vibhuḥ
guror bhīto vidyayā copahūtaḥ; śanair vācaṃ jaṭhare vyājahāra
kacaḥ
prasīda bhagavan mahyaṃ kaco 'ham abhivādaye
yathā bahumataḥ putras tathā manyatu māṃ bhavān
tam abravīt kena pathopanīto; mamodare tiṣṭhasi brūhi vipra
asmin muhūrte hy asurān vināśya
gacchāmi devān aham adya vipra
kaca uvāca
bhavatprasādān na jahāti māṃ smṛtiḥ; smare ca sarvaṃ yac ca yathā ca vṛttam
na tv evaṃ syāt tapaso vyayo me; tataḥ kleśaṃ ghoram imaṃ sahāmi
asuraiḥ surāyāṃ bhavato 'smi datto; hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya
brāhmīṃ māyām āsurī caiva māyā; tvayi sthite katham evātivartet
śukra uvāca
kiṃ te priyaṃ karavāṇy adya vatse; vadhena me jīvitaṃ syāt kacasya
nānyatra kukṣer mama bhedanena; dṛśyet kaco madgato devayāni
devayāny uvāca
dvau māṃ śokāv agnikalpau dahetāṃ; kacasya nāśas tava caivopaghātaḥ
kacasya nāśe mama nāsti śarma; tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā
śukra uvāca
saṃsiddharūpo 'si bṛhaspateḥ suta; yat tvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī
vidyām imāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ; na ced indraḥ kacarūpī tvam adya
na nivartet punar jīvan kaś cid anyo mamodarāt
brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmād vidyām avāpnuhi
putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mām; asmād dehād upaniṣkramya tāta
samīkṣethā dharmavatīm avekṣāṃ; guroḥ sakāśāt prāpya vidyāṃ savidyaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
guroḥ sakāśāt samavāpya vidyāṃ; bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ
kaco 'bhirūpo dakṣiṇaṃ brāhmaṇasya; śuklātyaye paurṇamāsyām ivenduḥ
dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśim; utthāpayām āsa mṛtaṃ kaco 'pi
vidyāṃ siddhāṃ tām avāpyābhivādya; tataḥ kacas taṃ gurum ity uvāca
yaḥ śrotrayor amṛtaṃ saṃniṣiñced
vidyām avidyasya yathā mamāyam
taṃ manye 'haṃ pitaraṃ mātaraṃ ca
tasmai na druhyet kṛtam asya jānan
ṛtasya dātāram anuttamasya; nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānām
ye nādriyante gurum arcanīyaṃ; pāpāṃl lokāṃs te vrajanty apratiṣṭhān
vaiśaṃpāyana uvāca
śṛṇvatsu bhūteṣv idam āha kāvyaḥ
samutthito brahmarāśiḥ purāṇaḥ
surāpānād vañcanāṃ prāpayitvā; saṃjñānāśaṃ caiva tathātighoram
dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ; pītaṃ tadā surayā mohitena
samanyur utthāya mahānubhāvas; tadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ
kāvyaḥ svayaṃ vākyam idaṃ jagāda; surāpānaṃ prati vai jātaśaṅkaḥ
yo brāhmaṇo 'dya prabhṛtīha kaś cin; mohāt surāṃ pāsyati mandabuddhiḥ
apetadharmo brahmahā caiva sa syād; asmiṃl loke garhitaḥ syāt pare ca
mayā cemāṃ vipradharmoktisīmāṃ; maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke
santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ; devā lokāś copaśṛṇvantu sarve
brahmahatyāsamaṃ tasya pāpaṃ syād brāhmaṇasya tu
yaḥ pāsyati surāṃ mohān narakaṃ cāpi yāsyati
itīdam uktvā sa mahānubhāvas; taponidhīnāṃ nidhir aprameyaḥ
tān dānavān daivavimūḍhabuddhīn; idaṃ samāhūya vaco 'bhyuvāca
ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha; siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe
saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mahārthāṃ; tulyaprabhāvo brahmaṇā brahmabhūtaḥ
yo 'kārṣīd duṣkaraṃ karma devānāṃ kāraṇāt kacaḥ
na tatkīrtir jarāṃ gacched yājñīyaś ca bhaviṣyati
etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa bhārgavaḥ
dānavā vismayāviṣṭāḥ prayayuḥ svaṃ niveśanam
guror uṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ
anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam
vaiśaṃpāyana uvāca
samāvṛttavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā
prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayāny abravīd idam
ṛṣer aṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca
bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca
ṛṣir yathāṅgirā mānyaḥ pitur mama mahāyaśāḥ
tathā mānyaś ca pūjyaś ca bhūyo mama bṛhaspatiḥ
evaṃ jñātvā vijānīhi yad bravīmi tapodhana
vratasthe niyamopete yathā vartāmy ahaṃ tvayi
sa samāvṛttavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitum arhasi
gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivan mama mantrapuraskṛtam
kaca uvāca
pūjyo mānyaś ca bhagavān yathā tava pitā mama
tathā tvam anavadyāṅgi pūjanīyatarā mama
ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ
tvaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama
guror garīyasī vṛttyā tasmād gurutarā mama
na mām arhasi kalyāṇi vaktum evaṃ śucismite
yathā mama gurur nityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava
devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktum arhasi
devayāny uvāca
guruputrasya putro vai na tu tvam asi me pituḥ
tasmān mānyaś ca pūjyaś ca mamāpi tvaṃ dvijottama
asurair hanyamāne ca kaca tvayi punaḥ punaḥ
tadā prabhṛti yā prītis tāṃ tvam eva smarasva me
sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktim uttamām
na mām arhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktām anāgasam
kaca uvāca
aniyojye niyoge māṃ niyunakṣi śubhavrate
prasīda subhru tvaṃ mahyaṃ guror gurutarī śubhe
yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane
tatrāham uṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini
bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ śubhānane
sukham asmy uṣito bhadre na manyur vidyate mama
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivam āśaṃsa me pathi
avirodhena dharmasya smartavyo 'smi kathāntare
apramattotthitā nityam ārādhaya guruṃ mama
devayāny uvāca
dharmakārye niyuñjānā kanyā saṃprāptayauvanā
yadi māṃ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi coditaḥ
tataḥ kaca na te vidyā siddhim eṣā gamiṣyati
kaca uvāca
guruputrīti kṛtvāhaṃ pratyācakṣe na doṣataḥ
guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmam evaṃ śapasva mām
ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo 'haṃ devayāni yathā tvayā
śapto nārho 'smi śāpasya kāmato 'dya na dharmataḥ
tasmād bhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati
ṛṣiputro na te kaś cij jātu pāṇiṃ grahīṣyati
phaliṣyati na te vidyā yat tvaṃ mām āttha tat tathā
adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā dvijaśreṣṭho devayānīṃ kacas tadā
tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ
tam āgatam abhiprekṣya devā indrapurogamāḥ
bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacam āhur mudānvitāḥ
yat tvam asmaddhitaṃ karma cakartha paramādbhutam
na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi
vaiśaṃpāyana uvāca
kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ
kacād adhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha
sarva eva samāgamya śatakratum athābruvan
kālas te vikramasyādya jahi śatrūn puraṃdara
evam uktas tu sahitais tridaśair maghavāṃs tadā
tathety uktvopacakrāma so 'paśyata vane striyaḥ
krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame
vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇy eva vyamiśrayat
tato jalāt samuttīrya kanyās tāḥ sahitās tadā
vastrāṇi jagṛhus tāni yathāsannāny anekaśaḥ
tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā
vyatimiśram ajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ
tatas tayor mithas tatra virodhaḥ samajāyata
devayānyāś ca rājendra śarmiṣṭhāyāś ca tatkṛte
devayāny uvāca
kasmād gṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri
samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati
śarmiṣṭhovāca
āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama
stauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat
yācatas tvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ
sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ
ādhūnvasva vidhūnvasva druhya kupya ca yācaki
anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki
ādhūnvanyā vidhūnvanyā havyaṃ kavyaṃ ca yācake
lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmy aham
pratikūlaṃ vadasi ced itaḥ prabhṛti yācaki
ākṛṣya mama dāsībhiḥ prasthāsyāmi bahir bahiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi
hṛtvā tadvyasane divye gṛhītvā jaṭhare ruṣā
śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe tataḥ svapuram āvrajat
tṛṇavīrutsamācchanne svapuraṃ prayayau tadā
hateyam iti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā
anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā
praviśya svagṛhaṃ svasthā dharmam āsuram āsthitā
atha taṃ deśam abhyāgād yayātir nahuṣātmajaḥ
śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ
sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam
dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptām agniśikhām iva
tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām
sarvalakṣaṇasaṃpannām apṛcchat sa narādhipaḥ
tām apṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyām amaravarṇinīm
sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā
kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā
dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmāc chvasiṣi cāturā
kathaṃ ca patitāsy asmin kūpe vīruttṛṇāvṛte
duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame
devayāny uvāca
yo 'sau devair hatān daityān utthāpayati vidyayā
tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate
yayātiḥ
devayānī
pṛcchase māṃ kas tvam asi rūpavīryabalānvitaḥ
brūhy atrāgamanaṃ kiṃ vā śrotum icchāmi tattvataḥ
yayātir nāhuṣo 'haṃ tu śrānto 'dya mṛgakāṅkṣayā
kva cid atrāgato bhadre dṛṣṭavān asmi tvām iha
eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ
samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnas tvaṃ hi me mataḥ
jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam
tasmān māṃ patitām asmāt kūpād uddhartum arhasi
vaiśaṃpāyana uvāca
tām atha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato 'vaṭāt
uddhṛtya caināṃ tarasā tasmāt kūpān narādhipaḥ
yayātiḥ
devayānī
gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava
ity ucyamānā nṛpatiṃ devayānīdam uttaram
uvāca mām upādāya gaccha śīghraṃ priyo 'si me
gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmād bhartā bhaviṣyasi
ity evam ukto nṛpatir āha kṣatrakulodbhavaḥ
tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmān mayā nārhasi saṃgamam
sarvalokaguruḥ kāvyas tvaṃ tasya duhitāsi vai
tasmād api bhayaṃ me 'dya tasmāt kalyāṇi nārhasi
yadi madvacanān nādya māṃ necchasi narādhipa
tvām eva varaye pitrā paścāj jñāsyasi gaccha hi
āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau
gate tu nāhuṣe tasmin devayāny apy aninditā
dhātrī
kva cid ārtā ca rudatī vṛkṣam āśritya tiṣṭhatī
tataś cirāyamāṇāyāṃ duhitary āha bhārgavaḥ
dhātri tvam ānaya kṣipraṃ devayānīṃ śucismitām
ity uktamātre sā dhātrī tvaritānayituṃ gatā
yatra yatra sakhībhiḥ sā gatā padam amārgata
sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām
vṛttaṃ te kim idaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat
evam uktāha dhātrīṃ tāṃ śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam
saṃsmṛtyovāca dhātrīṃ tāṃ duhituḥ snehaviklavaḥ
aśrubhiḥ snāpayantīṃ tāṃ pīnonnatakucāv ubhau
vṛkṣamūlam upāśritya devatām iva tadvane
uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikām āgatāṃ puraḥ
devayāny uvāca
tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvam ācakṣva me pituḥ
nedānīṃ hi pravekyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram
dṛṣṭvā kāvyam uvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā
tvaritaṃ ghūrṇikā gatvā praviveśa purottamam
dvijapravaram āsādya vacanaṃ cedam abravīt
ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatā
śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
śrutvā duhitaraṃ kāvyas tatra śarmiṣṭhayā hatām
tvaramāṇo 'numārgaṃ sa niścakrāma purottamāt
tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṃ vane
dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyam abravīt
ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ
manye duścaritaṃ te 'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā
devayāny uvāca
niṣkṛtir me 'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama
śarmiṣṭhayā yad uktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
satyaṃ kilaitat sā prāha daityānām asi gāyanaḥ
evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
evaṃ mām āha śarmiṣṭhā śiṣyā tava mahāmune
vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam
stuvato duhitā hi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ
sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ
iti mām āha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ
krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ
yady ahaṃ stuvatas tāta duhitā pratigṛhṇataḥ
prasādayiṣye śarmiṣṭhām ity uktā hi sakhī mayā
uktāpy evaṃ bhṛśaṃ kruddhā māṃ gṛhya vijane vane
kūpe prakṣepayām āsa prakṣipyaiva gṛhaṃ yayau
amṛtāṃ māṃ mṛtāṃ matvā kūpe 'tīva nirūdake
anāvṛttāṃ nirīkṣyaiva hṛṣṭā svabhavanaṃ yayau
śukra uvāca
stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ
astotuḥ stūyamānasya duhitā devayāny asi
vṛṣaparvaiva tad veda śakro rājā ca nāhuṣaḥ
acintyaṃ brahma nirdvandvam aiśvaraṃ hi balaṃ mama
. . . . . . . . ahaṃ na vedmi na cāpare
gāyan nāhaṃ tad eveha
. . . . . . . . na stotā na ca vanditā
mama vidyā hi nirdvandvā
dainyaṃ śāṭhyaṃ ca jaihmyaṃ ca nāsti me tattvataḥ śubhe
vaiśaṃpāyana uvāca
yac ca kiṃ cit sarvagataṃ bhūmau vā yadi vā divi
tasyāham īśvaro nityaṃ tuṣṭenoktaḥ svayaṃbhuvā
ahaṃ jalaṃ vimuñcāmi prajānāṃ hitakāmyayā
puṣṇāmy auṣadhayaḥ sarvā iti satyaṃ bravīmi te
evaṃ viṣādam āpannāṃ manyunā saṃprapīḍitām
vacanair madhuraiḥ ślakṣṇaiḥ sāntvayām āsa tāṃ pitā
śukra uvāca
yaḥ pareṣāṃ naro nityam ativādāṃs titikṣati
devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā
sa yantety ucyate sadbhir na yo raśmiṣu lambate
yaḥ samutpatitaṃ krodham akrodhena nirasyati
devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati
yathoragas tvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate
yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo 'tivādāṃs titikṣati
yaś ca tapto na tapati dṛḍhaṃ so 'rthasya bhājanam
yo yajed apariśrānto māsi māsi śataṃ samāḥ
na krudhyed yaś ca sarvasya tayor akrodhano 'dhikaḥ
tasmād akrodhanaḥ śreṣṭhaḥ kāmakrodhau na pūjitau
kruddhasya niṣphalāny eva dānayajñatapāṃsi ca
tasmād akrodhane yajñas tapo dānaṃ mahat phalam
na pūto na tapasvī ca na yajvā na ca dharmakṛt
krodhasya yo vaśaṃ gacchet tasya lokadvayaṃ na ca
putrabhṛtyasuhṛnmitrabhāryā dharmaś ca satyataḥ
tasyaitāny apayāsyanti krodhaśīlasya niścitam
yat kumārāḥ kumāryaś ca vairaṃ kuryur acetasaḥ
na tat prājño 'nukurvīta vidus te na balābalam
devayāny uvāca
vedāhaṃ tāta bālāpi dharmāṇāṃ yad ihāntaram
akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam
svavṛttim ananuṣṭhāya dharmam utsṛjya tattvataḥ
śiṣyasyāśiṣyavṛtter hi na kṣantavyaṃ bubhūṣatā
śiṣye cācāryavṛttiṃ hi visṛjya vipathaṃ gate
tasmāt saṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate
dahyamānās tu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā
aśaktās tāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate
pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca
na teṣu nivaset prājñaḥ śreyorthī pāpabuddhiṣu
ye tv enam abhijānanti vṛttenābhijanena ca
teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate
suyantritā narā nityaṃ vihīnā vā dhanair narāḥ
durvṛttāḥ pāpakarmāṇaś caṇḍālā dhanino 'pi vā
na hi jātyā ca caṇḍālāḥ svakarmavihitair vinā
dhanābhijanavidyāsu saktāś caṇḍāladharmiṇaḥ
akāraṇād vidviṣanti parivādaṃ vadanti ca
na tatrāsya nivāso 'sti pāpibhiḥ pāpatāṃ vrajet
sukṛte duṣkṛte vāpi yatra sajjati yo naraḥ
dhruvaṃ ratir bhavet tatra tasmāt teṣāṃ na rocaye
vāg duruktaṃ mahāghoraṃ duhitur vṛṣaparvaṇaḥ
na hy ato duṣkarataraṃ manye lokeṣv api triṣu
niḥsaṃśayo viśeṣeṇa puruṣaṃ marmakṛntanam
suhṛnmitrajanās teṣu sauhṛdaṃ na ca kurvate
yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate
mama mathnāti hṛdayam agnikāma ivāraṇim
maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvajjanā viduḥ
avamānam avāpnoti śanair nīceṣu saṃgataḥ
ativādā vaktrato niḥsaranti
yair āhataḥ śocati rātryahāni
parasya vai marmasu ye patanti
tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu
śanair duḥkhaṃ śastraviṣāgnijātaṃ
rohen na saṃrohati vāgvraṇaṃ tu
saṃrohati śanair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyur upagamya ha
praviśyāntaḥpuraṃ śukro vandito vṛṣaparvaṇā
sa praviśyāsane śukraḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo ruṣā
vṛṣaparvāṇam āsīnam ity uvācāvicārayan
nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva
śanair āvartyamāno hi kartur mūlāni kṛntati
putreṣu vā naptṛṣu vā na ced ātmani paśyati
phalaty eva dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktam ivodare
adhīyānaṃ hi taṃ rājan kṣamāvantaṃ jitendriyam
yad aghātayathā vipraṃ kacam āṅgirasaṃ tadā
apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam
śarmiṣṭhayā devayānī krūram uktā bahu prabho
viprakṛtya ca saṃrambhāt kūpe kṣiptā manasvinī
sā na kalpeta vāsāya tayā hi rahitaḥ katham
vaseyam iha tasmāt te tyajāmi viṣayaṃ nṛpa
vadhād anarhatas tasya vadhāc ca duhitur mama
vṛṣaparvan nibodhedaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam
mā śocīr vṛṣaparvas tvaṃ mā krudhyasva viśāṃ pate
sthātuṃ tvadviṣaye rājan na śakṣyāmi tvayā saha
vṛṣaparvā
asyā gatir gatir mahyaṃ priyam asyāḥ priyaṃ mama
yadi brahman ghātayāmi yadi copadiśāmy aham
śarmiṣṭhayā devayānīṃ tena gacchāmy asadgatim
aho mām abhijānāsi daitya mithyāpralāpinam
yathemam ātmano doṣaṃ na niyacchasy upekṣase
vṛṣaparvovāca
nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava
tvayi dharmaś ca satyaṃ ca tat prasīdatu no bhavān
yady asmān apahāya tvam ito gacchasi bhārgava
samudraṃ saṃpravekṣyāmo nānyad asti parāyaṇam
. . . . . . . . pūrvaṃ madbāndhavaiḥ saha
pātālam atha vā cāgniṃ
yady eva devān gacches tvaṃ māṃ ca tyaktvā gṛhādhipa
sarvatyāgaṃ tataḥ kṛtvā praviśāmi hutāśanam
śukra uvāca
samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ
duhitur nāpriyaṃ soḍhuṃ śakto 'haṃ dayitā hi me
prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ hy atra me sthitam
prasannā devayānī cet priyaṃ nānyataraṃ mama
yogakṣemakaras te 'ham indrasyeva bṛhaspatiḥ
vṛṣaparvovāca
yat kiṃ cid asurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava
bhuvi hastigavāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ
śukra uvāca
yat kiṃ cid asti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura
tasyeśvaro 'smi yadi te devayānī prasādyatām
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas tu tvaritaṃ śukras tena rājñā samaṃ yayau
uvāca caināṃ subhage pratipannaṃ vacas tava
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tathety āha vṛṣaparvā mahākaviḥ
devayānyantikaṃ gatvā tam arthaṃ prāha bhārgavaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śukrasya vacanaṃ śrutvā vṛṣaparvā sabāndhavaḥ
devayānīṃ prasīdeti papāta bhuvi pādayoḥ
devayāny uvāca
yadi tvam īśvaras tāta rājño vittasya bhārgava
nābhijānāmi tat te 'haṃ rājā tu vadatu svayam
vṛṣaparvovāca
stutyo vandyaś ca satataṃ mayā tātaś ca te śubhe
yaṃ kāmam abhikāmāsi devayāni śucismite
tat te 'haṃ saṃpradāsyāmi yadi ced api durlabham
devayāny uvāca
dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhām abhikāmaye
anu māṃ tatra gacchet sā yatra dāsyati me pitā
vṛṣaparvovāca
uttiṣṭha he saṃgrahītri śarmiṣṭhāṃ śīghram ānaya
yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam
tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
vaiśaṃpāyana uvāca
tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyam abravīt
uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukham āvaha
tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyān devayānyā pracoditaḥ
sā yaṃ kāmayate kāmaṃ sa kāryo 'dya tvayānaghe
śarmiṣṭhovāca
sā yaṃ kāmayate kāmaṃ karavāṇy aham adya tam
yady evam āhvayec chukro devayānīkṛte hi mām
mā tv evāpagamac chukro devayānī ca matkṛte
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā
pitur niyogāt tvaritā niścakrāma purottamāt
śarmiṣṭhovāca
ahaṃ kanyāsahasreṇa dāsī te paricārikā
caṇḍāle 'pi niyuṅkṣvādya śirasā dhārayāmi tam
guruṃ vā sparśayāmy adya dāsīnāṃ dharmam uttamam
anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā
devayāny uvāca
stuvato duhitā te 'haṃ bandinaḥ pratigṛhṇataḥ
stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi
śarmiṣṭhovāca
yena kena cid ārtānāṃ jñātīnāṃ sukham āvahet
sarvam āhṛtya kartavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
evaṃ kṛtvā kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi śobhane
atas tvām anuyāsyāmi yatra dāsyati te pitā
vaiśaṃpāyana uvāca
pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyam abravīt
praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama
amoghaṃ tava vijñānam asti vidyābalaṃ ca te
evam ukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama
vanaṃ tad eva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī
tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā
tam eva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā
tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhir muditā bhṛśam
krīḍantyo 'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīm
khādantyo vividhān bhakṣyān vidaśantyaḥ phalāni ca
punaś ca nāhuṣo rājā mṛgalipsur yadṛcchayā
tam eva deśaṃ saṃprāpto jalārthī śramakarśitaḥ
dadṛśe devayānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāś ca yoṣitaḥ
pibantīr lalamānāś ca divyābharaṇabhūṣitāḥ
āsanapravare divye sarvaratnavibhūṣite
upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām
rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganām
āsanāc ca tataḥ kiṃ cid vihīnāṃ hemabhūṣitām
asurendrasutāṃ cāpi śarmiṣṭhāṃ cāruhāsinīm
śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ
gāyantyaś caiva nṛtyantyo vādayantyaś ca bhārata
dṛṣṭvā yayātiṃ lalanā lajjayāvanatāḥ sthitāḥ
yayātir uvāca
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite
gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmi vām aham
devayāny uvāca
ākhyāsyāmy aham ādatsva vacanaṃ me narādhipa
śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām
iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī
duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ
yayātir uvāca
kathaṃ nu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī
asurendrasutā subhru paraṃ kautūhalaṃ hi me
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī
evaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale
śrīr ivāyatapadmākṣī sarvalakṣaṇaśobhitā
daivenopahatā subhrūr utāho tapasāpi vā
anyathaiṣānavadyāṅgī dāsī neha bhaviṣyati
asyā rūpeṇa te rūpaṃ na kiṃ cit sadṛśaṃ bhavet
purā duścariteneyaṃ tava dāsī bhavaty aho
devayāny uvāca
sarva eva naravyāghra vidhānam anuvartate
vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kṛthāḥ
rājavad rūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca
kiṃnāmā tvaṃ kutaś cāsi kasya putraś ca śaṃsa me
yayātir uvāca
brahmacaryeṇa kṛtsno me vedaḥ śrutipathaṃ gataḥ
rājāhaṃ rājaputraś ca yayātir iti viśrutaḥ
devayāny uvāca
kenāsy arthena nṛpate imaṃ deśam upāgataḥ
jighṛkṣur vārijaṃ kiṃ cid atha vā mṛgalipsayā
yayātir uvāca
mṛgalipsur ahaṃ bhadre pānīyārtham upāgataḥ
bahu cāpy anuyukto 'smi tan mānujñātum arhasi
devayāny uvāca
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha
tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava
vaiśaṃpāyanaḥ
asurendrasutām īkṣya tasyāṃ saktena cetasā
śarmiṣṭhā mahiṣī mahyam iti matvā vaco 'bravīt
yayātir uvāca
viddhy auśanasi bhadraṃ te na tvām arho 'smi bhāmini
avivāhyā hi rājāno devayāni pitus tava
caturṇām api varṇānāṃ vivāhaṃ brāhmaṇo 'rhati
kṣatriyādyāḥ kramādhastān nottarottarakāriṇaḥ
kāmāt krodhād atho lobhād yat kiṃ cit kurute naraḥ
devayāni vijānīhi sa gacchen narakaṃ dhruvam
parabhāryā svasā jyeṣṭhā sagotrā patitā snuṣā
aparā bhikṣukāsvasthā agamyāḥ kīrtitā budhaiḥ
devayāny uvāca
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ ca brahmasaṃhitam
tayor apy anyatā nāsti ekāntaratamau hi tau
ṛṣiś ca ṛṣiputraś ca nāhuṣāṅga vahasva mām
yayātir uvāca
ekadehodbhavā varṇāś catvāro 'pi varāṅgane
pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucās teṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ
devayāny uvāca
pāṇidharmo nāhuṣāyaṃ na pumbhiḥ sevitaḥ purā
taṃ me tvam agrahīr agre vṛṇomi tvām ahaṃ tataḥ
kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇim anyaḥ pumān spṛśet
gṛhītam ṛṣiputreṇa svayaṃ vāpy ṛṣiṇā tvayā
yayātir uvāca
kruddhād āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt
durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā
devayāny uvāca
katham āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt
durādharṣataro vipra ity āttha puruṣarṣabha
yayātir uvāca
ekam āśīviṣo hanti śastreṇaikaś ca vadhyate
hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇy api hi kopitaḥ
kva cid āśīviṣo hanyāc chastram anyaṃ nikṛntati
yadṛcchayāgnir dahati manasā hanti vai dvijaḥ
durādharṣataro vipras tasmād bhīru mato mama
ato 'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmy aham
devayāny uvāca
dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājan vṛto mayā
ayācato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ
tiṣṭha rājan muhūrtaṃ tvaṃ preṣayiṣyāmy ahaṃ pituḥ
gaccha tvaṃ dhātrike śīghraṃ brahmakalpam ihānaya
svayaṃvare vṛtaṃ śīghraṃ nivedaya ca nāhuṣam
vaiśaṃpāyana uvāca
tvaritaṃ devayānyātha preṣitaṃ pitur ātmanaḥ
sarvaṃ nivedayām āsa dhātrī tasmai yathātatham
śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayām āsa bhārgavaḥ
śukraḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tato dhātreyikā gatvā śīghraṃ tūśanasaṃ prati
dṛṣṭvā cainaṃ yathānyāyam abhivādyedam abravīt
devayānyā vṛto bhartā nāhuṣaḥ pṛthivīpatiḥ
tatrānujñāṃ kuruṣvādya brahman satyaparāyaṇa
gaccha gacchāgrato bhadre gacchāmi sahitas tvayā
kariṣyāmi vacas tasyāḥ pṛṣṭvā rājānam acyutam
prādurāsīt tadā śukraḥ prajvalann iva tejasā
brāhmaṇaḥ sarvabhūtāni tejorāśiḥ prakāśayan
dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
devayāny uvāca
rājāyaṃ nāhuṣas tāta durge me pāṇim agrahīt
nānyapūrvagṛhītaṃ me tenāham abhayā kṛtā
namas te dehi mām asmai nānyaṃ loke patiṃ vṛṇe
śukra uvāca
anyo dharmaḥ priyas tv anyo vṛtas te nāhuṣaḥ patiḥ
kacaśāpāt tvayā pūrvaṃ nānyad bhavitum arhati
vṛto 'nayā patir vīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā
svayaṃgrahe mahān doṣo brāhmaṇyāṃ varṇasaṃkarāt
gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja
yayātir uvāca
adharmo na spṛśed evaṃ mahān mām iha bhārgava
varṇasaṃkarajo brahmann iti tvāṃ pravṛṇomy aham
śukra uvāca
adharmāt tvāṃ vimuñcāmi varayasva yathepṣitam
asmin vivāhe mā glāsīr ahaṃ pāpaṃ nudāmi te
vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ sumadhyamām
anayā saha saṃprītim atulāṃ samavāpsyasi
iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
saṃpūjyā satataṃ rājan mā caināṃ śayane hvayeḥ
iyaṃ kumārī śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ
tāṃ pūjayethā mā caināṃ śayane vai samāhvaya
rahasy enāṃ samāhūya na vader na ca saṃspṛśeḥ
vahasva bhāryāṃ bhadraṃ te yathākāmam avāpsyasi
vaiśaṃpāyana uvāca
gāndharveṇa vivāhena devayānī vṛtā tadā
evam ukto yayātis tu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam
śāstroktavidhinā rājan vivāham akaroc chubham
labdhvā śukrān mahad vittaṃ devayānīṃ tathottamām
dvisahasreṇa kanyānāṃ tathā śarmiṣṭhayā saha
saṃpūjitaś ca śukreṇa daityaiś ca nṛpasattamaḥ
vivāhaṃ vidhivat kṛtvā pradakṣiṇam athākarot
jagāma svapuraṃ hṛṣṭo anujñāto mahātmanā
vaiśaṃpāyana uvāca
yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham
praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat
devayānyāś cānumate tāṃ sutāṃ vṛṣaparvaṇaḥ
aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat
vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhām āsurāyaṇīm
vāsobhir annapānaiś ca saṃvibhajya susatkṛtām
devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ
prītyā paramayā yukto mumude śāśvatīḥ samāḥ
aśokavanikābhyāśe devayānī samāgatā
śarmiṣṭhayā sā krīḍitvā ramaṇīye manorame
tatraiva tāṃ tu nirdiśya saha rājñā yayau gṛham
evam eva bahuprītyā mumude bahukālataḥ
vijahāra bahūn abdān devavan mudito bhṛśam
ṛtukāle tu saṃprāpte devayānī varāṅganā
lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata
gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat
śuddhā snātā tu śarmiṣṭhā sarvālaṃkārabhūṣitā
aśokaśākhām ālambya suphullaiḥ stabakair vṛtām
ādarśe mukham udvīkṣya bhartṛdarśanalālasā
śokamohasamāviṣṭā vacanaṃ cedam abravīt
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām
evam uktavatī sā tu śarmiṣṭhā punar abravīt
ṛtukālaś ca saṃprāpto na ca me 'sti patir vṛtaḥ
kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā kṛtaṃ bhavet
devayānī prajātāsau vṛthāhaṃ prāptayauvanā
devayānī puṇyakṛtā tasyā bhartā hi nāhuṣaḥ
yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam
rājñā putraphalaṃ deyam iti me niścitā matiḥ
apīdānīṃ sa dharmātmā iyān me darśanaṃ rahaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
keśe baddhvā tu rājānaṃ yāce 'haṃ sadṛśaṃ patim
gṛhe mudā devayānīputram īkṣya punaḥ punaḥ
krīḍann antaḥpure tasyāḥ kva cit kṣaṇam avāpa saḥ
atha niṣkramya rājāsau tasmin kāle yadṛcchayā
aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpya viṣṭhitaḥ
tam ekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī
pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyam abravīt
somasyendrasya viṣṇor vā yamasya varuṇasya vā
tava vā nāhuṣa kule kaḥ striyaṃ spraṣṭum arhati
rūpābhijanaśīlair hi tvaṃ rājan vettha māṃ sadā
sā tvāṃ yāce prasādyāham ṛtuṃ dehi narādhipa
yayātir uvāca
vedmi tvāṃ śīlasaṃpannāṃ daityakanyām aninditām
rūpe ca te na paśyāmi sūcyagram api ninditam
tadā prabhṛti tvāṃ dṛṣṭvā smarāmy aniśam uttame
abravīd uśanā kāvyo devayānīṃ yadāvaham
neyam āhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī
devayānyāḥ priyaṃ kṛtvā śarmiṣṭhām api poṣaya
śarmiṣṭhovāca
na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti; na strīṣu rājan na vivāhakāle
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre; pañcānṛtāny āhur apātakāni
pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantam anyathā; vadanti mithyopahitaṃ narendra
ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ; mithyā vadantam anṛtaṃ hinasti
anṛtaṃ nānṛtaṃ strīṣu parihāsavivāhayoḥ
ātmaprāṇārthaghāteṣu tad evottamatāṃ vrajet
dharmasūkṣmārthatattvajñā evam āhur manīṣiṇaḥ
yayātir uvāca
yathā vadasi kalyāṇi mamāpy etad dhi kāṅkṣitam
brāhmaṇasya tu tad vākyaṃ hṛdi me parivartate
rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan
arthakṛcchram api prāpya na mithyā kartum utsahe
śarmiṣṭhovāca
samāv etau matau rājan patiḥ sakhyāś ca yaḥ patiḥ
samaṃ vivāham ity āhuḥ sakhyā me 'si patir vṛtaḥ
yayātir uvāca
dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratam āhitam
tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te
dhanaṃ vā yadi vā kāmaṃ rājyaṃ vāpi śucismite
śarmiṣṭhovāca
adharmāt trāhi māṃ rājan dharmaṃ ca pratipādaya
nānyaṃ vṛṇe putrakāmā putrāt parataraṃ na ca
tvatto 'patyavatī loke careyaṃ dharmam uttamam
putrārthaṃ bhartṛpoṣārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
apatiś cāpi yā kanyā anapatyā ca yā bhavet
tasyā janma vṛthā loke gatis tasyā na vidyate
traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ
yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam
saha dattāsmi kāvyena devayānyā maharṣiṇā
pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartum arhasi
suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇy ābharaṇāni ca
yācatāṃ hi dadāsi tvaṃ gogrāmādīni yāni ca
bāhiraṃ dānam ity uktaṃ na śarīrāśrayaṃ nṛpa
duṣkaraṃ putradānaṃ ca ātmadānaṃ ca duṣkaram
śarīradānāt tat sarvaṃ dattaṃ bhavati māriṣa
yasya yasya yathākāmaṃ tasya tasya dadāmy aham
ity uktvā nagare rājaṃs trikālaṃ ghoṣitaṃ tvayā
anṛtaṃ tvayoktaṃ rājendra vṛthā ghoṣitam eva ca
tat satyaṃ kuru rājendra yathā vaiśravaṇas tathā
devayānyā bhujiṣyāsmi vaśyā ca tava bhārgavī
sā cāhaṃ ca tvayā rājan bharaṇīye bhajasva mām
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu rājā sa tathyam ity eva jajñivān
kāvyasya devayānyāś ca bhīto dharmabhayād api
pūjayām āsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat
ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś caiva saṃvṛtaḥ
kṛtvā vivāhaṃ vidhivad datvā brāhmaṇadakṣiṇām
puṇye nakṣatrasaṃyoge muhūrte dvijapūjite
samāgamya ca śarmiṣṭhāṃ yathākāmam avāpya ca
anyonyam abhisaṃpūjya jagmatus tau yathāgatam
tasmin samāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī
lebhe garbhaṃ prathamatas tasmān nṛpatisattamāt
prajajñe ca tataḥ kāle rājan rājīvalocanā
kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam
vaiśaṃpāyana uvāca
yayātiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tasmin nakṣatrasaṃyoge śukle puṇyarkṣagendunā
sa rājā mumude samrāṭ tayā śarmiṣṭhayā saha
prajānāṃ śrīr ivāgryā me śarmiṣṭhā hy abhavad vadhūḥ
pannagīvograrūpā vai devayānī mamāpy abhūt
parjanya iva sasyānāṃ devānām amṛtaṃ yathā
tadvan mamāpi saṃbhūtā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
ity evaṃ manasā dhyātvā devayānīm avarjayat
śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitā
cintayām āsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata
abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayāny abravīd idam
kim idaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā
śarmiṣṭhovāca
ṛṣir abhyāgataḥ kaś cid dharmātmā vedapāragaḥ
sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam
apatyārthe sa tu mayā vṛto vai cāruhāsini
nāham anyāyataḥ kāmam ācarāmi śucismite
tasmād ṛṣer mamāpatyam iti satyaṃ bravīmi te
devayāny uvāca
śobhanaṃ bhīru satyaṃ ced atha sa jñāyate dvijaḥ
gotranāmābhijanato vettum icchāmi taṃ dvijam
śarmiṣṭhovāca
ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā
taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktir nāsīc chucismite
devayāny uvāca
yady etad evaṃ śarmiṣṭhe na manyur vidyate mama
apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhāc chreṣṭhāc ca vai dvijāt
vaiśaṃpāyana uvāca
anyonyam evam uktvā ca saṃprahasya ca te mithaḥ
jagāma bhārgavī veśma tathyam ity eva jajñuṣī
yayātir devayānyāṃ tu putrāv ajanayan nṛpaḥ
yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau
tasmin kāle tu rājarṣir yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
mādhvīkarasaṃyuktāṃ madirāṃ madavardhinīm
pāyayām āsa śukrasya tanayāṃ raktapiñjarām
pītvā pītvā ca madirāṃ devayānī mumoha sā
rudatī gāyamānā sā nṛtyantī ca muhur muhuḥ
bahu pralapatī devī rājānam idam abravīt
rājavad rūpaveṣau te kimarthaṃ tvam ihāgataḥ
kena kāryeṇa saṃprāpto nirjanaṃ gahanaṃ vanam
dvijaśreṣṭha nṛpaśreṣṭho yayātiś cogradarśanaḥ
tasmād itaḥ palāyasva hitam icchasi ced dvija
ity evaṃ pralapantīṃ tāṃ devayānīṃ tu nāhuṣaḥ
bhartsayām āsa vacanair apāpāṃ pāpavardhinīm
tato varṣavarān mūkān paṅgūn vṛddhān sapaṇḍakān
rakṣaṇe devayānyāḥ sa poṣaṇe ca śaśāsa tān
tatas tu nāhuṣo rājā śarmiṣṭhāṃ prāpya buddhimān
reme ca suciraṃ kālaṃ tayā śarmiṣṭhayā saha
tasmād eva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīn kumārān ajījanat
śarmiṣṭhākāmuko rājā yadāsīt tadratākulaḥ
madirāvivaśāṃ kṛtvā reme śarmiṣṭhayānvaham
tataḥ kāle tu kasmiṃś cid devayānī śucismitā
yayātisahitā rājan nirjagāma mahāvanam
dadarśa ca tadā tatra kumārān devarūpiṇaḥ
krīḍamānān suviśrabdhān vismitā cedam abravīt
kasyaite dārakā rājan devaputropamāḥ śubhāḥ
varcasā rūpataś caiva sadṛśā me matās tava
evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārān paryapṛcchata
. . . . . . . . paśyantam avanītalam
jñātvā tu tatkṛtaṃ śāpaṃ . . . . . . . .
tasmin kāle tu tac chrutvā dhātrī teṣāṃ vaco 'bravīt
kiṃ na brūta kumārā vaḥ pitaraṃ vai dvijarṣabham
kiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā
prabrūta tattvataḥ kṣipraṃ kaś cāsau kva ca vartate
vibrūta me yathātathyaṃ śrotum icchāmi taṃ hy aham
evam uktāḥ kumārās te devayānyā sumadhyayā
te 'darśayan pradeśinyā tam eva nṛpasattamam
śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuś ca dārakāḥ
ṛṣiś ca brāhmaṇaś caiva dvijātiś caiva naḥ pitā
śarmiṣṭhā nānṛtaṃ brūyād devayāni kṣamasva vai
tayā rahaḥ pṛcchyamānās tathyam ūcuś ca dārakāḥ
ity uktvā sahitās te tu rājānam upacakramuḥ
nābhyanandata tān rājā devayānyās tadāntike
rudantas te 'tha śarmiṣṭhām abhyayur bālakās tataḥ
nātidūrāc ca rājānam avātiṣṭhad avāṅmukhī
dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati
buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhām idam abravīt
śrutvā tu teṣāṃ bālānāṃ savrīḍa iva pārthivaḥ
prativaktum aśakto 'bhūt tūṣṇīṃbhūto 'bhavan nṛpaḥ
gṛhītvā tu kare roṣāc charmiṣṭhāṃ punar abravīt
devayāny uvāca
abhyāgacchati māṃ kaś cid ṛṣir ity evam abravīt
yayātim eva nūnaṃ tvaṃ protsāhayasi bhāmini
pūrvam eva mayā proktaṃ tvayā tu vṛjinaṃ kṛtam
madadhīnā satī kasmād akārṣīr vipriyaṃ mama
tam evāsuradharmaṃ tvam āsthitā na bibheṣi kim
śarmiṣṭhovāca
yad uktam ṛṣir ity eva tat satyaṃ cāruhāsini
nyāyato dharmataś caiva carantī na bibhemi te
yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayā
sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane
pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇī
tvatto 'pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat
tava pitrā me guruṇā sahadatte ubhe śubhe
tato bhartā ca pūjyaś ca poṣyāṃ poṣayatīha mām
vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā tasyās tato vākyaṃ devayāny abravīd idam
rājan nādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā
ramasveha yathākāmaṃ devyā śarmiṣṭhayā saha
pratijajvāla kopena devayānī tadā bhṛśam
nirdahantīva savrīḍāṃ śarmiṣṭhāṃ samudīkṣya ca
apavidhya ca sarvāṇi bhūṣaṇāny asitekṣaṇā
sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām
tvaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitas tadā
anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayan nṛpaḥ
nyavartata na caiva sma krodhasaṃraktalocanā
avibruvantī kiṃ cit tu rājānaṃ cārulocanā
acirād iva saṃprāptā kāvyasyośanaso 'ntikam
sā tu dṛṣṭvaiva pitaram abhivādyāgrataḥ sthitā
anantaraṃ yayātis tu pūjayām āsa bhārgavam
devayāny uvāca
adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttam adharottaram
śarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
trayo 'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā
durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te
dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha
atikrāntaś ca maryādāṃ kāvyaitat kathayāmi te
śukra uvāca
dharmajñaḥ san mahārāja yo 'dharmam akṛthāḥ priyam
tasmāj jarā tvām acirād dharṣayiṣyati durjayā
yayātir uvāca
ṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavan nānyacetasā
duhitur dānavendrasya dharmyam etat kṛtaṃ mayā
ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumān vṛtaḥ
bhrūṇahety ucyate brahman sa iha brahmavādibhiḥ
abhikāmāṃ striyaṃ yas tu gamyāṃ rahasi yācitaḥ
nopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahety ucyate budhaiḥ
yad yad yācati māṃ kaś cit tat tad deyam iti vratam
tvayāpi sā ca dattā me nānyaṃ nātham ihecchati
matvaitan mama dharmaṃ tu kṛtaṃ brahman kṣamasva mām
ity etāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha
adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhām upajagmivān
śukra uvāca
nanv ahaṃ pratyavekṣyas te madadhīno 'si pārthiva
mithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa
vaiśaṃpāyana uvāca
kruddhenośanasā śapto yayātir nāhuṣas tadā
pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo 'nvapadyata
yayātir uvāca
atṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvaha
prasādaṃ kuru me brahmañ jareyaṃ mā viśeta mām
śukra uvāca
nāhaṃ mṛṣā bravīmy etaj jarāṃ prāpto 'si bhūmipa
jarāṃ tv etāṃ tvam anyasmai saṃkrāmaya yadīcchasi
yayātir uvāca
rājyabhāk sa bhaved brahman puṇyabhāk kīrtibhāk tathā
yo me dadyād vayaḥ putras tad bhavān anumanyatām
śukra uvāca
putro jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā yo dadāti vayas tava
saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmaja
mām anudhyāya bhāvena na ca pāpam avāpsyasi
vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati
āyuṣmān kīrtimāṃś caiva bahvapatyas tathaiva ca
vaiśaṃpāyana uvāca
jarāṃ prāpya yayātis tu svapuraṃ prāpya caiva ha
putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yadum ity abravīd vacaḥ
jarā valī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ
kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane
tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham
pūrṇe varṣasahasre tu punas te yauvanaṃ tv aham
dattvā svaṃ pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha
yadur uvāca
jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ
tasmān na grahīṣye rājann iti me rocate manaḥ
sitaśmaśruśirā dīno jarayā śithilīkṛtaḥ
valīsaṃtatagātraś ca durdarśo durbalaḥ kṛśaḥ
aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtaḥ sa yauvanaiḥ
sahopajīvibhiś caiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye
. . . . . . . . bhāryāputrasuhṛjjanaiḥ
surūpanāśinīṃ ghorāṃ
santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa
jarāṃ grahītuṃ dharmajña tasmād anyaṃ vṛṇīṣva vai
yayātir uvāca
yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
tasmād arājyabhāk tāta prajā te vai bhaviṣyati
pratyākhyātas tu rājā sa turvaśuṃ pratyabhāṣata
turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
yauvanena careyaṃ vai viṣayāṃs tava putraka
pūrṇe varṣasahasre tu punar dāsyāmi yauvanam
svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha
turvasur uvāca
na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm
balarūpāntakaraṇīṃ buddhiprāṇavināśinīm
yayātir uvāca
yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
turvaśo tvaṃ priyaṃ kāmaṃ naitat saṃpatsyate kva cit
tasmāt prajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati
saṃkīrṇācāradharmeṣu pratilomacareṣu ca
piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi
gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu ca
paśudharmiṣu pāpeṣu mleccheṣu prabhaviṣyasi
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ sa turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutam ātmanaḥ
śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyum idaṃ vacanam abravīt
druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm
jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ svaṃ dadasva ca
pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam
svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha
druhyur uvāca
na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam
vāgbhaṅgaś cāsya bhavati taj jarāṃ nābhikāmaye
yayātir uvāca
yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
tasmād druhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kva cit
yatrāśvarathamukhyānām aśvānāṃ syād gataṃ na ca
hastināṃ pīṭhakānāṃ ca gardabhānāṃ tathaiva ca
bastānāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyās tathaiva ca
uḍupaplavasaṃtāro yatra nityaṃ bhaviṣyati
arājā bhojaśabdaṃ tvaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ
ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
ekaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te
anur uvāca
jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā
na juhoti ca kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye
yayātir uvāca
yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
jarādoṣas tvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ pratipatsyase
prajāś ca yauvanaprāptā vinaśiṣyanty ano tava
agnipraskandanaparas tvaṃ cāpy evaṃ bhaviṣyasi
druhyuḥ
yayātiḥ
anuḥ
yayātiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ab) jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā
na juhoti ca kāle 'gniṃ na budhyati ca kālataḥ
na ca kṛtyaṃ karoty eṣa tāṃ jarāṃ nābhikāmaye
yo me tvaṃ hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
jarādoṣas tvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ nābhipadyase
prajāś ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyanty atas tava
agnipraskandanaparas tvaṃ cāpy evaṃ bhaviṣyasi
ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
ekaṃ varṣasahasraṃ vai careyaṃ tava rūpadhṛk
pūrṇe varṣasahasre tu punas te yauvanaṃ tv aham
dattvā ca pratipatsye vai pātmānaṃ jarayā saha
na hastinaṃ naro nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na pīṭhakam
vāg durbhagāsya bhavati tāṃ jarāṃ naiva kāmaye
yo me tvaṃ hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
{hastyaśvarathayugyānām adhvā na syāt kadā cana
{ hastināṃ pīṭhakānāṃ vā gardabhānāṃ tathaiva ca
{uṣṭrāṇāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyās tathaiva ca
yad vānyad vāhanaṃ kiṃ cid devo hanyāt kva cit kva cit
arājā tava jātaś ca bhaviṣyati ca durmate
pratyākhyātaś caturbhiś ca śaptvā tān yadyadicchayā
pūroḥ sakāśam agamaj jñātvā pūrum alaṅghinam
evaṃ bruvantaṃ śaptvātha yayātiḥ sutam ātmanaḥ
śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ cānum idaṃ vacanam abravīt
anuṃ putram athāhūya rājā vacanam abravīt
pūro tvaṃ me priyaḥ putras tvaṃ varīyān bhaviṣyasi
jarā valī ca me tāta palitāni ca paryaguḥ
kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane
pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
kaṃ cit kālaṃ careyaṃ vai viṣayān vayasā tava
pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam
svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktaḥ pratyuvāca pūruḥ pitaram añjasā
yathāttha māṃ mahārāja tat kariṣyāmi te vacaḥ
guror vai vacanaṃ puṇyaṃ svargyam āyuṣkaraṃ nṛṇām
guruprasādāt trailokyam anvaśāsac chatakratuḥ
guror anumataṃ prāpya sarvān kāmān avāpnuyāt
pratipatsyāmi te rājan pāpmānaṃ jarayā saha
yāvad icchasi vā jīvaṃ tāvat tāṃ dhārayāmy aham
gṛhāṇa yauvanaṃ mattaś cara kāmān yathepsitān
jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharas tava
yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha mām
yayātir uvāca
pūro prīto 'smi te vatsa prītaś cedaṃ dadāmi te
sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati
dharme cārthe ca kāme ca khyātiṃ loke gamiṣyati
evam uktvā yayātis tu kāvyaṃ smṛtvā mahātapāḥ
saṃkrāmayām āsa jarāṃ tadā pūrau mahātmani
vaiśaṃpāyana uvāca
pauraveṇātha vayasā yayātir nahuṣātmajaḥ
rūpayauvanasaṃpannaḥ kumāra iva so 'bhavat
prītiyukto nṛpaśreṣṭhaś cacāra viṣayān priyān
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham
dharmāviruddhān rājendro yathārhati sa eva hi
devān atarpayad yajñaiḥ śrāddhais tadvat pitṝn api
dīnān anugrahair iṣṭaiḥ kāmaiś ca dvijasattamān
atithīn annapānaiś ca viśaś ca paripālanaiḥ
ānṛśaṃsyena śūdrāṃś ca dasyūn saṃnigraheṇa ca
dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvad anurañjayan
yayātiḥ pālayām āsa sākṣād indra ivāparaḥ
sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ
avirodhena dharmasya cacāra sukham uttamam
sa saṃprāpya śubhān kāmāṃs tṛptaḥ khinnaś ca pārthivaḥ
kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ
parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāś ca vīryavān
yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasraparivatsarān
viśvācyā sahito reme vyabhrājan nandane vane
alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare
yadā sa paśyate kālaṃ dharmātmā taṃ mahīpatiḥ
pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putram uvāca ha
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālam ariṃdama
sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava
tejasā tava satputra pūrṇaṃ yauvanam uttamam
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ
ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāt tṛṣṇāṃ parityajet
yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ
yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ
tathāpy anudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣv abhijāyate
tasmād enām ahaṃ tyaktvā brahmaṇy ādhāya mānasam
nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha
pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam
rājyaṃ caiva gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛt sutaḥ
. . . . . . . . yāvad icchasi yauvanam
tāvad dīrghāyuṣaṃ bhuṅkṣva
. . . . . . . . mayā dattaṃ tu sānvayam
yāvad icchasi tāvac ca yauvanena samanvitam
bhuṅkṣva rājyaṃ sudīrghāyuḥ
pratipede jarāṃ rājā yayātir nāhuṣas tadā
yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punar ātmanaḥ
abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam
brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanam abruvan
kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho
jyeṣṭhaṃ yadum atikramya rājyaṃ pūroḥ pradāsyasi
yadur jyeṣṭhas tava suto jātas tam anu turvasuḥ
śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyus tato 'nuḥ pūrur eva ca
kathaṃ jyeṣṭhān atikramya kanīyān rājyam arhati
etat saṃbodhayāmas tvāṃ dharmaṃ tvam anupālaya
dharmaṃ collaṅghayan rājā prajānāṃ duḥkham āvahet
yayātir uvāca
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ
jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃ cana
mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ
pratikūlaḥ pitur yaś ca na sa putraḥ satāṃ mataḥ
mātāpitror vacanakṛd dhitaḥ pathyaś ca yaḥ sutaḥ
sa putraḥ putravad yaś ca vartate pitṛmātṛṣu
aputrī tu naraḥ svargād duḥkhaṃ narakam āviśet
pud iti narakasyākhyā duḥkhaṃ hi narakaṃ viduḥ
putas trāṇāt tataḥ putram ihecchanti paratra ca
ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane
yo bahūnāṃ guṇataraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate
jyeṣṭhāṃśahāro guṇakṛd iha loke paratra ca
śreyān putraguṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā
vadanti dharmaṃ dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt
mūko 'ndhabadhiraḥ śvitrī svadharmaṃ nānutiṣṭhati
coraḥ kilbiṣakaḥ putro jyeṣṭho na jyeṣṭha ucyate
yadunāham avajñātas tathā turvasunāpi ca
druhyunā cānunā caiva mayy avajñā kṛtā bhṛśam
pūruṇā me kṛtaṃ vākyaṃ mānitaś ca viśeṣataḥ
kanīyān mama dāyādo jarā yena dhṛtā mama
vedoktaṃ saṃbhavaṃ mahyam anena hṛdayodbhavam
tasya jātam idaṃ kṛtsnam ātmā putra iti śrutiḥ
mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā putrarūpiṇā
śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam
putro yas tvānuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ
yo vānuvartī putrāṇāṃ sa putro dāyabhāg bhavet
bhavato 'nunayāmy evaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām
prakṛtaya ūcuḥ
yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitror hitaḥ sadā
sarvam arhati kalyāṇaṃ kanīyān api sa prabho
vedadharmārthaśāstreṣu munibhiḥ kathitaṃ purā
arhaḥ pūrur idaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛt tava
varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktum uttaram
vaiśaṃpāyana uvāca
paurajānapadais tuṣṭair ity ukto nāhuṣas tadā
abhyaṣiñcat tataḥ pūruṃ rājye sve sutam ātmajam
yaduṃ ca turvasuṃ cobhau druhyuṃ caiva sahānujam
anteṣu sa vinikṣipya nāhuṣaḥ svātmajān sutān
dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ
purāt sa niryayau rājā brāhmaṇais tāpasaiḥ saha
devayānyā ca sahitaḥ śarmiṣṭhayā ca bhārata
akarot sa vane rājā sabhāryas tapa uttamam
yados tu yādavā jātās turvasor yavanāḥ sutāḥ
druhyor api sutā bhojā anos tu mlecchajātayaḥ
pūros tu pauravo vaṃśo yatra jāto 'si pārthiva
idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kārayituṃ vaśī
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ sa nāhuṣo rājā yayātiḥ putram īpsitam
rājye 'bhiṣicya mudito vānaprastho 'bhavan muniḥ
uṣitvā ca vane vāsaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃśritaḥ
phalamūlāśano dānto yathā svargam ito gataḥ
sa gataḥ suravāsaṃ taṃ nivasan muditaḥ sukham
kālasya nātimahataḥ punaḥ śakreṇa pātitaḥ
janamejayaḥ
sādhubhiḥ saṃgatiṃ labdhvā punaḥ svargam upeyivān
svargataś ca punar brahman nivasan devaveśmani
kālena nātimahatā śakreṇa cyāvitaḥ katham
nipatan pracyutaḥ svargād aprāpto medinītalam
sthita āsīd antarikṣe sa tadeti śrutaṃ mayā
tata eva punaś cāpi gataḥ svargam iti śrutiḥ
rājñā vasumatā sārdham aṣṭakena ca vīryavān
pratardanena śibinā sametya kila saṃsadi
janamejaya uvāca
karmaṇā kena sa divaṃ punaḥ prāpto mahīpatiḥ
sarvam etad aśeṣeṇa śrotum icchāmi tattvataḥ
kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau
devarājasamo hy āsīd yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
vardhanaḥ kuruvaṃśasya vibhāvasusamadyutiḥ
tasya vistīrṇayaśasaḥ satyakīrter mahātmanaḥ
caritaṃ śrotum icchāmi divi ceha ca sarvaśaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
hanta te kathayiṣyāmi yayāter uttarāṃ kathām
divi ceha ca puṇyārthāṃ sarvapāpapraṇāśinīm
yayātir nāhuṣo rājā pūruṃ putraṃ kanīyasam
rājye 'bhiṣicya muditaḥ pravavrāja vanaṃ tadā
anteṣu sa vinikṣipya putrān yadupurogamān
phalamūlāśano rājā vane saṃnyavasac ciram
saṃśitātmā jitakrodhas tarpayan pitṛdevatāḥ
agnīṃś ca vidhivaj juhvan vānaprasthavidhānataḥ
atithīn pūjayām āsa vanyena haviṣā vibhuḥ
śiloñchavṛttim āsthāya śeṣānnakṛtabhojanaḥ
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ sa evaṃvṛttir abhūn nṛpaḥ
abbhakṣaḥ śaradas triṃśad āsīn niyatavāṅmanāḥ
tataś ca vāyubhakṣo 'bhūt saṃvatsaram atandritaḥ
pañcāgnimadhye ca tapas tepe saṃvatsaraṃ nṛpaḥ
ekapādasthitaś cāsīt ṣaṇ māsān anilāśanaḥ
evam eva tathābdānāṃ paryāyeṇa gataṃ tadā
puṇyakīrtis tataḥ svargaṃ jagāmāvṛtya rodasī
vaiśaṃpāyana uvāca
svargataḥ sa tu rājendro nivasan devasadmani
pūjitas tridaśaiḥ sādhyair marudbhir vasubhis tathā
devalokād brahmalokaṃ saṃcaran puṇyakṛd vaśī
pūjitas tridaśaiḥ sādhyair yayātir atidhārmikaḥ
avasat pṛthivīpālo dīrghakālam iti śrutiḥ
sa kadā cin nṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakram āgamat
kathayitvā kathās tāta śakreṇa saha pauravaḥ
kathānte tatra śakreṇa pṛṣṭaḥ sa pṛthivīpatiḥ
śakra uvāca
yadā sa pūrus tava rūpeṇa rājañ; jarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau
tadā rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai; tvayā kim uktaḥ kathayeha satyam
yayātir uvāca
gaṅgāyamunayor madhye kṛtsno 'yaṃ viṣayas tava
madhye pṛthivyās tvaṃ rājā bhrātaro 'ntyādhipās tava
indraḥ
na ca kuryān naro dainyaṃ śāṭhyaṃ krodhaṃ tathaiva ca
jaihmyaṃ ca matsaraṃ vairaṃ sarvatraitan na kārayet
mātaraṃ pitaraṃ caiva vidvāṃsaṃ ca tapodhanam
kṣamāvantaṃ ca devendra nāvamanyeta buddhimān
śaktas tu kṣamate nityam aśaktaḥ krośate naraḥ
durjanaḥ sajjanaṃ dveṣṭi durbalo balavattaram
rūpavantam arūpī ca dhanavantaṃ ca nirdhanaḥ
akarmī karmiṇaṃ dveṣṭi dhārmikaṃ cāpy adhārmikaḥ
nirguṇo guṇavantaṃ ca śakraitat kalilakṣaṇam
viparītaṃ ca devendra eteṣu kṛtalakṣaṇam
brāhmaṇo vātha rājā vā vaiśyo vā śūdra eva vā
praśasteṣu praśastāraḥ praśasyante yaśasvinaḥ
tasmāt praśaste devendra naraḥ saktamanā bhavet
alokajñā hy apraśastā bhrātaras te hy abuddhayaḥ
antādhipatayaḥ sarve hy abhavan mama śāsanāt
tvaṃ hi vai dharmado rājan kathyase dharmam uttamam
kathayasva punar me 'dya lokavṛttāntam uttamam
akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ
amānuṣebhyo mānuṣāś ca pradhānā; vidvāṃs tathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ
ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati
nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta
yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām
aruṃtudaṃ puruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vākkaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān
vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam
sadbhiḥ purastād abhipūjitaḥ syāt; sadbhis tathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt
sadāsatām ativādāṃs titikṣet; satāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ
vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni
parasya vā marmasu ye patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu
na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate
yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk
tasmāt sāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kva cit
pūjyān saṃpūjayed dadyān na ca yācet kadā cana
indra uvāca
sarvāṇi karmāṇi samāpya rājan; gṛhān parityajya vanaṃ gato 'si
tat tvāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra; kenāsi tulyas tapasā yayāte
yayātir uvāca
nāhaṃ devamanuṣyeṣu na gandharvamaharṣiṣu
ātmanas tapasā tulyaṃ kaṃ cit paśyāmi vāsava
indra uvāca
yadāvamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaś ca; pāpīyasaś cāviditaprabhāvaḥ
tasmāl lokā antavantas taveme; kṣīṇe puṇye patitāsy adya rājan
yayātir uvāca
surarṣigandharvanarāvamānāt; kṣayaṃ gatā me yadi śakra lokāḥ
iccheyaṃ vai suralokād vihīnaḥ; satāṃ madhye patituṃ devarāja
indra uvāca
satāṃ sakāśe patitāsi rājaṃś; cyutaḥ pratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ
evaṃ viditvā tu punar yayāte; na te 'vamānyāḥ sadṛśaḥ śreyasaś ca
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prahāyāmararājajuṣṭān; puṇyāṃl lokān patamānaṃ yayātim
saṃprekṣya rājarṣivaro 'ṣṭakas tam; uvāca saddharmavidhānagoptā
kas tvaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ; svatejasā dīpyamāno yathāgniḥ
patasy udīrṇāmbudharāndhakārāt; khāt khecarāṇāṃ pravaro yathārkaḥ
dṛṣṭvā ca tvāṃ sūryapathāt patantaṃ; vaiśvānarārkadyutim aprameyam
kiṃ nu svid etat patatīti sarve; vitarkayantaḥ parimohitāḥ smaḥ
dṛṣṭvā ca tvāṃ viṣṭhitaṃ devamārge; śakrārkaviṣṇupratimaprabhāvam
abhyudgatās tvāṃ vayam adya sarve; tattvaṃ pāte tava jijñāsamānāḥ
na cāpi tvāṃ dhṛṣṇumaḥ praṣṭum agre; na ca tvam asmān pṛcchasi ye vayaṃ smaḥ
tat tvāṃ pṛcchāmaḥ spṛhaṇīyarūpaṃ; kasya tvaṃ vā kiṃnimittaṃ tvam āgāḥ
bhayaṃ tu te vyetu viṣādamohau; tyajāśu devendrasamānarūpa
tvāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe; nālaṃ prasoḍhuṃ balahāpi śakraḥ
santaḥ pratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ; satāṃ sadaivāmararājakalpa
te saṃgatāḥ sthāvarajaṅgameśāḥ; pratiṣṭhitas tvaṃ sadṛśeṣu satsu
prabhur agniḥ pratapane bhūmir āvapane prabhuḥ
prabhuḥ sūryaḥ prakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ prabhuḥ
yayātir uvāca
ahaṃ yayātir nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt
prabhraṃśitaḥ surasiddharṣilokāt; paricyutaḥ prapatāmy alpapuṇyaḥ
ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhyas; tenābhivādaṃ bhavatāṃ na prayuñje
yo vidyayā tapasā janmanā vā; vṛddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām
aṣṭaka uvāca
avādīś ced vayasā yaḥ sa vṛddha; iti rājan nābhyavadaḥ kathaṃ cit
yo vai vidvān vayasā san sma vṛddhaḥ; sa eva pūjyo bhavati dvijānām
yayātir uvāca
pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpam āhus; tad vartate 'pravaṇe pāpalokyam
santo 'satāṃ nānuvartanti caitad; yathā ātmaiṣām anukūlavādī
abhūd dhanaṃ me vipulaṃ mahad vai; viceṣṭamāno nādhigantā tad asmi
evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo; yo vartate sa vijānāti jīvan
mahādhano yo yajate suyajñair
yaḥ sarvavidyāsu vinītabuddhiḥ
vedān adhītya tapasā yojya dehaṃ
divaṃ samāyāt puruṣo vītamohaḥ
na jātu hṛṣyen mahatā dhanena
vedān adhīyīta nāhaṃkṛtaḥ syāt
nānābhāvā bahavo jīvaloke; daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ
tat tat prāpya na vihanyeta dhīro; diṣṭaṃ balīya iti matvātmabuddhyā
sukhaṃ hi jantur yadi vāpi duḥkhaṃ; daivādhīnaṃ vindati nātmaśaktyā
tasmād diṣṭaṃ balavan manyamāno; na saṃjvaren nāpi hṛṣyet kadā cit
duḥkhe na tapyen na sukhena hṛṣyet; samena varteta sadaiva dhīraḥ
diṣṭaṃ balīya iti manyamāno; na saṃjvaren nāpi hṛṣyet kadā cit
dṛṣṭo hi me parataś cāpi lokaḥ
prāptā bhogāḥ sarvato nāsti niṣṭhā
bhaye na muhyāmy aṣṭakāhaṃ kadā cit; saṃtāpo me mānaso nāsti kaś cit
dhātā yathā māṃ vidadhāti loke; dhruvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā
saṃsvedajā aṇḍajā udbhidāś ca; sarīsṛpāḥ kṛmayo 'thāpsu matsyāḥ
tathāśmānas tṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ; diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajante
anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā; kasmāt saṃtāpam aṣṭakāhaṃ bhajeyam
kiṃ kuryāṃ vai kiṃ ca kṛtvā na tapye; tasmāt saṃtāpaṃ varjayāmy apramattaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ bruvāṇaṃ nṛpatiṃ yayātim
athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchat
mātāmahaṃ sarvaguṇopapannaṃ
tatra sthitaṃ svargaloke yathāvat
aṣṭaka uvāca
ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānās; tvayā bhuktā yaṃ ca kālaṃ yathā ca
tan me rājan brūhi sarvaṃ yathāvat; kṣetrajñavad bhāṣase tvaṃ hi dharmān
yayātir uvāca
rājāham āsam iha sārvabhaumas; tato lokān mahato ajayaṃ vai
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ
tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ; sahasradvārāṃ śatayojanāyatām
adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ
tato divyam ajaraṃ prāpya lokaṃ; prajāpater lokapater durāpam
tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ
devasya devasya niveśane ca; vijitya lokān avasaṃ yatheṣṭam
saṃpūjyamānas tridaśaiḥ samastais; tulyaprabhāvadyutir īśvarāṇām
tathāvasaṃ nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām
sahāpsarobhir viharan puṇyagandhān; paśyan nagān puṣpitāṃś cārurūpān
tatrasthaṃ māṃ devasukheṣu saktaṃ; kāle 'tīte mahati tato 'timātram
dūto devānām abravīd ugrarūpo; dhvaṃsety uccais triḥ plutena svareṇa
etāvan me viditaṃ rājasiṃha; tato bhraṣṭo 'haṃ nandanāt kṣīṇapuṇyaḥ
vāco 'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇām; anukrośāc chocatāṃ mānavendra
aho kaṣṭaṃ kṣīṇapuṇyo yayātiḥ; pataty asau puṇyakṛt puṇyakīrtiḥ
tān abruvaṃ patamānas tato 'haṃ; satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu
tair ākhyātā bhavatāṃ yajñabhūmiḥ; samīkṣya caināṃ tvaritam upāgato 'smi
havirgandhaṃ deśikaṃ yajñabhūmer; dhūmāpāṅgaṃ pratigṛhya pratītaḥ
aṣṭaka uvāca
yadāvaso nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām
kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna; hitvā tattvaṃ vasudhām anvapadyaḥ
yayātir uvāca
jñātiḥ suhṛt svajano yo yatheha; kṣīṇe vitte tyajyate mānavair hi
tathā tatra kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ; tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṃghāḥ
aṣṭaka uvāca
kathaṃ tasmin kṣīṇapuṇyā bhavanti; saṃmuhyate me 'tra mano 'timātram
kiṃviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti; tad vai brūhi kṣetravit tvaṃ mato me
yayātir uvāca
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; lālapyamānā naradeva sarve
te kaṅkagomāyubalāśanārthaṃ; kṣīṇā vivṛddhiṃ bahudhā vrajanti
tasmād etad varjanīyaṃ nareṇa; duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma
ākhyātaṃ te pārthiva sarvam etad; bhūyaś cedānīṃ vada kiṃ te vadāmi
aṣṭaka uvāca
yadā tu tān vitudante vayāṃsi; tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ
kathaṃ bhavanti katham ābhavanti; na bhaumam anyaṃ narakaṃ śṛṇomi
yayātir uvāca
ūrdhvaṃ dehāt karmaṇo jṛmbhamāṇād; vyaktaṃ pṛthivyām anusaṃcaranti
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; nāvekṣante varṣapūgān anekān
ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni; tathā aśītiṃ parivatsarāṇi
tān vai tudanti prapatataḥ prapātaṃ; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ
aṣṭaka uvāca
yad enasas te patatas tudanti; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ
kathaṃ bhavanti katham ābhavanti; kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti
yayātir uvāca
asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛktam; anveti tad vai puruṣeṇa sṛṣṭam
sa vai tasyā raja āpadyate vai; sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra
vanaspatīṃś cauṣadhīś cāviśanti; apo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam
catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāpi sarvam; evaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti
aṣṭaka uvāca
anyad vapur vidadhātīha garbha; utāho svit svena kāmena yāti
āpadyamāno narayonim etām; ācakṣva me saṃśayāt prabravīmi
śarīradehādisamucchrayaṃ ca; cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām
etat tattvaṃ sarvam ācakṣva pṛṣṭaḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tāta manyāma sarve
yayātir uvāca
vāyuḥ samutkarṣati garbhayonim; ṛtau retaḥ puṣparasānupṛktam
sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ; krameṇa saṃvardhayatīha garbham
sa jāyamāno vigṛhītagātraḥ; ṣaḍjñānaniṣṭhāyatano manuṣyaḥ
sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ; sarvaṃ rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca
ghrāṇena gandhaṃ jihvayātho rasaṃ ca; tvacā sparśaṃ manasā veda bhāvam
ity aṣṭakehopacitiṃ ca viddhi; mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre
aṣṭaka uvāca
yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā; nikhanyate vāpi nighṛṣyate vā
abhāvabhūtaḥ sa vināśam etya; kenātmānaṃ cetayate purastāt
yayātir uvāca
hitvā so 'sūn suptavan niṣṭanitvā; purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca
anyāṃ yoniṃ pavanāgrānusārī; hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha
puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto vrajanti; pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti
kīṭāḥ pataṃgāś ca bhavanti pāpā; na me vivakṣāsti mahānubhāva
catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāś ca; tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti
ākhyātam etan nikhilena sarvaṃ; bhūyas tu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha
aṣṭaka uvāca
kiṃ svit kṛtvā labhate tāta lokān; martyaḥ śreṣṭhāṃs tapasā vidyayā vā
tan me pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvac; chubhāṃl lokān yena gacchet krameṇa
yayātir uvāca
tapaś ca dānaṃ ca śamo damaś ca; hrīr ārjavaṃ sarvabhūtānukampā
svargasya lokasya vadanti santo
dvārāṇi saptaiva mahānti puṃsām
naśyanti mānena tamo 'bhibhūtāḥ; puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ
adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām
tasyāntavantaś ca bhavanti lokā; na cāsya tad brahma phalaṃ dadāti
catvāri karmāṇy abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni
mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ
na mānyamāno mudam ādadīta; na saṃtāpaṃ prāpnuyāc cāvamānāt
santaḥ sataḥ pūjayantīha loke; nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante
iti dadyād iti yajed ity adhīyīta me vratam
ity asminn abhayāny āhus tāni varjyāni nityaśaḥ
yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ; manīṣiṇo mānasamānabhaktam
tan niḥśreyas taijasaṃ rūpam etya; parāṃ śāntiṃ prāpnuyuḥ pretya ceha
aṣṭaka uvāca
caran gṛhasthaḥ katham eti devān; kathaṃ bhikṣuḥ katham ācāryakarmā
vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo; bahūny asmin saṃprati vedayanti
yayātir uvāca
āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ; pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī
mṛdur dānto dhṛtimān apramattaḥ; svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī
dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta; dadyāt sadaivātithīn bhojayec ca
anādadānaś ca parair adattaṃ; saiṣā gṛhasthopaniṣat purāṇī
svavīryajīvī vṛjinān nivṛtto; dātā parebhyo na paropatāpī
tādṛṅ muniḥ siddhim upaiti mukhyāṃ; vasann araṇye niyatāhāraceṣṭaḥ
aśilpajīvī nagṛhaś ca nityaṃ; jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ
anokasārī laghur alpacāraś; caran deśān ekacaraḥ sa bhikṣuḥ
rātryā yayā cābhijitāś ca lokā; bhavanti kāmā vijitāḥ sukhāś ca
tām eva rātriṃ prayateta vidvān; araṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā
daśaiva pūrvān daśa cāparāṃs tu; jñātīn sahātmānam athaikaviṃśam
araṇyavāsī sukṛte dadhāti; vimucyāraṇye svaśarīradhātūn
aṣṭaka uvāca
kati svid eva munayo maunāni kati cāpy uta
bhavantīti tad ācakṣva śrotum icchāmahe vayam
yayātir uvāca
araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ
grāme vā vasato 'raṇyaṃ sa muniḥ syāj janādhipa
aṣṭaka uvāca
kathaṃ svid vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ
grāme vā vasato 'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ
yayātir uvāca
na grāmyam upayuñjīta ya āraṇyo munir bhavet
tathāsya vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ
anagnir aniketaś ca agotracaraṇo muniḥ
kaupīnācchādanaṃ yāvat tāvad icchec ca cīvaram
yāvat prāṇābhisaṃdhānaṃ tāvad icchec ca bhojanam
tathāsya vasato grāme 'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ
yas tu kāmān parityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ
ātiṣṭheta munir maunaṃ sa loke siddhim āpnuyāt
dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātam alaṃkṛtam
asitaṃ sitakarmasthaṃ kas taṃ nārcitum arhati
tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ
yadā bhavati nirdvandvo munir maunaṃ samāsthitaḥ
atha lokam imaṃ jitvā lokaṃ vijayate param
āsyena tu yadāhāraṃ govan mṛgayate muniḥ
athāsya lokaḥ pūrvo yaḥ so 'mṛtatvāya kalpate
aṣṭakaḥ
yayātiḥ
sāmānyadharmaḥ sarveṣāṃ krodhalobhau druhākṣame
vihāya matsaraṃ stainyaṃ darpaṃ dambhaṃ ca paiśunam
krodhaṃ lobhaṃ mamatvaṃ ca yasya nāsti sa dharmavit
nityasnāyī brahmacārī gṛhastho vanago muniḥ
nādharmam aśanāt prāpyet kathaṃ brūhīha pṛcchataḥ
aṣṭau grāsā muner bhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ
dvātriṃśataṃ gṛhasthasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ
ity evaṃ kāraṇaṃ jñeyam aṣṭakaitac chubhāśubham
aṣṭaka uvāca
kataras tv etayoḥ pūrvaṃ devānām eti sātmyatām
ubhayor dhāvato rājan sūryācandramasor iva
yayātir uvāca
aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ
grāma eva vasan bhikṣus tayoḥ pūrvataraṃ gataḥ
aprāpya dīrgham āyus tu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret
tapyeta yadi tat kṛtvā caret so 'nyat tatas tapaḥ
pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhiyād yas tu mānavaḥ
sukham apy ācaran nityaṃ so 'tyantaṃ sukham edhate
yad vai nṛśaṃsaṃ tad apathyam āhur; yaḥ sevate dharmam anarthabuddhiḥ
asvo 'py anīśaś ca tathaiva rājaṃs; tadārjavaṃ sa samādhis tadāryam
aṣṭaka uvāca
kenāsi dūtaḥ prahito 'dya rājan; yuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ
kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tvam; utāho svit pārthivaṃ sthānam asti
yayātir uvāca
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kṣīṇapuṇyaḥ; praveṣṭum urvīṃ gaganād viprakīrṇaḥ
vidvāṃś caivaṃ matimān āryabuddhir
mamābhavat karmalokyaṃ ca sarvam
uktvāhaṃ vaḥ prapatiṣyāmy anantaraṃ; tvaranti māṃ brāhmaṇā lokapālāḥ
satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapātas; te saṃgatā guṇavantaś ca sarve
śakrāc ca labdho hi varo mayaiṣa; patiṣyatā bhūmitale narendra
aṣṭaka uvāca
pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ; yadi lokāḥ pārthiva santi me 'tra
yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye
yayātir uvāca
yāvat pṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ; sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiś ca
tāval lokā divi te saṃsthitā vai; tathā vijānīhi narendrasiṃha
aṣṭaka uvāca
tāṃs te dadāmi mā prapata prapātaṃ; ye me lokā divi rājendra santi
yady antarikṣe yadi vā divi śritās; tān ākrama kṣipram amitrasāha
yayātir uvāca
nāsmadvidho 'brāhmaṇo brahmavic ca; pratigrahe vartate rājamukhya
yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhyas; tathādadaṃ pūrvam ahaṃ narendra
nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīved; yā cāpi syād brāhmaṇī vīrapatnī
so 'haṃ yadaivākṛtapūrvaṃ careyaṃ; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu
pratardana uvāca
pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa; pratardano 'haṃ yadi me santi lokāḥ
yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye
yayātir uvāca
santi lokā bahavas te narendra; apy ekaikaḥ sapta saptāpy ahāni
madhucyuto ghṛtapṛktā viśokās; te nāntavantaḥ pratipālayanti
pratardana uvāca
tāṃs te dadāmi mā prapata prapātaṃ; ye me lokās tava te vai bhavantu
yady antarikṣe yadi vā divi śritās; tān ākrama kṣipram apetamohaḥ
yayātir uvāca
na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta; yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san
daivādeśād āpadaṃ prāpya vidvāṃś; caren nṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā
dharmyaṃ mārgaṃ cetayāno yaśasyaṃ; kuryān nṛpo dharmam avekṣamāṇaḥ
na madvidho dharmabuddhiḥ prajānan; kuryād evaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha
dharmādharmau suviniścitya samyak
kāryākāryeṣv apramattaś cared yaḥ
sa vai dhīmān satyasaṃdhaḥ kṛtātmā
rājā bhavel lokapālo mahimnā
yadā bhavet saṃśayo dharmakārye
kāmārthe vā yatra vindanti samyak
kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ
yan no viruddhyād arthakāmau sa dharmaḥ
kuryām apūrvaṃ na kṛtaṃ yad anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu
bruvāṇam evaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ; nṛpottamo vasumanābravīt tam
vasumanā uvāca
pṛcchāmi tvāṃ vasumanā rauśadaśvir; yady asti loko divi mahyaṃ narendra
yady antarikṣe prathito mahātman; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye
yayātir uvāca
yad antarikṣaṃ pṛthivī diśaś ca; yat tejasā tapate bhānumāṃś ca
lokās tāvanto divi saṃsthitā vai; te nāntavantaḥ pratipālayanti
vasumanā uvāca
tāṃs te dadāmi pata mā prapātaṃ; ye me lokās tava te vai bhavantu
krīṇīṣvaināṃs tṛṇakenāpi rājan; pratigrahas te yadi samyak praduṣṭaḥ
yayātir uvāca
na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi; vṛthā gṛhītaṃ śiśukāc chaṅkamānaḥ
kuryāṃ na caivākṛtapūrvam anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu
vasumanā uvāca
tāṃs tvaṃ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te
ahaṃ na tān vai pratigantā narendra; sarve lokās tava te vai bhavantu
śibir uvāca
pṛcchāmi tvāṃ śibir auśīnaro 'haṃ; mamāpi lokā yadi santīha tāta
yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye
yayātir uvāca
na tvaṃ vācā hṛdayenāpi vidvan; parīpsamānān nāvamaṃsthā narendra
tenānantā divi lokāḥ śritās te; vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ
śibir uvāca
tāṃs tvaṃ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te
na cāhaṃ tān pratipatsyeha dattvā; yatra gatvā tvam upāsse ha lokān
yayātir uvāca
yathā tvam indrapratimaprabhāvas; te cāpy anantā naradeva lokāḥ
tathādya loke na rame 'nyadatte; tasmāc chibe nābhinandāmi dāyam
aṣṭaka uvāca
na ced ekaikaśo rājaṃl lokān naḥ pratinandasi
sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam
yayātir uvāca
yad arhāya dadadhvaṃ tat santaḥ satyānṛśaṃsyataḥ
ahaṃ tu nābhidhṛṣṇomi yatkṛtaṃ na mayā purā
alipsamānasya tu me yad uktaṃ
na tat tathāstīha narendrasiṃha
asya pradānasya yad etad uktaṃ
tasyaiva dānasya phalaṃ bhaviṣyati
aṣṭaka uvāca
kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva
vaiśaṃpāyanaḥ
vasumanāḥ
mādhavī
vaiśaṃpāyanaḥ
mādhavī
yayātiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhuvihite purā
hayasya yāni cāṅgāni saṃnikṛtya yathākramam
hotādhvaryur athodgātā brahmaṇā saha bhārata
agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ
dhūmagandhaṃ ca pāpiṣṭhā ye jighranti narā bhuvi
vimuktapāpāḥ pūtās te tatkṣaṇenābhavan narāḥ
etasminn antare caiva mādhavī sā tapodhanā
mṛgacarmaparītāṅgī paridhāya mṛgatvacam
mṛgaiḥ paricarantī sā mṛgāhāraviceṣṭitā
yajñavāṭaṃ mṛgagaṇaiḥ praviśya bhṛśavismitā
āghrāyantī dhūmagandhaṃ mṛgair eva cacāra sā
yajñavāṭam aṭantī sā putrāṃs tān aparājitān
paśyantī yajñamāhātmyaṃ mudaṃ lebhe ca mādhavī
asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ yayātiṃ nāhuṣaṃ tadā
diviṣṭhaṃ prāptam ājñāya vavande pitaraṃ tadā
tadā vasumanāpṛcchan mātaraṃ vai tapasvinīm
bhavatyā yat kṛtam idaṃ vandanaṃ pādayor iha
ko 'yaṃ devopamo rājā yābhivandasi me vada
śṛṇudhvaṃ sahitāḥ putrā nāhuṣo 'yaṃ pitā mama
yayātir mama putrāṇāṃ mātāmaha iti smṛtaḥ
pūruṃ me bhrātaraṃ rājye samāveśya divaṃ gataḥ
kena vā kāraṇenaivam iha prāpto mahāyaśāḥ
tasyās tad vacanaṃ śrutvā svargād bhraṣṭeti cābravīt
sā putrasya vacaḥ śrutvā saṃbhramāviṣṭacetanā
mādhavī pitaraṃ prāha dauhitraparivāritam
tapasā nirjitāṃl lokān pratigṛhṇīṣva māmakān
putrāṇām iva pautrāṇāṃ dharmād adhigataṃ dhanam
svārtham eva vadantīha ṛṣayo dharmapāṭhakāḥ
tasmād dānena tapasā cāsmākaṃ divam āvraja
yadi dharmaphalaṃ hy etac chobhanaṃ bhavitā tava
duhitrā caiva dauhitrais tārito 'haṃ mahātmabhiḥ
tasmāt pavitraṃ dauhitram adya prabhṛti paitṛke
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām
bhoktāraḥ pariveṣṭāraḥ śrāvitāraḥ pavitrakāḥ
divasasyāṣṭame bhāge mandībhavati bhāskare
sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattam akṣayam
tilāḥ piśācād rakṣanti darbhā rakṣanti rākṣasāt
rakṣanti śrotriyāḥ paṅktiṃ yatibhir bhuktam akṣayam
labdhvā pātraṃ tu vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ suvrataṃ śucim
sa kālaḥ kālato dattaṃ nānyathā kāla iṣyate
evam uktvā yayātis tu punaḥ provāca buddhimān
sarve hy avabhṛthasnātās tvaradhvaṃ kāryagauravāt
yayātir uvāca
yuṣmān ete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva
aṣṭaka uvāca
ātiṣṭhasva rathaṃ rājan vikramasva vihāyasā
vayam apy anuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati
yayātir uvāca
sarvair idānīṃ gantavyaṃ sahasvargajito vayam
eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
te 'dhiruhya rathān sarve prayātā nṛpasattamāḥ
ākramanto divaṃ bhābhir dharmeṇāvṛtya rodasī
aṣṭakaś ca śibiś caiva kāśeyaś ca pratardanaḥ
aikṣvākavo vasumanāś catvāro bhūmipās tadā
sarve tv avabhṛthasnātāḥ svargatāḥ sādhavaḥ saha
aṣṭaka uvāca
ahaṃ manye pūrvam eko 'smi gantā; sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā
kasmād evaṃ śibir auśīnaro 'yam; eko 'tyagāt sarvavegena vāhān
yayātir uvāca
adadād devayānāya yāvad vittam avindata
uśīnarasya putro 'yaṃ tasmāc chreṣṭho hi naḥ śibiḥ
dānaṃ tapaḥ satyam athāpi dharmo; hrīḥ śrīḥ kṣamā saumya tathā titikṣā
rājann etāny apratimasya rājñaḥ; śibeḥ sthitāny anṛśaṃsasya buddhyā
evaṃvṛtto hrīniṣedhaś ca yasmāt; tasmāc chibir atyagād vai rathena
vaiśaṃpāyana uvāca
athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchan; mātāmahaṃ kautukād indrakalpam
pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ; kutaś ca kasyāsi sutaś ca kasya
kṛtaṃ tvayā yad dhi na tasya kartā; loke tvad anyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā
yayātir uvāca
yayātir asmi nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sārvabhaumas tv ihāsam
guhyam arthaṃ māmakebhyo bravīmi; mātāmaho 'haṃ bhavatāṃ prakāśaḥ
sarvām imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya; prasthe baddhvā hy adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ
medhyān aśvān ekaśaphān surūpāṃs; tadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti
adām ahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ; pūrṇām imām akhilāṃ vāhanasya
gobhiḥ suvarṇena dhanaiś ca mukhyais; tatrāsan gāḥ śatam arbudāni
satyena me dyauś ca vasuṃdharā ca; tathaivāgnir jvalate mānuṣeṣu
na me vṛthā vyāhṛtam eva vākyaṃ; satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti
sādhv aṣṭaka prabravīmīha satyaṃ
pratardanaṃ caupadaśviṃ tathaiva
sarve ca devā munayaś ca lokāḥ; satyena pūjyā iti me manogatam
yo naḥ svargajitaḥ sarvān yathāvṛttaṃ nivedayet
anasūyur dvijāgrebhyaḥ sa labhen naḥ salokatām
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ rājā sa mahātmā hy atīva; svair dauhitrais tārito 'mitrasāhaḥ
tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā; svargaṃ gataḥ karmabhir vyāpya pṛthvīm
yataḥ sarvaṃ vistarato yathāvad
ākhyātaṃ te caritaṃ nāhuṣasya
vaṃśo yasya prathitaḥ kauraveyo
yasmiñ jātas tvaṃ manujendrakarmā
etat puṇyatamaṃ rājan yayāteś caritaṃ mahat
yac chrutvā śrāvayitvā ca svargaṃ yātīha mānavaḥ
janamejaya uvāca
bhagavañ śrotum icchāmi pūror vaṃśakarān nṛpān
yadvīryā yādṛśāś caiva yāvanto yatparākramāḥ
putraṃ yayāteḥ prabrūhi pūruṃ dharmabhṛtāṃ varam
ānupūrvyeṇa ye cānye pūror vaṃśavivardhanāḥ
vistareṇa punar brūhi dauḥṣanter janamejayāt
saṃbabhūva yathā rājā bharato dvijasattama
na hy asmiñ śīlahīno vā nirvīryo vā narādhipaḥ
prajāvirahito vāpi bhūtapūrvaḥ kadā cana
teṣāṃ prathitavṛttānāṃ rājñāṃ vijñānaśālinām
caritaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana
vaiśaṃpāyana uvāca
hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
pūror vaṃśadharān vīrāñ śakrapratimatejasaḥ
pūrur nṛpatiśārdūlo yathaivāsya pitā nṛpaḥ
dharmanityaḥ sthito rājye śakravīryaparākramaḥ
bhūridraviṇavikrāntān sarvalakṣaṇapūjitān
pravīreśvararaudrāśvās trayaḥ putrā mahārathāḥ
pūroḥ pauṣṭyām ajāyanta pravīras tatra vaṃśakṛt
manasyur abhavat tasmāc chūraḥ śyenīsutaḥ prabhuḥ
pṛthivyāś caturantāyā goptā rājīvalocanaḥ
subhrūḥ saṃhanano vāgmī sauvīrītanayās trayaḥ
manasyor abhavan putrāḥ śūrāḥ sarve mahārathāḥ
anvagbhānuprabhṛtayo miśrakeśyāṃ manasvinaḥ
sunvantaṃ vasunābhaṃ ca garbharamyau yaśasvinau
śūrān abhayadān rājā janayām āsa vīryavān
yavīyān sunvataḥ putro rathaṃtaryām ajāyata
śūraś ca dṛḍhadhanvā ca vapuṣmān sa nṛpottamaḥ
rudrāśvaṃ pṛṣadaśvaṃ ca rathāśvaṃ ca gayaṃ manum
yavīyāñ janayām āsa gandharvyāṃ bhīmavikramān
raudrāśvasya maheṣvāsā daśāpsarasi sūnavaḥ
yajvāno jajñire śūrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ
sarve sarvāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ
ṛcepur atha kakṣepuḥ kṛkaṇepuś ca vīryavān
sthaṇḍilepur vanepuś ca sthalepuś ca mahārathaḥ
tejepur balavān dhīmān satyepuś cendravikramaḥ
dharmepuḥ saṃnatepuś ca daśamo devavikramaḥ
anādhṛṣṭir abhūt teṣāṃ vidvān arcepur ekarāṭ
ṛcepur atha vikrānto devānām iva vāsavaḥ
anādhṛṣṭisutās tāta rājasūyāśvamedhinaḥ
matināras tato rājā vidvāṃś carceputo 'bhavat
matinārasutā rājaṃś catvāro 'mitavikramāḥ
taṃsur mahān atiratho druhyuś cāpratimadyutiḥ
etān vai suṣuve sādhvī antinārād yaśasvinī
teṣāṃ taṃsur mahāvīryaḥ pauravaṃ vaṃśam udvahan
ājahāra yaśo dīptaṃ jigāya ca vasuṃdharām
ilinaṃ tu sutaṃ taṃsur janayām āsa vīryavān
so 'pi kṛtsnām imāṃ bhūmiṃ vijigye jayatāṃ varaḥ
rathaṃtaryāṃ sutān pañca pañcabhūtopamāṃs tataḥ
ilino janayām āsa duḥṣantaprabhṛtīn nṛpa
duḥṣantaṃ śūrabhīmau ca prapūrvaṃ vasum eva ca
teṣāṃ jyeṣṭho 'bhavad rājā duḥṣanto janamejaya
duḥṣantād bharato jajñe vidvāñ śākuntalo nṛpaḥ
duḥṣantāl lakṣmaṇāyāṃ tu jajñe vai janamejayaḥ
śakuntalāyāṃ bharato dauḥṣantir abhavat sutaḥ
tasmād bharatavaṃśasya vipratasthe mahad yaśaḥ
so 'śvamedhaśatair īje yamunām anu tīragaḥ
triṃśatā ca sarasvatyāṃ gaṅgām anu catuḥśataiḥ
dauḥṣantir bharato yajñair īje śākuntalo nṛpaḥ
bharatas tisṛṣu strīṣu nava putrān ajījanat
nābhyanandanta tān rājā nānurūpā mamety uta
tatas tān mātaraḥ kruddhāḥ putrān ninyur yamakṣayam
tato mahadbhiḥ kratubhir ījāno bharatas tadā
lebhe putraṃ bharadvājād bhumanyuṃ nāma bhārata
dharme praṇihitātmānaṃ matvā taṃ puruṣottamam
tataḥ putriṇam ātmānaṃ jñātvā pauravanandanaḥ
bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye 'bhyaṣecayat
tatas tasya mahīndrasya vitathaḥ putrako 'bhavat
tataḥ sa vitatho nāma bhumanyor abhavat sutaḥ
suhotraś ca suhotā ca suhaviḥ suyajus tathā
puṣkariṇyām ṛcīkasya bhumanyor abhavan sutāḥ
catvāro bhārate vaṃśe suhotras tatra vaṃśabhāk
teṣāṃ jyeṣṭhaḥ suhotras tu rājyam āpa mahīkṣitām
rājasūyāśvamedhādyaiḥ so 'yajad bahubhiḥ savaiḥ
suhotraḥ pṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje sāgarāmbarām
pūrṇāṃ hastigavāśvasya bahuratnasamākulām
mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā
hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśam
suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ
caityayūpāṅkitā cāsīd bhūmiḥ śatasahasraśaḥ
pravṛddhajanasasyā ca sahadevā vyarocata
aikṣvākī janayām āsa suhotrāt pṛthivīpateḥ
ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata
ajamīḍhas tu rājendra dharmanityo yaśassu ca
ajamīḍho varas teṣāṃ tasmin vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ
aikṣvākyāṃ janayad rājñām ajamīḍho yaśasvinaḥ
ṣaṭ putrān so 'py ajanayat tisṛṣu strīṣu bhārata
ṛkṣaṃ dhūminy atho nīlī duḥṣantaparameṣṭhinau
keśiny ajanayaj jahnum ubhau ca janarūpiṇau
viduḥ saṃvaraṇaṃ śūram ṛkṣād rāthaṃtarīsutam
tatheme sarvapāñcālā duḥṣantaparameṣṭhinoḥ
anvayāḥ kuśikā rājañ jahnor amitatejasaḥ
janarūpiṇayor jyeṣṭham ṛkṣam āhur janādhipam
ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe rājan vaṃśakaras tava
ārkṣe saṃvaraṇe rājan praśāsati vasuṃdharām
saṃkṣayaḥ sumahān āsīt prajānām iti śuśrumaḥ
vyaśīryata tato rāṣṭraṃ kṣayair nānāvidhais tathā
kṣunmṛtyubhyām anāvṛṣṭyā vyādhibhiś ca samāhatam
anvakīryanta bharatāḥ sapatnaiś ca mahābalaiḥ
abhyaghnan bhāratāṃś caiva sapatnānāṃ balāni ca
cālayan vasudhāṃ caiva balena caturaṅgiṇā
abhyayāt taṃ ca pāñcālyo vijitya tarasā mahīm
akṣauhiṇībhir daśabhiḥ sa enaṃ samare 'jayat
tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ
rājā saṃvaraṇas tasmāt palāyata mahābhayāt
te pratīcīṃ parābhūtāḥ prapannā bhāratā diśam
sindhor nadasya mahato nikuñje nyavasat tadā
nadīviṣayaparyante parvatasya samīpataḥ
tatrāvasan bahūn kālān bhāratā durgamāśritāḥ
teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarān
athābhyagacchad bharatān vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ
tam āgataṃ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca
arghyam abhyāharaṃs tasmai te sarve bhāratās tadā
nivedya sarvam ṛṣaye satkāreṇa suvarcase
taṃ samām aṣṭamīm uṣṭaṃ rājā vavre svayaṃ tadā
purohito bhavān no 'stu rājyāya prayatāmahe
om ity evaṃ vasiṣṭho 'pi bhāratān pratyapadyata
athābhyaṣiñcat sāmrājye sarvakṣatrasya pauravam
viṣāṇabhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyām iti naḥ śrutam
bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ so 'dhyatiṣṭhat purottamam
punar balibhṛtaś caiva cakre sarvamahīkṣitaḥ
tataḥ sa pṛthivīṃ prāpya punar īje mahābalaḥ
ājamīḍho mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ
tataḥ saṃvaraṇāt saurī suṣuve tapatī kurum
rājatve taṃ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire
mahimnā tasya kuravo lebhire pratyayaṃ bhṛśam
tasya nāmnābhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalam
kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ
aśvavantam abhiṣvantaṃ tathā citrarathaṃ munim
janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃś cāsyānuśuśrumaḥ
pañcaitān vāhinī putrān vyajāyata manasvinī
abhiṣvataḥ parikṣit tu śabalāśvaś ca vīryavān
abhirājo virājaś ca śalmalaś ca mahābalaḥ
uccaiḥśravā bhadrakāro jitāriś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ
śabalāśvādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ
eteṣām anvavāye tu khyātās te karmajair guṇaiḥ
janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ
parikṣito 'bhavan putrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ
kakṣasenograsenau ca citrasenaś ca vīryavān
indrasenaḥ suṣeṇaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ
aśvasenaś ca balavān kīrtitāḥ sapta nāmataḥ
janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ
dhṛtarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍur bāhlīka eva ca
niṣadhaś ca mahātejās tathā jāmbūnado balī
kuṇḍodaraḥ padātiś ca vasātiś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ
sarve dharmārthakuśalāḥ sarve bhūtahite ratāḥ
dhṛtarāṣṭro 'tha rājāsīt tasya putro 'tha kuṇḍikaḥ
hastī vitarkaḥ krāthaś ca kuṇḍalaś cāpi pañcamaḥ
bhīmasenān maheṣvāsaḥ pratīpaḥ samapadyata
atirājaś ca nahuṣas tathā śakrapuraṃjayau
tato dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paryaśravasa ucyate
ṛṣiṃ puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaṃ tam eva paramaṃ viduḥ
dhārtarāṣṭrasutān āhus trīn etān prathitān bhuvi
pratīpaṃ dharmanetraṃ ca sunetraṃ caiva bhārata
pratīpaḥ prathitas teṣāṃ babhūvāpratimo bhuvi
haviḥśravās tathendrābhaḥ sumanyuś cāparājitaḥ
pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha
devāpiḥ śaṃtanuś caiva bāhlīkaś ca mahārathaḥ
devāpis tu pravavrāja teṣāṃ dharmaparīpsayā
śaṃtanuś ca mahīṃ lebhe bāhlīkaś ca mahārathaḥ
bharatasyānvaye jātāḥ sattvavanto mahārathāḥ
devarṣikalpā nṛpate bahavo rājasattamāḥ
evaṃvidhāś cāpy apare devakalpā mahārathāḥ
jātā manor anvavāye ailavaṃśavivardhanāḥ
bharatasya mahat karma prathitaṃ sarvarājasu
aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca
iṣṭavān sa mahārāja dauḥṣantir bharataḥ purā
cakravartir adīnātmā jetā yuddhe 'jitaḥ paraiḥ
gaṅgātīraṃ samāgamya dīkṣito janamejaya
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca
punar īje mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ
agniṣṭomātirātrāṇām ukthānāṃ somavat punaḥ
vājapeyeṣṭisatrāṇāṃ sahasraiś ca susaṃbhṛtaiḥ
iṣṭvā śākuntalo rājā tarpayitvā dvijān dhanaiḥ
punaḥ sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau
jāmbūnadasya śuddhasya kanakasya mahāyaśāḥ
yasya yūpāḥ śatavyāmāḥ pariṇāhe 'tha kāñcanāḥ
sahasravyāmam udvṛddhāḥ sendrair devaiḥ samucchritāḥ
svalaṃkṛtā bhrājamānāḥ sarvaratnair manoramaiḥ
hiraṇyaṃ dviradān aśvān mahiṣoṣṭrān ajāvikān
dāsīdāsaṃ dhanaṃ dhānyaṃ savatsā gāḥ payasvinīḥ
bhūmiṃ yūpasahasrāṅkāṃ kaṇvāya bahudakṣiṇām
bahūnāṃ brahmakalpānāṃ dhanaṃ dattvā kratūn bahūn
grāmān gṛhāṇi kṣetrāṇi koṭiśo 'yutaśas tathā
kṛtvā paitāmahe loke vāsaṃ cakre mahārathaḥ
janamejaya uvāca
śrutas tvatto mayā vipra pūrveṣāṃ saṃbhavo mahān
udārāś cāpi vaṃśe 'smin rājāno me pariśrutāḥ
kiṃ tu laghvarthasaṃyuktaṃ priyākhyānaṃ na mām ati
prīṇāty ato bhavān bhūyo vistareṇa bravītu me
etām eva kathāṃ divyām ā prajāpatito manoḥ
teṣām ājananaṃ puṇyaṃ kasya na prītim āvahet
saddharmaguṇamāhātmyair abhivardhitam uttamam
viṣṭabhya lokāṃs trīn eṣāṃ yaśaḥ sphītam avasthitam
guṇaprabhāvavīryaujaḥsattvotsāhavatām aham
na tṛpyāmi kathāṃ śṛṇvann amṛtāsvādasaṃmitām
vaiśaṃpāyana uvāca
śṛṇu rājan purā samyaṅ mayā dvaipāyanāc chrutam
procyamānam idaṃ kṛtsnaṃ svavaṃśajananaṃ śubham
pūror vaṃśam ahaṃ dhanyaṃ rājñām amitatejasām
pravakṣyāmi pitṝṇāṃ te teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya (!) avyayaḥ
tasmān marīciḥ saṃjajñe dakṣaś caiva prajāpatiḥ
marīceḥ kaśyapaḥ putro dakṣasya duhitāditiḥ
dakṣasyāditiḥ
aditer vivasvān
vivasvato manuḥ
manor ilā
ilāyāḥ purūravāḥ
purūravasa āyuḥ
āyuṣo nahuṣaḥ
nahuṣasya yayātiḥ
aṅguṣṭhād dakṣam asṛjac cakṣurbhyāṃ ca marīcinam
yayāter dve bhārye babhūvatuḥ
uśanaso duhitā devayānī vṛṣaparvaṇaś ca duhitā śarmiṣṭhā nāma
atrānuvaṃśo bhavati
yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
tatra yador yādavāḥ
pūroḥ pauravāḥ
pūror bhāryā kausalyā nāma
tasyām asya jajñe janamejayo nāma
yas trīn aśvamedhān ājahāra
viśvajitā ceṣṭvā vanaṃ praviveśa
janamejayaḥ khalv anantāṃ nāmopayeme mādhavīm
tasyām asya jajñe prācinvān
yaḥ prācīṃ diśaṃ jigāya yāvat sūryodayāt
tatas tasya prācinvatvam
prācinvān khalv aśmakīm upayeme
tasyām asya jajñe saṃyātiḥ
saṃyātiḥ khalu dṛṣadvato duhitaraṃ varāṅgīṃ nāmopayeme
tasyām asya jajñe ahaṃpātiḥ
ahaṃpātis tu khalu kṛtavīryaduhitaram upayeme bhānumatīṃ nāma
tasyām asya jajñe sārvabhaumaḥ
sārvabhaumaḥ khalu jitvājahāra kaikeyīṃ sunandāṃ nāma
tasyām asya jajñe jayatsenaḥ
jayatsenaḥ khalu vaidarbhīm upayeme suṣuvāṃ nāma
tasyām asya jajñe arācīnaḥ
arācīno 'pi vaidarbhīm evāparām upayeme maryādāṃ nāma
tasyām asya jajñe mahābhaumaḥ
tasyām asya jajñe arihaḥ | arihaḥ khalvāṅgīm upayeme |
mahābhaumaḥ khalu prāsenajitīm upayeme suyajñāṃ nāma
tasyām asya jajñe ayutanāyī
yaḥ puruṣamedhānām ayutam ānayat
tad asyāyutanāyitvam
ayutanāyī khalu pṛthuśravaso duhitaram upayeme bhāsāṃ nāma
tasyām asya jajñe akrodhanaḥ
akrodhanaḥ khalu kāliṅgīṃ karaṇḍuṃ nāmopayeme
tasyām asya jajñe devātithiḥ
devātithiḥ khalu vaidehīm upayeme maryādāṃ nāma
tasyām asya jajñe ṛcaḥ
ṛcaḥ khalv āṅgeyīm upayeme sudevāṃ nāma
tasyāṃ putram ajanayad ṛkṣam
ṛkṣaḥ khalu takṣakaduhitaram upayeme jvālāṃ nāma
tasyāṃ putraṃ matināraṃ nāmotpādayām āsa
matināraḥ khalu sarasvatyāṃ dvādaśavārṣikaṃ satram ājahāra
nivṛtte ca satre sarasvaty abhigamya taṃ bhartāraṃ varayām āsa
tasyāṃ putram ajanayat taṃsuṃ nāma
atrānuvaṃśo bhavati
taṃsuṃ sarasvatī putraṃ matinārād ajījanat
ilinaṃ janayām āsa kālindyāṃ taṃsur ātmajam
ilinas tu rathaṃtaryāṃ duḥṣantādyān pañca putrān ajanayat
janamejayam utpādayām āsa | janamejayas tu khalu lakṣmaṇāṃ
nāma bhāgīrathīm upayeme | tasyāṃ
duḥṣantas tu khalu lakṣaṇāṃ nāma bhāgīrathīm upayeme |
tasyām asya jajñe janamejayaḥ |
duḥṣantaḥ khalu viśvāmitraduhitaraṃ śakuntalāṃ nāmopayeme
tasyām asya jajñe bharataḥ
tatra ślokau bhavataḥ
mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ
bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām
retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā
tato 'sya bharatatvam
bharataḥ khalu kāśeyīm upayeme sārvasenīṃ sunandāṃ nāma
tasyām asya jajñe bhumanyuḥ
bhumanyuḥ khalu dāśārhīm upayeme jayāṃ nāma
tasyām asya jajñe suhotraḥ
suhotraḥ khalv ikṣvākukanyām upayeme suvarṇāṃ nāma
tasyām asya jajñe hastī
ya idaṃ hāstinapuraṃ māpayām āsa
etad asya hāstinapuratvam
hastī khalu traigartīm upayeme yaśodharāṃ nāma
tasyām asya jajñe vikuṇṭhanaḥ
vikuṇṭhanaḥ khalu dāśārhīm upayeme sudevāṃ nāma
tasyām asya jajñe 'jamīḍhaḥ
ajamīḍhasya caturviṃśaṃ putraśataṃ babhūva kaikeyyāṃ nāgāyāṃ gāndhāryāṃ vimalāyām ṛkṣāyāṃ ceti
pṛthak pṛthag vaṃśakarā nṛpatayaḥ
tatra vaṃśakaraḥ saṃvaraṇaḥ
saṃvaraṇaḥ khalu vaivasvatīṃ tapatīṃ nāmopayeme
tasyām asya jajñe kuruḥ
kuruḥ khalu dāśārhīm upayeme śubhāṅgīṃ nāma
tasyām asya jajñe viḍūrathaḥ
viḍūrathas tu māgadhīm upayeme saṃpriyāṃ nāma
tasyām asya jajñe 'rugvān nāma
arugvān khalu māgadhīm upayeme 'mṛtāṃ nāma
tasyām asya jajñe parikṣit
parikṣit khalu bāhudām upayeme suyaśāṃ nāma
tasyām asya jajñe bhīmasenaḥ
bhīmasenaḥ khalu kaikeyīm upayeme sukumārīṃ nāma
tasyām asya jajñe paryaśravāḥ
yam āhuḥ pratīpaṃ nāma
pratīpaḥ khalu śaibyām upayeme sunandāṃ nāma
tasyāṃ putrān utpādayām āsa devāpiṃ śaṃtanuṃ bāhlīkaṃ ceti
devāpiḥ khalu bāla evāraṇyaṃ praviveśa
śaṃtanus tu mahīpālo 'bhavat
atrānuvaṃśo bhavati
yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ sa sukham aśnute
punar yuvā ca bhavati tasmāt taṃ śaṃtanuṃ viduḥ
tad asya śaṃtanutvam
śaṃtanuḥ khalu gaṅgāṃ bhāgīrathīm upayeme
tasyām asya jajñe devavrataḥ
yam āhur bhīṣma iti
bhīṣmaḥ khalu pituḥ priyacikīrṣayā satyavatīm udavahan mātaram
yām āhur gandhakālīti
tasyāṃ kānīno garbhaḥ parāśarād dvaipāyanaḥ
tasyām eva śaṃtanor dvau putrau babhūvatuḥ
citrāṅgado vicitravīryaś ca
tayor aprāptayauvana eva citrāṅgado gandharveṇa hataḥ
vicitravīryas tu rājā samabhavat
vicitravīryaḥ khalu kausalyātmaje 'mbikāmbālike kāśirājaduhitarāv upayeme
vicitravīryas tv anapatya eva videhatvaṃ prāptaḥ
tataḥ satyavatī cintayām āsa
dauḥṣanto vaṃśa ucchidyate iti
sā dvaipāyanam ṛṣiṃ cintayām āsa
sa tasyāḥ purataḥ sthitaḥ kiṃ karavāṇīti
sā tam uvāca
bhrātā tavānapatya eva svaryāto vicitravīryaḥ
sādhv apatyaṃ tasyotpādayeti
sa param ity uktvā trīn putrān utpādayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ pāṇḍuṃ viduraṃ ceti
tatra dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ putraśataṃ babhūva gāndhāryāṃ varadānād dvaipāyanasya
teṣāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ catvāraḥ pradhānā babhūvur duryodhano duḥśāsano vikarṇaś citrasena iti
pāṇḍos tu dve bhārye babhūvatuḥ kuntī mādrī cety ubhe strīratne
atha pāṇḍur mṛgayāṃ caran maithunagatam ṛṣim apaśyan mṛgyāṃ vartamānam
tathaivāplutam anāsāditakāmarasam atṛptaṃ bāṇenābhijaghāna
sa bāṇaviddha uvāca pāṇḍum
caratā dharmam imaṃ yena tvayābhijñena kāmarasasyāham anavāptakāmaraso 'bhihatas tasmāt tvam apy etām avasthām āsādyānavāptakāmarasaḥ pañcatvam āpsyasi kṣipram eveti
yo 'kṛtārthaṃ hi māṃ krūra bāṇenāhan mṛgavratam
tvām apy etādṛśo bhāvaḥ kṣipram evāgamiṣyati
sa vivarṇarūpaḥ pāṇḍuḥ śāpaṃ pariharamāṇo nopāsarpata bhārye
vākyaṃ covāca
svacāpalyād idaṃ prāptavān aham
śṛṇomi ca nānapatyasya lokā santīti
sā tvaṃ madarthe putrān utpādayeti kuntīm uvāca
sā tatra putrān utpādayām āsa dharmād yudhiṣṭhiraṃ mārutād bhīmasenaṃ śakrād arjunam iti
sa tāṃ hṛṣṭarūpaḥ pāṇḍur uvāca
iyaṃ te sapatnyanapatyā
sādhv asyām apatyam utpādyatām iti
sa evam astv ity uktaḥ kuntyā
tato mādryām aśvibhyāṃ nakulasahadevāv utpāditau
mādrīṃ khalv alaṃkṛtāṃ dṛṣṭvā pāṇḍur bhāvaṃ cakre
sa tāṃ spṛṣṭvaiva videhatvaṃ prāptaḥ
tatrainaṃ citāsthaṃ mādrī samanvāruroha
uvāca kuntīm
yamayor āryayāpramattayā bhavitavyam iti
tatas te pañca pāṇḍavāḥ kuntyā sahitā hāstinapuram ānīya tāpasair bhīṣmasya vidurasya ca niveditāḥ
sarvavarṇānāṃ ca nivedyāntarhitās tāpasā babhūvuḥ prekṣamāṇānām
eva teṣām | tac ca vākyam upaśrutya bhagavatām antarikṣāt puṣpavṛṣṭiḥ
papāta devadundubhayaś ca praṇeduḥ | pratigṛhītāś ca pāṇḍavāḥ
pitur nidhanam āvedayan | tasyaurdhvadehikaṃ nyāyataḥ kṛtavantaḥ | tāṃs tatra
nivasataḥ pāṇḍavān bālyāt prabhṛti duryodhano nāmarṣayat | pāpācāro
rākṣasīṃ buddhim āśrito 'nekair upāyair uddhartuṃ ca vyavasito bhāvitvāc
cārthasya na śakitāḥ samuddhartum | tataś ca dhṛtarāṣṭreṇa vyājena
vāraṇāvatam anu prahitā gamanam arocayan |
tatrāpi jatugṛhe dagdhuṃ samārabdhā na śakitā viduramantritena
tataś ca hiḍimbam antarā hatvā ekacakrāṃ gatāḥ
tasyām apy ekacakrāyāṃ bakaṃ nāma rākṣasaṃ hatvā pāñcālanagaram abhigatāḥ
tasmād draupadīṃ bhāryām avindan svaviṣayaṃ cājagmuḥ kuśalinaḥ
putrāṃś cotpādayām āsuḥ
prativindhyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
sutasomaṃ vṛkodaraḥ
śrutakīrtim arjunaḥ
śatānīkaṃ nakulaḥ
śrutakarmāṇaṃ sahadeva iti
yudhiṣṭhiras tu govāsanasya śaibyasya devikāṃ nāma kanyāṃ svayaṃvare lebhe
tasyāṃ putraṃ janayām āsa yaudheyaṃ nāma
bhīmaseno 'pi kāśyāṃ baladharāṃ nāmopayeme vīryaśulkām
tasyāṃ putraṃ sarvagaṃ nāmotpādayām āsa
arjunaḥ khalu dvāravatīṃ gatvā bhaginīṃ vāsudevasya subhadrāṃ nāma bhāryām udavahat
tasyāṃ putram abhimanyuṃ nāma janayām āsa
so 'rjunas tu nāgakanyāyām ulūpyām irāvantaṃ nāma putraṃ
janayām āsa | maṇalūrapatikanyāyāṃ citrāṅgadāyām arjunaḥ putram
utpādayām āsa babhruvāhanaṃ nāma |
nakulas tu caidyāṃ kareṇuvatīṃ nāma bhāryām udavahat
tasyāṃ putraṃ niramitraṃ nāmājanayat
sahadevo 'pi mādrīm eva svayaṃvare vijayāṃ nāmopayeme
tasyāṃ putram ajanayat suhotraṃ nāma
bhīmasenas tu pūrvam eva hiḍimbāyāṃ rākṣasyāṃ ghaṭotkacaṃ nāma putraṃ janayām āsa
ity ete ekādaśa pāṇḍavānāṃ putrāḥ
ity eta ekādaśa pāṇḍavānāṃ
putrā mayā te kathitā narendra
teṣām abhūd vaṃśakaro mahātmā
vīraḥ subhadrātanayo 'bhimanyuḥ
virāṭasya duhitaram uttarāṃ nāmābhimanyur upayeme
tasyām asya parāsur garbho 'jāyata
tam utsaṅgena pratijagrāha pṛthā niyogāt puruṣottamasya vāsudevasya
ṣāṇmāsikaṃ garbham aham enaṃ jīvayiṣyāmīti
sa bhagavatā vāsudevenāsaṃjātabalavīryaparākramo 'kālajāto 'strāgninā
dagdhas tejasā svena saṃjīvitaḥ |
vāsudeva uvāca | ahaṃ jīvayāmi kumāram anantavīryam |
jāta evāyam abhimanyoḥ | satyena ceyaṃ pṛthivī dhārayatv iti |
vāsudevasya pādasparśāt sajīvo 'jāyata |
saṃjīvayitvā cainam uvāca
parikṣīṇe kule jāto bhavatv ayaṃ parikṣin nāmeti
parikṣīṇe kule jāta uttarāyāṃ paraṃtapaḥ
parikṣid abhavat tasmāt saubhadrāt tu yaśasvinaḥ
parikṣit tu khalu mādravatīṃ nāmopayeme
tasyām asya janamejayaḥ
janamejayāt tu vapuṣṭamāyāṃ dvau putrau śatānīkaḥ śaṅkuś ca
śatānīkas tu khalu vaidehīm upayeme
tasyām asya jajñe putro 'śvamedhadattaḥ
ity eṣa pūror vaṃśas tu pāṇḍavānāṃ ca kīrtitaḥ
pūror vaṃśam imaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate
itihāsam imaṃ puṇyam aśeṣataḥ śrāvayiṣyanti ye brāhmaṇāḥ
śroṣyanti vā niyatātmāno vimatsarā maitrā devaparās te 'pi
svargajitaḥ puṇyalokā bhavanti satataṃ devabrāhmaṇamanuṣyāṇāṃ
mānyāḥ saṃpūjyāś ca | paraṃ hīdaṃ bhārataṃ bhagavatā vyāsena proktaṃ
pāvanaṃ ye brāhmaṇādayo varṇāḥ śraddadhānā vimatsarā maitrā vedavratasaṃpannāḥ
śroṣyanti te 'pi svargajitaḥ sukṛtino 'śocyāḥ kṛtākṛte
bhavanti | bhavati cātra ślokaḥ
idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ śrotavyaṃ niyatātmabhiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rājāsīt pṛthivīpatiḥ
mahābhiṣa iti khyātaḥ satyavāk satyavikramaḥ
so 'śvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca
toṣayām āsa devendraṃ svargaṃ lebhe tataḥ prabhuḥ
yauvanaṃ cānusaṃprāptaṃ kumāraṃ vadatāṃ varam
saṃsmaraṃś cākṣayāṃl lokān viditāṃś ca svakarmaṇā
tataḥ kadā cid brahmāṇam upāsāṃ cakrire surāḥ
tatra rājarṣayo āsan sa ca rājā mahābhiṣaḥ
atha gaṅgā saricchreṣṭhā samupāyāt pitāmaham
tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena śaśiprabham
tato 'bhavan suragaṇāḥ sahasāvāṅmukhās tadā
mahābhiṣas tu rājarṣir aśaṅko dṛṣṭavān nadīm
apadhyāto bhagavatā brahmaṇā sa mahābhiṣaḥ
uktaś ca jāto martyeṣu punar lokān avāpsyasi
manuṣyeṣu ciraṃ sthitvā lokān prāpsyasi śobhanān
yayā hṛtamanāś cāsi gaṅgayā tvaṃ sudurmate
sā te vai mānuṣe loke vipriyāṇy ācariṣyati
yadā te bhavitā manyus tadā śāpād vimokṣyase
sa cintayitvā nṛpatir nṛpān sarvāṃs tapodhanān
pratīpaṃ rocayām āsa pitaraṃ bhūrivarcasam
mahābhiṣaṃ tu taṃ dṛṣṭvā nadī dhairyāc cyutaṃ nṛpam
tam eva manasādhyāyam upāvartat saridvarā
bhāvaṃ manasi vai kṛtvā jagāma nṛpatiṃ patim
sā tu vidhvastavapuṣaḥ kaśmalābhihataujasaḥ
dadarśa pathi gacchantī vasūn devān divaukasaḥ
tathārūpāṃś ca tān dṛṣṭvā papraccha saritāṃ varā
kim idaṃ naṣṭarūpāḥ stha kaccit kṣemaṃ divaukasām
sukhāni na prasannāni vivarṇāni kṛtāni kim
kimarthaṃ manujā bhūmau nipatiṣyanti duḥkhitāḥ
tām ūcur vasavo devāḥ śaptāḥ smo vai mahānadi
alpe 'parādhe saṃrambhād vasiṣṭhena mahātmanā
vimūḍhā hi vayaṃ sarve pracchannam ṛṣisattamam
saṃdhyāṃ vasiṣṭham āsīnaṃ tam atyabhisṛtāḥ purā
tena kopād vayaṃ śaptā yonau saṃbhavateti ha
na śakyam anyathā kartuṃ yad uktaṃ brahmavādinā
tvaṃ tasmān mānuṣī bhūtvā sūṣva putrān vasūn bhuvi
na mānuṣīṇāṃ jaṭharaṃ praviśemāśubhaṃ vayam
ity uktā tān vasūn gaṅgā tathety uktvābravīd idam
martyeṣu puruṣaśreṣṭhaḥ ko vaḥ kartā bhaviṣyati
ity uktā gaṅgayā te ca tām ūcur vasavas tadā
vasava ūcuḥ
pratīpasya suto rājā śaṃtanur nāma dhārmikaḥ
bhavitā mānuṣe loke sa naḥ kartā bhaviṣyati
gaṅgovāca
mamāpy evaṃ mataṃ devā yathāvadata mānaghāḥ
priyaṃ tasya kariṣyāmi yuṣmākaṃ caitad īpśitam
vasava ūcuḥ
jātān kumārān svān apsu prakṣeptuṃ vai tvam arhasi
yathā nacirakālaṃ no niṣkṛtiḥ syāt trilokage
gaṅgovāca
evam etat kariṣyāmi putras tasya vidhīyatām
nāsya moghaḥ saṃgamaḥ syāt putrahetor mayā saha
vasava ūcuḥ
turīyārdhaṃ pradāsyāmo vīryasyaikaikaśo vayam
tena vīryeṇa putras te bhavitā tasya cepsitaḥ
na saṃpatsyati martyeṣu punas tasya tu saṃtatiḥ
tasmād aputraḥ putras te bhaviṣyati sa vīryavān
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ te samayaṃ kṛtvā gaṅgayā vasavaḥ saha
jagmuḥ prahṛṣṭamanaso yathāsaṃkalpam añjasā
sā tu vidhvastavapuṣaṃ kaśmalābhihataṃ nṛpa
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥ
niṣasāda samā bahvīr gaṅgātīragato japan
tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīr iva rūpiṇī
uttīrya salilāt tasmāl lobhanīyatamākṛtiḥ
adhīyānasya rājarṣer divyarūpā manasvinī
dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśam ūruṃ bheje śubhānanā
pratīpas tu mahīpālas tām uvāca manasvinīm
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho dharmaniścayatattvavit
karavāṇi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yat te 'bhikāṅkṣitam
stry uvāca
tvām ahaṃ kāmaye rājan kuruśreṣṭha bhajasva mām
tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhir vigarhitaḥ
pratīpa uvāca
nāhaṃ parastriyaṃ kāmād gaccheyaṃ varavarṇini
na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tad viddhi me vratam
yaḥ svadārān parityajya pārakyāṃ sevate svayam
sa saṃsārān na mucyeta yāvad ābhūtasaṃplavam
stry uvāca
nāśreyasy asmi nāgamyā na vaktavyā ca karhi cit
bhaja māṃ bhajamānāṃ tvaṃ rājan kanyāṃ varastriyam
pratīpa uvāca
mayātivṛttam etat te yan māṃ codayasi priyam
anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayed dharmaviplavaḥ
prāpya dakṣiṇam ūruṃ me tvam āśliṣṭā varāṅgane
apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhy etad āsanam
savyataḥ kāminībhāgas tvayā sa ca vivarjitaḥ
tasmād ahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane
snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṃ vṛṇomy aham
snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvam āgamya samāśritā
stry uvāca
evam apy astu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te
tvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam
pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam
guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatair api
kulasya ye vaḥ prasthitās tatsādhutvam anuttamam
sa me nābhijanajñaḥ syād ācareyaṃ ca yad vibho
tat sarvam eva putras te na mīmāṃseta karhi cit
evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmy ahaṃ priyam
putraiḥ puṇyaiḥ priyaiś cāpi svargaṃ prāpsyati te sutaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tathety uktvā tu sā rājaṃs tatraivāntaradhīyata
adṛśyā rājasiṃhasya paśyataḥ sābhavat tadā
putrajanma pratīkṣaṃs tu sa rājā tad adhārayat
etasminn eva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ
tapas tepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana
pratīpasya tu bhāryāyāṃ garbhaḥ śrīmān avardhata
śriyā paramayā yuktaḥ śaracchukle yathā śaśī
tatas tu daśame māsi prājāyata raviprabham
kumāraṃ devagarbhābhaṃ pratīpamahiṣī tadā
tayoḥ samabhavat putro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣaḥ
śāntasya jajñe saṃtānas tasmād āsīt sa śaṃtanuḥ
tasya jātasya kṛtyāni pratīpo 'kārayat prabhuḥ
jātakarmādi vipreṇa vedoktaiḥ karmabhis tadā
nāmakarma ca viprās tu cakruḥ paramasatkṛtam
śaṃtanor avanīpāla vedoktaiḥ karmabhis tadā
tataḥ saṃvardhito rājā śaṃtanur lokadhārmikaḥ
sa tu lebhe parāṃ niṣṭhāṃ prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ
dhanurvede ca vede ca gatiṃ sa paramāṃ gataḥ
yauvanaṃ cāpi saṃprāptaḥ kumāro vadatāṃ varaḥ
dṛṣṭvā tu yauvanasthaṃ taṃ tatprītyā rājasattama
yauvarājye 'bhiṣicyainaṃ śaṃtanuṃ rājasattamaḥ
babhūva karmakṛd rājā śaṃtanur bharatarṣabha
saṃsmaraṃś cākṣayāṃl lokān vijitān svena karmaṇā
mahābhiṣaḥ sa saṃjajñe kṣetre tasya mahātmanaḥ
puṇyakarmakṛd evāsīc chaṃtanuḥ kurusattama
pratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato 'nvaśāt
purā māṃ strī samabhyāgāc chaṃtano bhūtaye tava
tvām āvrajed yadi rahaḥ sā putra varavarṇinī
kāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayā
sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane
yac ca kuryān na tat kāryaṃ praṣṭavyā sā tvayānagha
manniyogād bhajantīṃ tāṃ bhajethā ity uvāca tam
evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śaṃtanuṃ tadā
sve ca rājye 'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha
sa rājā śaṃtanur dhīmān khyātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥ
babhūva sarvalokasya satyavāg iti saṃmataḥ
pīnaskandho mahābāhur mattavāraṇavikramaḥ
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvair nṛpatilakṣaṇaiḥ
amātyasaṃpadopetaḥ kṣatradharmaviśeṣavit
vaśe cakre mahīm eko vijitya vasudhādhipān
vedān āgamayat kṛtsnān rājadharmāṃś ca sarvaśaḥ
īje ca bahubhiḥ satraiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ
tarpayām āsa viprāṃś ca vedādhyayanakovidān
ratnair uccāvacair gobhir grāmair aśvair dhanair api
vayorūpeṇa saṃpannaḥ pauruṣeṇa balena ca
aiśvaryeṇa pratāpena vikrameṇa dhanena ca
vartamānaṃ ca satyena sarvadharmaviśāradam
taṃ mahīpaṃ mahīpālā rājarājam akurvata
vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnaprabodhanāḥ
śriyā bharataśārdūla samapadyanta bhūmipāḥ
śaṃtanupramukhair guptaṃ rāṣṭrādhipatibhir jagat
niyamaiḥ sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata
brāhmaṇābhimukhaṃ kṣatraṃ kṣatriyābhimukhā viśaḥ
brahmakṣatrānulomāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ
evaṃ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām
śaṃtanāv atha rājyasthe nāvartata vṛthā vadhaḥ
asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām
sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānām abhavat pitā
sa hastināmni dharmātmā viharan kurunandanaḥ
tejasā sūryakalpo 'bhūd vāyunā ca samo bale
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ
babhūva rājā sumatiḥ prajānāṃ satyavikramaḥ
sa vaneṣu ca ramyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca
babhūva mṛgayāśīlaḥ satataṃ vanagocaraḥ
sa vaneṣu vāraṇyeṣu śailapraśravaṇeṣu ca
sa mṛgān mahiṣāṃś caiva vinighnan rājasattamaḥ
nadīm anvacarad rājā śaṃtanuḥ parayā mudā
gaṅgām anucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām
sa kadā cin mahārāja dadarśa paramastriyam
sā ca śaṃtanum abhyāgād alakṣmīm apakarṣatī
jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣāt padmām iva śriyam
sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām
sūkṣmāmbaradharām ekāṃ padmodarasamaprabhām
snātamātrām adhovastrāṃ gaṅgātīraruhe vane
prakīrṇakeśīṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśantīṃ śiroruhān
rūpeṇa vayasā kāntyā śarīrāvayavais tathā
hāvabhāvavilāsaiś ca locanāñcalavikriyaiḥ
śroṇībhareṇa madhyena stanābhyām urasā dṛśā
kabarībhareṇa pādābhyām iṅgitena smitena ca
kokilālāpasaṃlāpair nyakkurvantīṃ trilokagām
vāṇīṃ ca girijāṃ lakṣmīṃ yoṣito 'nyāḥ surāṅganāḥ
snehāt kāṅkṣeṇa rājānaṃ vīkṣamāṇāṃ vilāsinīm
tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromābhūd vismito rūpasaṃpadā
rūpeṇāti ca sā rājan sarvarājanyayoṣitaḥ
adhaś cakāra rūpeṇa sarvarājanyayoṣitaḥ
tām uvāca tato rājā kāminīṃ tu manoramām
pibann iva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ
sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim
snehād āgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī
gaṅgā kāṅkṣeṇa rājānaṃ prekṣamāṇā vilāsinī
cañcūryatāgratas tasya kiṃnarīvāpsaropamā
dṛṣṭvā prahṛṣṭarūpo 'bhūd darśanād eva śaṃtanuḥ
rūpeṇātītya tiṣṭhantīṃ sarvā rājanyayoṣitaḥ
tām uvāca tato rājā sāntvayañ ślakṣṇayā girā
devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ
yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyame
yā vā tvaṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane
tvadgatā hi mama prāṇā vasu yan me 'sti kiṃ cana
etac chrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca
yaśasvinī ca sāgacchac chaṃtanor bhūtaye tadā
sā ca dṛṣṭvā nṛpaśreṣṭhaṃ carantī tīram āśritam
prajārthinī rājaputraṃ śaṃtanuṃ pṛthivīpatim
pratīpavacanaṃ cāpi saṃsmṛtyaiva svayaṃ nṛpam
kālo 'yam iti matvā sā vasūnāṃ śāpacoditā
abravīc chaṃtanuṃ gaṅgā bhaja māṃ tvaṃ narādhipa
vasūnāṃ samayaṃ smṛtvā abhyagacchad aninditā
uvāca caiva rājñaḥ sā hlādayantī mano girā
bhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā
jñāto 'si mahyaṃ pitrā te bhartā me tvaṃ bhava prabho
nanu tvaṃ vā dvitīyo vā jñātum iccheḥ kathaṃ cana
yat tu kuryām ahaṃ rājañ śubhaṃ vā yadi vāśubham
na tad vārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyam
evaṃ hi vartamāne 'haṃ tvayi vatsyāmi pārthiva
vāritā vipriyaṃ coktā tyajeyaṃ tvām asaṃśayam
eṣa me samayo rājan bhaja māṃ tvaṃ yathepsitam
anunītāsmi te pitrā bhartā me tvaṃ bhava prabho
tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama
praharṣam atulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam
pratijñāya tu tat tasyās tatheti manujādhipaḥ
ratham āropya tāṃ devīṃ jagāma sa tayā saha
sā ca śaṃtanum abhyāgāt sākṣāl lakṣmīr ivāparā
āsādya śaṃtanus tāṃ ca bubhuje kāmato vaśī
. . . . . . . . gāndharveṇa vidhānataḥ
vivāhitāṃ ca rājñena . . . . . . . .
na praṣṭavyeti manvāno na sa tāṃ kiṃ cid ūcivān
sa tasyāḥ śīlavṛttena rūpaudāryaguṇena ca
upacāreṇa ca rahas tutoṣa jagatīpatiḥ
sa rājā paramaprītaḥ paramastrīpralālitaḥ
divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā nadī
mānuṣaṃ vigrahaṃ śrīmat kṛtvā sā varavarṇinī
bhāgyopanatakāmasya bhāryevopasthitābhavat
śaṃtano rājasiṃhasya devarājasamadyuteḥ
saṃbhogasnehacāturyair hāvalāsyair manoharaiḥ
rājānaṃ ramayām āsa yathā reme tathaiva saḥ
sa rājā ratisaktatvād uttamastrīguṇair hṛtaḥ
saṃvatsarān ṛtūn māsān na bubodha bahūn gatān
ramamāṇas tayā sārdhaṃ yathākāmaṃ janeśvaraḥ
diviṣṭhān mānuṣāṃś caiva bhogān bhuṅkte sma vai nṛpaḥ
āsādya śaṃtanuḥ śrīmān mumude ca paraṃtapaḥ
ṛtukāle ca sā devī divyaṃ garbham adhārayat
aṣṭāv ajanayat putrāṃs tasyām amaravarṇinaḥ
jātaṃ jātaṃ ca sā putraṃ kṣipaty ambhasi bhārata
sūtake kaṇṭham ākramya tān nināya yamakṣayam
prīṇāmi tvāham ity uktvā gaṅgāsrotasy amajjayat
tasya tan na priyaṃ rājñaḥ śaṃtanor abhavat tadā
na ca tāṃ kiṃ canovāca tyāgād bhīto mahīpatiḥ
amīmāṃsyā karmayonir āgamaś ceti śaṃtanuḥ
smaran pitṛvacaś caiva nāpṛcchat putrakilbiṣam
jātaṃ jātaṃ ca vai hanti sā strī sapta varān sutān
śaṃtanur dharmabhaṅgāc ca nāpṛcchat tāṃ kathaṃ cana
aṣṭamaṃ tu jighāṃsantyā cukṣubhe śaṃtanor dhṛtiḥ
atha tām aṣṭame putre jāte prahasitām iva
uvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsan putram ātmanaḥ
ārabhantīṃ tadā dṛṣṭvā tāṃ sa kauravanandanaḥ
abravīd bharataśreṣṭho vākyaṃ paramaduḥkhitaḥ
mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṃ hiṃsasi sutān iti
putraghni sumahat pāpaṃ mā prāpas tiṣṭha garhite
stry uvāca
putrakāma na te hanmi putraṃ putravatāṃ vara
jīrṇas tu mama vāso 'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ
ahaṃ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitā
devakāryārthasiddhyartham uṣiṭāhaṃ tvayā saha
aṣṭeme vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ
vasiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvam upāgatāḥ
teṣāṃ janayitā nānyas tvad ṛte bhuvi vidyate
madvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kā cana
tasmāt tajjananīhetor mānuṣatvam upāgatā
vasavas te sutā jātā rājaṃl lokasya kīrtaye
janayitvā vasūn aṣṭau jitā lokās tvayākṣayāḥ
devānāṃ samayas tv eṣa vasūnāṃ saṃśruto mayā
jātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye janmato mānuṣād iti
tat te śāpād vinirmuktā āpavasya mahātmanaḥ
svasti te 'stu gamiṣyāmi putraṃ pāhi mahāvratam
ayaṃ tava sutas teṣāṃ vīryeṇa kulanandanaḥ
saṃbhūto 'ti janān anyān bhaviṣyati na saṃśayaḥ
eṣa paryāyavāso me vasūnāṃ saṃnidhau kṛtaḥ
matprasūtaṃ vijānīhi gaṅgādattam imaṃ sutam
tasmād devavrataś caiva gaṅgādattaś ca vīryavān
dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanor adhiko guṇaiḥ
teṣāṃ lokān avāpnoti vasūnāṃ vasudhādhipa
śaṃtanur uvāca
āpavo nāma ko nv eṣa vasūnāṃ kiṃ ca duṣkṛtam
śaśāpa yasmāt kalyāṇi sa vasūṃś cārudarśane
yasyābhiśāpāt te sarve mānuṣīṃ tanum āgatāḥ
anena ca kumāreṇa gaṅgādattena kiṃ kṛtam
yasya caiva kṛtenāyaṃ mānuṣeṣu nivatsyati
īśānāḥ sarvalokasya vasavas te ca vai katham
mānuṣeṣūdapadyanta tan mamācakṣva jāhnavi
vaiśaṃpāyana uvāca
saivam uktā tato gaṅgā rājānam idam abravīt
bhartāraṃ jāhnavī devī śaṃtanuṃ puruṣarṣabham
yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bharatasattama
vasiṣṭho nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta
tasyāśramapadaṃ puṇyaṃ mṛgapakṣigaṇānvitam
meroḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvṛtam
sa vāruṇis tapas tepe tasmin bharatasattama
vane puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaḥ svādumūlaphalodake
dakṣasya duhitā yā tu surabhīty atigarvitā
gāṃ prajātā tu sā devī kaśyapād bharatarṣabha
anugrahārthaṃ jagataḥ sarvakāmadughāṃ varām
tāṃ lebhe gāṃ tu dharmātmā homadhenuṃ sa vāruṇiḥ
sā tasmiṃs tāpasāraṇye vasantī munisevite
cacāra ramye dharmye ca gaur apetabhayā tadā
atha tad vanam ājagmuḥ kadā cid bharatarṣabha
pṛthvādyā vasavaḥ sarve devadevarṣisevitam
te sadārā vanaṃ tac ca vyacaranta samantataḥ
remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca
tatraikasya tu bhāryā vai vasor vāsavavikrama
sā carantī vane tasmin gāṃ dadarśa sumadhyamā
yā sā vasiṣṭhasya muneḥ sarvakāmadhug uttamā
sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇasaṃpadā
dive vai darśayām āsa tāṃ gāṃ govṛṣabhekṣaṇa
ṣaḍunnatāṃ supārśvoruṃ pṛthupañcasamāyatām
aṣṭāyataśirogrīvāṃ pṛthus tāṃ samapadyata
svāpīnāṃ ca sudogdhrīṃ ca suvāladhimukhāṃ śubhām
upapannāṃ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca
evaṃguṇasamāyuktāṃ vasave vasunandinī
darśayām āsa rājendra purā pauravanandana
dyaus tadā tāṃ tu dṛṣṭvaiva gāṃ gajendrendravikrama
uvāca rājaṃs tāṃ devīṃ nṛpottama sumadhyamāṃ
uvāca rājaṃs tāṃ devīṃ tasyā rūpaguṇān vadan
eṣā gaur uttamā devi vāruṇer asitekṣaṇe
ṛṣes tasya varārohe yasyedaṃ vanam uttamam
asyāḥ kṣīraṃ piben martyaḥ svādu yo vai sumadhyame
daśa varṣasahasrāṇi sa jīvet sthirayauvanaḥ
etac chrutvā tu sā devī nṛpottama sumadhyamā
tam uvācānavadyāṅgī bhartāraṃ dīptatejasam
asti me mānuṣe loke naradevātmajā sakhī
nāmnā jinavatī nāma rūpayauvanaśālinī
uśīnarasya rājarṣeḥ satyasaṃdhasya dhīmataḥ
duhitā prathitā loke mānuṣe rūpasaṃpadā
tasyā hetor mahābhāga savatsāṃ gāṃ mamepsitām
ānayasvāmaraśreṣṭha tvaritaṃ puṇyavardhana
yāvad asyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada
mānuṣeṣu bhavatv ekā jarārogavivarjitā
etan mama mahābhāga kartum arhasy anindita
priyaṃ priyataraṃ hy asmān nāsti me 'nyat kathaṃ cana
etac chrutvā vacas tasyā devyāḥ priyacikīrṣayā
pṛthvādyair bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ dyaus tadā tāṃ jahāra gām
tayā kamalapatrākṣyā niyukto dyaus tadā nṛpa
ṛṣes tasya tapas tīvraṃ na śaśāka nirīkṣitum
hṛtā gauḥ sā tadā tena prapātas tu na tarkitaḥ
athāśramapadaṃ prāptaḥ phalāny ādāya vāruṇiḥ
na cāpaśyata gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame
tataḥ sa mṛgayām āsa vane tasmiṃs tapodhanaḥ
nādhyagacchac ca mṛgayaṃs tāṃ gāṃ munir udāradhīḥ
jñātvā tathāpanītāṃ tāṃ vasubhir divyadarśanaḥ
yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṃs tadā
yasmān me vasavo jahrur gāṃ vai dogdhrīṃ suvāladhim
tasmāt sarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ
evaṃ śaśāpa bhagavān vasūṃs tān munisattamaḥ
vaśaṃ kopasya saṃprāpta āpavo bharatarṣabha
śaptvā ca tān mahābhāgas tapasy eva mano dadhe
evaṃ sa śaptavān rājan vasūn aṣṭau tapodhanaḥ
mahāprabhāvo brahmarṣir devān roṣasamanvitaḥ
evaṃ śaptās tatas tena muninā yāmunena vai
aṣṭau samastā vasavo mune roṣeṇa sattama
athāśramapadaṃ prāpya taṃ sma bhūyo mahātmanaḥ
śaptāḥ sma iti jānanta ṛṣiṃ tam upacakramuḥ
prasādayantas tam ṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha
na lebhire ca tasmāt te prasādam ṛṣisattamāt
cakāra ca na teṣāṃ vai prasādaṃ bhagavān ṛṣiḥ
āpavāt puruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāt
uvāca ca sa dharmātmā sapta yūyaṃ dharādayaḥ
anu saṃvatsarāc chāpamokṣaṃ vai samavāpsyatha
ayaṃ tu yatkṛte yūyaṃ mayā śaptāḥ sa vatsyati
dyaus tadā mānuṣe loke dīrghakālaṃ svakarmaṇā
nānṛtaṃ tac cikīrṣāmi yuṣmān kruddho yad abruvam
prajā hy anṛtavākyena hiṃsyām apy ātmanas tathā
na prajāsyati cāpy eṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ
bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ
pituḥ priyahite yuktaḥ strībhogān varjayiṣyati
evam uktvā vasūn sarvāñ jagāma bhagavān ṛṣiḥ
tato mām upajagmus te samastā vasavas tadā
ayācanta ca māṃ rājan varaṃ sa ca mayā kṛtaḥ
jātāñ jātān prakṣipāsmān svayaṃ gaṅge tvam ambhasi
evaṃ teṣām ahaṃ samyak śaptānāṃ rājasattama
mokṣārthaṃ mānuṣāl lokād yathāvat kṛtavaty aham
ayaṃ śāpād ṛṣes tasya eka eva nṛpottama
dyau rājan mānuṣe loke ciraṃ vatsyati bhārata
ayaṃ kumāraḥ putras te vivṛddhaḥ punar eṣyati
ahaṃ ca te bhaviṣyāmi āhvānopagatā nṛpa
etad ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata
ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam
tasmād devavrataś caiva gaṅgādattaś ca so 'bhavat
sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat
dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanor adhiko guṇaiḥ
śaṃtanuś cāpi śokārto jagāma svapuraṃ tataḥ
tasya kīrtiṃ ca vṛttiṃ ca mahato nṛpasadguṇān
tasyāhaṃ kīrtayiṣyāmi śaṃtanor amitān guṇān
mahābhāgyaṃ ca nṛpater bhāratasya yaśasvinaḥ
yasyetihāso dyutimān mahābhāratam ucyate
vaiśaṃpāyana uvāca
sa evaṃ śaṃtanur dhīmān devarājarṣisatkṛtaḥ
dharmātmā sarvalokeṣu satyavāg iti viśrutaḥ
śaṃtanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvān eva guṇān aham
damo dānaṃ kṣamā buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam
nityāny āsan mahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe
evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ
āsīd bharatavaṃśasya goptā sādhujanasya ca
kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvair nṛpatilakṣaṇaiḥ
tasya kīrtimato vṛttam avekṣya satataṃ narāḥ
dharma eva paraḥ kāmād arthāc ceti vyavasthitaḥ
etāny āsan mahāsattve śaṃtanau bharatarṣabha
na cāsya sadṛśaḥ kaś cit kṣatriyo dharmato 'bhavat
vartamānaṃ hi dharme sve sarvadharmavidāṃ varam
taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye 'bhyaṣecayan
vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥ
prati bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ
tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā
yajñadānatapaḥśīlāḥ samapadyanta pārthivāḥ
śaṃtanupramukhair gupte loke nṛpatibhis tadā
niyamāt sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata
brahma paryacarat kṣatraṃ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ
brahmakṣatrānuraktāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ
sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane
vasan sāgaraparyantām anvaśād vai vasuṃdharām
sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāg ṛjuḥ
dānadharmatapoyogāc chriyā paramayā yutaḥ
arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavat priyadarśanaḥ
tejasā sūryasaṃkāśo vāyuvegasamo jave
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ
vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām
śaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpa
dharmabrahmottare rājye śaṃtanur vinayātmavān
samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ
cakoranetras tāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatir yuvā
guṇair anupamair yuktaḥ samastair abhikāmikaiḥ
gambhīraḥ sattvasaṃpannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ
devarṣipitṛyajñārtham ārabhyanta tadā kriyāḥ
na cādharmeṇa keṣāṃ cit prāṇinām abhavad vadhaḥ
asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām
sa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣām abhavat pitā
tasmin kurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati
śritā vāg abhavat satyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ
yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca maithunam
sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro 'ṣṭau tathāparāḥ
ratim aprāpnuvan strīṣu babhūva vanagocaraḥ
tapasā karṣitogreṇa japadhyānarataḥ sadā
tathārūpas tathācāras tathāvṛttas tathāśrutaḥ
gāṅgeyas tasya putro 'bhūn nāmnā devavrato vasuḥ
sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca
mahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ
sa kadā cin mṛgaṃ viddhvā gaṅgām anusaran nadīm
bhāgīrathīm alpajalāṃ śaṃtanur dṛṣṭavān nṛpaḥ
tāṃ dṛṣṭvā cintayām āsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥ
syandate kiṃ nv iyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā
tato nimittam anvicchan dadarśa sa mahāmanāḥ
kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam
divyam astraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdaram
kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śarais tīkṣṇair avasthitam
tāṃ śarair āvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike
abhavad vismito rājā karma dṛṣṭvātimānuṣam
jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanus tadā
nopalebhe smṛtiṃ dhīmān abhijñātuṃ tam ātmajam
na smṛtiḥ śaṃtanor āsīd abhijñātuṃ svam ātmajam
sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayām āsa māyayā
saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata
tad adbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥ
śaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgām abravīd darśayeti ha
śaṅkamānaḥ sutaṃ prāpya gaṅgā vacanam abravīt
darśayām āsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpam uttamam
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāram alaṃkṛtam
alaṃkṛtām ābharaṇair arajombaradhāriṇīm
dṛṣṭapūrvām api satīṃ nābhyajānāt sa śaṃtanuḥ
gaṅgovāca
yaṃ putram aṣṭamaṃ rājaṃs tvaṃ purā mayy ajāyithāḥ
sa te 'yaṃ puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhāntikam
. . . . . . . . sarvāstravid anuttamaḥ
gṛhāṇemaṃ mahārāja mayā saṃvardhitaṃ sutam
ādāya puruṣavyāghra
vedān adhijage sāṅgān vasiṣṭhād eva vīryavān
sa khilān sopaniṣadān sāṅgopāṅgān yathāvidhi
kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi
surāṇāṃ saṃmato nityam asurāṇāṃ ca bhārata
uśanā veda yac chāstram ayaṃ tad veda sarvaśaḥ
tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskṛtaḥ
yad veda śāstraṃ tac cāpi kṛtsnam asmin pratiṣṭhitam
tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani
ṛṣiḥ parair anādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān
sarvaśāstrārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān
yad astraṃ veda rāmaś ca tad apy asmin pratiṣṭhitam
maheṣvāsam imaṃ rājan rājadharmārthakovidam
mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhān naya
vaiśaṃpāyana uvāca
tayaivaṃ samanujñātaḥ putram ādāya śaṃtanuḥ
bhrājamānaṃ yathādityam āyayau svapuraṃ prati
ity uktvā sā mahābhāgā tatraivāntaradhīyata
pauravaḥ svapuraṃ gatvā puraṃdarapuropamam
sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene ātmānam ātmanā
pauraveṣu tataḥ putraṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat
. . . . . . . . rājyārtham abhayapradam
guṇavantaṃ mahātmānaṃ
pauravāñ śaṃtanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ
rāṣṭraṃ ca rañjayām āsa vṛttena bharatarṣabha
tathāvṛttasamācāras tathādharmas tathāśrutaḥ
putro devavrato nāma śaṃtanor adhiko guṇaiḥ
sarvāstreṣv abhyanujñātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca
guṇair viśiṣṭo bahubhiḥ putro devavrato 'bhavat
sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ
vartayām āsa varṣāṇi catvāry amitavikramaḥ
sa kadā cid vanaṃ yāto yamunām abhito nadīm
mahīpatir anirdeśyam ājighrad gandham uttamam
tasya prabhavam anvicchan vicacāra samantataḥ
sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm
tām apṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyām asitalocanām
kasya tvam asi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi
sābravīd dāśakanyāsmi dharmārthaṃ vāhaye tarīm
pitur niyogād bhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ
rūpamādhuryagandhais tāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm
samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayām āsa śaṃtanuḥ
sa gatvā pitaraṃ tasyā varayām āsa tāṃ tadā
paryapṛcchat tatas tasyāḥ pitaraṃ cātmakāraṇāt
icchāmi dāśadattāṃ me sutāṃ bhāryām aninditām
sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim
jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī
hṛdi kāmas tu me kaś cit taṃ nibodha janeśvara
yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase 'nagha
satyavāg asi satyena samayaṃ kuru me tataḥ
samayena pradadyāṃ te kanyām aham imāṃ nṛpa
na hi me tvatsamaḥ kaś cid varo jātu bhaviṣyati
śaṃtanur uvāca
śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyam ahaṃ na vā
dātavyaṃ cet pradāsyāmi na tv adeyaṃ kathaṃ cana
dāśa uvāca
asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpatiḥ
tvad ūrdhvam abhiṣektavyo nānyaḥ kaś cana pārthiva
vaiśaṃpāyana uvāca
nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śaṃtanuḥ
śarīrajena tīvreṇa dahyamāno 'pi bhārata
sa cintayann eva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ
pratyayād dhāstinapuraṃ śokopahatacetanaḥ
tataḥ kadā cic chocantaṃ śaṃtanuṃ dhyānam āsthitam
putro devavrato 'bhyetya pitaraṃ vākyam abravīt
sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ
sa kasmād rājaśārdūla śocaṃs tu paridahyase
tat kimartham ihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ
dhyāyann iva ca kiṃ rājan nābhibhāṣasi kiṃ cana
na cāśvena viniryāsi vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ
vyādhim icchāmi te jñātuṃ pratikuryāṃ hi tatra vai
vaiśaṃpāyanaḥ
sa taṃ kāmam avācyaṃ vai dāśakanyāṃ pratīdṛśam
vivṛtaṃ nāśakat tasmai pitā putrāya śaṃsitum
evam uktaḥ sa putreṇa śaṃtanuḥ pratyabhāṣata
asaṃśayaṃ dhyānaparaṃ yathā māttha tathāsmy uta
apatyaṃ nas tvam evaikaḥ kule mahati bhārata
śastranityaś ca satataṃ pauruṣe dhury avasthitaḥ
anityatā ca martyānām ataḥ śocāmi putraka
kathaṃ cit tava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam
asaṃśayaṃ tvam evaikaḥ śatād api varaḥ sutaḥ
na cāpy ahaṃ vṛthā bhūyo dārān kartum ihotsahe
saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadram astu te
anapatyataikaputratvam ity āhur dharmavādinaḥ
cakṣur ekaṃ ca putraṃ ca asti nāsti ca bhārata
cakṣurnāśe tanor nāśaḥ putranāśe kulakṣayaḥ
agnihotraṃ trayo vedā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ
sarvāṇy etāny apatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
evam eva manuṣyeṣu syāc ca sarvaprajāsv api
yad apatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ
apatyenānṛṇo loke pitṝṇāṃ nāsti saṃśayaḥ
eṣā trayī purāṇānām uttamānāṃ ca śāśvatī
apatyaṃ karma vidyā ca trīṇi jyotīṃṣi bhārata
yad idaṃ kāraṇaṃ tāta sarvam ākhyātam añjasā
tvaṃ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaś ca bhārata
nānyatra śastrāt tasmāt te nidhanaṃ vidyate 'nagha
so 'smi saṃśayam āpannas tvayi śānte kathaṃ bhavet
iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktam aśeṣataḥ
tatas tat kāraṇaṃ jñātvā kṛtsnaṃ caivam aśeṣataḥ
devavrato mahābuddhiḥ prayayāv anucintayan
sūtaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
apatyaphalasaṃyuktam etac chrutvā pitur vacaḥ
sūtaṃ bhūyo 'pi saṃtapta āhvayām āsa vai pituḥ
sūtas tu kurumukhyasya upayātas tadājñayā
tam uvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ
tvaṃ sārathe pitur mahyaṃ sakhāsi rathadhūrgataḥ
abhijānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu
etad ācakṣva me pṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā
dāśakanyā naraśreṣṭha tatra bhāvaḥ pitur gataḥ
vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanam abravīt
yo 'syāṃ pumān bhaved garbhaḥ sa rājā tvadanantaram
nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā
sa cāpi niścayas tasya na ca dadyām ato 'nyathā
evaṃ te kathitaṃ vīra kuruṣva yad anantaram
tataḥ sa pitur ājñāya mataṃ samyag avekṣya ca
jñātvā vimanasaṃ putraḥ prayayau yamunāṃ prati
abhyagacchat tadaivāśu vṛddhāmātyaṃ pitur hitam
tam apṛcchat tadābhyetya pitus tac chokakāraṇam
tasmai sa kurumukhyāya yathāvat paripṛcchate
varaṃ śaśaṃsa kanyāṃ tām uddiśya bharatarṣabha
tato devavrato vṛddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitas tadā
abhigamya dāśarājānaṃ kanyāṃ vavre pituḥ svayam
taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivat pratipūjya ca
abravīc cainam āsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata
uccaiḥśravāḥ
rājyaśulkā pradātavyā kanyeyaṃ yācatāṃ vara
apatyaṃ yad bhaved asyāḥ sa rājāstu pituḥ param
tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoḥ puruṣarṣabha
putraḥ putravatāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ
kumārikāyāḥ śulkena kiṃ cid vakṣyāmi bhārata
ko hi saṃbandhakaṃ ślāghyam īpsitaṃ yaunam īdṛśam
atikrāman na tapyeta sākṣād api śatakratuḥ
apatyaṃ caitad āryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ
yasya śukrāt satyavatī prādurbhūtā yaśasvinī
tena me bahuśas tāta pitā te parikīrtitaḥ
arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ sarvarājasu bhārata
asito hy api devarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā
satyavatyā bhṛśaṃ hy arthī sa āsīd ṛṣisattamaḥ
kanyāpitṛtvāt kiṃ cit tu vakṣyāmi bharatarṣabha
balavat sapatnatām atra doṣaṃ paśyāmi kevalam
bhūyāṃsaṃ tvayi paśyāmi taṃ doṣam aparājita
yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā
na sa jātu sukhaṃ jīvet tvayi kruddhe paraṃtapa
etāvān atra doṣo hi nānyaḥ kaś cana pārthiva
etaj jānīhi bhadraṃ te dānādāne paraṃtapa
evam uktas tu gāṅgeyas tadyuktaṃ pratyabhāṣata
śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ pitur arthāya bhārata
idaṃ me matam ādatsva satyaṃ satyavatāṃ vara
naiva jāto na vājāta īdṛśaṃ vaktum utsahet
evam etat kariṣyāmi yathā tvam anubhāṣase
yo 'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati
ity uktaḥ punar evātha taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata
cikīrṣur duṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha
tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanor amitadyuteḥ
kanyāyāś caiva dharmātman prabhur dānāya ceśvaraḥ
idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me
kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmy aham ariṃdama
yat tvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa
rājamadhye pratijñātam anurūpaṃ tavaiva tat
nānyathā tan mahābāho saṃśayo 'tra na kaś cana
nāsti tasyānyathā bhāvas tvatto ripunibarhaṇaḥ
vidyate puruṣavyāghra tvayi satyaṃ mahāvrata
tavāpatyaṃ bhaved yat tu tatra naḥ saṃśayo mahān
tasya tan matam ājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ
pratyajānāt tadā rājan pituḥ priyacikīrṣayā
devavrata uvāca
dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama
ṛṣayo vātha vā devā bhūtāny antarhitāni ca
yāni tānīha śṛṇvantu nāsti vaktāsya matsamaḥ
idaṃ vacanam ādhatsva satyena mama jalpataḥ
śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yad bravīmi pituḥ kṛte
rājyaṃ tāvat pūrvam eva mayā tyaktaṃ narādhipa
apatyahetor api ca karomy eṣa viniścayam
adya prabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati
aputrasyāpi me lokā bhaviṣyanty akṣayā divi
na hi janmaprabhṛty uktaṃ mayā kiṃ cid ihānṛtam
yāvat prāṇā dhriyante vai mama dehaṃ samāśritāḥ
tāvan na janayiṣyāmi pitre kanyāṃ prayaccha me
parityajāmy ahaṃ rājyaṃ maithunaṃ cāpi sarvaśaḥ
ūrdhvaretā bhaviṣyāmi dāśa satyaṃ bravīmi te
vaiśaṃpāyana uvāca
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
dadānīty eva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata
tato 'ntarikṣe 'psaraso devāḥ sarṣigaṇās tathā
taṃ dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma praśaśaṃsuś ca pārthivāḥ
abhyavarṣanta kusumair bhīṣmo 'yam iti cābruvan
tataḥ sa pitur arthāya tām uvāca yaśasvinīm
adhiroha rathaṃ mātar gacchāvaḥ svagṛhān iti
evam uktvā tu bhīṣmas tāṃ ratham āropya bhāminīm
āgamya hāstinapuraṃ śaṃtanoḥ saṃnyavedayat
tasya tad duṣkaraṃ karma praśaśaṃsur narādhipāḥ
sametāś ca pṛthak caiva bhīṣmo 'yam iti cābruvan
tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śaṃtanuḥ
babhūva duḥkhito rājā cirarātrāya bhārata
sa tena karmaṇā sūnoḥ prītas tasmai varaṃ dadau
svacchandamaraṇaṃ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā svayam
na te prabhavitā mṛtyur yāvad icchasi jīvitum
tvatto hy anujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitānagha
svena kāmena kartāsi nākāmas tvaṃ kathaṃ cana
vaiśaṃpāyana uvāca
cedirājasutāṃ jñātvā dāśarājena poṣitām
vivāhaṃ kārayām āsa śāstradṛṣṭena karmaṇā
tato vivāhe nirvṛtte sa rājā śaṃtanur nṛpaḥ
tāṃ kanyāṃ rūpasaṃpannāṃ svagṛhe saṃnyaveśayat
tataḥ śāṃtanavo dhīmān satyavatyām ajāyata
vīraś citrāṅgado nāma vīryeṇa manujān ati
athāparaṃ maheṣvāsaṃ satyavatyāṃ punaḥ prabhuḥ
vicitravīryaṃ rājānaṃ janayām āsa vīryavān
aprāptavati tasmiṃś ca yauvanaṃ bharatarṣabha
sa rājā śaṃtanur dhīmān kāladharmam upeyivān
svargate śaṃtanau bhīṣmaś citrāṅgadam ariṃdamam
sthāpayām āsa vai rājye satyavatyā mate sthitaḥ
sa tu citrāṅgadaḥ śauryāt sarvāṃś cikṣepa pārthivān
manuṣyaṃ na hi mene sa kaṃ cit sadṛśam ātmanaḥ
taṃ kṣipantaṃ surāṃś caiva manuṣyān asurāṃs tathā
gandharvarājo balavāṃs tulyanāmābhyayāt tadā
tvaṃ vai sadṛśanāmāsi yuddhaṃ dehi nṛpātmaja
nāma vānyat pragṛhṇīṣva yadi yuddhaṃ na dāsyasi
tvayāhaṃ yuddham icchāmi tvatsakāśāt tu nāmataḥ
āgato 'smi vṛthābhāṣyo na gacchen nāmato mayā
ity uktvā garjamānau tau hiraṇyātīram āśritau
tenāsya sumahad yuddhaṃ kurukṣetre babhūva ha
tayor balavatos tatra gandharvakurumukhyayoḥ
nadyās tīre hiraṇvatyāḥ samās tisro 'bhavad raṇaḥ
tasmin vimarde tumule śastravṛṣṭisamākule
māyādhiko 'vadhīd vīraṃ gandharvaḥ kurusattamam
citrāṅgadaṃ kuruśreṣṭhaṃ vicitraśarakārmukam
antāya kṛtvā gandharvo divam ācakrame tataḥ
tasmin nṛpatiśārdūle nihate bhūrivarcasi
bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan pretakāryāṇy akārayat
vicitravīryaṃ ca tadā bālam aprāptayauvanam
kururājye mahābāhur abhyaṣiñcad anantaram
vicitravīryas tu tadā bhīṣmasya vacane sthitaḥ
anvaśāsan mahārāja pitṛpaitāmahaṃ padam
sa dharmaśāstrakuśalo bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpaḥ
pūjayām āsa dharmeṇa sa cainaṃ pratyapālayat
vaiśaṃpāyana uvāca
hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānagha
pālayām āsa tad rājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ
tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe 'tule
saṃprāptayauvanaṃ paśyan bhrātaraṃ dhīmatāṃ varam
bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaron matim
atha kāśipater bhīṣmaḥ kanyās tisro 'psaraḥsamāḥ
śuśrāva sahitā rājan vṛṇvatīr vai svayaṃ varam
tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena varmabhṛt
jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prati
tatra rājñaḥ samuditān sarvataḥ samupāgatān
dadarśa kanyās tāś caiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ
tāsāṃ kāmena saṃmattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ
vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāś ca te jagmus tāṃ purīṃ prati
kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasv atha sahasraśaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāṃtanunandanam
sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ
apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ity eva cintayā
vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ
kiṃkāraṇam ihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ
mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata
brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi
ity evaṃ prabruvantas te hasanti sma nṛpādhamāḥ
kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaś cukrodha bhārata
bhīṣmaḥ svayaṃ tadā rājan varayām āsa tāḥ prabhuḥ
uvāca ca mahīpālān rājañ jaladaniḥsvanaḥ
ratham āropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ
āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ
alaṃkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanāny api
prayacchanty apare kanyāṃ mithunena gavām api
vittena kathitenānye balenānye 'numānya ca
pramattām upayānty anye svayam anye ca vindate
ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārān vindanti cāpare
aṣṭamaṃ tam atho vitta vivāhaṃ kavibhiḥ smṛtam
svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsanty upayānti ca
pramathya tu hṛtām āhur jyāyasīṃ dharmavādinaḥ
tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balād itaḥ
te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā
sthito 'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ
evam uktvā mahīpālān kāśirājaṃ ca vīryavān
sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo ratham āropayat svakam
āmantrya ca sa tān prāyāc chīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ
tatas te pārthivāḥ sarve samutpetur amarṣitāḥ
saṃspṛśantaḥ svakān bāhūn daśanto daśanacchadān
teṣām ābharaṇāny āśu tvaritānāṃ vimuñcatām
āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahān abhūt
tārāṇām iva saṃpāto babhūva janamejaya
bhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ
savarmabhir bhūṣaṇais te drāg bhrājadbhir itas tataḥ
sakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadṛśas tathā
sūtopakḷptān rucirān sadaśvodyatadhūrgatān
rathān āsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ
prayāntam ekaṃ kauravyam anusasrur udāyudhāḥ
tataḥ samabhavad yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata
ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam
te tv iṣūn daśasāhasrāṃs tasmai yugapad ākṣipan
aprāptāṃś caiva tān āśu bhīṣmaḥ sarvāṃs tadācchinat
ācchinac charavarṣeṇa mahatā lomavāhinā
tatas te pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayan
vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrim ambudāḥ
sa tad bāṇamayaṃ varṣaṃ śarair āvārya sarvataḥ
tataḥ sarvān mahīpālān pratyavidhyat tribhis tribhiḥ
ekaikas tu tato bhīṣmaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ
sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī
tad yuddham āsīt tumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam
asyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam
sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca
ciccheda samare bhīṣmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
tasyāti puruṣān anyāṃl lāghavaṃ rathacāriṇaḥ
rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo 'py abhyapūjayan
akṣataḥ kṣapayitvānyān asaṃkhyeyaparākramaḥ
ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ
tān vinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥ
kanyābhiḥ sahitaḥ prāyād bhārato bhāratān prati
tatas taṃ pṛṣṭhato rājañ śālvarājo mahārathaḥ
abhyāhanad ameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe
vāraṇaṃ jaghane nighnan dantābhyām aparo yathā
vāśitām anusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ
strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmam āha sa pārthivaḥ
śālvarājo mahābāhur amarṣeṇābhicoditaḥ
tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ
sālvarājaṃ susaṃkraddho nyavartata paraṃtapaḥ
tadvākyākulitaḥ krodhād vidhūmo 'gnir iva jvalan
vitateṣu dhanuṣpāṇir vikuñcitalalāṭabhṛt
dahan yathā kṛṣṇagatiḥ kakṣaṃ vāteritaḥ prabhuḥ
kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ
nivartayām āsa rathaṃ śālvaṃ prati mahārathaḥ
nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te
prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame
tau vṛṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare
anyonyam abhivartetāṃ balavikramaśālinau
tataḥ kruddhaḥ śāṃtanavo dṛṣṭvā taṃ nṛpam āgatam
sālveśvaraṃ sa rājānaṃ hayān kruddho 'bhyacodayat
saṃspṛśaṃś ca dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kṛtvā nararṣabhaḥ
samavasthāya durdharṣaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ
abhyadravat sālvapatiṃ yuddhāya kurupuṃgavaḥ
kavacī baddhanistriṃśas talabaddhaḥ pratāpavān
tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ sālvaṃ śāṃtanavo 'bravīt
kanyārthaṃ vai tataḥ sālvaṃ prāvartata mahābalaḥ
tatas tu yuddham abhavat tadā rājan svayaṃvare
bhīṣmasya caiva rājarṣeḥ sālvasyāpi tathaiva ca
āyodha naṃ mahāghoram indralekhāriṇor iva
bhīrūṇāṃ bhītijanakaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam
surāṇāṃ vismayakaraṃ duṣṭānāṃ prītivardhanam
adṛṣṭam aśrutaṃ kaiś cit sarvalokabhayaṃkaram
tato bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ
śālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākirad āśugaiḥ
vivyādha ca tadā bhīṣmaṃ vāmapārśve stanāntare
tvaramāṇas tvarākāle kṣatriyarṣabhasattamaḥ
pūrvam abhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ śālvena te nṛpāḥ
vismitāḥ samapadyanta sādhu sādhv iti cābruvan
lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā saṃyuge sarvapārthivāḥ
apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ śālvaṃ narādhipāḥ
kṣatriyāṇāṃ tadā vācaḥ śrutvā parapuraṃjayaḥ
kruddhaḥ śāṃtanavo bhīṣmas tiṣṭha tiṣṭhety abhāṣata
sārathiṃ cābravīt kruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ
yāvad enaṃ nihanmy adya bhujaṃgam iva pakṣirāṭ
tadvacaḥ sārathiḥ śrutvā yatra śālvas tato yayau
na bhetavyaṃ tvayā sūta tasmāt sālvanṛpātmajāt
paśyatas te vadhiṣyāmi sālveśaṃ paśya me balam
patet tvayi śaraḥ kaś cin nāhaṃ sālvasya śaṃtanuḥ
tato 'straṃ vāruṇaṃ samyag yojayām āsa kauravaḥ
tenāśvāṃś caturo 'mṛdnāc chālvarājño narādhipa
astrair astrāṇi saṃvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥ
bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīt tasya sārathim
ardhacandreṇa bāṇena dhanuś ciccheda jahnujaḥ
astreṇa cāpy athaikena nyavadhīt turagottamān
sālvas tu viratho rājan hatāśvo hatasārathiḥ
nikṣipya ca dhanuḥ śrīmān bhūmau tiṣṭhad avāṅmukhaḥ
kanyāhetor naraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā
jitvā visarjayām āsa jīvantaṃ nṛpasattamam
tataḥ śālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha
svarājyam anvaśāc caiva dharmeṇa nṛpatis tadā
rājāno ye ca tatrāsan svayaṃvaradidṛkṣavaḥ
svāny eva te 'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṃjaya
te vanāni ca ramyāṇi śailāṃś ca saritas tathā
atikramya ca rājānaḥ svaṃ svaṃ rājyaṃ pracakramuḥ
bhīṣmaḥ svayaṃvare kanyā vijitya kurusattamaḥ
evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ
nihatyājau nṛpān kāṃś cit kaś cid vidrāvya sainikān
yaśaḥ kīrtiṃ balaṃ dhairyaṃ nṛpāṇām apahṛtya ca
prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ
. . . . . . . . bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā
atikramya ca rājānaḥ svaṃ svaṃ rājyaṃ pracakramuḥ
kurukṣetraṃ puṇyatamaṃ
vicitravīryo dharmātmā praśāsti vasudhām imām
yathā pitāsya kauravyaḥ śaṃtanur nṛpasattamaḥ
so 'cireṇaiva kālena atyakrāman narādhipa
vanāni saritaś caiva śailāṃś ca vividhadrumān
akṣataḥ kṣapayitvārīn saṃkhye 'saṃkhyeyavikramaḥ
ānayām āsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ
snuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥ
yathā duhitaraś caiva pratigṛhya yayau kurūn
āninye sa mahābāhur bhrātuḥ priyacikīrṣayā
tāḥ sarvā guṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyase
bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ
satāṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam
bhrātur vicitravīryasya vivāhāyopacakrame
satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayam ātmavān
vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā
jyeṣṭhā tāsām idaṃ vākyam abravīd dha satī tadā
mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtaḥ patiḥ
tena cāsmi vṛtā pūrvam eṣa kāmaś ca me pituḥ
mayā varayitavyo 'bhūc chālvas tasmin svayaṃvare
etad vijñāya dharmajña tatas tvaṃ dharmam ācara
evam uktas tayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi
cintām abhyagamad vīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ
anyāsaktā tv iyaṃ kanyā jyeṣṭhā kṣātre mayā jitā
vācā dattā manodattā kṛtamaṅgalavācanā
nirdiṣṭā tu parasyaiva sā tyājyā paracintanī
ity uktvā cānumānyaiva bhrātaraṃ svavaśānugam
sa viniścitya dharmajño brāhmaṇair vedapāragaiḥ
anujajñe tadā jyeṣṭām ambāṃ kāśipateḥ sutām
ambikāmbālike bhārye prādād bhrātre yavīyase
bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā
tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ
vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata
vicitravīryaḥ
bhīṣmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ambā
vaiśaṃpāyanaḥ
ambā
yajñasenaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ambā
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
nainām aicchat kathaṃ cana
ambām anyasya kīrtyantīm abravīc cārudarśanām
pratyakṣaphala evaiṣa kāmo 'sādhur nirarthakaḥ
paratantropabhoge mām ārya nāyoktum arhasi
pratiṣṭhitaḥ śaṃtanor vai tāta yasya tvam anvayaḥ
akāmavṛtto dharmātman sādhu manye mataṃ tava
ity uktvāmbāṃ samālokya vidhivad vākyam abravīt
visṛṣṭā hy asi gaccha tvaṃ yathākāmam anindite
nāniyojye samartho 'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam
anyabhāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayed gṛhe
atas tvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām
aham apy ūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi
na saṃbandhas tad āvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃ cana
ity uktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā
nirdiṣṭā hi śanai rājan sālvarājapuraṃ prati
athāmbā sālvam āgamya sābravīn manasā vṛtā
purā nirdiṣṭabhāvā tvām āgatāsmi varānana
devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivan māṃ samudyatām
tayaivam uktaḥ sālvo 'pi prahasann idam abravīt
nirjitāsīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu
anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt
na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām
ity uktā sā samāgamya bhīṣmaṃ punar athābravīt
ambābravīt tato bhīṣmaṃ tvayāhaṃ sahasā hṛtā
kṣatradharmam avekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ
yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayec chauryasaṃpadā
rājñaḥ sarvān vinirjitya sa tām udvāhayed dhruvam
atas tvam eva bhartā me tvayāhaṃ nirjitā yataḥ
tasmād vahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā
ūrdhvaretā hy aham iti pratyuvāca punaḥ punaḥ
bhīṣmaṃ sā cābravīd ambā yathājaiṣīs tathā kuru
evam anvagamad bhīṣmaṃ ṣaṭ samāḥ puṣkarekṣaṇā
ūrdhvaretās tv ahaṃ bhadre vivāhavimukho 'bhavam
tam eva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ
anyasaktaṃ kimarthaṃ tvam ātmānam avadaḥ purā
anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayet svagṛhe na hi
nāham udvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase
vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatām iti
bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājan gṛhṇīṣva mām iti
nāhaṃ gṛhṇāmy anyajitām iti sālvanirākṛtā
ūrdhvaretās tv aham iti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā
ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ
gamanāgamanenaivam anaiṣīt ṣaṭ samā nṛpa
aśrubhir bhūmim ukṣantī śocantī sā manasvinī
pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā
śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā
varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā
sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm
pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade
saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā
pādāṅguṣṭhena sātiṣṭhad akampanta tataḥ surāḥ
tasyās tat tu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam
vismitaś caiva hṛṣṭaś ca tasyānugrahabuddhimān
anantaseno bhagavān kumāro varadaḥ prabhuḥ
mānayan rājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam
eṣā puṣkariṇī divyā yathāvat samupasthitā
ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati
etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati
so 'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati
anyapūrveti māṃ sālvo nābhinandati bāliśaḥ
sāhaṃ dharmāc ca kāmāc ca vihīnā śokadhāriṇī
apatiḥ kṣatriyān sarvān ākrandāmi samantataḥ
iyaṃ vaḥ kṣatriyā mālā yā bhīṣmaṃ nihaniṣyati
ahaṃ ca bhāryā tasya syāṃ yo bhīṣmaṃ ghātayiṣyati
tasyāś caṅkramyamāṇāyāḥ samāḥ pañca gatāḥ parāḥ
nābhavac charaṇaṃ kaś cit kṣatriyo bhīṣmajād bhayāt
agacchat somakaṃ sāmbā pāñcāleṣu yaśasvinam
satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ satyadharmaparāyaṇam
sā sabhādvāram āgamya pāñcālair abhirakṣitam
pāñcālarājam ākrandat pragṛhya subhujā bhujau
bhīṣmeṇa hanyamānāṃ māṃ majjantīm iva ca hrade
yajñasenābhidhāveha pāṇim ālambya ceśvara
tena me sarvadharmāś ca ratibhogāś ca kevalāḥ
ubhau ca lokau kīrtiś ca samūlau saphalau hṛtau
krośanty evaṃ na vindāmi rājanyaṃ śaraṇaṃ kva cit
kiṃ nu niḥkṣatriyo loko yatrānātho 'vasīdati
samāgamya tu rājāno mayoktā rājasattamāḥ
ikṣvākūṇāṃ tu ye vṛddhāḥ pāñcālānāṃ ca ye varāḥ
tvatprasādād vivāhe 'smin mā dharmo mā parājayet
prasīda yajñaseneha gatir me bhava somaka
jānāmi tvāṃ bodhayāmi rājaputri viśeṣataḥ
yathāśakti yathādharmaṃ balaṃ saṃdhārayāmy aham
anyasmāt pārthivād yat te bhayaṃ syāt pārthivātmaje
tasyāpanayane hetuṃ saṃvidhātum ahaṃ prabhuḥ
na hi śāṃtanavasyāhaṃ mahāstrasya prahāriṇaḥ
īśvaraḥ kṣatriyāṇāṃ hi balaṃ dharmo 'nuvartate
sā sādhu vraja kalyāṇi na māṃ bhīṣmo dahed balāt
na hi bhīṣmād ahaṃ dharmaṃ śakto dātuṃ kathaṃ cana
ity uktā srajam āsajya dvāri rājño vyapādravat
vyudastāṃ sarvalokeṣu tapasā saṃśitavratām
tām anvagacchad drupadaḥ sāntvaṃ jalpan punaḥ punaḥ
srajaṃ gṛhāṇa kalyāṇi na no vairaṃ prasañjaya
evam eva tvayā kāryam iti sma pratikāṅkṣate
na tu tasyānyathā bhāvo daivam etad amānuṣam
yaś caināṃ srajam ādāya svayaṃ vai pratimokṣate
sa bhīṣmaṃ samare hantā mama dharmapraṇāśanam
tāṃ srajaṃ drupado rājā kaṃ cit kālaṃ rarakṣa saḥ
tato visrambham āsthāya tūṣṇīm etām upaikṣata
tāṃ śikhaṇḍiny abadhnāt tu bālā pitur avajñayā
tāṃ pitā tv atyajac chīghraṃ trasto bhīṣmasya kilbiṣāt
iṣīkaṃ brāhmaṇaṃ bhītā sābhyagacchat tapasvinam
gaṅgādvāri tapasyantaṃ tuṣṭihetos tapasvinī
upacārābhituṣṭas tām abravīd ṛṣisattamaḥ
gaṅgādvāre vibhajanaṃ bhavitā nacirād iva
tatra gandharvarājānaṃ tumburuṃ priyadarśanam
ārādhayitum īhasva samyak paricarasva tam
aham apy atra sācivyaṃ kartāsmi tava śobhane
taṃ tadācara bhadraṃ te sa te śreyo vidhāsyati
tato vibhajanaṃ tatra gandharvāṇām avartata
tatra dvāv avaśiṣyetāṃ gandharvāv amitaujasau
tayor ekaḥ samīkṣyaināṃ strībubhūṣur uvāca ha
idaṃ gṛhṇīṣva puṃliṅgaṃ vṛṇe strīliṅgam eva te
niyamaṃ cakratus tatra strī pumāṃś caiva tāv ubhau
tataḥ pumān samabhavac chikhaṇḍī paravīrahā
strī bhūtvā hy apacakrāma sa gandharvo mudānvitaḥ
labdhvā tu mahatīṃ prītiṃ yājñasenir mahāyaśāḥ
tato budbudakaṃ gatvā punar astrāṇi so 'karot
tatra cāstrāṇi divyāni kṛtvā sa sumahādyutiḥ
svadeśam abhisaṃpede pāñcālaṃ kurunandana
so 'bhivādya pituḥ pādau maheṣvāsaḥ kṛtāñjaliḥ
uvāca bhavatā bhīṣmān na bhetavyaṃ kathaṃ cana
ambāyāṃ nirgatāyāṃ tu bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā
nyāyena kārayām āsa rājño vaivāhikīṃ kriyām
ambikāmbālike caiva pariṇīyāgnisaṃnidhau
te cāpi bṛhatī śyāme nīlakuñcitamūrdhaje
raktatuṅganakhopete pīnaśroṇipayodhare
ātmanaḥ pratirūpo 'sau labdhaḥ patir iti sthite
vicitravīryaṃ kalyāṇaṃ pūjayām āsatus tu te
anyonyaṃ prītisakte ca ekabhāvāv iva sthite
sa cāśvirūpasadṛśo devasattvaparākramaḥ
sarvāsām eva nārīṇāṃ cittapramathano 'bhavat
tābhyāṃ saha samāḥ sapta viharan pṛthivīpatiḥ
vicitravīryas taruṇo yakṣmāṇaṃ samapadyata
suhṛdāṃ yatamānānām āptaiḥ saha cikitsakaiḥ
jagāmāstam ivādityaḥ kauravyo yamasādanam
dharmātmā sa tu gāṅgeyaś cintāśokaparāyaṇaḥ
pretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyag akārayat
rājño vicitravīryasya satyavatyā mate sthitaḥ
ṛtvigbhiḥ sahito bhīṣmaḥ sarvaiś ca kurupuṃgavaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī
putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata
samāśvāsya snuṣe te ca bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam
mātā satyavatī bhīṣmam uvāca vadatāṃ varam
dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca māninī
prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyam abravīt
duḥkhārditā tu śokena majjantīva ca sāgare
śaṃtanor dharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ
tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ ca pratiṣṭhitam
bhrātā vicitravīryas te bhūtānām antam eyivān
yathā karma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam
yathā cāyur dhruvaṃ satye tvayi dharmas tathā dhruvaḥ
vettha dharmāṃś ca dharmajña samāsenetareṇa ca
vividhās tvaṃ śrutīr vettha vettha vedāṃś ca sarvaśaḥ
vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye
pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayor iva
tasmāt subhṛśam āśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara
kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tac chrutvā kartum arhasi
mama putras tava bhrātā vīryavān supriyaś ca te
bāla eva gataḥ svargam aputraḥ puruṣarṣabha
ime mahiṣyau bhrātus te kāśirājasute śubhe
rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata
dharmyam etat paraṃ jñātvā
tayor utpādayāpatyaṃ saṃtānāya kulasya naḥ
. . . . . . . . saṃtānakulavardhanam
manniyogān mahābhāga dharmaṃ kartum ihārhasi
rājye caivābhiṣicyasva bhāratān anuśādhi ca
dārāṃś ca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān
agnihotraṃ trayo vedāḥ saṃtānam api cākṣayam
eṣā trayī tu saṃproktā svargamokṣaphalapradā
tathocyamāno mātrā ca suhṛdbhiś ca paraṃtapaḥ
pratyuvāca sa dharmātmā dharmyam evottaraṃ vacaḥ
asaṃśayaṃ paro dharmas tvayā mātar udāhṛtaḥ
tvam apatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parām
rājyārthe nābhiṣicyeyaṃ nopeyāṃ jātu maithunam
bhavatyā matam ājñāya kṛtam etad vrataṃ mayā
jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetos tvadantare
sa satyavati satyaṃ te pratijānāmy ahaṃ punaḥ
parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ
yad vāpy adhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃ cana
tyajec ca pṛthivī gandham āpaś ca rasam ātmanaḥ
jyotis tathā tyajed rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet
prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketus tathoṣṇatām
tyajec chabdaṃ tathākāśaḥ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet
vikramaṃ vṛtrahā jahyād dharmaṃ jahyāc ca dharmarāṭ
na tv ahaṃ satyam utsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃ cana
tan na jātv anyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye
amaratvasya vā hetos trailokyasadanasya vā
evam uktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā
mātā satyavatī bhīṣmam uvāca tadanantaram
jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama
icchan sṛjethās trīṃl lokān anyāṃs tvaṃ svena tejasā
jānāmi caiva satyaṃ tan madarthaṃ yad abhāṣathāḥ
āpaddharmam avekṣasva vaha paitāmahīṃ dhuram
yathā te kulatantuś ca dharmaś ca na parābhavet
suhṛdaś ca prahṛṣyeraṃs tathā kuru paraṃtapa
ātmanaś ca hitaṃ tāta priyaṃ ca mama bhārata
lālapyamānāṃ tām evaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm
dharmād apetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo 'bravīd idam
rājñi dharmān avekṣasva mā naḥ sarvān vyanīnaśaḥ
satyāc cyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate
śaṃtanor api saṃtānaṃ yathā syād akṣayaṃ bhuvi
tat te dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam
śrutvā taṃ pratipadyethāḥ prājñaiḥ saha purohitaiḥ
āpaddharmārthakuśalair lokatantram avekṣya ca
bhīṣma uvāca
jāmadagnyena rāmeṇa pitur vadham amṛṣyatā
rājā paraśuhastena
kruddhena ca mahābhāge haihayādhipatir hataḥ
. . . . . . . . hehayasya mahātmanaḥ
śatāni daśa bāhūnāṃ nikṛttāny arjunasya vai
punaś ca dhanur ādāya mahāstrāṇi pramuñcatā
nirdagdhaṃ kṣatram asakṛd rathena jayatā mahīm
evam uccāvacair astrair bhārgaveṇa mahātmanā
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā
evaṃ niḥkṣatriye loke kṛte tena maharṣiṇā
tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ
utpāditāny apatyāni brāhmaṇair niyatātmabhiḥ
pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam
dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃs tāḥ samabhyayuḥ
loke 'py ācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ
tataḥ punaḥ samuditaṃ kṣatraṃ samabhavat tadā
imaṃ caivātra vakṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
athotathya iti khyāta āsīd dhīmān ṛṣiḥ purā
mamatā nāma tasyāsīd bhāryā paramasaṃmatā
utathyasya yavīyāṃs tu purodhās tridivaukasām
bṛhaspatir bṛhattejā mamatāṃ so 'nvapadyata
uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam
antarvatnī ahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatām iti
ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāv eva bṛhaspate
autathyo vedam atraiva ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata
amogharetās tvaṃ cāpi nūnaṃ bhavitum arhasi
tasmād evaṃgate 'dya tvam upāramitum arhasi
evam uktas tayā samyag bṛhattejā bṛhaspatiḥ
kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum
saṃbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdham akāmayā
utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho 'bhyabhāṣata
bhos tāta kanyasa vade dvayor nāsty atra saṃbhavaḥ
amoghaśukraś ca bhavān pūrvaṃ cāham ihāgataḥ
amogharetāś ca bhavān na pīḍāṃ kartum arhati
aśrutvaiva tu tad vākyaṃ garbhasthasya bṛhaspatiḥ
jagāma maithunāyaiva mamatāṃ cārulocanām
śukrotsargaṃ tato buddhvā tasyā garbhagato muniḥ
padbhyām ārodhayan mārgaṃ śukrasya ca bṛhaspateḥ
sthānam aprāptam atha tac chukraṃ pratihataṃ tadā
papāta sahasā bhūmau tataḥ kruddho bṛhaspatiḥ
śaśāpa taṃ tataḥ kruddha evam ukto bṛhaspatiḥ
utathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavān ṛṣiḥ
yasmāt tvam īdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati
evam āttha vacas tasmāt tamo dīrghaṃ pravekṣyasi
sa vai dīrghatamā nāma śāpād ṛṣir ajāyata
bṛhaspater bṛhatkīrter bṛhaspatir ivaujasā
jātyandho vedavit prājñaḥ patnīṃ lebhe svavidyayā
taruṇīṃ rūpasaṃpannāṃ pradveṣīṃ nāma brāhmaṇīm
sa putrāñ janayām āsa gautamādīn mahāyaśāḥ
ṛṣer utathyasya tadā saṃtānakulavṛddhaye
dharmātmā ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ
godharmaṃ saurabheyāc ca so 'dhītya nikhilaṃ muniḥ
prāvartata tathā kartuṃ śraddhāvāṃs tam aśaṅkayā
tato vitathamaryādaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamāḥ
kruddhā mohābhibhūtās te sarve tatrāśramaukasaḥ
aho 'yaṃ bhinnamaryādo nāśrame vastum arhati
tasmād enaṃ vayaṃ sarve pāpātmānaṃ tyajāmahe
ity anyonyaṃ samābhāṣya te dīrghatamasaṃ munim
patnī
bhīṣmaḥ
patnī
dīrghatamāḥ
bhīṣmaḥ
putralābhāc ca sā patnī na tutoṣa patiṃ tadā
pradviṣantīṃ patir bhāryāṃ kiṃ māṃ dveṣṭīti cābravīt
patir bhāryānubharaṇād bhartā ceti prakīrtyate
ahaṃ tvāṃ bharaṇaṃ kṛtvā jātyandhaṃ sasutā sadā
nityakālaṃ śrameṇārtā na bhareyaṃ mahātapaḥ
tasyās tad vacanaṃ śrutvā ṛṣiḥ kopasamanvitaḥ
pratyuvāca tataḥ patnīṃ pradveṣīṃ sasutāṃ tadā
nīyatāṃ kṣatriyakule dhanārthī tvaṃ bhaviṣyasi
tvayā dattaṃ dhanaṃ vipra neccheyaṃ duḥkhakārakam
yatheṣṭaṃ kuru viprendra na bhareyaṃ yathā purā
adya prabhṛti maryādā mayā loke pratiṣṭhitā
eka eva patir nāryā yāvajjīvaṃ parāyaṇam
mṛte jīvati vā tasmin nāparaṃ prāpnuyān naram
abhigamya paraṃ nārī patiṣyati na saṃśayaḥ
apatīnāṃ tu nārīṇām adya prabhṛti pātakam
yady asti ced dhanaṃ sarvaṃ vṛthābhogā bhavantu tāḥ
akīrtiḥ parivādaś ca nityakālaṃ bhavantu vai
tasya tad vacanaṃ śrutvā brāhmaṇī bhṛśakopitā
gaṅgām ānīyatām eṣa putrā ity evam abravīt
lobhamohābhibhūtās te putrās taṃ gautamādayaḥ
kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan
na syād andhaś ca vṛddhaś ca bhartavyo 'yam iti sma te
karmaṇy atha tataḥ krūre teṣāṃ buddhir ajāyata
cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmur atho gṛhān
so 'nusrotas tadā rājan plavamāna ṛṣis tataḥ
jagāma subahūn deśān andhas tenoḍupena ha
taṃ tu rājā balir nāma sarvadharmaviśāradaḥ
apaśyan majjanagataḥ srotasābhyāśam āgatam
jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ
jñātvā cainaṃ sa vavre 'tha putrārthaṃ manujarṣabha
taṃ pūjayitvā rājarṣir viśrāntaṃ munim abravīt
saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada
putrān dharmārthakuśalān utpādayitum arhasi
evam uktaḥ sa tejasvī taṃ tathety uktavān ṛṣiḥ
tasmai sa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇot tadā
andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha
svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇot tadā
tasyāṃ kākṣīvadādīn sa śūdrayonāv ṛṣir vaśī
janayām āsa dharmātmā putrān ekādaśaiva tu
kākṣīvadādīn putrāṃs tān dṛṣṭvā sarvān adhīyataḥ
mudā ca tān balī rājā dṛṣṭvā kakṣīvadādikān
uvāca tam ṛṣiṃ rājā mamaita iti vīryavān
nety uvāca maharṣis taṃ mamaivaita iti bruvan
śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava
avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ hi me
tataḥ prasādayām āsa punas tam ṛṣisattamam
baliḥ sudeṣṇāṃ bhāryāṃ ca tasmai tāṃ prāhiṇot punaḥ
tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu spṛṣṭvā devīm athābravīt
bhaviṣyati kumāras te tejasvī satyavāg iti
tatrāṅgo nāma rājarṣiḥ sudeṣṇāyām ajāyata
aṅgo vaṅgaḥ kaliṅgaś ca puṇḍraḥ suhmaś ca te sutāḥ
teṣāṃ deśāḥ samākhyātāḥ svanāmakathitā bhuvi
aṅgasyāṅgo 'bhavad deśo vaṅgo vaṅgasya ca smṛtaḥ
kaliṅgaviṣayaś caiva kaliṅgasya ca sa smṛtaḥ
puṇḍrasya puṇḍrāḥ prakhyātāḥ suhmāḥ suhmasya ca smṛtāḥ
evaṃ baleḥ purā vaṃśaḥ prakhyāto vai maharṣijaḥ
evam anye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi
jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ
etac chrutvā tvam apy atra mātaḥ kuru yathepsitam
bhīṣma uvāca
punar bharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye
vakṣyāmi niyataṃ mātas tan me nigadataḥ śṛṇu
brāhmaṇo guṇavān kaś cid dhanenopanimantryatām
vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayet prajāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā
vihasantīva savrīḍam idaṃ vacanam abravīt
satyavatī
bhīṣmaḥ
satyavatī
bhīṣmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā dharmyaṃ hetvarthasaṃhitam
mātā satyavatī bhīṣmaṃ punar evābhyabhāṣata
aucathyam adhikṛtyedam aṅgaṃ ca yad udāhṛtam
paurāṇī śrutir ity eṣā prāptakālam idaṃ kuru
tvaṃ hi putra kulasyāsya jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca bhārata
yathā ca te pitur vākyaṃ mama kāryaṃ tavānagha
mama putras tava bhrātā yavīyān supriyaś ca te
bāla eva gataḥ svargaṃ bhārato bharatarṣabha
ime mahiṣyau tasyeha kāśirājasute ubhe
rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata
dharmam etat paraṃ jñātvā saṃtānāya kulasya ca
ābhyāṃ mama niyogāt tu dharmaṃ caritum arhasi
asaṃśayaṃ paro dharmas tvayā mātaḥ prakīrtitaḥ
tvam apy etāṃ pratijñāṃ tu vettha yā paramā mayi
jānīṣe yat tadā vṛttaṃ śulkahetos tvadantare
tat satyavati satyaṃ vai punar eva bravīmi te
tan na jātv anyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye
parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ
yad vābhyadhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ parityaje
tyajec ca pṛthivī gandham āpaś ca rasam uttamam
jyotiś ca paramaṃ rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet
tyajec ca ghoṣam ākāśaḥ somaḥ śītatvam utsṛjet
prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketur athoṣṇatām
vṛtrahā vikramaṃ jahyād dharmaṃ jahyāc ca dharmarāṭ
amaratvasya vā hetos trailokyasadanasya vā
utsṛjeyam ahaṃ prāṇān na tu satyaṃ kathaṃ cana
jānāmi tvayi dharmajña satyaṃ satyavatāṃ vara
icchaṃs tvam iha lokāṃs trīn sṛjer anyān ariṃdama
yathā tu vaḥ kulaṃ caiva dharmaś ca na parābhavet
suhṛdaś ca suhṛṣṭāḥ syus tathā tvaṃ kartum arhasi
tvam eva kulavṛddhāsi gauravaṃ tu paraṃ tvayi
sopāyaṃ kulasaṃtāne vaktum arhasi naḥ param
striyo hi paramaṃ guhyaṃ dhārayanti kule kule
puruṣāṃś cāpi māyābhir bahvībhir upagṛhṇate
sā satyavati saṃpaśya dharmaṃ satyaparāyaṇe
yathā na jahyāṃ satyaṃ ca na sīdec ca kulaṃ hi naḥ
satyam etan mahābāho yathā vadasi bhārata
viśvāsāt te pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca
vaiśaṃpāyanaḥ
evam uktvā tato bhīṣmaṃ taṃ mātā pratyabhāṣata
rocate me vacas tubhyaṃ mamāpi vacanaṃ śṛṇu
na te śakyam anākhyātum āpad dhīyaṃ tathāvidhā
tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ
yat tvaṃ vakṣyasi tat kāryam asmābhir iti me matiḥ
yan me bālye purā vṛttaṃ kumāryās tac chṛṇuṣva me
tasmān niśamya vākyaṃ me kuruṣva yad anantaram
śṛṇu bhīṣma vaco mahyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
na ca visrambhakathitaṃ bhavān sūcitum arhati
yas tu rājā vasur nāma śrutas te bharatarṣabha
tasya śuklād ahaṃ matsyā dhṛtā kukṣau purā kila
mātaraṃ me jalād dhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit
māṃ tu svagṛham ānīya duhitṛtve hy akalpayat
dharmayuktasya dharmātman pitur āsīt tarī mama
sā kadā cid ahaṃ tatra gatā prathamayauvane
atārayaṃ janaṃ tatra pāragāminam añjasā
atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ
ājagāma tarīṃ dhīmāṃs tariṣyan yamunāṃ nadīm
sa tāryamāṇo yamunāṃ mām upetyābravīt tadā
sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu
uktvā janmakulaṃ mahyaṃ nāsi dāśasuteti ca
tam ahaṃ śāpabhītā ca pitur bhītā ca bhārata
varair asulabhair uktā na pratyākhyātum utsahe
prekṣya tāṃs tu mahābhāgān pare pāre ṛṣīn sthitān
yamunātīravinyastān pradīptān iva pāvakān
purastād aruṇaś caiva taruṇaḥ saṃprakāśate
yenaiṣā tāmravastreva dyauḥ kṛtā pravijṛmbhitā
uktamātro mayā tatra nīhāram asṛjat prabhuḥ
parāśaraḥ satyadhṛtir dvīpe ca yamunāmbhasi
abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśam ānayat
tamasā lokam āvṛtya naugatām eva bhārata
matsyagandho mahān āsīt purā mama jugupsitaḥ
tam apāsya śubhaṃ gandham imaṃ prādāt sa me muniḥ
kanyātvaṃ ca dadau prītaḥ punar vidvāṃs tapodhanaḥ
tasya vīryam ahaṃ dṛṣṭvā tathā yuktaṃ mahātmanaḥ
vismitā vyathitā caiva prādām ātmānam eva ca
vasiṣṭhena samānītā yājñavalkyādayo dvijāḥ
kṛtvā vivāhaṃ me sarve pratijagmur yathāgatam
tatas tadā mahātmā sa kanyāyāṃ mayi bhārata
prahṛṣṭo 'janayat putraṃ dvīpa eva parāśaraḥ
himaṃ caivāsṛjad dhīmān dvīpaṃ ca yamunāmbhasi
tataḥ pitā vasuś caiva pitaraś ca tapodhanāḥ
tato mām āha sa munir garbham utsṛjya māmakam
dvīpe 'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi
evam uktvā gataḥ so 'tha ṛṣiḥ paramadharmavit
mamāpi prasavo jātas tatkṣaṇād eva bhārata
pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahān ṛṣiḥ
kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ
yo vyasya vedāṃś caturas tapasā bhagavān ṛṣiḥ
loke vyāsatvam āpede kārṣṇyāt kṛṣṇatvam eva ca
satyavādī śamaparas tapasvī dagdhakilbiṣaḥ
sadyotpannaḥ sa tu mahān saha pitrā tato gataḥ
sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyute
bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇam apatyaṃ janayiṣyati
sa hi mām uktavāṃs tatra smareḥ kṛtyeṣu mām iti
taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvam icchasi
tava cānumate kāmam ābhyām utpādayet prajāḥ
tava hy anumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ
vicitravīryakṣetreṣu putrān utpādayiṣyati
ity uktamātre bhīṣmas tu mūrdhny añjalikṛto 'hṛṣat
sarvavit sarvakartā ca yady etat tat karoti ca
maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt
deśakālau tu jānāmi kriyatām arthasiddhaye
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca trīn etān yo 'nupaśyati
artham arthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam
kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītān pṛthak pṛthak
śubhaṃ śubhānubaṃdhaṃ ca tāṃś caiva trividhān punaḥ
yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati sa buddhimān
punaḥ punar yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati
sa buddhimān manuṣyeṣu sa naraḥ kṛtsnakarmakṛt
tad idaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ
uktaṃ bhavatyā yac chreyaḥ paramaṃ rocate mama
tatas tasmin pratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana
kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayām āsa vai munim
tasyāḥ sa cintitaṃ jñātvā satyavatyā mahātapāḥ
sa vedān vibruvan dhīmān mātur vijñāya cintitam
prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana
tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavair abhiṣicya ca
mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam
tām adbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣir abhivādya ca
mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanam abravīt
bhavatyā yad abhipretaṃ tad ahaṃ kartum āgataḥ
śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava
tasmai pūjāṃ tato 'kārṣīt purodhāḥ paramarṣaye
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhivan mantrapūrvakam
pūjito mantrapūrvaṃ tu vidhivat prītim āpa saḥ
tam āsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalam avyayam
ācacakṣe krameṇāsmai tadartham abhicintitam
satyavaty abhivīkṣyainam uvācedam anantaram
mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave
teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ
vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ
vicitravīryo brahmarṣe tathā me 'varajaḥ sutaḥ
yathaiva pitṛto bhīṣmas tathā tvam api mātṛtaḥ
bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase
ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayan satyavikramaḥ
buddhiṃ na kurute 'patye tathā rājyānuśāsane
sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ saṃtānāya kulasya ca
bhīṣmasya cāsya vacanān niyogāc ca mamānagha
anukrośāc ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca
ānṛśaṃsyena yad brūyāṃ tac chrutvā kartum arhasi
yavīyasas tava bhrātur bhārye surasutopame
rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ
tayor utpādayāpatyaṃ samartho hy asi putraka
anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca
vyāsa uvāca
vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparam eva ca
yathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ
tasmād ahaṃ tvanniyogād dharmam uddiśya kāraṇam
īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hy etat purātanam
bhrātuḥ putrān pradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān
vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭam iha yan mayā
saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ
na hi mām avratopetā upeyāt kā cid aṅganā
na hi mām arhataḥ prāptum aśuddhe kosalātmaje
evaṃ satyavatī dharmaṃ paramaṃ jñātum arhasi
satyavaty uvāca
yathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṃ tathā kuru
arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭir na devatāḥ
. . . . . . . . prajānāthā vinaśyati
naśyanti ca kriyāḥ sarvāḥ
katham arājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho
tasmād garbhaṃ samādhatsva bhīṣmas taṃ vardhayiṣyati
vyāsa uvāca
yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipram akālikam
virūpatāṃ me sahatām etad asyāḥ paraṃ vratam
yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ
adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām
tasya cāpi śataṃ putrā bhavitāro na saṃśayaḥ
goptāraḥ kuruvaṃśasya bhavatyāḥ śokanāśanāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā mahātejā vyāsaḥ satyavatīṃ tadā
śayane tv atha kausalyā śucivastrā svalaṃkṛtā
samāgamanam ākāṅkṣann iti so 'ntarhito muniḥ
tato 'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatām
dharmyam arthasamāyuktam uvāca vacanaṃ hitam
kausalye dharmatantraṃ yad bravīmi tvāṃ nibodha me
bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt
vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam
bhīṣmo buddhim adān me 'tra dharmasya ca vivṛddhaye
ahaṃ tvām adya vakṣyāmi buddhyā niścitya bhāmini
śrutvā tu tadvacaḥ subhru kartum arhasi nānyathā
sā ca buddhis tavādhīnā putri jñātaṃ mayeti ha
naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punar eva samuddhara
garbhaṃ dhāraya kalyāṇi devarasya mahātmanaḥ
putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham
sa hi rājyadhuraṃ gurvīm udvakṣyati kulasya naḥ
evam uktvā tu sā devī snuṣāṃ satyavatī tadā
sā dharmato 'nunīyaināṃ kathaṃ cid dharmacāriṇīm
bhojayām āsa viprāṃś ca devarṣīn atithīṃs tathā
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātām ṛtau tadā
saṃveśayantī śayane śanakair vākyam abravīt
kausalye devaras te 'sti so 'dya tvānupravekṣyati
apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe āgamiṣyati
śvaśrvās tad vacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe
sācintayat tadā bhīṣmam anyāṃś ca kurupuṃgavān
tataḥ suptajanaprāye niśīthe bhagavān ṛṣiḥ
tato 'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāg ṛṣiḥ
dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṃ praviveśa ha
satyavatyā niyuktas tu satyavāg ṛṣisattamaḥ
jagāma tasyāḥ śayanaṃ vipule tapasi sthitaḥ
tasya kṛṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca locane
babhrūṇi caiva śmaśrūṇi dṛṣṭvā devī nyamīlayat
taṃ samīkṣya tu kausalyā duṣprekṣyam atathocitā
virūpam iti vitrastā saṃkucyāsīn nimīlitā
virūpo hi jaṭī cāpi durvarṇaḥ puruṣaḥ kṛśaḥ
sugandhetaragandhaś ca sarvathā duṣpradharṣaṇaḥ
saṃbabhūva tayā rātrau mātuḥ priyacikīrṣayā
bhayāt kāśisutā taṃ tu nāśaknod abhivīkṣitum
tato niṣkrāntam āsādya mātā putram athābravīt
apy asyāṃ guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati
ity uktaḥ so 'bravīn mātaḥ kumāro mātṛdoṣataḥ
andho nāgāyutaprāṇo bhaviṣyaty ambikodarāt
niśamya tad vaco mātur vyāsaḥ paramabuddhimān
provācātīndriyajñāno vidhinā saṃpracoditaḥ
nāgāyutasamaprāṇo vidvān rājarṣisattamaḥ
mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhir bhaviṣyati
tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ
kiṃ tu mātuḥ sa vaiguṇyād andha eva bhaviṣyati
tasya tad vacanaṃ śrutvā mātā putram athābravīt
alabdhalābhaḥ putro 'yaṃ yady andho vai bhaviṣyati
asya vaṃśasya goptāraṃ satāṃ śokavināśanam
tasmād avarajaṃ putraṃ janayānyaṃ narādhipam
bhrātur bhāryāparā ceyaṃ rūpayauvanaśālinī
asyām utpādayāpatyaṃ manniyogād guṇādhikam
nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatir anurūpas tapodhana
jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam
dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātum arhasi
sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahātapāḥ
sāpi kālena kausalyā suṣuve 'ndhaṃ tam ātmajam
ambālikāṃ samādhāya tasyāṃ satyavatī sutam
bhūyo niyojayām āsa saṃtānāya kulasya vai
viṣaṇṇāmbālikā sādhvī niṣaṇṇā śayanottame
ko nv eṣyatīti dhyāyantī niyatā saṃpratīkṣate
dhṛtarāṣṭra yatas tena dhṛtarāṣṭras tato 'bhavat
punar eva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ
ṛṣim āvāhayat satyā yathāpūrvam aninditā
tatas tenaiva vidhinā maharṣis tām apadyata
ambālikām athābhyāgād ṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sāpi tam
viṣaṇṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata
tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya pārthiva
vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanam abravīt
yasmāt pāṇḍutvam āpannā virūpaṃ prekṣya mām api
tasmād eṣa sutas tubhyaṃ pāṇḍur eva bhaviṣyati
nāma cāsya tad eveha bhaviṣyati śubhānane
ity uktvā sa nirākrāmad bhagavān ṛṣisattamaḥ
tato niṣkrāntam ālokya satyā putram abhāṣata
apy asya guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati
kumāro brūhi me putra asty atra bhavitā śubhaḥ
śaśaṃsa sa punar mātre tasya bālasya pāṇḍutām
tam uvāca tato mātā apy atra bhavitā śubhaḥ
kumāro brūhi me tattvam ṛṣis tāṃ pratyuvāca ha
bhaviṣyati suvikrāntaḥ kumāro dikṣu viśrutaḥ
pāṇḍutvaṃ varṇatas tasya mātṛdoṣād bhaviṣyati
taṃ mātā punar evānyam ekaṃ putram ayācata
tatheti ca maharṣis tāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata
tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālam ajījanat
pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānam iva śriyā
tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ
tasya putrā maheṣvāsā janiṣyantīha pañca vai
ity uktvā mātaraṃ tatra so 'bhivādya jagāma ha
munau yāte 'mbikā putraṃ mahābhāgam asūyata
dhṛtarāṣṭraṃ mahāprājñaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram
anujāmbālikā tatra putraṃ kāle vyajāyata
pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānaṃ śriyāvṛtam
tayor janmakriyāḥ sarvā yathāvad anupūrvaśaḥ
kārayām āsa vai bhīṣmo brāhmaṇair vedapāragaiḥ
andhaṃ dṛṣṭvāmbikāputraṃ jātaṃ satyavatī sutam
kausalyārthe samāhūya putram anyam ayācata
andho 'yam anyam icchāmi kausalyātanayaṃ śubham
evam ukto maharṣis tāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata
niyatā yadi kausalyā bhaviṣyati punaḥ śubhā
bhaviṣyati kumāro 'syāṃ dharmaśāstrārthatattvavit
tāṃ samādhāya vai bhūyaḥ snuṣāṃ satyavatī tadā
ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat
sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya tam
nākarod vacanaṃ devyā bhayāt surasutopamā
tataḥ svair bhūṣaṇair dāsīṃ bhūṣayitvāpsaropamām
preṣayām āsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā
dāsī ṛṣim anuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca
saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha
upacāreṇa śīlena rūpayauvanasaṃpadā
vāgbhāvopapradānena gātrasaṃsparśanena ca
kāmopabhogena tu sa tasyāṃ tuṣṭim agād ṛṣiḥ
tayā sahoṣito rātriṃ maharṣiḥ prīyamāṇayā
uttiṣṭhann abravīd enām abhujiṣyā bhaviṣyasi
ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śrīmān udaram āgataḥ
dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ
sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ
dhṛtarāṣṭrasya ca bhrātā pāṇḍoś cāmitabuddhimān
dharmo vidurarūpeṇa śāpāt tasya mahātmanaḥ
māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ
kṛṣṇadvaipāyano 'py etat satyavatyai nyavedayat
pralambham ātmanaś caiva śūdrāyāḥ putrajanma ca
sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punar mātrā sametya ca
tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata
evaṃ vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanād api
jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ
teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam
kuravo 'tha kurukṣetraṃ sarvaṃ trayam avardhata
gandhavatyā tathaivokto dharmarūpaṃ sutaṃ prati
nāham asmi punar yoktuṃ śakto mātaḥ sutaṃ prati
janamejaya uvāca
kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpam upeyivān
kasya śāpāc ca brahmarṣe śūdrayonāv ajāyata
vaiśaṃpāyana uvāca
babhūva brāhmaṇaḥ kaś cin māṇḍavya iti viśrutaḥ
dhṛtimān sarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ
sa tīrthayātrāṃ vicarañ jagāma ca yadṛcchayā
saṃnikṛṣṭāni tīrthāni grāmāṇāṃ yāni kāni cit
tatrāśramapadaṃ kṛtvā vasati sma mahāmuniḥ
sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ
ūrdhvabāhur mahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ
tasya kālena mahatā tasmiṃs tapasi tiṣṭhataḥ
tam āśramapadaṃ prāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ
anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhir bharatarṣabha
tām eva vasatiṃ jagmus tadgrāmāl loptrahāriṇaḥ
te tasyāvasathe loptraṃ nidadhuḥ kurusattama
nidhāya ca bhayāl līnās tatraivānvāgate bale
teṣu līneṣv atho śīghraṃ tatas tad rakṣiṇāṃ balam
tataḥ śīghrataraṃ rājaṃs tadā rājabalaṃ mahat
yasminn āvasathe śete sa muniḥ saṃśitavrataḥ
ājagāma tato 'paśyaṃs tam ṛṣiṃ taskarānugāḥ
tam apṛcchaṃs tato rājaṃs tathāvṛttaṃ tapodhanam
katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama
tena gacchāmahe brahman pathā śīghrataraṃ vayam
tathā tu rakṣiṇāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ
na kiṃ cid vacanaṃ rājann avadat sādhv asādhu vā
tatas te rājapuruṣā vicinvānās tadāśramam
dadṛśus tatra saṃlīnāṃs tāṃś corān dravyam eva ca
tataḥ śaṅkā samabhavad rakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati
saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃś caiva nyavedayan
taṃ rājā saha taiś corair anvaśād vadhyatām iti
sa vadhyaghātair ajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ
tatas te śūlam āropya taṃ muniṃ rakṣiṇas tadā
pratijagmur mahīpālaṃ dhanāny ādāya tāny atha
śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ
nirāhāro 'pi viprarṣir maraṇaṃ nābhyupāgamat
dhārayām āsa ca prāṇān ṛṣīṃś ca samupānayat
śūlāgre tapyamānena tapas tena mahātmanā
saṃtāpaṃ paramaṃ jagmur munayo 'tha paraṃtapa
duḥkhitā ṛṣayas tatra āśramasthāś ca taṃ tadā
te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta sarvataḥ
darśayanto yathāśakti tam apṛcchan dvijottamam
bhagavan kena doṣeṇa gantāsi dvijasattama
śrotum icchāmahe brahman kiṃ pāpaṃ kṛtavān asi
yeneha samanuprāptaṃ śūle duḥkhabhayaṃ mahat
tat te dvijavaraśreṣṭha saṃśayaḥ sumahān iha
īdṛśasya dvijaśreṣṭha ugre tapasi vartataḥ
tataḥ sa muniśārdūlas tān uvāca tapodhanān
doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me 'nyo 'parādhyati
taṃ dṛṣṭvā rakṣiṇas tatra tathā bahutithe 'hani
nyavedayaṃs tathā rājñe yathā vṛttaṃ narādhipa
śrutvā ca vacanaṃ teṣāṃ śūlastham ṛṣisattamam
rājā ca tam ṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ
prasādayām āsa tadā śūlastham ṛṣisattamam
yan mayāpakṛtaṃ mohād ajñānād ṛṣisattama
prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhum arhasi
evam uktas tato rājñā prasādam akaron muniḥ
kṛtaprasādo rājā taṃ tataḥ samavatārayat
avatārya ca śūlāgrāt tac chūlaṃ niścakarṣa ha
aśaknuvaṃś ca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide
sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaran muniḥ
kaṇṭhapārśvāntarasthena śaṅkunā munir ācarat
puṣpabhājanadhārī syād iti cintāparo 'bhavat
sa tena tapasā lokān vijigye durlabhān paraiḥ
aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu kathyate
sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit
āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhuḥ
kiṃ nu tad duṣkṛtaṃ karma mayā kṛtam ajānatā
yasyeyaṃ phalanirvṛttir īdṛśy āsāditā mayā
śīghram ācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam
dharma uvāca
pataṃgakānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā
karmaṇas tasya te prāptaṃ phalam etat tapodhana
svalpam eva yathā dattaṃ dānaṃ bahuguṇaṃ bhavet
adharma evaṃ viprarṣe bahuduḥkhaphalapradaḥ
āṇimāṇḍavyaḥ
kasmin kāle mayā tat tu kṛtaṃ brūhi yathātatham
tenokto dharmarājo 'tha bālabhāve tvayā kṛtam
aṇīmāṇḍavya uvāca
alpe 'parādhe vipulo mama daṇḍas tvayā kṛtaḥ
śūdrayonāv ato dharma mānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi
bālo hi dvādaśād varṣāj janmano yat kariṣyati
na bhaviṣyaty adharmo 'tra na prajñāsyati vai diśaḥ
maryādāṃ sthāpayāmy adya loke dharmaphalodayām
ā caturdaśamād varṣān na bhaviṣyati pātakam
pareṇa kurvatām evaṃ doṣa eva bhaviṣyati
vaiśaṃpāyana uvāca
etena tv aparādhena śāpāt tasya mahātmanaḥ
dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāv ajāyata
dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ
dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
sarvato balavān dharmas tato 'pi brāhmaṇo mahān
itīha kathayām āsa bhagavān bādarāyaṇaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭre ca pāṇḍau ca vidure ca mahātmani
teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam
kuravo 'tha kurukṣetraṃ trayam etad avardhata
ūrdhvasasyābhavad bhūmiḥ sasyāni phalavanti ca
yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ
vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ
gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca
vaṇigbhiś cāvakīryanta nagarāṇy atha śilpibhiḥ
śūrāś ca kṛtavidyāś ca santaś ca sukhino 'bhavan
nābhavan dasyavaḥ ke cin nādharmarucayo janāḥ
pradeśeṣv api rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugam avartata
dānakriyādharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ
anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajās tadā
mānakrodhavihīnāś ca janā lobhavivarjitāḥ
anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata
tan mahodadhivat pūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata
dvāratoraṇaniryūhair yuktam abhracayopamaiḥ
prāsādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasaṃnibham
nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu
kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrur muditā janāḥ
uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravas tadā
vispardhamānā vyacaraṃs tathā siddharṣicāraṇaiḥ
nābhavat kṛpaṇaḥ kaś cin nābhavan vidhavāḥ striyaḥ
tasmiñ janapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kṛtāḥ
kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathās tathā
babhūvuḥ sarvarddhiyutās tasmin rāṣṭre sadotsavāḥ
svāhākāraiḥ svadhābhiś ca saṃnivāsaḥ kurūṣitaḥ
bhīṣmeṇa śāstrato rājan sarvataḥ parirakṣite
babhūva ramaṇīyaś ca caityayūpaśatāṅkitaḥ
sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi pratigṛhyābhivardhitaḥ
bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakram avartata
kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām
paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatotsavāḥ
gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa
dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ
dhṛtarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca viduraś ca mahāmatiḥ
janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravat paripālitāḥ
vaidikādhyayane yukto nītiśāstreṣu pāragaḥ
bhīṣmeṇa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro 'bhiṣecitaḥ
dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi
tathaiva gajaśikṣāyām astreṣu vividheṣu ca
arthadharmapradhānāsu vidyāsu vividhāsu ca
gataḥ pāraṃ yadā pāṇḍus tadā senāpatiḥ kṛtaḥ
dhṛtarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṃ na pratyapadyata
avaratvāc ca viduraḥ pāṇḍuś cāsīn mahīpatiḥ
amātyo manujendrasya bāla eva yaśasvinaḥ
praṇetā sarvadharmāṇāṃ bhīṣmeṇa viduraḥ kṛtaḥ
sarvaśāstrārthatattvajño buddhimedhāpaṭur yuvā
bhāvenāgamayuktena sarvaṃ vedayate jagat
pranaṣṭaḥ śaṃtanor vaṃśaḥ bhīṣmeṇa punar uddhṛtaḥ
tato nirvacanaṃ satsu tad idaṃ paripaṭhyate
kausalyā vīrasūḥ strīṇāṃ deśānāṃ kurujāṅgalam
bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam
te trayaḥ kālayogena kumārā janamejaya
avardhanta mahātmāno nandayantaḥ suhṛjjanam
saṃskāraiḥ saṃskṛtās te tu vratādhyayanasaṃyutāḥ
śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam
dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi
tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstre ca pāragāḥ
itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu cābhibho
vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniśramāḥ
pāṇḍur dhanuṣi vikrānto narebhyo 'bhyadhiko 'bhavat
aty anyān balavān āsīd dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
triṣu lokeṣu na tv āsīt kaś cid vidurasaṃmitaḥ
dharmanityas tato rājan dharme ca paramaṃ gataḥ
atha śuśrāva viprebhyo yādavasya mahīpateḥ
rūpayauvanasaṃpannāṃ sutāṃ sāgaragāsutaḥ
subalasya ca kalyāṇīṃ gāndhārādhipateḥ sutām
sutāṃ ca madrarājasya rūpeṇāpratimāṃ bhuvi
pranaṣṭaṃ śaṃtanor vaṃśaṃ samīkṣya punar uddhṛtam
tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣv avartata
vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam
sarvadharmavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam
dhṛtarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṃ na pratyapadyata
karaṇatvāc ca viduraḥ pāṇḍur āsīn mahīpatiḥ
kadā cid atha gāṅgeyaḥ sarvanītiviśāradaḥ
viduraṃ dharmatattvajñaṃ vākyam āha yathocitam
tataḥ kāle bahutithe bhīṣmo viduram abravīt
bhīṣma uvāca
guṇaiḥ samuditaṃ samyag idaṃ naḥ prathitaṃ kulam
aty anyān pṛthivīpālān pṛthivyām adhirājyabhāk
rakṣitaṃ rājabhiḥ pūrvair dharmavidbhir mahātmabhiḥ
notsādam agamac cedaṃ kadā cid iha naḥ kulam
mayā ca satyavatyā ca kṛṣṇena ca mahātmanā
samavasthāpitaṃ bhūyo yuṣmāsu kulatantuṣu
vardhate tad idaṃ putra kulaṃ sāgaravad yathā
tathā mayā vidhātavyaṃ tvayā caiva viśeṣataḥ
śrūyate yādavī kanyā anurūpā kulasya naḥ
subalasyātmajā caiva tathā madreśvarasya ca
kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca sarvaśaḥ
ucitāś caiva saṃbandhe te 'smākaṃ kṣatriyarṣabhāḥ
manye varayitavyās tā ity ahaṃ dhīmatāṃ vara
saṃtānārthaṃ kulasyāsya yad vā vidura manyase
vidura uvāca
bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ
tasmāt svayaṃ kulasyāsya vicārya kuru yad dhitam
vaiśaṃpāyana uvāca
atha śuśrāva viprebhyo gāndhārīṃ subalātmajām
ārādhya varadaṃ devaṃ bhaganetraharaṃ haram
gāndhārī kila putrāṇāṃ śataṃ lebhe varaṃ śubhā
iti śrutvā ca tattvena bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ
tato gāndhārarājasya preṣayām āsa bhārata
acakṣur iti tatrāsīt subalasya vicāraṇā
kulaṃ khyātiṃ ca vṛttaṃ ca buddhyā tu prasamīkṣya saḥ
dadau tāṃ dhṛtarāṣṭrāya gāndhārīṃ dharmacāriṇīm
gāndhārī tv api śuśrāva dhṛtarāṣṭram acakṣuṣam
ātmānaṃ ditsitaṃ cāsmai pitrā mātrā ca bhārata
tataḥ sā paṭṭam ādāya kṛtvā bahuguṇaṃ śubhā
babandha netre sve rājan pativrataparāyaṇā
nātyaśnīyāṃ patim aham ity evaṃ kṛtaniścayā
tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abhyayāt
svasāraṃ parayā lakṣmyā yuktām ādāya kauravān
tāṃ tadā dhṛtarāṣṭrāya dadau paramasatkṛtām
bhīṣmasyānumate caiva vivāhaṃ samakārayat
tato vivāhaṃ cakre 'syā nakṣatre sarvasaṃmate
saubalas tu mahārājā śakuniḥ priyadarśanaḥ
dattvā sa bhaginīṃ vīro yathārhaṃ ca paricchadam
punar āyāt svanagaraṃ bhīṣmeṇa pratipūjitaḥ
gāndhāry api varārohā śīlācāraviceṣṭitaiḥ
tuṣṭiṃ kurūṇāṃ sarveṣāṃ janayām āsa bhārata
gāndhārī sā patiṃ dṛṣṭvā prajñācakṣuṣam īśvaram
aticārād bhṛśaṃ bhītā bhartuḥ sā samacintayat
sā dṛṣṭivinivṛttāpi bhartuś ca samatāṃ yayau
na hi sūkṣme 'py atīcāre bhartuḥ sā vavṛte tadā
vṛttenārādhya tān sarvān pativrataparāyaṇā
vācāpi puruṣān anyān suvratā nānvakīrtayat
tasyāḥ sahodarāḥ kanyāḥ punar eva dadau daśa
gāndhārarājaḥ subalo bhīṣmeṇa varitas tadā
satyavratāṃ satyasenāṃ sudeṣṇāṃ ca susaṃhitām
tejaḥśravāṃ suśravāṃ ca tathaiva nikṛtiṃ śubhām
śaṃbhuvāṃ ca daśārṇāṃ ca gāndhārīr daśa viśrutāḥ
ekāhnā pratijagrāha dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo dhanuṣkrītās tatas tataḥ
adadād dhṛtarāṣṭrāya rājaputrīḥ paraḥ śatam
vaiśaṃpāyana uvāca
śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat
tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi
paitṛṣvaseyāya sa tām anapatyāya vīryavān
agryam agre pratijñāya svasyāpatyasya vīryavān
agrajāteti tāṃ kanyām agryānugrahakāṅkṣiṇe
pradadau kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane
sā niyuktā pitur gehe devatātithipūjane
ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ
tam ugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat
dadhyājyakādibhir nityaṃ vyañjanaiḥ pratyahaṃ śubhā
sahasrasaṃkhyair yogīndraṃ samupācarad uttamā
durvāsā vatsarasyānte dadau mantram anuttamam
tasyai sa pradadau mantram āpaddharmānvavekṣayā
abhicārābhisaṃyuktam abravīc caiva tāṃ muniḥ
abhicārāyutaṃ tasyā ācaṣṭa bhagavān ṛṣiḥ
yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi
tasya tasya prasādena putras tava bhaviṣyati
tathoktā sā tu vipreṇa tena kautūhalāt tadā
raves tasya parīkṣārthaṃ kuntī kanyāpi bhāskaram
kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī
tato ghanāntaraṃ kṛtvā svamārgaṃ tapanas tadā
upatasthe sa tāṃ kanyāṃ pṛthāṃ pṛthulalocanām
avatīrya svamārgāc ca divyamūrtidharaḥ svayam
sā dadarśa tam āyāntaṃ bhāskaraṃ lokabhāvanam
vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tan mahad adbhutam
kunty uvāca
sūrya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
tāṃ samāsādya devas tu vivasvān idam abravīt
ayam asmy asitāpāṅge brūhi kiṃ karavāṇi te
kaś cin me brahmavit prādād varaṃ vidyāṃ ca śatruhan
yad vijijñāsayāhvānaṃ kṛtavaty asmi te vibho
tad asminn aparādhe tvāṃ śirasābhiprasādaye
yoṣito hi sadā rakṣyāḥ svaparāddhāpi nityadā
vedāhaṃ sarvam evaitad yad durvāsā dadau tava
saṃtyajyobhe mānabhaye kriyatāṃ saṃgamo mayā
amoghaṃ darśanaṃ mahyam āhūtaś cāsmi te śubhe
vṛthāhvānād dhi te bhīru doṣo hi syād asaṃśayam
saivam uktā bahuvidhaṃ sāntvaṃ krūraṃ vivasvatā
sā tu naicchad varārohā kanyāham iti pārthiva
bandhupakṣabhayād bhītā lajjayā ca tapasvinī
tām arkaḥ punar evedam abravīd bharatarṣabha
matprasādān na te rājñi bhavitā doṣa ity uta
evam uktvā tu bhagavān kuntibhojasutāṃ tadā
sūryaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
sūryaḥ
kuntī
sūryaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
sābravīd bhagavan kas tvaṃ prādurbhūto mamāgrataḥ
āhūtopasthitaṃ bhadre ṛṣimantreṇa coditam
viddhi māṃ putralābhāya devam arkaṃ śucismite
putras te nirmitaḥ subhru śṛṇu yādṛk śubhānane
āditye kuṇḍale bibhrat kavacaṃ caiva māmakam
śastrāstrāṇām abhedyaṃ ca bhaviṣyati śucismite
nāsya kiṃ cid adeyaṃ ca brāhmaṇebhyo bhaviṣyati
codyamāno mayā cāpi na kṣamaṃ cintayiṣyati
dāsyate sa hi viprebhyo mānī caiva bhaviṣyati
evam uktā tataḥ kuntī gopatiṃ pratyuvāca ha
kanyā pitṛvaśā cāhaṃ puruṣārtho na caiva me
yady evaṃ manyase bhīru kim āhvayasi bhāskaram
yadi mām avajānāsi ṛṣiḥ sa na bhaviṣyati
mantradānena yasya tvam avalepena darpitā
kulaṃ ca te 'dya dhakṣyāmi krodhadīptena cakṣuṣā
prasīda bhagavan mahyam avalepo hi nāsti me
mamaiva parihāryaṃ syāt kanyābhāvasya dūṣaṇam
vyapayātu bhayaṃ te 'dya kumāraṃ prasamīkṣyase
mayā tvaṃ cāpy anujñātā punaḥ kanyā bhaviṣyasi
evam uktā tataḥ kuntī saṃprahṛṣṭatanūruhā
saṃgatā ca tataḥ subhrūr ādityena mahātmanā
prakāśakarmā tapanas tasyāṃ garbhaṃ dadhau tataḥ
ajījanat tato vīraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
āmuktakavacaḥ śrīmān devagarbhaḥ śriyāvṛtaḥ
sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ
ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ
mañjūṣāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ karṇanāmābhisaṃjñitām
prādāc ca tasyāḥ kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ
dattvā ca dadatāṃ śreṣṭho divam ācakrame tataḥ
dṛṣṭvā kumāraṃ jātaṃ sā vārṣṇeyī dīnamānasā
ekāgrā cintayām āsa kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet
gūhamānāpacāraṃ taṃ bandhupakṣabhayāt tadā
utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ salakṣaṇam
tam utsṛṣṭaṃ tadā garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ
putratve kalpayām āsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ
nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāv ubhau
vasunā saha jāto 'yaṃ vasuṣeṇo bhavatv iti
sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūdyato 'bhavat
loke caiva hi vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
ā pṛṣṭhatāpād ādityam upatasthe sa vīryavān
yasmin kāle japann āste sa vīraḥ satyasaṃgaraḥ
nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīt tasmin kāle mahātmanaḥ
karṇaḥ
sūryaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tataḥ kāle tu kasmiṃś cit svapnānte karṇam abravīt
ādityo brāhmaṇo bhūtvā śṛṇu vīra vaco mama
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tvām āgamiṣyati vāsavaḥ
na tasya bhikṣā dātavyā viprarūpī bhaviṣyati
niścayo 'syāpahartuṃ te kavacaṃ kuṇḍale tathā
atas tvāṃ bodhayāmy eṣa smartāsi vacanaṃ mama
śakro māṃ viprarūpeṇa yadi vai yācate dvija
kathaṃ tasmai na dāsyāmi yathā cāsmy avabodhitaḥ
viprāḥ pūjyās tu devānāṃ satataṃ priyam icchatām
taṃ devadevaṃ jānan vai na śaknomy avamantraṇe
yady evaṃ śṛṇu me vīra varaṃ te so 'pi dāsyati
śaktiṃ tvam api yācethāḥ sarvaśatruvighātinīm
evam uktvā dvijaḥ svapne tatraivāntaradhīyata
karṇaḥ prabuddhas taṃ svapnaṃ cintayāno 'bhavat tadā
tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣārthaṃ bhūtabhāvanaḥ
kuṇḍale prārthayām āsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ
evam uktas tadā karṇo brāhmaṇena mahātmanaḥ
karṇaḥ[tu] kuṇḍale bhittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ
utkṛtya vimanāḥ svāṅgāt kavacaṃ rudhirasravam
karṇas tu kuṇḍale chittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ
pratigṛhya tu deveśas tuṣṭas tenāsya karmaṇā
karṇaḥ
aho sāhasam ity āha manasā vāsavo hasan
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
na taṃ paśyāmi yo hy etat karma kartā bhaviṣyati
prīto 'smi karmaṇā tena varaṃ vṛṇu yad icchasi
icchāmi bhagavaddattāṃ śaktiṃ śatrunibarhaṇīm
amoghām apratihatāṃ tvattaḥ suragaṇeśvara
śaktiṃ tasmai dadau śakraḥ vismito vākyam abravīt
devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ san so 'nayā na bhaviṣyati
hatvaikaṃ samare śatruṃ tato mām āgamiṣyati
ity uktvāntardadhe śakro varaṃ dattvā tu tasya vai
purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇa iti śrutam
tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat
vaiśaṃpāyana uvāca
rūpasattvaguṇopetā dharmārāmā mahāvratā
duhitā kuntibhojasya kṛte pitrā svayaṃvare
tāṃ tu tejasvinīṃ kanyāṃ rūpayauvanaśālinīm
nāvṛṇvan pārthivāḥ ke cid atīva strīguṇair yutām
tataḥ sā kuntibhojena rājñāhūya narādhipān
pitrā svayaṃvare dattā duhitā rājasattama
tataḥ sā raṅgamadhyasthaṃ teṣāṃ rājñāṃ manasvinī
dadarśa rājaśārdūlaṃ pāṇḍuṃ bharatasattamam
siṃhadaṃṣṭraṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ mahābalam
patiṃ vavre maheṣvāsaṃ pāṇḍuṃ kuntī yaśasvinī
ādityam iva sarveṣāṃ rājñāṃ pracchādya vai prabhāḥ
tiṣṭhantaṃ rājasamitau puraṃdaram ivāparam
taṃ dṛṣṭvā sānavadyāṅgī kuntibhojasutā śubhā
pāṇḍuṃ naravaraṃ raṅge hṛdayenākulābhavat
tataḥ kāmaparītāṅgī sakṛt pracalamānasā
vrīḍamānā srajaṃ kuntī rājñaḥ skandhe samāsṛjat
taṃ niśamya vṛtaṃ pāṇḍuṃ kuntyā sarve narādhipāḥ
yathāgataṃ samājagmur gajair aśvai rathais tathā
tatas tasyāḥ pitā rājann udvāham akarot prabhuḥ
bhūmipālasahasrāṇāṃ madhye pāṇḍum avindata
sa tayā kuntibhojasya duhitrā kurunandanaḥ
yuyuje 'mitasaubhāgyaḥ paulomyā maghavān iva
yātvā devavratenāpi madrāṇāṃ puṭabhedanam
viśrutā triṣu lokeṣu mādrī madrapateḥ sutā
sarvarājasu vikhyātā rūpeṇāsadṛśī bhuvi
pāṇḍor arthe parikrītā dhanena mahatā tadā
vivāhaṃ kārayām āsa bhīṣmaḥ pāṇḍor mahātmanaḥ
siṃhoraskaṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ manasvinam
pāṇḍuṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ vyasmayanta narā bhuvi
kṛtodvāhas tataḥ pāṇḍur balotsāhasamanvitaḥ
goptā bharatavaṃśasya śrīmān sarvāstrakovidaḥ
jigīṣamāṇo vasudhāṃ yayau śatrūn anekaśaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
kuntyāḥ pāṇḍoś ca rājendra kuntibhojo mahīpatiḥ
kṛtvodvāhaṃ tadā taṃ tu nānāvasubhir arcitam
svapuraṃ preṣayām āsa sa rājā kurusattamam
tato balena mahatā nānādhvajapatākinā
stūyamānaḥ sa cāśībhir brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ
saṃprāpya nagaraṃ rājā pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ
nyaveśayata tāṃ bhāryāṃ kuntīṃ svabhavane prabhuḥ
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rājñaḥ pāṇḍor yaśasvinaḥ
vivāhasyāparasyārthe cakāra matimān matim
so 'mātyaiḥ sthaviraiḥ sārdhaṃ brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ
balena caturaṅgena yayau madrapateḥ puram
tam āgatam abhiśrutya bhīṣmaṃ bāhlīkapuṅgavaḥ
pratyudgamyārcayitvā ca puraṃ prāveśayan nṛpaḥ
dattvā tasyāsanaṃ śubhraṃ pādyam arghyaṃ tathaiva ca
madhuparkaṃ ca madreśaḥ papracchāgamane 'rthitām
taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ kurūdvahaḥ
āgataṃ māṃ vijānīhi varārthinam ariṃdama
śrūyate bhavataḥ sādhvī svasā mādrī yaśasvinī
tām ahaṃ varayiṣyāmi pāṇḍor arthe yaśasvinīm
yuktarūpo hi saṃbandhe tvaṃ no rājan vayaṃ tava
etat saṃcintya madreśa gṛhāṇāsmān yathāvidhi
tam evaṃvādinaṃ bhīṣmaṃ pratyabhāṣata madrapaḥ
na hi me 'nyo varas tvattaḥ śreyān iti matir mama
pūrvaiḥ pravartitaṃ kiṃ cit kule 'smin nṛpasattamaiḥ
sādhu vā yadi vāsādhu tan nātikrāntum utsahe
vyaktaṃ tad bhavataś cāpi viditaṃ nātra saṃśayaḥ
na ca yuktaṃ tathā vaktuṃ bhavān dehīti sattama
kuladharmaḥ sa no vīra pramāṇaṃ paramaṃ ca tat
tena tvāṃ na bravīmy etad asaṃdigdhaṃ vaco 'rihan
taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ mahāmatiḥ
dharma eṣa paro rājan svayam uktaḥ svayaṃbhuvā
nātra kaś cana doṣo 'sti pūrvair vidhir ayaṃ kṛtaḥ
viditeyaṃ ca te śalya maryādā sādhusaṃmatā
ity uktvā sa mahātejāḥ śātakumbhaṃ kṛtākṛtam
ratnāni ca vicitrāṇi śalyāyādāt sahasraśaḥ
gajān aśvān rathāṃś caiva vāsāṃsy ābharaṇāni ca
maṇimuktāpravālaṃ ca gāṅgeyo vyasṛjac chubham
tat pragṛhya dhanaṃ sarvaṃ śalyaḥ saṃprītamānasaḥ
dadau tāṃ samalaṃkṛtya svasāraṃ kauravarṣabhe
sa tāṃ mādrīm upādāya bhīṣmaḥ sāgaragāsutaḥ
ājagāma puraṃ dhīmān praviṣṭo gajasāhvayam
tata iṣṭe 'hani prāpte muhūrte sādhusaṃmate
jagrāha vidhivat pāṇiṃ mādryāḥ pāṇḍur narādhipaḥ
tato vivāhe nirvṛtte sa rājā kurunandanaḥ
sthāpayām āsa tāṃ bhāryāṃ śubhe veśmani bhāvinīm
sa tābhyāṃ vyacarat sārdhaṃ bhāryābhyāṃ rājasattamaḥ
kuntyā mādryā ca rājendro yathākāmaṃ yathāsukham
tataḥ sa kauravo rājā vihṛtya tridaśā niśāḥ
jigīṣayā mahīṃ pāṇḍur niścakrāma purāt prabho
sa bhīṣmapramukhān vṛddhān abhivādya praṇamya ca
dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravyaṃ tathānyān kurusattamān
āmantrya prayayau rājā taiś caivābhyanumoditaḥ
maṅgalācārayuktābhir āśīrbhiś cābhinanditaḥ
gajavājirathaughena balena mahatāgamat
sa rājā devarājābho vijigīṣur vasuṃdharām
hṛṣṭapuṣṭabalaḥ prāyāt pāṇḍuḥ śatrūn anekaśaḥ
pūrvam āgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ
pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā
tataḥ senām upādāya pāṇḍur nānāvidhadhvajām
prabhūtahastyaśvarathāṃ padātigaṇasaṃkulām
āgaskṛt sarvavīrāṇāṃ vairī sarvamahībhṛtām
goptā magadharāṣṭrasya dārvo rājagṛhe hataḥ
tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni balāni ca
pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ
tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu bharatarṣabha
svabāhubalavīryeṇa kurūṇām akarod yaśaḥ
taṃ śaraughamahājvālam astrārciṣam ariṃdamam
pāṇḍupāvakam āsādya vyadahyanta narādhipāḥ
te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ
pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā karakarmasu yojitāḥ
tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ
tam ekaṃ menire śūraṃ deveṣv iva puraṃdaram
taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ
upājagmur dhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca
maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā
goratnāny aśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān
kharoṣṭramahiṣāṃś caiva yac ca kiṃ cid ajāvikam
tat sarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ
tad ādāya yayau pāṇḍuḥ punar muditavāhanaḥ
harṣayiṣyan svarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam
śaṃtano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ
pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ
ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca
te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadāḥ kṛtāḥ
ity abhāṣanta rājāno rājāmātyāś ca saṃgatāḥ
abhyanandanta vai pāṇḍum āśīrvādaiḥ pṛthagvidhaiḥ
pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha
pratyudyayus taṃ saṃprāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ
te nadūram ivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ
āvṛtaṃ dadṛśur lokaṃ hṛṣṭā bahuvidhair janaiḥ
nānāyānasamānītai ratnair uccāvacais tathā
hastyaśvaratharatnaiś ca gobhir uṣṭrair athāvikaiḥ
nāntaṃ dadṛśur āsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ
so 'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ
yathārhaṃ mānayām āsa paurajānapadān api
pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam
putram āsādya bhīṣmas tu harṣād aśrūṇy avartayat
sa tūryaśatasaṃghānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ
harṣayan sarvaśaḥ paurān viveśa gajasāhvayam
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ svabāhuvijitaṃ dhanam
bhīṣmāya satyavatyai ca mātre copajahāra saḥ
vidurāya ca vai pāṇḍuḥ preṣayām āsa tad dhanam
suhṛdaś cāpi dharmātmā dhanena samatarpayat
tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaḥ kausalyāṃ ca yaśasvinīm
śubhaiḥ pāṇḍujitai ratnais toṣayām āsa bhārata
nananda mātā kausalyā tam apratimatejasam
jayantam iva paulomī pariṣvajya nararṣabham
tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ
. . . . . . . . pāṇḍor bāhuvinirjitaiḥ
asaṃkhyeyair dhanai rājā . . . . . . . .
aśvamedhaśatair īje dhṛtarāṣṭro mahāmakhaiḥ
saṃprayuktaś ca kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha
jitatandrīs tadā pāṇḍur babhūva vanagocaraḥ
hitvā prāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca
araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayāparaḥ
sa caran dakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavato gireḥ
uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca
rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane vasan
kareṇvor iva madhyasthaḥ śrīmān pauraṃdaro gajaḥ
bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam
vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstravidaṃ nṛpam
devo 'yam ity amanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ
tasya kāmāṃś ca bhogāṃś ca narā nityam atandritāḥ
upajahrur vanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa coditāḥ
atha pāraśavīṃ kanyāṃ devakasya mahīpateḥ
rūpayauvanasaṃpannāṃ sa śuśrāvāpagāsutaḥ
tatas tu varayitvā tām ānāyya puruṣarṣabhaḥ
vivāhaṃ kārayām āsa vidurasya mahāmateḥ
tasyāṃ cotpādayām āsa viduraḥ kurunandanaḥ
putrān vinayasaṃpannān ātmanaḥ sadṛśān guṇaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ janamejaya
dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyām ekaś cāpi śatāt paraḥ
pāṇḍoḥ kuntyāṃ ca mādryāṃ ca pañca putrā mahārathāḥ
devebhyaḥ samapadyanta saṃtānāya kulasya vai
janamejaya uvāca
kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama
kiyatā caiva kālena teṣām āyuś ca kiṃ param
kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat
kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm
ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro 'tyavartata
kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍos tena mahātmanā
samutpannā daivatebhyaḥ pañca putrā mahārathāḥ
etad vidvan yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana
kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu
vaiśaṃpāyana uvāca
kṣucchramābhipariglānaṃ dvaipāyanam upasthitam
toṣayām āsa gāndhārī vyāsas tasyai varaṃ dadau
sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatam ātmanaḥ
tataḥ kālena sā garbhaṃ dhṛtarāṣṭrād athāgrahīt
gāndhāryām āhite garbhe pāṇḍur ambālikāsutaḥ
agacchat paramaṃ duḥkham apatyārtham ariṃdama
garbhiṇyām atha gāndhāryāṃ pāṇḍuḥ paramaduḥkhitaḥ
mṛgābhiśāpād ātmānaṃ śocann uparatakriyaḥ
sa gatvā tapasā siddhiṃ viśvāmitro yathā bhuvi
dehanyāse kṛtamanā idaṃ vacanam abravīt
saṃvatsaradvayaṃ taṃ tu gāndhārī garbham āhitam
aprajā dhārayām āsa tatas tāṃ duḥkham āviśat
śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam
udarasyātmanaḥ sthairyam upalabhyānvacintayat
ajñātaṃ dhṛtarāṣṭrasya yatnena mahatā tataḥ
sodaraṃ pātayām āsa gāndhārī duḥkhamūrcchitā
tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā
dvivarṣasaṃbhṛtāṃ kukṣau tām utsraṣṭuṃ pracakrame
atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat
tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ
tato 'bravīt saubaleyīṃ kim idaṃ te cikīrṣitam
sā cātmano mataṃ satyaṃ śaśaṃsa paramarṣaye
jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham
duḥkhena parameṇedam udaraṃ pātitaṃ mayā
śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā
iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai
vyāsa uvāca
evam etat saubaleyi naitaj jātv anyathā bhavet
vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā
ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣipram eva vidhīyatām
svanugupteṣu deśeṣu rakṣā caiva vidhīyatām
śītābhir adbhir aṣṭhīlām imāṃ ca pariṣiñcata
vaiśaṃpāyana uvāca
sā sicyamānā aṣṭhīlā abhavac chatadhā tadā
aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ pṛthag eva tu
ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃ pate
tataḥ kuṇḍaśataṃ tatra ānāyya tu mahān ṛṣiḥ
māṃsapeśyās tadā rājan kramaśaḥ kālaparyayāt
tatas tāṃs teṣu kuṇḍeṣu garbhān avadadhe tadā
svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ ca vyadadhāt tataḥ
śaśāsa caiva kṛṣṇo vai garbhāṇāṃ rakṣaṇaṃ tadā
śaśāsa caiva bhagavān kālenaitāvatā punaḥ
vighaṭṭanīyāny etāni kuṇḍānīti sma saubalīm
ahnottarā kumārās te kuṇḍebhyas tu samutthitāḥ
ity uktvā bhagavān vyāsas tathā pratividhāya ca
jagāma tapase dhīmān himavantaṃ śiloccayam
evaṃ saṃdiśya kauravya kṛṣṇadvaipāyanas tadā
jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ
jajñe krameṇa caitena teṣāṃ duryodhano nṛpaḥ
janmatas tu pramāṇena jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ
tadākhyātaṃ tu bhīṣmāya vidurāya ca dhīmate
yasminn ahani durdharṣo jajñe duryodhanas tadā
tasminn eva mahābāhur jajñe bhīmo 'pi vīryavān
sa jātamātra evātha dhṛtarāṣṭrasuto nṛpa
rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca
taṃ kharāḥ pratyabhāṣanta gṛdhragomāyuvāyasāḥ
vātāś ca pravavuś cāpi digdāhaś cābhavat tadā
jātamātre sute tasmin dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam
duryodhane jātamātre dikṣu sarvāsu bhārata
kravyādāḥ prāṇadan ghorāḥ śivāś cāśivanisvanāḥ
vavarṣa rudhiraṃ devo bhayam āvedayan mahat
etasminn antare rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
samānīya bahūn viprān bhīṣmaṃ viduram eva ca
anyāṃś ca suhṛdo rājan kurūn sarvāṃs tathaiva ca
yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ
prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasmin vācyam asti naḥ
ayaṃ tv anantaras tasmād api rājā bhaviṣyati
etad dhi brūta me satyaṃ yad atra bhavitā dhruvam
asmiñ jāte nimittāni śaṃsanti hy aśivaṃ mahat
ato bravīmi vidura drutaṃ māṃ bhayam āviśat
vākyasyaitasya nidhane dikṣu sarvāsu bhārata
kravyādāḥ prāṇadan ghorāḥ śivāś cāśivaśaṃsinaḥ
lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ
te 'bruvan brāhmaṇā rājan viduraś ca mahāmatiḥ
yathemāni nimittāni ghorāṇi manujādhipa
utthitāni sute jāte jyeṣṭhe te puruṣarṣabha
eṣa duryodhano rājā śyāmaḥ piṅgalalocanaḥ
na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatriyāntaṃ kariṣyati
vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutas tava
tasya śāntiḥ parityāge puṣṭyā tv apanayo mahān
śatam ekonam apy astu putrāṇāṃ te mahīpate
tyajainam ekaṃ śāntiṃ cet kulasyecchasi bhārata
ekena kuru vai kṣemaṃ lokasya ca kulasya ca
tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
sa tathā vidureṇoktas taiś ca sarvair dvijottamaiḥ
na cakāra tathā rājā putrasnehasamanvitaḥ
tataḥ putraśataṃ sarvaṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva
māsamātreṇa saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā
gāndhāryāṃ kliśyamānāyām udareṇa vivardhatā
dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ vaiśyā paryacarat kila
tasmin saṃvatsare rājan dhṛtarāṣṭrān mahāyaśāḥ
jajñe dhīmāṃs tatas tasyāṃ yuyutsuḥ karaṇo nṛpa
evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ
mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikātha duḥśalā
yuyutsuś ca mahātejā vaiśyāputraḥ pratāpavān
dhṛtarāṣṭrasya rājendra yathā te kathitaṃ mayā
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
vyāsa uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām āditaḥ kathitaṃ tvayā
ṛṣeḥ prasādāt tu śataṃ na ca kanyā prakīrtitā
vaiśyāputro yuyutsuś ca kanyā caikā śatādhikā
gāndhārarājaduhitā śataputreti cānagha
uktā maharṣiṇā tena vyāsenāmitatejasā
kathaṃ tv idānīṃ bhagavan kanyāṃ jātāṃ bravīṣi me
yadi bhāgaśataṃ peśī kṛtā tena maharṣiṇā
na prajāsyati ced bhūyaḥ saubaleyī kathaṃ cana
kathaṃ tu saṃbhavas tasyā duḥśalāyā vadasva me
yathārham iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam
sādhv ayaṃ praśna uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te
tāṃ māṃsapeśīṃ bhagavān svayam eva mahātapāḥ
śītābhir adbhir āsicya bhāgaṃ bhāgam akalpayat
yo yathā kalpito bhāgas taṃ taṃ dhātryā tadā nṛpa
ghṛtapūrṇeṣu kuṇḍeṣu ekaikaṃ prākṣipat tadā
etasmin nantare sādhvī gāndhārī sudṛḍhavratā
duhitṛsnehasaṃyogam anudhyāya varāṅganā
manasācintayad devī etat putraśataṃ mama
bhaviṣyati na saṃdeho na bravīty anyathā muniḥ
mameyaṃ paramā tuṣṭir duhitā me bhaved yadi
ekā śatādhikā bālā bhaviṣyati kanīyasī
tato dauhitrajāl lokād abāhyo 'sau patir mama
adhikā kila nārīṇāṃ prītir jāmātṛjā bhavet
yadi nāma mamāpi syād duhitaikā śatādhikā
kṛtakṛtyā bhaveyaṃ vai putradauhitrasaṃvṛtā
yadi satyaṃ tapas taptaṃ dattaṃ vāpy athavā hutam
guravas toṣitā vāpi tathāstu duhitā mama
etasminn eva kāle tu kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam
vibhajya tāṃ tadā peśīṃ bhagavān ṛṣisattamaḥ
gaṇayitvā śataṃ pūrṇam aṃśānām āha saubalīm
pūrṇaṃ putraśataṃ tv etan na mithyā vāg udāhṛtā
daivayogād ayaṃ bhāga ekaḥ śiṣṭaḥ śatāt paraḥ
eṣā te subhage kanyā bhaviṣyati yathepsitā
tato 'nyaṃ ghṛtakumbhaṃ tu samānāyya mahātapāḥ
taṃ cāpi prākṣipat tatra kanyābhāgaṃ tapodhanaḥ
etat te kathitaṃ rājan duḥśalājanma bhārata
brūhi rājendra kiṃ bhūyo vartayiṣyāmi te 'nagha
janamejaya uvāca
jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ teṣāṃ nāmadheyāni cābhibho
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya
vaiśaṃpāyana uvāca
duryodhano yuyutsuś ca rājan duḥśāsanas tathā
duḥsaho duḥśalaś caiva jalasaṃdhaḥ samaḥ sahaḥ
vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ
durmarṣaṇo durmukhaś ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca
viviṃśatir vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ
citropacitrau citrākṣaś cārucitraḥ śarāsanaḥ
durmado duṣpragāhaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ
ūrṇanābhaḥ sunābhaś ca tathā nandopanandakau
senāpatiḥ suṣeṇaś ca kuṇḍodaramahodarau
citradhvajaś citrarathaś citrabāhur amitrajit
citrabāṇaś citravarmā suvarmā durvimocanaḥ
ayobāhur mahābāhuś citrāṅgaś citrakuṇḍalaḥ
bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ
ugrāyudho bhīmakarmā kanakāyur dṛḍhāyudhaḥ
citrāyudho niṣaṅgī ca pāśī vṛndārakas tathā
dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ
dṛḍhasaṃdho jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sadaḥsuvāk
ugraśravā aśvasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ
aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durāvaraḥ
ajitaś ca jayantaś ca jayatseno 'tha durjayaḥ
dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavegasuvarcasau
ādityaketur bahvāśī nāgadantograyāyinau
kavacī niṣaṅgī pāśī ca daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ
ugro bhīmaratho vīro vīrabāhur alolupaḥ
bhīmakarmā subāhuś ca bhīmavikrānta eva ca
abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathas trayaḥ
anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ
pramathaś ca pramāthī ca dīrghālātaś ca vīryavān
dīrghadhvajo dīrghabhuja adīrgho dīrgha eva ca
dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ
mahākuṇḍaś ca kuṇḍaś ca kuṇḍajaś citrajas tathā
kuṇḍāśī virajāś caiva duḥśalā ca śatādhikā
etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā
nāmadheyānupūrvyeṇa viddhi janmakramaṃ nṛpa
sarve tv atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
sarve vedavidaś caiva rājaśāstreṣu kovidāḥ
sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ
sarveṣām anurūpāś ca kṛtā dārā mahīpate
dhṛtarāṣṭreṇa samaye samīkṣya vidhivat tadā
duḥśalāṃ samaye rājā sindhurājāya bhārata
jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā
iti putraśataṃ rājan yuyutsuś ca śatādhikaḥ
kanyakā duḥśalā caiva yathāvat kīrtitaṃ mayā
janamejaya uvāca
kathito dhārtarāṣṭrāṇām ārṣaḥ saṃbhava uttamaḥ
amānuṣo mānuṣāṇāṃ bhavatā brahmavittama
nāmadheyāni cāpy eṣāṃ kathyamānāni bhāgaśaḥ
tvattaḥ śrutāni me brahman pāṇḍavānāṃ tu kīrtaya
te hi sarve mahātmāno devarājaparākramāḥ
tvayaivāṃśāvataraṇe devabhāgāḥ prakīrtitāḥ
tasmād icchāmy ahaṃ śrotum atimānuṣakarmaṇām
teṣām ājananaṃ sarvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya
vaiśaṃpāyana uvāca
rājā pāṇḍur mahāraṇye mṛgavyālaniṣevite
vane maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam
tatas tāṃ ca mṛgīṃ taṃ ca rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ
nirbibheda śarais tīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhir āśugaiḥ
sa ca rājan mahātejā ṛṣiputras tapodhanaḥ
bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṃgataḥ
mṛgo ṛṣir mṛgī bhāryā ubhau tau tapasānvitau
remāte vipine bhūtvā niraṅkuśaratekṣaṇau
saṃsaktas tu tayā mṛgyā mānuṣīm īrayan giram
kṣaṇena patito bhūmau vilalāpākulendriyaḥ
mṛga uvāca
kāmamanyuparītāpi buddhyaṅgarahitāpi ca
varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣv abhiratā narāḥ
na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ
vidhiparyāgatān arthān prajñā na pratipadyate
śaśvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata
kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ
pāṇḍur uvāca
śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā
rājñāṃ mṛga na māṃ mohāt tvaṃ garhayitum arhasi
acchadmanāmāyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate
sa eva dharmo rājñāṃ tu tad vidvān kiṃ nu garhase
agastyaḥ satram āsīnaś cacāra mṛgayām ṛṣiḥ
āraṇyān sarvadaivatyān mṛgān prokṣya mahāvane
pramāṇadṛṣṭadharmeṇa katham asmān vigarhase
agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vai vapā hutā
mṛga uvāca
na ripūn vai samuddiśya vimuñcanti purā śarān
na ripūṇāṃ samādhānaṃ parīpsante purātanāḥ
randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate
pāṇḍur uvāca
pramattam apramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā
upāyair iṣubhis tīkṣṇaiḥ kasmān mṛga vigarhase
maithunasthaṃ mahārāja yat tvaṃ hanyā(t) hy akāraṇe
mṛga uvāca
nāhaṃ ghnantaṃ mṛgān rājan vigarhe ātmakāraṇāt
maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me syāt tvayehānṛśaṃsataḥ
sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā
ko hi vidvān mṛgaṃ hanyāc carantaṃ maithunaṃ vane
asyāṃ mṛgyāṃ ca rājendra harṣān maithunam ācaram
puruṣārthaphalaṃ kāntaṃ yat tvayā vitathaṃ kṛtam
pauravāṇām ṛṣīṇāṃ ca teṣām akliṣṭakarmaṇām
vaṃśe jātasya kauravya nānurūpam idaṃ tava
nṛśaṃsaṃ karma sumahat sarvalokavigarhitam
asvargyam ayaśasyaṃ ca adharmiṣṭhaṃ ca bhārata
strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit
nārhas tvaṃ surasaṃkāśa kartum asvargyam īdṛśam
tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāś ca mānavāḥ
nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ
kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha nighnato mām anāgasam
muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa
vasamānam araṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam
tvayāhaṃ hiṃsito yasmāt tasmāt tvām apy asaṃśayam
dvayor nṛśaṃsakartāram avaśaṃ kāmamohitam
jīvitāntakaro bhāva evam evāgamiṣyati
ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasāpratimo muniḥ
vyapatrapan manuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunam ācaram
mṛgo bhūtvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane
gajāśvamahiṣādīnāṃ lajjā nāsti catuṣpadām
lajjāśaṅkābhītihīnaṃ maithunaṃ paramaṃ sukham
tat sukhaṃ dvipadāṃ nāsti vidyate tac catuṣpadām
nṛpāṇāṃ mṛgayā dharmas tatrāpi na vadhaḥ smṛtaḥ
maithunāsaktacittasya mṛgadvandvasya bhūmipa
na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyaty avijānataḥ
mṛgarūpadharaṃ hatvā mām evaṃ kāmamohitam
asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśam eva hi
priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ
tvam apy asyām avasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi
antakāle ca saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā
pretarājavaśaṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam
bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvām anuyāsyati
vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāhaṃ prāpitas tvayā
tathā sukhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ duḥkham abhyāgamiṣyati
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā suduḥkhārto jīvitāt sa vyayujyata
mṛgaḥ pāṇḍuś ca śokārtaḥ kṣaṇena samapadyata
vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam
sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ
pāṇḍur uvāca
satām api kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim
prāpnuvanty akṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ
śaśvad dharmātmanā jāto bāla eva pitā mama
jīvitāntam anuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam
tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāg ṛṣiḥ
kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣād bhagavān mām ajījanat
tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā
tyaktasya devair anayān mṛgayāyāṃ durātmanaḥ
mokṣam eva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat
suvṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām
atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmy asaṃśayam
tasmād eko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau
caran bhaikṣaṃ munir muṇḍaś cariṣyāmi mahīm imām
pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ
na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ
nirāśīr nirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ
na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit
prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ
jaṅgamājaṅgamaṃ sarvam avihiṃsaṃś caturvidham
svāsu prajāsv iva sadā samaḥ prāṇabhṛtāṃ prati
ekakālaṃ caran bhaikṣaṃ kulāni dve ca pañca ca
asaṃbhave vā bhaikṣasya carann anaśanāny api
alpam alpaṃ yathābhojyaṃ pūrvalābhena jātu cit
nityaṃ nāticaraṃl lābhe alābhe sapta pūrayan
alābhe yadi vā lābhe samadarśī mahātapāḥ
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ pradhyāyann ubhayos tayoḥ
na jijīviṣuvat kiṃ cin na mumūrṣuvad ācaran
maraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandan na ca dviṣan
yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ
tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣv avasthitaḥ
tāsu sarvāsv avasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ
saṃparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ
na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ
etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃprakārayā
dehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ
nāhaṃ śvācarite mārge avīryakṛpaṇocite
svadharmāt satatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ
satkṛto 'saktṛto vāpi yo 'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā
upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ
avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata
kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ
āryā satyavatī bhīṣmas te ca rājapurohitāḥ
brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ
pauravṛddhāś ca ye tatra nivasanty asmadāśrayāḥ
prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam
niśamya vacanaṃ bhartur vanavāse dhṛtātmanaḥ
tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām
anye 'pi hy āśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha
āvābhyāṃ saha saṃvastuṃ dharmam āśritya cintitaḥ
āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapo mahat
śarīrasya vimokṣāya dharmaṃ prāpya mahāphalam
tvam eva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṃśayaḥ
praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe
tyaktakāmasukhe hy āvāṃ tapsyāvo vipulaṃ tapaḥ
yadi āvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate
adyaivāvāṃ prahāsyāvo jītivaṃ nātra saṃśayaḥ
pāṇḍur uvāca
yadi vyavasitaṃ hy etad yuvayor dharmasaṃhitam
svavṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām
tyaktagrāmyasukhācāras tapyamāno mahat tapaḥ
valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane
agniṃ juhvann ubhau kālāv ubhau kālāv upaspṛśan
kṛśaḥ parimitāhāraś cīracarmajaṭādharaḥ
śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ
tapasā duścareṇedaṃ śarīram upaśoṣayan
ekāntaśīlī vimṛśan pakvāpakvena vartayan
pitṝn devāṃś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan
vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinām
nāpriyāṇy ācarañ jātu kiṃ punar grāmavāsinām
evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim
kāṅkṣamāṇo 'ham āsiṣye dehasyāsya samāpanāt
vaiśaṃpāyana uvāca
ity evam uktvā bhārye te rājā kauravavaṃśajaḥ
tataś cūḍāmaṇiṃ niṣkam aṅgade kuṇḍalāni ca
mukuṭaṃ hārasūtraṃ ca kaṭibandhaṃ tathaiva ca
vāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇām ābharaṇāni ca
vāhanāni ca mukhyāni śastrāṇi kavacāni ca
hemabhāṇḍāni divyāni paryaṅkāstaraṇāni ca
maṇimuktāpravālāni vasūni vividhāni ca
āsanāni ca mukhyāni bahūni vividhāni ca
pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punar abhāṣata
gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrajito vanam
arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikām
pratasthe sarvam utsṛjya sabhāryaḥ kurupuṃgavaḥ
tatas tasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥ
śrutvā bharatasiṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ
bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ
uṣṇam aśru vimuñcantas taṃ vihāya mahīpatim
yayur nāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvam ādāya tadvacaḥ
te gatvā nagaraṃ rājñe yathāvṛttaṃ mahātmane
kathayāṃ cakrire sarvaṃ dhanaṃ ca vividhaṃ daduḥ
śrutvā ca tebhyas tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍum evānvaśocata
na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit
bhrātṛśokasamāviṣṭas tam evārthaṃ vicintayan
rājaputras tu kauravyaḥ pāṇḍur mūlaphalāśanaḥ
jagāma saha bhāryābhyāṃ tato nāgasabhaṃ girim
sa caitraratham āsādya vāriṣeṇam atītya ca
himavantam atikramya prayayau gandhamādanam
rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiś ca paramarṣibhiḥ
uvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca
indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭam atītya ca
śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata
vaiśaṃpāyana uvāca
tatrāpi tapasi śreṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavān
siddhacāraṇasaṃghānāṃ babhūva priyadarśanaḥ
śuśrūṣur anahaṃvādī saṃyatātmā jitendriyaḥ
svargaṃ gantuṃ parākrāntaḥ svena vīryeṇa bhārata
keṣāṃ cid abhavad bhrātā keṣāṃ cid abhavat sakhā
ṛṣayas tv apare cainaṃ putravat paryapālayan
sa tu kālena mahatā prāpya niṣkalmaṣaṃ tapaḥ
brahmarṣisadṛśaḥ pāṇḍur babhūva bharatarṣabha
vaiśaṃpāyanaḥ
ṛṣayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
amāvāsyāṃ tu sahitā ṛṣayaḥ saśitavratāḥ
brahmāṇaṃ draṣṭukāmās te saṃpratasthur maharṣayaḥ
saṃprasthitān ṛṣīn dṛṣṭvā pāṇḍur vacanam abravīt
bhavantaḥ kva gamiṣyanti brūta me vadatāṃ varāḥ
samavāyo mahān adya brahmaloke mahātmanām
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām
vayaṃ tatra gamiṣyāmo draṣṭukāmāḥ svayaṃbhuvam
pāṇḍum utthāya sahasā gantukāmaṃ maharṣibhiḥ
tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍur vacanam abravīt
aham apy āgamiṣyāmi yatra yūyaṃ gamiṣyatha
svargapāraṃ titīrṣan sa śataśṛṅgād udaṅmukhaḥ
pratasthe saha patnībhyām abruvaṃs tatra tāpasāḥ
upary upari gacchantaḥ śailarājam udaṅmukhāḥ
dṛṣṭavanto girer asya durgān deśān bahūn vayam
vimānaśatasaṃbādhāṃ gītasvananināditām
yakṣarākṣasaguptāni gandharvacaritāni ca
ākrīḍabhūtān devānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā
udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca
mahānadīnitambāṃś ca durgāṃś ca girigahvarān
santi nityahimā deśā nirvṛkṣamṛgapakṣiṇaḥ
santi ke cin mahāvarṣā durgāḥ ke cid durāsadāḥ
atikrāmen na pakṣī yān kuta evetare mṛgāḥ
vāyur eko 'tigād yatra siddhāś ca paramarṣayaḥ
gacchantyau śailarāje 'smin rājaputryau kathaṃ tv ime
na sīdetām aduḥkhārhe mā gamo bharatarṣabha
aprajasya mahābhāga na svargaṃ gantum arhasi
aprajātvaṃ manuṣyendra sādhu mā puṣkarekṣaṇa
pāṇḍur uvāca
aprajasya mahābhāgā na dvāraṃ paricakṣate
svarge tenābhitapto 'ham aprajas tad bravīmi vaḥ
so 'ham ugreṇa tapasā sabhāryas tyaktajīvitaḥ
anapatyo 'pi vindeyaṃ svargam ugreṇa karmaṇā
ṛṇaiś caturbhiḥ saṃyuktā jāyante manujā bhuvi
pitṛdevarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ
etāni tu yathākālaṃ yo na budhyati mānavaḥ
na tasya lokāḥ santīti dharmavidbhiḥ pratiṣṭhitam
yajñaiś ca devān prīṇāti svādhyāyatapasā munīn
putraiḥ śrāddhaiḥ pitṝṃś cāpi ānṛśaṃsyena mānavān
ṛṣidevamanuṣyāṇāṃ parimukto 'smi dharmataḥ
trayāṇām itareṣāṃ tu nāśa ātmani naśyati
pitryād ṛṇād anirmukta idānīm asmi tāpasāḥ
pitryād ṛṇād anirmuktas tena tapye tapodhanāḥ
dehanāśe dhruvo nāśaḥ pitṝṇām eṣa niścayaḥ
pitṝṇām ṛṇanāśād dhi na prajā nāśam ṛcchati
iha tasmāt prajāhetoḥ prajāyante narottamāḥ
yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭas tena mahātmanā
tathaivāsmin mama kṣetre kathaṃ vai saṃbhavet prajā
tāpasā ūcuḥ
asti vai tava dharmātman vidma devopamaṃ śubham
apatyam anaghaṃ rājan vayaṃ divyena cakṣuṣā
daivadiṣṭaṃ naravyāghra karmaṇehopapādaya
akliṣṭaṃ phalam avyagro vindate buddhimān naraḥ
tasmin dṛṣṭe phale tāta prayatnaṃ kartum arhasi
apatyaṃ guṇasaṃpannaṃ labdhvā prītim avāpsyasi
vaiśaṃpāyana uvāca
tac chrutvā tāpasavacaḥ pāṇḍuś cintāparo 'bhavat
ātmano mṛgaśāpena jānann upahatāṃ kriyām
vaiśaṃpāyanaḥ
sa samānīya kuntīṃ ca mādrīṃ ca bharatarṣabha
ācaṣṭa putralābhasya vyuṣṭiṃ sarvakriyādhikām
uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi
apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhād icchanti sādhavaḥ
anunīya tu te samyaṅ mahābrāhmaṇasaṃsadi
brāhmaṇaṃ guṇavantaṃ vai cintayām āsa dharmavit
so 'bravīd vijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm
apatyotpādane yogam āpadi prasamarthayan
apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā
iti kunti vidur dhīrāḥ śāśvataṃ dharmam āditaḥ
iṣṭaṃ dattaṃ tapas taptaṃ niyamaś ca svanuṣṭhitaḥ
sarvam evānapatyasya na pāvanam ihocyate
so 'ham evaṃ viditvaitat prapaśyāmi śucismite
anapatyaḥ śubhāṃl lokān nāvāpsyāmīti cintayan
mṛgābhiśāpān naṣṭaṃ me prajanaṃ hy akṛtātmanaḥ
nṛśaṃsakāriṇo bhīru yathaivopahataṃ tathā
ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭ putrā dharmadarśane
ṣaḍ evābandhudāyādāḥ putrās tāñ śṛṇu me pṛthe
svayaṃjātaḥ praṇītaś ca parikrītaś ca yaḥ sutaḥ
. . . . . . . . tatsamaṃ putrikāsutaḥ
svayaṃjātaḥ kṣatriyaś ca . . . . . . . .
paunarbhavaś ca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaś ca jāyate
dattaḥ krītaḥ kṛtrimaś ca upagacchet svayaṃ ca yaḥ
sahoḍho jātaretāś ca hīnayonidhṛtaś ca yaḥ
pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutam
uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi
apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhaṃ vindanti sādhavaḥ
ātmaśukrād api pṛthe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt
tasmāt praheṣyāmy adya tvāṃ hīnaḥ prajananāt svayam
sadṛśāc chreyaso vā tvaṃ viddhy apatyaṃ yaśasvini
yā hi te bhaginī sādhvī śrutasenā yaśasvinī
uvāha yāṃ tu kaikeyaḥ śāradaṇḍāyanir mahān
śṛṇu kunti kathāṃ cemāṃ śāradaṇḍāyanīṃ prati
yā vīrapatnī gurubhir niyuktāpatyajanmani
puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe
apatyārthe prajālābhe anvagacchac chubhavratā
varayitvā dvijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane 'nalam
karmaṇy avasite tasmin sā tenaiva sahāvasat
tatra trīñ janayām āsa durjayādīn mahārathān
tathā tvam api kalyāṇi brāhmaṇāt tapasādhikāt
manniyogād yata kṣipram apatyotpādanaṃ prati
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktā mahārāja kuntī pāṇḍum abhāṣata
kurūṇām ṛṣabhaṃ vīraṃ tadā bhūmipatiṃ patim
na mām arhasi dharmajña vaktum evaṃ kathaṃ cana
dharmapatnīm abhiratāṃ tvayi rājīvalocana
tvam eva tu mahābāho mayy apatyāni bhārata
vīra vīryopapannāni dharmato janayiṣyasi
svargaṃ manujaśārdūla gaccheyaṃ sahitā tvayā
apatyāya ca māṃ gaccha tvam eva kurunandana
na hy ahaṃ manasāpy anyaṃ gaccheyaṃ tvad ṛte naram
tvattaḥ prativiśiṣṭaś ca ko 'nyo 'sti bhuvi mānavaḥ
imāṃ ca tāvad dharmyāṃ tvaṃ paurāṇīṃ śṛṇu me kathām
pariśrutāṃ viśālākṣa kīrtayiṣyāmi yām aham
vyuṣitāśva iti khyāto babhūva kila pārthivaḥ
purā paramadharmiṣṭhaḥ pūror vaṃśavivardhanaḥ
tasmiṃś ca yajamāne vai dharmātmani mahātmani
upāgamaṃs tato devāḥ sendrāḥ saha maharṣibhiḥ
amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ
vyuṣitāśvasya rājarṣes tato yajñe mahātmanaḥ
devā brahmarṣayaś caiva cakruḥ karma svayaṃ tadā
vyuṣitāśvas tato rājann ati martyān vyarocata
sarvabhūtāny ati yathā tapanaḥ śiśirātyaye
sa vijitya gṛhītvā ca nṛpatīn rājasattamaḥ
prācyān udīcyān madhyāṃś ca dakṣiṇātyān akālayat
aśvamedhe mahāyajñe vyuṣitāśvaḥ pratāpavān
babhūva sa hi rājendro daśanāgabalānvitaḥ
apy atra gāthāṃ gāyanti ye purāṇavido janāḥ
vyuṣitāśve yaśovṛddhe manuṣyendre kurūttama
aprameyam aparyantaṃ vyuṣitāśvo dhanaṃ dadau
vyuṣitāśvaḥ samudrāntāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām
apālayat sarvavarṇān pitā putrān ivaurasān
yajamāno mahāyajñair brāhmaṇebhyo dadau dhanam
anantaratnāny ādāya ājahāra mahākratūn
suṣāva ca bahūn somān somasaṃsthās tatāna ca
āsīt kākṣīvatī cāsya bhāryā paramasaṃmatā
bhadrā nāma manuṣyendra rūpeṇāsadṛśī bhuvi
kāmayām āsatus tau tu parasparam iti śrutiḥ
sa tasyāṃ kāmasaṃmatto yakṣmāṇaṃ samapadyata
tenācireṇa kālena jagāmāstam ivāṃśumān
tasmin prete manuṣyendre bhāryāsya bhṛśaduḥkhitā
aputrā puruṣavyāghra vilalāpeti naḥ śrutam
bhadrā paramaduḥkhārtā tan nibodha narādhipa
nārī paramadharmajña sarvā putravinākṛtā
patiṃ vinā jīvati yā na sā jīvati duḥkhitā
patiṃ vinā mṛtaṃ śreyo nāryāḥ kṣatriyapuṃgava
tvadgatiṃ gantum icchāmi prasīdasva nayasva mām
tvayā hīnā kṣaṇam api nāhaṃ jīvitum utsahe
prasādaṃ kuru me rājann itas tūrṇaṃ nayasva mām
pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sameṣu viṣameṣu ca
tvām ahaṃ naraśārdūla gacchantam anivartinam
chāyevānapagā rājan satataṃ vaśavartinī
bhaviṣyāmi naravyāghra nityaṃ priyahite ratā
adya prabhṛti māṃ rājan kaṣṭā hṛdayaśoṣaṇāḥ
ādhayo 'bhibhaviṣyanti tvad ṛte puṣkarekṣaṇa
abhāgyayā mayā nūnaṃ viyuktāḥ sahacāriṇaḥ
saṃyogā viprayuktā vā pūrvadeheṣu pārthiva
tena me viprayogo 'yam upapannas tvayā saha
viprayuktā tu yā patyā muhūrtam api jīvati
duḥkhaṃ jīvati sā pāpā narakastheva pārthiva
tad idaṃ karmabhiḥ pāpaiḥ pūrvadeheṣu saṃcitam
duḥkhaṃ mām anusaṃprāptaṃ rājaṃs tvadviprayogajam
adya prabhṛty ahaṃ rājan kuśaprastaraśāyinī
bhaviṣyāmy asukhāviṣṭā tvaddarśanaparāyaṇā
darśayasva naravyāghra sādhu mām asukhānvitām
dīnām anāthāṃ kṛpaṇāṃ vilapantīṃ nareśvara
evaṃ bahuvidhaṃ tasyāṃ vilapantyāṃ punaḥ punaḥ
taṃ śavaṃ saṃpariṣvajya vāk kilāntarhitābravīt
uttiṣṭha bhadre gaccha tvaṃ dadānīha varaṃ tava
janayiṣyāmy apatyāni tvayy ahaṃ cāruhāsini
ātmīye ca varārohe śayanīye caturdaśīm
aṣṭamīṃ vā ṛtusnātā saṃviśethā mayā saha
evam uktā tu sā devī tathā cakre pativratā
yathoktam eva tad vākyaṃ bhadrā putrārthinī tadā
sā tena suṣuve devī śavena manujādhipa
trīñ śālvāṃś caturo madrān sutān bharatasattama
tathā tvam api mayy eva manasā bharatarṣabha
śakto janayituṃ putrāṃs tapoyogabalānvayāt
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tayā rājā tāṃ devīṃ punar abravīt
dharmavid dharmasaṃyuktam idaṃ vacanam uttamam
evam etat purā kunti vyuṣitāśvaś cakāra ha
yathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hy āsīd amaropamaḥ
atha tv imaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ tv etaṃ nibodha me
purāṇam ṛṣibhir dṛṣṭaṃ dharmavidbhir mahātmabhiḥ
anāvṛtāḥ kila purā striya āsan varānane
kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāś cārulocane
tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārāt subhage patīn
nādharmo 'bhūd varārohe sa hi dharmaḥ purābhavat
taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥ
adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ
purāṇadṛṣṭo dharmo 'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ
uttareṣu ca rambhoru kuruṣv adyāpi vartate
strīṇām anugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ
nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ
evaṃ tṛṣṇā tu nārīṇāṃ puruṣaṃ puruṣaṃ prati
agamyāgamanaṃ strīṇāṃ nāsti nityaṃ śucismite
putraṃ vā kila pautraṃ vā kāsāṃ cid bhrātaraṃ tathā
rahasīha naraṃ dṛṣṭvā yonir utklidyate tataḥ
etat svābhāvikaṃ strīṇāṃ na nimittakṛtaṃ śubhe
asmiṃs tu loke nacirān maryādeyaṃ śucismite
sthāpitā yena yasmāc ca tan me vistarataḥ śṛṇu
babhūvoddālako nāma maharṣir iti naḥ śrutam
śvetaketur iti khyātaḥ putras tasyābhavan muniḥ
maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣv iti naḥ śrutam
kopāt kamalapatrākṣi yadarthaṃ tan nibodha me
uddālakaḥ
brāhmaṇaḥ
pāṇḍuḥ
śvetaketoḥ pitā devi tapa ugraṃ samāsthitaḥ
grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsv ākāśago 'bhavat
śiśire salilasthāyī saha patnyā mahātapāḥ
uddālakaṃ tapasyantaṃ niyamena samāhitam
tasya putraḥ śvetaketuḥ paricaryāṃ cakāra ha
abhyāgacchad dvijaḥ kaś cid valīpalitasaṃtataḥ
taṃ dṛṣṭvaiva muniḥ prītaḥ pūjayām āsa śāstrataḥ
svāgatena ca pādyena mṛduvākyaiś ca bhārata
śākamūlaphalādyaiś ca vanyair anyair apūjayat
kṣutpipāsāśramair ārtaḥ pūjitas tu maharṣiṇā
viśrānto munim āsādya paryapṛcchad dvijas tadā
uddālaka maharṣe tvaṃ satyaṃ me brūhi mānṛtam
ṛṣiputraḥ kumāro 'yaṃ darśanīyo viśeṣataḥ
tava putram imaṃ manye kṛtakṛtyo 'si tad vada
mama patnī mahāprājña kuśikasya sutā matā
mām evānugatā patnī mama nityam anuvratā
arundhatīva patnīnāṃ tapasā karśitastanī
tasyāṃ jātaḥ śvetaketur mama putro mahātapāḥ
vedavedāṅgavid vipra macchāsanaparāyaṇaḥ
lokajñaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ satyavāg ghṛṇī
apūrvī bhāryayā cārthī vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ
pitryād ṛṇād anirmuktaḥ pūrvam evākṛtastriyaḥ
prajāraṇī tu patnī te kulaśīlasamādhinī
sadṛśī mama gotreṇa vahāmy enāṃ kṣamasva vai
ity uktvā mṛgaśāvākṣīṃ cīrakṛṣṇājināmbarām
yaṣṭyādhāraḥ srastagātro mandacakṣur abuddhimān
svavyāpārām akṣamāṃ tām acittām ātmani dvijaḥ
śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ
jagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt
ṛṣiputras tataḥ kopaṃ cakārāmarṣitas tadā
mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balād iva
tapasā dīptavīryo hi śvetaketur na cakṣame
saṃgṛhya mātaraṃ haste śvetaketur abhāṣata
durbrāhmaṇa vimuñca tvaṃ mātaraṃ me pativratām
ayaṃ pitā me brahmarṣiḥ kṣamāvān brahmavittamaḥ
śāpānugrahayoḥ śaktas tūṣṇīṃbhūto mahāvrataḥ
tasya patnī damopetā mama mātā viśeṣataḥ
pativratāṃ tapovṛddhāṃ sādhvācārair alaṃkṛtām
apradānena te brahman mātṛbhūtāṃ vimuñca me
evam uktvā tu yācantaṃ vimuñceti muhur muhuḥ
pratyavocad dvijo rājann apragalbham idaṃ vacaḥ
apatyārthī śvetaketo vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ
pitā te ṛṇanirmuktas tvayā putreṇa kāśyapa
ṛṇād aham anirmukto vṛddho 'haṃ vigataspṛhaḥ
mama ko dāsyati sutāṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām
prajāraṇīm imāṃ patnīṃ vimuñca tvaṃ mahātapaḥ
ekayā prajayā pitror mātaraṃ te dadāmy aham
evam uktaḥ śvetaketur lajjayā krodham eyivān
kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketum uvāca ha
saṃgṛhya mātaraṃ haste
mā tāta kopaṃ kārṣīs tvam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānām aṅganā bhuvi
yathā gāvaḥ sthitās tāta sve sve varṇe tathā prajāḥ
tathaiva ca kuṭumbeṣu na pramādyanti karhi cit
ṛtukāle tu saṃprāpte bhartāraṃ na jahus tadā
ṛṣiputro 'tha taṃ dharmaṃ śvetaketur na cakṣame
cakāra caiva maryādām imāṃ strīpuṃsayor bhuvi
mānuṣeṣu mahābhāge na tv evānyeṣu jantuṣu
tadā prabhṛti maryādā sthiteyam iti naḥ śrutam
vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya prabhṛti pātakam
bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyaty asukhāvaham
adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ
uttareṣu mahābhāge kuruṣv evaṃ yaśasvinī
bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārīṃ brahmacāriṇīm
pativratām etad eva bhavitā pātakaṃ bhuvi
patyā niyuktā yā caiva patny apatyārtham eva ca
na kariṣyati tasyāś ca bhaviṣyaty etad eva hi
iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt
uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā
tena bhūyas tato dṛṣṭaṃ yasminn arthe nibodha tat
niyuktā patinā bhāryā yady apatyasya kāraṇāt
na kuryāt tat tadā bhīru sainaḥ sumahad āpnuyāt
saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmani
madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭham iti naḥ śrutam
tasmāl lebhe ca sā putram aśmakaṃ nāma bhāminī
bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā
asmākam api te janma viditaṃ kamalekṣaṇe
kṛṣṇadvaipāyanād bhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye
ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai
mamaitad vacanaṃ dharmyaṃ kartum arhasy anindite
ṛtāv ṛtau rājaputri striyā bhartā yatavrate
nātivartavya ity evaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ
śeṣeṣv anyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhati
dharmam etaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate
bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyam eva vā
yad brūyāt tat tathā kāryam iti dharmavido viduḥ
viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananāt svayam
yathāham anavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ
tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe
prasādārthaṃ mayā te 'yaṃ śirasy abhyudyato 'ñjaliḥ
manniyogāt sukeśānte dvijātes tapasādhikāt
putrān guṇasamāyuktān utpādayitum arhasi
tvatkṛte 'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim
tat kuruṣva mahābhāge vacanaṃ dharmasaṃmatam
evam uktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapuraṃjayam
pratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā
adharmaḥ sumahān eṣa strīṇāṃ bharatasattama
yat prasādayate bhartā prasādyaḥ kṣatriyarṣabha
śṛṇu cedaṃ mahābāho mama prītikaraṃ vacaḥ
pitṛveśmany ahaṃ bālā niyuktātithipūjane
ugraṃ paryacaraṃ tatra brāhmaṇaṃ saṃśitavratam
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ
tam ahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayam
sa me 'bhicārasaṃyuktam ācaṣṭa bhagavān varam
mantragrāmaṃ ca me prādād abravīc caiva mām idam
yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi
akāmo vā sakāmo vā sa te vaśam upaiṣyati
tasya tasya prasādāt te rājñi putro bhaviṣyati
ity uktāhaṃ tadā tena pitṛveśmani bhārata
brāhmaṇena vacas tathyaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ
anujñātā tvayā devam āhvayeyam ahaṃ nṛpa
tena mantreṇa rājarṣe yathā syān nau prajā vibho
kuntī
yāṃ me vidyāṃ mahārāja adadāt sa mahāyaśāḥ
tayāhūtaḥ suraḥ putraṃ pradāsyati suropamam
anapatyakṛtaṃ yas te śokaṃ vīra vineṣyati
apatyakāma evaṃ syān mamāpatyaṃ bhaved iti
vipraṃ vā guṇasaṃpannaṃ sarvabhūtahite ratam
anujānīhi bhadraṃ te daivataṃ hi patiḥ striyaḥ
yaṃ tvaṃ vakṣyasi dharmajña devaṃ brāhmaṇam eva ca
yathoddiṣṭaṃ tvayā vīra tat kartāsmi mahābhuja
devāt putraphalaṃ sadyo viprāt kālāntare bhavet
āvāhayāmi kaṃ devaṃ brūhi tattvavidāṃ vara
tvatto 'nujñāpratīkṣāṃ māṃ viddhy asmin karmaṇi sthitām
pāṇḍuḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi tvaṃ no dhātrī kulasya hi
namo maharṣaye tasmai yena datto varas tava
na cādharmeṇa dharmajñe śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ
tasmāt tvaṃ putralābhāya saṃtānāya mamaiva ca
pravaraṃ sarvadevānāṃ dharmam āvāhayābale
pāṇḍunā samanujñātā bhāratena yaśasvinā
matiṃ cakre mahārāja dharmasyāvāhane tadā
pāṇḍur uvāca
adyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhi
dharmam āvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāk
adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃ cana
bhīṣma uvāca
yathāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu
daṇḍasya nayanāt sā hi daṇḍanītir ihocyate
bhūyaṃ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ
asṛjat sarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ
daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ
vidyāś catasraḥ kūṭasthās tāsāṃ bhedavikalpanā
aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś ceti niścayaḥ
arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tu
daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ
etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ
śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatiḥ
vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ
tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam
yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā
tantraṃ brahmalulā nāma tarkavidyā divaukasām
sukhaduḥkhārthajijñāsākārakaś ceti viśrutam
tarkavidyās tathā cāṣṭau saśloko nava vistaraḥ
daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇāṃ yajñasaṃhitāḥ
purāṇasya praṇītāś ca tāvad eveha saṃhitā
dharmaśāstrāṇi tadvācaḥ ekārthā nīti nānyathā
ekārthāni purāṇāni vedāś caikārthasaṃhitāḥ
nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śaṃkaraḥ
provāca bhagavān devaḥ kālajñānāni yāni ca
catuḥṣaṣṭipramāṇānām āyurvedaṃ ca sottaram
aṣṭādaśavikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm
gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān
ity etāḥ śāṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ
punar bhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ
ṛṣibhir devagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ
śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ
vidyāś catasraḥ saṃkṣiptāḥ vedavādāś ca te smṛtāḥ
etāsāṃ pārago yaś ca sa cokto vedapāragaḥ
vidānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ
śakraḥ svāyaṃbhuvaś caiva manuḥ paramadharmavit
brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ
sarvasyānugrahaś caiva vyāso vai vedapāragaḥ
ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādān mādhavasya ca
śaṃkarasya prasādāc ca brahmaṇaś ca kurūdvaha
vedapāraga ity ukto yājñavalkyaś ca sarvaśaḥ
kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ
ṛṣiputrair ṛṣigaṇair bhidyate ''śramikair api
śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ
ādikalpe punaś caiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ
idānīm api vidvadbhiḥ bhidyante ca vikalpakaiḥ
pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī
lokaś cāyaṃ varārohe dharmo 'yam iti maṃsyate
dhārmikaś ca kurūṇāṃ sa bhaviṣyati na saṃśayaḥ
dattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ
dharmādikaṃ hi dharmajñe dharmāntaṃ dharmamadhyamam
apatyam iṣṭaṃ lokeṣu yaśaḥkīrtivivardhanam
tasmād dharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismite
upacārābhicārābhyāṃ dharmam ārādhayasva vai
vaiśaṃpāyana uvāca
sā tathoktā tathety uktvā tena bhartrā varāṅganā
abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇam avartata
vaiśaṃpāyana uvāca
saṃvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya
āhvayām āsa vai kuntī garbhārthaṃ dharmam acyutam
sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha
jānatī dharmam agryaṃ vai mantrair vaśam upānayat
āhūto niyamāt kuntyā sarvabhūtanamaskṛtaḥ
dadṛśe bhagavān dharmaḥ saṃtānārthāya pāṇḍave
tasmin bahumṛge 'raṇye śataśṛṅge nagottame
pāṇḍor arthe mahābhāgā kuntī dharmam upāgamat
ṛtukāle śucisnātā śuklavastrā yaśasvinī
śayyāṃ jagrāha suśroṇī saha dharmeṇa suvratā
jajāpa japyaṃ vidhivad dattaṃ durvāsasā purā
ājagāma tato devo dharmo mantrabalāt tataḥ
vimāne sūryasaṃkāśe kuntī yatra japasthitā
vihasya tāṃ tato brūyāḥ kunti kiṃ te dadāmy aham
sā taṃ vihasyamānāpi putraṃ dehy abravīd idam
saṃgamya sā tu dharmeṇa yogamūrtidhareṇa vai
lebhe putraṃ varārohā sarvaprāṇabhṛtāṃ varam
aindre candrasamāyukte muhūrte 'bhijite 'ṣṭame
divā madhyagate sūrye tithau puṇye 'bhipūjite
samṛddhayaśasaṃ kuntī suṣāva samaye sutam
jātamātre sute tasmin vāg uvācāśarīriṇī
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati na saṃśayaḥ
vikrāntaḥ satyavāk caiva rājā pṛthvyāṃ bhaviṣyati
yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ
bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ
yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ
dhārmikaṃ taṃ sutaṃ labdhvā pāṇḍus tāṃ punar abravīt
prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu
prāhuḥ putrā bahutarāḥ kartavyāḥ karmaviddvijāḥ
tataḥ kuntīm abhikramya śaśāsātīva bhārata
vāyum āvāhayasveti sa devo balavattaraḥ
aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥśreṣṭho divākaraḥ
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhaś ca mārutaḥ
mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhir īḍitam
āvāhaya tvaṃ niyamāt putrārthaṃ varavarṇini
sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavān nṛṣu
bhaviṣyati varārohe balajyeṣṭhā hi bhūmipāḥ
tatas tathoktā patyā tu vāyum evājuhāva sā
tatas tām āgato vāyur mṛgārūḍho mahābalaḥ
kiṃ te kunti dadāmy adya brūhi yat te hṛdi sthitam
sā salajjā vihasyāha putraṃ dehi surottama
balavantaṃ mahākāyaṃ sarvadarpaprabhañjanam
dvitīyenopahāreṇa tenoktavidhinā punaḥ
tair eva niyamaiḥ sthitvā mantragrāmam udairayat
ājagāma tato vāyuḥ kiṃ karomīti cābravīt
lajjānvitā tataḥ kuntī putram aicchan mahābalam
tathāstv iti ca tāṃ vāyuḥ samālabhya divaṃ gataḥ
tasmāj jajñe mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ
tam apy atibalaṃ jātaṃ vāg abhyavadad acyutam
sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto 'yam iti bhārata
jātamātre kumāre tu sarvalokasya pārthivāḥ
mūtraṃ prasusruvuḥ sarve vyathitāś ca prapedire
vāhanāni vyaśīryanta vimuñcanty aśrubindavaḥ
yathānilaḥ samuddhūtaḥ samarthaḥ kampane bhuvaḥ
tathā manyuparītāṅgo bhīmo bhīmaparākramaḥ
idam atyadbhutaṃ cāsīj jātamātre vṛkodare
yad aṅkāt patito mātuḥ śilāṃ gātrair acūrṇayat
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
kathaṃ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro nyapatad girau
kathaṃ tu tena patatā śilā gātrair vicūrṇitā
etad icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ śrotuṃ dvijottama
yathāvad iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam
sādhv ayaṃ praśnam uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te
kuntī tu saha putreṇa yātvā suruciraṃ saraḥ
snātvā tu sutam ādāya daśame 'hani yādavī
daivatāny arcayiṣyantī nirjagāmāśramāt pṛthā
śailābhyāśena gacchantyās tadā bharatasattama
niścakrāma mahāvyāghro jighāṃsur girigahvarāt
tam āpatantaṃ śārdūlaṃ vikṛṣya dhanur uttamam
nirbibheda śaraiḥ pāṇḍus tribhis tridaśavikramaḥ
nādena mahatā tāṃ tu pūrayantaṃ girer guhām
dṛṣṭvā śailam upāroḍhum aicchat kuntī bhayāt tadā
trāsāt tasyāḥ sutas tv aṅkāt papāta bharatarṣabha
parvatasyoparisthāyām adhastād apatac chiśuḥ
sa śilāṃ cūrṇayām āsa vajravad vajricoditaḥ
putrasnehāt tataḥ pāṇḍur abhyadhāvad gires taṭam
kuntī vyāghrabhayodvignā sahasotpatitā kila
nānvabudhyata saṃsuptam utsaṅge sve vṛkodaram
tataḥ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro 'bhyapatad girau
patatā tena śatadhā śilā gātrair vicūrṇitā
tāṃ śilāṃ cūrṇitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍur vismayam āgamat
sa tu janmani bhīmasya vinadantaṃ mahāsvanam
dadarśa giriśṛṅgasthaṃ vyāghraṃ vyāghraparākramaḥ
dārasaṃrakṣaṇārthāya putrasaṃrakṣaṇāya ca
sadā bāṇadhanuṣpāṇir abhavat kurunandanaḥ
maghe candramasā yukte siṃhe cābhyudite gurau
divā madhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśīm
maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam
yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama
duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa
jāte vṛkodare pāṇḍur idaṃ bhūyo 'nvacintayat
kathaṃ nu me varaḥ putro lokaśreṣṭho bhaved iti
daive puruṣakāre ca loko 'yaṃ hi pratiṣṭhitaḥ
tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate
indro hi rājā devānāṃ pradhāna iti naḥ śrutam
aprameyabalotsāho vīryavān amitadyutiḥ
taṃ toṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalam
yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa varīyān bhaviṣyati
amānuṣān mānuṣāṃś ca sa saṃgrāme haniṣyati
karmaṇā manasā vācā tasmāt tapsye mahat tapaḥ
tataḥ pāṇḍur mahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ
dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṃ sāṃvatsaraṃ śubham
ātmanā ca mahābāhur ekapādasthito 'bhavat
ugraṃ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā
ārirādhayiṣur devaṃ tridaśānāṃ tam īśvaram
sūryeṇa saha dharmātmā paryavartata bhārata
taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyabhāṣata
putraṃ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca suhṛdāṃ cārthasādhakam
durhṛdāṃ śokajananaṃ sarvabāndhavanandanam
sutaṃ te 'gryaṃ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam
ity uktaḥ kauravo rājā vāsavena mahātmanā
kuntīṃ rājasutāṃ pāṇḍur apatyārthe 'bhyacodayat
dharmaṃ balaṃ ca niścitya yathā syād iti bhārata
uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ smaran
udarkas tava kalyāṇi tuṣṭo devagaṇeśvaraḥ
dātum icchati te putraṃ yathā saṃkalpitaṃ hṛdā
atimānuṣakarmāṇaṃ yaśasvinam ariṃdamam
nītimantaṃ mahātmānam ādityasamatejasam
durādharṣaṃ kriyāvantam atīvādbhutadarśanam
putraṃ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām
labdhaḥ prasādo devendrāt tam āhvaya śucismite
vaiśaṃpāyanaḥ
jāteṣu dhṛtarāṣṭrasya kumāreṣu mahātmasu
evam uktā tataḥ śakram ājuhāva yaśasvinī
tataḥ paryacarat tena balinā bhagavān api
athājagāma devendro janayām āsa cārjunam
uttarābhyāṃ tu pūrvābhyāṃ phalgunībhyāṃ tato divā
jātas tu phālgune māsi tenāsau phalgunaḥ smṛtaḥ
jātamātre kumāre tu vāg uvācāśarīriṇī
. . . . . . . . sarvabhūtapraharṣiṇī
sūtake vartamānāṃ tāṃ . . . . . . . .
mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā
śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cāśramavāsinām
kuntīm ābhāṣya vispaṣṭam uvācedaṃ śucismitām
kārtavīryasamaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ
eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ
tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati
eṣa śakra ivājeyo yaśas te prathayiṣyati
adityā viṣṇunā prītir yathābhūd abhivardhitā
tathā viṣṇusamaḥ prītiṃ vardhayiṣyati te 'rjunaḥ
eṣa madrān vaśe kṛtvā kurūṃś ca saha kekayaiḥ
cedikāśikarūṣāṃś ca kurulakṣma sudhāsyati
etasya bhujavīryeṇa trāsitāḥ sarvaśatravaḥ
nivātakavacāḥ sarve prahāsyanti ca jīvitam
hiraṇyapuram ārujya nihaniṣyati saṃyuge
pulomāyās tu tanayān kālakeyāṃś ca sarvaśaḥ
gatvottarāṃ diśaṃ vīro vijitya yudhi pārthivān
dhanaratnaugham amitam ānayiṣyati pāṇḍavaḥ
etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ
medasā sarvabhūtānāṃ tṛptiṃ yāsyati vai parām
grāmaṇīś ca mahīpālān eṣa jitvā mahābalaḥ
bhrātṛbhiḥ sahito vīras trīn medhān āhariṣyati
jāmadagnyasamaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ
eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ
eṣa yuddhe mahādevaṃ toṣayiṣyati śaṃkaram
astraṃ pāśupataṃ nāma tasmāt tuṣṭād avāpsyati
nivātakavacā nāma daityā vibudhavidviṣaḥ
śakrājñayā mahābāhus tān vadhiṣyati te sutaḥ
tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati
vipranaṣṭāṃ śriyaṃ cāyam āhartā puruṣarṣabhaḥ
etām atyadbhutāṃ vācaṃ kuntīputrasya sūtake
uktavān vāyur ākāśe kuntī śuśrāva cāsya tām
vācam uccāritām uccais tāṃ niśamya tapasvinām
babhūva paramo harṣaḥ śataśṛṅganivāsinām
tathā devaṛṣīṇāṃ ca sendrāṇāṃ ca divaukasām
ākāśe dundubhīnāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ
udatiṣṭhan mahāghoṣaḥ puṣpavṛṣṭibhir āvṛtaḥ
samavetya ca devānāṃ gaṇāḥ pārtham apūjayan
kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasas tathā
prajānāṃ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ
bharadvājaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagnir vasiṣṭhaḥ
yaś codito bhāskare 'bhūt pranaṣṭe; so 'py atrātrir bhagavān ājagāma
marīcir aṅgirāś caiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
dakṣaḥ prajāpatiś caiva gandharvāpsarasas tathā
divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ
te ca prakāśā martyeṣu sarvopaskārasaṃbhṛtāḥ
upagāyanti bībhatsum upanṛtyanti cāpsarāḥ
tathā maharṣayaś cāpi jepus tatra samantataḥ
tato gandharvatūryeṣu praṇadatsu vihāyasi
gandharvaiḥ sahitaḥ śrīmān prāgāyata ca tumburuḥ
bhīmasenograsenau ca ūrṇāyur anaghas tathā
gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ
yugapas tṛṇapaḥ kārṣṇir nandiś citrarathas tathā
trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaś ca caturdaśaḥ
kaliḥ pañcadaśaś cātra nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ
sad vā bṛhad vā bṛhakaḥ karālaś ca mahāyaśāḥ
brahmacārī bahuguṇaḥ suparṇaś ceti viśrutaḥ
viśvāvasur bhumanyuś ca sucandro daśamas tathā
gītamādhuryasaṃpannau vikhyātau ca hahāhuhū
ity ete devagandharvā jagus tatra nararṣabham
tathaivāpsaraso hṛṣṭāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ
nanṛtur vai mahābhāgā jaguś cāyatalocanāḥ
anūnā cānavadyā ca priyamukhyā guṇāvarā
adrikā ca tathā sācī miśrakeśī alambusā
marīciḥ śicukā caiva vidyutparṇā tilottamā
agnikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manoramā
urvaśī caiva rājendra nanṛtur gītanisvanaiḥ
asitā ca subāhuś ca supriyā suvapus tathā
puṇḍarīkā sugandhā ca surathā ca pramāthinī
kāmyā śāradvatī caiva nanṛtus tatra saṃghaśaḥ
menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā
kratusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacitty api
umlocety abhivikhyātā pramloceti ca tā daśa
urvaśy ekādaśīty etā jagur āyatalocanāḥ
dhātāryamā ca mitraś ca varuṇo 'ṃśo bhagas tathā
indro vivasvān pūṣā ca tvaṣṭā ca savitā tathā
parjanyaś caiva viṣṇuś ca ādityāḥ pāvakārciṣaḥ
ity ete dvādaśādityā jvalantaḥ sūryavarcasaḥ
mahimānaṃ pāṇḍavasya vardhayanto 'mbare sthitāḥ
mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ
ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ
dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca viśāṃ pate
sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrās tatrāvatasthire
aśvinau vasavaś cāṣṭau marutaś ca mahābalāḥ
nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti
tau cāśvinau tathā sādhyās tasyāsañ janmani sthitāḥ
kratur dakṣas tapaḥ satyaḥ kālaḥ kāmo dhuris tathā
kurumān madhumāṃś caiva rocamānaś ca tejasā
viśvedevās tathā sādhyās tatrāsan parisaṃsthitāḥ
karkoṭako 'tha śeṣaś ca vāsukiś ca bhujaṃgamaḥ
kacchapaś cāpakuṇḍaś ca takṣakaś ca mahoragaḥ
āyayus tejasā yuktā mahākrodhā mahābalāḥ
ete cānye ca bahavas tatra nāgā vyavasthitāḥ
mahān pitāmahas tv enaṃ vastreṇārajasā tadā
pratijagrāha naptāraṃ rājarṣiparivāritaḥ
sagareṇāmbarīṣeṇa nahuṣeṇa yayātinā
dhīmatā dhundhumāreṇa rājñoparicareṇa ha
mucukundena māndhātrā śibināriṣṭaneminā
bharatena dilīpena sarvaiś ca janamejaya
pūruḥ sārdhaṃ nṛpatibhir jagrāha kurupuṃgavam
anye ca bahavas tatra samāsan rājasattamāḥ
ete cānye ca bahavo naralokādhipās tathā
devalokād ihāgamya praikṣanta bharatarṣabham
vidyotamānaṃ vapuṣā bhāsayantaṃ diśo daśa
lakṣaṇair vyañjitair yuktaṃ sarvair māhātmyasūcakaiḥ
tāṃś ca devagaṇān sarvāṃs tapaḥsiddhā maharṣayaḥ
vimānagiryagragatān dadṛśur netare janāḥ
tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca garuḍaś cāsitadhvajaḥ
aruṇaś cāruṇiś caiva vainateyā vyavasthitāḥ
tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā munisattamāḥ
adhikāṃ sma tato vṛttim avartan pāṇḍavān prati
pāṇḍuḥ prītena manasā devatādīn apūjayat
pāṇḍunā pūjitā devāḥ pratyūcur nṛpasattamam
prādurbhūto hy ayaṃ dharmo devatānāṃ prasādajaḥ
mātariśvā hy ayaṃ bhīmo balavān arimardanaḥ
sākṣād indraḥ svayaṃ jātaḥ prasādāc ca śatakratoḥ
pitṛtvād devatānāṃ hi nāsti puṇyataras tvayā
pitṝṇām ṛṇamukto 'si svargaṃ prāpsyasi puṇyabhāk
ity uktvā devatāḥ sarvā viprajagmur yathāgatam
pāṇḍus tu punar evaināṃ putralobhān mahāyaśāḥ
prāhiṇod darśanīyāṅgīṃ kuntī tv enam athābravīt
nātaś caturthaṃ prasavam āpatsv api vadanty uta
ataḥ paraṃ cāriṇī syāt pañcame bandhakī bhavet
sa tvaṃ vidvan dharmam imaṃ buddhigamyaṃ kathaṃ nu mām
apatyārthaṃ samutkramya pramādād iva bhāṣase
pāṇḍuḥ
evam etad dharmaśāstraṃ yathā vadasi tat tathā
vaiśaṃpāyana uvāca
kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca
madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanam abravīt
na me 'sti tvayi saṃtāpo viguṇe 'pi paraṃtapa
na tāpo yauvanasthāyī parābhavaṃ kathaṃ ca naḥ
nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā
gāndhāryāś caiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā
śrutvā na me tathā duḥkham abhavat kurunandana
idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ tulyatāyām aputratā
diṣṭyā tv idānīṃ bhartur me kuntyām apy asti saṃtatiḥ
yadi tv apatyasaṃtānaṃ kuntirājasutā mayi
kuryād anugraho me syāt tava cāpi hitaṃ bhavet
stambho hi me sapatnītvād vaktuṃ kuntisutāṃ prati
yadi tu tvaṃ prasanno me svayam enāṃ pracodaya
pāṇḍur uvāca
mamāpy eṣa sadā mādri hṛdy arthaḥ parivartate
na tu tvāṃ prasahe vaktum iṣṭāniṣṭavivakṣayā
tava tv idaṃ mataṃ jñātvā prayatiṣyāmy ataḥ param
manye dhruvaṃ mayoktā sā vaco me pratipatsyate
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍur vivikta idam abravīt
anugṛhṇīṣva kalyāṇi madrarājasutām api
kulasya mama saṃtānaṃ lokasya ca kuru priyam
mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣām api cātmanaḥ
matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇam uttamam
kulasya piṇḍavṛddhiś ca kulasya kulasaṃtatiḥ
mama ceṣṭasya nirvṛttis tava cāpi paraṃ yaśaḥ
yaśaso 'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram
prāpyādhipatyam indreṇa yajñair iṣṭaṃ yaśorthinā
tathā mantravido viprās tapas taptvā suduṣkaram
gurūn abhyupagacchanti yaśaso 'rthāya bhāmini
tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāś ca tapodhanāḥ
cakrur uccāvacaṃ karma yaśaso 'rthāya duṣkaram
tathā rājarṣayo dhīrā manuvainyādayaḥ pṛthak
yaśo 'rthaṃ dharmayuktāni cakruḥ karmāṇi śobhane
sā tvaṃ mādrīṃ plaveneva tārayemām anindite
apatyasaṃvibhāgena parāṃ kīrtim avāpnuhi
dharmaṃ vai dharmaśāstroktaṃ yathā vadasi tat tathā
tasmād anugrahaṃ mādryāḥ kuruṣva varavarṇini
evam uktābravīn mādrīṃ sakṛc cintaya daivatam
tasmāt te bhavitāpatyam anurūpam asaṃśayam
kuntyā mantre kṛte tasmin vidhidṛṣṭena karmaṇā
tato rājasutā snātā śayane saṃviveśa ha
tato mādrī vicāryaiva jagāma manasāśvinau
tāv āgamya sutau tasyāṃ janayām āsatur yamau
nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi
tathaiva tāv api yamau vāg uvācāśarīriṇī
karmato bhaktitaś caiva balato 'pi nayais tathā
rūpasattvaguṇopetāv etāv anyāñ janān ati
bhāsatas tejasātyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā
nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ
bhaktyā ca karmaṇā caiva tathāśīrbhir viśāṃ pate
jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhirety āhur bhīmaseneti madhyamam
arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrān akalpayan
pūrvajaṃ nakulety evaṃ sahadeveti cāparam
mādrīputrāv akathayaṃs te viprāḥ prītamānasāḥ
anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ
pāṇḍuputrā vyarājanta pañca saṃvatsarā iva
anvavartanta pārthāś ca mādrīputrau tathaiva ca
mahāsattvā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ
pāṇḍur dṛṣṭvā sutāṃs tāṃs tu devarūpān mahaujasaḥ
mudaṃ paramikāṃ lebhe nananda ca narādhipaḥ
ṛṣīṇām api sarveṣāṃ śataśṛṅganivāsinām
priyā babhūvus tāsāṃ ca tathaiva muniyoṣitām
kuntīm atha punaḥ pāṇḍur mādryarthe samacodayat
tam uvāca pṛthā rājan rahasy uktā satī sadā
uktā sakṛd dvandvam eṣā lebhe tenāsmi vañcitā
bibhemy asyāḥ paribhavān nārīṇāṃ gatir īdṛśī
nājñāsiṣam ahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam
tasmān nāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo 'stu varo mama
evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ
saṃbhūtāḥ kīrtimantas te kuruvaṃśavivardhanāḥ
devaujasaḥ sattvavantaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
divyasaṃhananāḥ sarve sarve bhāsvaramūrtayaḥ
śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ somavat priyadarśanāḥ
siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ
siṃhoraskāḥ siṃhasattvāḥ siṃhākṣāḥ siṃhavikramāḥ
siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhur devavikramāḥ
vivardhamānās te tatra puṇye haimavate girau
vismayaṃ janayām āsur maharṣīṇāṃ sameyuṣām
te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ
sarve vavṛdhur alpena kālenāpsv iva nīrajāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
jātamātrān upādāya śataśṛṅganivāsinaḥ
pāṇḍoḥ putrān amanyanta tāpasāḥ svān ivātmajān
tatas tu vṛṣṇayaḥ sarve vasudevapurogamāḥ
pāṇḍuḥ śāpabhayād bhītaḥ śataśṛṅgam upeyivān
tatraiva munibhiḥ sārdhaṃ tāpaso 'bhūt tapaś caran
śākamūlaphalāhāras tapasvī niyatendriyaḥ
yogadhyānaparo rājā babhūveti ca vādakāḥ
prabruvanti sma bahavas tac chrutvā śokakarśitāḥ
pāṇḍoḥ prītisamāyuktāḥ kadā śroṣyāma satkathāḥ
ity evaṃ kathayantas te vṛṣṇayaḥ saha bāndhavaiḥ
pāṇḍoḥ putrāgamaṃ śrutvā sarve harṣasamanvitāḥ
sabhājayantas te 'nyonyaṃ vasudevaṃ vaco 'bruvan
na bhaveran kriyāhīnāḥ pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ
pāṇḍoḥ priyahitānveṣī preṣaya tvaṃ purohitam
vasudevas tathety uktvā visasarja purohitam
yuktāni ca kumārāṇāṃ pāribarhāṇy anekaśaḥ
kuntīṃ mādrīṃ ca saṃdiśya dāsadāsīparicchadam
gāvo hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca preṣayām āsa bhārata
tāni sarvāṇi saṃgṛhya prayayau sa purohitaḥ
tam āgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ kāśyapaṃ vai purohitam
pūjayām āsa vidhivat pāṇḍuḥ parapuraṃjayaḥ
pṛthā mādrī ca saṃhṛṣṭe vasudevaṃ praśaṃsatām
tataḥ pāṇḍuḥ kriyāḥ sarvāḥ pāṇḍavānām akārayat
garbhādhānādikṛtyāni caulopanayanāni ca
kāśyapaḥ kṛtavān sarvam upākarma ca bhārata
caulopanayanād ūrdhvaṃ vṛṣabhākṣā yaśasvinaḥ
vaidikādhyayane sarve samapadyanta pāragāḥ
śaryāteḥ pṛṣataḥ putraḥ śuko nāma paraṃtapaḥ
yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī
aśvamedhaśatair iṣṭvā sa mahātmā mahāmakhaiḥ
ārādhya devatāḥ sarvāḥ pitṝn api mahāmatiḥ
śataśṛṅge tapas tepe śākamūlaphalāśanaḥ
tenopakaraṇaśreṣṭhaiḥ śikṣayā copabṛṃhitāḥ
tatprasādād dhanurvede samapadyanta pāragāḥ
gadāyāṃ pārago bhīmas tomareṣu yudhiṣṭhiraḥ
asicarmaṇi niṣṇātau yamau sattvavatāṃ varau
dhanurvede gataḥ pāraṃ savyasācī paraṃtapaḥ
śukena samanujñāto matsamo 'yam iti prabho
anujñāya tato rājā śaktiṃ khaḍgaṃ tathā śarān
dhanuś ca dadatāṃ śreṣṭhas tālamātraṃ mahāprabham
vipāṭhakṣuranārācān gṛdhrapakṣān alaṃkṛtān
dadau pārthāya saṃhṛṣṭo mahoragasamaprabhān
avāpya sarvaśastrāṇi mudito vāsavātmajaḥ
mene sarvān mahīpālān aparyāptān svatejasā
ekavarṣāntarās tv evaṃ parasparam ariṃdamāḥ
anvavardhanta pārthāś ca mādrīputrau tathaiva ca
pāṇḍavānāṃ tathāyus tvaṃ śṛṇu kauravanandana
jagāma hāstinapuraṃ ṣoḍaśābdo yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenaḥ pañcadaśe bībhatsur vai caturdaśe
trayodaśābdau ca yamau jagmatur nāgasāhvayam
tatra trayodaśābdāni dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitāḥ
ṣaṭ ca māsāñ jatugṛhān muktā jāto ghaṭotkacaḥ
ṣaṇmāsān ekacakrāyāṃ varṣaṃ pāñcālake gṛhe
dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitvā pañca varṣāṇi bhārata
indraprasthe 'vasaṃs tatra trīṇi varṣāṇi viṃśatim
dvādaśābdān athaikaṃ ca vibhramadyūtanirjitāḥ
bhuṅktvā ṣaṭtriṃśataṃ rājyaṃ sāgarāntāṃ vasuṃdharām
māsaiḥ ṣaḍbhir mahātmānaḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ
rājye parikṣitaṃ sthāpya iṣṭāṃ gatim avāpnuvan
evaṃ yudhiṣṭhirasyāpi āyur aṣṭottaraṃ śatam
arjunāt keśavo jyeṣṭhas tribhir māsair mahābhujaḥ
kṛṣṇāt saṃkarṣaṇo jyeṣṭhas tribhir māsair mahābalaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
darśanīyāṃs tataḥ putrān pāṇḍuḥ pañca mahāvane
tān paśyan parvate reme svabāhubalapālitān
supuṣpitavane kāle kadā cin madhumādhave
pūrṇe caturdaśe varṣe phalgunasya ca dhīmataḥ
tadā uttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane
rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane
purohitena saha sā brāhmaṇān paryaveṣayat
tasmin kāle samāhūya mādrīṃ madanamohitaḥ
bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacarad vanam
palāśais tilakaiś cūtaiś campakaiḥ pāribhadrakaiḥ
anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ
karṇikārair aśokaiś ca keśarair atimuktakaiḥ
tadā kurabakaiś caiva mattabhramarakūjitaiḥ
cūtair mañjiribhiś caiva pārijātavanair api
parapuṣṭopasaṃghuṣṭasaṃgītaiḥ ṣaṭpadair api
jambūdumbarasaihuṇḍair vaṭair āmrātakair dhavaiḥ
nīpārjunakadambaiś ca badarair nāgakesaraiḥ
tamālair bilvakais tālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ
mattabhramarasaṃgītakokilasvanamiśritam
hintālakadalīśālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ
bakulais tilakais tālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ
jalasthānaiś ca vividhaiḥ padminībhiś ca śobhitam
nānāvihaṃgasaṃghuṣṭaṃ parapuṣṭanināditam
samīkṣya ca tatas tatra ramyaṃ kusumitaṃ drumam
pāṇḍor vanaṃ tu saṃprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ
mattabhramarasaṃgītaṃ kokilasvanamiśritam
gāyamānais tu gandharvaiḥ purā nāgapure yathā
prahṛṣṭamanasaṃ tatra viharantaṃ yathāmaram
taṃ mādry anujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham
samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam
tasya kāmaḥ pravavṛdhe gahane 'gnir ivotthitaḥ
rahasy ātmasamāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām
na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmabalātkṛtaḥ
atha so 'ṣṭādaśe varṣe ṛtau mādrīm alaṃkṛtām
ājuhāva tataḥ pāṇḍuḥ parītātmā yaśasvinīm
tata enāṃ balād rājā nijagrāha rahogatām
vāryamāṇas tayā devyā visphurantyā yathābalam
sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata
mādrīṃ maithunadharmeṇa gacchamāno balād iva
jīvitāntāya kauravyo manmathasya vaśaṃ gataḥ
śāpajaṃ bhayam utsṛjya jagāmaiva balāt priyām
tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣāt kālena mohitā
saṃpramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā
sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandana
pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā
kṣaṇenābhyapatad rājā rājadhānīṃ yamasya vai
tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam
mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punar atīva ha
taṃ śrutvā karuṇaṃ śabdaṃ sahasotpatitaṃ tadā
saha putrais tataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau
ājagmuḥ sahitās tatra yatra rājā tathāgataḥ
tato mādry abravīd rājann ārtā kuntīm idaṃ vacaḥ
ekaiva tvam ihāgaccha tiṣṭhantv atraiva dārakāḥ
tac chrutvā vacanaṃ tasyās tatraivāvārya dārakān
hatāham iti vikruśya sahasopajagāma ha
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale
kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā
rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatam ātmavān
kathaṃ tvam abhyatikrāntaḥ śāpaṃ jānan vanaukasaḥ
nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo janādhipaḥ
sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam
mādrī
vidhinā coditasyāsya māṃ dṛṣṭvā vijane vane
acintayitvā tac chāpaṃ praharṣaḥ samajāyata
kathaṃ dīnasya satataṃ tvām āsādya rahogatām
taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata
dhanyā tvam asi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā
dṛṣṭavaty asi yad vaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ
mādry uvāca
vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt
ātmā na vārito 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
vaiśaṃpāyanaḥ
yudhiṣṭhiraḥ
bhīmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
arjunaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
yamau
vaiśaṃpāyanaḥ
tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
niśceṣṭā patitā bhūmau mohe na tu cacāla sā
tasmin kṣaṇe kṛtasnānam amalāmbarasaṃvṛtam
alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe
kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām
ehy ehīti ca tāṃ kuntīṃ darśayām āsa kauravam
pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam
raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam
sasmitena tu vaktreṇa gadantam iva bhāratīm
parirabhya tadā mohād vilalāpākulendriyā
mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā
taṃ tathāśāyinaṃ pāṇḍum ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ
abhyetya sahitāḥ sarve śokād aśrūṇy avartayan
astaṃ gatam ivādityaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ
samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca bubhūvire
te samāśvāsite viprair vilepatur anindite
hā rājan kasya nau hitvā gacchasi tridaśālayam
hā rājan mama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai
nidhanaṃ prāptavān rājan madbhāgyaparisaṃkṣayāt
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenam arjunaṃ ca yamāv ubhau
kasmāt putrān priyān hitvā prayāto 'si viśāṃ pate
nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata
yathā hi tapa ugraṃ te caritaṃ viprasaṃsadi
āvābhyāṃ sahito rājan gamiṣyasi divaṃ śubham
ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caritāṃ gatim
nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti nas tvayā
pratijñātaṃ kuruśreṣṭha yadāsi vanam āgataḥ
āvābhyāṃ tv eva sahito gamiṣyasi viśāṃ pate
muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājann ārokṣyāvaś citāṃ tava
vilapitvā bhṛśaṃ tv evaṃ niḥsaṃjñe patite bhuvi
yathā viddhe hate mṛgyau lubdhair vanagate tathā
yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedapāragāḥ
te 'py āgatya pitur mūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi
pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ
hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā vināthā bhavāmahe
tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ vartāma bālakāḥ
lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe
kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā
nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata
tvadvināśāc ca rājendra rājyapraskhalanāt tathā
bāndhavānām athājñānāt prāptāḥ sma vyasanaṃ vayam
kiṃ kariṣyāmahe rājan kartavyaṃ naḥ prasīdatām
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃś ca śataśṛṅganivāsinā
tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam
hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayam āhṛtya bhakṣaṇam
śākamūlaphalair vanyair bharaṇaṃ vai tvayā kṛtam
putrān utpādya pitaro yam icchanti mahātmanaḥ
trivargaphalam icchantas tasya kālo 'yam āgataḥ
abhuktvaiva phalaṃ rājan gantuṃ nārhasi bhārata
ity evam uktvā pitaraṃ bhīmo 'pi vilalāpa ha
praṇaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punar uddhṛtam
tasmiṃs tapovanagate naṣṭaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam
punar nistāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ
etac chrutvā tu moditvā gantum arhasi kaurava
ity evam uktvā pitaraṃ vilalāpa dhanaṃjayaḥ
duḥsaṃcayaṃ tapaḥ kṛtvā labdhvā nau bharatarṣabha
putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā
na cāvāptaṃ kiṃ cid eva rājyaṃ pitrā yathā purā
evam uktvā yamau cāpi vilepatur athāturau
kunty uvāca
ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama
avaśyaṃ bhāvino bhāvān mā māṃ mādri nivartaya
anveṣyāmīha bhartāram ahaṃ pretavaśaṃ gatam
uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainam imān rakṣasva dārakān
vaiśaṃpāyanaḥ
avāpya putrāṃl labdhātmā vīrapatnītvam arthaye
madrarājasutā kuntīm idaṃ vacanam abravīt
mādry uvāca
aham evānuyāsyāmi bhartāram apalāyinam
na hi tṛptāsmi kāmānāṃ taj jyeṣṭhā anumanyatām
māṃ cābhigamya kṣīṇo 'yaṃ kāmād bharatasattamaḥ
tam ucchindyām asya kāmaṃ kathaṃ nu yamasādane
mama hetor gato rājā divaṃ rājarṣisattamaḥ
na caiva tādṛśī buddhir bāndhavāś ca na tādṛśāḥ
na cotsahe dhārayituṃ prāṇān bhartṛvinākṛtā
tasmāt tam anuyāsyāmi yāntaṃ vaivasvatakṣayam
na cāpy ahaṃ vartayantī nirviśeṣaṃ suteṣu te
vṛttim ārye cariṣyāmi spṛśed enas tathā hi mām
tvaṃ tu matsutayor nityaṃ tvatsuteṣu samā sadā
tasmān me sutayoḥ kunti vartitavyaṃ svaputravat
māṃ hi kāmayamāno 'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ
anveṣyāmi ca bhartāraṃ vrajantaṃ yamasādanam
rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṃ kalevaram
dagdhavyaṃ supraticchannam etad ārye priyaṃ kuru
dārakeṣv apramattā ca bhavethāś ca hitā mama
ato 'nyan na prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hi kiṃ cana
tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
niśceṣṭā patitā bhūmau mohenaiva cacāla sā
tasmin kṣaṇe kṛtasnānaṃ mahad ambarasaṃvṛtam
alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe
kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām
ehy ehi kunti mā rodīḥ darśayāmi svakautukam
pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam
raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
mādrī
vaiśaṃpāyanaḥ
ṛṣayas tān samāśvāsya pāṇḍavān satyavikramān
ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapasvinaḥ
subhage bālaputre tu na martavyaṃ kathaṃ cana
pāṇḍavāṃś cāpi neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ paraṃtapān
adharmeṣv arthajāteṣu dhṛtarāṣṭraś ca lobhavān
sa kadācin na varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi
kuntyāḥś ca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojas tathaiva ca
mādryāś ca balināṃ śreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ
bhartrā tu maraṇaṃ sārdhaṃ phalavan nātra saṃśayaḥ
yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitad vadanti dvijapuṃgavāḥ
mṛte bhartari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā
yamaiś ca niyamaiḥ śrāntā manovākkāyajaiḥ śubhaiḥ
bhartāraṃ cintayantī sā bhartāraṃ nistarec chubhā
tāritaś cāpi bhartā syād ātmā putrais tathaiva ca
tasmāj jīvitam evaitad yuvayor vidma śobhanam
yathā pāṇḍos tu nirdeśas tathā vipragaṇasya ca
ājñā śirasi nikṣiptā kariṣyāmi ca tat tathā
yad āhur bhagavanto hi tan manye śobhanaṃ param
bhartuś ca mama putrāṇāṃ mama caiva na saṃśayaḥ
kuntī samarthā putrāṇāṃ yogakṣemasya dhāraṇe
assyā hi na samā buddhyā yady api syād arundhatī
kuntyāś ca vṛṣṇayo nāthā kuntibhojas tathaiva ca
nāhaṃ tvam iva putrāṇāṃ samarthā dhāraṇe tathā
sāhaṃ bhartāram anviṣye saṃtṛptā na tv ahaṃ tathā
bhartṛlokasya tu jyeṣṭhā devī mām anumanyatām
dharmajñasya kṛtajñasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ
pādau paricariṣyāmi tathāryādyanumanyatām
evam uktvā mahārāja madrarājasutā śubhā
dadau kuntyai yamau mādrī śirasābhipraṇamya ca
abhivādya maharṣīn sā pariṣvajya ca pāṇḍavān
mūrdhny upāghrāya bahuśaḥ pārthān ātmasutau tathā
haste yudhiṣṭhiraṃ gṛhya mādrī vākyam abhāṣata
kuntī mātā ahaṃ dhātrī yuṣmākaṃ tu pitā mṛtaḥ
yudhiṣṭhiraḥ pitā jyeṣṭhaś caturṇāṃ dharmataḥ sadā
vṛddhādyupāsanāsaktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam
tasmāt sarve kurudhvaṃ vai guruvṛttim atandritāḥ
ṛṣīṇāṃ ca pṛthāyāś ca namaskṛtya punaḥ punaḥ
āyāsakṛpaṇā mādrī pratyuvāca pṛthāṃ tataḥ
dhanyā tvam asi vārṣṇeyi nāsti strī sadṛśī tvayā
vīryaṃ tejaś ca yogaṃ ca māhātmyaṃ ca yaśasvinām
kunti drakṣyasi putrāṇāṃ pañcānām amitaujasām
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau yaiṣā mayā vāg abhyudīritā
didṛkṣamāṇayā svargaṃ na mamaiṣā vṛthā bhavet
āryā cāpy abhivādyā ca mama pūjyā ca sarvataḥ
jyeṣṭhā variṣṭhā tvaṃ devi bhūṣitā svaguṇaiḥ śubhaiḥ
abhyanujñātum icchāmi tvayā yādavanandini
dharmaṃ svargaṃ ca kīrtiṃ ca tvatkṛte 'ham avāpnuyām
yathā tathā vidhatsveha mā ca kārṣīr vicāraṇām
bāṣpasaṃdigdhayā vācā kunty uvāca yaśasvinī
anujñātāsi kalyāṇi tridive saṃgamo 'stu te
bhartrā saha viśālākṣi kṣipram adyaiva bhāmini
saṃgatā svargaloke tvaṃ ramethāḥ śāśvatīḥ samāḥ
tataḥ purohitaḥ snātvā pretakarmaṇi pāragaḥ
hiraṇyaśakalān ājyaṃ tilān dadhi ca taṇḍulān
udakumbhaṃ saparaśuṃ samanīya tapasvibhiḥ
aśvamedhāgnim āhṛtya yathānyāyaṃ samantataḥ
kāśyapaḥ kārayām āsa pāṇḍoḥ pretasya tāṃ kriyām
purohitoktavidhinā pāṇḍoḥ putro yudhiṣṭhiraḥ
tenāgninādahat pāṇḍuṃ kṛtvā cāpi kriyās tadā
rudan śokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ
ṛṣīn putrān pṛthāṃ caiva visṛjya ca nṛpātmajān
vaiśaṃpāyana uvāca
ity uktvā taṃ citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabham
madrarājātmajā tūrṇam anvārohad yaśasvinī
āhatāmbarasaṃvīto bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ
udakaṃ kṛtavāṃs tatra purohitamate sthitaḥ
arhatas tasya kṛtyāni śataśṛṅganivāsinaḥ
tāpasā vidhivac cakruś cāraṇā ṛṣibhiḥ saha
tāpasā vidhivat karma kārayām āsur ātmajaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
pāṇḍor avabhṛthaṃ kṛtvā devakalpā maharṣayaḥ
tato mantram akurvanta te sametya tapasvinaḥ
hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahātapāḥ
asmin sthāne tapas taptuṃ tāpasāñ śaraṇaṃ gataḥ
sa jātamātrān putrāṃś ca dārāṃś ca bhavatām iha
pradāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargam ito gataḥ
tasyemān ātmajān dehaṃ bhāryāṃ ca sumahātmanaḥ
svarāṣṭraṃ gṛhya gacchāmo dharma eṣa hi naḥ smṛtaḥ
tasmāt kṛtyaṃ parīkṣadhvam iti hovāca dharmavit
śukaḥ paramakalyāṇo girā samabhibhāṣata
te parasparam āmantrya sarvabhūtahite ratāḥ
dharmaṃ caiva puraskṛtya śreṣṭhāṃ matim akurvata
kurukṣetram itaḥ kuntīṃ tāṃ saputrāṃ nayāmahe
pāṇḍoḥ putrān puraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam
udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ
bhīṣmāya pāṇḍavān dātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi
tasminn eva kṣaṇe sarve tān ādāya pratasthire
pāṇḍor dārāṃś ca putrāṃś ca śarīraṃ caiva tāpasāḥ
ādāya prasthitāḥ sarve śataśṛṅgān nagottamāt
sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā
prapannā dīrgham adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tad amanyata
sā nadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalam
vardhamānapuradvāram āsasāda yaśasvinī
dvāriṇaṃ tāpasā ūcū rājānaṃ ca prakāśaya
te tu gatvā kṣaṇenaiva sabhāyāṃ viniveditāḥ
taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnām āgamaṃ tadā
śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samajāyata
muhūrtodita āditye sarve dharmapuraskṛtāḥ
sadārās tāpasān draṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ
strīsaṃghāḥ kṣatrasaṃghāś ca yānasaṃghān samāsthitāḥ
brāhmaṇaiḥ saha nirjagmur brāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ
tathā viṭśūdrasaṃghānāṃ mahān vyatikaro 'bhavat
na kaś cid akarod īrṣyām abhavan dharmabuddhayaḥ
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ
prajñācakṣuś ca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam
sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī
rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī ca viniryayau
dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ
bhūṣitā bhūṣaṇaiś citraiḥ śatasaṃkhyā viniryayuḥ
tān maharṣigaṇān sarvāñ śirobhir abhivādya ca
svāgataṃ vacanaṃ coktvā pāṇḍor bhavanam āviśan
upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ
tathaiva śirasā bhūmāv abhivādya praṇamya ca
upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api
tam akūjam ivājñāya janaughaṃ sarvaśas tadā
pūjayitvā yathānyāyaṃ pādyenārghyeṇa ca prabho
bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat
teṣām atho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī
maharṣimatam ājñāya maharṣir idam abravīt
yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍur nāma narādhipaḥ
kāmabhogān parityajya śataśṛṅgam ito gataḥ
kāmabhogān parityajya tapasvī saṃbabhūva ha
sa yathoktaṃ tapas tepe tatra mūlaphalāśanaḥ
patnībhyāṃ saha dharmātmā kaṃ cit kālam atandritaḥ
tena vṛttasamācārais tapasā ca tapasvinaḥ
toṣitās tāpasās tatra śataśṛṅganivāsinaḥ
svargalokaṃ gantukāmaṃ tāpasā vinivārya tam
udyataṃ saha patnībhyāṃ viprā vacanam abruvan
anapatyasya rājendra puṇyalokā na santi te
tasmād dharmaṃ ca vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau
ārādhayasva rājendra patnībhyāṃ saha devatāḥ
tṛptāḥ putrān prayacchanti ṛṇamukto bhaviṣyasi
tapasā divyacakṣuṣṭvāt paśyāmas te tathā sutān
asmākaṃ vacanaṃ śrutvā devān ārādhayat tadā
kuntī saṃpreṣayām āsa devaranyāyadharmataḥ
svānām anyatamair nāryaḥ puṇyair ākhyāyikair api
muner mantraprabhāveṇa śaṃkarāṃśābhiyoginaḥ
āhūya dharmaṃ vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau
asūta putrān kuntī ca mādrī ca dvau sutāv api
brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā
sākṣād dharmād ayaṃ putras tasya jāto yudhiṣṭhiraḥ
tathemaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ
mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam
puruhūtād ayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ
yasya kīritr maheṣvāsān sarvān abhibhaviṣyati
asmiñ jāte maheṣvāse devāḥ sendrās tathābruvan
matprasādād ayaṃ jātaḥ kuntyāṃ satyaparākramaḥ
ajeyo yudhi jetārīn devatādīn na saṃśayaḥ
sa laṅghayitvā hariṇā bhuvo bhārān niyojitaḥ
naro mām āviśat kunti viṣṇor ardhaṃ naraṃ viduḥ
so 'haṃ tvām āviśaṃ bhadre jāto 'haṃ phalgunāhvayaḥ
tasmād ajayyo bhuvane caturdaśabhir apy asau
yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ bhrātṛvīryād avāpsyati
indrasya vacanaṃ śrutvā pāṇḍuḥ prītim avāpa saḥ
eṣa jetā manuṣyāṃś ca sarvān gandharvarākṣasān
eṣa duryodhanaṃ kīrtyā bhāratāṃś ca vijeṣyati
vīrasyaikasya vikrāntair dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
yakṣyate rājasūyādyair dharma evāparaḥ sadā
vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca karadān prabhuḥ
svayaṃ bhokṣyati dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām
surāsuroragāṃś caiva vīryād ekaratho jayet
ajātaśatrur dharmātmā pṛthvaiśvaryābhipūjitaḥ
yau tu mādrī maheṣvāsāv asūta kurusattamau
aśvibhyāṃ manujavyāghrāv imau tāv api tiṣṭhataḥ
nakulaḥ sahadevaś ca tāv apy amitatejasau
pāṇḍavau naraśārdūlāv imāv apy aparājitau
caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā
eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ
putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca
paśyataḥ satataṃ pāṇḍoḥ śaśvat prītir avardhata
vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābham avāpya ca
pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍur itaḥ saptadaśe 'hani
taṃ citāgatam ājñāya vaiśvānaramukhe hutam
praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitam ātmanaḥ
sā gatā saha tenaiva patilokam anuvratā
tasyās tasya ca yat kāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram
bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ ca mahāmatim
pṛthāṃ ca śaraṇaṃ prāptāṃ pāṇḍavāṃś ca yaśasvinaḥ
yathāvad anugṛhṇantāṃ dharmo hy eṣa sanātanaḥ
eteṣāṃ bharaṇaṃ bhīṣma mahān dharmas tathaiva ca
kṣattuś ca dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāś ca viśeṣataḥ
ime śarīre ca tayoḥ pṛthāṃ ca śaraṇāgatām
tasya putrāṃś ca dharmajñān sarvān satkartum arhatha
ime tayoḥ śarīre dve sutāś ceme tayor varāḥ
kriyābhir anugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ
pretakārye ca nirvṛtte pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ
labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ
evam uktvā kurūn sarvān kurūṇām eva paśyatām
kṣaṇenāntarhitāḥ sarve cāraṇā guhyakaiḥ saha
gandharvanagarākāraṃ tatraivāntarhitaṃ punaḥ
ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ
kauravāḥ sahasotpatya sādhu sādhv iti vismitāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
kuravaś ca tadā sarve pāṇḍoḥ śrutvā tathā vidhim
bhīṣmaprabhṛtayo mātrā jagṛhus tān sutān saha
dhṛtarāṣṭra uvāca
pāṇḍor vidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya
rājavad rājasiṃhasya mādryāś caiva viśeṣataḥ
paśūn vāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca
pāṇḍoḥ prayaccha mādryāś ca yebhyo yāvac ca vāñchitam
yathā ca kuntī satkāraṃ kuryān mādryās tathā kuru
yathā na vāyur nādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām
na śocyaḥ pāṇḍur anaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ
yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ
sa pāṇḍuś ca na śocyaḥ syāt pravaraḥ puṇyakarmaṇām
vaiśaṃpāyana uvāca
viduras taṃ tathety uktvā bhīṣmeṇa saha bhārata
pāṇḍuṃ saṃskārayām āsa deśe paramasaṃvṛte
tatas tu nagarāt tūrṇam ājyahomapuraskṛtāḥ
nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ
palāśavṛntakāṣṭhaiś ca kuśamuñjakabalvajaiḥ
sūtroktena vidhānena śarīre cakrur añjasā
atha darbhe tayor bhūpa kṛtvā pratikṛtī tayoḥ
śibikāyām athāropya śobhitāyām alaṃkṛtaiḥ
athainam ārtavair gandhair mālyaiś ca vividhair varaiḥ
śibikāṃ samalaṃcakrur vāsasācchādya sarvaśaḥ
muktāpravālamāṇikyahemasragbhir alaṃkṛtām
tāṃ tathā śobhitāṃ mālyair vāsobhiś ca mahādhanaiḥ
darpaṇāśokapunnāgamallikājāticampakaiḥ
nālikeraphalaiḥ puṣpaiḥ pūgīphalasunārcitaiḥ
amātyā jñātayaś caiva suhṛdaś copatasthire
nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṃkṛtena tam
avahan yānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam
pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca
sarvavāditranādaiś ca samalaṃcakrire tataḥ
ratnāni cāpy upādāya bahūni śataśo narāḥ
pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍos tatraurdhvadehikam
atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca
ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca
yājakaiḥ śuklavāsobhir hūyamānā hutāśanāḥ
agacchann agratas tasya dīpyamānāḥ svalaṃkṛtāḥ
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva sahasraśaḥ
rudantaḥ śokasaṃtaptā anujagmur narādhipam
rudantaś ca tathā striyaḥ
vikīrṇamūrdhajāḥ sarve mūrdhni vinyastapāṇayaḥ
urastāḍaṃ rudantyaś ca striyaḥ sarvā anuvratāḥ
ekavastradharāḥ sarve nirābharaṇabhūṣitāḥ
noṣṇīṣiṇo mahārāja nirānandā bhṛśāturāḥ
puruṣāś ca striyaḥ sarvā
ayam asmān apāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate
kṛtvānāthān paro nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ
anidhāya sutān rājye vane jātān yaśasvinaḥ
a . . putrasaṃpattiṃ kva yāsyasi mahīpate
krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca
bāhlīkaḥ somadattaś ca tathā bhūriśravā nṛpaḥ
anyonyaṃ vai samāśliṣya anujagmuḥ sahasraśaḥ
ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe
nyāsayām āsur atha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ
sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍor akliṣṭakarmaṇaḥ
āchidya vāsasaṃvītaṃ deśaśuddhiṃ vitenire
tatas tasya śarīraṃ tat sarvagandhaniṣevitam
śucikālīyakādigdhaṃ mukhyasnānādhivāsitam
paryaṣiñcaj jalenāśu śātakumbhamayair ghaṭaiḥ
candanena ca mukhyena śuklena samalepayan
kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca
athainaṃ deśajaiḥ śuklair vāsobhiḥ samayojayan
ācchannaḥ sa tu vāsobhir jīvann iva nararṣabhaḥ
śuśubhe puruṣavyāghro mahārhaśayanocitaḥ
hayamedhāgninā sarve yājakāḥ sapurohitāḥ
vedoktena vidhānena kriyāś cakruḥ samantrakam
yājakair abhyanujñātaṃ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ
ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṃkṛtam
tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā
saralaṃ devadāruṃ ca gugguluṃ lākṣayā saha
raktacandanakāṣṭhaiś ca hariberair uśīrajaiḥ
anyaiś ca vividhair gandhair analpaiḥ samadāhayan
ghṛtāplutais tathā vastraiḥ prāvāraiś ca mahādhanaiḥ
ghṛtapūrṇais tathā kumbhai rājānaṃ samadāhayan
tatas tayoḥ śarīre te dṛṣṭvā mohavaśaṃ gatā
hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi
tāṃ prekṣya patitām ārtāṃ paurajānapado janaḥ
ruroda sasvanaṃ sarvo rājabhaktyā kṛpānvitaḥ
klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ
mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatāny api
sarvāṇi sahaduḥkhāni ruruduḥ saha tair janaiḥ
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo viduraś ca mahāmatiḥ
sarvaśaḥ kauravāś caiva prāṇadan bhṛśaduḥkhitāḥ
cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve dhṛtarāṣṭraś ca bhārata
tato bhīṣmo 'tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ
udakaṃ cakrire tasya sarvāś ca kuruyoṣitaḥ
cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā
viduro jñātayaś caiva cakruś cāpy udakakriyām
ekakuṇḍe pṛthak caiva piṇḍāṃś caiva pṛthak pṛthak
dadur dharmodakaṃ sarve sarvāś ca kuruyoṣitaḥ
kṛtodakāṃs tān ādāya pāṇḍavāñ śokakarśitān
sarvāḥ prakṛtayo rājañ śocantyaḥ paryavārayan
yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ
tathaiva nāgarā rājañ śiśyire brāhmaṇādayaḥ
tad anānandam asvastham ākumāram ahṛṣṭavat
babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ dvādaśa kṣapāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kṣattā ca rājā ca bhīṣmaś ca saha bandhubhiḥ
daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā
purohitasahāyās te yathānyāyam akurvata
ekapāke pṛthak caiva svaśākhoktavidhānataḥ
kurūṃś ca vipramukhyāṃś ca bhojayitvā sahasraśaḥ
ratnaughān dvijamukhyebhyo dattvā grāmavarān api
kṛtaśaucāṃs tatas tāṃs tu pāṇḍavān bharatarṣabhān
ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṃ vāraṇasāhvayam
satataṃ smānvatapyanta tam eva bharatarṣabham
paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svam iva bāndhavam
śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam
saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaram abravīt
atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ
śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā
bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ
luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati
kurūṇām anayāc cāpi pṛthivī na bhaviṣyati
tataḥ putrāś ca pautrāś ca rājānaḥ sarva eva hi
pāṇḍavāḥ kauravāś caiva rājyaiśvaryamadānvitāḥ
pṛthvīnimittam anyonyaṃ ghātayiṣyanti nirghṛṇāḥ
kurupāṇḍavayor arthaḥ pṛthivīkṣayakāraṇaḥ
anyonyaṃ ghoram āsādya kariṣyanti mahīm imām
rudhiraughanimagnāṃ ca bālavṛddhāvaśeṣitām
ghoram enam adṛṣṭvaiva kālaṃ sarvakṣayāvaham
dṛṣṭvānandasukhaṃ prītyā dṛṣṭyā mātaḥ śṛṇuṣva ha
gaccha tvaṃ tyāgam āsthāya yuktā vasa tapovane
mā drakṣyasi kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayam ātmanaḥ
tatheti samanujñāya sā praviśyābravīt snuṣām
ambike tava putrasya durnayāt kila bhāratāḥ
sānubandhā vinaṅkṣyanti pautrāś caiveti naḥ śrutam
tat kausalyām imām ārtāṃ putraśokābhipīḍitām
vanam ādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase
tathety ukte ambikayā bhīṣmam āmantrya suvratā
vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata
tāḥ sughoraṃ tapaḥ kṛtvā devyo bharatasattama
dehaṃ tyaktvā mahārāja gatim iṣṭāṃ yayus tadā
avāpnuvanta vedoktān saṃskārān pāṇḍavās tadā
avardhanta ca bhogāṃs te bhuñjānāḥ pitṛveśmani
dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ krīḍantaḥ pitṛveśmani
bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavan
jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe
dhārtarāṣṭrān bhīmasenaḥ sarvān sa parimardati
harṣād etān krīḍamānān gṛhya kākanilīyane
śiraḥsu ca nigṛhyainān yodhayām āsa pāṇḍavaḥ
śatam ekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām
eka eva vimṛdnāti nātikṛcchrād vṛkodaraḥ
pādeṣu ca nigṛhyainān vinihatya balād balī
cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśirokṣikān
daśa bālāñ jale krīḍan bhujābhyāṃ parigṛhya saḥ
āste sma salile magnaḥ pramṛtāṃś ca vimuñcati
phalāni vṛkṣam āruhya pracinvanti ca te yadā
tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumam
pragṛhya vṛkṣamūlaṃ ca pāṇibhyāṃ kampayan drumam
agraśākhāgrasaṃlīnān pātayām āsa bhūtale
bhagnapādorupṛṣṭhāś ca bhinnamastakapārśvakāḥ
prahāravegābhihatād drumād vyāghūrṇitās tataḥ
saphalāḥ prapatanti sma drutaṃ srastāḥ kumārakāḥ
ke cid bhagnaśiroraskāḥ ke cid bhagnakaṭītaṭāḥ
nipetur bhrātaraḥ sarve bhīmasenabhujārditāḥ
na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadā cana
kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram
evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṇāṃ spardhamāno vṛkodaraḥ
apriye 'tiṣṭhad atyantaṃ bālyān na drohacetasā
tato balam atikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān
bhīmasenasya taj jñātvā duṣṭabhāvam adarśayat
tasya dharmād apetasya pāpāni paripaśyataḥ
mohād aiśvaryalobhāc ca pāpā matir ajāyata
ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ
madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ nikṛtyā saṃnihanyatām
prāṇavān vikramī caiva śauryeṇa mahatānvitaḥ
spardhate cāpi sahitān asmān eko vṛkodaraḥ
taṃ tu suptaṃ purodyāne gaṅgāyāṃ prakṣipāmahe
atha tasmād avarajaṃ jyeṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram
prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasuṃdharām
evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanas tadā
nityam evāntaraprekṣī bhīmasyāsīn mahātmanaḥ
tato jalavihārārthaṃ kārayām āsa bhārata
celakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca
sarvakāmaiḥ supūrṇāni patākocchrayavanti ca
tatra saṃjanayām āsa nānāgārāṇy anekaśaḥ
udakakrīḍanaṃ nāma kārayām āsa bhārata
pramāṇakoṭyām uddeśaṃ sthalaṃ kiṃ cid upetya ca
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyam athāpi ca
upāhṛtaṃ narais tatra kuśalaiḥ sūdakarmaṇi
nyavedayaṃs tat puruṣā dhārtarāṣṭrāya vai tadā
tato duryodhanas tatra pāṇḍavān āha durmatiḥ
gaṅgāṃ caivānuyāsyāma udyānavanaśobhitām
sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ
evam astv iti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
te rathair nagarākārair deśajaiś ca gajottamaiḥ
niryayur nagarāc chūrāḥ kauravāḥ pāṇḍavaiḥ saha
udyānavanam āsādya visṛjya ca mahājanam
viśanti sma tadā vīrāḥ siṃhā iva girer guhām
udyānam abhipaśyanto bhrātaraḥ sarva eva te
upasthānagṛhaiḥ śubhrair valabhībhiś ca śobhitam
gavākṣakais tathā jālair jalaiḥ sāṃcārikair api
saṃmārjitaṃ saudhakāraiś citrakāraiś ca citritam
dīrghikābhiś ca pūrṇābhis tathā puṣkariṇībhir hi (!)
jalaṃ tac chuśubhe channaṃ phullair jalaruhais tathā
upacchannā vasumatī tathā puṣpair yathartukaiḥ
tatropaviṣṭās te sarve pāṇḍavāḥ kauravāś ca ha
upacchannān bahūn kāmāṃs te bhuñjanti tatas tataḥ
athodyānavare tasmiṃs tathā krīḍāgatāś ca te
parasparasya vaktrebhyo dadur bhakṣyāṃs tatas tataḥ
tato duryodhanaḥ pāpas tadbhakṣye kālakūṭakam
viṣaṃ prakṣepayām āsa bhīmasenajighāṃsayā
svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ
sa vācāmṛtakalpaś ca bhrātṛvac ca suhṛd yathā
svayaṃ prakṣipate bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt
pratīcchitaṃ ca bhīmena taṃ vai doṣam ajānatā
tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva
kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ
tatas te sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca tadā muditamānasāḥ
krīḍāvasāne sarve te śucivastrāḥ svalaṃkṛtāḥ
sarvakāmasamṛddhaṃ tad annaṃ bubhujire śanaiḥ
divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ
vihārāvasatheṣv eva vīrā vāsam arocayan
khinnas tu balavān bhīmo vyāyāmābhyadhikas tadā
vāhayitvā kumārāṃs tāñ jalakrīḍāgatān vibhuḥ
pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam
śītaṃ vāsaṃ samāsādya śrānto madavimohitaḥ
niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājan suṣvāpa mṛtakalpavat
tato baddhvā latāpāśair bhīmaṃ duryodhanaḥ śanaiḥ
pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ gaṅgāyāṃ balināṃ varam
gambhīraṃ bhīmavegaṃ ca sthalāj jalam apātayat
sa niḥsaṃjño jalasyāntam atha vai pāṇḍavo 'viśat
ākrāman nāgabhavane tadā nāgakumārakān
tataḥ sametya bahubhis tadā nāgair mahāviṣaiḥ
adṛśyata bhṛśaṃ bhīmo mahādaṃṣṭrair viṣolbaṇaiḥ
tato 'sya daśyamānasya tad viṣaṃ kālakūṭakam
hataṃ sarpaviṣeṇaiva sthāvaraṃ jaṅgamena tu
tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanam
udatiṣṭhaj jalād bhūyo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
sa vimukto mahātejā nājñāsīt tena tat kṛtam
punar nidrāvaśaṃ prāptas tatraiva prāsvapad balī
atha rātryāṃ vyatītāyām uttasthuḥ kurupāṇḍavāḥ
duryodhanas tu kaunteyaṃ dṛṣṭvā nirvedam abhyagāt
samāsādya tataḥ kāṃś cin mamarda ca śirāṃsi ca
śirobhiḥ śirasā vīraḥ kṛtavān yuddham adbhutam
tathānyadivase suptaṃ sarpair ghorānanaiḥ punaḥ
kupitaiś ca mahākāyais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ
suptaṃ cāpi punaḥ sarpais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ
kupitair daṃśayām āsa sarveṣv evāṅgamarmasu
daṃṣṭrāś ca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasv api nipātitāḥ
tvacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvāt pṛthuvakṣasaḥ
pratibuddhas tu bhīmas tān sarvān sarpān apothayat
vaiśaṃpāyana uvāca
vidura uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
hatāvaśeṣā bhīmena sarpā vāsukim abhyayuḥ
ūcuś ca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam
ayaṃ naro vai nāgendra apsu baddhvā praveśitaḥ
yathā ca no matir vīra viṣapīto bhaviṣyati
niśceṣṭo 'smān anuprāptaḥ sa ca daṣṭo 'nvabudhyata
sasaṃjñaś cāpi saṃvṛttaś chittvā bandhanam āśu naḥ
pothayantaṃ mahābāhuṃ taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi
tato vāsukir abhyetya nāgair anugatas tadā
paśyati sma mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam
āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sa pṛthāyā āryakeṇa ca
tadā dauhitradauhitraḥ pariṣvaktaḥ supīḍitam
suprītaś cābhavat tasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ
abravīt taṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatāṃ priyam
dhanaugho ratnanicayo vasu cāsya pradīyatām
evam uktas tadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata
yadi nāgendra tuṣṭo 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ
rasaṃ pibet kumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ
balaṃ nāgasahasrasya tasmin kuṇḍe pratiṣṭhitam
yāvat pibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām
evam astv iti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata
tato bhīmas tadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ
prāṅmukhaś copaviṣṭaḥ san rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ
ekocchvāsāt tataḥ kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ
evam aṣṭau sa kuṇḍāni hy apibat pāṇḍunandanaḥ
tatas tu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ
aśeta bhīmasenas tu yathāsukham ariṃdamaḥ
tatas te kauravāḥ sarve vinā bhīmaṃ ca pāṇḍavāḥ
vṛttakrīḍāvihārās tu pratasthur gajasāhvayam
rathair gajais tathā cāśvair yānaiś cānyair anekaśaḥ
bruvanto bhīmasenas tu yāto hy agrata eva naḥ
tato duryodhanaḥ pāpas tatrāpaśyan vṛkodaram
bhrātṛbhiḥ sahito hṛṣṭo nagaraṃ praviveśa ha
yudhiṣṭhiras tu dharmātmā avindan pāpam ātmani
svenānumānena paraṃ sādhuṃ samanupaśyati
so 'bhyupetya tadā pārtho mātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ
abhivādyābravīt kuntīm amba bhīma ihāgataḥ
kva gato bhavitā mātar neha paśyāmi taṃ śubhe
udyānāni vanaṃ caiva vicitāni samantataḥ
tadarthaṃ na ca taṃ vīraṃ dṛṣṭavanto vṛkodaram
manyamānās tataḥ sarve yāto naḥ pūrvam eva saḥ
āgatāḥ sma mahābhāge vyākulenāntarātmanā
ihāgamya kva nu gatas tvayā vā preṣitaḥ kva nu
kathayasva mahābāhuṃ bhīmasenaṃ yaśasvini
na hi me śudhyate bhāvas taṃ vīraṃ prati śobhane
yataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ bhīmaṃ neti hatas tu saḥ
ity uktā ca tataḥ kuntī dharmarājena dhīmatā
hā heti kṛtvā saṃbhrāntā pratyuvāca yudhiṣṭhiram
na putra bhīmaṃ paśyāmi na mām abhyeti sa prabho
śīghram anveṣaṇe yatnaṃ kuru tasyānujaiḥ saha
ity uktvā tanayaṃ jyeṣṭhaṃ hṛdayena vidūyatā
kṣattāram ānāyya tadā kuntī vacanam abravīt
kva gato bhagavan kṣattar bhīmaseno na dṛśyate
udyānān nirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha
tatraikas tu mahābāhur bhīmo nābhyeti mām iha
na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya saḥ
krūro 'sau durmatiḥ kṣudro rājyalubdho 'napatrapaḥ
nihanyād api taṃ vīraṃ jātamanyuḥ suyodhanaḥ
tena me vyākulaṃ cittaṃ hṛdayaṃ dahyatīva ca
maivaṃ vadasva kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru
pratyādiṣṭo hi duṣṭātmā śeṣe 'pi praharet tava
dīrghāyuṣas tava sutā yathovāca mahāmuniḥ
āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ cotpādayiṣyati
evam uktvā yayau vidvān viduraḥ svaṃ niveśanam
kuntī cintāparā bhūtvā sahāsīnā sutair gṛhe
tato 'ṣṭame tu divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ
tasmiṃs tadā rase jīrṇe so 'prameyabalo balī
taṃ dṛṣṭvā pratibuddhaṃ tu pāṇḍavaṃ te bhujaṃgamāḥ
sāntvayām āsur avyagrā vacanaṃ cedam abruvan
yas te pīto mahābāho raso 'yaṃ vīryasaṃbhṛtaḥ
tasmān nāgāyutabalo raṇe 'dhṛṣyo bhaviṣyasi
gacchādya ca tvaṃ svagṛhaṃ snāto divyair imair jalaiḥ
bhrātaras te nu tapyanti tvāṃ vinā kurupuṃgava
tataḥ snāto mahābāhuḥ śuciḥ śuklāmbarasrajaḥ
tato nāgasya bhavane kṛtakautukamaṅgalaḥ
oṣadhībhir viṣaghnībhiḥ surabhībhir viśeṣataḥ
bhuktavān paramānnaṃ ca nāgair dattaṃ mahābalaḥ
pūjito bhujagair vīra āśīrbhiś cābhinanditaḥ
divyābharaṇasaṃchanno nāgān āmantrya pāṇḍavaḥ
udatiṣṭhat prahṛṣṭātmā nāgalokād ariṃdamaḥ
utkṣiptaḥ sa tu nāgena jalāj jalaruhekṣaṇaḥ
tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ kurunandanaḥ
te cāntardadhire nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ
tata utthāya kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ
ājagāma mahābāhur mātur antikam añjasā
tato 'bhivādya jananīṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram eva ca
kanīyasaḥ samāghrāya śiraḥsv arivimardanaḥ
taiś cāpi saṃpariṣvaktaḥ saha mātrā nararṣabhaiḥ
anyonyagatasauhārdād diṣṭyā diṣṭyeti cābruvan
tatas tat sarvam ācaṣṭa duryodhanaviceṣṭitam
bhrātṝṇāṃ bhīmasenaś ca mahābalaparākramaḥ
nāgaloke ca yad vṛttaṃ guṇadoṣam aśeṣataḥ
tac ca sarvam aśeṣeṇa kathayām āsa pāṇḍavaḥ
tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmam āha vaco 'rthavat
tūṣṇīṃ bhava na te jalpyam idaṃ kāryaṃ kathaṃ cana
evam uktvā mahābāhur dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair apramatto 'bhavat tadā
sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān
dharmātmā viduras teṣāṃ pārthānāṃ pradadau matim
tāḍitas tena sūto 'pi yayau sa yamasādanam
tathānyadivase rājan hantukāmo 'tyamarṣaṇaḥ
valalena sahāmantrya saubalasya mate sthitaḥ
bhojane bhīmasenasya punaḥ prākṣepayad viṣam
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam
vaiśyāputras tadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā
tac cāpi bhuktvājarayad avikāro vṛkodaraḥ
vikāraṃ na hy ajanayat sutīkṣṇam api tad viṣam
bhīmasaṃhanano bhīmas tad apy ajarayat tataḥ
tato 'nyadivase rājan hantukāmo vṛkodaram
saubalena sahāyena dhārtarāṣṭro 'bhyacintayat
cintayan nālabhan nidrāṃ divārātrim atandritaḥ
evaṃ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ
anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān
na jajñire tu tad vṛttaṃ pāṇḍavā mandacetasaḥ
pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ
udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ
kumārān krīḍamānāṃs tān dṛṣṭvā rājātidurmadān
guruśikṣārtham anvicchan gautamaṃ tān nyavedayat
śarastambasamudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam
rājñā niveditās tasmai te ca sarve hy adhiṣṭhitāḥ
adhijagmuś ca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāt tu te
vaiśaṃpāyanaḥ
viduraḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tatas te mantrayām āsur duryodhanapurogamāḥ
prāṇahā vikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ
spardhate cāpi satatam asmān eko vṛkodaraḥ
taṃ tu suptaṃ purodyāne jalaśūle kṣipāmahe
tato jalavihārārthaṃ kārayām āsa bhārata
celakambalaveśmāni citrāṇi ca śubhāni ca
tatra saṃskārayām āsur nānāgārāṇy anekaśaḥ
udakakrīḍanārthāni kārayām āsa bhārata
pramāṇakoṭyām uddeśe sthale kṛtvā paricchadam
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyaṃ tathaiva ca
upārjitaṃ narais tatra tathā sūdakṛtaṃ ca tat
nyavedayanta puruṣā dhārtarāṣṭrasya tat tathā
tato duryodhanas tv āha pāṇḍavāṃs tu sudurmatiḥ
gaṅgāṃ vai mānayāmo 'dya udyānavanaśobhitām
sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ
evam astv iti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
te rathair nagarākārair deśajaiś ca hayottamaiḥ
niryayur nagarād vīrāḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha
udyānavanam āsādya saṃprasṛjya ca vāhanam
prāviśaṃs tu mahāvīryāḥ siṃhā iva girer guhām
udyānaṃ smātha paśyanti bhrātaraḥ sarva eva te
upasthānagṛhaiḥ śuddhair valabhībhiś ca śobhitam
gavākṣakais tathā jālair jalasaṃsārakair api
sūpasthitaṃ sudhākāraiś citrakāraiś ca śilpibhiḥ
dīrghikābhiś ca puṇyābhis tathā kāraṇḍakair api
jalaṃ tu śuśubhe channaṃ phullair jalaruhais tathā
upakīrṇā vasumatī tathā puṣpair yathartukaiḥ
upaviṣṭās tadā sarve pāṇḍavāḥ kuravas tathā
upapannān bahūn kāmāṃs te 'tha bhuktvā tatas tataḥ
athodyānavane tasmiṃs tathā krīḍāgatāś ca te
parasparasya vaktreṣu dadur bhakṣyāṃs tatas tataḥ
tato duryodhanaḥ pāpas tadbhakṣye kālakūṭakam
viṣaṃ prakṣepayām āsa bhīmasenajighāṃsayā
svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ
satkṛtya bhrātṛvat tatra vācā cāmṛtakalpayā
prākṣipad vai svayaṃ bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt
prabhakṣitaṃ ca bhīmena hy asya doṣam ajānatā
tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva
kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa puruṣādhamaḥ
tatas te sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata
divasānte pariśrāntā vihṛtya kurunandanāḥ
vihārāyataneṣv eva vīrā vāsam arocayan
bhīmas tu balavān bhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale
vāhayitvā kumārāṃs tāñ jale krīḍāṃ mahābalaḥ
pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam
sa hi tat sthalam āsādya śrāntaś cāpsu viśeṣataḥ
śrameṇa ca parītāṅgaḥ suṣvāpa mṛtakalpavat
tato baddhvā latāpāśair bhīmaṃ duryodhanaḥ svayam
śūlāny apsu nikhānyāśu sthalāj jalam apātayat
saśeṣatvān na saṃprāpto jale śūlāni pāṇḍavaḥ
papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīd yadṛcchayā
sa niḥsaṃjño jalasyāntam avāg vai pāṇḍavo 'viśat
ākramya nāgabhavane tathā nāgakumārakān
tataḥ sametya bahubhis tadā nāgair mahāviṣaiḥ
daśyate pāṇḍavas tatra viṣadigdho mahāviṣaiḥ
tato 'sya daśyamānasya tad viṣaṃ kālakūṭakam
hataṃ sarpaviṣeṇāśu sthāvaraṃ jaṅgamena tu
tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sa tat saṃchidya bandhanam
pothayām āsa tān sarvān kāṃś cit prāṇair vyayojayat
te hanyamānāḥ pārthena sarpā vāsukim abhyayuḥ
ūcuś ca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam
ayaṃ naro vai nāgendra hy apsu baddhvā praveśitaḥ
yathā ca no matir vīra viṣapīto bhaviṣyati
viniviṣṭo 'ntaraṃ prāptaḥ sa ca daṣṭo hy anekaśaḥ
sasaṃjñaś cāpi saṃvṛttaś chittvā bandhanam āśu naḥ
pothayāno mahābāhus taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi
tato vāsukir abhyetya nāgair anugatas tadā
paśyati sma mahānāgo bhīmaṃ bhīmaparākramam
āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ san pṛthāyāś cāryakeṇa tu
tato dṛṣṭaś ca tenāpi pariṣvaktaś ca pāṇḍavaḥ
suprītaś cābhavat tasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ
abravīt taṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatām iti
priyaṃ dhanaughaṃ ratnāni yāvad asya pradīyatām
evam uktas tadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata
yadi nāgendra prīto 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ
rasaṃ pibet kumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ
balaṃ nāgasahasrasya kuṇḍe cāsmin pratiṣṭhitam
yāvat pibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām
evam astv iti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata
tato bhīmas tadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ
prāṅmukhaś copaviṣṭaḥ san rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ
ekocchvāsāt tadā kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ
evam aṣṭau tu kuṇḍāni so 'pibat pāṇḍunandanaḥ
tatas tu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ
śete sma ca tadā bhīmo divasāny aṣṭa caiva tu
duryodhano 'pi pāpātmā bhīmam āśīviṣahrade
prakṣipya kṛtakṛtyaṃ sma ātmānaṃ manyate tadā
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu vanāt praviviśuḥ puram
vadanto bhīmasenas tu yāto hy agrata eva saḥ
yudhiṣṭhiras tu dharmātmā cintayan pāpam ātmani
svenānumānena paraṃ tadā taṃ smānupaśyati
upagamya tataḥ pārthā mātaraṃ mātṛvatsalāḥ
abhivādyābruvaṃs te vai amba bhīma ihāgataḥ
neti smāha tadā kuntī tatas te vyathitābhavan
drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvanti sma pāṇḍavāḥ
bhīma bhīmeti te vācaṃ nityam uccair udīrayan
vicinvanto 'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram
āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idam ūcuḥ pṛthāṃ tadā
na dṛśyate mahābāhur amba bhīmo vane citaḥ
vicitāni ca sarvāṇi udyānāni nadīs tathā
tato viduram ānāyya kuntī sā svaniveśanam
uvāca kṣattar balavān bhīmaseno na dṛśyate
udyānān nirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha
tatra hy eko mahābāhur bhīmo nābhyeti mām iha
na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya tu
tataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ pāpena nihataṃ sutam
mā maivaṃ vada kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru
pratyādiṣṭo hi pāpātmā śeṣeṣu prahareta ha
dīrghāyuṣaḥ sutās tubhyaṃ tathā hy ṛṣir abhāṣata
āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ te vardhayiṣyati
evam uktā tadā kuntī niḥśvasantī muhur muhuḥ
śayyāparā mahābhāgā putraiḥ parivṛtā tadā
tato 'ṣṭame 'tha divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ
tasmiṃs tadā rase jīrṇe hy aprameyabalo balī
oṣadhībhir viṣaghnībhiḥ surabhībhir vibhūṣitaḥ
bhuktvā tu paramānnaṃ ca nāgair dattaṃ mahābhujaḥ
utkṣipya ca tadā nāgair jalāj jalaruhekṣaṇaḥ
tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ pāṇḍunandanaḥ
antardadhuś ca te nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ
tata utthāya bhīmas tu ājagāma svakaṃ gṛham
abhivādya pariṣvaktaḥ samāghrātaś ca mūrdhani
praṇamya dharmaputrāya sasvaje phalgunaṃ tataḥ
abhivāditaś ca tair vīraiḥ sasvaje ca yamāv api
tac ca sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāti sma vṛkodaraḥ
yadā tv avagamaṃs te vai pāṇḍavās tasya karma tat
na tv eva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe
dharmātmā viduras teṣāṃ pradadau matimān matim
duryodhano 'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punar āgatam
niḥśvasaṃś cintayaṃś caiva ahany ahani tapyate
evaṃ duryodhanaḥ pāpaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ
anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān
pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ
udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ
adhijagmuś ca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāt tu te
janamejaya uvāca
kṛpasyāpi mahābrahman saṃbhavaṃ vaktum arhasi
śarastambhāt kathaṃ jajñe kathaṃ cāstrāṇy avāptavān
vaiśaṃpāyana uvāca
maharṣer gautamasyāsīc charadvān nāma nāmataḥ
putraḥ kila mahārāja jātaḥ saha śarair vibho
na tasya vedādhyayane tathā buddhir ajāyata
yathāsya buddhir abhavad dhanurvede paraṃtapa
adhijagmur yathā vedāṃs tapasā brahmavādinaḥ
tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇy astrāṇy avāpa ha
dhanurvedaparatvāc ca tapasā vipulena ca
bhṛśaṃ saṃtāpayām āsa devarājaṃ sa gautamaḥ
tato jālapadīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ
prāhiṇot tapaso vighnaṃ kuru tasyeti kaurava
sābhigamyāśramapadaṃ ramaṇīyaṃ śaradvataḥ
dhanurbāṇadharaṃ bālā lobhayām āsa gautamam
tām ekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamo 'psarasaṃ vane
loke 'pratimasaṃsthānām utphullanayano 'bhavat
dhanuś ca hi śarāś cāsya karābhyāṃ prāpatan bhuvi
vepathuś cāsya tāṃ dṛṣṭvā śarīre samajāyata
sa tu jñānagarīyastvāt tapasaś ca samanvayāt
avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha
yas tv asya sahasā rājan vikāraḥ samapadyata
tena susrāva reto 'sya sa ca tan nāvabudhyata
sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ
jagāma retas tat tasya śarastambe papāta ha
śarastambe ca patitaṃ dvidhā tad abhavan nṛpa
tasyātha mithunaṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ
maharṣer gautamasyāsya āśramasya samīpataḥ
mṛgayāṃ carato rājñaḥ śaṃtanos tu yadṛcchayā
kaś cit senācaro 'raṇye mithunaṃ tad apaśyata
dhanuś ca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca
vyavasya brāhmaṇāpatyaṃ dhanurvedāntagasya tat
sa rājñe darśayām āsa mithunaṃ saśaraṃ tadā
sa tad ādāya mithunaṃ rājātha kṛpayānvitaḥ
ājagāma gṛhān eva mama putrāv iti bruvan
tataḥ saṃvardhayām āsa saṃskāraiś cāpy ayojayat
prātipeyo naraśreṣṭho mithunaṃ gautamasya tam
gautamo 'pi tadāpetya dhanurvedaparo 'bhavat
kṛpayā yan mayā bālāv imau saṃvardhitāv iti
tasmāt tayor nāma cakre tad eva sa mahīpatiḥ
tasmāt kṛpa iti khyātaḥ kṛpī kanyā ca sābhavat
nihitau gautamas tatra tapasā tāv avindata
āgamya cāsmai gotrādi sarvam ākhyātavāṃs tadā
caturvidhaṃ dhanurvedam astrāṇi vividhāni ca
nikhilenāsya tat sarvaṃ guhyam ākhyātavāṃs tadā
kṛpaś ca saptarātreṇa dhanurvedaparo 'bhavat
so 'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ
kṛpam āhūya gāṅgeyas tava śiṣyā iti bruvan
pautrān parisamādāya kṛpayārādhayat tadā
tato 'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ
dhṛtarāṣṭrātmajāś caiva pāṇḍavāś ca mahābalāḥ
vṛṣṇayaś ca nṛpāś cānye nānādeśasamāgatāḥ
kṛpam ācāryam āsādya paramāstrajñatāṃ gatāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā
iṣvastrajñān paryapṛcchad ācāryān vīryasaṃmatān
nālpadhīr nāmahābhāgas tathānānāstrakovidaḥ
nādevasattvo vinayet kurūn astre mahābalān
iti saṃcintya gāṅgeyas tadā bharatasattamaḥ
droṇāya vedaviduṣe bhāradvājāya dhīmate
pāṇḍavān kauravāṃś caiva dadau śiṣyān nararṣabha
śāstrataḥ pūjitaś caiva samyak tena mahātmanā
sa bhīṣmeṇa mahābhāgas tuṣṭo 'straviduṣāṃ varaḥ
pratijagrāha tān sarvāñ śiṣyatvena mahāyaśāḥ
śikṣayām āsa ca droṇo dhanurvedam aśeṣataḥ
te 'cireṇaiva kālena sarvaśastraviśāradāḥ
babhūvuḥ kauravā rājan pāṇḍavāś cāmitaujasaḥ
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
kathaṃ samabhavad droṇaḥ kathaṃ cāstrāṇy avāptavān
kathaṃ cāgāt kurūn brahman kasya putraḥ sa vīryavān
kathaṃ cāsya suto jātaḥ so 'śvatthāmāstravittamaḥ
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa prakīrtaya
gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūva bhagavān ṛṣiḥ
bharadvāja iti khyātaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ
so 'bhiṣektuṃ tato gaṅgāṃ pūrvam evāgaman nadīm
maharṣis tu bharadvājo havirdhāne caran purā
dadarśāpsarasaṃ sākṣād ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ
rūpayauvanasaṃpannāṃ madadṛptāṃ madālasām
tasyā vāyuḥ samuddhūto vasanaṃ vyapakarṣata
tad guhyadarśanād asyā rāgo 'jāyata cetasi
tato 'sya retaś caskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe
vyapakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiś cakame tataḥ
tatra saṃsaktamanaso bharadvājasya dhīmataḥ
ramyaguhyasthalāṃ nṛpa
pīnottuṅgakucāṃ dṛṣṭvā
tasmin samabhavad droṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ
adhyagīṣṭa sa vedāṃś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ
agner astram upādāya yad ṛṣir veda kāśyapaḥ
adhyagacchad bharadvājas tad astraṃ devakāritam
agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān
pratyapādayad āgneyam astraṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ
agniṣṭuj jātaḥ sa munis tato bharatasattama
. . . . . . . . bhrātā bhrātaram antike
agniveśyas tadā droṇaṃ . . . . . . . .
bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat
sa vai yukto gurur iha yadīcchet kṛpaṇaḥ sukham
bhīṣmo 'py alapad evaṃ sa bhāradvājaparīpsayā
bharadvājasakhā cāsīt pṛṣato nāma pārthivaḥ
tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ
sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ
tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado 'bhavat
pāñcāleṣu mahābāhur uttareṣu nareśvaraḥ
bharadvājo 'pi bhagavān āruroha divaṃ tadā
tatraiva ca vasan droṇas tapas tepe mahātapāḥ
vedavedāṅgavidvān sa tapasā dagdhakilbiṣaḥ
tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhān mahāyaśāḥ
śāradvatīṃ tato droṇaḥ kṛpīṃ bhāryām avindata
agnihotre ca dharme ca dame ca satataṃ ratā
alabhad gautamī putram aśvatthāmānam eva ca
sa jātamātro vyanadad yathaivoccaiḥśravā hayaḥ
tac chrutvāntarhitaṃ bhūtam antarikṣastham abravīt
aśvasyevāsya yat sthāma nadataḥ pradiśo gatam
aśvatthāmaiva bālo 'yaṃ tasmān nāmnā bhaviṣyati
sutena tena suprīto bhāradvājas tato 'bhavat
tatraiva ca vasan dhīmān dhanurvedaparo 'bhavat
sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapam
sarvajñānavidaṃ vipraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
brāhmaṇebhyas tadā rājan ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ
sa rāmasya dhanurvedaṃ divyāny astrāṇi caiva ha
śrutvā teṣu manaś cakre nītiśāstre tathaiva ca
tataḥ sa vratibhiḥ śiṣyais tapoyuktair mahātapāḥ
vṛtaḥ prāyān mahābāhur mahendraṃ parvatottamam
tato mahendram āsādya bhāradvājo mahātapāḥ
kṣāntaṃ dāntam amitraghnam apaśyad bhṛgunandanam
tato droṇo vṛtaḥ śiṣyair upagamya bhṛgūdvaham
ācakhyāv ātmano nāma janma cāṅgirasaḥ kule
nivedya śirasā bhūmau pādau caivābhyavādayat
tatas taṃ sarvam utsṛjya vanaṃ jigamiṣuṃ tadā
śastrāstreṣu ca niṣṇātaṃ śrutvā tatra samāgatam
tam abravīn mahātmā sa sarvakṣatriyamardanaḥ
svāgataṃ te dvijaśreṣṭha yad icchasi vadasva me
evam uktas tu rāmeṇa bhāradvājo 'bravīd vacaḥ
vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bhāradvājas tadābravīt
bharadvājāt samutpannaṃ tathā tvaṃ mām ayonijam
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabham
rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ ditsantaṃ vividhaṃ vasu
ahaṃ dhanam anantaṃ hi prārthaye vipulavrata
rāma uvāca
hiraṇyaṃ mama yac cānyad vasu kiṃ cana vidyate
brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvam eva tapodhana
tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā
kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī
śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam
astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca
astrāṇi vā śarīraṃ vā varayaitan mayodyatam
vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat
droṇa uvāca
astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava
saprayogarahasyāni dātum arhasy aśeṣataḥ
etad vasu vasūnāṃ hi sarveṣāṃ viprasattama
rāma uvāca
prayaccha bhagavan mahyaṃ varam etan mayā vṛtam
kṛtārthaṃ ca bhaviṣyāmi varaṃ labdhvā dvijottama
pratigṛhṇīṣva viprendra droṇa matto yadīcchasi
varaṃ tava dadāmy adya yad uktaṃ te dvijottama
gṛhāṇāstrāṇi divyāni dhanurvedaṃ ca māmakam
saputrasya dadāmy etat tava droṇa mahad varam
kṛtārtho gaccha viprendra gaccha caiva yathāgatam
kṛtāstraś caiva śūraś ca sarvaśāstraviśāradaḥ
aśvatthāmeti vikhyāto bhaviṣyati mahārathaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tathety uktvā tatas tasmai prādād astrāṇi bhārgavaḥ
sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedam aśeṣataḥ
pratigṛhya tu tat sarvaṃ kṛtāstro dvijasattamaḥ
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati
vaiśaṃpāyana uvāca
tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān
abravīt pārṣataṃ rājan sakhāyaṃ viddhi mām iti
ity evam uktaḥ sakhyā sa prītipūrvaṃ janeśvaraḥ
bhāradvājena pāñcālyo nāmṛṣyata vaco 'sya tat
sa krodhāmarṣajihmabhrūḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ
aiśvaryamadasaṃpanno droṇaṃ rājābravīd idam
drupada uvāca
akṛteyaṃ tava prajñā brahman nātisamañjasī
yan māṃ bravīṣi prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija
na hi rājñām udīrṇānām evaṃ bhūtair naraiḥ kva cit
sakhyaṃ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ
sauhṛdāny api jīryante kālena parijīryatām
sauhṛdaṃ me tvayā hy āsīt pūrvaṃ sāmarthyabandhanam
na sakhyam ajaraṃ loke jātu dṛśyeta karhi cit
kāmo vainaṃ viharati krodhaś cainaṃ pravṛścati
kālena saṃviharati kālenaiva praṇaśyati
maivaṃ jīrṇam upāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navam upākuru
āsīt sakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam
na daridro vasumato nāvidvān viduṣaḥ sakhā
śūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate
yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ kulam
tayoḥ sakhyaṃ vivāhaś ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā
nārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate
tvadvidhair madvidhānāṃ hi vihīnārthair na jātu cit
sakhyaṃ bhavati mandātman sakhipūrvaṃ kim iṣyate
evam eva kṛtaprajña na rājñā vipra te kva cit
naiva tīrṇam upātiṣṭha sakhyaṃ navam upākṛdhi
sakhā rājñaḥ kathaṃ vipra tvadvidhaś ca bhaviṣyati
vaiśaṃpāyana uvāca
drupadenaivam uktas tu bhāradvājaḥ pratāpavān
muhūrtaṃ cintayām āsa manyunābhipariplutaḥ
sa viniścitya manasā pāñcālaṃ prati buddhimān
tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā na cirād api
śiṣyaiḥ parivṛtaḥ śrīmān putreṇānugatas tadā
jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
droṇaḥ samuditān dṛṣṭvā kurūn vṛttiparīpsayā
ājagāma mahātejā vipro nāgapuraṃ prati
sa tathoktas tadā tena sadāraḥ prādravat kurūn
syālasyaiva gṛhaṃ droṇaḥ sadāraḥ pratyupasthitaḥ
aśvatthāmnā ca putreṇa mahābalavatā saha
sa nāgapuram āgamya gautamasya niveśane
bhāradvājo 'vasat tatra pracchannaṃ dvijasattamaḥ
tato 'sya tanujaḥ pārthān kṛpasyānantaraṃ prabhuḥ
astrāṇi śikṣayām āsa nābudhyanta ca taṃ janāḥ
evaṃ sa tatra gūḍhātmā kaṃ cit kālam uvāsa ha
kumārās tv atha niṣkramya sametā gajasāhvayāt
krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaran mudā
teṣāṃ saṃkrīḍamānānām udapāne 'ṅgulīyakam
papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai krīḍatāṃ tadā
tatas te yatnam ātiṣṭhan vīṭām uddhartum ādṛtāḥ
tat tv ambunā praticchannaṃ tārārūpam ivāmbare
dṛṣṭvā te vai kumārāś ca taṃ yatnāt paryavārayan
na ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye
tato 'nyonyam avaikṣanta vrīḍayāvanatānanāḥ
tasyā yogam avindanto bhṛśaṃ cotkaṇṭhitābhavan
te 'paśyan brāhmaṇaṃ śyāmam āpannaṃ palitaṃ kṛśam
kṛtyavantam adūrastham agnihotrapuraskṛtam
te taṃ dṛṣṭvā mahātmānam upagamya kumārakāḥ
bhagnotsāhakriyātmāno brāhmaṇaṃ paryavārayan
atha droṇaḥ kumārāṃs tān dṛṣṭvā kṛtyavatas tadā
prahasya mandaṃ paiśalyād abhyabhāṣata vīryavān
sa tān kṛtyavato dṛṣṭvā kumārāṃs tu vicetasaḥ
brāhmaṇaḥ prahasan mandaṃ kauśalenābhyabhāṣata
aho nu dhig balaṃ kṣātraṃ dhig etāṃ vaḥ kṛtāstratām
bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata
vīṭāṃ ca mudrikāṃ caiva hy aham etad api dvayam
uddhareyam iṣīkābhir bhojanaṃ me pradīyatām
evam uktvā kumārāṃs tān droṇaḥ svāṅguliveṣṭanam
kūpe nirudake tasminn apātayad ariṃdamaḥ
tato 'bravīt tadā droṇaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
kṛpasyānumate brahman bhikṣām āpnuhi śāśvatīm
evam uktaḥ pratyuvāca prahasya bharatān idam
eṣa muṣṭir iṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥ
asya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yad anyasya na vidyate
vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tām iṣīkām athānyayā
tām apīṣīkayā caiva anyām apy anyayā punaḥ
tām anyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama
tato yathoktaṃ droṇena tat sarvaṃ kṛtam añjasā
tad apaśyan kumārās te vismayotphullalocanāḥ
aveṣkya coddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭāveddhāram abruvan
mudrikām api viprarṣe śīghram etāṃ samuddhara
tataḥ sa śaram ādāya dhanur droṇo mahāyaśāḥ
śareṇa viddhvā mudrāṃ tām ūrdhvam āvāhayat prabhuḥ
sa śaraṃ samupādāya kūpād aṅguliveṣṭanam
dadau tataḥ kumārāṇāṃ vismitānām avismitaḥ
mudrikām uddhṛtāṃ dṛṣṭvā tam āhus te kumārakāḥ
abhivādayāmahe brahman naitad anyeṣu vidyate
ko 'si kaṃ tvābhijānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe
evam uktas tato droṇaḥ pratyuvāca kumārakān
droṇa uvāca
ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiś ca mām
sa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ pratipatsyate
vaiśaṃpāyana uvāca
tathety uktvā tu te sarve bhīṣmam ūcuḥ pitāmaham
brāhmaṇasya vacas tathyaṃ tac ca karmaviśeṣavat
bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata
yuktarūpaḥ sa hi gurur ity evam anucintya ca
athainam ānīya tadā svayam eva susatkṛtam
arhaṇīyena kāmaiś ca yathānyāyam apūjayat
paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
hetum āgamane tasya droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat
maharṣer agniveśyasya sakāśam aham acyuta
astrārtham agamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā
brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ
avasaṃ tatra suciraṃ dhanurvedacikīrṣayā
pāñcālarājaputras tu yajñaseno mahābalaḥ
mayā sahākarod vidyāṃ guroḥ śrāmyan samāhitaḥ
sa me tatra sakhā cāsīd upakārī priyaś ca me
tenāhaṃ saha saṃgamya ratavān suciraṃ bata
bālyāt prabhṛti kauravya sahādhyayanam eva ca
sa samāsādya māṃ tatra priyakārī priyaṃvadaḥ
abravīd iti māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam
ahaṃ priyatamaḥ putraḥ pitur droṇa mahātmanaḥ
abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā
bhaviṣyati ca te bhojyaṃ sakhyuḥ sakhi dhanaṃ yathā
tvadbhojyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śape
mama bhogāś ca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca
mama rājyaṃ mahābhāga tvayā bhoktavyam icchatā
evam uktaḥ pravavrāja kṛtāstro 'haṃ dhanepsayā
tac ca vākyam ahaṃ nityaṃ manasādhārayaṃ tadā
so 'haṃ pitṛniyogena putralobhād yaśasvinīm
nātikeśīṃ mahāprajñām upayeme mahāvratām
agnihotre ca satye ca dame ca satataṃ ratām
alabhad gautamī putram aśvatthāmānam aurasam
bhīmavikramakarmāṇam ādityasamatejasam
putreṇa tena prīto 'haṃ bharadvājo yathā mayā
gokṣīraṃ pibato dṛṣṭvā dhaninas tatra putrakān
aśvatthāmārudad bālas tan me saṃdehayad diśaḥ
na snātako 'vasīdeta vartamānaḥ svakarmasu
iti saṃcintya manasā taṃ deśaṃ bahuśo bhraman
viśuddham icchan gāṅgeya dharmopetaṃ pratigraham
antād antaṃ parikramya nādhyagacchaṃ payasvinīm
atha piṣṭodakenainaṃ lobhayanti kumārakāḥ
pītvā piṣṭarasaṃ bālaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayāpi ca
nanartotthāya kauravya hṛṣṭo bālyād vimohitaḥ
taṃ dṛṣṭvā nṛtyamānaṃ tu bālaiḥ parivṛtaṃ sutam
hāsyatām upasaṃprāptaṃ kaśmalaṃ tatra me 'bhavat
droṇaṃ dhig astv adhaninaṃ yo dhanaṃ nādhigacchati
piṣṭodakaṃ suto yasya pītvā kṣīrasya tṛṣṇayā
nṛtyati sma mudāviṣṭaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayāpy uta
iti saṃbhāṣatāṃ vācaṃ śrutvā me buddhir acyavat
ātmānaṃ cātmanā garhan manasedaṃ vyacintayam
api cāhaṃ purā viprair varjito garhito bhṛśam
paropasevāṃ pāpiṣṭhāṃ na ca kuryāṃ dhanepsayā
iti matvā priyaṃ putraṃ bhīṣmādāya tato hy aham
pūrvasnehānurāgitvāt sadāraḥ saumakiṃ gataḥ
abhiṣiktaṃ ca śrutvainaṃ kṛtārtho 'smīti cintayan
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ punar āvrajam
saṃsmaran saṃgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat
tato drupadam āgamya sakhipūrvam ahaṃ prabho
abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi mām iti
upasthitaṃ tu drupadaḥ sakhivac cābhisaṃgatam
sa māṃ nirākāram iva prahasann idam abravīt
akṛteyaṃ tava prajñā brahman nātisamañjasī
yad āttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija
) saṃgatānīha jīryanti kālena parijīryataḥ
) sauhṛdaṃ me tvayā hy āsīt pūrvaṃ sāmarthyabandhanam
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā
sāmyād dhi sakhyaṃ bhavati vaiṣamyān nopapadyate
) na sakhyam ajaraṃ loke vidyate jātu kasya cit
) kālo vainaṃ viharati krodho vainaṃ haraty uta
maivaṃ jīrṇam upāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavad upākṛdhi
āsīt sakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam
na hy anāḍhyaḥ sakhāḍhyasya nāvidvān viduṣaḥ sakhā
na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate
na hi rājñām udīrṇānām evaṃbhūtair naraiḥ kva cit
sakhyaṃ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ
ahaṃ tvayā na jānāmi rājyārthe saṃvidaṃ kṛtām
ekarātraṃ tu te brahman kāmaṃ dāsyāmi bhojanam
evam uktas tv ahaṃ tena sadāraḥ prasthitas tadā
tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartāsmy acirād iva
ādatsvainaṃ dvijaśreṣṭha sauhārdaṃ hy arthabandhanam
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate
drupadenaivam ukto 'haṃ manyunābhipariplutaḥ
abhyāgacchaṃ kurūn bhīṣma śiṣyair arthī guṇānvitaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
bhīṣma uvāca
tato 'haṃ bhavataḥ kāmaṃ saṃvardhayitum āgataḥ
idaṃ nāgapuraṃ ramyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te
evam uktas tadā bhīṣmo bhāradvājam abhāṣata
apajyaṃ kriyatāṃ cāpaṃ sādhv astraṃ pratipādaya
bhuṅkṣva bhogān bhṛśaṃ prītaḥ pūjyamānaḥ kurukṣaye
kurūṇām asti yad vittaṃ rājyaṃ cedaṃ sarāṣṭrakam
tvam eva paramo rājā sarve ca kuravas tava
yac ca te prārthitaṃ brahman kṛtaṃ tad iti cintyatām
diṣṭyā prāpto 'si viprarṣe mahān me 'nugrahaḥ kṛtaḥ
droṇas tathokto bhīṣmeṇa pūjito vasatiṃ nayan
kurūṇāṃ saphalaṃ karma droṇaprāptau tadābhavat
astraṃ caturvidhaṃ kṛtsnaṃ kumārān pratyapādayat
tatra kṣatrasya loke 'smin rājaputrā mahābalāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ saṃpūjito droṇo bhīṣmeṇa dvipadāṃ varaḥ
viśaśrāma mahātejāḥ pūjitaḥ kuruveśmani
viśrānte 'tha gurau tasmin pautrān ādāya kauravān
śiṣyatvena dadau bhīṣmo vasūni vividhāni ca
gṛhaṃ ca suparicchannaṃ dhanadhānyasamākulam
bhāradvājāya suprītaḥ pratyapādayata prabhuḥ
pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha
pautrān ādāya tān sarvān vasūni vividhāni ca
śiṣyā iti dadau rājan droṇāya vidhipūrvakam
sa ca śiṣyān maheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān
pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca droṇo muditamānasaḥ
pratigṛhya ca tān sarvān droṇo vacanam abravīt
rahasy ekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃs tadā
kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃ cid dhṛdi saṃparivartate
kṛtāstrais tat pradeyaṃ me tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ
tac chrutvā kauraveyās te tūṣṇīm āsan viśāṃ pate
arjunas tu tataḥ sarvaṃ pratijajñe paraṃtapaḥ
tato 'rjunaṃ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥ
prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā
aśvatthāmānam āhūya droṇo vacanam abravīt
sakhāyaṃ viddhi te pārthaṃ mayā dattaṃ pragṛhyatām
sādhu sādhv iti taṃ pārthaḥ pariṣvajyedam abravīt
adya prabhṛti viprendra paravān asmi dharmataḥ
śiṣyo 'haṃ tvatprasādena jīvāmi dvijasattama
ity uktvā tu tadā pārthaḥ pādau jagrāha pāṇḍavaḥ
tato droṇaḥ pāṇḍuputrān astrāṇi vividhāni ca
grāhayām āsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān
rājaputrās tathaivānye sametya bharatarṣabha
abhijagmus tato droṇam astrārthe dvijasattamam
vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva nānādeśyāś ca pārthivāḥ
sūtaputraś ca rādheyo guruṃ droṇam iyāt tadā
spardhamānas tu pārthena sūtaputro 'tyamarṣaṇaḥ
duryodhanam upāśritya pāṇḍavān atyamanyata
abhyayāt sa tato droṇaṃ dhanurvedacikīrṣayā
śikṣābhujabalodyogais teṣu sarveṣu pāṇḍavaḥ
astravidyānurāgāc ca viśiṣṭo 'bhavad arjunaḥ
tulyeṣv astraprayogeṣu lāghave sauṣṭhaveṣu ca
sarveṣām eva śiṣyāṇāṃ babhūvābhyadhiko 'rjunaḥ
aindrim apratimaṃ droṇa upadeśeṣv amanyata
evaṃ sarvakumārāṇām iṣvastraṃ pratyapādayat
kamaṇḍaluṃ ca sarveṣāṃ prāyacchac cirakāraṇāt
putrāya ca dadau kumbham avilambanakāraṇāt
yāvat te nopagacchanti tāvad asmai parāṃ kriyām
droṇa ācaṣṭa putrāya tat karma jiṣṇur auhata
tataḥ sa vāruṇāstreṇa pūrayitvā kamaṇḍalum
samam ācāryaputreṇa gurum abhyeti phālgunaḥ
ācāryaputrāt tasmāt tu viśeṣopacaye pṛthak
na vyahīyata medhāvī pārtho 'straviduṣāṃ varaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
arjunas tu paraṃ yatnam ātasthe gurupūjane
astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat
taṃ dṛṣṭvā nityam udyuktam iṣvastraṃ prati phālgunam
tato droṇo 'bravīd enaṃ rājña eva niveśane
droṇena tu tadāhūya rahasy ukto 'nnasādhakaḥ
andhakāre 'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kathaṃ cana
na cākhyeyam idaṃ cāpi madvākyaṃ vijaye tvayā
tataḥ kadā cid bhuñjāne pravavau vāyur arjune
tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno nivāpitaḥ
bhuṅkta evārjuno bhaktaṃ na cāsyāsyād vyamuhyata
hastas tejasvino nityam annagrahaṇakāraṇāt
tad abhyāsakṛtaṃ matvā rātrāv abhyasta pāṇḍavaḥ
yogyāṃ cakre mahābāhur dhanuṣā pāṇḍunandanaḥ
tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata
upetya cainam utthāya pariṣvajyedam abravīt
prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ
astravān nānviyeṣāstraṃ yathā tvaṃ nādya kaś cana
dhanurgrahe 'pi me śiṣyo bhaviṣyasi viśeṣavān
etad hṛdi tadā jiṣṇor vavṛdhe droṇaśāsanam
paramaṃ cākarod yatnaṃ dhanurvede paraṃtapaḥ
arjuno naraśārdūlaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
sarvakriyābhyanujñānāt tathā śiṣyān samānayat
duryodhanaṃ citrasenaṃ duḥśāsanaviviṃśatī
arjunaṃ ca samānīya aśvatthāmānam eva ca
śiśukaṃ mṛṇmayaṃ kṛtvā droṇo gaṅgājale tataḥ
śiṣyāṇāṃ paśyatāṃ caiva kṣipati sma mahābhujaḥ
cakṣuṣī vāsasā caiva baddhvā prādāc charāsanam
śiśukaṃ vidhyatemaṃ vai jalasthaṃ baddhacakṣuṣaḥ
tatkṣaṇenaiva bībhatsur āvāpair daśabhir vaśī
pañcakair anuvivyādha magnaṃ śiśukam ambhasi
tasya dṛṣṭvā kriyāḥ sarvā droṇo 'manyata pāṇḍavam
viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃś cābhavat tadā
athābravīn mahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham
astraṃ viśiṣṭam anyeṣu yan na vidyeta pāṇḍava
sasaṃhāraprayogaṃ ca tvam adhīṣva vrataṃ cara
astraṃ brahmaśiro nāma dahed yatpṛthivīm api
yāvan mantraprayogo 'pi viniyoge bhaviṣyati
tāvān eva tu saṃhāre kartavya iti cāntataḥ
na mānuṣe prayoktavyaṃ brahmaṇo 'straṃ kathaṃ cana
bādhate mānuṣāñ śatrūn yadā vāmānuṣaḥ kva cit
tasmād etat prayoktavyaṃ brāhmam astraṃ sanātanam
tathetyeva ca bībhatsur uvāca ca kṛtāñjaliḥ
cakāra ca tathā sarvaṃ yathoktaṃ manujarṣabha
avāptāstraṃ tu bībhatsum anujñāya mahāmatiḥ
uvāca paramaprīto matsamo 'sīti pāṇḍavam
tvatsamo bhavitā loke satyam etad bravīmi te
tato droṇo 'rjunaṃ bhūyo ratheṣu ca gajeṣu ca
aśveṣu bhūmāv api ca raṇaśikṣām aśikṣayat
astreṣu samyak cāreṣu droṇaśiṣyo vyacārayat
gadāyuddhe 'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu
droṇaḥ saṃkīrṇayuddheṣu śikṣayām āsa pāṇḍavam
tasya tat kauśalaṃ dṛṣṭvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ
rājāno rājaputrāś ca samājagmuḥ sahasraśaḥ
tān sarvāñ śikṣayām āsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ
ekalavyo mahārāja droṇam abhyājagāma ha
na sa taṃ pratijagrāha naiṣādir iti cintayan
śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñas teṣām evānvavekṣayā
śiṣyo 'si mama naiṣāde prayogo balavattaraḥ
nivartasva gṛhān eva anujñāto 'si nityaśaḥ
sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya paraṃtapaḥ
araṇyam anusaṃprāptaḥ kṛtvā droṇaṃ mahīmayam
tasminn ācāryavṛttiṃ ca paramām āsthitas tadā
iṣvastre yogam ātasthe paraṃ niyamam āsthitaḥ
parayā śraddhayā yukto yogena parameṇa ca
vimokṣādānasaṃdhāne laghutvaṃ param āpa saḥ
lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirāt pratyapadyata
atha droṇābhyanujñātāḥ kadā cit kurupāṇḍavāḥ
rathair viniryayuḥ sarve mṛgayām arimardanāḥ
tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaś cid yadṛcchayā
rājann anujagāmaikaḥ śvānam ādāya pāṇḍavān
teṣāṃ vicaratāṃ tatra tat tat karma cikīrṣatām
śvā caran sa vane mūḍho naiṣādiṃ prati jagmivān
tasya rorūyamāṇasya naṣṭasya vijane vane
śabdaṃ śuśrāva naiṣādiḥ śunas tasya tu māriṣa
sa kṛṣṇaṃ maladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinadharaṃ vane
naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃs tasthau tadantike
tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarān mukhe
lāghavaṃ darśayann astre mumoca yugapad yathā
vegamajjana . . . . . . . . ḷaṃ vanaiḥ
āyāmapariṇāmābhyāṃ babhus te tu śarāṅkurāḥ
samapramāṇibhir jihmā kṣiprair vyābhaṣataḥ śaraiḥ
yathā śailaṃ śilotthābhiḥ saptārcibhir ariṃdamaiḥ
sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavān ājagāma ha
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ
lāghavaṃ śabdavedhitvaṃ dṛṣṭvā tat paramaṃ tadā
prekṣya taṃ vrīḍitāś cāsan praśaśaṃsuś ca sarvaśaḥ
śvānaṃ tu pāṇḍavā dṛṣṭvā vismayotphullalocanāḥ
taṃ tato 'nveṣamāṇās te vane vananivāsinam
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājann asyantam aniśaṃ śarān
na cainam abhyajānaṃs te tadā vikṛtadarśanam
athainaṃ paripapracchuḥ ko bhavān kasya vety uta
sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
ekalavya uvāca
niṣādādhipater vīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam
droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhanurvedakṛtaśramam
vaiśaṃpāyana uvāca
te tam ājñāya tattvena punar āgamya pāṇḍavāḥ
yathāvṛttaṃ ca te sarvaṃ droṇāyācakhyur adbhutam
kaunteyas tv arjuno rājann ekalavyam anusmaran
raho droṇaṃ samāgamya praṇayād idam abravīt
nanv ahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ
bhavatokto na me śiṣyas tvadviśiṣṭo bhaviṣyati
atha kasmān madviśiṣṭo lokād api ca vīryavān
asty anyo bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ
muhūrtam iva taṃ droṇaś cintayitvā viniścayam
savyasācinam ādāya naiṣādiṃ prati jagmivān
dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam
ekalavyaṃ dhanuṣpāṇim asyantam aniśaṃ śarān
ekalavyas tu taṃ dṛṣṭvā droṇam āyāntam antikāt
abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm
pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivat sa niṣādajaḥ
nivedya śiṣyam ātmānaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ
tato droṇo 'bravīd rājann ekalavyam idaṃ vacaḥ
yadi śiṣyo 'si me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatām
ekalavyas tu tac chrutvā prīyamāṇo 'bravīd idam
kiṃ prayacchāmi bhagavann ājñāpayatu māṃ guruḥ
na hi kiṃ cid adeyaṃ me gurave brahmavittama
tam abravīt tvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāṃ mama
yady avaśyaṃ tvayā deyam ekalavya prayaccha me
ekāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇasya hastasyeti mataṃ mama
bāḍham ity eva naiṣādiś chittvāṅguṣṭhau dadau tataḥ
ekalavyas tu tac chrutvā vaco droṇasya dāruṇam
pratijñām ātmano rakṣan satye ca nirataḥ sadā
tathaiva hṛṣṭavadanas tathaivādīnamānasaḥ
chittvāvicārya taṃ prādād droṇāyāṅguṣṭham ātmanaḥ
aviṣaṇṇaś ca tau prādāc chittvā droṇasya vetanam
satyasaṃdhaṃ ca naiṣādiṃ dṛṣṭvā prīto 'bravīd idam
manīṣitaṃ tvayā vīra guror dattaṃ mamojasā
evaṃ kartavyam iti vai ekalavyam abhāṣata
tataḥ paraṃ tu naiṣādir aṅgulībhir vyakarṣata
na tathā sa tu śīghro 'bhūd yathā pūrvaṃ narādhipa
tato 'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ
droṇaś ca satyavāg āsīn nānyo 'bhyabhavad arjunam
evaṃ vṛttaṃ dṛṣṭavān no 'tha karma
prajñānityaṃ khecarāś cocur etau
droṇaṃ pārthaṃ cātra dhī . . . .
. . . tyā gacchatāṃ svaṃ niveśanam
vaiśaṃpāyanaḥ
droṇas tataḥ parāṃ pūjāṃ kuruṣu prāpnuvan dhanam
catuṣpādaṃ kṛtsnam astraṃ kumārān pratyavedayat
pārthivasya tu kṣatrasya rājaputrā mahābalāḥ
anujagmus tato droṇaṃ kuruṣv astracikīrṣayā
yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhas tomareṣv adhiko 'bhavat
droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyāṃ viśeṣataḥ
duryodhanaś ca bhīmaś ca kurūṇām abhyagacchatām
aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣv abhyadhiko 'bhavat
tathāti puruṣān anyān tsārukau yamajāv ubhau
sa rādheyo mahābalaḥ
tomareṣv adhiko 'bhavat
arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ
yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanaṃjayaḥ
prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ
buddhiyogabalotsāhaiḥ sarvāstreṣu ca pāṇḍavaḥ
astre gurvanurāge ca viśiṣṭo 'bhavad arjunaḥ
tulyeṣv astropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān
ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho 'rjunaḥ
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam
dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta narādhipa
tāṃs tu sarvān samānīya sarvavidyāsu niṣṭhitān
droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabha
kṛtrimaṃ bhāsam āropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam
avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtam upādiśat
droṇa uvāca
śīghraṃ bhavantaḥ sarve vai dhanūṃṣy ādāya satvarāḥ
bhāsam etaṃ samuddiśya tiṣṭhantāṃ saṃhiteṣavaḥ
madvākyasamakālaṃ ca śiro 'sya vinipātyatām
ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvam uvācāṅgirasāṃ varaḥ
saṃdhatsva bāṇaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñca ca
tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanur gṛhya mahāravam
tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ
tato vitatadhanvānaṃ droṇas taṃ kurunandanam
sa muhūrtād uvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha
paśyasy enaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja
paśyāmīty evam ācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
sa muhūrtād iva punar droṇas taṃ pratyabhāṣata
atha vṛkṣam imaṃ māṃ vā bhrātṝn vāpi prapaśyasi
tam uvāca sa kaunteyaḥ paśyāmy enaṃ vanaspatim
bhavantaṃ ca tathā bhrātṝn bhāsaṃ ceti punaḥ punaḥ
tam uvācāpasarpeti droṇo 'prītamanā iva
naitac chakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyam ity eva kutsayan
tato duryodhanādīṃs tān dhārtarāṣṭrān mahāyaśāḥ
tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata
anyāṃś ca śiṣyān bhīmādīn rājñaś caivānyadeśajān
tathā ca sarve sarvaṃ tat paśyāma iti kutsitāḥ
tato dhanaṃjayaṃ droṇaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata
tvayedānīṃ prahartavyam etal lakṣyaṃ niśamyatām
madvākyasamakālaṃ te moktavyo 'tra bhavec charaḥ
vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvan muhūrtakam
evam uktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ
tasthau lakṣyaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ
muhūrtād iva taṃ droṇas tathaiva samabhāṣata
paśyasy enaṃ sthitaṃ bhāsaṃ drumaṃ mām api vety uta
paśyāmy enaṃ bhāsam iti droṇaṃ pārtho 'bhyabhāṣata
na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata
tataḥ prītamanā droṇo muhūrtād iva taṃ punaḥ
pratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ ratharṣabham
bhāsaṃ paśyasi yady enaṃ tathā brūhi punar vacaḥ
śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātram iti so 'bravīt
arjunenaivam uktas tu droṇo hṛṣṭatanūruhaḥ
muñcasvety abravīt pārthaṃ sa mumocāvicārayan
tatas tasya nagasthasya kṣureṇa niśitena ha
śira utkṛtya tarasā pātayām āsa pāṇḍavaḥ
tasmin karmaṇi saṃsiddhe paryaśvajata phalgunam
mene ca drupadaṃ saṃkhye sānubandhaṃ parājitam
kasya cit tv atha kālasya saśiṣyo 'ṅgirasāṃ varaḥ
jagāma gaṅgām abhito majjituṃ bharatarṣabha
avagāḍham atho droṇaṃ salile salilecaraḥ
grāho jagrāha balavāñ jaṅghānte kālacoditaḥ
sa samartho 'pi mokṣāya śiṣyān sarvān acodayat
grāhaṃ hatvā mokṣayadhvaṃ mām iti tvarayann iva
tadvākyasamakālaṃ tu bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ
āvāpaiḥ pañcabhir grāhaṃ magnam ambhasy atāḍayat
itare tu visaṃmūḍhās tatra tatra prapedire
taṃ ca dṛṣṭvā kriyopetaṃ droṇo 'manyata pāṇḍavam
viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃś cābhavat tadā
sa pārthabāṇair bahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ
grāhaḥ pañcatvam āpede jaṅghāṃ tyaktvā mahātmanaḥ
athābravīn mahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham
gṛhāṇedaṃ mahābāho viśiṣṭam atidurdharam
astraṃ brahmaśiro nāma saprayoganivartanam
na ca te mānuṣeṣv etat prayoktavyaṃ kathaṃ cana
jagad vinirdahed etad alpatejasi pātitam
asāmānyam idaṃ tāta lokeṣv astraṃ nigadyate
tad dhārayethāḥ prayataḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama
bādhetāmānuṣaḥ śatrur yadā tvāṃ vīra kaś cana
tadvadhāya prayuñjīthās tadāstram idam āhave
tatheti tat pratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ
jagrāha paramāstraṃ tad āha cainaṃ punar guruḥ
bhavitā tvatsamo nānyaḥ pumāṃl loke dhanurdharaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
kṛtāstrān dhārtarāṣṭrāṃś ca pāṇḍuputrāṃś ca bhārata
dṛṣṭvā droṇo 'bravīd rājan dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ
gāṅgeyasya ca sāṃnidhye vyāsasya vidurasya ca
trayāṇām iva lokānāṃ prajāpatim iva sthitam
rājan saṃprāptavidyās te kumarāḥ kurusattama
te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājann anumate tava
tato 'bravīn mahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā
bhāradvāja mahat karma kṛtaṃ te dvijasattama
yadā tu manyase kālaṃ yasmin deśe yathā yathā
tathā tathā vidhānāya svayam ājñāpayasva mām
spṛhayāmy adya nirvedāt puruṣāṇāṃ sacakṣuṣām
astrahetoḥ parākrāntān ye me drakṣyanti putrakān
kṣattar yad gurur ācāryo bravīti kuru tat tathā
na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala
tato rājānam āmantrya vidurānugato bahiḥ
bhāradvājo mahāprājño māpayām āsa medinīm
prekṣyāgāraṃ suvipulaṃ śāstradṛṣṭyā yathāvidhi
samām avṛkṣāṃ nirgulmām udakpravaṇasaṃsthitām
tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite
avaghuṣṭaṃ pure cāpi tadarthaṃ vadatāṃ vara
raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi
prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakrus tatra ca śilpinaḥ
rājñaḥ sarvāyudhopetaṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha
manasyamañcān vipulān akarod darśanepsayā
mañcāṃś ca kārayām āsus tatra jānapadā janāḥ
vipulān ucchrayopetāñ śibikāś ca mahādhanāḥ
tasmiṃs tato 'hani prāpte rājā sasacivas tadā
sāntaḥpuraḥ sahāmātyo vyāsasyānumate tadā
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam
bāhlīkaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca
kurūn anyāṃś ca sacivān ādāya nagarād bahiḥ
raṅgabhūmiṃ samāsādya brāhmaṇaiḥ sahito nṛpaḥ
muktājālaparikṣiptaṃ vaiḍūryamaṇibhūṣitam
śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāram upāgamat
gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara
striyaś ca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ
harṣād āruruhur mañcān meruṃ devastriyo yathā
brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purād drutam
darśanepsu samabhyāgāt kumārāṇāṃ kṛtāstratām
kṣaṇenaikasthatāṃ tatra darśanepsu jagāma ha
pravāditaiś ca vāditrair janakautūhalena ca
mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so 'bhavat tadā
tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān
śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ
raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha
nabho jaladharair hīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān
sa yathāsamayaṃ cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ
brāhmaṇāṃś cātra mantrajñān vācayām āsa maṅgalam
suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇi vividhāni ca
pradadau dakṣiṇāṃ rājā droṇasya ca kṛpasya ca
atha puṇyāhaghoṣasya puṇyasya tadanantaram
viviśur vividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ
tato baddhatanutrāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ
baddhatūṇāḥ sadhanuṣo viviśur bharatarṣabhāḥ
anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapurogamāḥ
raṅgamadhye sthitaṃ droṇam abhivādya nararṣabhāḥ
cakruḥ pūjāṃ yathānyāyaṃ droṇasya ca kṛpasya ca
āśīrbhiś ca prayuktābhiḥ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ
abhivādya punaḥ śastrān balipuṣpaiḥ samarcitān
raktacandanasaṃmiśraiḥ svayam arcanta kauravāḥ
raktacandanadigdhāś ca raktamālyānudhāriṇaḥ
sarve raktapatākāś ca sarve raktāntalocanāḥ
droṇena samanujñātāḥ gṛhya śastraṃ paraṃtapāḥ
dhanūṃṣi pūrvaṃ saṃgṛhya taptakāñcanabhūṣitāḥ
sajjāni vividhākārāḥ śaraiḥ saṃdhāya kauravāḥ
jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny apūjayan
śastramārgān yathotsṛṣṭāṃś ceruḥ sarve nararṣabhāḥ
cakrur astraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam
keṣāṃ cit tarumūleṣu śarā nipatitā nṛpa
keṣāṃ cit puṣpamukuṭe nipatanti sma sāyakāḥ
ke cil lakṣyāṇi vividhair bāṇair āhatalakṣaṇaiḥ
vivyadhur lāghavotsṛṣṭair gurūṇi ca laghūni ca
ke cic charākṣepabhayāc chirāṃsy avananāmire
manujā dhṛṣṭam apare vīkṣāṃ cakruḥ savismayāḥ
te sma lakṣyāṇi vividhur bāṇair nāmāṅkaśobhitaiḥ
vividhair lāghavotsṛṣṭair uhyanto vājibhir drutam
tat kumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam
gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan
sahasā cukruśus tatra narāḥ śatasahasraśaḥ
vismayotphullanayanāḥ sādhu sādhv iti bhārata
kṛtvā dhanuṣi te mārgān rathacaryāsu cāsakṛt
gajapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ
gṛhītakhaḍgacarmāṇas tato bhūyaḥ prahāriṇaḥ
tsarumārgān yathoddiṣṭāṃś ceruḥ sarvāsu bhūmiṣu
lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām
dadṛśus tatra sarveṣāṃ prayoge khaḍgacarmaṇām
atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau
avatīrṇau gadāhastāv ekaśṛṅgāv ivācalau
baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau
bṛṃhantau vāśitāhetoḥ samadāv iva kuñjarau
tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau
ceratur nirmalagadau samadāv iva govṛṣau
viduro dhṛtarāṣṭrāya gāndhāryai pāṇḍavāraṇiḥ
nyavedayetāṃ tat sarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitam
vaiśaṃpāyana uvāca
kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare
pakṣapātakṛtasnehaḥ sa dvidhevābhavaj janaḥ
hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatām
puruṣāṇāṃ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ
tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgam ālokya buddhimān
bhāradvājaḥ priyaṃ putram aśvatthāmānam abravīt
vārayaitau mahāvīryau kṛtayogyāv ubhāv api
mā bhūd raṅgaprakopo 'yaṃ bhīmaduryodhanodbhavaḥ
tata utthāya vegena aśvatthāmā nyavārayat
guror ājñā bhīma iti gāndhāre guruśāsanam
alaṃ yogyākṛtaṃ vegam alaṃ sāhasam ity uta
tatas tāv udyatagadau guruputreṇa vāritau
yugāntānilasaṃkṣubdhau mahāvegāv ivārṇavau
tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanam abravīt
nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghanibhasvanam
yo me putrāt priyataraḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ
aindrir indrānujasamaḥ sa pārtho dṛśyatām iti
ācāryavacanenātha kṛtasvastyayano yuvā
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ
kāñcanaṃ kavacaṃ bibhrat pratyadṛśyata phalgunaḥ
sārkaḥ sendrāyudhataḍit sasaṃdhya iva toyadaḥ
tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjo 'bhavan mahān
prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ
eṣa kuntīsutaḥ śrīmān eṣa pāṇḍavamadhyamaḥ
eṣa putro mahendrasya kurūṇām eṣa rakṣitā
eṣo 'straviduṣāṃ śreṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ
eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ
eṣa kaṃsavimardasya sākṣāt prāṇasamaḥ sakhā
eṣa yat pratijānāti tasya pāraṃ gamiṣyati
ity evam atulā vācaḥ śṛṇvantyāḥ prekṣakeritāḥ
kuntyāḥ prasnavasaṃmiśrair asraiḥ klinnam uro 'bhavat
tena śabdena mahatā pūrṇaśrutir athābravīt
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ
kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kim eṣa sumahāsvanaḥ
sahasaivotthito raṅge bhindann iva nabhastalam
vidura uvāca
eṣa pārtho mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ
avatīrṇaḥ sakavacas tatraiṣa sumahāsvanaḥ
dhṛtarāṣṭra uvāca
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi rakṣito 'smi mahāmate
pṛthāraṇisamudbhūtais tribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tasmin samudite raṅge kathaṃ cit paryavasthite
darśayām āsa bībhatsur ācāryād astralāghavam
āgneyenāsṛjad vahniṃ vāruṇenāsṛjat payaḥ
vāyavyenāsṛjad vāyuṃ pārjanyenāsṛjad ghanān
bhaumena prāviśad bhūmiṃ pārvatenāsṛjad girīn
antardhānena cāstreṇa punar antarhito 'bhavat
kṣaṇāt prāṃśuḥ kṣaṇād dhrasvaḥ kṣaṇāc ca rathadhūrgataḥ
kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvāpatan mahīm
sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guruṃ cāpi gurupriyaḥ
sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ so 'vidhyad vividhaiḥ śaraiḥ
bhramataś ca varāhasya lohasya pramukhe samam
pañca bāṇān asaṃsaktān sa mumocaikabāṇavat
gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambite
nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakān ekaviṃśatim
ity evamādi sumahat khaḍge dhanuṣi cābhavat
gadāyāṃ śastrakuśalo darśanāni vyadarśayat
cakratomarapāśānāṃ bhiṇḍipālaparaśvadhām
anyeṣāṃ cāpi śikṣāṇāṃ darśayām āsa lāghavam
tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasmin karmaṇi bhārata
mandībhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane
dvāradeśāt samudbhūto māhātmya balasūcakaḥ
vajraniṣpeṣasadṛśaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ
sa śabdaḥ sumahān āsīt pūrayann iva rodasī
dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃ svid bhūmir vidīryate
kiṃ svid āpūryate vyoma jalabhāraghanair ghanaiḥ
raṅgasyaivaṃ matir abhūt kṣaṇena vasudhādhipa
dvāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakās tadā
pañcabhir bhrātṛbhiḥ pārthair droṇaḥ parivṛto babhau
pañcatāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ
aśvatthāmnā ca sahitaṃ bhrātṝṇāṃ śatam ūrjitam
duryodhanam amitraghnam utthitaṃ paryavārayat
sa tais tadā bhrātṛbhir udyatāyudhair; vṛto gadāpāṇir avasthitaiḥ sthitaḥ
babhau yathā dānavasaṃkṣaye purā; puraṃdaro devagaṇaiḥ samāvṛtaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
etasminn eva kāle tu tasmiñ janasamāgame
datte 'vakāśe puruṣair vismayotphullalocanaiḥ
viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapuraṃjayaḥ
sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ
sadhanur baddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ
kanyāgarbhaḥ pṛthuyaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulocanaḥ
tīkṣṇāṃśor bhāskarasyāṃśaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ
siṃharṣabhagajendrāṇāṃ tulyavīryaparākramaḥ
dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ
prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā
asaṃkhyeyaguṇaḥ śrīmān bhāskarasyātmasaṃbhavaḥ
sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam
praṇāmaṃ droṇakṛpayor nātyādṛtam ivākarot
sa sāmājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ
ko 'yam ity āgatakṣobhaḥ kautūhalaparo 'bhavat
so 'bravīn meghadhīreṇa svareṇa vadatāṃ varaḥ
bhrātā bhrātaram ajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanim
pārtha yat te kṛtaṃ karma viśeṣavad ahaṃ tataḥ
kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mātmanā vismayaṃ gamaḥ
asamāpte tatas tasya vacane vadatāṃ vara
yantrotkṣipta iva kṣipram uttasthau sarvato janaḥ
prītiś ca puruṣavyāghra duryodhanam athāspṛśat
hrīś ca krodhaś ca bībhatsuṃ kṣaṇenānvaviśac ca ha
tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā
yat kṛtaṃ tatra pārthena tac cakāra mahābalaḥ
atha duryodhanas tatra bhrātṛbhiḥ saha bhārata
karṇaṃ pariṣvajya mudā tato vacanam abravīt
svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si mānada
ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭam upabhujyatām
karṇa uvāca
kṛtaṃ sarveṇa me 'nyena sakhitvaṃ ca tvayā vṛṇe
dvandvayuddhaṃ ca pārthena kartum icchāmi bhārata
evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā
karṇaṃ dīrghāñcitabhujaṃ pariṣvajyedam abravīt
duryodhana uvāca
bhuṅkṣva bhogān mayā sārdhaṃ bandhūnāṃ priyakṛd bhava
durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādam ariṃdama
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kṣiptam ivātmānaṃ matvā pārtho 'bhyabhāṣata
karṇaṃ bhrātṛsamūhasya madhye 'calam iva sthitam
anāhūtopasṛptānām anāhūtopajalpinām
ye lokās tān hataḥ karṇa mayā tvaṃ pratipatsyase
karṇa uvāca
raṅgo 'yaṃ sarvasāmānyaḥ kim atra tava phalguna
vīryaśreṣṭhāś ca rājanyā balaṃ dharmo 'nuvartate
vāgvīryā brāhmaṇāḥ proktā vaiśyāś ca dhanavīryataḥ
karmavīryāḥ smṛtāḥ śūdrā brahmaṇā parameṣṭhinā
kiṃ kṣepair durbalāśvāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata
guroḥ samakṣaṃ yāvat te harāmy adya śiraḥ śaraiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tato droṇābhyanujñātaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ
bhrātṛbhis tvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam
tato duryodhanenāpi sabhrātrā samarodyataḥ
pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurojavaiḥ
āvṛtaṃ gaganaṃ meghair balākāpaṅktihāsibhiḥ
tataḥ snehād dharihayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalokinam
bhāskaro 'py anayan nāśaṃ samīpopagatān ghanān
meghacchāyopagūḍhas tu tato 'dṛśyata pāṇḍavaḥ
sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo 'pi samadṛśyata
dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇas tasmin deśe vyavasthitāḥ
bhāradvājaḥ kṛpo bhīṣmo yataḥ pārthas tato 'bhavan
dvidhā raṅgaḥ samabhavat strīṇāṃ dvaidham ajāyata
kuntibhojasutā mohaṃ vijñātārthā jagāma ha
tāṃ tathā mohasaṃpannāṃ viduraḥ sarvadharmavit
kuntīm āśvāsayām āsa prokṣyādbhiś candanokṣitaiḥ
tataḥ pratyāgataprāṇā tāv ubhāv api daṃśitau
putrau dṛṣṭvā susaṃtaptā nānvapadyata kiṃ cana
tāv udyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvato 'bravīt
dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit
ayaṃ pṛthāyās tanayaḥ kanīyān pāṇḍunandanaḥ
kauravo bhavatā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ kariṣyati
tvam apy evaṃ mahābāho mātaraṃ pitaraṃ kulam
kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tvaṃ kulavardhanaḥ
tato viditvā pārthas tvāṃ pratiyotsyati vā na vā
vṛthākulasamācārair na yudhyante nṛpātmajāḥ
evam uktasya karṇasya vrīḍāvanatam ānanam
babhau varṣāmbubhiḥ klinnaṃ padmam āgalitaṃ yathā
duryodhana uvāca
ācārya trividhā yonī rājñāṃ śāstraviniścaye
tatkulīnaś ca śūraś ca senāṃ yaś ca prakarṣati
adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
yady ayaṃ phalguno yuddhe nārājñā yoddhum icchati
tasmād eṣo 'ṅgaviṣaye mayā rājye 'bhiṣicyate
tato rājānam āmantrya gāṅgeyaṃ ca pitāmaham
abhiṣekasya saṃbhārān samānīya dvijātibhiḥ
gosahasrāyutaṃ dattvā yuktānāṃ puṇyakarmaṇām
arho 'yam aṅgarājyasya iti vācya dvijātibhiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas tasmin kṣaṇe karṇaḥ salājakusumair ghaṭaiḥ
kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhir mahārathaḥ
abhiṣikto 'ṅgarājye sa śriyā yukto mahābalaḥ
samaulihārakeyūraiḥ sahastābharaṇāṅgadaiḥ
rājaliṅgais tathānyaiś ca bhūṣito bhūṣaṇaiḥ śubhaiḥ
sacchatravālavyajano jayaśabdāntareṇa ca
uvāca kauravaṃ rājā rājānaṃ taṃ vṛṣas tadā
sabhājyamāno vipraiś ca pradattvā hy amitaṃ vasu
asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te
prabrūhi rājaśārdūla kartā hy asmi tathā nṛpa
atyantaṃ sakhyam icchāmīty āha taṃ sa suyodhanaḥ
evam uktas tataḥ karṇas tatheti pratyabhāṣata
vaiśaṃpāyanaḥ
aṅgarājasya yuktāṃś ca dattvā rājaparicchadān
harṣāc cobhau samāśliṣya parāṃ mudam avāpatuḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ srastottarapaṭaḥ saprasvedaḥ savepathuḥ
viveśādhiratho raṅgaṃ yaṣṭiprāṇo hvayann iva
tam ālokya dhanus tyaktvā pitṛgauravayantritaḥ
karṇo 'bhiṣekārdraśirāḥ śirasā samavandata
tataḥ pādāv avacchādya paṭāntena sasaṃbhramaḥ
putreti paripūrṇārtham abravīd rathasārathiḥ
pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ snehaviklavaḥ
aṅgarājyābhiṣekārdram aśrubhiḥ siṣice punaḥ
taṃ dṛṣṭvā sūtaputro 'yam iti niścitya pāṇḍavaḥ
bhīmasenas tadā vākyam abravīt prahasann iva
na tvam arhasi pārthena sūtaputra raṇe vadham
kulasya sadṛśas tūrṇaṃ pratodo gṛhyatāṃ tvayā
aṅgarājyaṃ ca nārhas tvam upabhoktuṃ narādhama
śvā hutāśasamīpasthaṃ puroḍāśam ivādhvare
evam uktas tataḥ karṇaḥ kiṃ cit prasphuritādharaḥ
gaganasthaṃ viniḥśvasya divākaram udaikṣata
tato duryodhanaḥ kopād utpapāta mahābalaḥ
bhrātṛpadmavanāt tasmān madotkaṭa iva dvipaḥ
so 'bravīd bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam avasthitam
vṛkodara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktum īdṛśam
kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyeṣṭhaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā
śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca prabhavā durvidāḥ kila
salilād utthito vahnir yena vyāptaṃ carācaram
dadhīcasyāsthito vajraṃ kṛtaṃ dānavasūdanam
āgneyaḥ kṛttikāputro raudro gāṅgeya ity api
śrūyate bhagavān devaḥ sarvaguhyamayo guhaḥ
kṣatriyābhyaś ca ye jātā brāhmaṇās te ca viśrutāḥ
viśvāmitraprabhṛtayaḥ prāptā brahmatvam avyayam
jātān āhuḥ kṣatriyāsu brāhmaṇaiḥ kṣatrasaṃkṣaye
ācāryaḥ kalaśāj jātaḥ śarastambād guruḥ kṛpaḥ
droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
gautamasyānvavāye ca
bhavatāṃ ca yathā janma tad apy āgamitaṃ nṛpaiḥ
sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ divyalakṣaṇalakṣitam
katham ādityasaṃkāśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati
sūto 'muṃ janayiṣyati
evaṃ kṣatraguṇair yuktaṃ śaraṃ samitiśobhanam
pṛthivīrājyam arho 'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ
anena bāhuvīryeṇa mayā cājñānuvartinā
yasya vā manujasyedaṃ na kṣāntaṃ madviceṣṭitam
ratham āruhya padbhyāṃ vā vināmayatu kārmukam
tataḥ sarvasya raṅgasya hāhākāro mahān abhūt
sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaś cāstam upāgamat
tato duryodhanaḥ karṇam ālambyātha kare nṛpa
dīpikāgnikṛtālokas tasmād raṅgād viniryayau
pāṇḍavāś ca sahadroṇāḥ sakṛpāś ca viśāṃ pate
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam
arjuneti janaḥ kaś cit kaś cit karṇeti bhārata
kaś cid duryodhanety evaṃ bruvantaḥ prasthitās tadā
kuntyāś ca pratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitam
putram aṅgeśvaraṃ snehāc channā prītir avardhata
duryodhanasyāpi tadā karṇam āsādya pārthiva
bhayam arjunasāṃjātaṃ kṣipram antaradhīyata
sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ; pareṇa sāmnābhyavadat suyodhanam
yudhiṣṭhirasyāpy abhavat tadā matir; na karṇatulyo 'sti dhanurdharaḥ kṣitau
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ śiṣyān samānīya droṇaḥ sarvān aśeṣataḥ
pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca kṛtāstrān prasamīkṣya saḥ
gurvarthaṃ dakṣiṇākāle prāpte 'manyata vai guruḥ
kṛtāstrāṃś ca tataḥ śiṣyāṃś codayām āsa vai guruḥ
tataḥ śiṣyān samānīya ācāryārtham acodayat
astraśikṣām anujñātān gaṅgādvāram upāgatān
bhāradvājas tatas tāṃs tu sarvān evābhyabhāṣata
icchāmi dattāṃ sahitair mahyaṃ paramadakṣiṇām
evam uktās tatas te vai śiṣyā droṇam upāgaman
bhagavan kiṃ prayacchāma ājñāpayatu no guruḥ
droṇaḥ sarvān aśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate
pāñcālarājaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani
paryānayata bhadraṃ vaḥ sā syāt paramadakṣiṇā
tathety uktvā tu te sarve rathais tūrṇaṃ prahāriṇaḥ
ācāryadhanadānārthaṃ droṇena sahitā yayuḥ
tato 'bhijagmuḥ pāñcālān nighnantas te nararṣabhāḥ
arjunaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
duryodhanaś ca karṇaś ca yuyutsuś ca mahābalaḥ
duḥśāsano vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ
ete cānye ca bahavaḥ kumārā bahuvikramāḥ
ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity evaṃ kṣatriyarṣabhāḥ
tato rathapadātyoghāḥ kuñjarāḥ sādibhiḥ saha
praviśya nagaraṃ sarve rājamārgam upāyayuḥ
tasmin kāle tu pāñcālaḥ śrutvā dṛṣṭvā mahad balam
bhrātṛbhiḥ sahito rājā tvarayā niryayau gṛhāt
tatas tu kṛtasaṃnāhā yajñasenasahodarāḥ
śaravarṣāṇi muñcantaḥ praṇeduḥ sarvatodiśam
tato rathena śubhreṇa samāsādya tu kauravān
yajñasenaḥ śarān ghorān vavarṣa yudhi durjayaḥ
pūrvam eva tu saṃmantrya pārtho droṇam athābravīt
darpotsekaḥ kumārāṇām avāryo dvijasattama
eṣāṃ parākramasyānte vayaṃ kuryāma sāhasam
kumārair aśakyaḥ pāñcālo grahītuṃ raṇamūrdhani
evam uktvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ
ardhakrośe tu nagarād atiṣṭhad bahir eva saḥ
drupadaḥ kauravān dṛṣṭvā pradhāvata samantataḥ
śarajālena mahatā mohayan kauravīṃ camūm
tam udyantaṃ rathenaikam āśukāriṇam āhave
anekam iva saṃtrāsān menire sarvakauravāḥ
drupadasya śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam
tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś ca sahasraśaḥ
prāvādyanta mahārāja pāñcālānāṃ niveśane
siṃhanādaś ca saṃjajñe pāñcālānāṃ mahātmanām
dhanurjyātalaśabdaś ca saṃspṛśan gaganaṃ mahat
duḥśāsano vikarṇaś ca subāhur dīrghalocanaḥ
duryodhanaś ca saṃkruddhaḥ śaravarṣair avākiran
so 'tividdho maheṣvāsaḥ pārṣato yudhi durjayaḥ
vyadhamat tāny anīkāni tatkṣaṇād eva bhārata
duryodhanaṃ vikarṇaṃ ca karṇaṃ cāpi mahābalam
nānānṛpasutān vīrān sainyāni vividhāni ca
alātacakravat sarvāṃś caran bāṇair atarpayat
tatas tu nāgarāḥ sarve musalair yaṣṭipāṇayaḥ
abhyavarṣanta kauravyān varṣamāṇā ghanā iva
sabālavṛddhāḥ kāmpilyāḥ kauravān abhyayus tadā
śrutvā tu tumulaṃ yuddhaṃ nāgarāṇāṃ ca bhārata
dravanti sma nadanti sma krośantaḥ pāṇḍavān prati
pāṇḍavās tu svanaṃ śrutvā ārtānāṃ romaharṣaṇam
abhivādya tato droṇaṃ rathān āruhya pāṇḍavāḥ
yudhiṣṭhiraṃ nivāryāśu mā yuddham iti pāṇḍava
mādreyau cakrarakṣau tu phalgunas tu tadākarot
senāgrago bhīmaseno gadāpāṇir nadasthitaḥ
tadā śaṅkhadhvaniṃ kṛtvā bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ
āyāj javena kaunteyo rathaghoṣeṇa nādayan
pāñcālānāṃ tataḥ senām uddhūtārṇavaniḥsvanām
bhīmaseno mahābāhur daṇḍapāṇir ivāntakaḥ
praviveśa mahāsenāṃ sāgaraṃ makaro yathā
svayam abhyadravad bhīmo nāgānīkaṃ gadādharaḥ
suyuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cātulaḥ
ahanat kuñjarānīkaṃ gadayā kālarūpadhṛk
te gajā girisaṃkāśāḥ kṣaranto rudhiraṃ bahu
bhīmasenasya gadayā bhinnamastakapiṇḍakāḥ
patanti dviradā bhūmau vajraghātād ivācalāḥ
gajān aśvān rathāṃś caiva pātayām āsa pāṇḍavaḥ
padātīn nāgarāṃś caiva nāvadhīd arjunāgrajaḥ
gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane
kālayan rathanāgāśvān saṃcacāra vṛkodaraḥ
bhāradvājapriyaṃ kartum udyataḥ phalgunas tadā
pārṣataṃ śarajālena kṣipraṃ pracchādya pāṇḍavaḥ
hayaughāṃś ca gajaughāṃś ca rathaughāṃś ca samantataḥ
pātayan samare rājan yugāntāgnir iva jvalan
tatas te hanyamānā vai pāñcālāḥ sṛñjayās tathā
śarair nānāvidhais tūrṇaṃ pārthaṃ pracchādya sarvaśaḥ
siṃhanādaravān kṛtvā samayudhyanta pāṇḍavam
tad yuddham abhavad ghoraṃ sumahādbhutadarśanam
siṃhanādasvanaṃ śrutvā nāmṛṣyata dhanaṃjayaḥ
tataḥ kirīṭī sahasā pāñcālaṃ samabhidravat
chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva
śīghram abhyasyato bāṇān saṃdadhānasya cāniśam
nāntaraṃ dadṛśe kiṃ cit kaunteyasya yaśasvinaḥ
na diśo nāntarikṣaṃ ca tadā naiva ca medinī
nādṛśyata mahārāja tatra kiṃ cana saṃyuge
bāṇāndhakāre balinā kṛte gāṇḍīvadhanvinā
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca sādhu sādhv iti niḥsvanaḥ
tatas tūryaninādaś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaḥ
siṃhanādaś ca saṃjajñe sādhuśabdena miśritaḥ
tataḥ pāñcālarājas tu tathā satyajitā saha
tvaramāṇo 'bhidudrāva mahendraṃ śambaro yathā
mahatā śaravarṣeṇa pārthaḥ pāñcālam āvṛṇot
tato halahalāśabda āsīt pāñcālake bale
jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānām iva yūthapam
dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyāntaṃ satyajit satyavikramaḥ
pāñcālaṃ vai pariprepsur dhanaṃjayam abhidravat
tatas tv arjunapāñcālau yuddhāya samupāgatau
vyakṣobhayetāṃ tau sene indravairocanāv iva
tataḥ satyajitaṃ pārtho daśabhir marmabhedibhiḥ
vivyādha balavad rājaṃs tad adbhutam ivābhavat
tataḥ śaraśataiḥ pārthaṃ pāñcālaḥ śīghram ardayat
pārthas tu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ
vegaṃ cakre mahāvego dhanurjyām avamṛjya ca
tataḥ satyajitaś cāpaṃ chittvā rājānam abhyayāt
athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram
sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ pārthaṃ vivyādha satvaraḥ
sa taṃ na mamṛṣe pārthaḥ pāñcālenārdito mṛdhe
tatas tasya vināśārthaṃ satvaraṃ vyasṛjac charān
hayān dhvajaṃ dhanur muṣṭim ubhau tau pārṣṇisārathī
sa tathā bhidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ
hayeṣu vinikṛtteṣu vimukho 'bhavad āhave
sa satyajitam ālokya tathā vimukham āhave
vegena mahatā rājann abhyadhāvata pārṣatam
tadā cakre mahad yuddham arjuno jayatāṃ varaḥ
tasya pārtho dhvajaṃ chatraṃ dhanuś corvyām apātayat
pañcabhis tasya vivyādha hayān sūtaṃ ca sāyakaiḥ
tata utsṛjya tac cāpam ādadānaṃ śarāvaram
khaḍgam udgṛhya kaunteyaḥ siṃhanādam athākarot
pāñcālasya rathasyeṣām āplutya sahasānadat
pāñcālaratham āsthāya avitrasto dhanaṃjayaḥ
vikṣobhyāmbhonidhiṃ tārkṣyas taṃ nāgam iva so 'grahīt
tatas tu sarve pāñcālā vidravanti diśo daśa
darśayan sarvasainyānāṃ bāhvor balam athātmanaḥ
siṃhanādasvanaṃ kṛtvā nirjagāma dhanaṃjayaḥ
āyāntam arjunaṃ dṛṣṭvā kumārāḥ sahitās tadā
mamṛdus tasya nagaraṃ drupadasya mahātmanaḥ
saṃbandhī kuruvīrāṇāṃ drupado rājasattamaḥ
mā vadhīs tad balaṃ bhīma gurudānaṃ pradīyatām
bhīmasenas tadā rājann arjunena nivāritaḥ
atṛpto yuddhadharmeṣu nyavartata mahārathaḥ
mamṛdus tasya nagaraṃ drupadasya mahaujasaḥ
te yajñasenaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani
upājahruḥ sahāmātyaṃ droṇāya bharatarṣabhāḥ
bhagnadarpaṃ hṛtadhanaṃ tathā ca vaśam āgatam
sa vairaṃ manasā dhyātvā droṇo drupadam abravīt
pramṛdya tarasā rāṣṭraṃ puraṃ te mṛditaṃ mayā
prāpya jīvan ripuvaśaṃ sakhipūrvaṃ kim iṣyate
evam uktvā prahasyainaṃ niścitya punar abravīt
mā bhaiḥ prāṇabhayād rājan kṣamiṇo brāhmaṇā vayam
āśrame krīḍitaṃ yat tu tvayā bālye mayā saha
tena saṃvardhitaḥ snehas tvayā me kṣatriyarṣabha
prārthayeyaṃ tvayā sakhyaṃ punar eva nararṣabha
varaṃ dadāmi te rājan rājyasyārdham avāpnuhi
arājā kila no rājñāṃ sakhā bhavitum arhati
ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava
rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare
sakhāyaṃ māṃ vijānīhi pāñcāla yadi manyase
drupada uvāca
anāścaryam idaṃ brahman vikrānteṣu mahātmasu
prīye tvayāhaṃ tvattaś ca prītim icchāmi śāśvatīm
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu taṃ droṇo mokṣayām āsa bhārata
satkṛtya cainaṃ prītātmā rājyārdhaṃ pratyapādayat
mākandīm atha gaṅgāyās tīre janapadāyutām
so 'dhyāvasad dīnamanāḥ kāmpilyaṃ ca purottamam
dakṣiṇāṃś caiva pāñcālān yāvac carmaṇvatī nadī
droṇena vairaṃ drupadaḥ saṃsmaran na śaśāma ha
kṣātreṇa ca balenāsya nāpaśyat sa parājayam
hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca
putrajanma parīpsan vai sa rājā tad adhārayat
ahicchatraṃ ca viṣayaṃ droṇaḥ samabhipadyata
evaṃ rājann ahicchatrā purī janapadāyutā
yudhi nirjitya pārthena droṇāya pratipāditā
vaiśaṃpāyanaḥ
pṛṣatī
yājaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
janamejayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃs tadā
kṣātreṇa ca balenāsya nāśaśaṃse parājayam
hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca
drupadas tv amarṣān nṛpatiḥ karmasiddhyai dvijottamam
anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn
nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyaṃ dhig bandhūn iti cābravīt
niśvāsaparamo hy āsīd droṇāpriyacikīrṣayā
na santi mama mitrāṇi loke 'smin nāsti vīryavān
putrajanma parīpsan vai pṛthivīm anviyād imām
prabhāvaśikṣāvinayād droṇasyāstrabalena ca
kartuṃ prayatamāno 'pi na śaśāka parājayam
abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman
brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ
tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avrato dvijaḥ
tathaiva tau mahābhāgau so 'paśyac chaṃsitavratau
yājopayājau brahmarṣī śrāmyantau pṛṣatātmajaḥ
saṃhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau
araṇye yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau
sa upāmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ
buddhvā tayor balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare
prapede chandayan kāmair upayājaṃ dhṛtavratam
guruśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyakṛt sarvakāmadaḥ
pādyenāsanadānena tathārghyeṇa phalaiś ca tam
arcayitvā yathānyāyam upayājo 'bravīt tataḥ
kena kāryaviśeṣeṇa tvam asmān abhikāṅkṣase
kutaś cāyaṃ samudyogas tad bravītu bhavān iti
sa buddhvā prītisaṃyuktam ṛṣīṇām uttamaṃ tadā
uvāca chandayan kāmair drupadaḥ sa tapasvinam
yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamṛtyave
arjunasya tathā bhāryā bhaved yā varavarṇinī
upayāja carasvaitat pradāsyāmy arbudaṃ gavām
evam uktas tu tenarṣiḥ pratyuvāca punaś ca tam
nāhaṃ phalārthī drupada yo 'rthī syāt tatra gamyatām
pratyākhyātas tu tenaivaṃ sa vai sajjanasaṃnidhau
ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṃ paryacarat tataḥ
tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ dvijasattamaḥ
upayājo 'bravīd vākyaṃ kāle madhurayā girā
jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇād vicaran vananirjhare
aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam
tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan
vimarśaṃ ca phalādāne nāyaṃ kuryāt kathaṃ cana
yo nāpaśyat phalaṃ dṛṣṭvā doṣāṃs tasyānubandhikān
vivinakti na śaucārthaṃ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet
saṃhitādhyayanasyānte pañca yajñān nirūpya ca
bhaikṣam uñchena sahitaṃ bhuñjānas tat tadā tataḥ
kīrtayaty eva rājarṣe bhojanasya rasaṃ punaḥ
saṃhitādhyayanaṃ kurvan vane gurukule vasan
bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte sma satataṃ tadā
kīrtayan guṇam annānām atha prīto muhur muhuḥ
evaṃ phalārthinaṃ tasmān manye 'haṃ tarkacakṣuṣā
taṃ vai gaccheha nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati
jugupsamāno nṛpatiḥ phalānāṃ kaluṣāṃ gatim
upayājavacaḥ śrutvā drupadaḥ sarvadharmavit
bhṛśaṃ saṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha
goyutāni dadāmy aṣṭau yāja yājaya māṃ vibho
droṇavairāntare taptaṃ viṣaṇṇaṃ śaraṇāgatam
brahmabandhupraṇihitaṃ na kṣatraṃ kṣatriyo jayet
tasmād droṇabhayārtaṃ māṃ bhavāṃs trātum ihārhati
bhāradvājāgninā dagdhaṃ saṃhlādayitum arhasi
sa hi brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ kṣatrāstre cāpy anuttamaḥ
tato droṇas tu mā jaiṣīt sakhivigrahakāraṇāt
kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaś cid agraṇīḥ
bhāratācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ
droṇasya śarajālāni ripudehaharāṇi ca
ṣaḍaratni dhanuś cāsya khaḍgam apratimaṃ mahat
sa hi brāhmaṇavegena kṣatravegam asaṃśayam
pratihatya caraty eva bhāradvājo mahāmanāḥ
kārtavīryasamo hy eṣa khaṭvāṅgapratimo 'pi vā
sahitaṃ kṣatravegena brāhmaṃ vegaṃ hi sāṃpratam
upapannaṃ hi manye 'haṃ bhāradvājaṃ yaśasvinam
kṣatracchedaparāyattaṃ jāmadagnyam ivodyatam
neṣavas taṃ parākuryur na ca prāsā na cāsayaḥ
brāhmaṃ tasya haret tejo mantrāhutihutaṃ yathā
tasya hy astrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ parair bhuvi
śatrūn sametya jayati kṣatradharmapuraskṛtam
brahmakṣatre ca sahite brahmatejo viśiṣyate
so 'haṃ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān
droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam
droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam
droṇamṛtyur yathā me 'dya putro jāyeta vīryavān
tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṃ gavām
tathety uktvā tu taṃ yājo yājyārthaṃ vākyam abravīt
mā bhais tvaṃ saṃpradātāsmi karmaṇā bhavataḥ sutam
kṣipram uttiṣṭha cāvyagraḥ saṃbhārāṃś copakalpaya
evam uktvā pratijñāya karma cāsyādade muniḥ
yājo droṇavināśāya yājayām āsa taṃ nṛpam
gurvarthaṃ yājayan karma yājasyāpi samīpagaḥ
tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ
ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai
sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ
iṣyate yadvidho rājan bhavitā sa tathāvidhaḥ
bhāradvājasya hantāraṃ so 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ
ājahre taṃ tathā yajñaṃ drupadaḥ karmasiddhaye
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho juhāva ca yathāvidhi
kaukilīṃ nāma tāṃ tasya cakre vai putragṛddhinaḥ
sautrāmaṇīṃ tu taṃ patnīṃ tataḥ kāle 'bhyayāt tadā
yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā
praihi vai rājñi pṛṣati mithunaṃ tvām upasthitam
kumāraś ca kumārī ca pitṛvaṃśavivṛddhaye
nāliptaṃ vai mama mukhaṃ puṇyān gandhān bibharmi ca
na patnī te 'smi sūtyarthaṃ tiṣṭha yāja mama priye
yājena śrapitaṃ havyam upayājena mantritam
kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāt pṛṣati praihi tiṣṭha vā
evam ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte
uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṃmitaḥ
jvālārūpo ghoravarṇaḥ kirīṭī varma dhārayan
vīraḥ sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ
so 'dhyārohad rathavaraṃ tena ca prayayau tadā
jātamātre kumāre ca vāk kilāntarhitābravīt
eṣa śiṣyaś ca mṛtyuś ca bhāradvājasya jāyate
tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti
bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ
rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya hi
ity avocan mahad bhūtam adṛśyaṃ khecaraṃ tadā
dvitīyāyāṃ ca hotrāyāṃ hute haviṣi mantrite
kumārī caiva pāñcālī vedimadhyāt samutthitā
pratyākhyāte pṛṣatyā ca yājake bharatarṣabha
punaḥ kumārī pāñcālī subhagā vedimadhyamā
antarvedyāṃ samudbhūtā kanyā sā sumanoharā
śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī
nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati
yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāsty upamā bhuvi
devadānavayakṣāṇām īpsitā devavarṇinī
tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāg uvācāśarīriṇī
sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati
surakāryam iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā
asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahad utpatsyate bhayam
tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat
na cainān harṣasaṃpūrṇān iyaṃ sehe vasuṃdharā
tathā tu mithunaṃ jajñe drupadasya mahātmanaḥ
kumāraś ca kumārī ca manojñau bharatarṣabha
śriyā paramayā yuktau kṣātreṇa vapuṣā tadā
tau dṛṣṭvā pṛṣatī rājan prapede sā sutārthinī
na vai mad anyāṃ jananīṃ jānīyātām imāv iti
tathety uvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā
tayos tu nāmanī cakrur dvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ
dhṛṣṭatvād apradhṛṣyatvāt dharmād dyumnabhavād api
dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro 'yaṃ drupadasya bhavatv iti
kṛṣṇety evābruvan kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūt sā hi varṇataḥ
tathā tan mithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe
vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gatas tadā
dhṛṣṭadyumnaṃ tu pañcālyam ānīya drupadātmajam
upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān
amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvitatvān mahāmatiḥ
tathā tat kṛtavān droṇa ātmakīrtyartharakṣaṇāt
sarvāstrāṇi tu sa kṣipram āptavān dṛṣṭamātrayā
drupadasyāpi brahmarṣe śrotum icchāmi saṃbhavam
kathaṃ cāpi samutpannaḥ katham astrāṇy avāptavān
etad icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ śrotuṃ dvijottama
kautuhalaṃ janmasu me kathyamāneṣv atīva hi
rājā babhūva pāñcālaḥ putrārthī putrakāraṇāt
vanaṃ gatvā mahārājas tapas tepe sudāruṇam
ārādhayan prayatnena tasyāpatyasya kāraṇāt
tasya saṃtapyamānasya vane mṛgagaṇāyute
kālas tu sumahān rājan pratyayāt sutakāraṇāt
sa tu rājā mahāvīryas tapas tīvraṃ samādade
kiṃ cit kālaṃ vāyubhakṣo nirāhāras tathaiva ca
tasyaivaṃ tu mahābāho vartamānasya bhārata
kālas tatra mahān rājan pratyayān nṛpasattama
tataḥ prāpte mahārāja vasante kāmadīpane
phullāśokavane kāle prāṇināṃ sumanohare
nadyās tīram atho gatvā gaṅgāyāḥ padmalocanaḥ
niyamasthaḥ sa rājāsīt tadā bharatasattama
tato nāticirāt kālād vanaṃ tan manujeśvara
saṃprāptā sahasā rājan menaketi pariśrutā
nadyās tīre carantī vai krīḍantī ca punaḥ punaḥ
puṣpadrumān prabhañjānā rājño darśanam āgamat
na dadarśa tu sā rājaṃs tathā sthānagataṃ nṛpam
dṛṣṭvā cāpsarasaṃ tāṃ tu śuklaṃ rājño 'patad bhuvi
tac ca rājā tu rājendra lajjayā nṛpatiḥ svayam
padbhyām ākramatāyuṣmaṃs tatas tu drupado 'bhavat
tatas tu tasya tapasā rājarṣer bhāvitātmanaḥ
putraḥ samabhavat tv ārdrāt pādāntasyāntareṇa tu
te tasya ṛṣayaḥ sarve samāgamya tapodhanāḥ
nāma cakrar hi vidvāṃso drupado 'stv iti bhūmipa
sa tasyaivāśrame rājan bharadvājasya bhārata
vavṛdhe ca sukhaṃ tatra kāmaiḥ sarvair nṛpottama
pāñcālo 'pi hi rājendra svarājyaṃ gatavān prabhuḥ
bharadvājasya śikṣārthaṃ sutaṃ dattvā mahātmanaḥ
sa kumāras tato rājan droṇena sahito vane
vedāṃś cādhijage sāṅgān dhanurvedaṃ ca bhārata
parayā sa mudā yukto vicacāra vane sukham
tasyaivaṃ vartamānasya vane vanacaraiḥ saha
kālān nāticirād rājan pitā svargam upeyivān
sa samāgamya pāñcālaiḥ pāñcāleṣv abhiṣecitaḥ
prāptaś ca rājyaṃ rājendra suhṛdāṃ prītivardhanaḥ
rājyaṃ rarakṣa dharmeṇa yathā cendras triviṣṭape
etan mayā te rājendra yathāvat parikīrtitam
drupadasya janma rājarṣe dhṛṣṭadyumnasya caiva hi
dhṛtarāṣṭras tu rājendra yadā pauravanandanaḥ
yudhiṣṭhiram ajānād vai samarthaṃ rājyadhāraṇe
yauvarājye 'bhiṣekārtham amantrayata mantribhiḥ
te tu buddhvānvatapyanta dhṛtarāṣṭrātmajās tadā
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ saṃvatsarasyānte yauvarājyāya pārthiva
sthāpito dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ
dhṛtisthairyasahiṣṇutvād ānṛśaṃsyāt tathārjavāt
bhṛtyānām anukampāc ca tathaiva sthirasauhṛdāt
tato 'dīrgheṇa kālena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
pitur antardadhe kīrtiṃ śīlavṛttasamādhibhiḥ
asiyuddhe gadāyuddhe rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ
saṃkarṣaṇād aśikṣad vai śaśvac chikṣāṃ vṛkodaraḥ
samāptaśikṣo bhīmas tu dyumatsenasamo bale
parākrameṇa saṃpanno bhrātṝṇām acarad vaśe
pragāḍhadṛḍhamuṣṭitve lāghave vedhane tathā
kṣuranārācabhallānāṃ vipāṭhānāṃ ca tattvavit
ṛjuvakraviśālānāṃ prayoktā phālguno 'bhavat
lāghave sauṣṭhave caiva nānyaḥ kaś cana vidyate
bībhatsusadṛśo loke iti droṇo vyavasthitaḥ
tato 'bravīd guḍākeśaṃ droṇaḥ kauravasaṃsadi
agastyasya dhanurvede śiṣyo mama guruḥ purā
agniveśya iti khyātas tasya śiṣyo 'smi bhārata
tīrthāt tīrthaṃ gamayitum aham etat samudyataḥ
tapasā yan mayā prāptam amogham aniśaprabham
astraṃ brahmaśiro nāma yad dahet pṛthivīm api
dadatā guruṇā coktaṃ na manuṣyeṣv idaṃ tvayā
bhāradvāja vimoktavyam alpavīryeṣv api prabho
yat tvayāptam idaṃ vīra divyaṃ nānyo 'rhati tv idam
samayas tu tvayā rakṣyo munisṛṣṭo viśāṃ pate
ācāryadakṣiṇāṃ dehi jñātigrāmasya paśyataḥ
dadānīti pratijñāte phālgunenābravīd guruḥ
yuddhe 'haṃ pratiyoddhavyo yudhyamānas tvayānagha
tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṃgavaḥ
upasaṃgṛhya caraṇau sa prāyād uttarāṃ diśam
svabhāvād agamac chabdo mahīṃ sāgaramekhalām
arjunasya samo loke nāsti kaś cid dhanurdharaḥ
gadāyuddhe 'siyuddhe ca rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ
pāragaś ca dhanuryuddhe babhūvātha dhanaṃjayaḥ
nītimān sakalāṃ nītiṃ vibudhādhipates tadā
avāpya sahadevo 'pi bhrātṝṇāṃ vavṛte vaśe
droṇenaiva vinītaś ca bhrātṝṇāṃ nakulaḥ priyaḥ
citrayodhī samājñāto babhūvātirathoditaḥ
trivarṣakṛtayajñas tu gandharvāṇām upaplave
arjunapramukhaiḥ pārthaiḥ sauvīraḥ samare hataḥ
na śaśāka vaśe kartuṃ yaṃ pāṇḍur api vīryavān
so 'rjunena vaśaṃ nīto rājāsīd yavanādhipaḥ
atīva balasaṃpannaḥ sadā mānī kurūn prati
vittalo nāma sauvīraḥ śastaḥ pārthena dhīmatā
dattamitram iti khyātaṃ saṃgrāmakṛtaniścayam
sumitraṃ nāma sauvīram arjuno 'damayac charaiḥ
bhīmasenasahāyaś ca rathino marudhanvasu
arjunaḥ samare prācyān sarvān ekaratho 'jayat
tathaivaikaratho gatvā dakṣiṇām ajayad diśam
dhanaughaṃ prāpayām āsa kururāṣṭraṃ dhanaṃjayaḥ
evaṃ sarve mahātmānaḥ pāṇḍavā manujottamāḥ
pararāṣṭrāṇi nirjitya svarāṣṭraṃ vavṛdhuḥ purā
tato balam abhikhyātaṃ vijñāya dṛḍhadhanvinām
dūṣitaḥ sahasā bhāvo dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍuṣu
sa cintāparamo rājā na nidrām alabhan niśi
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭra uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
kaṇika uvāca
dhṛtarāṣṭra uvāca
kaṇika uvāca
jambuka uvāca
kaṇika uvāca
vyāghra uvāca
jambuka uvāca
vyāghra uvāca
jambuka uvāca
nakula uvāca
kaṇika uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā pāṇḍusutān vīrān balodriktān mahaujasaḥ
dhṛtarāṣṭro mahīpālaś cintām agamad āturaḥ
tata āhūya mantrajñaṃ rājaśāstrārthavittamam
kaṇikaṃ mantriṇāṃ śreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīd vacaḥ
utsiktāḥ pāṇḍavā nityaṃ tebhyo 'sūye dvijottama
tatra me niścitatamaṃ saṃdhivigrahakāraṇam
kaṇika matam ācakṣva kariṣye 'haṃ vacas tava
sa prasannamanās tena paripṛṣṭo dvijottamaḥ
uvāca vacanaṃ tīkṣṇaṃ rājaśāstranidarśanam
śṛṇu rājann idaṃ tatra procyamānaṃ mayānagha
na me 'bhyasūyā kartavyā śrutvaitat kurusattama
nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ
acchidraś chidradarśī syāt pareṣāṃ vivarānugaḥ
nityam udyatadaṇḍād dhi bhṛśam udvijate janaḥ
tasmāt sarvāṇi kāryāṇi daṇḍenaiva vidhārayet
nāsya cchidraṃ paraḥ paśyec chidreṇa param anviyāt
gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ
nāsamyak kṛtakārī syād upakramya kadā cana
kaṇṭako hy api duśchinna āsrāvaṃ janayec ciram
vadham eva praśaṃsanti śatrūṇām apakāriṇām
suvidīrṇaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam
āpady āpadi kāle ca kurvīta na vicārayet
nāvajñeyo ripus tāta durbalo 'pi kathaṃ cana
alpo 'py agnir vanaṃ kṛtsnaṃ dahaty āśrayasaṃśrayāt
andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api cāśrayet
kuryāt tṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām
sāntvādibhir upāyais tu hanyāc chatruṃ vaśe sthitam
dayā tasmin na kartavyā śaraṇāgata ity uta
nirudvigno hi bhavati na hatāj jāyate bhayam
hanyād amitraṃ dānena tathā pūrvāpakāriṇam
hanyāt trīn pañca sapteti parapakṣasya sarvaśaḥ
mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya nityaśaḥ
tataḥ sahāyāṃs tatpakṣān sarvāṃś ca tadanantaram
chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ
kathaṃ nu śākhās tiṣṭheraṃś chinnamūle vanaspatau
ekāgraḥ syād avivṛto nityaṃ vivaradarśakaḥ
rājan rājyaṃ sapatneṣu nityodvignaḥ samācaret
agnyādhānena yajñena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ
lokān viśvāsayitvā ca tato lumped yathā vṛkaḥ
aṅkuśaṃ śaucam ity āhur arthānām upadhāraṇe
ānāmya phalinīṃ śākhāṃ pakvaṃ pakvaṃ praśātayet
phalārtho 'yaṃ samārambho loke puṃsāṃ vipaścitām
vahed amitraṃ skandhena yādat kālasya paryayaḥ
tataḥ paryāgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani
amitro na vimoktavyaḥ kṛpaṇaṃ bahv api bruvan
kṛpā tasmin na kartavyā hanyād evāpakāriṇam
hanyād amitraṃ sāntvena tathā dānena vā punaḥ
tathaiva bhedadaṇḍābhyāṃ sarvopāyaiḥ praśātayet
kathaṃ sāntvena dānena bhedair daṇḍena vā punaḥ
amitraḥ śakyate hantuṃ tan me brūhi yathātatham
śṛṇu rājan yathā vṛttaṃ vane nivasataḥ purā
jambukasya mahārāja nītiśāstrārthadarśinaḥ
atha kaś cit kṛtaprajñaḥ śṛgālaḥ svārthapaṇḍitaḥ
sakhibhir nyavasat sārdhaṃ vyāghrākhuvṛkababhṛbhīḥ
te 'paśyan vipine tasmin balinaṃ mṛgayūthapam
aśaktā grahaṇe tasya tato mantram amantrayan
asakṛd yatito hy eṣa hantuṃ vyāghra vane tvayā
yuvā vai javasaṃpanno buddhiśālī na śakyate
mūṣiko 'sya śayānasya caraṇau bhakṣayatv ayam
athainaṃ bhakṣitaiḥ pādair vyāghro gṛhṇātu vai tataḥ
tato vai bhakṣayiṣyāmaḥ sarve muditamānasāḥ
jambukasya tu tad vākyaṃ tathā cakruḥ samāhitāḥ
mūṣikābhakṣitaiḥ pādair mṛgaṃ vyāghro 'vadhīt tadā
dṛṣṭvā viceṣṭamānaṃ tu bhūmau mṛgakalevaram
snātvāgacchata bhadraṃ vo rakṣāmīty āha jambukaḥ
śṛgālavacanāt te 'pi gatāḥ sarve nadīṃ tataḥ
sa cintāparamo bhūtvā tasthau tatraiva jambukaḥ
athājagāma pūrvaṃ tu snātvā vyāghro mahābalaḥ
dadarśa jambukaṃ caiva cintākulitamānasam
kiṃ śocasi mahāprājña tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ
aśitvā piśitāny adya vihariṣyāmahe vayam
śṛṇu me tvaṃ mahābāho yad vākyaṃ mūṣiko 'bravīt
dhig balaṃ mṛgarājasya mayādyāyaṃ mṛgo hataḥ
madbāhubalam āśritya tṛptim adya gamiṣyati
garjamānasya tasyaivam ato bhakṣyaṃ na rocaye
bravīti yadi sa hy evaṃ kāle hy asmin prabodhitaḥ
svabāhubalam āśritya haniṣye 'haṃ vanecarān
khādiṣye tatra māṃsāni ity uktvā prasthito vanam
etasminn eva kāle tu mūṣiko 'pyājagāma ha
tam āgatam abhiprekṣya śṛgālo 'py abravīd vacaḥ
śṛṇu mūṣika bhadraṃ te nakulo yad ihābravīt
mṛgamāṃsaṃ na khādeyaṃ garam etan na rocate
mūṣikaṃ bhakṣayiṣyāmi tad bhavān anumanyatām
tac chrutvā mūṣiko vākyaṃ saṃtrastaḥ prādravad bhayāt
tataḥ snātvā sa vai tatra ājagāma vṛko nṛpa
tam āgatam idaṃ vākyam abravīj jambukas tadā
mṛgarājo hi saṃkruddho na te sādhu bhaviṣyati
sakalatras tv ihāyāti kuruṣva yad anantaram
evaṃ saṃcoditas tena jambukena tadā vṛkaḥ
vṛkāvalumpanaṃ kṛtvā prayātaḥ piśitāśanaḥ
etasminn eva kāle tu nakulo 'py ājagāma ha
tam uvāca mahārāja nakulaṃ jambuko vane
svabāhubalam āśritya nirjitās te 'nyato gatāḥ
mama dattvā niyuddhaṃ tvaṃ bhuṅkṣva māṃsaṃ yathepsitam
mṛgarājo vṛkaś caiva buddhimān api mūṣikaḥ
nirjitā yat tvayā vīrās tasmād vīrataro bhavān
na tvayābhyutsahe yoddhum ity uktvā so 'py upāgamat
evaṃ teṣu prayāteṣu jambuko hṛṣṭamānasaḥ
khādati sma tadā māṃsam ekaḥ san mantraniścayāt
evaṃ samācaran nityaṃ sukham edhati bhūmipaḥ
bhayena bhedayed bhīruṃ śūram añjalikarmaṇā
lubdham arthapradānena samaṃ nyūnaṃ tathaujasā
evaṃ te kathitaṃ rājañ śṛṇu cāpy aparaṃ tathā
putraḥ sakhā vā bhrātā vā pitā vā yadi vā guruḥ
ripusthāneṣu vartantaḥ kartavyā bhūtivardhanāḥ
śapathenāpy ariṃ hanyād arthadānena vā punaḥ
viṣeṇa māyayā vāpi nopekṣeta kathaṃ cana
ubhau cet saṃśayopetau śraddhāvāṃs tatra vardhate
guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ
utpathapratipannasya nyāyyaṃ bhavati śāsanam
kruddho 'py akruddharūpaḥ syāt smitapūrvābhibhāṣitā
na cāpy anyam apadhvaṃset kadā cit kopasaṃyutaḥ
prahariṣyan priyaṃ brūyāt praharann api bhārata
prahṛtya ca kṛpāyīta śoceta ca rudeta ca
āśvāsayec cāpi paraṃ sāntvadharmārthavṛttibhiḥ
athāsya praharet kāle yadā vicalite pathi
api ghorāparādhasya dharmam āśritya tiṣṭhataḥ
sa hi pracchādyate doṣaḥ śailo meghair ivāsitaiḥ
yaḥ syād anuprāptavadhas tasyāgāraṃ pradīpayet
adhanān dāmbhikāṃś corān viṣye sve na vāsayet
pratyutthānāsanādyena saṃpradānena kena cit
prativiśrabdhaghātī syāt tīkṣṇadaṃṣṭro nimagnakaḥ
aśaṅkitebhyaḥ śaṅketa śaṅkitebhyaś ca sarvaśaḥ
aśaṅkyād bhayam utpannam api mūlaṃ nikṛntati
na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset
viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati
cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanaś ca parasya ca
pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭreṣu yojayet
udyāneṣu vihāreṣu devatāyataneṣu ca
pānāgāreṣu rathyāsu sarvatīrtheṣu cāpy atha
catvareṣu ca dyūteṣu parvateṣu vaneṣu ca
samavāyeṣu sarveṣu saritsu ca vicārayet
vācā bhṛśaṃ vinītaḥ syād hṛdayena tathā kṣuraḥ
ślakṣṇapūrvābhibhāṣī syāt sṛṣṭo raudreṇa karmaṇā
añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ śirasā pādavandanam
āśākaraṇam ity ekaṃ kartavyaṃ bhūtim icchatā
supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ
āmaḥ syāt pakvasaṃkāśo na ca jīryeta karhi cit
trivarge trividhā pīḍā anubandhās tathaiva ca
anubandhāḥ śubhā jñeyāḥ pīḍās tu parivarjayet
dharmaṃ vicarataḥ pīḍā sāpi dvābhyāṃ niyacchati
arthaḥ syād arthalubdhasya kāmasyātipravartinaḥ
agarvitātmā yuktaś ca sāntvayukto 'nasūyitā
avekṣitārthaḥ śuddhātmā mantrayīta dvijaiḥ saha
karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā
uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret
na saṃśayam anārūḍho naro bhadrāṇi paśyati
saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati
yasya buddhiḥ paribhavet tam atītena sāntvayet
anāgatena durbuddhiṃ pratyutpannena paṇḍitam
yo 'riṇā saha saṃdhāya śayīta kṛtakṛtyavat
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate
mantrasaṃvaraṇe yatnaḥ sadā kāryo 'nasūyatā
ākāraś cātmano rakṣyaś cāreṇāpy anupālitaḥ
nācchitvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam
karśitaṃ vyādhitaṃ klinnam apānīyam aghāsakam
pariviśvastamandaṃ ca prahartavyam arer balam
nārthiko 'rthinam abhyeti kṛtārthe nāsti saṃgatam
tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet
saṃgrahe vigrahe caiva yatnaḥ kāryo 'nasūyatā
utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā
nāsya kṛtyāni budhyeran mitrāṇi ripavas tathā
ārabdhāny eva paśyeran suparyavasitāni ca
bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat
daṇḍenopanataṃ śatrum anugṛhṇāti yo naraḥ
sa mṛtyum upagṛhyāste garbham aśvatarī yathā
anāgataṃ hi budhyeta yac ca kāryaṃ puraḥ sthitam
na tu buddhikṣayāt kiṃ cid atikrāmet prayojanam
utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā
vibhajya deśakālau ca daivaṃ dharmādayas trayaḥ
naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśakālāv iti sthitiḥ
tālavat kurute mūlaṃ bālaḥ śatrur upekṣitaḥ
gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ kṣipraṃ saṃjāyate mahān
agniṃ stokam ivātmānaṃ saṃdhukṣayati yo naraḥ
sa vardhamāno grasate mahāntam api saṃcayam
āśāṃ kālavatīṃ kuryāt kālaṃ vighnena yojayet
vighnaṃ nimittato brūyān nimittaṃ cāpi hetutaḥ
kṣuro bhūtvā haret prāṇān niśitaḥ kālasādhanaḥ
praticchanno lomavāhī dviṣatāṃ parikartanaḥ
pāṇḍaveṣu yathānyāyam anyeṣu ca kurūdvaha
vartamāno na majjes tvaṃ tathā kṛtyaṃ samācara
sarvakalyāṇasaṃpanno viśiṣṭa iti niścayaḥ
tasmāt tvaṃ pāṇḍuputrebhyo rakṣātmānaṃ narādhipa
bhrātṛbhyo balino yasmāt pāṇḍuputrā narādhipa
bravīmi tasmād vispaṣṭaṃ yat kartavyam ariṃdama
saputraḥ śṛṇu tad rājañ śrutvā ca bhava yatnavān
yathā bhayaṃ na pāṇḍubhyas tathā kuru narādhipa
paścāttāpo yathā na syāt tathā nītir vidhīyatām
evam uktvā saṃpratasthe kaṇikaḥ svagṛhaṃ tataḥ
dhṛtarāṣṭro 'pi kauravyaḥ śokārtaḥ samapadyata
tataḥ subalaputras tu rājā duryodhanaś ca ha
duḥśāsanaś ca karṇaś ca duṣṭaṃ mantram amantrayan
te kauravyam anujñāpya dhṛtarāṣṭraṃ narādhipam
dahane tu saputrāyāḥ kuntyā buddhim akārayan
teṣām iṅgitabhāvajño viduras tattvadarśivān
ākāreṇaiva taṃ mantraṃ bubudhe duṣṭacetasām
tato viditavedyātmā pāṇḍavānāṃ hite rataḥ
palāyane matiṃ cakre kuntyāḥ putraiḥ sahānaghaḥ
tato vātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm
ūrmikṣamāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā kuntīm idam uvāca ha
eṣa jātaḥ kulasyāsya kīrtivaṃśapraṇāśanaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ parītātmā dharmaṃ tyajati śāśvatam
iyaṃ vāripathe yuktā taraṅgapavanakṣamā
naur yayā mṛtyupāśāt tvaṃ saputrā mokṣyase śubhe
tac chrutvā vyathitā kuntī putraiḥ saha yaśasvinī
nāvam āruhya gaṅgāyāṃ prayayau bharatarṣabha
tato viduravākyena nāvaṃ vikṣipya pāṇḍavāḥ
dhanaṃ cādāya tair dattam ariṣṭaṃ prāviśan vanam
niṣādī pañcaputrā tu jātuṣe tatra veśmani
kāraṇābhyāgatā dagdhā saha putrair anāgasā
sa ca mlecchādhamaḥ pāpo dagdhas tatra purocanaḥ
vañcitāś ca durātmāno dhārtarāṣṭrāḥ sahānugāḥ
avijñātā mahātmāno janānām akṣatās tathā
jananyā saha kaunteyā muktā viduramantritāt
tatas tasmin pure lokā nagare vāraṇāvate
dṛṣṭvā jatugṛhaṃ dagdham anvaśocanta duḥkhitāḥ
preṣayām āsū rājñe ca yathāvṛttaṃ niveditum
saṃvṛttas te mahān kāmaḥ pāṇḍavān dagdhavān asi
sakāmo bhava kauravya bhuṅkṣva rājyaṃ saputrakaḥ
tac chrutvā dhṛtarāṣṭraś ca saha putreṇa śocayan
pretakāryāṇi ca tathā cakāra saha bāndhavaiḥ
pāṇḍavānāṃ tathā kṣattā bhīṣmaś ca kurusattamaḥ
punar vistaraśaḥ śrotum icchāmi dvijasattama
dāhaṃ jatugṛhasyaivaṃ pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam
sunṛśaṃsam idaṃ karma teṣāṃ krūropasaṃhitam
kīrtayasva yathāvṛttaṃ paraṃ kautūhalaṃ mama
śṛṇu vistaraśo rājan bruvato me paraṃtapa
dāhaṃ jatugṛhasyaitat pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam
vaiśaṃpāyana uvāca
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam
duryodhano lakṣayitva paryatapyata durmatiḥ
tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ
anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān
pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ
udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ
guṇaiḥ samuditān dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃs tadā
kathayāṃ cakrire teṣāṃ guṇān saṃsatsu bhārata
rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā
kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca
prajñācakṣur acakṣuṣṭvād dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
rājyam aprāptavān pūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatir bhavet
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ
pratyākhyāya purā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati
viduraḥ karaṇatvāc ca pāṇḍavas tv abhiṣicyatām
te vayaṃ pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam
abhiṣiñcāma sādhv adya satyaṃ karuṇavedinam
sa hi vṛddhān amātyāṃś ca jñātīṃś cāpi mahāyaśāḥ
satkṛtya nityaṃ pūjārhān pāṇḍavaḥ pūjayiṣyati
sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit
saputraṃ vividhair bhogair yojayiṣyati pūjayan
teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhāṣatām
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ
sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame
īrṣyayā cābhisaṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat
tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ
paurānurāgasaṃtaptaḥ paścād idam abhāṣata
śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇām aśivā giraḥ
teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paritapsyāmi bhārata
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paurāṇām aśivāni ca
āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu
tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam
matam etac ca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhūṣati
asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ
pitṛtaḥ prāptavān rājyaṃ pāṇḍur ātmaguṇaiḥ purā
tvam apy aguṇasaṃyogāt prāptaṃ rājyaṃ na labdhavān
sa eṣa pāṇḍor dāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ
tasya putro dhruvaṃ prāptas tasya tasyeti cāparaḥ
te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api
avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate
satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ
na bhavema yathā rājaṃs tathā śīghraṃ vidhīyatām
atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi
abhaviṣyaḥ sthiro rājye yadi hi tvaṃ purā nṛpa
dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyam apy avaśe jane
yadi tvaṃ ca mahārāja rājavaṃśāc cariṣyasi
vayaṃ caiva yatiṣyāmo hy agādhe niraye 'śucau
sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam
saṃprāpnuma svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ
duryodhanaḥ
dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam
muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt
duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmatiḥ
tathā vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ
dharmavṛttaḥ sadā pāṇḍuḥ suvṛtto mayi gauravāt
sarveṣu jñātiṣu tathā madīyeṣu viśeṣataḥ
anekair apy upāyais te jighāṃsanti sma pāṇḍavān
nātra kiṃ cana jānāti bhojanāni cikīrṣati
pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ praticakrur yathābalam
udbhāvanam akurvāṇā vidurasya mate sthitāḥ
nivedayati dharmastho mayi dharmabhṛtāṃ varaḥ
guṇaiḥ samuditān dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃs tadā
tasya putro yathā pāṇḍus tadā dharmaparaḥ sadā
kathayāṃ cakrire teṣāṃ guṇān saṃsatsu bhārata
guṇavāṃl lokavikhyāto nagare ca pratiṣṭhitaḥ
sa kathaṃ śakyate 'smābhir apakraṣṭuṃ nararṣabha
rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā
kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca
rājyam eṣa hi naḥ prāptaḥ sasahāyo viśeṣataḥ
bhrātṛbhiḥ pāṇḍunāmātyaṃ balaṃ ca satataṃ dhṛtam
prajñācakṣur acakṣuṣmān dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
rājyaṃ ca prāptavān pūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatir bhavet
dhṛtāḥ putrāś ca pautrāś ca teṣām api viśeṣataḥ
te tathā satkṛtās tāta viṣaye pāṇḍunā narāḥ
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān
pratyākhyāya tadā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati
te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam
naite viṣayam iccheyur dharmatyāge viśeṣataḥ
abhiṣiñcāma sādhv atra satyaṃ karuṇavedinam
te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām
sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca buddhimān
kathaṃ na vācyatāṃ tāta gacchema jagatas tathā
saputraṃ vividhair bhogair yojayiṣyati pūjayan
madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ
yataḥ putras tato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ
teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhārata
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ
kṛpaḥ śāradvataś caiva yata eva vayaṃ tataḥ
saṃtapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame
bhāgineyaṃ tato drauṇiṃ na tyakṣyati kathaṃ cana
kṣattārthabaddhas tv asmāsu pracchannas tu yataḥ pare
īrṣyayā cāpi saṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat
na tv ekaḥ sa samartho 'smān pāṇḍavārthe pravādhitum
tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya ca
suvisrabdhān pāṇḍusutān saha mātrā vivāsaya
dṛṣṭvā pāṇḍoḥ purāvṛttaṃ paścād idam uvāca ha
śrutā me jalpatāṃ vācaḥ paurāṇām aśivā giraḥ
vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati
āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu
vinidrākaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam
śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇā tena nāśaya
tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam
saumye matiś ca bhīṣmasya na ca rājyaṃ bubhūṣati
tasya putro dhruvaṃ prāptas tasya tasyeti cāparaḥ
te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api
avijñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate
satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ
na bhavema yathā rājaṃs tathā śīghraṃ vidhīyatām
atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi
yadi hi tvaṃ purā rājye bhavān āsthāpito nṛpaḥ
dhruvaṃ lapsyāmahe rājyaṃ vayam apy avaśena te
sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam
saṃprāpnumaḥ svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ
duryodhanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
dhṛtarāṣṭras tu vacanaṃ śrutvā sumahad apriyam
uvāca matimān vākyaṃ duryodhanam ariṃdamam
jātyandhaś cāpy ahaṃ tāta pāṇḍunā pūjito bhṛśam
rājāno yady api śreṣṭhā dharmahetor bhavanti hi
prajñācakṣur anetratvād aśakto rāṣṭragopane
na cāndhaḥ paracakrāṇi prativyūhati saṃgare
arthaśāstraṃ mayādhītaṃ sāṅgā vedāś ca putraka
dhārtarāṣṭra svayaṃ rājñā yoddhavyaṃ dharmakāṅkṣiṇā
raṇe ca mṛtyuḥ svargāya rājanyasya vidhīyate
putrasaṃkrāmitaśrīr vā vāsāya vanam āśrayet
jyeṣṭho 'yam iti rājye ca sthāpito vikalo 'pi san
nirjitya pararāṣṭrāṇi pāṇḍur mahyaṃ nyavedayat
kuladharmasthāpanāya jyeṣṭho 'haṃ jyeṣṭhabhāṅ na ca
bahūnāṃ bhrātṛṇāṃ (!) madhye śreṣṭho jyeṣṭho hi śreyasā
kanīyān api sa jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ śreyān kulasya vai
tasmāj jyeṣṭhaś ca śreṣṭhaś ca pāṇḍur dharmabhṛtāṃ varaḥ
tasya putrā guṇaiḥ khyātā arthe ca kṛtaniścayāḥ
kṛtāstrā labdhalakṣāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ
dharme ca nītiśāstre ca tathā ca niratāḥ sadā
paurajānapadānāṃ ca prītir eṣu viśeṣataḥ
kathaṃ nāmotsahe vatsa nagarāc ca vivāsitum
paurajānapadaiḥ sārdhaṃ viprā jalpanti nityaśaḥ
prajñācakṣur anetratvād aśakto rājyarakṣaṇe
te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam
rājānam abhiṣiñcāmaḥ satyaṃ karuṇavedinam
sa hi vṛddhān amātyāṃś ca jñātīṃś cāpi mahāyaśāḥ
satkṛtya nityaṃ pūjārhān pāṇḍavaḥ pūjayiṣyati
pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmataḥ
saputraṃ vividhair bhogair vāsayiṣyati mānitaḥ
ity evaṃ vilapanti sma vadanti ca janā muhuḥ
rājan duḥkhaśatāviṣṭāḥ paurāḥ śatasahasraśaḥ
teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paurāṇām aśivāni ca
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paritapsyāmi bhārata
dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vākyam uvāca ha
yathā na vācyatāṃ putra gacchema ca tathā kuru
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā praviśya ca gṛhaṃ mahat
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ śrutvā tu putrasya prajñācakṣur narādhipaḥ
kaṇikasya ca vākyāni tāni śrutvā sa sarvaśaḥ
dhṛtarāṣṭro dvidhācittaḥ śokārtaḥ samapadyata
duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniḥ saubalas tathā
duḥśāsanacaturthās te mantrayām āsur ekataḥ
tato duryodhano rājā dhṛtarāṣṭram abhāṣata
pāṇḍavebhyo bhayaṃ naḥ syāt tān vivāsayatāṃ bhavān
nipuṇenābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam
dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam
muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt
dharmanityaḥ sadā pāṇḍur mamāsīt priyakṛd dhitaḥ
sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tv āsīd viśeṣataḥ
nāsya kiṃ cin na jānāmi bhojanādi cikīrṣitam
nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ
tasya putro yathā pāṇḍus tathā dharmaparāyaṇaḥ
guṇavāṃl lokavikhyātaḥ paurāṇāṃ ca susaṃmataḥ
sa tathā vartamāno 'sau dharmasūnur yathānujaḥ
sa kathaṃ śakyam asmābhir apakraṣṭuṃ balād itaḥ
pitṛpaitāmahād rājyāt sasahāyo viśeṣataḥ
bhṛtā hi pāṇḍunāmātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam
bhṛtāḥ putrāś ca pautrāś ca teṣām api viśeṣataḥ
te purā satkṛtās tāta pāṇḍunā pauravā janāḥ
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān
duryodhana uvāca
evam etan mayā tāta bhāvitaṃ doṣam ātmani
dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena yojitāḥ
dhruvam asmatsahāyās te bhaviṣyanti pradhānataḥ
arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho 'dya mahīpate
sa bhavān pāṇḍavān āśu vivāsayitum arhati
mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam
yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājan bhaviṣyati
tadā kuntī sahāpatyā punar eṣyati bhārata
dhṛtarāṣṭra uvāca
duryodhana mamāpy etad dhṛdi saṃparivartate
abhiprāyasya pāpatvān naitat tu vivṛṇomy aham
na ca bhīṣmo na ca droṇo na kṣattā na ca gautamaḥ
vivāsyamānān kaunteyān anumaṃsyanti karhi cit
samā hi kauraveyāṇāṃ vayam ete ca putraka
naite viṣamam iccheyur dharmayuktā manasvinaḥ
te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām
kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchema jagatas tathā
duryodhana uvāca
madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ
yataḥ putras tato droṇo bhavitā nātra sāṃśayaḥ
kṛpaḥ śāradvataś caiva yata ete trayas tataḥ
droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhi cit
kṣattārthabaddhas tv asmākaṃ pracchannaṃ tu yataḥ pare
na caikaḥ sa samartho 'smān pāṇḍavārthe prabādhitum
sa viśrabdhaḥ pāṇḍuputrān saha mātrā vivāsaya
vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati
vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam
śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya
vaiśaṃpāyana uvāca
tato duryodhano rājā sarvās tāḥ prakṛtīḥ śanaiḥ
arthamānapradānābhyāṃ saṃjahāra sahānujaḥ
yuyutsum apanīyaikaṃ dhārtarāṣṭrāḥ sahodarāḥ
dhṛtarāṣṭraprayuktās tu ke cit kuśalamantriṇaḥ
kathayāṃ cakrire ramyaṃ nagaraṃ vāraṇāvatam
ayaṃ samājaḥ sumahān ramaṇīyatamo bhuvi
upasthitaḥ paśupater nagare vāraṇāvate
sarvaratnasamākīrṇe puṃsāṃ deśe manorame
ity evaṃ dhṛtarāṣṭrasya vacanāc cakrire kathāḥ
kathyamāne tathā ramye nagare vāraṇāvate
gamane pāṇḍuputrāṇāṃ jajñe tatra matir nṛpa
yadā tv amanyata nṛpo jātakautūhalā iti
uvācainān atha tadā pāṇḍavān ambikāsutaḥ
adhītāni ca śāstrāṇi yuṣmābhir iha kṛtsnaśaḥ
astrāṇi ca tathā droṇād gautamāc ca śaradvataḥ
so 'ham evaṃgate tāta cintayāmi samantataḥ
rakṣaṇe vyavahāre ca rājyasya satataṃ hitāḥ
mameme puruṣā nityaṃ kathayanti punaḥ punaḥ
ramaṇīyataraṃ loke nagaraṃ vāraṇāvatam
te tāta yadi manyadhvam utsavaṃ vāraṇāvate
sagaṇāḥ sānuyātrāś ca viharadhvaṃ yathāmarāḥ
brāhmaṇebhyaś ca ratnāni gāyanebhyaś ca sarvaśaḥ
prayacchadhvaṃ yathākāmaṃ devā iva suvarcasaḥ
kaṃ cit kālaṃ vihṛtyaivam anubhūya parāṃ mudam
idaṃ vai hāstinapuraṃ sukhinaḥ punar eṣyatha
nivasadhvaṃ ca tatraiva saṃrakṣaṇaparāyaṇāḥ
vailakṣaṇyaṃ hi tatraiva bhaviṣyati paraṃtapāḥ
nagaraṃ punar evedam upayāsyatha pāṇḍavāḥ
dhṛtarāṣṭrasya taṃ kāmam anubuddhvā yudhiṣṭhiraḥ
ātmanaś cāsahāyatvaṃ tatheti pratyuvāca tam
tato bhīṣmaṃ mahāprājñaṃ viduraṃ ca mahāmatim
droṇaṃ ca bāhlikaṃ caiva somadattaṃ ca kauravam
kṛpam ācāryaputraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm
. . . . . . . . bhūriśravasam eva ca
mānyān anyān amātyāṃś ca brāhmaṇāṃś ca tapodhanān
purohitāṃś ca paurāṃś ca . . . . . . . .
sarvamātṝr upaspṛṣṭvā (sic) vidurasya ca yoṣitaḥ
yudhiṣṭhiraḥ śanair dīnam uvācedaṃ vacas tadā
ramaṇīye janākīrṇe nagare vāraṇāvate
sagaṇās tāta vatsyāmo dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
prasannamanasaḥ sarve puṇyā vāco vimuñcata
āśīrbhir vardhitān asmān na pāpaṃ prasahiṣyati
evam uktās tu te sarve pāṇḍuputreṇa kauravāḥ
prasannavadanā bhūtvā te 'bhyavartanta pāṇḍavān
svasty astu vaḥ pathi sadā bhūtebhyaś caiva sarvaśaḥ
mā ca vo 'stv aśubhaṃ kiṃ cit sarvataḥ pāṇḍunandanāḥ
tataḥ kṛtasvastyayanā rājyalābhāya pāṇḍavāḥ
kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi prayayur vāraṇāvatam
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukteṣu rājñā tu pāṇḍaveṣu mahātmasu
duryodhanaḥ paraṃ harṣam ājagāma durātmavān
tataḥ subalaputraś ca karṇo duryodhanas tathā
dāhane sahaputrāyāḥ kuntyā matim akurvata
mantrayitvā sa taiḥ sārdhaṃ durātmā dhṛtarāṣṭrajaḥ
sa purocanam ekāntam ānīya bharatarṣabha
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau sacivaṃ vākyam abravīt
mameyaṃ vasusaṃpūrṇā purocana vasuṃdharā
yatheyaṃ mama tadvat te sa tāṃ rakṣitum arhasi
na hi me kaś cid anyo 'sti vaiśvāsikataras tvayā
sahāyo yena saṃdhāya mantrayeyaṃ yathā tvayā
saṃrakṣa tāta mantraṃ ca sapatnāṃś ca mamoddhara
nipuṇenābhyupāyena yad bravīmi tathā kuru
pāṇḍavā dhṛtarāṣṭreṇa preṣitā vāraṇāvatam
utsave vihariṣyanti dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
sa tvaṃ rāsabhayuktena syandanenāśugāminā
vāraṇāvatam adyaiva yathā yāsi tathā kuru
tatra gatvā catuḥśālaṃ gṛhaṃ paramasaṃvṛtam
āyudhāgāram āśritya kārayethā mahādhanam
śaṇasarjarasādīni yāni dravyāṇi kāni cit
āgneyāny uta santīha tāni sarvāṇi dāpaya
balvajena ca saṃmiśraṃ madhūcchiṣṭena caiva hi
sarpiṣā ca satailena lākṣayā cāpy analpayā
mṛttikāṃ miśrayitvā tvaṃ lepaṃ kuḍyeṣu dāpayeḥ
yathājñaptaṃ nṛpatinā kauraveṇa yaśasvinā
eṣāṃ tu pāṇḍaveyānāṃ gṛhaṃ raudram akārayat
śaṇān vaṃśaṃ ghṛtaṃ dāru yantrāṇi vividhāni ca
tasmin veśmani sarvāṇi nikṣipethāḥ samantataḥ
yathā ca tvāṃ na śaṅkeran parīkṣanto 'pi pāṇḍavāḥ
āgneyam iti tat kāryam iti cānye ca mānavāḥ
veśmany evaṃ kṛte tatra kṛtvā tān paramārcitān
vāsayeḥ pāṇḍaveyāṃś ca kuntīṃ ca sasuhṛjjanām
tatrāsanāni mukhyāni yānāni śayanāni ca
vidhātavyāni pāṇḍūnāṃ yathā tuṣyeta me pitā
yathā rameran viśrabdhā nagare vāraṇāvate
tathā sarvaṃ vidhātavyaṃ yāvat kālasya paryayaḥ
jñātvā tu tān suviśvastāñ śayānān akutobhayān
agnis tatas tvayā deyo dvāratas tasya veśmanaḥ
dagdhān evaṃ svake gehe dagdhā iti tato janāḥ
jñātayo vā vadiṣyanti pāṇḍavārthāya karhi cit
tat tatheti pratijñāya kauravāya purocanaḥ
prāyād rāsabhayuktena nagaraṃ vāraṇāvatam
sa gatvā tvarito rājan duryodhanamate sthitaḥ
yathoktaṃ rājaputreṇa sarvaṃ cakre purocanaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
pāṇḍavās tu rathān yuktvā sadaśvair anilopamaiḥ
ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhur ārtavat
rājñaś ca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ
anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ vidurasya kṛpasya ca
evaṃ sarvān kurūn vṛddhān abhivādya yatavratāḥ
samāliṅgya samānāṃś ca bālaiś cāpy abhivāditāḥ
sarvā mātṝs tathāpṛṣṭvā kṛtvā caiva pradakṣiṇam
. . . . . . . . yathārham amitaujasaḥ
śocantaḥ pāṇḍavāḥ sarve . . . . . . . .
sarvāḥ prakṛtayaś caiva prayayur vāraṇāvatam
viduraś ca mahāprājñas tathānye kurupuṃgavāḥ
paurāś ca puruṣavyāghrān anvayuḥ śokakarśitāḥ
tatra kec cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā
śocamānāḥ pāṇḍuputrān atīva bharatarṣabha
viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati
na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ
bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanaṃjayaḥ
kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ
tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate
adharmam akhilaṃ kiṃ nu bhīṣmo 'yam anumanyate
vivāsyamānān asthāne kaunteyān bharatarṣabhān
piteva hi nṛpo 'smākam abhūc chāṃtanavaḥ purā
vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuś ca kurunandanaḥ
sa tasmin puruṣavyāghre diṣṭabhāvaṃ gate sati
rājaputrān imān bālān dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate
vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt
gṛhān vihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ
tāṃs tathāvādinaḥ paurān duḥkhitān duḥkhakarśitaḥ
uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yad āha pṛthivīpatiḥ
aśaṅkamānais tat kāryam asmābhir iti no vratam
bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam
āśīrbhir abhinandyāsmān nivartadhvaṃ yathāgṛham
yadā tu kāryam asmākaṃ bhavadbhir upapatsyate
tadā kariṣyatha mama priyāṇi ca hitāni ca
te tatheti pratijñāya kṛtvā caitān pradakṣiṇam
āśīrbhir abhinandyaināñ jagmur nagaram eva hi
paureṣu tu nivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit
bodhayan pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt
prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ samyag dharmārthadarśivān
prājñaś ca vipralāpajñaḥ samyag dharmārthatattvavit
prājñaṃ prājñaḥ pralāpajñaḥ pralāpajñaṃ vaco 'bravīt (!)
yo jānāti paraprajñāṃ nītiśāstrānusāriṇīm
vijñāyedaṃ tathā kuryād āpadaṃ nistared yathā
alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīraparikartanam
yo vetti na tam āghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ
kakṣaghnaḥ śiśiraghnaś ca mahākakṣe bilaukasaḥ
na dahed iti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati
nācakṣur vetti panthānaṃ nācakṣur vindate diśaḥ
nādhṛtir bhūtim āpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ
anāptair dattam ādatte naraḥ śastram alohajam
śvāvic charaṇam āsādya pramucyeta hutāśanāt
caran mārgān vijānāti nakṣatrair vindate diśaḥ
ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayan nānupīḍyate
evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ jñātam ity eva pāṇḍavaḥ
anuśiṣṭvānugatvā ca kṛtvā cainān pradakṣiṇam
abhivādya tataḥ kuntīṃ rudan pāṇḍum acintayat
pāṇḍavān abhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān
nivṛtte vidure caiva bhīṣme paurajane tathā
ajātaśatrum āmantrya kuntī vacanam abravīt
kṣattā yad abravīd vākyaṃ janamadhye 'bruvann iva
tvayā ca tat tathety ukto jānīmo na ca tad vayam
yadi tac chakyam asmābhiḥ śrotuṃ na ca sadoṣavat
śrotum icchāmi tat sarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca
yudhiṣṭhira uvāca
viṣād agneś ca boddhavyam iti māṃ viduro 'bravīt
panthāś ca vo nāviditaḥ kaś cit syād iti cābravīt
jitendriyaś ca vasudhāṃ prāpsyasīti ca mābravīt
vijñātam iti tat sarvam ity ukto viduro mayā
vaiśaṃpāyana uvāca
aṣṭame 'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phalgunasya te
vāraṇāvatam āsādya dadṛśur nāgaraṃ janam
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarād vāraṇāvatāt
sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstram atandritāḥ
śrutvāgatān pāṇḍuputrān nānāyānaiḥ sahasraśaḥ
abhijagmur naraśreṣṭhāñ śrutvaiva parayā mudā
te samāsādya kaunteyān vāraṇāvatakā janāḥ
kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire
tair vṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
vibabhau devasaṃkāśo vajrapāṇir ivāmaraiḥ
satkṛtās te tu pauraiś ca paurān satkṛtya cānaghāḥ
alaṃkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśur vāraṇāvatam
te praviśya puraṃ vīrās tūrṇaṃ jagmur atho gṛhān
brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu
nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ tathā
upatasthur naraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhān api
arcitāś ca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ
jagmur āvasathaṃ paścāt purocanapuraskṛtāḥ
tebhyo bhakṣyānnapānāni śayanāni śubhāni ca
āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ
tatra te satkṛtās tena sumahārhaparicchadāḥ
upāsyamānāḥ puruṣair ūṣuḥ puranivāsibhiḥ
daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ
nivedayām āsa gṛhaṃ śivākhyam aśivaṃ tadā
tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ
purocanasya vacanāt kailāsam iva guhyakāḥ
tat tv agāram abhiprekṣya sarvadharmaviśāradaḥ
uvācāgneyam ity evaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ
jighran somya vasāgandhaṃ sarpir jatuvimiśritam
kṛtaṃ hi vyaktam āgneyam idaṃ veśma paraṃtapa
mṛd eṣā vyaktam āgneyair dravyair miśrasya veśmanaḥ
śaṇasarjarasaṃ vyaktam ānītaṃ gṛhakarmaṇi
muñjabalvajavaṃśādi dravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam
śaṇabalvajakārpāsavaṃśadārukaṭāny api
āgneyāny atra kṣiptāni parito veśmanas tathā
śilpibhiḥ sukṛtaṃ hy āptair vinītair veśmakarmaṇi
viśvastaṃ mām ayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ
tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ
imāṃ tu tāṃ mahābuddhir viduro dṛṣṭavāṃs tadā
āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavān purā
āgneyaṃ ruciraṃ veśma kāritaṃ dṛśyate śubham
asmākaṃ bhāgadheyena vidureṇa mahātmanā
te vayaṃ bodhitās tena buddhavanto 'śivaṃ gṛham
. . . . . . . . nityam asmaddhitaiṣiṇā
pitrā kanīyasā snehāt . . . . . . . .
ācāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhair duryodhanavaśānugaiḥ
bhīma uvāca
yad idaṃ gṛham āgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān
purocanam imaṃ dagdhvā gamyate vāraṇāvatān
tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam
darśayitvā pṛthag gantuṃ na kāryaṃ pratibhāti me
aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi tair vasāma sahaiva tu
adya prabhṛti cāsmāsu gateṣu bhayavihvalaḥ
rūḍhamūlo bhaved rājye dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ
tadīyaṃ ca bhaved rājyaṃ tadīyāḥ syuḥ prajā imāḥ
tasmāt sahaiva vatsyāmo galanyastapadā vayam
asmākaṃ kālam āsādya rājyam ācchidya śatrutaḥ
ardhaṃ paitṛkam asmākaṃ sukhaṃ bhokṣyāma śāśvatam
dhṛtarāṣṭravaco 'smābhiḥ kimartham anumanyate
tebhyo bhītyānyathā gantuṃ daurbalyaṃ te kuto nṛpa
āpatsu rakṣitāsmākaṃ viduro 'sti mahāmatiḥ
madhyastha eva gāṅgeyo rājyabhogaparāṅmukhaḥ
bāhlikapramukhā vṛddhā madhyasthā eva sarvadā
asmadīyo bhaved droṇaḥ phalgunapremasaṃyutaḥ
tasmāt sahaiva vastavyaṃ na gantavyaṃ pṛthaṅ nṛpa
athavāsmāsu te kuryuḥ kim aśaktāḥ parākramaiḥ
kṣudrāḥ kapaṭino dhūrtā jāgratsu manujeśvara
kiṃ na kuryuḥ purā mahyaṃ kiṃ na dattaṃ purā viṣam
āśīviṣair mahāghoraiḥ sarpais taiḥ kiṃ na daṃśitaḥ
pramāṇakoṭyāṃ saṃnahya nidrāparavaśe mayi
sarpair dṛṣṭiviṣair ghorair gaṅgāyāṃ śūlasaṃtatau
kiṃ tair na pātito bhūpa tadā kiṃ mṛtavāhanam
āpatsu ca sughorāsu duṣprayuktāsu pāpibhiḥ
asmān arakṣad yo devo jagad yasya vaśe sthitam
carācarātmakaṃ so 'dya yātaḥ kva nu nṛpottama
yāvat soḍhavyam asmābhis tāvat soḍhāsmi yatnataḥ
yadā na rakṣyate 'smābhis tadā paśyāma no hitam
kiṃ draṣṭavyaṃ tadāsmābhir vigṛhya tarasā balāt
sāntvavādena dānena bhedenāpi yatāmahe
ardharājyasya saṃprāptyai tato daṇḍaḥ praśasyate
tasmāt sahaiva vastavyaṃ tanmanorpitaśalyavat
darśayitvā pṛthag vāpi na gantavyaṃ subhītavat
yudhiṣṭhira uvāca
iha yattair nirākārair vastavyam iti rocaye
iti kiṃ tv ayam etāvān kim ataḥ param āpatat
vicārayanto jāgrantaḥ prāṇibhir hitakāṅkṣibhiḥ
ihaiva vastavyam iti manmano rocate 'nuja
naṣṭair iva vicinvadbhir gatim iṣṭāṃ dhruvām itaḥ
itaḥ paraṃ te kiṃ kuryur jijñāsadbhir abhītavat
yadi vindeta cākāram asmākaṃ hi purocanaḥ
śīghrakārī tato bhūtvā prasahyāpi daheta naḥ
nāyaṃ bibhety upakrośād adharmād vā purocanaḥ
tathā hi vartate mandaḥ suyodhanamate sthitaḥ
api ceha pradagdheṣu bhīṣmo 'smāsu pitāmahaḥ
kopaṃ kuryāt kimarthaṃ vā kauravān kopayeta saḥ
athavāpīha dagdheṣu bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ
dharma ity eva kupyeta tathānye kurupuṃgavāḥ
upapannaṃ tu dagdheṣu kulavaṃśānukīrtitāḥ
kupyeran yadi dharmajñās tathānye kurupuṃgavāḥ
vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravema hi
spaśair no ghātayet sārvān rājyalubdhaḥ suyodhanaḥ
apadasthān pade tiṣṭhann apakṣān pakṣasaṃsthitaḥ
hīnakośān mahākośaḥ prayogair ghātayed dhruvam
tad asmābhir imaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam
vañcayadbhir nivastavyaṃ channavāsaṃ kva cit kva cit
te vayaṃ mṛgayāśīlāś carāma vasudhām imām
tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatām
bhaumaṃ ca bilam adyaiva karavāma susaṃvṛtam
gūḍhocchvasān na nas tatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati
vasato 'tra yathā cāsmān na budhyeta purocanaḥ
pauro vāpi janaḥ kaś cit tathā kāryam atandritaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
vidurasya suhṛt kaś cit khanakaḥ kuśalaḥ kva cit
vivikte pāṇḍavān rājann idaṃ vacanam abravīt
prahito vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalo bhṛśam
pāṇḍavānāṃ priyaṃ kāryam iti kiṃ karavāṇi vaḥ
pracchannaṃ vidureṇoktaḥ śreyas tvam iha pāṇḍavān
pratipādaya viśvāsād iti kiṃ karavāṇi vaḥ
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāv asya purocanaḥ
bhavanasya tava dvāri pradāsyati hutāśanam
mātrā saha pradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ
iti vyavasitaṃ pārtha dhārtarāṣṭrasya me śrutam
kiṃ cic ca vidureṇokto mlecchavācāsi pāṇḍava
tvayā ca tat tathety uktam etad viśvāsakāraṇam
uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
abhijānāmi saumya tvāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai
śucim āptaṃ priyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikam
na vidyate kaveḥ kiṃ cid abhijñānaprayojanam
yathā naḥ sa tathā nas tvaṃ nirviśeṣā vayaṃ tvayi
bhavataḥ sma yathā tasya pālayāsmān yathā kaviḥ
idaṃ śaraṇam āgneyaṃ madartham iti me matiḥ
purocanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt
sa pāpaḥ kośavāṃś caiva sasahāyaś ca durmatiḥ
asmān api ca duṣṭātmā nityakālaṃ prabādhate
sa bhavān mokṣayatv asmān yatnenāsmād dhutāśanāt
asmāsv iha hi dagdheṣu sakāmaḥ syāt suyodhanaḥ
samṛddham āyudhāgāram idaṃ tasya durātmanaḥ
vaprānte niṣpratīkāram āśliṣyedaṃ kṛtaṃ mahat
idaṃ tad aśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitam
prāg eva viduro veda tenāsmān anvabodhayat
seyam āpad anuprāptā kṣattā yāṃ dṛṣṭavān purā
purocanasyāviditān asmāṃs tvaṃ vipramocaya
sa tatheti pratiśrutya khanako yatnam āsthitaḥ
parikhām utkiran nāma cakāra sumahad bilam
cakre ca veśmanas tasya madhye nātimahan mukham
kapāṭayuktam ajñātaṃ samaṃ bhūmyā ca bhārata
purocanabhayāc caiva vyadadhāt saṃvṛtaṃ mukham
sa vai svargād ihāyātaḥ indrasyātipriyaṃkaraḥ
pāṇḍavānāṃ hitaṃ kartum indreṇa preṣitas tadā
nityamṛdbhakṣaṇaparo dinair daśabhir eva ca
kṛtvā bilaṃ ca sumahat punaḥ svargam ito gataḥ
sarvam indre nivedyātha punaḥ svargāt samāgataḥ
sa tatra ca gṛhadvāri vasaty aśubhadhīḥ sadā
tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sma kṣapāṃ nṛpa
divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanād vanam
viśvastavad aviśvastā vañcayantaḥ purocanam
atuṣṭās tuṣṭavad rājann ūṣuḥ paramaduḥkhitāḥ
na cainān anvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ
anyatra vidurāmātyāt tasmāt khanakasattamāt
vaiśaṃpāyana uvāca
tāṃs tu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaroṣitān
viśvastān iva saṃlakṣya harṣaṃ cakre purocanaḥ
sa tu saṃcintayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā
prāptakālam idaṃ manye pāṇḍavānāṃ vināśane
tad asyāntargataṃ bhāvaṃ vijñāya kurupuṃgavaḥ
cintayām āsa matimān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
purocane tathā hṛṣṭe kaunteyo 'tha yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenārjunau caiva yamau covāca dharmavit
asmān ayaṃ suviśvastān vetti pāpaḥ purocanaḥ
vañcito 'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane
āyudhāgāram ādīpya dagdhvā caiva purocanam
ṣaṭ prāṇino nidhāyeha dravāmo 'nabhilakṣitāḥ
atha dānāpadeśena kuntī brāhmaṇabhojanam
cakre niśi mahad rājann ājagmus tatra yoṣitaḥ
tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata
jagmur niśi gṛhān eva samanujñāpya mādhavīm
purocanapraṇihitā pṛthāṃ sma kila sevate
niṣādī duṣṭahṛdayā nityam antaracāriṇī
niṣādī pañcaputrā tu tasmin bhojye yadṛcchayā
purābhyāsakṛtasnehā sakhī kuntyāḥ samā sutaiḥ
ānīya madhumūlāni phalāni vividhāni ca
annārthinī samabhyāgāt saputrā kālacoditā
pāpā ca pañcaputrā sā pṛthāyāḥ sakhimāninī
sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā
saha sarvaiḥ sutai rājaṃs tasminn eva niveśane
suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa
atha pravāte tumule niśi supte jane vibho
tad upādīpayad bhīmaḥ śete yatra purocanaḥ
tato jatugṛhadvāraṃ dīpayām āsa pāṇḍavaḥ
samantato dadau paścād agniṃ tatra niveśane
jñātvā tu tad gṛhaṃ sarvam ādīptaṃ pāṇḍunandanāḥ
suraṅgāṃ (!) viviśus tūrṇaṃ mātrā sārdham ariṃdamāḥ
pūrvam eva bilaṃ śodhya bhīmaseno mahāmatiḥ
pāṇḍavaiḥ sahitāṃ kuntīṃ prāveśayata tad bilam
dattvāgniṃ sahasā bhīmo nirjagāma bilena saḥ
gṛhe tatparitaḥ sudhīḥ
gṛhasthaṃ dravyasaṃjātaṃ
tataḥ pratāpaḥ sumahāñ śabdaś caiva vibhāvasoḥ
prādurāsīt tadā tena bubudhe sa janavrajaḥ
tad avekṣya gṛhaṃ dīptam āhuḥ paurāḥ kṛśānanāḥ
paurā ūcuḥ
duryodhanaprayuktena pāpenākṛtabuddhinā
gṛham ātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca yat
aho dhik pāṇḍavāḥ sarve dahyanta iti cukruśuḥ
cakruś ca paramaṃ yatnaṃ narās teṣāṃ pramokṣaṇe
tatas te jātuṣaṃ veśma dadṛśū romaharṣaṇam
pāṇḍavānāṃ vināśāya vihitaṃ krūrakarmaṇā
purocanena pāpena duryodhanahitepsayā
aho dhig dhṛtarāṣṭrasya buddhir nātisamañjasī
yaḥ śucīn pāṇḍavān bālān dāhayām āsa mantriṇā
diṣṭyā tv idānīṃ pāpātmā dagdho 'yam atidurmatiḥ
anāgasaḥ suviśvastān yo dadāha narottamān
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ te vilapanti sma vāraṇāvatakā janāḥ
parivārya gṛhaṃ tac ca tasthū rātrau samantataḥ
pāṇḍavāś cāpi te rājan mātrā saha suduḥkhitāḥ
bilena tena nirgatya jagmur gūḍham alakṣitāḥ
tena nidroparodhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ
na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā paraṃtapāḥ
bhīmasenas tu rājendra bhīmavegaparākramaḥ
jagāma bhrātṝn ādāya sarvān mātaram eva ca
skandham āropya jananīṃ yamāv aṅkena vīryavān
pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bhrātarau sumahābalau
bilena yojanaṃ dūraṃ gatvā siddhapade śubhe
niścerur vaṭamūle te nidrāmudritalocanāḥ
bilān nirgatya sahasā bhrātṝn mātaram eva ca
gaṅgātīravanaṃ prāpya vahan prāyāt sa mārutiḥ
tarasā pādapān bhañjan mahīṃ padbhyāṃ vidārayan
sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkodaraḥ
avyaktavanamārgaḥ san bhañjan gulmalatāgurūn
vaiśaṃpāyana uvāca
etasminn eva kāle tu yathāsaṃpraty ayaṃ kaviḥ
viduraḥ preṣayām āsa tadvanaṃ puruṣaṃ śucim
sa gatvā tu yathoddeśaṃ pāṇḍavān dadṛśe vane
jananyā saha kauravya māpayānān nadījalam
viditaṃ tan mahābuddher vidurasya mahātmanaḥ
tatas tasyāpi cāreṇa ceṣṭitaṃ pāpacetasaḥ
tataḥ saṃpreṣito vidvān vidureṇa naras tadā
pārthānāṃ darśayām āsa manomārutagāminīm
sarvavātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm
śive bhāgīrathītīre narair visrambhibhiḥ kṛtām
tataḥ punar athovāca jñāpakaṃ pūrvacoditam
yudhiṣṭhira nibodhedaṃ saṃjñārthaṃ vacanaṃ kaveḥ
kakṣaghnaḥ śiśiraghnaś ca mahākakṣe bilaukasaḥ
na hantīty evam ātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati
tena māṃ preṣitaṃ viddhi viśvastaṃ saṃjñayānayā
bhūyaś caivāha māṃ kṣattā viduraḥ sarvato 'rthavit
karṇaṃ duryodhanaṃ caiva bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe
śakuniṃ caiva kaunteya vijetāsi na saṃśayaḥ
iyaṃ vāripathe yuktā naur apsu sukhagāminī
mocayiṣyati vaḥ sarvān asmād deśān na saṃśayaḥ
atha tān vyathitān dṛṣṭvā saha mātrā narottamān
nāvam āropya gaṅgāyāṃ prasthitān abravīt punaḥ
viduro mūrdhny upāghrāya pariṣvajya ca vo muhuḥ
ariṣṭaṃ gacchatāvyagrāḥ panthānam iti cābravīt
ity uktvā sa tu tān vīrān pumān viduracoditaḥ
tārayām āsa rājendra gaṅgāṃ nāvā nararṣabhān
tārayitvā tato gaṅgāṃ pāraṃ prāptāṃś ca sarvaśaḥ
jayāśiṣaḥ prayujyātha yathāgatam agād dhi saḥ
pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ pratisaṃdiśya vai kaveḥ
gaṅgām uttīrya vegena jagmur gūḍham alakṣitāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
atha rātryāṃ vyatītāyām aśeṣo nāgaro janaḥ
tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān
nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśus tataḥ
jātuṣaṃ tad gṛhaṃ dagdham amātyaṃ ca purocanam
nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā
pāṇḍavānāṃ vināśāya ity evaṃ cukruṣur janāḥ
vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ
dagdhavān pāṇḍudāyādān na hy enaṃ pratiṣiddhavān
nūnaṃ śāṃtanavo bhīṣmo na dharmam anuvartate
droṇaś ca viduraś caiva kṛpaś cānye ca kauravāḥ
nāvekṣante hataṃ dharmaṃ dharmajñā apy aho vidhe
śrutavanto 'pi vidvāṃso dhanavad vaśagā aho
sādhūn anāthān dharmiṣṭhān satyavrataparāyaṇān
nāvekṣante mahānto 'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam
te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya preṣayāmo durātmanaḥ
saṃvṛttas te paraḥ kāmaḥ pāṇḍavān dagdhavān asi
tato vyapohamānās te pāṇḍavārthe hutāśanam
niṣādīṃ dadṛśur dagdhāṃ pañcaputrām anāgasam
itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete yaśasvinī
putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hanta paśyata nāgarāḥ
khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam
pāṃsubhiḥ pratyapihitaṃ puruṣais tair alakṣitam
ity eva sarve śocantaḥ pṛthak caiva tathābruvan
tatas te preṣayām āsur dhṛtarāṣṭrasya nāgarāḥ
pāṇḍavān agninā dagdhān amātyaṃ ca purocanam
śrutvā tu dhṛtarāṣṭras tad rājā sumahad apriyam
vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ
antarhṛṣṭamanāś cāsau bahirduḥkhasamākulaḥ
antaḥ śīto bahiś coṣṇo grīṣme 'gādhahrado yathā
adya pāṇḍur mṛto rājā bhrātā mama sudurlabhaḥ
teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ
gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam
satkārayantu tān vīrān kuntirājasutāṃ ca tām
kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca mahānti ca
ye ca tatra mṛtās teṣāṃ suhṛdo 'rcantu tān api
mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ
evaṃgate mayā śakyaṃ yad yat kārayituṃ hitam
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāś ca tat sarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
sametās tu tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ
dhṛtarāṣṭraḥ saputraś ca gaṅgām abhimukhā yayuḥ
ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanāḥ
udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām
saputrabāndhavāmātyās tyaktamaṅgalavāhanāḥ
acchatrāś cāntarā rājan gaṅgām abhimukhā yayuḥ
evam uktvā tataś cakre jñātibhiḥ parivāritaḥ
udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare
hā phālguneti cāpy anye hā yamāv iti cāpare
kuntīm ārtāś ca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ
anye paurajanāś caivam anvaśocanta pāṇḍavān
aho rūpaṃ tu lāvaṇyam atha vidyābalaṃ muhuḥ
aucityam athavā prema kiṃ kiṃ śocāmahe vayam
ity evaṃ bahu bhāṣanto rurudur nāgarā bhṛśam
viduras tv alpaśaś cakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
bhīṣmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
viduraḥ
tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutān mṛtān
mātrā saheti tāñ śrutvā vilalāpa ruroda ca
hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanaṃjaya hā yamau
hā pṛthe saha putrais tvam ekarātreṇa svargatā
mātrā saha kumārās te sarve tatraiva saṃsthitāḥ
na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanaṃjayau
tarasā vegitātmānau nirbhettum api mandiram
parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ
sarvathā vikṛtaṃ tat tu yadi te nidhanaṃ gatāḥ
dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprair yudhiṣṭhiraḥ
pṛthivyāṃ caratāṃ śreṣṭho bhavitā sa dhanaṃjayaḥ
satyavrato dharmadattaḥ satyavāk śubhalakṣaṇaḥ
kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ
ātmānam upamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ
saha mātrā tu kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ
paripālitaś ciraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ
bhagnaḥ syād vāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ
yauvarājyābhiṣiktena pitur yenāhṛtaṃ yaśaḥ
ātmanaś ca pituś caiva satyadharmāryavṛttibhiḥ
sa brahmaṇyaḥ paraprekṣī hṛdi śokaṃ nidhāya me
kālena sa hi saṃbhagno dhik kṛtāntam anarthadam
yac ca sā vanavāsena kleśitā duḥkhabhāginī
putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtā tv anu
alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītim avāpa yā
dagdhādya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorathā
etac ca cintayānasya bahudhā vyathitaṃ manaḥ
avadhūya ca me dehaṃ hṛdaye 'gnir na dīryate
pīnaskandhaś cārubāhur merukūṭasamo yuvā
mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me
atityāgī ca yogī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ
pravṛttimāṃl labdhalakṣyo rathayānaviśāradaḥ
dūrapātī tv asaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravit
adīnātmā naravyāghraḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
yena prācyās tu sauvīrā dākṣiṇātyāś ca nirjitāḥ
khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam
yasmiñ jāte viśokābhūt kuntī pāṇḍuś ca vīryavān
puraṃdarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ
kathaṃ tau vṛṣabhaskandhau siṃhavikrāntagāminau
martyadharmam anuprāptau yamāv arinibarhaṇau
tasya vikranditaṃ śrutvā udakaṃ ca prasiñcataḥ
deśakālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata
mā śocas tvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahāvrata
na teṣāṃ vidyate pāpaṃ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā
tac ca tebhyaḥ sa udakaṃ vipraṣiñcatu bhārata
so 'bravīt kiṃ cid uccārya kauravāṇām aśṛṇvatām
kṣattāram anusaṃgṛhya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ
kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahārathāḥ
katham asmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍor na hi nipātitaḥ
kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt
jananī garuḍeneva kumārās te samuddhṛtāḥ
evam uktas tu kauravyaḥ kauravāṇām aśṛṇvatām
ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe
dhṛtarāṣṭrasya śakuneḥ rājño duryodhanasya ca
vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ
tatrāham api ca jñātvā tasya pāpasya niścayam
taṃ jighāṃsur ahaṃ cāpi teṣām anumate sthitaḥ
tato jatugṛhaṃ gatvā dahane 'smin niyojite
pṛthāyāś ca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt
tataḥ khanakam āhūya suraṅgāṃ vai bile tadā
saguhāṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutās tadā
niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ
tatas tu nāvam āropya sahaputrāṃ pṛthām aham
dattvābhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛham adāhayam
tasmāt te mā sma bhūd duḥkhaṃ muktāḥ pāpāt tu pāṇḍavāḥ
nirgatāḥ pāṇḍavā rājan mātrā saha paraṃtapāḥ
agnidāhān mahāghorān mayā tasmād upāyataḥ
mā sma śokam imaṃ kārṣīr jīvanty eva ca pāṇḍavāḥ
pracchannā vicariṣyanti yāvat kālasya paryayaḥ
tasmin yudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ
vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandram ivoditam
na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanaṃjayaḥ
bhīmasenaś ca durdharṣo mādrīputrau ca bhārata
pāṇḍavāś cāpi nirgatya nagarād vāraṇāvatāt
nadīṃ gaṅgām anuprāptā mātṛṣaṣṭhā mahābalāḥ
dāśānāṃ bhujavegena nadyāḥ srotojavena ca
vāyunā cānukūlena tūrṇaṃ pāram avāpnuvan
javena prayayū rājan dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ
vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrair dakṣiṇāmukhāḥ
yatamānā vanaṃ rājan gahanaṃ pratipedire
tataḥ śrāntāḥ pipāsārtā nidrāndhāḥ pāṇḍunandanāḥ
punar ūcur mahāvīryaṃ bhīmasenam idaṃ vacaḥ
itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yad vayaṃ gahane vane
diśaś ca na prajānīmo gantuṃ caiva na śaknumaḥ
taṃ ca pāpaṃ na jānīmo yadi dagdhaḥ purocanaḥ
kathaṃ nu vipramucyema bhayād asmād alakṣitāḥ
punar asmān upādāya tathaiva vraja bhārata
tvaṃ hi no balavān eko yathā satatagas tathā
ity ukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ
ādāya kuntīṃ bhrātṝṃś ca jagāmāśu mahābalaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tena vikramatā tūrṇam ūruvegasamīritam
vanaṃ savṛkṣaviṭapaṃ vyāghūrṇitam ivābhavat
pravavāv anilo rājañ śuciśukrāgame yathā
āvarjitalatāvṛkṣaṃ mārgaṃ cakre mahābalaḥ
sa mṛdnan puṣpitāṃś caiva phalitāṃś ca vanaspatīn
ārujan dārugulmāṃś ca pathas tasya samīpajān
sa roṣita iva kruddho vane bhañjan mahādrumān
triḥprasrutamadaḥ śuṣmī ṣaṣṭivarṣī mataṅgarāṭ
tathā vṛkṣān bhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ
tasya kakṣadvayodbhūtapavanadhvanir utthitaḥ
gumbhitāśeṣadigbhāgaḥ śuśruve 'tibhayaṃkaraḥ
tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata
asakṛc cāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ
uttatāra nadīṃ gaṅgāṃ vihaṃgāsaṃgavāgminīm
mātaraṃ ca vahan bhrātṝn aśrameṇa samīrajaḥ
pathi pracchannam āsedur dhārtarāṣṭrabhayāt tadā
kṛcchreṇa mātaraṃ tv ekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīm
avahat tatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca
āgamaṃs te vanoddeśam alpamūlaphalodakam
krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ
ghorā samabhavat saṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ
aprakāśā diśaḥ sarvā vātair āsann anārtavaiḥ
śīrṇaparṇaphalai rājan bahugulmakṣupair drumaiḥ
bhagnāvabhugnabhūyiṣṭhair nānādrumasamākulaiḥ
te śrameṇa ca kauravyās tṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ
nāśaknuvaṃs tadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā
atīva gahanaṃ ghoraṃ durvijñeyapathaṃ kva cit
nyaviśanta hi te sarve nirāsvāde mahāvane
tatas tṛṣāparikṣāmā kuntī putrān athābravīt
mātā satī pāṇḍavānāṃ pañcānāṃ madhyataḥ sthitā
tṛṣṇayā hi parītāsmi putrān bhṛśam athābravīt
tac chrutvā bhīmasenasya mātṛsnehāt prajalpitam
kāruṇyena manas taptaṃ gamanāyopacakrame
rātryām eva gatās tūrṇaṃ caturviṃśatiyojanam
itaḥ param ahaṃ śaktā na gantuṃ ca padāt padam
śayiṣye vṛkṣamūle 'tra dhārtarāṣṭrā harantu mām
śṛṇu bhīma vaco mahyaṃ tava bāhubalāt puraḥ
sthātuṃ na śaktāḥ kauravyāḥ kiṃ bibheṣi vṛthā suta
anye 'rayo na me santi bhīmasenād ṛte bhuvi
dhārtarāṣṭrād vṛthā bhīro na māṃ svaptum ihecchasi
bhīmapṛṣṭhasthitā cetthaṃ dūyamānena cetasā
sāśrudhvani rudantī sā nidrāvaśam upāgatā
tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat
nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyam upādravat
tatra nikṣipya tān sarvān uvāca bharatarṣabhaḥ
pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvam iti prabho
ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ
dhruvam atra jalasthāyo mahān iti matir mama
anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata
jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ
sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha
teṣām arthe ca jagrāha bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalaḥ
paṅkajānām anekaiś ca patrair baddhvā jalāśayān
uttarīyeṇa pānīyam ājahāra tadā nṛpa
gavyūtimātrād āgatya tvarito mātaraṃ prati
śokaduḥkhaparītātmā niśaśvāsorago yathā
bhātṝṃś ca mātaraṃ caiva jalaṃ śītam apāyayat
pītodakās te sarve 'pi pariśramavaśāt punaḥ
nidrāpahṛtadhairyāś ca suṣupur bhṛśavihvalāḥ
sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca vasudhātale
mahāraudre vane ghore vṛkṣamūle suśītale
vikṣiptakarapādāṃś ca dīrghocchvāsamahāravān
ūrdhvavaktrān mahākāyān pañcendrān iva bhūtale
ajñātavṛkṣanilayapretarākṣasasādhvasān
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ
ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu draṣṭavyaṃ hi bhaviṣyati
yat paśyāmi mahīsuptān bhrātṝn adya sumandabhāk
śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate
nādhijagmus tadā nidrāṃ te 'dya suptā mahītale
svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ
kuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām
snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ
prāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām
sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitām
śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyām atathocitām
dharmād indrāc ca vāyoś ca suṣuve yā sutān imān
seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hy adyātathocitā
kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭum ataḥ param
yo 'ham adya naravyāghrān suptān paśyāmi bhūtale
triṣu lokeṣu yad rājyaṃ dharmavidyo 'rhate nṛpaḥ
so 'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavat katham
ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣv apratimo bhuvi
śete prākṛtavad bhūmāv ato duḥkhataraṃ nu kim
imau nīlotpalaśyāmau nareṣv apratimau bhuvi
aśvināv iva devānāṃ yāv imau rūpasaṃpadā
tau prākṛtavad adyemau prasuptau dharaṇītale
jñātayo yasya naiva syur viṣamāḥ kulapāṃsanāḥ
sa jīvet susukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ
eko vṛkṣo hi yo grāme bhavet parṇaphalānvitaḥ
caityo bhavati nirjñātir arcanīyaḥ supūjitaḥ
yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥ
te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ
balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ
jīvanty anyonyam āśritya drumāḥ kānanajā iva
vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā
rājyalubdhena mūrkheṇa durmantrisahitena ca
duṣṭenādharmaśīlena svārthaniṣṭhaikabuddhinā
vivāsitā na dagdhāś ca kathaṃ cit tasya śāsanāt
tasmān muktā vayaṃ dāhād imaṃ vṛkṣam upāśritāḥ
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam
sakāmo bhava durbuddhe dhārtarāṣṭrālpadarśana
nūnaṃ devāḥ prasannās te nānujñāṃ me yudhiṣṭhiraḥ
prayacchati vadhe tubhyaṃ tena jīvasi durmate
nanv adya sasutāmātyaṃ sakarṇānujasaubalam
gatvā krodhasamāviṣṭaḥ preṣayiṣye yamakṣayam
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat te na krudhyate nṛpaḥ
dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ
evam uktvā mahābāhuḥ krodhasaṃdīptamānasaḥ
karaṃ kareṇa niṣpiṣya niḥśvasan dīnamānasaḥ
punar dīnamanā bhūtvā śāntārcir iva pāvakaḥ
bhrātṝn mahītale suptān avaikṣata vṛkodaraḥ
viśvastān iva saṃviṣṭān pṛthagjanasamān iva
nātidūre ca nagaraṃ vanād asmād dhi lakṣaye
jāgartavye svapantīme hanta jāgarmy ahaṃ svayam
pāsyantīme jalaṃ paścāt pratibuddhā jitaklamāḥ
iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā
vaiśaṃpāyana uvāca
tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ
avidūre vanāt tasmāc chālavṛkṣam upāśritaḥ
krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryo mahābalaḥ
prāvṛḍjaladharaśyāmaḥ piṅgākṣo dāruṇākṛtiḥ
daṃṣṭrākarālavadanaḥ piśitepsuḥ kṣudhārditaḥ
lambasphig lambajaṭharo raktaśmaśruśiroruhaḥ
mahāvṛkṣagalaskandhaḥ śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ
yadṛcchayā tān apaśyat pāṇḍuputrān mahārathān
virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ
piśitepsuḥ kṣudhārtas tān apaśyata yadṛcchayā
ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyan dhunvan rūkṣāñ śiroruhān
jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥ punar avekṣya ca
duṣṭo mānuṣamāṃsādo mahākāyo mahābalaḥ
āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīm idam abravīt
upapannaś cirasyādya bhakṣo mama manaḥpriyaḥ
snehasravān prasravati jihvā paryeti me mukham
aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāś cirasyāpātaduḥsahāḥ
deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca
ākramya mānuṣaṃ kaṇṭham ācchidya dhamanīm api
uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenilaṃ rudhiraṃ bahu
gaccha jānīhi ke tv ete śerate vanam āśritāḥ
mānuṣo balavān gandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me
hatvaitān mānuṣān sarvān ānayasva mamāntikam
asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayam asti te
eṣāṃ māṃsāni saṃskṛtya mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ
bhakṣayiṣyāva sahitau kuru tūrṇaṃ vaco mama
bhakṣayitvā ca māṃsāni mānuṣāṇāṃ prakāmataḥ
nṛtyāva sahitāv āvāṃ dattatālāv anekaśaḥ
evam uktā hiḍimbā tu hiḍimbena tadā vane
āplutyāplutya ca tarūn agacchat pāṇḍavān prati
bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇeva rākṣasī
jagāma tatra yatra sma pāṇḍavā bharatarṣabha
dadarśa tatra gatvā sā pāṇḍavān pṛthayā saha
śayānān bhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tv aparājitam
upāsyamānān bhīmena rūpayauvanaśālinā
sukumārāṃś ca pārthāṃś ca vyāyāmena ca karśitān
duḥkhena saṃprayuktāṃś ca sahajyeṣṭhān pramāthinaḥ
raudrī satī rājaputrān darśanīyapradarśanam
dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā śālaskandham ivodgatam
rākṣasī kāmayām āsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi
antargatena manasā cintayām āsa rākṣasī
ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ
kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhaven mama
nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūropasaṃhitam
patisneho 'tibalavān na tathā bhrātṛsauhṛdam
muhūrtam iva tṛptiś ca bhaved bhrātur mamaiva ca
hatair etair ahatvā tu modiṣye śāśvatiḥ samāḥ
hiḍimbī tu mahāraudrā tadā bharatasattama
utsṛjya rākṣasaṃ rūpaṃ mānuṣaṃ rūpam āsthitā
sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā mānuṣam uttamam
upatasthe mahābāhuṃ bhīmasenaṃ śanaiḥ śanaiḥ
iṅgitākārakuśalā hy upāsarpac chanaiḥ śanaiḥ
vinamyamāneva latā sarvābharaṇabhūṣitā
śanaiḥ śanaiḥ sa tāṃ bhīmaḥ samīpam upasarpatīm
vīkṣamāṇas tadāpaśyat tanvīṃ pīnapayodharām
candrānanāṃ padmanetrāṃ nīlakuñcitamūrdhajām
kṛṣṇāṃ supāṇḍurair dantair bimboṣṭhīṃ cārudarśanām
dṛṣṭvā tāṃ rūpasaṃpannāṃ bhīmo vismayam āgataḥ
upacāraguṇair yuktāṃ lālitair hāsyasaṃsthitaiḥ
samīpam upasaṃprāpya bhīmasyātha varānanā
vaco vacanavelāyām idaṃ provāca pāṇḍavam
vilajjamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā
smitapūrvam idaṃ vākyaṃ bhīmasenam athābravīt
kutas tvam asi saṃprāptaḥ kaś cāsi puruṣarṣabha
ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ
keyaṃ ca bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha
śete vanam idaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā
nedaṃ jānāti gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam
vasati hy atra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ
tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā
bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yuṣmākam amaropama
sāhaṃ tvām abhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabham
nānyaṃ bhartāram icchāmi satyam etad bravīmi te
etad vijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara
kāmopahatacittāṅgīṃ bhajamānāṃ bhajasva mām
trāsye 'haṃ tvāṃ mahābāho rākṣasāt puruṣādakāt
vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha
icchāmi vīra bhadraṃ te mā mā prāṇān vihāsiṣuḥ
tvayā hy ahaṃ parityaktā na jīveyam ariṃdama
antarikṣacarā hy asmi kāmato vicarāmi ca
atulām āpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha
eṣa jyeṣṭho mama bhrātā nānyaḥ paramako guruḥ
aniviṣṭaś ca taṃ nāhaṃ parividyāṃ kathaṃ cana
bhīma uvāca
mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhān aparān imān
parityajeta ko nv adya prabhavann iva rākṣasi
ko hi suptān imān bhrātṝn dattvā rākṣasabhojanam
mātaraṃ ca naro gacchet kāmārta iva madvidhaḥ
rākṣasī
bhīmaḥ
ekaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi saha mātrā paraṃtapa
sodarān utsṛjaitāṃs tvam āroha jaghanaṃ mama
nāhaṃ jīvitum āśaṃse bhrātṝn utsṛjya rākṣasi
yathāgataṃ vrajaikā tvaṃ vipriyaṃ me prabhāṣase
rākṣasy uvāca
yat te priyaṃ tat kariṣye sarvān etān prabodhaya
mokṣayiṣyāmi vaḥ kāmaṃ rākṣasāt puruṣādakāt
bhīma uvāca
sukhasuptān vane bhrātṝn mātaraṃ caiva rākṣasi
na bhayād bodhayiṣyāmi bhrātus tava durātmanaḥ
na hi me rākṣasā bhīru soḍhuṃ śaktāḥ parākramam
na manuṣyā na gandharvā na yakṣāś cārulocane
gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yad vāpīcchasi tat kuru
taṃ vā preṣaya tanvaṅgi bhrātaraṃ puruṣādakam
vaiśaṃpāyana uvāca
tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ
avatīrya drumāt tasmād ājagāmātha pāṇḍavān
lohitākṣo mahābāhur ūrdhvakeśo mahābalaḥ
meghasaṃghātavarṣmā ca tīkṣṇadaṃṣṭrojjvalānanaḥ
talaṃ talena saṃhatya bāhū vikṣipya cāsakṛt
udvṛttanetraḥ saṃkruddho dantān danteṣu niṣpiṣan
na bibheti hiḍimbī ca preṣitā kim anāgatā
tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva tathā vikṛtadarśanam
hiḍimbovāca vitrastā bhīmasenam idaṃ vacaḥ
āpataty eṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ
tvām ahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yad bravīmi tathā kuru
ahaṃ kāmagamā vīra rakṣobalasamanvitā
āruhemāṃ mama śroṇīṃ neṣyāmi tvāṃ vihāyasā
prabodhayainān saṃsuptān mātaraṃ ca paraṃtapa
sarvān eva gamiṣyāmi gṛhītvā vo vihāyasā
bhīma uvāca
mā bhais tvaṃ vipulaśroṇi naiṣa kaś cin mayi sthite
hiṃsituṃ śaknuyād rakṣa iti me niścitā matiḥ
etān bādhayituṃ śakto devo vā dānavo 'pi vā
aham enaṃ haniṣyāmi prekṣantyās te sumadhyame
nāyaṃ pratibalo bhīru rākṣasāpasado mama
soḍhuṃ yudhi parispandam athavā sarvarākṣasāḥ
paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāv imau
ūrū parighasaṃkāśau saṃhataṃ cāpy uro mama
vikramaṃ me yathendrasya sādya drakṣyasi śobhane
māvamaṃsthāḥ pṛthuśroṇi matvā mām iha mānuṣam
hiḍimbovāca
nāvamanye naravyāghra tvām ahaṃ devarūpiṇam
dṛṣṭāpadānas tu mayā mānuṣeṣv eva rākṣasaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā saṃjalpatas tasya bhīmasenasya bhārata
vācaḥ śuśrāva tāḥ kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ
avekṣamāṇas tasyāś ca hiḍimbo mānuṣaṃ vapuḥ
sragdāmapūritaśikhaṃ samagrendunibhānanam
subhrūnāsākṣikeśāntaṃ sukumāranakhatvacam
sarvābharaṇasaṃyuktaṃ susūkṣmāmbaravāsasam
tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanoharam
sa dadarśāgratas tasya bhīmasya puruṣādakaḥ
puṃskāmāṃ śaṅkamānaś ca cukrodha puruṣādakaḥ
saṃkruddho rākṣasas tasyā bhaginyāḥ kurusattama
utphālya vipule netre tatas tām idam abravīt
ko hi me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ
na bibheṣi hiḍimbe kiṃ matkopād vipramohitā
dhik tvām asati puṃskāme mama vipriyakāriṇi
pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣām ayaśaskari
yān imān āśritākārṣīr apriyaṃ sumahan mama
eṣa tān adya vai sarvān haniṣyāmi tvayā saha
evam uktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbo lohitekṣaṇaḥ
vadhāyābhipapātaināṃ dantair dantān upaspṛśan
garjantam evaṃ vijane bhīmaseno 'bhivīkṣya tam
rakṣan prabodhaṃ bhrātṝṇāṃ mātuś ca paravīrahā
tam āpatantaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
bhartsayām āsa tejasvī tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
vaiśaṃpāyana uvāca
bhīmasenas tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasann iva
bhaginīṃ prati saṃkruddham idaṃ vacanam abravīt
kiṃ te hiḍimba etair vā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ
mām āsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana
mayy eva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantum arhasi
viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati
na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayaty adya mām iha
coditaiṣā hy anaṅgena śarīrāntaracāriṇā
bhaginī tava durbuddhe rākṣasānāṃ yaśohara
tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca
kāmayaty adya māṃ bhīrur naiṣā dūṣayate kulam
anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ tvam iha rākṣasa
hantum arhasi durbuddhe śūraś cet saṃhara smaram
mayi tiṣṭhati duṣṭātman na striyaṃ hantum arhasi
madarthaṃ kāmabāṇārtāṃ tvām ahaṃ hanmi rākṣasa
samāgaccha mayā sārdham ekenaiko narāśana
aham eva nayiṣyāmi tvām adya yamasādanam
adya te talaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām
śatadhā bhedam āyāti pūrṇakumbha ivāśmani
kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasaḥ
adya gātrāṇi kravyādāḥ śyenā gomāyavaś ca te
karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe
kṣaṇenādya kariṣye 'ham idaṃ vanam akaṇṭakam
purastād dūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān
adya tvāṃ bhaginī pāpa kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi
drakṣaty adripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam
nirābādhās tvayi hate mayā rākṣasapāṃsana
vanam etac cariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ
hiḍimba uvāca
garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa
śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te
kṛtvaitat karmaṇā sarvaṃ katthethā mā ciraṃ kṛthāḥ
balinaṃ manyase yac ca ātmānam aparākramam
jñāsyasy adya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam
na tāvad etān hiṃsiṣye svapantv ete yathāsukham
eṣa tvām eva durbuddhe nihanmy adyāpriyaṃvadam
pītvā tavāsṛg gātrebhyas tataḥ paścād imān api
haniṣyāmi tataḥ paścād imāṃ vipriyakāriṇīm
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ
abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam
tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ
vegena prahṛtaṃ bāhuṃ nijagrāha hasann iva
nigṛhya taṃ balād bhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha
tasmād deśād dhanūṃṣy aṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā
tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balād dhṛtaḥ
bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadad bhairavaṃ ravam
punar bhīmo balād enaṃ vicakarṣa mahābalaḥ
mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhaved iti
haste gṛhītvā tad rakṣo dūram anyatra nītavān
pucche gṛhītvā tuṇḍena garuḍaḥ pannagaṃ yathā
anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣatur ojasā
rākṣaso bhīmasenaś ca vikramaṃ cakratuḥ param
bhaṅktvā vṛkṣān mahāśākhāṃs tāḍayām āsatuḥ krudhā
sālatālatamālāmravaṭārjunavibhītakān
nyagrodhaplakṣakharjūrapanasān aśmakaṇṭakān
etān anyān mahāvṛkṣān utkhāya tarasākhilān
utkṣipyānyonyaroṣeṇa tāḍayām āsatū raṇe
yadābhavad vanaṃ sarvaṃ nirvṛkṣaṃ vṛkṣasaṃkulam
tadā śilāś ca kuñjāṃś ca vṛkṣān kaṇṭakinas tathā
tatas tau giriśṛṅgāṇi parvatāṃś cābhralelihān
śailāṃś ca gaṇḍapāṣāṇān utkhāyādāya vairiṇau
cikṣepatur upary ājāv anyonyaṃ vijayeṣiṇau
tad vanaṃ paritaḥ pañca yojanaṃ nirmahīruham
nirlatāgulmapāṣāṇaṃ nirmṛgaṃ cakratur bhṛśam
tayor yuddhena rājendra tad vanaṃ bhīmarakṣasoḥ
muhūrtenābhavat kūrmapṛṣṭhavac chlakṣṇam avyayam
babhañjatur mahāvṛkṣāṃl latāś cākarṣatus tataḥ
mattāv iva susaṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau
pādapān uddharantau tāv ūruvegena vegitau
sphoṭayantau latājālāny ūrubhyāṃ gṛhya sarvaśaḥ
vitrāsayantau tau śabdaiḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ
balena balinau mattāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau
bhīmarākṣasayor yuddhaṃ tadāvartata dāruṇam
ūrubāhuparikleśāt karṣantāv itaretaram
utkarṣantau vikarṣantau prakarṣantau parasparam
tataḥ śabdena mahatā garjantau tau parasparam
pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ
anyonyaṃ tau samāliṅgya vikarṣantau parasparam
bāhuyuddham abhūd ghoraṃ balivāsavayor iva
yuddhasaṃrambhanirgacchat phūtkāraravanisvanam
purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor iva
tayoḥ śabdena mahatā vibuddhās te nararṣabhāḥ
saha mātrā tu dadṛśur hiḍimbām agrataḥ sthitām
vaiśaṃpāyana uvāca
prabuddhās te hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam
vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha
tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā
uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvam idaṃ śanaiḥ
kasya tvaṃ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini
kena kāryeṇa suśroṇi kutaś cāgamanaṃ tava
yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ
ācakṣva mama tat sarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi
hiḍimbovāca
yad etat paśyasi vanaṃ nīlameghanibhaṃ mahat
nivāso rākṣasasyaitad dhiḍimbasya mamaiva ca
tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddhi bhāmini
bhrātrā saṃpreṣitām ārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā
krūrabuddher ahaṃ tasya vacanād āgatā iha
adrākṣaṃ hemavarṇābhaṃ tava putraṃ mahaujasam
tato 'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe
coditā tava putrasya manmathena vaśānugā
tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ
apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā
cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ
svayam evāgato hantum imān sarvāṃs tavātmajān
sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā
balād ito viniṣpiṣya vyapakṛṣṭo mahātmanā
vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam
paśyadhvaṃ yudhi vikrāntāv etau tau nararākṣasau
yudhyantau vijayākāṅkṣī rākṣaso mandabuddhimān
na vāñche ('haṃ) jīvitaṃ bhrātuḥ kadā ye duṣṭakarmaṇaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tasyāḥ śrutvaiva vacanam utpapāta yudhiṣṭhiraḥ
arjuno nakulaś caiva sahadevaś ca vīryavān
tau te dadṛśur āsaktau vikarṣantau parasparam
kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāv iva raṇotkaṭau
tāv anyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau parasparam
dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ
vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasaṃnibhau
vibhrājetāṃ yathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau
te paśyanto mahad yuddhaṃ sarve vyathitacetasaḥ
rākṣasena tathā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya tu
ciraprayuddhau tau dṛṣṭvā tvayonyavadhakāṅkṣayā
uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañ śanakair iva
bhīma mā bhair mahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam
sametaṃ bhīmarūpeṇa prasuptāḥ śramakarśitāḥ
sāhāyye 'smi sthitaḥ pārtha yodhayiṣyāmi rākṣasam
nakulaḥ sahadevaś ca mātaraṃ gopayiṣyataḥ
bhīma uvāca
udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramas tvayā
na jātv ayaṃ punar jīven madbāhvantaram āgataḥ
bhujayor antaraṃ prāpto bhīmasenasya rākṣasaḥ
amuktvā pārtha vīryeṇa mṛto mā bhūd iti dhvaniḥ
ayam asmān na no hanyāj jātu vai pārtha rākṣasaḥ
jīvantaṃ na pramokṣyāmi mā bhaiṣīr bharatarṣabha
arjuna uvāca
pūrvarātre prabuddho 'si bhīma krūreṇa rakṣasā
kṣapā vyuṣṭā na cedānīṃ samāpto 'si mahāraṇam
kim anena ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā
gantavyaṃ na ciraṃ sthātum iha śakyam ariṃdama
purā saṃrajyate prācī purā saṃdhyā pravartate
raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavanti ca
tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam
purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāram arpaya
māhātmyam ātmano vettha narāṇāṃ hitakāmyayā
rakṣo jahi yathā śakraḥ purā vṛtraṃ mahāvane
vaiśaṃpāyana uvāca
arjunenaivam uktas tu bhīmo bhīmasya rakṣasaḥ
. . . . . . . . bhīmo roṣāj jvalann iva
balam āhārayām āsa yad vāyor jagataḥ kṣaye
tatas tasyāmbudābhasya . . . . . . . .
utkṣipyābhrāmayad dehaṃ tūrṇaṃ guṇaśatādhikam
iti covāca saṃkruddho bhrāmayan rākṣasaṃ tu saḥ
bhīmaseno mahābāhur abhigarjan muhur muhuḥ
bhīma uvāca
vṛthāmāṃsair vṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ
vṛthāmaraṇam arhas tvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi
kṣemam adya kariṣyāmi yathā vanam akaṇṭakam
na punar mānuṣān hatvā bhakṣayiṣyasi rākṣasa
arjuna uvāca
atha vā manyase bhāraṃ tvam imaṃ rākṣasaṃ yudhi
karomi tava sāhāyyaṃ śīghram eva nihanyatām
atha vāpy aham evainaṃ haniṣyāmi vṛkodara
kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvad upārama
vaiśaṃpāyana uvāca
tasya tad vacanaṃ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ
niṣpiṣyainaṃ balād bhūmau paśumāram amārayat
athainam ākṣipya balāt paśuvac cāpy amārayat
sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam
pūrayaṃs tad vanaṃ sarvaṃ jalārdra iva dundubhiḥ
bhujābhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavān pāṇḍunandanaḥ
samudbhrāmya śiraś cāsya sagrīvaṃ tad udāvahat
madhye bhittvā śiraś cāsya sugrīvaṃ tad upākṣipat
tasya niṣkarṇanayanaṃ nirjihvaṃ rudhirokṣitam
praviddhaṃ bhīmasenena śiro vidaśanaṃ babhau
prasāritabhujoddhṛṣṭo bhinnamāṃsatvagantaraḥ
kabandhabhūtas tatrāsīd adrir vajrahato yathā
madhye bhaṅktvā sa balavān harṣayām āsa pāṇḍavān
hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭās te tarasvinaḥ
hiḍimbā caiva saṃprekṣya nihataṃ rākṣasaṃ raṇe
adṛśyāś caiva ye svasthāḥ sametā bhūtavādikāḥ
pūjayanti sma saṃhṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti pāṇḍavam
bhrātaraś cāpi saṃhṛṣṭā yudhiṣṭhirapurogamāḥ
apūjayan naravyāghraṃ bhīmasenam ariṃdamam
abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam
punar evārjuno vākyam uvācedaṃ vṛkodaram
nadūre nagaraṃ manye vanād asmād ahaṃ prabho
śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na no vidyāt suyodhanaḥ
tataḥ sarve tathety uktvā saha mātrā paraṃtapāḥ
prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī
vaiśaṃpāyanaḥ
sā tato nyapatat tūrṇaṃ bhaginī tasya rakṣasaḥ
abruvāṇā hiḍimbā tu rākṣasī pāṇḍavān prati
abhivādya tataḥ kuntīṃ dharmarājaṃ ca pāṇḍavam
abhipūjya ca tān sarvān bhīmasenam abhāṣata
ahaṃ te darśanād eva manmathasya vaśaṃ gatā
krūraṃ bhrātṛvaco hitvā sā tvām evānurundhatī
rākṣase raudrasaṃkāśe tavāpaśyaṃ viceṣṭitam
ahaṃ śuśrūṣur iccheyaṃ tava gātraṃ niṣevitum
bhīma uvāca
smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyām āśritya mohinīm
hiḍimbe vraja panthānaṃ tvaṃ vai bhrātṛniṣevitam
yudhiṣṭhira uvāca
kruddho 'pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṃ vadhīḥ
śarīraguptyābhyadhikaṃ dharmaṃ gopaya pāṇḍava
śaraṇāgatagūhyā tvaṃ dharmaṃ gopāya pāṇḍava
vadhābhiprāyam āyāntam avadhīs tvaṃ mahābalam
rakṣasas tasya bhaginī kiṃ naḥ kruddhā kariṣyati
vaiśaṃpāyana uvāca
hiḍimbā tu tataḥ kuntīm abhivādya kṛtāñjaliḥ
yudhiṣṭhiraṃ ca kaunteyam idaṃ vacanam abravīt
ārye jānāsi yad duḥkham iha strīṇām anaṅgajam
tad idaṃ mām anuprāptaṃ bhīmasenakṛtaṃ śubhe
soḍhaṃ tat paramaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā
so 'yam abhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhāya vai
mayā hy utsṛjya suhṛdaḥ svadharmaṃ svajanaṃ tathā
vṛto 'yaṃ puruṣavyāghras tava putraḥ patiḥ śubhe
vareṇāpi tathānena tvayā cāpi yaśasvini
tad arhasi kṛpāṃ kartuṃ mayi tvaṃ varavarṇini
tathā bruvantī hi tadā pratyākhyātā kriyāṃ prati
bhūmyāṃ duṣkṛtino lokān gamiṣye 'haṃ na saṃśayaḥ
tvaṃ māṃ mūḍheti vā matvā bhaktā vānugateti vā
bhartrānena mahābhāge saṃyojaya sutena te
tam upādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam
punaś caivāgamiṣyāmi viśrambhaṃ kuru me śubhe
ahaṃ hi samaye lipse prāg bhrātur apavarjanāt
tataḥ so 'bhyapatad rātrau bhīmasenajighāṃsayā
yathā yathā vikramate yathā ramati tiṣṭhati
tathā tathā samādhāya pāṇḍavaṃ kāmamohitā
na yātudhāny ahaṃ tv ārye na cāsmi rajanīcarī
īśā rakṣaḥsu sādhvy asmi rājñī sālakaṭaṅkaṭī
putreṇa tava saṃyuktā yuvatir devavarṇinī
sarvān vo 'ham upasthāsye puraskṛtya vṛkodaram
apramattā pramatteṣu śuśrūṣur anahaṃvadā
ahaṃ hi manasā dhyātā sarvān neṣyāmi vaḥ sadā
vṛjine tārayiṣyāmi durgeṣu ca nararṣabhān
pṛṣṭhena vo vahiṣyāmi śīghrāṃ gatim abhīpsataḥ
yūyaṃ prasādaṃ kuruta bhīmaseno bhajeta mām
uvāca sā tadā kuntī hiḍimbāṃ nāma rākṣasīm
āpadas taraṇe prāṇān dhārayed yena yena hi
sarvam ādṛtya kartavyaṃ tad dharmam anuvartatā
āpatsu yo dhārayati dharmaṃ dharmavid uttamaḥ
vyasanaṃ hy eva dharmasya dharmiṇām āpad ucyate
puṇyaṃ prāṇān dhārayati puṇyaṃ prāṇadam ucyate
yena yenācared dharmaṃ tasmin garhā na vidyate
vaiśaṃpāyanaḥ
mahato 'tra striyaṃ kāmād bādhitāṃ trāhi mām api
dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ
taṃ tu dharmam iti prāhur munayo dharmavatsalāḥ
divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham
tasmād vakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṃ sara uttamam
adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau
śvaḥ prabhāte mahad bhūtaṃ prādurbhūtaṃ jagatpatim
vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyatha
dhṛtarāṣṭrād vivāsaś ca dahanaṃ vāraṇāvate
trāṇaṃ ca vidurāt tubhyaṃ viditaṃ jñānacakṣuṣā
āvāse śālihotrasya sa vo vāsaṃ vidhāsyati
varṣavātātapasahaḥ ayaṃ puṇyo vanaspatiḥ
pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ
tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaś ca nirmitaḥ
kādambāḥ sārasā haṃsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha
ruvanti madhuraṃ gītaṃ gāndharvasvanamiśritam
tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī vacanam abravīt
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam
tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha mayoktaṃ śṛṇu bhārata
rākṣasy eṣā hi vākyena dharmaṃ vadati sādhu vai
bhāvena duṣṭā bhīmaṃ sā kiṃ kariṣyati rākṣasī
bhajatāṃ pāṇḍavaṃ vīram apatyārthaṃ yadīcchasi
yudhiṣṭhira uvāca
evam etad yathāttha tvaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ
sthātavyaṃ tu tvayā dharme yathā brūyāṃ sumadhyame
nityaṃ kṛtāhnikā snātvā kṛtaśaucā surūpiṇī
snātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautukamaṅgalam
bhīmasenaṃ bhajethās tvaṃ prāg astagamanād raveḥ
ahaḥsu viharānena yathākāmaṃ manojavā
ayaṃ tv ānayitavyas te bhīmasenaḥ sadā niśi
vaiśaṃpāyanaḥ
prāk saṃdhyāto vimoktavyo rakṣitavyaś ca nityaśaḥ
evaṃ ramasva bhīmena yāvad garbhasya vedanam
eṣa te samayo bhadre śuśrūṣyaś cāpramattayā
nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṃ śobhanaṃ tvayā
yudhiṣṭhireṇaivam uktā kuntyā cāṅke 'dhiropitā
bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṃ ca puraskṛtā
tiryag yudhiṣṭhire yāti hiḍimbā bhīmagāminī
śālihotrasaro ramyam āsedus te jalārthinaḥ
tat tatheti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā
vanaspatitalaṃ gatvā parimṛjya gṛhaṃ yathā
pāṇḍavānāṃ ca vāsaṃ sā kṛtvā parṇamayaṃ tathā
ātmanaś ca tathā kuntyā ekoddeśe cakāra sā
pāṇḍavās tu tataḥ snātvā śuddhāḥ saṃdhyām upāsya ca
tṛṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātreṇa vartayan
śālihotras tadā jñātvā kṣudhārtān pāṇḍavāṃs tadā
manasā cintayām āsa pānīyaṃ bhojanaṃ mahat
tatas te pāṇḍavāḥ sarve viśrāntāḥ pṛthayā saha
yathā jatugṛhe vṛttaṃ rākṣasena kṛtaṃ ca yat
kṛtvā kathā bahuvidhāḥ kathānte pāṇḍunandanam
kuntī rājasutā vākyaṃ bhīmasenam athābravīt
yathā pāṇḍus tathā mānyas tava jyeṣṭho yudhiṣṭhiraḥ
ahaṃ dharmavidhānena mānyā gurutarī tava
tasmāt pāṇḍuhitārthaṃ me yuvarāja hitaṃ kuru
nikṛtā dhārtarāṣṭreṇa pāpenākṛtabuddhinā
duṣkṛtasya pratīkāraṃ na paśyāmi vṛkodara
tasmāt katipayāhena yogakṣemaṃ bhaviṣyati
kṣemaṃ durgam imaṃ vāsaṃ vasiṣyāmo yathāsukham
idam adya mahad duḥkhaṃ dharmakṛcchraṃ vṛkodara
dṛṣṭvaiva tvāṃ mahāprājña anaṅgenābhicoditā
yudhiṣṭhiraṃ ca māṃ caiva varayām āsa dharmataḥ
dharmārthaṃ dehi putraṃ tvaṃ sa naḥ śreyaḥ kariṣyati
prativākyaṃ tu necchāmi hy āvābhyāṃ vacanaṃ kuru
vaiśaṃpāyana uvāca
tatheti tat pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā
. . . . . . . . bhīmaseno 'bravīd idam
śāsanaṃ te kariṣyāmi devaśāsanam ity api
samakṣaṃ bhrātṛmadhye tu bhīmaseno 'bravīd idam
śṛṇu rākṣasi satyena samayaṃ te vadāmy aham
yāvatkālena bhavati putrasyotpādanaṃ śubhe
tāvatkālaṃ gamiṣyāmi tvayā saha sumadhyame
viśeṣato matsakāśe mā prakāśaya nīcatām
uttamastrīguṇopetā bhajethā varavarṇini
gatāhani niveśeṣu bhojyaṃ rājārham ānayat
sā kadā cid vihārārthaṃ hiḍimbā kāmacāriṇī
bhīmasenam upādāya ūrdhvam ācakrame tataḥ
śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca
mṛgapakṣivighuṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarvadā
kṛtvā ca paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā
saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayām āsa pāṇḍavam
tathaiva vanadurgeṣu puṣpitadrumasānuṣu
saraḥsu ramaṇīyeṣu padmotpalayuteṣu ca
nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikatāsu ca
sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca
kānaneṣu vicitreṣu puṣpitadrumavalliṣu
himavadgirikuñjeṣu guhāsu vividhāsu ca
praphullaśatapatreṣu saraḥsv amalavāriṣu
sagarasya pradeśeṣu maṇihemaciteṣu ca
pattaneṣu ca ramyeṣu mahāśālavaneṣu ca
devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu
guhyakānāṃ nivāseṣu tāpasāyataneṣu ca
sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca
bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayām āsa pāṇḍavam
vaiśaṃpāyanaḥ
gate bhagavati vyāse pāṇḍavā vigatajvarāḥ
ūṣus tatra ca ṣaṇmāsān vaṭavṛkṣe yathāsukham
śākamūlaphalāhārās tapaḥ kurvanti pāṇḍavāḥ
anujñātā mahārāja tataḥ kamalapālikā
yathā ca sukṛtī svarge modate 'psarasā saha
sa tathā paramaprītas tayā reme mahādyutiḥ
śubhaṃ hi jaghanaṃ tasyāḥ suvarṇamaṇimekhalam
na tatarpa mudā mṛdnan bhīmaseno muhur muhuḥ
ramayantī tato bhīmaṃ tatra tatra manojavā
sā reme tena saṃharṣād atṛpyantī muhur muhuḥ
ahaḥsu vicarantī sā niśākāleṣu pāṇḍavam
ānīya vai svake gehe darśayām āsa mātaram
bhrātṛbhiḥ sahito nityaṃ svapate pāṇḍavas tadā
kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśve 'vasan niśām
kāmāṃś ca mukhavāsādīn ānayiṣyati bhojanam
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām ājagāma mahāvrataḥ
pārāśaryo mahāprājño divyadarśī mahātapāḥ
te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sasnuṣā caiva mādhavī
ramayantī tathā bhīmaṃ tatra tatra manojavā
divyābharaṇavastrāṅgī divyasraganulepanā
evaṃ bhrātṝn sapta māsān hiḍimbāvāsayad vane
pāṇḍavān bhīmasenārthaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī
sukhaṃ sa viharan bhīmas tatkālaṃ paryaṇāmayat
tato 'labhata sā garbhaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī
atṛptā bhīmasenena saptamāsopasaṃgatā
prajajñe rākṣasī putraṃ bhīmasenān mahābalam
virūpākṣaṃ mahāvaktraṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇam
bhīmarūpaṃ sutāmroṣṭhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābalam
maheṣvāsaṃ mahāvīryaṃ mahāsattvaṃ mahābhujam
mahājavaṃ mahākāyaṃ mahāmāyam ariṃdamam
dīrghaghoṇaṃ mahoraskaṃ vikaṭodbaddhapiṇḍikam
amānuṣaṃ mānuṣajaṃ bhīmavegaṃ mahābalam
yaḥ piśācān atīvānyān babhūvāti sa mānuṣān
bālo 'pi yauvanaṃ prāpto mānuṣeṣu viśāṃ pate
sarvāstreṣu paraṃ vīraḥ prakarṣam agamad balī
sadyo hi garbhaṃ rākṣasyo labhante prasavanti ca
kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpiṇaḥ
praṇamya vikacaḥ pādāv agṛhṇāt sa pitus tadā
mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ
ghaṭabhāsotkaca iti mātaraṃ so 'bhyabhāṣata
abhavat tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha
anuraktaś ca tān āsīt pāṇḍavān sa ghaṭotkacaḥ
vikīrṇakeśo ghaṭate pitror agre yatas tataḥ
purataḥ pāṇḍavānāṃ ca tena cāsau ghaṭotkacaḥ
teṣāṃ ca dayito nityam ātmabhūto babhūva saḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ghaṭotkaco mahākāyaḥ pāṇḍavān pṛthayā saha
abhivādya yathānyāyam abravīc ca prabhāṣya tān
kiṃ karomy aham āryāṇāṃ niḥśaṅkaṃ vadatānaghāḥ
taṃ bruvantaṃ bhaimaseniṃ kuntī vacanam abravīt
tvaṃ kurūṇāṃ kule jātaḥ sākṣād bhīmasamo hy asi
jyeṣṭhaḥ putro 'si pañcānāṃ sāhāyyaṃ kuru putraka
pṛthayāpy evam uktas tu praṇamyedaṃ vaco 'bravīt
yathā hi rāvaṇo loke indrajid vā mahābalaḥ
varṣmavīryasamo loke viśiṣṭaś cābhavaṃ nṛṣu
saṃvāsasamayo jīrṇa ity abhāṣata taṃ tataḥ
hiḍimbā
punar drakṣyasi rājyasthān ity abhāṣata tāṃ tadā
yadā me tvaṃ smareḥ kānta riraṃsū rahasi prabho
tadā tava vaśaṃ bhūya āgantāsmy āśu bhārata
ity uktvā sā jagāmāśu bhāvam āsajya pāṇḍave
hiḍimbā samayaṃ kṛtvā svāṃ gatiṃ pratyapadyata
tatas tu pāṇḍavāḥ sarve śālihotrāśrame tadā
pūjitās tena vanyena tam āmantrya mahāmunim
kṛtyakāla upasthāsye pitṝn iti ghaṭotkacaḥ
. . . . . . . . bhavatsmaraṇamātrataḥ
mahatkṛcchre vane durge . . . . . . . .
āmantrya rākṣasaśreṣṭhaḥ pratasthe cottarāṃ diśam
sa hi sṛṣṭo maghavatā śaktihetor mahātmanā
karṇasyāprativīryasya vināśāya mahātmanaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
te vanena vanaṃ vīrā ghnanto mṛgagaṇān bahūn
apakramya yayū rājaṃs tvaramāṇā mahārathāḥ
matsyāṃs trigartān pāñcālān kīcakān antareṇa ca
ramaṇīyān vanoddeśān prekṣamāṇāḥ sarāṃsi ca
jaṭāḥ kṛtvātmanaḥ sarve valkalājinavāsasaḥ
saha kuntyā mahātmāno bibhratas tāpasaṃ vapuḥ
kva cid vahanto jananīṃ tvaramāṇā mahārathāḥ
nityakarma prakurvanto vanyamūlaphalāśanāḥ
kva cic chandena gacchantas te jagmuḥ prasabhaṃ punaḥ
pathi dvaipāyanaṃ sarve dadṛśuḥ svaṃ pitāmaham
brāhmaṃ vedam adhīyānā vedāṅgāni ca sarvaśaḥ
nītiśāstraṃ ca dharmajñā dadṛśus te pitāmaham
śālihotraprasādena labdhvā prītim avāpya ca
te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve saha mātrā paraṃtapāḥ
vyāsaḥ
tadāśramān nirgamanaṃ mayā jñātaṃ nararṣabhāḥ
ghaṭotkacasya cotpattiṃ jñātvā prītir avardhata
vyāsa uvāca
mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ
yathā sthitair adharmeṇa dhārtarāṣṭrair vivāsitāḥ
vivāsitāś ca mātrā vai pāpair durmantraṇaiḥ sadā
tad viditvāsmi saṃprāptaś cikīrṣuḥ paramaṃ hitam
na viṣādo 'tra kartavyaḥ sarvam etat sukhāya vaḥ
suhṛdviyogajaṃ karma purā kṛtam ariṃdamāḥ
tasya siddhir iyaṃ prāptā mā śocata paraṃtapāḥ
samāpte duṣkṛte caiva yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ
svarāṣṭre vihariṣyanto bhaviṣyatha sabāndhavāḥ
samās te caiva me sarve yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ
dīnato bālataś caiva snehaṃ kurvanti bāndhavāḥ
tasmād abhyadhikaḥ sneho yuṣmāsu mama sāṃpratam
snehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ vas tan nibodhata
idaṃ nagaram abhyāśe ramaṇīyaṃ nirāmayam
vasateha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ
etad vai śālihotrasya tapasā nirmitaṃ saraḥ
ramaṇīyam idaṃ toyaṃ kṣutpipāsāśramāpaham
kāryārthinas tu ṣaṇmāsaṃ viharadhvaṃ yathāsukham
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ sa tān samāśvāsya vyāsaḥ pārthān ariṃdamān
ekacakrām abhigataḥ kuntīm āśvāsayat prabhuḥ
snuṣe mā roda mā rodety evaṃ vyāso 'bravīd vacaḥ
punar eva ca dharmātmā idaṃ vacanam abravīt
vyāsaḥ
kuryān na kevalaṃ dharmaṃ duṣkṛtaṃ ca tathā naraḥ
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ loke na kartā nāsti śobhane
avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ vai puṇyapāpayoḥ
duṣkṛtasya phalenaivaṃ prāptaṃ vyasanam uttamam
tasmān mādhavi mānārhe mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
jīvaputri sutas te 'yaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
pṛthivyāṃ pārthivān sarvān praśāsiṣyati dharmarāṭ
dharmeṇa jitvā pṛthivīm akhilāṃ dharmavid vaśī
pṛthivīm akhilāṃ jitvā sarvāṃ sāgaramekhalām
sthāpayitvā vaśe sarvāṃ saparvatavanāṃ śubhām
bhīmasenārjunabalād bhokṣyaty ayam asaṃśayaḥ
putrās tava ca mādryāś ca sarva eva mahārathāḥ
svarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasas tadā
yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīm imām
rājasūyāśvamedhādyaiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ
anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca
pitṛpaitāmahaṃ rājyam iha bhokṣyanti te sutāḥ
snuṣā kamalapatrākṣī nāmnā kamalapālikā
vaśavartinī tu bhīmasya putram eṣā janiṣyati
tena putreṇa kṛcchreṣu bhaviṣyatha ca tāritāḥ
evam uktvā niveśyainān brāhmaṇasya niveśane
abravīt pārthivaśreṣṭham ṛṣir dvaipāyanas tadā
iha māṃ saṃpratīkṣadhvam āgamiṣyāmy ahaṃ punaḥ
deśakālau viditvaiva vetsyadhvaṃ paramāṃ mudam
sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvais tathety ukto narādhipa
jagāma bhagavān vyāso yathākāmam ṛṣiḥ prabhuḥ
janamejaya uvāca
ekacakrāṃ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ
ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha kim akurvata pāṇḍavāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
ekacakrāṃ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ
ūṣur nāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane
ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca
pārthivān api coddeśān saritaś ca sarāṃsi ca
cerur bhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ pate
yudhiṣṭhiraṃ ca kuntīṃ ca cintayanta upāsate
bhaikṣaṃ carantas tu sadā jaṭilā brahmacāriṇaḥ
babhūvur nāgarāṇāṃ ca svair guṇaiḥ priyadarśanāḥ
nāgarāḥ
darśanīyā dvijāḥ śuddhā devagarbhopamāḥ śubhāḥ
bhaikṣārhā na ca rājyārhāḥ sukumārās tapasvinaḥ
sarvalakṣaṇasaṃpannā bhaikṣaṃ nārhanti nityaśaḥ
kāryārthinaś carantīti tarkayanta iti bruvan
bandhūnām āgamān nityam upacintya tu nāgarāḥ
bhojanāni ca pūrṇāni bhakṣyabhojyair akārayan
maunavratena saṃyuktā bhaikṣaṃ gṛhṇanti pāṇḍavāḥ
mātā ciragatān dṛṣṭvā śocantīti ca pāṇḍavāḥ
tvaramāṇā nivartante mātṛgauravayantritāḥ
naite yathārthato viprāḥ sukumārās tapasvinaḥ
caranti bhūmau pracchannāḥ kasmāc cit kāraṇād iha
duḥkhāśrupūrṇanayanā likhantyās te mahītalam
bhikṣitvā dvijageheṣu cintayantaś ca mātaram
nivedayanti sma ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśi
sarvasaṃpūrṇabhaikṣānnaṃ mātrā dattaṃ pṛthak pṛthak
tayā vibhaktān bhāgāṃs te bhuñjate sma pṛthak pṛthak
ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ
ardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ
na cāśito 'sau bhavati kalyāṇānnabhṛtaḥ purā
sa vaivarṇyaṃ ca kārśyaṃ ca jagāmātṛptikāritam
ājyabindur yathā vahnau mahati jvalite yathā
tathārdhabhāgaṃ bhīmasya bhikṣānnasya nṛpottama
tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājan mahātmanām
aticakrāma sumahān kālo 'tha bharatarṣabha
bhīmo 'pi krīḍayitvā tu mitho brāhmaṇabandhuṣu
kumbhakāreṇa saṃbandhaṃ lebhe pātraṃ bṛhat tadā
sa dadāti mahat pātraṃ bhīmāya prahasann iva
tasyādbhutaṃ karma kṛtvā mahan mṛdbhāram ādade
tasya bhāraḥ śataguṇaḥ kumbhakāram atoṣayat
cakre cakre ca mṛdbhāṇḍān satataṃ bhaikṣam āharan
tad ādāya gataṃ dṛṣṭvā hasanti prahasanti ca
bhakṣyabhojyāni vividhāny ādāya prakṣipanti ca
evam eṣa sadā bhuktvā mātre vadati vai rahaḥ
kumbhakāro 'dadāt pātraṃ mahat kṛtvā tu pātrakam
prahasan bhīmasenāya vismitas tasya karmaṇā
iti pṛṣṭaḥ sadā pauraiḥ kṣudhitaḥ kila pāṇḍavaḥ
tataḥ kadā cid bhaikṣāya gatās te bharatarṣabhāḥ
saṃgatyā bhīmasenas tu tatrāste pṛthayā saha
athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane
bhṛśam utpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata
rorūyamāṇāṃs tān sarvān paridevayataś ca sā
kāruṇyāt sādhubhāvāc ca devī rājan na cakṣame
mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥ
uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitam idaṃ vacaḥ
vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane
ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ
sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nv aham
priyaṃ kuryām iti gṛhe yat kuryur uṣitāḥ sukham
etāvān puruṣas tāta kṛtaṃ yasmin na naśyati
yāvac ca kuryād anyo 'sya kuryād abhyadhikaṃ tataḥ
tad idaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkham āpatitaṃ dhruvam
tatrāsya yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet
bhīma uvāca
jñāyatām asya yad duḥkhaṃ yataś caiva samutthitam
vidite vyavasiṣyāmi yady api syāt suduṣkaram
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanam
ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate
antaḥpuraṃ tatas tasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ
viveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī
tatas taṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca
duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam
brāhmaṇa uvāca
dhig idaṃ jīvitaṃ loke 'nalasāram anarthakam
duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśam apriyabhāgi ca
jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ
jīvite vartamānasya dvandvānām āgamo dhruvaḥ
ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevate
etaiś ca viprayogo 'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matam
āhuḥ ke cit paraṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃ cana
arthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evopapadyate
arthepsutā paraṃ duḥkham arthaprāptau tato 'dhikam
jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram
yāvanto yasya saṃyogā dravyair iṣṭair bhavanty uta
tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ
tad idaṃ jīvitaṃ prāpya svalpakālaṃ mahābhayam
tyāgo 'py ayaṃ mahān prāpto bhāryayā sahitena ca
na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyam āpadaḥ
putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyām anāmayam
yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tvaṃ vettha brāhmaṇi
yataḥ kṣemaṃ tato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam
iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti ca
uktavaty asi durmedhe yācyamānā mayāsakṛt
svargato hi pitā vṛddhas tathā mātā ciraṃ tava
bāndhavā bhūtapūrvāś ca tatra vāse tu kā ratiḥ
na bhojanaṃ viruddhaṃ syān na strī deśo nibandhanam
sudūram api kāryārthe vrajed garuḍahaṃsavat
so 'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama
bandhupraṇāśaḥ saṃprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama
upasthitaṃ tu kalyāṇi yatheṣṭam anubhūyatām
brāhmaṇī
mām eva preṣaya tvaṃ tu bakāya karam adya vai
dvijaḥ
tyāgo 'yaṃ mama saṃprāpto mama vā me sutasya vā
tava vā tava putryāś ca atra vāsasya tat phalam
na śṛṇoṣi vaco mahyaṃ tat phalaṃ bhuṅkṣva bhāmini
athavāhaṃ na śakṣyāmi svayaṃ martuṃ sutaṃ mama
evaṃ tyaktuṃ na śaknomi bhavatīṃ na sutām api
athavā madvināśo 'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃ cana
parityaktum ahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvan nṛśaṃsavat
sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama
sakhāyaṃ vihitāṃ devair nityaṃ paramikāṃ gatim
mātrā pitrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīm
varayitvā yathānyāyaṃ mantravat pariṇīya ca
kulīnāṃ śīlasaṃpannām apatyajananīṃ mama
tvām ahaṃ jīvitasyārthe sādhvīm anapakāriṇīm
parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityam anuvratām
kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmy ahaṃ svayam
bālām aprāptavayasam ajātavyañjanākṛtim
sutāṃ caināṃ na śakṣyāmi parityaktuṃ kathaṃ cana
prārthaye 'haṃ parāṃ prītiṃ yasmin svargaphalāni ca
dayitaṃ me kathaṃ bālam ahaṃ tyaktum ihotsahe
yasya jātasya pitaro mukhaṃ dṛṣṭvā divaṃ gatāḥ
pitṝṇām ṛṇanirmukto yasya jātasya tejasā
tam ahaṃ jyeṣṭhaputraṃ me kulanistārakaṃ bhuvi
mama piṇḍodakanidhiṃ kathaṃ tyakṣyāmi putrakam
kuta eva parityaktuṃ putrīṃ śakṣyāmy ahaṃ svayam
bhartur arthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanā
yasyāṃ dauhitrajāṃl lokān āśaṃse pitṛbhiḥ saha
svayam utpādya tāṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe
manyante ke cid adhikaṃ snehaṃ putre pitur narāḥ
kanyāyāṃ naiva tu punar mama tulyāv ubhau matau
yasmiṃl lokāḥ prasūtiś ca sthitā nityam atho sukham
apāpāṃ tām ahaṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe
medhāvinīm adoṣāṃ ca śuśrūṣum anahaṃkṛtām
tām imāṃ me sutāṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe
kāṅkṣamāṇāṃ ratiṃ caiva sukhāni ca bahūny api
utpādayanty apatyāni dharmakāmārthahetave
ātmānam api cotsṛjya tapsye pretavaśaṃ gataḥ
svayaṃ ca na parityaktuṃ śaknomy etān ahaṃ yathā
tyaktā hy ete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum
eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥ
ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā
sa kṛcchrām aham āpanno na śaktas tartum āpadam
aho dhik kāṃ gatiṃ tv adya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ
sarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na tu me jīvitaṃ kṣamam
brāhmaṇy uvāca
na saṃtāpas tvayā kāryaḥ prākṛteneva karhi cit
na hi saṃtāpakālo 'yaṃ vaidyasya tava vidyate
avaśyaṃ nidhanaṃ sarvair gantavyam iha mānavaiḥ
avaśyabhāviny arthe vai saṃtāpo neha vidyate
bhāryā putro 'tha duhitā sarvam ātmārtham iṣyate
vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra vai
etad dhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam
prāṇān api parityajya yad bhartṛhitam ācaret
tac ca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvaham
bhavaty amutra cākṣayyaṃ loke 'smiṃś ca yaśaskaram
eṣa caiva gurur dharmo yaṃ pravakṣāmy ahaṃ tava
arthaś ca tava dharmaś ca bhūyān atra pradṛśyate
yadartham iṣyate bhāryā prāptaḥ so 'rthas tvayā mayi
kanyā caiva kumāraś ca kṛtāham anṛṇā tvayā
samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā
na tv ahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe
mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ
kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tv aham
kathaṃ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayā
mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi
ahaṃkṛtāvaliptaiś ca prārthyamānām imāṃ sutām
ayuktais tava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum
utsṛṣṭam āmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ
prārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṃ tathā striyam
sāhaṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ
sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama
strījanma garhitaṃ nātha loke duṣṭajanākule
mātāpitror vaśe kanyā ūḍhā bhartṛvaśe tathā
abhāve cānayoḥ putre svatantrā strī vigarhyate
anāthatvaṃ striyo dvāraṃ duṣṭānāṃ vivṛtaṃ hi tat
vastrakhaṇḍaṃ ghṛtāktaṃ hi yathā saṃkṛṣyate śvabhiḥ
dṛṣṭvā tathābalā nātha prārthitaiśvaryagarvitaiḥ
kathaṃ tava kulasyaikām imāṃ bālām asaṃskṛtām
pitṛpaitāmahe mārge niyoktum aham utsahe
kathaṃ śakṣyāmi bāle 'smin guṇān ādhātum īpṣitān
anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān
ādvādaśābdaṃ bālo 'yaṃ duścaritraṃ cacāra ha
mātāpitros tu tat pāpam ity āhur dharmavādinaḥ
śikṣaye tat pitā mātā tat putraś ca caritrataḥ
imām api ca te bālām anāthāṃ paribhūya mām
anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā
tāṃ ced ahaṃ na ditseyaṃ tvadguṇair upabṛṃhitām
pramathyaināṃ hareyus te havir dhvāṅkṣā ivādhvarāt
ko 'syāḥ kartā bhaved iti
paśyantyā me haranty eva krośantyāś cāpi nistrapāḥ
anāthatvāt sutāṃ vidvan
saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpam ivātmanaḥ
anarhavaśam āpannām imāṃ cāpi sutāṃ tava
avajñātā ca lokasya tathātmānam ajānatī
avaliptair narair brahman mariṣyāmi na saṃśayaḥ
hrīyamāṇām anāgasāḥ
aśaktatvād anāthatvān
mṛte tvayi mayāvaśyaṃ sahāgamanam iṣyate
mṛte bhartari nārīṇāṃ sukhaleśaṃ na vidyate
tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajau
vinaśyetāṃ na saṃdeho matsyāv iva jalakṣaye
tritayaṃ sarvathāpy evaṃ vinaśiṣyaty asaṃśayam
tvayā vihīnaṃ tasmāt tvaṃ māṃ parityaktum arhasi
vyuṣṭir eṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ
na tu brāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartitum
haridrāñjanapuṣpādisaumaṅgalyayutā satī
maraṇaṃ yāti yā bhartus tad dattajalapāyinī
bhartṛpādārpitamanāḥ sā yāti girijāpadam
girijāyāḥ sakhī bhūtvā modate nagakanyayā
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ
amitasya hi dātāraṃ kā patiṃ nābhinandati
parityaktaḥ sutaś cāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā
bāndhavāś ca parityaktās tvadarthaṃ jīvitaṃ ca me
yajñais tapobhir niyamair dānaiś ca vividhais tathā
viśiṣyate striyā bhartur nityaṃ priyahite sthitiḥ
āśramāś cāgnisaṃskārā japahomavratāni ca
strīṇāṃ naite vidhātavyā vinā patim aninditam
kṣamā śaucam anāhāram etāvad viditaṃ striyāḥ
tad idaṃ yac cikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatam
iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca
iṣṭāni cāpy apatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ
āpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam
āpadarthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api
ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api
dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ hi bhāryā putro dhanaṃ gṛham
sarvam etad vidhātavyaṃ budhānām eṣa niścayaḥ
ekato vā kulaṃ kṛtsnam ātmā vā kulavardhana
na samaṃ sarvam eveti budhānām eṣa niścayaḥ
ubhayoḥ ko 'dhiko vidvānn ātmā caivādhikaḥ kulāt
ātmano vidyamānatvād bhuvanāni caturdaśa
vidyante dvijaśārdūla ātmā rakṣyaḥ sadā tvayā
ātmany avidyamāne cet tasya nāstīha kiṃ cana
etaj jagad idaṃ sarvam ātmanā na samaṃ kila
sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānam ātmanā
anujānīhi mām ārya sutau me parirakṣa ca
kiṃ cānyac chṛṇu me nātha yad vakṣyāmi hitaṃ tava
śrutvāvadhāryatāṃ tan me tatas te tad dhitaṃ kuru
avadhyāḥ striya ity āhur dharmajñā dharmaniścaye
dharmajñān rākṣasān āhur na hanyāt sa ca mām api
niḥsaṃśayo vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ
ato mām eva dharmajña prasthāpayitum arhasi
bhuktaṃ priyāṇy avāptāni dharmaś ca carito mayā
tvacchuśrūṣaṇasaṃbhūtā kīrtiś cāpy atulā mama
tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyaty ajīvitam
jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadā
samīkṣyaitad ahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomy ataḥ
utsṛjyāpi ca mām ārya vetsyasy anyām api striyam
labhasva kulajāṃ kanyāṃ dharmas te bhavitā punaḥ
anāśramī na tiṣṭheta kṣaṇamātram api dvijaḥ
tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punas tava
na cāpy adharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇām
strīṇām adharmaḥ sumahān bhartuḥ pūrvasya laṅghane
etat sarvaṃ samīkṣya tvam ātmatyāgaṃ ca garhitam
kuru vākyaṃ mama vibho nānyathā mānasaṃ kuru
ātmānaṃ tāraya mayā kulaṃ cemau ca dārakau
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata
mumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ
tato 'nantaram evāsya duhitā vaktum udyatā
maivaṃ vada sukalyāṇi tiṣṭha gehe sumadhyame
na svāṃ bhāryāṃ tyajet prājñaḥ putrān vāpi kadā cana
viśeṣataḥ striyaṃ rakṣet puruṣo buddhimān iha
tyaktvā tu puruṣo jīven na hātavyān imān sadā
na vetti dharmam arthaṃ ca kāmaṃ mokṣaṃ ca tattvataḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tayor duḥkhitayor vākyam atimātraṃ niśamya tat
bhṛśaṃ duḥkhaparītāṅgī kanyā tāv abhyabhāṣata
kim idaṃ bhṛśaduḥkhārtau roravītho anāthavat
mamāpi śrūyatāṃ kiṃ cic chrutvā ca kriyatāṃ kṣamam
dharmato 'haṃ parityājyā yuvayor nātra saṃśayaḥ
tyaktavyāṃ māṃ parityajya trātaṃ sarvaṃ mayaikayā
ity artham iṣyate 'patyaṃ tārayiṣyati mām iti
tasminn upasthite kāle tarataṃ plavavan mayā
iha vā tārayed durgād uta vā pretya tārayet
sarvathā tārayet putraḥ putra ity ucyate budhaiḥ
punnāmno narakāt trāṇāt tanayaḥ putra ucyate
ākāṅkṣante ca dauhitrān api nityaṃ pitāmahāḥ
tān svayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ
bhrātā ca mama bālo 'yaṃ gate lokam amuṃ tvayi
acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ
tāte 'pi hi gate svargaṃ vinaṣṭe ca mamānuje
piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vyucchidyet tat teṣām apriyaṃ bhavet
pitrā tyaktā tathā mātrā bhrātrā cāham asaṃśayam
duḥkhād duḥkhataraṃ prāpya mriyeyam atathocitā
tvayi tv aroge nirmukte mātā bhrātā ca me śiśuḥ
saṃtānaś caiva piṇḍaś ca pratiṣṭhāsyaty asaṃśayam
ātmā putraḥ sakhā bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila
sa kṛcchrān mocayātmānaṃ māṃ ca dharmeṇa yojaya
anāthā kṛpaṇā bālā yatrakvacanagāminī
bhaviṣyāmi tvayā tāta vihīnā kṛpaṇā bata
athavāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimokṣaṇam
phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram
athavā yāsyase tatra tyaktvā māṃ dvijasattama
pīḍitāhaṃ bhaviṣyāmi tad avekṣasva mām api
tad asmadarthaṃ dharmārthaṃ prasavārthaṃ ca sattama
ātmānaṃ parirakṣasva tyaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja
avaśyakaraṇīye 'rthe mā tvāṃ kālo 'tyagād ayam
tvayā dattena toyena bhaviṣyati hitaṃ ca me
kiṃ nv ataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yad vayaṃ svargate tvayi
yācamānāḥ parād annaṃ paridhāvemahi śvavat
tvayi tv aroge nirmukte kleśād asmāt sabāndhave
amṛte vasatī loke bhaviṣyāmi sukhānvitā
itaḥ pradāne devāś ca pitaraś ceti naḥ śrutam
ity etad ubhayaṃ tāta niśāmya tava yad dhitam
tad vyavasya tathāmbāyā hitaṃ svasya sutasya ca
mātāpitroḥ punaḥ putrā bhavitāro guṇānvitāḥ
na tu putrasya pitarau punar jātu bhaviṣyataḥ
evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitam
pitā mātā ca sā caiva kanyā prarurudus trayaḥ
tataḥ praruditān sarvān niśamyātha sutas tayoḥ
utphullanayano bālaḥ kalam avyaktam abravīt
mā rodīs tāta mā mātar mā svasas tvam iti bruvan
prahasann iva sarvāṃs tān ekaikaṃ so 'pasarpati
tataḥ sa tṛṇam ādāya prahṛṣṭaḥ punar abravīt
anena taṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakam
tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tat
bālasya vākyam avyaktaṃ harṣaḥ samabhavan mahān
ayaṃ kāla iti jñātvā kuntī samupasṛtya tān
gatāsūn amṛteneva jīvayantīdam abravīt
kunty uvāca
kutomūlam idaṃ duḥkhaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ
viditvā apakarṣeyaṃ śakyaṃ ced apakarṣitum
brāhmaṇa uvāca
upapannaṃ satām etad yad bravīṣi tapodhane
na tu duḥkham idaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum
tathāpi tattvam ākhyāsye etad duḥkhasya saṃbhavam
śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ śṛṇu bhadre yathātatham
samīpe nagarasyāsya bako vasati rākṣasaḥ
ito gavyūtimātre 'sti yamunāgahvare guhā
tasyāṃ ghoraḥ sa vasati jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ
bako nāma sa nāmnā vai duṣṭātmā rākṣasādhamaḥ
īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ
pralambakaḥ kāmarūpī rākṣaso vai mahābalaḥ
tenopasṛṣṭā nagarī varṣam adya trayodaśam
puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ
rakṣaty asurarāṇ nityam imaṃ janapadaṃ balī
nagaraṃ caiva deśaṃ ca rakṣobalasamanvitaḥ
tatkṛte paracakrāc ca bhūtebhyaś ca na no bhayam
puruṣādakena raudreṇa bhakṣyamāṇā durātmanā
anāthā nagarī nāthaṃ trātāraṃ nādhigacchati
guhāyāṃ vasatas tatra bādhate satataṃ janam
striyo bālāṃś ca vṛddhāṃś ca yūnaś cāpi durātmavān
atra mantraiś ca homaiś ca bhojanaiś ca sa rākṣasaḥ
īḍito dvijamukhyaiś ca pūjitaś ca durātmavān
yadā ca sakalān evaṃ prasūdayati rākṣasaḥ
athainaṃ brāhmaṇāḥ sarve samaye samayojayan
māsmān kāmād vadhī rakṣo dāsyāmas te sadā vayam
paryāyeṇa yathākāmam iha māṃsodanaṃ prabho
annaṃ māṃsasamāyuktaṃ tilacūrṇasamanvitam
sarpiṣā ca samāyukta vyañjanaiś ca vibhūṣitam
srajaś citrās tilān piṇḍāṃl lājāpūpasurāsavān
śṛtāśṛtān pānakumbhān sthūlamāṃsaṃ śṛtāśṛtam
sarpiḥkumbhāṃś ca vividhān anyāṃś ca vividhān bahūn
adya siddhaiḥ samāyuktais tilacūrṇaiḥ samākulān
kulāt kulāc ca puruṣaṃ balīvardau ca kālakau
prāpsyasi tvam asaṃkruddho rakṣobhāgaṃ prakalpitam
tiṣṭheha samaye 'smākam ity ayācanta taṃ dvijāḥ
bāḍham ity eva tad rakṣas tadvacaḥ pratyagṛhṇata
paracakrān na bibhyaṃś ca rakṣaṇaṃ sa karoti ca
tasmin bhāge vinirdiṣṭe cāsthitaḥ samayaṃ balī
vetanaṃ tasya vihitaṃ śālivāhasya bhojanam
mahiṣau puruṣaś caiko yas tad ādāya gacchati
ekaikaś caiva puruṣas tat prayacchati bhojanam
sa vāro bahubhir varṣair bhavaty asutaro naraiḥ
tadvimokṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kva cit
saputradārāṃs tān hatvā tad rakṣo bhakṣayaty uta
vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayam ihāsthitaḥ
upāyaṃ taṃ na kurute yatnād api sa mandadhīḥ
anāmayaṃ janasyāsya yena syād adya śāśvatam
etadarhā vayaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye
viṣaye nityam udvignāḥ kurājānam upāśritāḥ
purātanasya vāsasya gṛhakṣetrādikasya ca
parityāgaṃ necchamānā vasāmo nagare tataḥ
ekacakrāpi vasatiḥ svavāco duṣparityajaḥ
dīyamāne narakare satataṃ bakarākṣase
brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chandacāriṇaḥ
guṇair ete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇo yathā
rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam
rājany asati loke 'smin kuto bhāryā kuto dhanam
trayasya saṃcaye cāsya jñātīn putrāṃś ca dhārayet
viparītaṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvam upārjitam
ta imām āpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapsyāmahe vayam
so 'yam asmān anuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ
bhojanaṃ puruṣaś caikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā
na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kva cit
suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kathaṃ cana
gatiṃ cāpi na paśyāmi tasmān mokṣāya rakṣasaḥ
so 'haṃ duḥkhārṇave magno mahaty asutare bhṛśam
sahaivaitair gamiṣyāmi bāndhavair adya rākṣasam
tato naḥ sahitan kṣudraḥ sarvān evopabhokṣyati
duḥkhamūlam idaṃ bhadre mayoktaṃ praśnato 'naghe
kunty uvāca
na viṣādas tvayā kāryo bhayād asmāt kathaṃ cana
upāyaḥ paridṛṣṭo 'tra tasmān mokṣāya rakṣasaḥ
naiva svayaṃ saputrasya gamanaṃ tatra rocaye
ekas tava suto bālaḥ kanyā caikā tapasvinī
na te tayos tathā patnyā gamanaṃ tatra rocaye
mama pañca sutā brahmaṃs teṣām eko gamiṣyati
tvadarthaṃ balim ādāya tasya pāpasya rakṣasaḥ
brāhmaṇa uvāca
nāham etat kariṣyāmi jīvitārthī kathaṃ cana
brāhmaṇasyātitheś caiva svārthe prāṇair viyojanam
na tv etad akulīnāsu nādharmiṣṭhāsu vidyate
yad brāhmaṇārthe visṛjed ātmānam api cātmajam
ātmanas tu mayā śreyo boddhavyam iti rocaye
brahmavadhyātmavadhyā vā śreya ātmavadho mama
brahmahatyā paraṃ pāpaṃ śreyān ātmavadho mama
brahmavadhyā paraṃ pāpaṃ niṣkṛtir nātra vidyate
prayoktā cānumantā ca hantā ceti trayaḥ samāḥ
abuddhipūrvaṃ kṛtvāpi śreya ātmavadho mama
na tv ahaṃ vadham ākāṅkṣe svayam evātmanaḥ śubhe
paraiḥ kṛte vadhe pāpaṃ na kiṃ cin mayi vidyate
abhisaṃdhikṛte tasmin brāhmaṇasya vadhe mayā
niṣkṛtiṃ na prapaśyāmi nṛśaṃsaṃ kṣudram eva ca
āgatasya gṛhe tyāgas tathaiva śaraṇārthinaḥ
yācamānasya ca vadho nṛśaṃsaṃ paramaṃ matam
kuryān na ninditaṃ karma na nṛśaṃsaṃ kadā cana
iti pūrve mahātmāna āpaddharmavido viduḥ
śreyāṃs tu sahadārasya vināśo 'dya mama svayam
brāhmaṇasya vadhaṃ nāham anumaṃsye kathaṃ cana
kunty uvāca
mamāpy eṣā matir brahman viprā rakṣyā iti sthirā
na cāpy aniṣṭaḥ putro me yadi putraśataṃ bhavet
na cāsau rākṣasaḥ śakto mama putravināśane
vīryavān mantrasiddhaś ca tejasvī ca suto mama
rākṣasāya ca tat sarvaṃ prāpayiṣyati bhojanam
mokṣayiṣyati cātmānam iti me niścitā matiḥ
samāgatāś ca vīreṇa dṛṣṭapūrvāś ca rākṣasāḥ
balavanto mahākāyā nihatāś cāpy anekaśaḥ
na tv idaṃ keṣu cid brahman vyāhartavyaṃ kathaṃ cana
vidyārthino hi me putrān viprakuryuḥ kutūhalāt
guruṇā cānanujñāto grāhayed yaṃ suto mama
na sa kuryāt tayā kāryaṃ vidyayeti satāṃ matam
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu pṛthayā sa vipro bhāryayā saha
hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa tad vākyam amṛtopamam
tataḥ kuntī ca vipraś ca sahitāv anilātmajam
tam abrūtāṃ kuruṣveti sa tathety abravīc ca tau
vaiśaṃpāyana uvāca
kariṣya iti bhīmena pratijñāte tu bhārata
ājagmus te tataḥ sarve bhaikṣam ādāya pāṇḍavāḥ
bhīmasenaṃ tato dṛṣṭvā āpūrṇavadanaṃ tadā
bubodha dharmarājas tu hṛṣitaṃ bhīmam acyutam
harṣituṃ kāraṇaṃ yat tan manasā cintayan guruḥ
sa samīkṣya tadā rājañ śrotukāmo yudhāṃ patiḥ
ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ
rahaḥ samupaviśyaikas tataḥ papraccha mātaram
kiṃ cikīrṣaty ayaṃ karma bhīmo bhīmaparākramaḥ
bhavaty anumate kaccid ayaṃ kartum ihecchati
kunty uvāca
mamaiva vacanād eṣa kariṣyati paraṃtapaḥ
brāhmaṇārthe mahat kṛtyaṃ moṣkāya nagarasya ca
bakāya kalpitaṃ putra mahāntaṃ balim uttamam
bhīmo bhunakti saṃpuṣṭam apy ekāhaṃ tapaḥsuta
yudhiṣṭhira uvāca
kim idaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkṛtaṃ kṛtam
parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ
kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktum icchasi
lokavṛttiviruddhaṃ vai putratyāgāt kṛtaṃ tvayā
yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve svapāmahe
rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrair ājihīrṣāmahe punaḥ
yasya duryodhano vīryaṃ cintayann amitaujasaḥ
na śete vasatīḥ sarvā duḥkhāc chakuninā saha
yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhād vayam
anyebhyaś caiva pāpebhyo nihataś ca purocanaḥ
yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasuṃdharām
bhoktum icchāmahe mātaḥ niḥsapatnā mahāmanaḥ
imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān
karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam
tasya vyavasitas tyāgo buddhim āsthāya kāṃ tvayā
kaccin na duḥkhair buddhis te viplutā gatacetasaḥ
kunty uvāca
yudhiṣṭhira na saṃtāpaḥ kāryaḥ prati vṛkodaram
na cāyaṃ buddhidaurbalyād vyavasāyaḥ kṛto mayā
na ca śokena buddhir me viplutā gatacetanā
iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ
ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ
tasya pratikriyā tāta mayeyaṃ prasamīkṣitā
etāvān eva puruṣaḥ kṛtaṃ yasmin na naśyati
brāhmaṇārthe mahān dharmo jānatītthaṃ vṛkodare
yāvac ca kuryād anyo 'sya kuryād bahuguṇaṃ tataḥ
dṛṣṭvā bhīṣmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat
hiḍimbasya vadhāc caiva viśvāso me vṛkodare
bāhvor balaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat
yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt
vṛkodarabalo nānyo na bhūto na bhaviṣyati
yo 'bhyudīyād yudhi śreṣṭham api vajradharaṃ svayam
jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkāt patito girau
śarīragauravāt tasya śilā gātrair vicūrṇitā
tathā hi dṛṣṭaṃ svapnaṃ tu mayā gataniśe mahat
bhuktvā bhīmo bakaṃ hatvā nāgaraiḥ parivāritaḥ
hṛṣṭaḥ punar imaṃ vāsam āyāto 'laṃkṛtaḥ śubhaiḥ
tad ahaṃ prajñayā smṛtvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava
pratīkāraṃ ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim
nedaṃ lobhān na cājñānān na ca mohād viniścitam
buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā
arthau dvāv api niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ
pratīkāraś ca vāsasya dharmaś ca carito mahān
yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryād artheṣu karhi cit
kṣatriyaḥ sa śubhāṃl lokān prāpnuyād iti me śrutam
kṣatriyaḥ kṣatriyasyaiva kurvāṇo vadhamokṣaṇam
vipulāṃ kīrtim āpnoti loke 'smiṃś ca paratra ca
vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo yudhi
sa sarveṣv api lokeṣu prajā rañjayate dhruvam
śūdraṃ tu mokṣayan rājā śaraṇārthinam āgatam
prāpnotīha kule janma sadravye rājasatkṛte
evaṃ sa bhagavān vyāsaḥ purā kauravanandana
provāca sutarāṃ prājñas tasmād etac cikīrṣitam
yudhiṣṭhira uvāca
upapannam idaṃ mātas tvayā yad buddhipūrvakam
ārtasya brāhmaṇasyaivam anukrośād idaṃ kṛtam
dhruvam eṣyati bhīmo 'yaṃ nihatya puruṣādakam
sarvathā brāhmaṇasyārthe yad anukrośavaty asi
manvādimunibhiḥ proktaṃ vedavidbhir mahātmabhiḥ
gavārthe brāhmaṇasyārthe sadyaḥ prāṇān parityajet
mucyate brahmahatyāyā goptāro brāhmaṇasya ca
āgantā nagaraṃ caiva tasmāt pāpād vimucyate
yathā tv idaṃ na vindeyur narā nagaravāsinaḥ
tathāyaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaś ca yatnataḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
yudhiṣṭhireṇa saṃmantrya brāhmaṇārtham ariṃdama
kuntī praviśya tān sarvān sāntvayām āsa bhārata
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rātryāṃ vyatītāyām annam ādāya pāṇḍavaḥ
bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
bhīmasenaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ
brāhmaṇaṃ samupāgamya vākyaṃ cedam uvāca ha
āpadas tvāṃ mocayeyaṃ saputraṃ brāhmaṇapriya
mā bhaiṣī rākṣasāt tasmān māṃ dadātu baliṃ bhavān
iha mām āśitaṃ kartuṃ prayatasva dvijottama
athātmānaṃ pradāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase
tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhvaṃ mā ciraṃ kurutānaghāḥ
vyavasyeyaṃ mama prāṇair yuṣmān rakṣitum adya vai
evam uktas tu bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha
suhṛdāṃ tat samākhyāya dadāv annaṃ susaṃskṛtam
piśitodanam ājahrur athāsmai puravāsinaḥ
saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpair nānāvidhaiḥ saha
tad aśitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca
modakāni ca mukhyāni citrodanacayān bahūn
tato 'pibad dadhighaṭān subahūn droṇasaṃmitān
tasya bhuktavataḥ paurā yathāvat samupārjitam
upajahrur bhūtabhāgaṃ samṛddhamanasas tadā
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam
samāruhyānnasaṃpūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ
prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiś ca parivāritaḥ
ātmānam eṣo 'nnabhṛto rākṣasāya pradāsyati
taruṇo 'pratirūpaś ca dṛḍha audariko yuvā
vāgbhir evaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ
cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau
vāditrāṇāṃ praṇādena tatas taṃ puruṣādakam
abhyagacchat susaṃhṛṣṭaḥ sa tatra manujair vṛtaḥ
saṃprāpya sa ca taṃ deśam ekākī samupāyayau
puruṣādabhayād bhītas tatraivāsīj janavrajaḥ
sa gatvā dīrgham adhvānaṃ dakṣiṇām abhito diśam
yathopadiṣṭam uddeśe dadarśa viṭapadrumam
keśamajjāsthimedobhir bāhūrucaraṇair api
ārdraiḥ śuṣkaiś ca saṃkīrṇam abhito 'tha vanaspatim
gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasaṃkulam
ugragandham acakṣuṣyaṃ śmaśānam iva dāruṇam
taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayām āsa vīryavān
yāvan na dṛśyate rakṣo bakas tu baladarpitaḥ
ācitaṃ vividhair bhojyair annair girinibhair idam
śakaṭaṃ sūpasaṃpūrṇaṃ yāvad drakṣyati rākṣasaḥ
tāvad eva hi bhokṣye 'haṃ durlabhaṃ vai punar bhavet
viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā
abhojyaṃ ca śavaṃ spṛṣṭvā nigṛhīte bake bhavet
sa tv evaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno 'bhilakṣya ca
upaviṣṭaḥ śanair annaṃ prabhuṅkte sma paraṃ varam
te tataḥ sarvato 'paśyan drumān āruhya nāgarāḥ
nārakṣo balim aśnīyād evaṃ bahu ca mānavāḥ
bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako 'yam iti cābruvan
sa taṃ hasati tejasvī tadannam upayujya ca
āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī
ājuhāva tato nāmnā tadannam upayojayan
tataḥ sa rākṣasaḥ śrutvā bhīmasenasya tad vacaḥ
ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ
mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm
lohitākṣaḥ karālī ca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ
ākarṇād bhinnavaktraś ca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ
triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam
bhuñjānam annaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ
vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanam abravīt
ko 'yam annam idaṃ bhuṅkte madartham upakalpitam
paśyato mama durbuddhir yiyāsur yamasādanam
bhīmasenas tu tac chrutvā prahasann iva bhārata
rākṣasaṃ tam anādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ
tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāv ubhau
abhyadravad bhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ
tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇo vṛkodaraḥ
rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā
amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ
jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyām ubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ
tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśam āhataḥ
naivāvalokayām āsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ
bhīmodaragatāḥ piṇḍāḥ sāntarālāḥ paraṃ śatam
rakṣaḥpāṇiprahāreṇa saṃśliṣṭā ekapiṇḍavat
tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣam ādāya rākṣasaḥ
tāḍayiṣyaṃs tadā bhīmaṃ punar abhyadravad balī
tato bhīmaḥ śanair bhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ
vāry upaspṛśya saṃhṛṣṭas tasthau yudhi mahābalaḥ
sthitvā muhūrtaṃ viśramya vīrāsanam upāśritaḥ
bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣam āyāntaṃ bhīmadarśanam
dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat
vaiśaṃpāyanaḥ
bhujavegaṃ tathā sphoṭaṃ kṣveḍitaṃ ca mahāsvanam
kṛtvāhvayata saṃkruddho bhīmaseno 'tha rākṣasam
bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama
madbāhubalam āśritya na tvaṃ bhūyas tv aśiṣyasi
adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamakṣayam
adya prabhṛti svapsyanti viprakīrya nivāsinaḥ
nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā
adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ
mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale
evam uktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā
upadhāvad bakaś cāpi pārthaṃ pārthivasattama
mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm
virūparūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenam abhidravat
triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā daṣṭvā ca daśanacchadam
uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayann iva
dvipaccatuṣpanmāṃsaiś ca bahubhiś caudanācalaiḥ
śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha
gṛhṇann eva mahāvṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam
bhīmaseno hasann eva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam
pītvā dadhighaṭān pūrṇān ghṛtakumbhāñ śataṃ śatam
tadrakṣaḥprahitaṃ vṛkṣaṃ mahāśākhaṃ vanaspatim
gṛhītvā pāṇinaikena savyenodyamya cetaram
rakṣovadanam udvīkṣya bhṛkuṭīvikaṭānanam
darśayan rakṣase dantān prajahāsāśanisvanaḥ
kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān
savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasann iva bhārata
tataḥ sa punar udyamya vṛkṣān bahuvidhān balī
prāhiṇod bhīmasenāya tasmai bhīmaś ca pāṇḍavaḥ
sarvān apohayad vṛkṣān svasya hastasthaśākhinā
tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam
ghorarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayor mahat
nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam
bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalam
bhīmaseno 'pi tad rakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ
visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balād balī
paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ
utsarpaṇāvasarpais tāv anyonyaṃ pratyarundhatām
utthāpanair unnayanaiś cālanaiḥ sthāpanair api
jagrāha bhīmaḥ pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainam ākṣipat
ākṣipto bhīmasenena punar evotthito hasan
āliṅgyāpīḍya caivenaṃ nyahanad vasudhātale
bhīmo vyasarjayac cainaṃ samāśvasihi cety api
āsphoṭayām āsa balī uttiṣṭheti ca so 'bravīt
samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram
virūpaḥ sahasā tasthau tarjayitvā vṛkodaram
ahasad bhīmaseno 'tha rākṣasaṃ bhīmadarśanam
bhīmasenas tu jagrāha grīvāyāṃ bhīmadarśanam
bhujābhyāṃ jānunaikena pṛṣṭhe samabhipīḍayat
tataḥ kruddho visṛjyainaṃ sa bhīmas tasya rakṣasaḥ
svāṃ kaṭīm īṣad utkṣipya bāhū caiva parāmṛśat
tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ
utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayan balavān bhuvi
taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ
urasy enaṃ samājaghne bhīmas tu patitaṃ bhuvi
sa saṃkruddhaḥ samutpatya bhīmam abhyahanad bhṛśam
vyāttānano dīptajihvo bāhum udyamya dakṣiṇam
tenābhidrutya kruddhena bhīmo mūrdhni samāhataḥ
muṣṭinā jānunā caiva vāmapārśve samāhataḥ
evaṃ nihanyamānaḥ san rākṣasena balīyasā
roṣeṇa mahatāviṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ
tataḥ kruddhaḥ samutpatya bhīmo jagrāha rākṣasam
tāv anyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau
mattāv iva mahānāgāv anyonyaṃ vicakarṣatuḥ
bāhuvikṣepaśabdaiś ca bhīmarākṣasayos tadā
vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata
tayor vegena mahatā tatra bhūmir akampata
pādapān vīrudhaś caiva cūrṇayām āsatuś ca tau
samāgatau ca tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau
aśmabhiḥ pādavegaiś ca cūrṇayām āsatus tadā
atha taṃ loḷayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ
agṛhṇāt parirabhyainaṃ bāhubhyāṃ bharatarṣabha
jānubhyāṃ parijagrāha bhīmaseno bakaṃ balāt
visphurantaṃ mahākāyaṃ vicakarṣa mahābalaḥ
vikṛṣyamāṇo bhīmena karṣaṃś ca yudhi pāṇḍavam
samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ
sa kṛṣyamāṇo bhīmena karṣamāṇaś ca pāṇḍavam
samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ
tayor vegena mahatā pṛthivī samakampata
pādapāṃś ca mahākāyāṃś cūrṇayām āsatus tadā
hīyamānaṃ tu tad rakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha
niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ
tato 'sya jānunā pṛṣṭham avapīḍya balād iva
bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām
jānuny āropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha
nikṣipya bhūmau pāṇibhyāṃ dharaṇyāṃ niṣpipeṣa ha
savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ
tad rakṣo dviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavān ravān
tato 'sya rudhiraṃ vaktrāt prādurāsīd viśāṃ pate
bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ
brāhmaṇa uvāca
jñānasāgara uvāca
tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama
krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā
dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ
yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata
arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇot tadā
śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitas tadā
mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata
kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama
dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ
arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām
tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat
vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ
jānāmi śakunād rājan na dagdhās tety abhāṣata
hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyās te kathaṃ dvija
svayaṃvareṇa draṣṭāsi tat kuruṣva narādhipa
tac chrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhv iti cābruvan
tataḥ saṃghoṣayām āsa duhituś ca svayaṃvaram
phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani
mañcāṃś ca kārayām āsa rājayogyān bahūn nṛpa
merumandarasaṃkāśān svarṇaratnaparicchadān
drupadaś ca dhanuś citraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ
kārayām āsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā
matsyayantraṃ ca kṛtavān dūre varṇapariṣkṛtam
anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram
pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati
itas tad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ
rājāno rājaputrāś ca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ
prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ
ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca
bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ
iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
brāhmaṇaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ
pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan
dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam
pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām
duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ
vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat
tasmin gṛhe suviśvastān pāṇḍavān pṛthayā saha
ardharātre mahārāja dagdhavān sa purocanaḥ
agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat
etac chrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ
śrutvā tu pāṇḍavān dagdhān dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā
pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām
etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭras tu māriṣaḥ
adya pāṇḍur mṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane
aho vidhivaśād eva gatās te yamasādanam
ity uktvā prārudat tatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ
śrutvā bhīṣmeṇa vidhivat kṛtavān aurdhvadehikam
pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā
evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā
etad vṛttaṃ mahārāja pāṇḍavān prati naḥ śrutam
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ
yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane
tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane
samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ
kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacas tadā
aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam
cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ
bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane
kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ
mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam
antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam
yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ
bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpy arjunasya vai
lokas tad veda yac caiva tathā yājena naḥ śrutam
yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāv ubhau
dhṛṣṭadyumnaś ca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāv ubhau
kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha
ity evam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ
dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt
purodhāḥ satvasaṃpannaḥ samyag vidyāviśeṣavān
vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ
tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam
mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa
brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam
bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam
naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ
upaśrutir mahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā
yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavās te na saṃśayaḥ
mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ
yan nimittam ihāyānti tac chruṇuṣva narādhipa
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ
svayaṃvaras tu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama
yatra vā nivasantas te pāṇḍavāḥ pṛthayā saha
dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ
śrutvā svayaṃvaraṃ rājan sameṣyanti na saṃśayaḥ
tasmāt svayaṃvaro rājan ghuṣyatāṃ mā ciraṃ kṛthāḥ
śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃs tadā
ghoṣayām āsa nagare draupadyās tu svayaṃvaram
puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau
divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ
devagandharvayakṣāś ca ṛṣayaś ca tapodhanāḥ
svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchanty eva na saṃśayaḥ
tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ
yadṛcchayā tu pāñcālī gacched vā madhyamaṃ patim
ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham
tasmāt saputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate
nityakālaṃ subhikṣās te pāñcālās tu tapodhane
yajñasenas tu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ
brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāś cātithipriyāḥ
nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam
ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ
ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate
etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sa bhagnapārśvāṅgo naditvā bhairavaṃ ravam
śailarājapratīkāśo gatāsur abhavad bakaḥ
tena śabdena vitrasto janas tasyātha rakṣasaḥ
niṣpapāta gṛhād rājan sahaiva paricāribhiḥ
tatas tu nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam
bākāḥ paramasaṃtrastā bhīmaṃ śaraṇam āyayuḥ
bakasya paricārakāḥ
ārāmodyānacaityasthāḥ kṣudradevālayāśritāḥ
bhīmaṃ dṛṣṭvā śauryarāśiṃ
tān bhītān vigatajñānān bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
sāntvayām āsa balavān samaye ca nyaveśayat
na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhir iha karhi cit
hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghram evam eva bhaved iti
tasya tad vacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata
evam astv iti taṃ prāhur jagṛhuḥ samayaṃ ca tam
sagaṇas tu bakabhrātā prāṇamat pāṇḍavaṃ tadā
tatpuropavanodyānacaityārāmān visṛjya te
bibhītakakapitthārkaplakṣaśālmalikānanam
prapedire bhayatrastā bhīmasādhvasakātarāḥ
yamunātīram utsṛjya prapede pitṛkānanam
tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata
nagare pratyadṛśyanta narair nagaravāsibhiḥ
tato bhimas tam ādāya gatāsuṃ puruṣādakam
niṣkarṇanetraṃ nirjihvaṃ niḥsaṃjñaṃ kaṇṭhapīḍanāt
kurvantaṃ bahudhā ceṣṭāṃ sa narādam akarṣata
sa eva rākṣaso nūnaṃ punar āyāti naḥ purīm
sabālavṛddhāḥ puruṣā iti bhītāḥ pradudruvuḥ
ācchidya bāhū pādau ca śiraś ca sa vṛkodaraḥ
dvāreṣu caturṣu kṣiptvā punar āgāt sa mārutiḥ
dvāradeśe vinikṣipya jagāmānupalakṣitaḥ
dṛṣṭvā bhīmabaloddhūtaṃ bakaṃ vinihataṃ tadā
jñātayo 'sya bhayodvignāḥ pratijagmus tatas tataḥ
tataḥ sa bhīmas taṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat
balīvardau ca śakaṭaṃ brāhmaṇāya nyavedayat
tūṣṇīm antargṛhaṃ gacchety abhidhāya dvijottamam
mātṛbhrātṛsamakṣaṃ ca gatvā śayanam etya ca
ācacakṣe yathāvṛttaṃ rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ
aśito 'smy adya janani tṛptir me daśavārṣikī
tato narā viniṣkrāntā nagarāt kālyam eva tu
dadṛśur nihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam
tam adrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayāvaham
dṛṣṭvā saṃhṛṣṭaromāṇo babhūvus tatra nāgarāḥ
ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pare
tataḥ sahasraśo rājan narā nagaravāsinaḥ
tatrājagmur bakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ
dadṛśus te bakaṃ sarve viśiraḥpāṇipādakam
niḥśṛṅgavṛkṣaṃ nirgulmaṃ vinikīrṇaṃ giriṃ yathā
tatas te vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvātimānuṣam
vismayotphullanayanās tarjanyāsaktanāsikāḥ
daivatāny arcayāṃ cakruḥ sarva eva viśāṃ pate
tataḥ pragaṇayām āsuḥ kasya vāro 'dya bhojane
jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva tat
evaṃ pṛṣṭas tu bahuśo rakṣamāṇaś ca pāṇḍavān
uvāca nāgarān sarvān idaṃ viprarṣabhas tadā
ājñāpitaṃ mām aśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ
dadarśa brāhmaṇaḥ kaś cin mantrasiddho mahābalaḥ
adya te rākṣaso vāraḥ pūrvedyur jñāpito mama
grāmasādhāraṇenaiva sūcakena puraukasaḥ
paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca
abravīd brāhmaṇaśreṣṭha āśvāsya prahasann iva
prāpayiṣyāmy ahaṃ tasmai idam annaṃ durātmane
mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryam iti vīryavān
sa tadannam upādāya gato bakavanaṃ prati
tena nūnaṃ bhaved etat karma lokahitaṃ kṛtam
tatas te brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāś ca suvismitāḥ
vaiśyāḥ śūdrāś ca muditāś cakrur brahmamahaṃ tadā
tato jānapadāḥ sarve ājagmur nagaraṃ prati
tad adbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthās tatraiva cāvasan
śrutvā bakavadhaṃ yas tu vācakaṃ pūjayen naraḥ
tasya vaṃśe 'pi rājendra na rākṣasabhayaṃ bhavet
naśyanti śatravas tasya upasargās tathaiva ca
mahat puṇyam avāpnoti śrutvā bhīmaparākramam
vetrakīyagṛhe sarve parivārya vṛkodaram
vismayād abhyagacchanta bhīmaṃ bhīmaparākramam
na vai na saṃbhavet sarvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu
iti satkṛtya taṃ paurāḥ parivavruḥ samantataḥ
ayaṃ trātā hi naḥ sarvān piteva paramārthataḥ
asya śuśrūṣavaḥ pādau paricarya upāsmahe
paśumad dadhimac cānnaṃ paraṃ bhaktam upāharan
tasmin hate te puruṣā bhītāḥ samanubodhanāḥ
tataḥ saṃprādravan pārthāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ
āgacchann ekacakrāṃ te pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
vaidikādhyayane yuktā jaṭilā brahmacāriṇaḥ
avasaṃs te ca tatrāpi brāhmaṇasya niveśane
mātrā sahaikacakrāyāṃ dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ
janamejaya uvāca
te tathā puruṣavyāghrā nihatya bakarākṣasam
ata ūrdhvaṃ tato brahman kim akurvata pāṇḍavāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tatraiva nyavasan rājan nihatya bakarākṣasam
adhīyānāḥ paraṃ brahma brāhmaṇasya niveśane
tataḥ katipayāhasya brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ
pratiśrayārthaṃ tad veśma brāhmaṇasyājagāma ha
sa samyak pūjayitvā taṃ vidvān viprarṣabhas tadā
dadau pratiśrayaṃ tasmai sadā sarvātithivratī
tatas te pāṇḍavāḥ sarve saha kuntyā nararṣabhāḥ
upāsāṃ cakrire vipraṃ kathayānaṃ kathās tadā
kathayām āsa deśān sa tīrthāni vividhāni ca
rājñāṃ ca vividhāś caryāḥ purāṇi vividhāni ca
sa tatrākathayad vipraḥ kathānte janamejaya
pāñcāleṣv adbhutākāraṃ yājñasenyāḥ svayaṃvaram
dhṛṣṭadyumnasya cotpattim utpattiṃ ca śikhaṇḍinaḥ
ayonijatvaṃ kṛṣṇāyā drupadasya mahāmakhe
tad adbhutatamaṃ śrutvā loke tasya mahātmanaḥ
vistareṇaiva papracchuḥ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabhāḥ
kathaṃ drupadaputrasya dhṛṣṭadyumnasya pāvakāt
vedimadhyāc ca kṛṣṇāyāḥ saṃbhavaḥ katham adbhutaḥ
kathaṃ droṇān maheṣvāsāt sarvāṇy astrāṇy aśikṣata
dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ kathaṃ droṇasya mṛtyudaḥ
kathaṃ priyasakhāyau tau bhinnau kasya kṛtena ca
evaṃ taiś codito rājan sa vipraḥ puruṣarṣabhaiḥ
kathayām āsa tat sarvaṃ draupadīsaṃbhavaṃ tadā
brāhmaṇa uvāca
gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūvarṣir mahātapāḥ
bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ
so 'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvam evāgatāṃ satīm
dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ
tasyā vāyur nadītīre vasanaṃ vyaharat tadā
apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiś cakame tataḥ
tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ
paśyato yonisaṃsthānam anyāvayavasauṣṭhavam
hṛṣṭasya retaś caskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe
tataḥ samabhavad droṇaḥ kumāras tasya dhīmataḥ
adhyagīṣṭa sa vedāṃś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ
bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ
tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ
sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ
tatas tu pṛṣate 'tīte sa rājā drupado 'bhavat
droṇo 'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ
vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto 'bravīt
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabha
rāma uvāca
śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam
astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmann anyataraṃ vṛṇu
droṇa uvāca
astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhāram eva ca
prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātum arhati me bhavān
brāhmaṇa uvāca
tathety uktvā tatas tasmai pradadau bhṛgunandanaḥ
pratigṛhya tato droṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā
saṃprahṛṣṭamanāś cāpi rāmāt paramasaṃmatam
brahmāstraṃ samanuprāpya nareṣv abhyadhiko 'bhavat
tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān
abravīt puruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi mām iti
drupada uvāca
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate
yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ śrutam
tayor vivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ
brāhmaṇa uvāca
sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān
jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
tasmai pautrān samādāya vasūni vividhāni ca
prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyān droṇāya dhīmate
droṇaḥ śiṣyāṃs tataḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt
samānīya tadā vidvān drupadasyāsukhāya vai
droṇaḥ
guruśuśrūṣaṇaṃ caiva tathaiva gurudakṣiṇām
ācāryavetanaṃ kiṃ cid dhṛdi saṃparivartate
kṛtāstrais tat pradeyaṃ syāt tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ
so 'rjunapramukhair uktas tathāstv iti gurus tadā
tathety uktvā ca taṃ pārthaḥ pādau jagrāha buddhimān
vidyāniṣkrayajaṃ vittaṃ kiṃ deyaṃ brūhi me guro
yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ
tato droṇo 'bravīd bhūyo vetanārtham idaṃ vacaḥ
pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ
tasyāpakṛṣya tad rājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām
dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ pāñcālān pāṇḍavā yayuḥ
yajñasenena saṃgamya karṇaduryodhanādayaḥ
nirjitāḥ saṃnyavartanta tathānye kṣatriyarṣabhāḥ
tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi
droṇāya darśayām āsur baddhvā sasacivaṃ tadā
mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam
mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavān arjunas tadā
taṃ dṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasyāmitaujasaḥ
vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ
nāsty arjunasamo vīrye rājaputra iti bruvan
droṇa uvāca
prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punar eva narādhipa
arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitum arhati
ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava
rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare
tatheti drupadenokte vacane dvijasattama
saṃpūjya drupadaṃ droṇo preṣayām āsa tattvavit
kanyākubje ca kāmpilye vasethās tvaṃ narottama
brāhmaṇaiḥ sahito rājann ahicchatre vasāmy aham
brāhmaṇa uvāca
asatkāraḥ sa sumahān muhūrtam api tasya tu
na vyeti hṛdayād rājño durmanāḥ sa kṛśo 'bhavat
evam ukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā
uvācāstravidāṃ śreṣṭho droṇaṃ brāhmaṇasattamam
evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhāradvāja mahāmate
sakhyaṃ tad eva bhavatu śaśvad yad abhimanyase
evam anyonyam uktvā tau kṛtvā sakhyam anuttamam
jagmatur droṇapāñcālyau yathāgatam ariṃdamau
niśamya tasya vacanaṃ kṛtvā manasi durmanāḥ
brāhmaṇa uvāca
amarṣī drupado rājā karmasiddhān dvijarṣabhān
droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃs tadā
anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn
putrajanma parīpsan vai śokopahatacetanaḥ
nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyam iti nityam acintayat
jātān putrān sa nirvedād dhig bandhūn iti cābravīt
niḥśvāsaparamaś cāsīd droṇaṃ praticikīrṣayā
prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca
kṣātreṇa ca balenāsya cintayan nānvapadyata
pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno 'pi bhārata
abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman
brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ
tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avratī dvijaḥ
tathaiva nāmahābhāgaḥ so 'paśyat saṃśitavratau
yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥ
saṃhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau
tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau
sa tāv āmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ
buddhvā tayor balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare
prapede chandayan kāmair upayājaṃ dhṛtavratam
pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāk sarvakāmadaḥ
arhayitvā yathānyāyam upayājam uvāca saḥ
yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamṛtyave
arjunasya tathā bhāryā bhaved vā varavarṇinī
upayāja kṛte tasmin gavāṃ dātāsmi te 'rbudam
yad vā te 'nyad dvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet
sarvaṃ tat te pradātāhaṃ na hi me 'sty atra saṃśayaḥ
ity ukto nāham ity evaṃ tam ṛṣiḥ pratyuvāca ha
ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṃ paryacarat punaḥ
tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ
upayājo 'bravīd rājan kāle madhurayā girā
jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇād vicaran vananirjhare
aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam
tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan
vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryāt kathaṃ cana
dṛṣṭvā phalasya nāpaśyad doṣā ye 'syānubandhikāḥ
vivinakti na śaucaṃ yaḥ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet
saṃhitādhyayanaṃ kurvan vasan gurukule ca yaḥ
bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadā
kīrtayan guṇam annānām aghṛṇī ca punaḥ punaḥ
tam ahaṃ phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā
taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati
jugupsamāno nṛpatir manasedaṃ vicintayan
upayājavacaḥ śrutvā nṛpatiḥ sarvadharmavit
abhisaṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha
ayutāni dadāny aṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho
droṇavairābhisaṃtaptaṃ tvaṃ hlādayitum arhasi
sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpy anuttamaḥ
tasmād droṇaḥ parājaiṣīn māṃ vai sa sakhivigrahe
kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaś cid agraṇīḥ
kauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ
droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca
ṣaḍaratni dhanuś cāsya dṛśyate 'pratimaṃ mahat
sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṃ vegam asaṃśayam
pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ
kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ
tasya hy astrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ narair bhuvi
brāhmam uccārayaṃs tejo hutāhutir ivānalaḥ
sametya sa dahaty ājau kṣatraṃ brahmapuraḥsaraḥ
brahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate
so 'haṃ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān
droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam
droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam
tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṃ gavām
tathety uktvā tu taṃ yājo yājyārtham upakalpayat
gurvartha iti cākāmam upayājam acodayat
yājas tu yajatāṃ śreṣṭho havyavāham atarpayat
yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ
pāṇḍoḥ snuṣārthaṃ kanyā ca bhaved iti matir mama
tathety uktvā tu taṃ rājñaḥ putrakāmīyam ārabhat
tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ
ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai
yathoktaṃ kalpayām āsa rājā vipreṇa taṃ kratum
sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ
iṣyate yadvidho rājan bhavitā te tathāvidhaḥ
bhāradvājasya hantāraṃ so 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ
ājahre tat tathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye
yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā
praihi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvām upasthitam
kumāraś ca kumārī ca pativaṃśavivṛddhaye
devy uvāca
avaliptaṃ me mukhaṃ brahman puṇyān gandhān bibharmi ca
sutārthenoparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama priye
rājñā caivam abhihito yājo rājñīm uvāca ha
tat sarvaṃ sahamānaś ca brahmatejonidhiḥ svayam
yāja uvāca
yājena śrapitaṃ havyam upayājena mantritam
kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāt sā tvaṃ vipraihi tiṣṭha vā
brāhmaṇa uvāca
evam ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte
uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṃnibhaḥ
jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam
bibhrat sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ
so 'dhyārohad rathavaraṃ tena ca prayayau tadā
tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti
harṣāviṣṭāṃs tataś caitān neyaṃ sehe vasuṃdharā
bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ
rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai
ity uvāca mahad bhūtam adṛśyaṃ khecaraṃ tadā
kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyāt samutthitā
subhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manoramā
śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā
tāmratuṅganakhī subhrūś cārupīnapayodharā
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī
nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati
yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāsty upamā bhuvi
devadānavayakṣāṇām īpsitā devarūpiṇī
sadṛśī pāṇḍuputrasya arjunasyeti bhārata
ūcuḥ prahṛṣṭamanaso rājabhaktipuraskṛtāḥ
tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāg uvācāśarīriṇī
sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati
surakāryam iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā
asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahad utpatsyate bhayam
tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat
pāñcālarājas tāṃ dṛṣṭvā harṣād aśrūṇy avartayat
pariṣvajya sutāṃ kṛṣṇāṃ snuṣāṃ pāṇḍor iti bruvan
aṅkam āropya pāñcālīṃ rājā harṣam avāpa saḥ
na caitān harṣasaṃpūṇān iyaṃ sehe vasuṃdharā
tau dṛṣṭvā pṛṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinī
na vai mad anyāṃ jananīṃ jānīyātām imāv iti
tathety uvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā
tayoś ca nāmanī cakrur dvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ
dhṛṣṭatvād atidhṛṣṇutvād dharmād dyutsaṃbhavād api
dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro 'yaṃ drupadasya bhavatv iti
kṛṣṇety evābruvan kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūt sā hi varṇataḥ
niṣaṇṇakarṣaṇād bhūme rasāc ca haviṣo 'bhavat
tathā tan mithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe
kriyāsu caiva sarvāsu kṛtavān drupadena ha
vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gataḥ param
dhṛṣṭadyumnas tu pāñcālān siṃhanādena nādayan
so 'dhyārohad rathavaraṃ tena saṃprayayau gṛham
kṛṣṇā ca śibikāṃ prāpya praviveśa niveśanam
dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyam ānīya svaṃ viveśanam
droṇaḥ saṃpūjayām āsa sakhyuḥ putram udāradhīḥ
droṇaṃ saṃpūjya vidhivad gurur ity eva dharmataḥ
paridāya tu taṃ śiṣyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ tu somakaḥ
aho rājñaḥ prasīdeti prābruvan priyavādinaḥ
mahāprabhāvo brahmarṣir jñātvā tasya ca saṃbhavam
upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān
amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ
tathā tat kṛtavān droṇa ātmakīrty anurakṣaṇāt
sarvāstrāṇi sa tu kṣipram āptavān dṛṣṭamātrataḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
etac chrutvā tu kaunteyāḥ śalyaviddhā ivābhavan
. . . . . . . . pāṇḍavā bharatarṣabha
manasā draupadīṃ jagmur anaṅgaśarapīḍitāḥ
tatas tāṃ rajanīṃ rājan . . . . . . . .
sarve cāsvasthamanaso babhūvus te mahārathāḥ
tataḥ kuntī sutān dṛṣṭvā vibhrāntān gatacetasaḥ
yudhiṣṭhiram uvācedaṃ vacanaṃ satyavādinī
cirarātroṣitāḥ smeha brāhmaṇasya niveśane
ramamāṇāḥ pure ramye labdhabhaikṣā yudhiṣṭhira
yānīha ramaṇīyāni vanāny upavanāni ca
sarvāṇi tāni dṛṣṭāni punaḥ punar ariṃdama
punar dṛṣṭāni tāny eva prīṇayanti na nas tathā
bhaikṣaṃ ca na tathā vīra labhyate kurunandana
te vayaṃ sādhu pāñcālān gacchāma yadi manyase
apūrvadarśanaṃ tāta ramaṇīyaṃ bhaviṣyati
subhikṣāś caiva pāñcālāḥ śrūyante śatrukarśana
yajñasenaś ca rājāsau brahmaṇya iti śuśrumaḥ
ekatra ciravāso hi kṣamo na ca mato mama
te tatra sādhu gacchāmo yadi tvaṃ putra manyase
yudhiṣṭhira uvāca
bhavatyā yan mataṃ kāryaṃ tad asmākaṃ paraṃ hitam
anujāṃs tu na jānāmi gaccheyur neti vā punaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kuntī bhīmasenam arjunaṃ yamajau tathā
uvāca gamanaṃ te ca tathety evābruvaṃs tadā
tata āmantrya taṃ vipraṃ kuntī rājan sutaiḥ saha
pratasthe nagarīṃ ramyāṃ drupadasya mahātmanaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
vasatsu teṣu pracchannaṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu
ājagāmātha tān draṣṭuṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
tam āgatam abhiprekṣya pratyudgamya paraṃtapāḥ
praṇipatyābhivādyainaṃ tasthuḥ prāñjalayas tadā
samanujñāpya tān sarvān āsīnān munir abravīt
prasannaḥ pūjitaḥ pārthaiḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ
api dharmeṇa vartadhvaṃ śāstreṇa ca paraṃtapāḥ
api vipreṣu vaḥ pūjā pūjārheṣu na hīyate
atha dharmārthavad vākyam uktvā sa bhagavān ṛṣiḥ
vicitrāś ca kathās tās tāḥ punar evedam abravīt
āsīt tapovane kā cid ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ
vilagnamadhyā suśroṇī subhrūḥ sarvaguṇānvitā
karmabhiḥ svakṛtaiḥ sā tu durbhagā samapadyata
nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī
tapas taptum athārebhe patyartham asukhā tataḥ
toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram
tasyāḥ sa bhagavāṃs tuṣṭas tām uvāca tapasvinīm
varaṃ varaya bhadraṃ te varado 'smīti bhāmini
atheśvaram uvācedam ātmanaḥ sā vaco hitam
patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ
tām atha pratyuvācedam īśāno vadatāṃ varaḥ
pañca te patayo bhadre bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ
evam uktā tataḥ kanyā devaṃ varadam abravīt
pratibruvantīm ekaṃ me patiṃ dehīti śaṃkaram
punar evābravīd deva idaṃ vacanam uttamam
pañcakṛtvas tvayā uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ
deham anyaṃ gatāyās te yathoktaṃ tad bhaviṣyati
drupadasya kule jātā kanyā sā devarūpiṇī
nirdiṣṭā bhavatāṃ patnī kṛṣṇā pārṣaty aninditā
pāñcālanagaraṃ tasmāt praviśadhvaṃ mahābalāḥ
sukhinas tām anuprāpya bhaviṣyatha na saṃśayaḥ
rājyaṃ caivāgataṃ pārthā indraprasthaṃ praviśya ha
evam uktvā mahābhāgaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ
pārthān āmantrya kuntīṃ ca prātiṣṭhata mahātapāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
yudhiṣṭhiraḥ
brāhmaṇāḥ
yudhiṣṭhiraḥ
te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ
brāhmaṇān gacchato 'paśyan pāñcālān sagaṇān bahūn
atha te brāhmaṇā ūcuḥ pāṇḍavān dharmacāriṇaḥ
kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha
prayātān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ
bhavanto no 'bhijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ
gacchato nas tu pāñcālān drupadasya purīṃ prati
icchāmo bhavato jñātuṃ mahat kautūhalaṃ hi naḥ
ekasārthaṃ prayātāḥ sma vayam apy atra gāminaḥ
tatrāpy adbhutasaṃkāśa utsavo bhavitā mahān
tatas tu yajñasenasya drupadasya mahātmanaḥ
yāsāv ayonijā kanyā sthāsyate sā svayaṃvare
darśanīyānavadyāṅgī sukumārī yaśasvinī
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ
jāto yaḥ pāvakāc chūraḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ
susamiddhān mahābhāgaḥ somakānāṃ mahārathaḥ
tasmin saṃjāyamāne ca vāg uvācāśarīriṇī
eṣa mṛtyuś ca śiṣyaś ca bhāradvājasya jāyate
svasā tasya tu vedyāś ca jātā tasmin mahāmakhe
strīratnam asitāpāṅgī śyāmā nīlotpalaṃ yathā
tāṃ yajñasenasya sutāṃ draupadīṃ paramastriyam
gacchāmas tatra vai draṣṭuṃ taṃ caivāsyāḥ svayaṃvaram
rājāno rājaputrāś ca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ
svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno dhṛtavratāḥ
taruṇā darśanīyāś ca balavanto durāsadāḥ
mahārathāḥ kṛtāstrāś ca sameṣyantīha bhūmipāḥ
te tatra vividhaṃ dānaṃ vijayārthe nareśvarāḥ
pradāsyanti dhanaṃ gāś ca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ
pratilabhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ svayaṃvare
yaṃ ca sā kṣatriyaṃ raṅge kumārī varayiṣyati
naṭā vaitālikāś caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ
niyodhakāś ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ
etat kautūhalaṃ tatra dṛṣṭvā vai pratigṛhya ca
sahāsmābhir mahātmāno mātrā saha nivartsyatha
darśanīyāṃś ca vaḥ sarvān ekarūpān avasthitān
samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ patim
ayam ekaś ca vo bhrātā darśanīyo mahābhujaḥ
niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ mahat
paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ tatra svayaṃvaram
draupadīṃ yajñasenasya kanyāṃ tasyās tathotsavam
vaiśaṃpāyana uvāca
gate bhagavati vyāse pāṇḍavā hṛṣṭamānasāḥ
te pratasthuḥ puraskṛtya mātaraṃ puruṣarṣabhāḥ
āmantrya brāhmaṇaṃ pūrvam abhivādyānumānya ca
samair udaṅmukhair mārgair yathoddiṣṭaṃ paraṃtapāḥ
te gacchantas tv ahorātraṃ tīrthaṃ somaśravāyaṇam
. . . . . . . . pāñcālanagaraṃ prati
abhyājagmur lokanadīṃ gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati
candrāstamayavelāyām ardharātre samāgame
vāri caivānumajjantaḥ . . . . . . . .
āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṃ pāṇḍunandanāḥ
ulmukaṃ tu samudyamya teṣām agre dhanaṃjayaḥ
prakāśārthaṃ yayau tatra rakṣārthaṃ ca mahāyaśāḥ
tatra gaṅgājale ramye vivikte krīḍayan striyaḥ
īrṣyur gandharvarājaḥ sma jalakrīḍām upāgataḥ
śabdaṃ teṣāṃ sa śuśrāva nadīṃ samupasarpatām
tena śabdena cāviṣṭaś cukrodha balavad balī
sa dṛṣṭvā pāṇḍavāṃs tatra saha mātrā paraṃtapān
visphārayan dhanur ghoram idaṃ vacanam abravīt
saṃdhyā saṃrajyate ghorā pūrvarātrāgameṣu yā
aśītibhis truṭair hīnaṃ taṃ muhūrtaṃ pracakṣate
vihitaṃ kāmacārāṇāṃ yakṣagandharvarakṣasām
śeṣam anyan manuṣyāṇāṃ kāmacāram iha smṛtam
lobhāt pracāraṃ caratas tāsu velāsu vai narān
upakrāntā nigṛhṇīmo rākṣasaiḥ saha bāliśān
tato rātrau prāpnuvato jalaṃ brahmavido janāḥ
garhayanti narān sarvān balasthān nṛpatīn api
ārāt tiṣṭhata mā mahyaṃ samīpam upasarpata
kasmān māṃ nābhijānīta prāptaṃ bhāgīrathījalam
aṅgāraparṇaṃ gandharvaṃ vitta māṃ svabalāśrayam
ahaṃ hi mānī cerṣyuś ca kuberasya priyaḥ sakhā
aṅgāraparṇam iti ca khyataṃ vanam idaṃ mama
anu gaṅgāṃ ca vākāṃ ca citraṃ yatra vasāmy aham
na kuṇapāḥ śṛṅgiṇo vā na devā na ca mānuṣāḥ
idaṃ samupasarpanti tat kiṃ samupasarpatha
arjuna uvāca
samudre himavatpārśve nadyām asyāṃ ca durmate
rātrāv ahani saṃdhau ca kasya kḷptaḥ parigrahaḥ
bhukto vāpy athavābhukto rātrāv ahani khecara
na kālaniyamo hy asti gaṅgāṃ prāpya saridvarām
vayaṃ ca śaktisaṃpannā akāle tvām adhṛṣṇumaḥ
aśaktā hi kṣaṇe krūre yuṣmān arcanti mānavāḥ
purā himavataś caiṣā hemaśṛṅgād viniḥsṛtā
gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā pratipadyate
gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva plakṣajātāṃ sarasvatīm
rathasthāṃ sarayūṃ caiva gomatīṃ gaṇḍakīṃ tathā
aparyuṣitapāpās te nadīḥ sapta pibanti ye
iyaṃ bhūtvā caikavaprā śucir ākāśagā punaḥ
deveṣu gaṅgā gandharva prāpnoty alakanandatām
vaṅkṣur bhadrā cottaragā himavatpadaniḥsṛtā
tathā pitṝn vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ
gaṅgā bhavati gandharva yathā dvaipāyano 'bravīt
asaṃbādhā devanadī svargasaṃpādanī śubhā
katham icchasi tāṃ roddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
anivāryam asaṃbādhaṃ tava vācā kathaṃ vayam
na spṛśema yathākāmaṃ puṇyaṃ bhāgīrathījalam
vaiśaṃpāyana uvāca
aṅgāraparṇas tac chrutvā kruddha ānamya kārmukam
mumoca sāyakān dīptān ahīn āśīviṣān iva
ulmukaṃ bhrāmayaṃs tūrṇaṃ pāṇḍavaś carma cottamam
vyapovāha śarāṃs tasya sarvān eva dhanaṃjayaḥ
arjuna uvāca
bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu prayujyate
astrajñeṣu prayuktaiṣā phenavat pravilīyate
mānuṣān ati gandharvān sarvān gandharva lakṣaye
tasmād astreṇa divyena yotsye 'haṃ na tu māyayā
purāstram idam āgneyaṃ prādāt kila bṛhaspatiḥ
bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratoḥ
bharadvājād agniveśyo agniveśyād gurur mama
sa tv idaṃ mahyam adadād droṇo brāhmaṇasattamaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
ity uktvā pāṇḍavaḥ kruddho gandharvāya mumoca ha
pradīptam astram āgneyaṃ dadāhāsya rathaṃ tu tat
virathaṃ viplutaṃ taṃ tu sa gandharvaṃ mahābalam
astratejaḥpramūḍhaṃ ca prapatantam avāṅmukham
śiroruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṃjayaḥ
bhrātṝn prati cakarṣātha so 'strapātād acetasam
yudhiṣṭhiraṃ tasya bhāryā prapede śaraṇārthinī
nāmnā kumbhīnasī nāma patitrāṇam abhīpsatī
gandharvy uvāca
trāhi tvaṃ māṃ mahārāja patiṃ cemaṃ vimuñca me
gandharvīṃ śaraṇaṃ prāptāṃ nāmnā kumbīnasīṃ prabho
dīnaṃ vākyaṃ tu tac chrutvā yudhiṣṭhira uvāca ha
dṛṣṭvovāca mahābāhuḥ phālgunaṃ vai yudhiṣṭhiraḥ
dṛṣṭvānugrahabhāvāc ca pārthaḥ pārtham uvāca ha
yudhiṣṭhira uvāca
yuddhe jitaṃ yaśohīnaṃ strīnātham aparākramam
ko nu hanyād ripuṃ tvādṛṅ muñcemaṃ ripusūdana
arjuna uvāca
aṅgemaṃ pratipadyasva gaccha gandharva mā śucaḥ
pradiśaty abhayaṃ te 'dya kururājo yudhiṣṭhiraḥ
gandharva uvāca
jito 'haṃ pūrvakaṃ nāma muñcāmy aṅgāraparṇatām
na ca ślāghe balenādya na nāmnā janasaṃsadi
sādhv imaṃ labdhavāṃl lābhaṃ yo 'haṃ divyāstradhāriṇam
gāndharvyā māyayā yoddhum icchāmi vayasā varam
astrāgninā vicitro 'yaṃ dagdho me ratha uttamaḥ
so 'haṃ citraratho bhūtvā nāmnā dagdharatho 'bhavam
saṃbhṛtā caiva vidyeyaṃ tapaseha purā mayā
nivedayiṣye tām adya prāṇadāyā mahātmane
saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇam āgatam
yo 'riṃ saṃyojayet prāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na so 'rhati
cakṣuṣī nāma vidyeyaṃ yāṃ somāya dadau manuḥ
dadau sa viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasur dadau
seyaṃ kāpuruṣaṃ prāptā gurudattā praṇaśyati
āgamo 'syā mayā prokto vīryaṃ pratinibodha me
yac cakṣuṣā draṣṭum icchet triṣu lokeṣu kiṃ cana
tat paśyed yādṛśaṃ cecchet tādṛṣaṃ draṣṭum arhati
samānapadye ṣaṇmāsān sthito vidyāṃ labhed imām
anuneṣyāmy ahaṃ vidyāṃ svayaṃ tubhyaṃ vrate kṛte
vidyayā hy anayā rājan vayaṃ nṛbhyo viśeṣitāḥ
aviśiṣṭāś ca devānām anubhāvapravartitāḥ
gandharvajānām aśvānām ahaṃ puruṣasattama
bhrātṛbhyas tava pañcabhyaḥ pṛthag dātā śataṃ śatam
devagandharvavāhās te divyagandhā manogamāḥ
kṣīṇāḥ kṣīṇā bhavanty ete na hīyante ca raṃhasaḥ
purā kṛtaṃ mahendrasya vajraṃ vṛtranibarhaṇe
daśadhā śatadhā caiva tac chīrṇaṃ vṛtramūrdhani
tato bhāgīkṛto devair vajrabhāga upāsyate
loke yat sādhanaṃ kiṃ cit sā vai vajratanuḥ smṛtā
vajrapāṇir brāhmaṇaḥ syāt kṣatraṃ vajrarathaṃ smṛtam
vaiśyā vai dānavajrāś ca karmavajrā yavīyasaḥ
vajraṃ kṣatrasya vājino avadhyā vājinaḥ smṛtāḥ
rathāṅgaṃ vaḍavā sūte sūtāś cāśveṣu ye matāḥ
kāmavarṇāḥ kāmajavāḥ kāmataḥ samupasthitāḥ
ime gandharvajāḥ kāmaṃ pūrayiṣyanti te hayāḥ
arjuna uvāca
yadi prītena vā dattaṃ saṃśaye jīvitasya vā
vidyā vittaṃ śrutaṃ vāpi na tad gandharva kāmaye
gandharva uvāca
saṃyogo vai prītikaraḥ saṃsatsu pratidṛśyate
jīvitasya pradānena prīto vidyāṃ dadāmi te
tvatto hy ahaṃ grahīṣyāmi astram āgneyam uttamam
tathaiva sakhyaṃ bībhatso cirāya bharatarṣabha
arjuna uvāca
tvatto 'streṇa vṛṇomy aśvān saṃyogaḥ śāśvato 'stu nau
sakhe tad brūhi gandharva yuṣmabhyo yad bhayaṃ tyajet
arjuna uvāca
kāraṇaṃ brūhi gandharva kiṃ tad yena sma dharṣitāḥ
yānto brahmavidaḥ santaḥ sarve rātrāv ariṃdama
gandharva uvāca
anagnayo 'nāhutayo na ca viprapuraskṛtāḥ
yūyaṃ tato dharṣitāḥ stha mayā pāṇḍavanandana
yakṣarākṣasagandharvāḥ piśācoragamānavāḥ
dharṣayanti naravyāghra na brāhmaṇapuraskṛtān
jānatā ca mayā tasmāt tejaś cābhijanaṃ ca vaḥ
iyam agnimatāṃ śreṣṭha dharṣituṃ vai kṛtā matiḥ
ko hi vas triṣu lokeṣu na veda bharatarṣabha
svair guṇair vistṛtaṃ śrīmad yaśo 'gryaṃ bhūrivarcasām
vistaraṃ kuruvaṃśasya śrīmataḥ kathayanti te
nāradaprabhṛtīnāṃ ca devarṣīṇāṃ mayā śrutam
guṇān kathayatāṃ vīra pūrveṣāṃ tava dhīmatām
svayaṃ cāpi mayā dṛṣṭaś caratā sāgarāmbarām
imāṃ vasumatīṃ kṛtsnāṃ prabhāvaḥ svakulasya te
vede dhanuṣi cācāryam abhijānāmi te 'rjuna
viśrutaṃ triṣu lokeṣu bhāradvājaṃ yaśasvinam
sarvavedavidāṃ śreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
droṇam iṣvastrakuśalaṃ dhanuṣy aṅgirasāṃ varam
dharmaṃ vāyuṃ ca śakraṃ ca vijānāmy aśvinau tathā
pāṇḍuṃ ca kuruśārdūla ṣaḍ etān kulavardhanān
pitṝn etān ahaṃ pārtha devamānuṣasattamān
divyātmāno mahātmānaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ
bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ
uttamāṃ tu manobuddhiṃ bhavatāṃ bhāvitātmanām
jānann api ca vaḥ pārtha kṛtavān iha dharṣaṇām
strīsakāśe ca kauravya na pumān kṣantum arhati
dharṣaṇām ātmanaḥ paśyan bāhudraviṇam āśritaḥ
naktaṃ ca balam asmākaṃ bhūya evābhivardhate
yatas tato māṃ kaunteya sadāraṃ manyur āviśat
so 'haṃ tvayeha vijitaḥ saṃkhye tāpatyavardhana
yena teneha vidhinā kīrtyamānaṃ nibodha me
brahmacaryaṃ paro dharmaḥ sa cāpi niyatas tvayi
yasmāt tasmād ahaṃ pārtha raṇe 'smin vijitas tvayā
yas tu syāt kṣatriyaḥ kaś cit kāmavṛttaḥ paraṃtapa
naktaṃ ca yudhi yudhyeta na sa jīvet kathaṃ cana
yas tu syāt kāmavṛtto 'pi rājā tāpatya saṃgare
jayen naktaṃcarān sarvān sa purohitadhūrgataḥ
tasmāt tāpatya yat kiṃ cin nṛṇāṃ śreya ihepsitam
tasmin karmaṇi yoktavyā dāntātmānaḥ purohitāḥ
vede ṣaḍaṅge niratāḥ śucayaḥ satyavādinaḥ
dharmātmānaḥ kṛtātmānaḥ syur nṛpāṇāṃ purohitāḥ
jayaś ca niyato rājñaḥ svargaś ca syād anantaram
yasya syād dharmavid vāgmī purodhāḥ śīlavāñ śuciḥ
lābhaṃ labdhum alabdhaṃ hi labdhaṃ ca parirakṣitum
purohitaṃ prakurvīta rājā guṇasamanvitam
purohitamate tiṣṭhed ya icchet pṛthivīṃ nṛpaḥ
prāptuṃ meruvarottaṃsāṃ sarvaśaḥ sāgarāmbarām
na hi kevalaśauryeṇa tāpatyābhijanena ca
jayed abrāhmaṇaḥ kaś cid bhūmiṃ bhūmipatiḥ kva cit
tasmād evaṃ vijānīhi kurūṇāṃ vaṃśavardhana
brāhmaṇapramukhaṃ rājyaṃ śakyaṃ pālayituṃ ciram
arjuna uvāca
tāpatya iti yad vākyam uktavān asi mām iha
tad ahaṃ jñātum icchāmi tāpatyārthaviniścayam
tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam
kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvam icchāmi veditum
tat sarvaṃ tvam aśeṣeṇa tad brūhy aṅgāraparṇaka
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam
viśrutāṃ triṣu lokeṣu śrāvayām āsa vai kathām
gandharva uvāca
hanta te kathayiṣyāmi kathām etāṃ manoramām
yathāvad akhilāṃ pārtha dharmyāṃ dharmabhṛtāṃ vara
uktavān asmi yena tvāṃ tāpatya iti yad vacaḥ
tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā mama
ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā
etasya tapatī nāma babhūvāsadṛśī sutā
vivasvato vai kaunteya sāvitryavarajā vibho
viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā
na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī
nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kā cana
suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā
svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī
na tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃ cit triṣu lokeṣu bhārata
bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ
saṃprāptayauvanāṃ paśyan deyāṃ duhitaraṃ tu tām
dvyaṣṭavarṣāṃ tu tāṃ paśyan savitā rūpaśālinīm
nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan
artharkṣaputraḥ kaunteya kurūṇām ṛṣabho balī
sūryam ārādhayām āsa nṛpaḥ saṃvaraṇaḥ sadā
arghyamālyopahāraiś ca śaśvac ca nṛpatir yataḥ
niyamair upavāsaiś ca tapobhir vividhair api
śuśrūṣur anahaṃvādī śuciḥ pauravanandanaḥ
aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayām āsa bhaktimān
tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi
tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim
dātum aicchat tataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām
nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya vai
yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā
tathā bhuvi mahīpālo dīptyā saṃvaraṇo 'bhavat
yathārcayanti cādityam udyantaṃ brahmavādinaḥ
tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ
sa somam ati kāntatvād ādityam ati tejasā
babhūva nṛpatiḥ śrīmān suhṛdāṃ durhṛdām api
evaṃguṇasya nṛpates tathāvṛttasya kaurava
tasmai dātuṃ manaś cakre tapatīṃ tapanaḥ svayam
sa kadā cid atho rājā śrīmān uruyaśā bhuvi
cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila
carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāśramānvitaḥ
mamāra rājñaḥ kaunteya girāv apratimo hayaḥ
sa mṛtāśvaś caran pārtha padbhyām eva girau nṛpaḥ
dadarśāsadṛśīṃ loke kanyām āyatalocanām
sa eka ekām āsādya kanyāṃ tām arimardanaḥ
tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyann avicalekṣaṇaḥ
sa hi tāṃ tarkayām āsa rūpato nṛpatiḥ śriyam
punaḥ saṃtarkayām āsa raver bhraṣṭām iva prabhām
vapuṣā varcasā caiva śikhām iva vibhāvasoḥ
prasannatvena kāntyā ca candrarekhām ivāmalām
giriprasthe tu sā yasmin sthitā svasitalocanā
vibhrājamānā śuśubhe pratimeva hiraṇmayī
tasyā rūpeṇa sa girir veṣeṇa ca viśeṣataḥ
sa savṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat
tāṃ tu dṛṣṭvā sa cārvaṅgīṃ rājā rājīvalocanām
avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇabhṛtāṃ vapuḥ
avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalam
janmaprabhṛti yat kiṃ cid dṛṣṭavān sa mahīpatiḥ
rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyās tarkayām āsa kiṃ cana
tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśair guṇamayais tadā
na cacāla tato deśād bubudhe na ca kiṃ cana
asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam
lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpam āviṣkṛtaṃ kṛtam
evaṃ sa tarkayām āsa rūpadraviṇasaṃpadā
kanyām asadṛśīṃ loke nṛpaḥ saṃvaraṇas tadā
tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijano nṛpaḥ
jagāma manasā cintāṃ kāmamārgaṇapīḍitaḥ
dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatir manmathāgninā
apragalbhāṃ pragalbhaḥ sa tām uvāca yaśasvinīm
kāsi kasyāsi rambhoru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi
kathaṃ ca nirjane 'raṇye carasy ekā śucismite
tvaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā
vibhūṣaṇam ivaiteṣāṃ bhūṣaṇānām abhīpsitam
na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīm
na ca bhogavatīṃ manye na gandharvīṃ na mānuṣīm
yā hi dṛṣṭā mayā kāś cic chrutā vāpi varāṅganāḥ
na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tvām ahaṃ mattakāśini
dṛṣṭvaiva cāruvadane candrāt kāntataraṃ tava
vadanaṃ padmapatrākṣaṃ māṃ mathnātīva manmathaḥ
evaṃ tāṃ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā
kāmārtaṃ nirjane 'raṇye pratyabhāṣata kiṃ cana
tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā
saudāminīva sābhreṣu tatraivāntaradhīyata
tām anvicchan sa nṛpatiḥ paricakrāma tat tadā
vanaṃ vanajapatrākṣīṃ bhramann unmattavat tadā
apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca
niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭho muhūrtaṃ sa vyatiṣṭhata
gandharva uvāca
atha tasyām adṛśyāyāṃ nṛpatiḥ kāmamohitaḥ
pātanaḥ śatrusaṃghānāṃ papāta dharaṇītale
tasmin nipatite bhūmāv atha sā cāruhāsinī
punaḥ pīnāyataśroṇī darśayām āsa taṃ nṛpam
athābabhāṣe kalyāṇī vācā madhurayā nṛpam
taṃ kurūṇāṃ kulakaraṃ kāmābhihatacetasam
uvāca madhuraṃ vākyaṃ tapatī prahasann iva
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te na tvam arhasy ariṃdama
mohaṃ nṛpatiśārdūla gantum āviṣkṛtaḥ kṣitau
evam ukto 'tha nṛpatir vācā madhurayā tadā
dadarśa vipulaśroṇīṃ tām evābhimukhe sthitām
atha tām asitāpāṅgīm ābabhāṣe narādhipaḥ
manmathāgniparītātmā saṃdigdhākṣarayā girā
sādhu mām asitāpāṅge kāmārtaṃ mattakāśini
bhajasva bhajamānaṃ māṃ prāṇā hi prajahanti mām
tvadarthaṃ hi viśālākṣi mām ayaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
kāmaḥ kamalagarbhābhe pratividhyan na śāmyati
grastam evam anākrande bhadre kāmamahāhinā
sā tvaṃ pīnāyataśroṇi paryāpnuhi śubhānane
tvayy adhīnā hi me prāṇāḥ kiṃnarodgītabhāṣiṇi
cārusarvānavadyāṅgi padmendusadṛśānane
na hy ahaṃ tvad ṛte bhīru śakṣye jīvitum ātmanā
kāmaḥ kamalapatrākṣi pratividhyati mām ayam
tasmāt kuru viśālākṣi mayy anukrośam aṅgane
bhaktaṃ mām asitāpāṅge na parityaktum arhasi
tvaṃ hi māṃ prītiyogena trātum arhasi bhāmini
tvaddarśanakṛtasnehaṃ manaś calati me bhṛśam
na tvāṃ dṛṣṭvā punar anyāṃ draṣṭuṃ kalyāṇi rocaye
prasīda vaśago 'haṃ te bhaktaṃ māṃ bhaja bhāvini
dṛṣṭvaiva tvāṃ varārohe manmatho bhṛśam aṅgane
antargataṃ viśālākṣi vidhyati sma patatribhiḥ
manmathāgnisamudbhūtaṃ dāhaṃ kamalalocane
prītisaṃyogayuktābhir adbhiḥ prahlādayasva me
puṣpāyudhaṃ durādharṣaṃ pracaṇḍaśarakārmukam
tvaddarśanasamudbhūtaṃ vidhyantaṃ duḥsahaiḥ śaraiḥ
upaśāmaya kalyāṇi ātmadānena bhāvini
gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate
tapaty uvāca
nāham īśātmano rājan kanyā pitṛmatī hy aham
mayi ced asti te prītir yācasva pitaraṃ mama
yathā hi te mayā prāṇāḥ saṃgṛhītā nareśvara
darśanād eva bhūyas tvaṃ tathā prāṇān mamāharaḥ
na cāham īśā dehasya tasmān nṛpatisattama
samīpaṃ nopagacchāmi na svatantrā hi yoṣitaḥ
kā hi sarveṣu lokeṣu viśrutābhijanaṃ nṛpam
kanyā nābhilaṣen nāthaṃ bhartāraṃ bhaktavatsalam
tasmād evaṃgate kāle yācasva pitaraṃ mama
ādityaṃ praṇipātena tapasā niyamena ca
sa cet kāmayate dātuṃ tava mām arimardana
bhaviṣyāmy atha te rājan satataṃ vaśavartinī
ahaṃ hi tapatī nāma sāvitryavarajā sutā
asya lokapradīpasya savituḥ kṣatriyarṣabha
gandharva uvāca
evam uktvā tatas tūrṇaṃ jagāmordhvam aninditā
tapatī tapatīty evaṃ vilalāpāturo nṛpaḥ
prāskhalac cāsakṛd rājā punar utthāya dhāvati
dhāvamānas tu tapatīm adṛṣṭvaiva mahīpatiḥ
sa tu rājā punar bhūmau tatraiva nipapāta ha
anveṣamāṇaḥ sabalas taṃ rājānaṃ nṛpottamam
amātyaḥ sānuyātras tu taṃ dadarśa mahāvane
kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajam ivocchritam
taṃ hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ niraśvaṃ patitaṃ kṣitau
babhūva so 'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā
tvarayā copasaṃgamya snehād āgatasaṃbhramaḥ
taṃ samutthāpayām āsa nṛpatiṃ kāmamohitam
bhūtalād bhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam
prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā damena ca
amātyas taṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ
uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthitam
mā bhair manujaśārdūla bhadraṃ cāstu tavānagha
kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayām āsa taṃ nṛpam
patitaṃ pātanaṃ saṃkhye śātravāṇāṃ mahītale
vāriṇātha suśītena śiras tasyābhyaṣecayat
aspṛśan mukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā
tataḥ pratyāgataprāṇas tad balaṃ balavān nṛpaḥ
sarvaṃ visarjayām āsa tam ekaṃ sacivaṃ vinā
tatas tasyājñayā rājño vipratasthe mahad balam
sa tu rājā giriprasthe tasmin punar upāviśat
cintayānas tu tapatīṃ tadrūpākṛṣṭamānasaḥ
unmattaka ivāsaṃjñas tadāsīd bharatarṣabhaḥ
tatas tasmin girivare śucir bhūtvā kṛtāñjaliḥ
ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāv ūrdhvabhujaḥ kṣitau
pūjayāno dinakaraṃ bhaktiyukto mahīpatiḥ
jagāma manasā caiva vasiṣṭham ṛṣisattamam
purohitam amitraghnas tadā saṃvaraṇo nṛpaḥ
naktaṃdinam athaikasthe sthite tasmiñ janādhipe
athājagāma viprarṣis tadā dvādaśame 'hani
sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam
divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahān ṛṣiḥ
tathā tu niyatātmānaṃ sa taṃ nṛpatisattamam
ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā
bhadraṃ te rājaśārdūla tapatī yācate hy aham
vivasvatas tadarthe cety uktvāgād ṛṣisattamaḥ
sa tasya manujendrasya paśyato bhagavān ṛṣiḥ
ūrdhvam ācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ
yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇād gatvā tapodhanaḥ
sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalir upasthitaḥ
vasiṣṭho 'ham iti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat
tam uvāca mahātejā vivasvān munisattamam
maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathecchasi
gandharvaḥ
vasiṣṭhaḥ
sūryaḥ
yojanānāṃ catuḥṣaṣṭiṃ nimeṣāt triṃśataṃ tathā
aśvair gacchati nityaṃ yas tatpārśvastho 'bravīd idam
ajāya lokatrayabhāvanāya
bhūtātmane gopataye vṛṣāya
sūryāya sargapralayālayāya
namo mahākāruṇikottamāya
vivasvate jñānabhṛd antarātmane
jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe
svayaṃbhuve dīptasahasracakṣuṣe
surottamāyāmitatejase namaḥ
stuto 'smi varadas te 'haṃ varaṃ varaya suvrata
stutis tvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ varado 'smy aham
namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe
jagatprasūtisthitināśahetave
trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe
viriñcinārāyaṇaśaṃkarātmane
yad icchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara
tat te dadyām abhipretaṃ yady api syāt sudurlabham
evam uktaḥ sa tenarṣir vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata
praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantaṃ mahātapāḥ
vasiṣṭha uvāca
yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā
tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso
sa hi rājā bṛhatkīrtir dharmārthavid udāradhīḥ
yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhitus te vihaṃgama
gandharva uvāca
ity uktaḥ savitā tena dadānīty eva niścitaḥ
pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratinandya divākaraḥ
varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvam ṛṣīṇāṃ varo mune
tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kim anyatrāpavarjanāt
tataḥ sarvānavadyāgnīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam
dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane
pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣis tapatīṃ tadā
vasiṣṭho 'tha visṛṣṭaś ca punar evājagāma ha
yatra vikhyatakīrtiḥ sa kurūṇām ṛṣabho 'bhavat
sa rājā manmathāviṣṭas tadgatenāntarātmanā
dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm
vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo 'bhyadhikaṃ babhau
ruruce sādhikaṃ subhrūr āpatantī nabhastalāt
saudāminīva vibhraṣṭā dyotayantī svatejasā
kṛcchre dvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāpite
ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ
tapasārādhya varadaṃ devaṃ gopatim īśvaram
lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā
tatas tasmin giriśreṣṭhe devagandharvasevite
jagrāha vidhivat pāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ
vasiṣṭhenābhyanujñātas tasminn eva dharādhare
so 'kāmayata rājarṣir vihartuṃ saha bhāryayā
tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca
ādideśa mahīpālas tam eva sacivaṃ tadā
atha dattvā mahīpāle tapatīṃ tāṃ manoramām
tiṣṭha suśroṇi yāsyāmi tvam āśraya patiṃ śubhe
nṛpatiṃ tv abhyanujñāya vasiṣṭho 'thāpacakrame
so 'pi rājā girau tasmin vijahārāmaropamaḥ
tato dvādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca
reme tasmin girau rājā tayaiva saha bhāryayā
tasya rājñaḥ pure tasmin samā dvādaśa sarvaśaḥ
na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ
tatas tasyām anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyām ariṃdama
prajāḥ kṣayam upājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ
tasmiṃs tathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe
nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nāruhan
tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ
gṛhāṇi saṃparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ
tatas tasmin pure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ
parasparam amaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ
tat kṣudhārtair nirānandaiḥ śavabhūtais tadā naraiḥ
abhavat pretarājasya puraṃ pretair ivāvṛtam
snāyvasthiśeṣair nirmāṃsair dhamanīsaṃtatair bhṛśam
tatas tat tādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavān ṛṣiḥ
abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭho rājasattamam
taṃ ca pārthivaśārdūlam ānayām āsa tat puram
tapatyā sahitaṃ rājann uṣitaṃ dvādaśīḥ samāḥ
tataḥ pravṛṣṭas tatrāsīd yathāpūrvaṃ surārihā
tasmin nṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ
pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayan prabhuḥ
tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tat puraṃ parayā mudā
tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā
tato dvādaśa varṣāṇi punar īje narādhipaḥ
patnyā tapatyā sahito yathā śakro marutpatiḥ
evam āsīn mahābhāgā tapatī nāma paurvikī
tava vaivasvatī pārtha tāpatyas tvaṃ yayā mataḥ
tasyāṃ saṃjanayām āsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ
tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyas tvaṃ tato 'rjuna
daśa varṣasahasrāṇi vihṛtya sa tayā saha
abhiṣicya kuruṃ rājye tapas taptvā tapodhanaḥ
ādityalokaṃ ca tato jagāma bharatarṣabha
kurūdbhavā yato yūyaṃ kauravāḥ kuravas tathā
pauravā ājamīḍhāś ca bhāratā bharatarṣabha
tāpatyam akhilaṃ proktaṃ vṛttāntaṃ tava pūrvikam
purohitamukhā yūyaṃ bhuṅkṣadhvaṃ pṛthivīm imām
vaiśaṃpāyana uvāca
sa gandharvavacaḥ śrutvā tat tadā bharatarṣabha
arjunaḥ parayā prītyā pūrṇacandra ivābabhau
uvāca ca maheṣvāso gandharvaṃ kurusattamaḥ
jātakautūhalo 'tīva vasiṣṭhasya tapobalāt
vasiṣṭha iti yasyaitad ṛṣer nāma tvayeritam
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ yathāvat tad vadasva me
ya eṣa gandharvapate pūrveṣāṃ naḥ purohitaḥ
āsīd etan mamācakṣva ka eṣa bhagavān ṛṣiḥ
subhikṣaṃ rājyaṃ labdhaṃ vai vasiṣṭhasya tapobalāt
brahmaṇo mānasaḥ putro vasiṣṭho 'rundhatīpatiḥ
gandharva uvāca
tapasā nirjitau śaśvad ajeyāv amarair api
kāmakrodhāv ubhau yasya caraṇau saṃvavāhatuḥ
indriyāṇāṃ vaśakaro vaśiṣṭha iti cocyate
yathā kāmaś ca krodhaś ca nirjitāv ajitau naraiḥ
jitārayo jitā lokāḥ panthānaś ca jitā divaḥ
yas tu nocchedanaṃ cakre kuśikānām udāradhīḥ
viśvāmitrāparādhena dhārayan manyum uttamam
putravyasanasaṃtaptaḥ śaktimān api yaḥ prabhuḥ
viśvāmitravināśāya na mene karma dāruṇam
mṛtāṃś ca punar āhartuṃ yaḥ sa putrān yamakṣayāt
kṛtāntaṃ nāticakrāma velām iva mahodadhiḥ
yaṃ prāpya vijitātmānaṃ mahātmānaṃ narādhipāḥ
ikṣvākavo mahīpālā lebhire pṛthivīm imām
purohitavaraṃ prāpya vasiṣṭham ṛṣisattamam
ījire kratubhiś cāpi nṛpās te kurunandana
sa hi tān yājayām āsa sarvān nṛpatisattamān
brahmarṣiḥ pāṇḍavaśreṣṭha bṛhaspatir ivāmarān
tathā vasiṣṭhena saha saudāsaḥ saṃgatas tadā
rakṣobhir viprayuktas tu viśvāmitreṇa yojitaiḥ
tathā dvijasahāyād vai na gandharvā na rākṣasāḥ
śaktāḥ prārthayituṃ vīra manasāpi mahābalāḥ
tasmād dharmapradhānātmā vedadharmavid īpsitaḥ
brāhmaṇo guṇavān kaś cit purodhāḥ pravimṛśyatām
kṣatriyeṇa hi jātena pṛthivīṃ jetum icchatā
pūrvaṃ purohitaḥ kāryaḥ pārtha rājyābhivṛddhaye
mahīṃ jigīṣatā rājñā brahma kāryaṃ puraḥsaram
tasmāt purohitaḥ kaś cid guṇavān astu vo dvijaḥ
vidvān bhavatu vo vipro dharmakāmārthatattvavit
arjuna uvāca
kiṃnimittam abhūd vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ
vasator āśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvam eva tat
gandharva uvāca
idaṃ vāsiṣṭham ākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate
pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvat tan nibodha me
kanyakubje mahān āsīt pārthivo bharatarṣabha
gādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ
tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ
viśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ
sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane
mṛgān vidhyan varāhāṃś ca ramyeṣu marudhanvasu
vyāyāmakarśitaḥ so 'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ
ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati
tam āgatam abhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ
viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā
pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhārata
tathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā
tasyātha kāmadhug dhenur vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
uktā kāmān prayaccheti sā kāmān duduhe tataḥ
bāṣpāḍhyasyaudanasyaiva rāśayaḥ parvatopamāḥ
niṣṭhānnāni ca sūpāṃś ca dadhikulyās tathaiva ca
kūpāṃś ca ghṛtasaṃpūrṇān bhakṣyāṇāṃ rāśayas tathā
bhojanāni mahārhāṇi tatra tatra sahasraśaḥ
ikṣūn madhu ca lājāṃś ca maireyāṃś ca varāsavān
vastrāṇi ca mahārhāṇi kambalāni sahasraśaḥ
grāmyāraṇyā oṣadhīś ca duduhe paya eva ca
ṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanam anuttamam
bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca
lehyāny amṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna
ratnāni ca mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca
taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ
sāmātyaḥ sabalaś caiva tutoṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ
śiro grīvā sakthinī ca sāsnāpucchamahastanāḥ
śubhāny etāni dhenūnām āyatāni pracakṣate
pṛthubhiḥ pañcabhī raṅgaiḥ samāvṛttāṃ ṣaḍāyatām
lalāṭaṃ śravaṇe caiva nayanadvitayaṃ tathā
pṛthūny etāni śasyante dhenūnāṃ pañca sūribhiḥ
maṇḍūkasyaivam ucchūne . . yasyāḥ ṣaḍāyatām
ṣaḍāyatāṃ supārśvoruṃ tripṛthuṃ pañca saṃvṛtām
maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasam aninditām
suvāladhiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām
puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so 'bhivīkṣya tām
supuṣṭāṅgīṃ suyonikām
saṃbhṛtobhayapārśvorūṃ dīrghavālāṃ pṛthūdarām
dṛṣṭvā gṛṣṭim ṛṣer bhūpo
abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīm
abravīc ca bhṛśaṃ tuṣṭo viśvāmitro muniṃ tadā
arbudena gavāṃ brahman mama rājyena vā punaḥ
nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune
vasiṣṭha uvāca
devatātithipitrartham ājyārthaṃ ca payasvinī
adeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha
viśvāmitra uvāca
kṣatriyo 'haṃ bhavān vipras tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ
brāhmaṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu
ratnaṃ hi bhagavann etad ratnahārī ca pārthivaḥ
arbudena gavāṃ yas tvaṃ na dadāsi mamepsitām
svadharmaṃ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām
kṣatriyo 'smi na vipro 'haṃ bāhuvīryo 'smi dharmataḥ
tasmād bhujabalenemāṃ hariṣyāmīha paśyataḥ
atra havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca
āyattam agnihotraṃ ca ātithyaṃ ca na saṃśayaḥ
bahunā kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm
vasiṣṭha uvāca
balasthaś cāsi rājā ca bāhuvīryaś ca kṣatriyaḥ
yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru tvaṃ mā vicāraya
ratnadvayaṃ brāhmaṇasya nāpahāryaṃ nṛpair bhuvi
agnihotrī ca gauḥ patnī prajāraṇir anuttamā
gandharva uvāca
evam uktas tadā pārtha viśvāmitro balād iva
haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām
sā tadā hriyamāṇā ca viśvāmitrabalair balāt
kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatas tataḥ
hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī
āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī
bhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāt tataḥ
balāni teṣāṃ nirdhūya chitvā pāśanibandhanam
āśramān naiva gacchantī humbhārāvair nanāda ca
vasiṣṭha uvāca
śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ
balād dhriyasi me nandi kṣamāvān brāhmaṇo hy aham
viśvāmitreṇa nandini | kiṃ kartavyaṃ mayā tatra
athaināṃ nandinīṃ bhūyo viśvāmitrasya sainikāḥ
sarvataḥ samakālyanta kaśāpāṣāṇapāṇayaḥ
gandharva uvāca
sā tu teṣāṃ balān nandī balānāṃ bharatarṣabha
viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat
gaur uvāca
pāṣāṇadaṇḍābhihatāṃ krandantīṃ mām anāthavat
upekṣase kathaṃ brahman bhaktāṃ pādābjasevinīm
viśvāmitrabalair ghorair bhagavan kim upekṣase
gandharva uvāca
evaṃ tasyāṃ tadā partha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ
na cukṣubhe na dhairyāc ca vicacāla dhṛtavrataḥ
vasiṣṭha uvāca
kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam
kṣamā māṃ bhajate tasmād gamyatāṃ yadi rocate
gaur uvāca
kiṃ nu tyaktāsmi bhagavan yad evaṃ māṃ prabhāṣase
atyaktāhaṃ tvayā brahman na śakyā nayituṃ balāt
vasiṣṭha uvāca
na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate
dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsas te hriyate balāt
yena kenāpy upāyena tvayā vatso nivāryatām
gandharva uvāca
sthīyatām iti tac chrutvā vasiṣṭhasya payasvinī
ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau ghoradarśanā
krodharaktekṣaṇā sā gaur hambhāravaghanasvanā
viśvāmitrasya tat sainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ
kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatas tataḥ
krodhadīptekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādadhe
āditya iva madhyāhne krodhadīptavapur babhau
aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhur vāladhito mahat
asṛjat pahlavān pucchāc chakṛtaḥ śabarāñ śakān
yonideśāc ca yavanāñ chakṛddeśāc chakāṃs tathā
mūtrataś cāsṛjac cāpi yavanān krodhamūrcchitā
barbarāṃś caiva pārśvataḥ
prāṇataḥ prāsṛjac ceyaṃ
puṇḍrān kirātān dramiḍān siṃhalān barbarāṃs tathā
cibukāṃś ca pulindāṃś ca cīnān hūṇān sakeralān
tathaiva daradān mlecchān phenataḥ sā sasarja ha
tair visṛṣṭair mahat sainyaṃ nānāmlecchagaṇais tadā
nānāvaraṇasaṃchannair nānāyudhadharais tathā
avākīryata saṃrabdhair viśvāmitrasya paśyataḥ
ekaikaś ca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhir vṛtaḥ
astravarṣeṇa mahatā kālyamānaṃ balaṃ tataḥ
prabhagnaṃ sarvatas trastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ
tasya tac caturaṅgaṃ vai balaṃ paramaduḥsaham
prabhagnaṃ sarvato ghoraṃ payasvinyā vivarjitam
na ca prāṇair viyujyanta ke cit te sainikās tadā
viśvāmitrasya saṃkruddhair vāsiṣṭhair bharatarṣabha
sā gaus tat sakalaṃ sainyaṃ kālayām āsa dūrataḥ
viśvāmitrasya sainyaṃ tu kālyamānaṃ triyojanam
krośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata
viśvāmitras tato dṛṣṭvā krodhāviṣṭaḥ sa rodasī
vavarṣa śaravarṣāṇi vasiṣṭhe munisattame
ghorarūpāṃś ca nārācān kṣurān bhallān mahāmuniḥ
viśvāmitraprayuktāṃs tān vaiṇavena vyamocayat
vasiṣṭhasya tadā dṛṣṭvā karmakauśalam āhave
viśvāmitro 'pi kopena bhūyaḥ śatrunipātanaḥ
divyāstravarṣaṃ tasmai sa prāhiṇon munaye ruṣā
āgneyaṃ vāruṇaṃ caindraṃ yāmyaṃ vāyavyam eva ca
visasarja mahābhāge vasiṣṭhe brahmaṇaḥ sute
astrāṇi sarvato jvālā visṛjantaḥ prapedire
yugāntasamaye ghorāḥ pataṃgasyeva raśmayaḥ
vasiṣṭho 'pi mahātejā brahmaśaktiprayuktayā
yaṣṭyā nivārayām āsa sarvāṇy astrāṇi sa smayan
tatas te bhasmasād bhūtāḥ patanti sma mahītale
apohya divyāny astrāṇi vasiṣṭho vākyam abravīt
nirjito 'si mahārāja durātman gādhinandana
yadi te 'sti paraṃ śauryaṃ tad darśaya mayi sthite
viśvāmitras tathā cokto vasiṣṭhena narādhipaḥ
novāca kiṃ cid vrīḍāḍhyo vidrāvitamahābalaḥ
dṛṣṭvā tan mahad āścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadā
viśvāmitraḥ kṣatrabhāvān nirviṇṇo vākyam abravīt
dhig balaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam
balābalaṃ viniścitya tapa eva paraṃ balam
sa rājyaṃ sphītam utsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyam
bhogāṃś ca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasy eva mano dadhe
sa gatvā tapasā siddhiṃ lokān viṣṭabhya tejasā
tatāpa sarvān dīptaujā brāhmaṇatvam avāpa ca
apibac ca sutaṃ somam indreṇa saha kauśikaḥ
evaṃvīryas tu rājarṣir viprarṣiḥ saṃbabhūva ha
arjunaḥ
ṛṣyos tu yatkṛte vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ
babhūva gandharvapate brūhi tat sarvam eva ca
māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya brāhmaṇyaṃ brahmatejasaḥ
viśvāmitrasya ca tathā kṣatriyasya mahātmanaḥ
na śṛṇvānas tv ahaṃ tṛptim upagacchāmi khecara
ākhyāhi gandharvapate vicitrāṇīha bhāṣase
māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya viśvāmitrasya bhāṣase
gandharva uvāca
kalmāṣapāda ity asmiṃl loke rājā babhūva ha
ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśo bhuvi
nāsti tatra mahārāja vaiśvānarasamadyuteḥ
sa kadā cid vanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt
mṛgān vidhyan varāhāṃś ca cacāra ripumardanaḥ
tasmin vane mahāghore khaḍgāṃś ca bahuśo 'hanat
hatvā ca suciraṃ śrānto rājā nivavṛte tataḥ
akāmayat taṃ yājyārthe viśvāmitraḥ pratāpavān
sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭham ṛṣisattamam
tṛṣārtaś ca kṣudhārtaś ca ekāyanagataḥ pathi
apaśyad ajitaḥ saṃkhye muniṃ pratimukhāgatam
śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulanandanam
jyeṣṭhaṃ putraśatāt putraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
apagaccha patho 'smākam ity evaṃ pārthivo 'bravīt
tathā ṛṣir uvācainaṃ sāntvayañ ślakṣṇayā girā
mama panthā mahārāja dharma eṣa sanātanaḥ
rājñā sarveṣu dharmeṣu deyaḥ panthā dvijātaye
evaṃ parasparaṃ tau tu patho 'rthaṃ vākyam ūcatuḥ
apasarpāpasarpeti vāguttaram akurvatām
ṛṣis tu nāpacakrāma tasmin dharmapathe sthitaḥ
nāpi rājā muner mānāt krodhāc cāpi jagāma ha
amuñcantaṃ tu panthānaṃ tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ
jaghāna kaśayā mohāt tadā rākṣasavan munim
kaśāprahārābhihatas tataḥ sa munisattamaḥ
taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ
haṃsi rākṣasavad yasmād rājāpasada tāpasam
tasmāt tvam adya prabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi
manuṣyapiśite saktaś cariṣyasi mahīm imām
gaccha rājādhamety uktaḥ śaktinā vīryaśaktinā
tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ
vairam āsīt tadā taṃ tu viśvāmitro 'nvapadyata
tayor vivadator evaṃ samīpam upacakrame
ṛṣir ugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān
tataḥ sa bubudhe paścāt tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ
ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭham iva tejasā
antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitro 'pi bhārata
tāv ubhāv upacakrāma cikīrṣann ātmanaḥ priyam
sa tu śaptas tadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ
tasthau tatra ca rājā tu saviṣādo babhūva ha
śāpānto dvādaśe varṣe tava rājan bhaviṣyati
uktas tu śaktriṇā rājā sa tu tatraiva saṃsthitaḥ
jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitum arhayan
tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandana
viśvāmitras tato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati
sa śāpāt tasya viprarṣer viśvāmitrasya cājñayā
rākṣasaḥ kiṃkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā
rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sa munis tadā
viśvāmitro 'py apakrāmat tasmād deśād ariṃdama
tataḥ sa nṛpatir vidvān rakṣann ātmānam ātmanā
balavat pīḍyamāno 'pi rakṣasāntargatena ha
dadarśa taṃ dvijaḥ kaś cid rājānaṃ prasthitaṃ punaḥ
yayāce kṣudhitaś cainaṃ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā
tam uvācātha rājarṣir dvijaṃ mitrasahas tadā
āssva brahmaṃs tvam atraiva muhūrtam iti sāntvayan
nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam
ity uktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ
antargataṃ tu tad rājñas tadā brāhmaṇabhāṣitam
so 'ntaḥpuraṃ praviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ
tato rājā parikramya yathākāmaṃ yathāsukham
nivṛtto 'ntaḥpuraṃ pārtha praviveśa mahāmanāḥ
tato 'rdharātra utthāya sūdam ānāyya satvaram
uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam
gacchāmuṣminn asau deśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate
annārthī tvaṃ tam annena samāṃsenopapādaya
evam uktas tadā sūdaḥ so 'nāsādyāmiṣaṃ kva cit
nivedayām āsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ
rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdam āha gatavyathaḥ
apy enaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ
tathety uktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām
gatvā jahāra tvarito naramāṃsam apetabhīḥ
sa tat saṃskṛtya vidhivad annopahitam āśu vai
tasmai prādād brāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine
sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥ
abhojyam idam ity āha krodhaparyākulekṣaṇaḥ
yasmād abhojyam annaṃ me dadāti sa narādhipaḥ
tasmāt tasyaiva mūḍhasya bhaviṣyaty atra lolupā
sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purā
udvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīm imām
dvir anuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavān abhūt
rakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaś cābhavat tadā
tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rākṣasopahatendriyaḥ
uvāca śaktiṃ taṃ dṛṣṭvā nacirād iva bhārata
yasmād asadṛśaḥ śāpaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mayi
tasmāt tvattaḥ pravartiṣye khādituṃ mānuṣān aham
evam uktvā tataḥ sadyas taṃ prāṇair viprayujya saḥ
śaktinaṃ bhakṣayām āsa vyāghraḥ paśum ivepsitam
śaktinaṃ tu hataṃ dṛṣṭvā viśvāmitras tataḥ punaḥ
vasiṣṭhasyaiva putreṣu tad rakṣaḥ saṃdideśa ha
sa tāñ śatāvarān putrān vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
bhakṣayām āsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgān iva
vasiṣṭho ghātitāñ śrutvā viśvāmitreṇa tān sutān
dhārayām āsa taṃ śokaṃ mahādrir iva medinīm
cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ
na tv eva kuśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ
sa merukūṭād ātmānaṃ mumoca bhagavān ṛṣiḥ
śiras tasya śilāyāṃ ca tūlarāśāv ivāpatat
na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava
tadāgnim iddhvā bhagavān saṃviveśa mahāvane
taṃ tadā susamiddho 'pi na dadāha hutāśanaḥ
dīpyamāno 'py amitraghna śīto 'gnir abhavat tataḥ
sa samudram abhipretya śokāviṣṭo mahāmuniḥ
baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadambhasi
sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ
na mamāra tadā vipraḥ kathaṃ cit saṃśitavrataḥ
jagāma sa tataḥ khinnaḥ punar evāśramaṃ prati
gandharva uvāca
tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutair muniḥ
nirjagāma suduḥkhārtaḥ punar evāśramāt tataḥ
so 'paśyat saritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā
vṛkṣān bahuvidhān pārtha vahantīṃ tīrajān bahūn
atha cintāṃ samāpede punaḥ pauravanandana
ambhasy asyā nimajjeyam iti duḥkhasamanvitaḥ
tataḥ pāśais tadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ
tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ
atha chittvā nadī pāśāṃs tasyāribalamardana
samasthaṃ tam ṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat
uttatāra tataḥ pāśair vimuktaḥ sa mahān ṛṣiḥ
vipāśeti ca nāmāsyā nadyāś cakre mahān ṛṣiḥ
sā vipāśeti vikhyātā nadī lokeṣu bhārata
ṛṣes tasya naravyāghra vacanāt tasya dhīmataḥ
uttīrya ca tato rājan duḥkhito bhagavān ṛṣiḥ
śoke buddhiṃ tataś cakre na caikatra vyatiṣṭhata
so 'gacchat parvatāṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca
tataḥ sa punar evarṣir nadīṃ haimavatīṃ tadā
caṇḍagrāhavatīṃ dṛṣṭvā tasyāḥ srotasy avāpatat
majjayām āsa śokārto maraṇe kṛtaniścayaḥ
sā tam agnisamaṃ vipram anucintya saridvarā
śatadhā vidrutā yasmāc chatadrur iti viśrutā
tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpy ātmānam ātmanā
martuṃ na śakyam ity uktvā punar evāśramaṃ yayau
sa gatvā vividhāñ śailān deśān bahuvidhāṃs tathā
vadhvādṛśyantyānugata āśramābhimukho vrajan
atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam
pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaiḥ ṣaḍbhir aṅgair alaṃkṛtam
anuvrajati ko nv eṣa mām ity eva ca so 'bravīt
ahaṃ tv adṛśyatī nāmnā taṃ snuṣā pratyabhāṣata
śakter bhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinī
vasiṣṭha uvāca
putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ
purā sāṅgasya vedasya śakter iva mayā śrutaḥ
adṛśyanty uvāca
ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śakter garbhaḥ sutasya te
samā dvādaśa tasyeha vedān abhyasato mune
gandharva uvāca
evam uktas tato hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ
asti saṃtānam ity uktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata
tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha
kalmāṣapādam āsīnaṃ dadarśa vijane vane
sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata
āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tataḥ sma tam
adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇam agrataḥ
bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭham idam abravīt
asau mṛtyur ivogreṇa daṇḍena bhagavann itaḥ
pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso 'bhyeti bhīṣaṇaḥ
taṃ nivārayituṃ śakto nānyo 'sti bhuvi kaś cana
tvad ṛte 'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara
trāhi māṃ bhagavan pāpād asmād dāruṇadarśanāt
rakṣo attum iha hy āvāṃ nūnam etac cikīrṣati
vasiṣṭha uvāca
mā bhaiḥ putri na bhetavyaṃ rakṣasas te kathaṃ cana
naitad rakṣo bhayaṃ yasmāt paśyasi tvam upasthitam
rājā kalmāṣapādo 'yaṃ vīryavān prathito bhuvi
sa eṣo 'smin vanoddeśe nivasaty atibhīṣaṇaḥ
gandharva uvāca
tam āpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ
vārayām āsa tejasvī huṃkareṇaiva bhārata
mantrapūtena ca punaḥ sa tam abhyukṣya vāriṇā
mokṣayām āsa vai ghorād rākṣasād rājasattamam
sa hi dvādaśa varṣāṇi vasiṣṭhasyaiva tejasā
grasta āsīd gṛheṇeva parvakāle divākaraḥ
rakṣasā vipramukto 'tha sa nṛpas tad vanaṃ mahat
tejasā rañjayām āsa saṃdhyābhram iva bhāskaraḥ
pratilabhya tataḥ saṃjñām abhivādya kṛtāñjaliḥ
uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭham ṛṣisattamam
saudāso 'haṃ mahābhāga yājyas te dvijasattama
asmin kāle yad iṣṭaṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te
vasiṣṭha uvāca
vṛttam etad yathākālaṃ gaccha rājyaṃ praśādhi tat
brāhmaṇāṃś ca manuṣyendra māvamaṃsthāḥ kadā cana
rājovāca
nāvamaṃsyāmy ahaṃ brahman kadā cid brāhmaṇarṣabhān
tvan nideśe sthitaḥ śaśvat pujayiṣyāmy ahaṃ dvijān
ikṣvākūṇāṃ tu yenāham anṛṇaḥ syāṃ dvijottama
tat tvattaḥ prāptum icchāmi varaṃ vedavidāṃ vara
apatyāyepsitāṃ mahyaṃ mahiṣīṃ gantum arhasi
śīlarūpaguṇopetām ikṣvākukulavṛddhaye
gandharva uvāca
dadānīty eva taṃ tatra rājānaṃ pratyuvāca ha
vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasaṃdho dvijottamaḥ
tataḥ pratiyayau kāle vasiṣṭhasahito 'nagha
khyātaṃ puravaraṃ lokeṣv ayodhyāṃ manujeśvaraḥ
taṃ prajāḥ pratimodantyaḥ sarvāḥ pratyudyayus tadā
vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvaram
acirāt sa manuṣyendro nagarīṃ puṇyakarmaṇām
viveśa sahitas tena vasiṣṭhena mahātmanā
dadṛśus taṃ tato rājann ayodhyāvāsino janāḥ
puṣyeṇa sahitaṃ kāle divākaram ivoditam
sa hi tāṃ pūrayām āsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ
ayodhyāṃ vyoma śītāṃśuḥ śaratkāla ivoditaḥ
saṃsiktamṛṣṭapanthānaṃ patākocchrayabhūṣitam
manaḥ prahlādayām āsā tasya tat puram uttamam
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana
aśobhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī
tataḥ praviṣṭe rājendre tasmin rājani tāṃ purīm
tasya rājño ''jñayā devī vasiṣṭham upacakrame
ṛtāv atha maharṣiḥ sa saṃbabhūva tayā saha
devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ
atha tasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ
rājñābhivāditas tena jagāma punar āśramam
dīrghakāladhṛtaṃ garbhaṃ suṣāva na tu taṃ yadā
sātha devy aśmanā kukṣiṃ nirbibheda tadā svakam
dvādaśe 'tha tato varṣe sa jajñe manujarṣabha
aśmako nāma rājarṣiḥ potanaṃ yo nyaveśayat
gandharva uvāca
āśramasthā tataḥ putram adṛśyantī vyajāyata
śakteḥ kulakaraṃ rājan dvitīyam iva śaktinam
jātakarmādikās tasya kriyāḥ sa munipuṃgavaḥ
pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavān svayam
parāsuś ca yatas tena vasiṣṭhaḥ sthāpitas tadā
garbhasthena tato loke parāśara iti smṛtaḥ
amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tadā
janmaprabhṛti tasmiṃś ca pitarīva vyavartata
sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ pratyabhāṣata
mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ paraṃtapa
tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tan madhuraṃ vacaḥ
adṛśyanty aśrupūrṇākṣī śṛṇvantī tam uvāca ha
mā tāta tāta tāteti na te tāto mahāmuniḥ
rakṣasā bhakṣitas tāta tava tāto vanāntare
manyase yaṃ tu tāteti naiṣa tātas tavānagha
āryas tv eṣa pitā tasya pitus tava mahātmanaḥ
sa evam ukto duḥkhārtaḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ
sarvalokavināśāya matiṃ cakre mahāmanāḥ
taṃ tathā niścitātmānaṃ mahātmānaṃ mahātapāḥ
ṛṣir brahmavidāṃ śreṣṭho maitrāvaruṇir antyadhīḥ
vasiṣṭho vārayām āsa hetunā yena tac chṛṇu
vasiṣṭha uvāca
kṛtavīrya iti khyāto babhūva nṛpatiḥ kṣitau
yājyo vedavidāṃ loke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ
sa tān agrabhujas tāta dhānyena ca dhanena ca
somānte tarpayām āsa vipulena viśāṃ patiḥ
tasmin nṛpatiśārdūle svaryāte 'tha kadā cana
babhūva tatkuleyānāṃ dravyakāryam upasthitam
te bhṛgūṇāṃ dhanaṃ jñātvā rājānaḥ sarva eva ha
yāciṣṇavo 'bhijagmus tāṃs tāta bhārgavasattamān
bhūmau tu nidadhuḥ ke cid bhṛgavo dhanam akṣayam
daduḥ ke cid dvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam
bhṛgavas tu daduḥ ke cit teṣāṃ vittaṃ yathepsitam
kṣatriyāṇāṃ tadā tāta kāraṇāntaradarśanāt
tato mahītalaṃ tāta kṣatriyeṇa yadṛcchayā
khanatādhigataṃ vittaṃ kena cid bhṛguveśmani
tad vittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ
avamanya tataḥ kopād bhṛgūṃs tāñ śaraṇāgatān
nijaghnus te maheṣvāsāḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ
ā garbhād anukṛntantaś ceruś caiva vasuṃdharām
tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣv evaṃ bhayāt tadā
bhṛgupatnyo giriṃ tāta himavantaṃ prapedire
tāsām anyatamā garbhaṃ bhayād dādhāra taijasam
ūruṇaikena vāmorūr bhartuḥ kulavivṛddhaye
tadgarbham upalabhyāśu brāhmaṇī yā bhayārditā
gatvaikā kathayām āsa kṣatriyāṇām upahvare
tatas te kṣatriyā jagmus taṃ garbhaṃ hantum udyatāḥ
dadṛśur brāhmaṇīṃ tāṃ te dīpyamānāṃ svatejasā
atha garbhaḥ sa bhittvoruṃ brāhmaṇyā nirjagāma ha
muṣṇan dṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ
tataś cakṣurviyuktās te giridurgeṣu babhramuḥ
tatas te moghasaṃkalpā bhayārtāḥ kṣatriyarṣabhāḥ
brahmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmur dṛṣṭyarthaṃ tām aninditām
ūcuś caināṃ mahābhāgāṃ kṣatriyās te vicetasaḥ
jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ
bhagavatyāḥ prasādena gacchet kṣatraṃ sacakṣuṣam
upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ
saputrā tvaṃ prasādaṃ naḥ sarveṣāṃ kartum arhasi
punar dṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātum arhasi
brāhmaṇy uvāca
nāhaṃ gṛhṇāmi vas tāta dṛṣṭīr nāsti ruṣānvitā
ayaṃ tu bhārgavo nūnam ūrujaḥ kupito 'dya vaḥ
tena cakṣūṃṣi vas tāta nūnaṃ kopān mahātmanā
smaratā nihatān bandhūn ādattāni na saṃśayaḥ
garbhān api yadā yūyaṃ bhṛgūṇāṃ ghnata putrakāḥ
tadāyam ūruṇā garbho mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ
ṣaḍaṅgaś cākhilo veda imaṃ garbhastham eva hi
viveśa bhṛguvaṃśasya bhūyaḥ priyacikīrṣayā
so 'yaṃ pitṛvadhān nūnaṃ krodhād vo hantum icchati
tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ
tam imaṃ tāta yācadhvam aurvaṃ mama sutottamam
ayaṃ vaḥ praṇipātena tuṣṭo dṛṣṭīr vimokṣyati
gandharva uvāca
evam uktās tataḥ sarve rājānas te tam ūrujam
ūcuḥ prasīdeti tadā prasādaṃ ca cakāra saḥ
anenaiva ca vikhyāto nāmnā lokeṣu sattamaḥ
sa aurva iti viprarṣir ūruṃ bhittvā vyajāyata
cakṣūṃṣi pratilabhyātha pratijagmus tato nṛpāḥ
bhārgavas tu munir mene sarvalokaparābhavam
sa cakre tāta lokānāṃ vināśāya mahāmanāḥ
sarveṣām eva kārtsnyena manaḥ pravaṇam ātmanaḥ
icchann apacitiṃ kartuṃ bhṛgūṇāṃ bhṛgusattamaḥ
sarvalokavināśāya tapasā mahataidhitaḥ
tāpayām āsa lokān sa sadevāsuramānuṣān
tapasogreṇa mahatā nandayiṣyan pitāmahān
tatas taṃ pitaras tāta vijñāya bhṛgusattamam
pitṛlokād upāgamya sarva ūcur idaṃ vacaḥ
aurva dṛṣṭaḥ prabhāvas te tapasograsya putraka
prasādaṃ kuru lokānāṃ niyaccha krodham ātmanaḥ
nānīśair hi tadā tāta bhṛgubhir bhāvitātmabhiḥ
vadho 'bhyupekṣitaḥ sarvaiḥ kṣatriyāṇāṃ vihiṃsatām
āyuṣā hi prakṛṣṭena yadā naḥ kheda āviśat
tadāsmābhir vadhas tāta kṣatriyair īpsitaḥ svayam
nikhātaṃ tad dhi vai vittaṃ kena cid bhṛguveśmani
vairāyaiva tadā nyastaṃ kṣatriyān kopayiṣṇubhiḥ
kiṃ hi vittena naḥ kāryaṃ svargepsūnāṃ dvijarṣabha
yad asmākaṃ dhanādhyakṣaḥ prabhūtaṃ dhanam āharat
yadā tu mṛtyur ādātuṃ na naḥ śaknoti sarvaśaḥ
tadāsmābhir ayaṃ dṛṣṭa upāyas tāta saṃmataḥ
ātmahā ca pumāṃs tāta na lokāṃl labhate śubhān
tato 'smābhiḥ samīkṣyaivaṃ nātmanātmā vināśitaḥ
etasya parihārārthaṃ tvaṃ tu dharmaṃ samācara
na caitan naḥ priyaṃ tāta yad idaṃ kartum icchasi
niyacchedaṃ manaḥ pāpāt sarvalokaparābhavāt
na hi naḥ kṣatriyāḥ ke cin na lokāḥ sapta putraka
dūṣayanti tapas tejaḥ krodham utpatitaṃ jahi
aurva uvāca
uktavān asmi yāṃ krodhāt pratijñāṃ pitaras tadā
sarvalokavināśāya na sā me vitathā bhavet
vṛthāroṣapratijño hi nāhaṃ jīvitum utsahe
anistīrṇo hi māṃ roṣo dahed agnir ivāraṇim
yo hi kāraṇataḥ krodhaṃ saṃjātaṃ kṣantum arhati
nālaṃ sa manujaḥ samyak trivargaṃ parirakṣitum
aśiṣṭānāṃ niyantā hi śiṣṭānāṃ parirakṣatā
sthāne roṣaḥ prayuktaḥ syān nṛpaiḥ svargajigīṣubhiḥ
aśrauṣam aham ūrustho garbhaśayyāgatas tadā
ārāvaṃ mātṛvargasya bhṛgūṇāṃ kṣatriyair vadhe
sāmarair hi yadā lokair bhṛgūṇāṃ kṣatriyādhamaiḥ
āgarbhotsādanaṃ kṣāntaṃ tadā māṃ manyur āviṣat
āpūrṇakośāḥ kila me mātaraḥ pitaras tathā
bhayāt sarveṣu lokeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇam
tān bhṛgūṇāṃ tadā dārān kaś cin nābhyavapadyata
yadā tadā dadhāreyam ūruṇaikena māṃ śubhā
pratiṣeddhā hi pāpasya yadā lokeṣu vidyate
tadā sarveṣu lokeṣu pāpakṛn nopapadyate
yadā tu pratiṣeddhāraṃ pāpo na labhate kva cit
tiṣṭhanti bahavo loke tadā pāpeṣu karmasu
jānann api ca yaḥ pāpaṃ śaktimān na niyacchati
īśaḥ san so 'pi tenaiva karmaṇā saṃprayujyate
rājabhiś ceśvaraiś caiva yadi vai pitaro mama
śaktair na śakitā trātum iṣṭaṃ matveha jīvitam
ata eṣām ahaṃ kruddho lokānām īśvaro 'dya san
bhavatāṃ tu vaco nāham alaṃ samativartitum
mama cāpi bhaved etad īśvarasya sato mahat
upekṣamāṇasya punar lokānāṃ kilbiṣād bhayam
yaś cāyaṃ manyujo me 'gnir lokān ādātum icchati
dahed eṣa ca mām eva nigṛhītaḥ svatejasā
bhavatāṃ ca vijānāmi sarvalokahitepsutām
tasmād vidadhvaṃ yac chreyo lokānāṃ mama ceśvarāḥ
pitara ūcuḥ
ya eṣa manyujas te 'gnir lokān ādātum icchati
apsu taṃ muñca bhadraṃ te lokā hy apsu pratiṣṭhitāḥ
kuru tāta vaco 'smākaṃ mā lokān hiṃsi cādhunā
āpomayāḥ sarvarasāḥ sarvam āpomayaṃ jagat
tasmād apsu vimuñcemaṃ krodhāgniṃ dvijasattama
ayaṃ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahodadhau
manyujo 'gnir dahann āpo lokā hy āpomayāḥ smṛtāḥ
evaṃ pratijñā satyeyaṃ tavānagha bhaviṣyati
na caiva sāmarā lokā gamiṣyanti parābhavam
vasiṣṭha uvāca
tatas taṃ krodhajaṃ tāta aurvo 'gniṃ varuṇālaye
utsasarja sa caivāpa upayuṅkte mahodadhau
mahad dhayaśiro bhūtvā yat tad vedavido viduḥ
tam agnim udgiran vaktrāt pibaty āpo mahodadhau
tasmāt tvam api bhadraṃ te na lokān hantum arhasi
parāśara parān dharmāñ jānañ jñānavatāṃ vara
gandharva uvāca
evam uktaḥ sa viprarṣir vasiṣṭhena mahātmanā
nyayacchad ātmanaḥ kopaṃ sarvalokaparābhavāt
īje ca sa mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ
ṛṣī rākṣasasatreṇa śākteyo 'tha parāśaraḥ
tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca rākṣasān sa mahāmuniḥ
dadāha vitate yajñe śakter vadham anusmaran
na hi taṃ vārayām āsa vasiṣṭho rakṣasāṃ vadhāt
dvitīyām asya mā bhāṅkṣaṃ pratijñām iti niścayāt
trayāṇāṃ pāvakānāṃ sa satre tasmin mahāmuniḥ
āsīt purastād dīptānāṃ caturtha iva pāvakaḥ
tena yajñena śubhreṇa hūyamānena yuktitaḥ
tad vidīpitam ākāśaṃ sūryeṇeva ghanātyaye
taṃ vasiṣṭhādayaḥ sarve munayas tatra menire
tejasā divi dīpyantaṃ dvitīyam iva bhāskaram
tataḥ paramaduṣprāpam anyair ṛṣir udāradhīḥ
samāpipayiṣuḥ satraṃ tam atriḥ samupāgamat
tathā pulastyaḥ pulahaḥ kratuś caiva mahākratum
upājagmur amitraghna rakṣasāṃ jīvitepsayā
pulastyas tu vadhāt teṣāṃ rakṣasāṃ bharatarṣabha
uvācedaṃ vacaḥ pārtha parāśaram ariṃdamam
kaccit tātāpavighnaṃ te kaccin nandasi putraka
ajānatām adoṣāṇāṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ vadhāt
prajocchedam imaṃ mahyaṃ sarvaṃ somapasattama
naiṣa tāta dvijātīnāṃ dharmo dṛṣṭas tapasvinām
śama eva paro dharmas tam ācara parāśara
adharmiṣṭhaṃ variṣṭhaḥ san kuruṣe tvaṃ parāśara
śaktinaṃ cāpi dharmajña nātikrāntum ihārhasi
prajānāṃ ca mamocchedaṃ na caivaṃ kartum arhasi
śāpād dhi śakter vāsiṣṭha tat tāvad upapāditam
ātmajena saroṣeṇa śaktir nīta ito divam
na hi taṃ rākṣasaḥ kaś cic chakto bhakṣayituṃ mune
ātmanaivātmanas tena sṛṣṭo mṛtyus tadābhavat
nimittabhūtas tatrāsīd viśvāmitraḥ parāśara
vāsiṣṭhā bhakṣitāś cāsan kauśikotsṛṣṭarakṣasā
śāpaṃ na kurvanti tadā vākśastrā yat parāyaṇam
kṣamāvanto 'dahan dehaṃ deham anyaṃ vrajanti hi
rājā kalmāṣapādaś ca divam āroḍhum icchati
ye ca śaktyavarāḥ putrā vasiṣṭhasya mahāmuneḥ
te ca sarve mudā yuktā modante sahitāḥ suraiḥ
sarvam etad vasiṣṭhasya viditaṃ vai mahāmune
rakṣasāṃ ca samuccheda eṣa tāta tapasvinām
nimittabhūtas tvaṃ cātra kratau vāsiṣṭhanandana
sa satraṃ muñca bhadraṃ te samāptam idam astu te
evam uktaḥ pulastyena vasiṣṭhena ca dhīmatā
tadā samāpayām āsa satraṃ śāktiḥ parāśaraḥ
sarvarākṣasasatrāya saṃbhṛtaṃ pāvakaṃ muniḥ
uttare himavatpārśve utsasarja mahāvane
sa tatrādyāpi rakṣāṃsi vṛkṣān aśmāna eva ca
bhakṣayan dṛśyate vahniḥ sadā parvaṇi parvaṇi
gandharvaḥ
punaś caiva mahātejā viśvāmitrajighāṃsayā
agniṃ saṃbhṛtavān ghoraṃ śākteyaḥ sumahātapāḥ
vāsiṣṭhasaṃbhṛtaś cāgnir viśvāmitrahitaiṣiṇā
tejasā vahnitulyena grastaḥ skandena dhīmatā
arjuna uvāca
rājñā kalmāṣapādena gurau brahmavidāṃ vare
kāraṇaṃ kiṃ puraskṛtya bhāryā vai saṃniyojitā
jānatā ca paraṃ dharmaṃ lokyaṃ tena mahātmanā
agamyāgamanaṃ kasmād vasiṣṭhena mahātmanā
adharmiṣṭhaṃ vasiṣṭhena kṛtaṃ cāpi purā sakhe
tatra me saṃśayo jātaḥ kāryākāryaviniścaye
kṛtaṃ tena purā sarvaṃ vaktum arhasi pṛcchataḥ
gandharva uvāca
dhanaṃjaya nibodhedaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
vasiṣṭhaṃ prati durdharṣaṃ tathāmitrasahaṃ nṛpam
kathitaṃ te mayā pūrvaṃ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ
śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā
sa tu śāpavaśaṃ prāptaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ
nirjagāma purād rājā sahadāraḥ paraṃtapaḥ
araṇyaṃ nirjanaṃ gatvā sadāraḥ paricakrame
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāsattvasamākulam
nānāgulmalatācchannaṃ nānādrumasamāvṛtam
araṇyaṃ ghorasaṃnādaṃ śāpagrastaḥ paribhraman
sa kadā cit kṣudhāviṣṭo mṛgayan bhakṣam ātmanaḥ
dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṃś cid vananirjhare
brāhmaṇīṃ brāhmaṇaṃ caiva maithunāyopasaṃgatau
tau samīkṣya tu vitrastāv akṛtārthau pradhāvitau
tayoś ca dravator vipraṃ jagṛhe nṛpatir balāt
dṛṣṭvā gṛhītaṃ bhartāram atha brāhmaṇy abhāṣata
śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi suvrata
ādityavaṃśaprabhavas tvaṃ hi lokapariśrutaḥ
apramattaḥ sthito dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ
vaiṣṇavo 'si mahīpāla ravivaṃśavivardhana
yena tvayā purā viṣṇus toṣitaḥ śubhakarmaṇā
ātmanaṃ tṛṇavat kṛtvā jīvitaṃ haraye 'rpitam
tadāsi rakṣitas tvaṃ vai viṣṇunā prabhaviṣṇunā
śāpaṃ prāpto 'si durdharṣa na pāpaṃ kartum arhasi
ṛtukāle tu saṃprāpte bhartrāsmy adya samāgatā
akṛtārthā hy ahaṃ bhartrā prasavārthaś ca me mahān
prasīda nṛpatiśreṣṭha bhartā me 'yaṃ visṛjyatām
evaṃ vikrośamānāyās tasyāḥ sa sunṛśaṃsakṛt
bhartāraṃ bhakṣayām āsa vyāghro mṛgam ivepsitam
tasyāḥ krodhābhibhūtāyā yad aśru nyapatad bhuvi
so 'gniḥ samabhavad dīptas taṃ ca deśaṃ vyadīpayat
tataḥ sā śokasaṃtaptā bhartṛvyasanaduḥkhitā
kalmāṣapādaṃ rājarṣim aśapad brāhmaṇī ruṣā
yasmān mamākṛtārthāyās tvayā kṣudra nṛśaṃsavat
prekṣantyā bhakṣito me 'dya prabhur bhartā mahāyaśāḥ
tasmāt tvam api durbuddhe macchāpaparivikṣataḥ
patnīm ṛtāv anuprāpya sadyas tyakṣyasi jīvitam
tena prasādyamānā sā prasādam akarot tadā
yasya carṣer vasiṣṭhasya tvayā putrā vināśitāḥ
tena saṃgamya te bhāryā tanayaṃ janayiṣyati
sa te vaṃśakaraḥ putro bhaviṣyati nṛpādhama
evaṃ śaptvā tu rājānaṃ sā tam āṅgirasī śubhā
tasyaiva saṃnidhau dīptaṃ praviveśa hutāśanam
vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sarvam etad apaśyata
jñānayogena mahatā tapasā ca paraṃtapa
na cāpy atra mahābāho adharmaḥ pratipadyate
brāhmaṇo yad apatyaṃ hi prārthitaḥ saṃprayacchati
yadā tu kāmato gacchet paranārīṃ naro nṛpa
tadāsya paradāroktam adharmasya phalaṃ bhavet
apakalkas tu rājendra nistīryaitad dvijottamaḥ
nānyato bharataśreṣṭha sa hi lokagurur yataḥ
muktaśāpaś ca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ
ṛtukāle 'bhipatito madayantyā nivāritaḥ
na hi sasmāra nṛpatis taṃ śāpaṃ śāpamohitaḥ
devyāḥ so 'tha vacaḥ śrutvā sa tasyā nṛpasattamaḥ
taṃ ca śāpam anusmṛtya paryatapyad bhṛśaṃ tadā
etasmāt kāraṇād rājā vasiṣṭhaṃ saṃnyayojayat
svadāre bharataśreṣṭha śāpadoṣasamanvitaḥ
yadā kalmāṣapādas tu rākṣasatvam avāpa saḥ
tadā vasiṣṭhaḥ kuruṇā yajñārthe saṃvṛto 'bhavat
yadā kalmāṣapādas tu rākṣasatvaṃ visṛṣṭavān
tadā tenaiva rājñā tu vasiṣṭhaḥ saṃvṛto 'bhavat
evaṃ vasiṣṭho yuṣmākaṃ purodhāḥ saṃvṛto 'bhavat
arjuna uvāca
asmākam anurūpo vai yaḥ syād gandharva vedavit
purohitas tam ācakṣva sarvaṃ hi viditaṃ tava
gandharva uvāca
yavīyān devalasyaiṣa vane bhrātā tapasyati
dhaumya utkocake tīrthe taṃ vṛṇudhvaṃ yadīcchatha
vaiśaṃpāyana uvāca
tato 'rjuno 'stram āgneyaṃ pradadau tad yathāvidhi
gandharvāya tadā prīto vacanaṃ cedam abravīt
tvayy eva tāvat tiṣṭhantu hayā gandharvasattama
karmakāle grahīṣyāmi svasti te 'stv iti cābravīt
te 'nyonyam abhisaṃpūjya gandharvaḥ pāṇḍavāś ca ha
ramyād bhāgīrathīkacchād yathākāmaṃ pratasthire
tata utkocakaṃ tīrthaṃ gatvā dhaumyāśramaṃ tu te
taṃ vavruḥ pāṇḍavā dhaumyaṃ paurohityāya bhārata
tān dhaumyaḥ pratijagrāha sarvavedavidāṃ varaḥ
pādyena phalamūlena paurohityena caiva ha
te tadāśaṃsire labdhāṃ śriyaṃ rājyaṃ ca pāṇḍavāḥ
taṃ brāhmaṇaṃ puraskṛtya pāñcālyāś ca svayaṃvaram
mātṛṣaṣṭhās tu te tena guruṇā saṃgatās tadā
nāthavantam ivātmānaṃ menire bharatarṣabhāḥ
sa hi vedārthatattvajñas teṣāṃ gurur udāradhīḥ
tena dharmavidā pārthā yājyāḥ sarvavidā kṛtāḥ
vīrāṃs tu sa hi tān mene prāptarājyān svadharmataḥ
buddhivīryabalotsāhair yuktān devān ivāparān
kṛtasvastyayanās tena tatas te manujādhipāḥ
menire sahitā gantuṃ pāñcālyās taṃ svayaṃvaram
vedavic caiva vāgmī ca dhaumyaḥ śrīmān dvijottamaḥ
tejasā caiva buddhyā ca rūpeṇa yaśasā śriyā
mantraiś ca vividhair dhaumyas tulya āsīd bṛhaspateḥ
sa cāpi vipras tān mene svabhāvābhyadhikān bhuvi
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas te naraśārdūlā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
brahmarūpadharāḥ pārthā jaṭilā brahmacāriṇaḥ
prayayur draupadīṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam
te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ
brāhmaṇān dadṛśur mārge gacchataḥ sagaṇān bahūn
tān ūcur brāhmaṇā rājan pāṇḍavān brahmacāriṇaḥ
kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha
yudhiṣṭhira uvāca
āgatān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ
bhavanto hi vijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ
brāhmaṇā ūcuḥ
gacchatādyaiva pāñcālān drupadasya niveśanam
svayaṃvaro mahāṃs tatra bhavitā sumahādhanaḥ
ekasārthaṃ prayātāḥ smo vayam apy atra gāminaḥ
tatra hy adbhutasaṃkāśo bhavitā sumahotsavaḥ
yajñasenasya duhitā drupadasya mahātmanaḥ
vedīmadhyāt samutpannā padmapatranibhekṣaṇā
darśanīyānavadyāṅgī sukumārī manasvinī
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ
yo jātaḥ kavacī khaḍgī saśaraḥ saśarāsanaḥ
susamiddhe mahābāhuḥ pāvake pāvakaprabhaḥ
yasmin saṃjāyamāne ca vāg uvācāśarīriṇī
eṣa śiṣyaś ca mṛtyuś ca bharadvājasya jāyate
svasā tasyānavadyāṅgī draupadī tanumadhyamā
nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati
tāṃ yajñasenasya sutāṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām
gacchāmahe vayaṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam
rājāno rājaputrāś ca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ
svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno yatavratāḥ
taruṇā darśanīyāś ca nānādeśasamāgatāḥ
mahārathāḥ kṛtāstrāś ca samupaiṣyanti bhūmipāḥ
te tatra vividhān dāyān vijayārthaṃ nareśvarāḥ
pradāsyanti dhanaṃ gāś ca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ
pratigṛhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā caiva svayaṃvaram
anubhūyotsavaṃ caiva gamiṣyāmo yathepsitam
naṭā vaitālikāś caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ
niyodhakāś ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ
evaṃ kautūhalaṃ kṛtvā dṛṣṭvā ca pratigṛhya ca
sahāsmābhir mahātmānaḥ punaḥ pratinivartsyatha
darśanīyāṃś ca vaḥ sarvān devarūpān avasthitān
samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ varam
ayaṃ bhrātā tava śrīmān darśanīyo mahābhujaḥ
niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ bahu
āhariṣyann ayaṃ nūnaṃ prītiṃ vo vardhayiṣyati
yudhiṣṭhira uvāca
paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ devamahotsavam
bhavadbhiḥ sahitāḥ sarve kanyāyās taṃ svayaṃvaram
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktāḥ prayātās te pāṇḍavā janamejaya
rājñā dakṣiṇapāñcālān drupadenābhirakṣitān
tatas te taṃ mahātmānaṃ śuddhātmānam akalmaṣam
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan pathi dvaipāyanaṃ tadā
tasmai yathāvat satkāraṃ kṛtvā tena ca sāntvitāḥ
kathānte cābhyanujñātāḥ prayayur drupadakṣayam
paśyanto ramaṇīyāni vanāni ca sarāṃsi ca
tatra tatra vasantaś ca śanair jagmur mahārathāḥ
svādhyāyavantaḥ śucayo madhurāḥ priyavādinaḥ
ānupūrvyeṇa saṃprāptāḥ pāñcālān kurunandanāḥ
te tu dṛṣṭvā puraṃ tac ca skandhāvāraṃ ca pāṇḍavāḥ
kumbhakārasya śālāyāṃ niveśaṃ cakrire tadā
tatra bhaikṣaṃ samājahrur brāhmīṃ vṛttiṃ samāśritāḥ
tāṃś ca prāptāṃs tadā vīrāñ jajñire na narāḥ kva cit
yajñasenas tu pāñcālo bhīṣmadroṇakṛtāgasam
jñātvātmānaṃ tadārebhe trāṇāyātmakriyāṃ kṣamām
avāpya dhṛṣṭadyumnaṃ hi na sa droṇam acintayat
sutavairaprasaṅgāc ca bhīṣmād bhayam acintayat
kanyādānāt tu śaraṇaṃ so 'manyata mahīpatiḥ
jāmātur balasaṃyogān mene ha balavattaram
yajñasenasya kāmas tu pāṇḍavāya kirīṭine
kṛṣṇāṃ dadyām iti sadā na caitad vivṛṇoti saḥ
so 'nveṣamāṇaḥ kaunteyān pāñcālyo janamejaya
śaṃkareṇa varo dattaḥ prītena ca mahātmanā
sa niṣphalaḥ syān na tu me iti prāmāṇyam āgataḥ
mayā kartavyam adhunā duṣkaraṃ lakṣyavedhanam
iti niścitya manasā kāritaṃ lakṣyam uttamam
dṛḍhaṃ dhanur anāyamyaṃ kārayām āsa bhārata
vaiyyāghrapadyasograṃ vai sṛñjayasya mahīpateḥ
tad dhanuḥ kiṃdhuraṃ nāma devadattam upānayat
āyasī tasya jyā cāsīt pratibaddhā mahābalā
na tu jyāṃ prasahed anyāṃ tad dhanuḥpravaraṃ mahat
yantraṃ vaihāyasaṃ cāpi kārayām āsa kṛtrimam
tena yantreṇa sahitaṃ rājā lakṣyaṃ ca kāñcanam
drupada uvāca
idaṃ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā sajyenānena sāyakaiḥ
atītya lakṣyaṃ yo veddhā sa labdhā matsutām iti
vaiśaṃpāyana uvāca
iti sa drupado rājā sarvataḥ samaghoṣayat
tac chrutvā pārthivāḥ sarve samīyus tatra bhārata
ṛṣayaś ca mahātmānaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā
yādavā vāsudevena sārdham andhakavṛṣṇayaḥ
rājāno rājaputrāś ca yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ
nānājanapadādhīśā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ
manojñarūpalāvaṇyā mahendrasamavikramāḥ
krodhena cāgnisadṛśāḥ kṣamayā pṛthivīsamāḥ
sthairye merusamā dhīrāḥ sūryavaiśvānaropamāḥ
pṛthivyāṃ ye ca rājāna ṛṣayaś ca tapodhanāḥ
bālavṛddhān ṛte sarve mahīpālāḥ samāgatāḥ
trayastriṃśat surāḥ sarve vimānair vyomni niṣṭhitāḥ
duryodhanapurogāś ca sakarṇāḥ kuravo nṛpa
brāhmaṇāś ca mahābhāgā deśebhyaḥ samupāgaman
te 'bhyarcitā rājagaṇā drupadena mahātmanā
brāhmaṇair eva sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan
vaitālikā nartakāś ca sūtamāgadhabandinaḥ
upopaviṣṭā mañceṣu draṣṭukāmāḥ svayaṃvaram
tataḥ paurajanāḥ sarve sāgaroddhūtaniḥsvanāḥ
śiśumārapuraṃ prāpya nyaviśaṃs te ca pārthivāḥ
prāguttareṇa nagarād bhūmibhāge same śubhe
samājavāṭaḥ śuśubhe bhavanaiḥ sarvato vṛtaḥ
prākāraparikhopeto dvāratoraṇamaṇḍitaḥ
vitānena vicitreṇa sarvataḥ samavastṛtaḥ
tūryaughaśatasaṃkīrṇaḥ parārdhyāgurudhūpitaḥ
candanodakasiktaś ca mālyadāmaiś ca śobhitaḥ
kailāsaśikharaprakhyair nabhastalavilekhibhiḥ
sarvataḥ saṃvṛtair naddhaḥ prāsādaiḥ sukṛtocchritaiḥ
suvarṇajālasaṃvītair maṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ
sukhārohaṇasopānair mahāsanaparicchadaiḥ
agrāmyasamavacchannair agurūttamavāsitaiḥ
haṃsācchavarṇair bahubhir āyojanasugandhibhiḥ
asaṃbādhaśatadvāraiḥ śayanāsanaśobhitaiḥ
bahudhātupinaddhāṅgair himavacchikharair iva
tatra nānāprakāreṣu vimāneṣu svalaṃkṛtāḥ
spardhamānās tadānyonyaṃ niṣeduḥ sarvapārthivāḥ
tatropaviṣṭān dadṛśur mahāsattvaparākramān
rājasiṃhān mahābhāgān kṛṣṇāguruvibhūṣitān
mahāprasādān brahmaṇyān svarāṣṭraparirakṣiṇaḥ
priyān sarvasya lokasya sukṛtaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ
mañceṣu ca parārdhyeṣu paurajānapadā janāḥ
kṛṣṇādarśanatuṣṭyarthaṃ sarvataḥ samupāviśan
brāhmaṇais te ca sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan
ṛddhiṃ pāñcālarājasya paśyantas tām anuttamām
tataḥ samājo vavṛdhe sa rājan divasān bahūn
ratnapradānabahulaḥ śobhito naṭanartakaiḥ
vartamāne samāje tu ramaṇīye 'hni ṣoḍaśe
maitre muhūrte tat tasyā rājadārāḥ purāvidaḥ
putravatyaḥ suvasanāḥ pratikarmopacakramuḥ
svarṇapātraṃ ca kauśeyaṃ dūrvāsiddhyarthasaṃyutam
nidhāya tailaṃ snānārthaṃ ninyur bālā haripriyāḥ
lodhrakalkahṛtābhyaṅgatailaṃ kāleyacandanam
catuṣkābhimukhīṃ ninyur abhiṣekāya yoṣitaḥ
vaiḍūryamaṇipīṭheṣu niviṣṭāṃ draupadīṃ tadā
satūryaṃ snāpayāṃ cakruḥ svarṇakumbhasthitair jalaiḥ
tāṃ nivṛttābhiṣekāṃ ca dukūladvayadhāriṇīm
ninyur maṇistambhayutāṃ vedīṃ vai supariṣkṛtām
niveśya prāṅmukhīṃ hṛṣṭāṃ vismitākṣāḥ prasādhikāḥ
kenānukāraṇenemām ity anyonyaṃ vyalokayan
dhūpoṣmaṇā ca keśānām ārdrabhāvaṃ vyapohayan
babandhur asyā dhammillaṃ mālyaiḥ surabhigandhibhiḥ
dūrvāmadhūkaracitaṃ mālyaṃ tasyā daduḥ kare
cakruś ca kṛṣṇāgaruṇā patrabhaṅgaṃ kucadvaye
reje sā cakravākāṅkā svarṇadīrghasaridvarā
alakaiḥ kuṭilais tasyā mukhaṃ vikasitaṃ babhau
āsaktabhṛṅgaṃ kusumaṃ śaśibimbaṃ jigāya tat
kālāñjanaṃ nayanayor ācārārthaṃ samādadhuḥ
bhūṣaṇai ratnakhacitair alaṃcakrur yathocitam
mātā ca tasyāḥ pṛṣatī haritālamanaḥśilām
aṅgulībhyām upādāya tilakaṃ vidadhe mukhe
alaṃkṛtāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā yoṣito mudam āyayuḥ
mātā na mumude tasyāḥ patiḥ kīdṛg bhaviṣyati
sauvidallāḥ samāgamya drupadasyājñayā tataḥ
enām āropayām āsuḥ kariṇīṃ kuthabhūṣitām
tato 'vādyanta vādyāni maṅgalāni divi spṛśan
vilāsinījanaś cāpi pravaraṃ kariṇīśatam
māṅgalyagītaṃ gāyantyaḥ pārśvayor ubhayor yayuḥ
janāpaharaṇe yattāḥ pratihāryaḥ puro yayuḥ
kolāhalo mahān āsīt tasmin puravare tadā
dhṛṣṭadyumno yayāv agre hayam āruhya bhārata
drupado raṅgadeśe tu balena mahatā yutaḥ
tasthau vyūhya mahānīkaṃ pālitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ
tasyāṃ varāṅgyām āyantyāṃ mañcasthā nṛpasattamāḥ
tāṃ dṛṣṭvā manmathāviṣṭā vilāsān vidadhuḥ kila
kaś cid abhrāmayad bhūyaḥ kamalaṃ sumanoharam
lolapatraṃ calad bhṛṅgaṃ pariveṣṭitakesaram
kaś cid vilāsī galitaṃ lagnam aṅgadakoṭibhiḥ
prālambam akarod aṃse sācīkṛtamukhāmbujam
lilekha pīṭhaṃ pādena haimaṃ tiryaṅ mukhatviṣā
ketakīdalam anyo 'pi priyaṃ karṇavibhūṣaṇam
nakhāgraiḥ pāṭayām āsa kuśālekhaviśāradaiḥ
kaś cit kamalaśoṇena nakhena svastipāṇinā
ratnāṅgulīyaprabhayā vidvān akṣān avāsṛjat
yathābhā tasya vimalā svasthānāc calitā tathā
kaś cid vyāpārayām āsa kararatnāṅgulīyakam
bhūyān evaṃvidhāṃs tatra draupadī kamalekṣaṇā
nīlotpalamayaṃ deśaṃ kurvāṇevāvalokayat
āplutāṅgī suvasanā sarvābharaṇabhūṣitā
vīrakāṃsyam upādāya kāñcanaṃ samalaṃkṛtam
avatīrṇā tato raṅgaṃ draupadī bharatarṣabha
purohitaḥ somakānāṃ mantravid brāhmaṇaḥ śuciḥ
paristīrya juhāvāgnim ājyena vidhinā tadā
sa tarpayitvā jvalanaṃ brāhmaṇān svasti vācya ca
vārayām āsa sarvāṇi vāditrāṇi samantataḥ
niḥśabde tu kṛte tasmin dhṛṣṭadyumno viśāṃ pate
kṛṣṇām ādāya vidhivan meghadundubhiniḥsvanaḥ
raṅgamadhyagatas tatra meghagambhīrayā girā
vākyam uccair jagādedaṃ ślakṣṇam arthavad uttamam
idaṃ dhanur lakṣyam ime ca bāṇāḥ; śṛṇvantu me pārthivāḥ sarva eva
yantracchidreṇābhyatikramya lakṣyaṃ; samarpayadhvaṃ khagamair daśārdhaiḥ
etat kartā karma suduṣkaraṃ yaḥ; kulena rūpeṇa balena yuktaḥ
tasyādya bhāryā bhaginī mameyaṃ; kṛṣṇā bhavitrī na mṛṣā bravīmi
tān evam uktvā drupadasya putraḥ; paścād idaṃ draupadīm abhyuvāca
nāmnā ca gotreṇa ca karmaṇā ca; saṃkīrtayaṃs tān nṛpatīn sametān
dhṛṣṭadyumna uvāca
duryodhano durviṣaho durmukho duṣpradharṣaṇaḥ
viviṃśatir vikarṇaś ca saho duḥśāsanaḥ samaḥ
yuyutsur vātavegaś ca bhīmavegadharas tathā
ugrāyudho balākī ca kanakāyur virocanaḥ
sukuṇḍalaś citrasenaḥ suvarcāḥ kanakadhvajaḥ
nandako bāhuśālī ca kuṇḍajo vikaṭas tathā
vindaś cāpy anuvindaś ca sajīvī vikalaḥ karī
ete cānye ca bahavo dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ
karṇena sahitā vīrās tvadarthaṃ samupāgatāḥ
śatasaṃkhyā mahātmānaḥ prathitāḥ kṣatriyarṣabhāḥ
śakuniś ca balaś caiva vṛṣako 'tha bṛhadbalaḥ
ete gāndhārarājasya sutāḥ sarve samāgatāḥ
aśvatthāmā ca bhojaś ca sarvaśastrabhṛtāṃ varau
samavetau mahātmānau tvadarthe samalaṃkṛtau
bṛhanto maṇimāṃś caiva daṇḍadhāraś ca vīryavān
sahadevo jayatseno meghasaṃdhiś ca māgadhaḥ
virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca
vārdhakṣemiḥ suvarcāś ca senābinduś ca pārthivaḥ
abhibhūḥ saha putreṇa sudāmnā ca suvarcasā
sumitraḥ sukumāraś ca vṛkaḥ satyadhṛtis tathā
sūryadhvajo rocamāno nīlaś citrāyudhas tathā
aṃśumāṃś cekitānaś ca śreṇimāṃś ca mahābalaḥ
samudrasenaputraś ca candrasenaḥ pratāpavān
jalasaṃdhaḥ pitāputrau sudaṇḍo daṇḍa eva ca
pauṇḍrako vāsudevaś ca bhagadattaś ca vīryavān
kaliṅgas tāmraliptaś ca pattanādhipatis tathā
madrarājas tathā śalyaḥ sahaputro mahārathaḥ
rukmāṅgadena vīreṇa tathā rukmarathena ca
kauravyaḥ somadattaś ca putrāś cāsya mahārathāḥ
samavetās trayaḥ śūrā bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ
sudakṣiṇaś ca kāmbojo dṛḍhadhanvā ca kauravaḥ
bṛhadbalaḥ suṣeṇaś ca śibir auśīnaras tathā
paṭaccaranihantā ca kārūṣādhipatis tathā
pāṇḍyakeralacolendrās trayas tretāgnayo yathā
āsaneṣu virājante āśām āgastyam āśritāḥ
saṃkarṣaṇo vāsudevo raukmiṇeyaś ca vīryavān
sāmbaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇo 'tha gadas tathā
akrūraḥ sātyakiś caiva uddhavaś ca mahābalaḥ
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ pṛthur vipṛthur eva ca
viḍūrathaś ca kaṅkaś ca samīkaḥ sāramejayaḥ
. . . . . . . . ye cānye yādavās tathā
āgatās tava hetoś ca kṛṣṇe jānīhi satvaram
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ (= c)
śaṅkuś ca sagaveṣaṇaḥ
āśāvaho 'niruddhaś ca
vīro vātapatiś caiva jhillī piṇḍārakas tathā
uśīnaraś ca vikrānto vṛṣṇayas te prakīrtitāḥ
bhagīratho bṛhatkṣatraḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ
bṛhadratho bāhlikaś ca śrutāyuś ca mahārathaḥ
ulūkaḥ kaitavo rājā citrāṅgadaśubhāṅgadau
vatsarājaś ca dhṛtimān kosalādhipatis tathā
karṇaś ca saha putreṇa vṛṣasenena vīryavān
bṛhadbalaś ca balavān rājā caivātha durjayaḥ
damaghoṣātmajaś caiva śiśupālo mahābalaḥ
cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ
prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāḥ kṣitīśvarāḥ
śiśupālaś ca vikrānto jarāsaṃdhas tathaiva ca
ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ
tvadartham āgatā bhadre kṣatriyāḥ prathitā bhuvi
ete vetsyanti vikrāntās tvadarthaṃ lakṣyam uttamam
vidhyeta ya imaṃ lakṣyaṃ varayethāḥ śubhe 'dya tam
vaiśaṃpāyana uvāca
te 'laṃkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ spardhamānāḥ sametāḥ
astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ; sarve samutpetur ahaṃkṛtena
rūpeṇa vīryeṇa kulena caiva; dharmeṇa caivāpi ca yauvanena
samṛddhadarpā madavegabhinnā; mattā yathā haimavatā gajendrāḥ
parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ; saṃkalpajenāpi pariplutāṅgāḥ
kṛṣṇā mamaiṣety abhibhāṣamāṇā; nṛpāsanebhyaḥ sahasopatasthuḥ
te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā; jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām
cakāśire parvatarājakanyām; umāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ
kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāḥ; kṛṣṇāgatais te hṛdayair narendrāḥ
raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ; dveṣyān hi cakruḥ suhṛdo 'pi tatra
athāyayur devagaṇā vimānai; rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca
sādhyāś ca sarve marutas tathaiva; yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca
daityāḥ suparṇāś ca mahoragāś ca; devarṣayo guhyakāś cāraṇāś ca
viśvāvasur nāradaparvatau ca; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ
halāyudhas tatra ca keśavaś ca; vṛṣṇyandhakāś caiva yathā pradhānāḥ
prekṣāṃ sma cakrur yadupuṃgavās te; sthitāś ca kṛṣṇasya mate babhūvuḥ
dṛṣṭvā hi tān mattagajendrarūpān; pañcābhipadmān iva vāraṇendrān
bhasmāvṛtāṅgān iva havyavāhān; pārthān pradadhyau sa yadupravīraḥ
śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca jiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau
śanaiḥ śanais tāṃś ca nirīkṣya rāmo; janārdanaṃ prītamanā dadarśa
anye tu nānānṛpaputrapautrāḥ; kṛṣṇāgatair netramanaḥsvabhāvaiḥ
vyāyacchamānā dadṛśur bhramantīṃ; saṃdaṣṭadantacchadatāmravaktrāḥ
tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavas te; vīrau yamau caiva mahānubhāvau
tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve; kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ
devāś ca sarve sagaṇāḥ sametās
tāṃ draṣṭukāmā vasavo 'śvinau ca
rudrāś ca somo varuṇo yamaś ca
śakraṃ puraskṛtya dhaneśvaraś ca
viśvāvasur nāradaparvatau ca
devarṣayaś cāpsarasāṃ gaṇāś ca
devarṣigandharvasamākulaṃ tat; suparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam
divyena gandhena samākulaṃ ca; divyaiś ca mālyair avakīryamāṇam
mahāsvanair dundubhināditaiś ca; babhūva tat saṃkulam antarikṣam
vimānasaṃbādham abhūt samantāt; saveṇuvīṇāpaṇavānunādam
samājavāṭopari saṃsthitānāṃ
meghaiḥ samantād iva garjamānaiḥ
tatas tu te rājagaṇāḥ krameṇa; kṛṣṇānimittaṃ nṛpa vikramantaḥ
sakarṇaduryodhanaśālvaśalya-
drauṇāyanikrāthasunīthavakrāḥ
kaliṅgavaṅgādhipapāṇḍyapauṇḍrā
videharājo yavanādhipaś ca
anye ca nānā nṛpaputrapautrā
rāṣṭrādhipāḥ paṅkajapatranetrāḥ
kirīṭahārāṅgadacakravālair
vibhūṣitāṅgāḥ pṛthubāhavas te
anukramaṃ vikramasattvayuktā
balena vīryeṇa ca nardamānāḥ
tat kārmukaṃ saṃhananopapannaṃ; sajyaṃ na śekus tarasāpi kartum
te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena; niṣkṛṣyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ
viceṣṭamānā dharaṇītalasthā; dīnā adṛśyanta vibhagnacittāḥ
gataujasaḥ srastakirīṭahārā
viniḥśvasantaḥ śamayāṃ babhūvuḥ
pāñcālarājasya sutā sakhībhiḥ
dṛṣṭvā dhanuḥkṣobham udārarūpā
jahāsa rājñāṃ bahuvīryabhājāṃ
līlāvilāsāñcitalocanāntā
hāhākṛtaṃ tad dhanuṣā dṛḍhena; niṣpiṣṭabhagnāṅgadakuṇḍalaṃ ca
kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttabhāvaṃ; rājñāṃ tadā maṇḍalam ārtam āsīt
sarvān nṛpāṃs tān prasamīkṣya karṇo
dhanurdharāṇāṃ pravaro jagāma
uddhṛtya tūrṇaṃ dhanur udyataṃ tat
sajyaṃ cakārāśu yuyoja bāṇān
dṛṣṭvā sūtaṃ menire pāṇḍuputrā
bhittvā nītaṃ lakṣyavaraṃ dharāyām
dhanurdharā rāgakṛtapratijñam
atyagnisomārkam athārkaputram
dṛṣṭvā tu taṃ draupadī vākyam uccair
jagāda nāhaṃ varayāmi sūtam
sāmarṣahāsaṃ prasamīkṣya sūryaṃ
tatyāja karṇaḥ sphuritaṃ dhanus tat
evaṃ teṣu nivṛtteṣu kṣatriyeṣu samantataḥ
cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ
damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mahāmatiḥ
dhanur ādāyamānas tu jānubhyām agaman mahīm
tato rājā mahāvīryo jarāsaṃdho mahābalaḥ
dhanuṣo 'bhyāśam āgatya tasthau girir ivācalaḥ
dhanuṣā pīḍyamānas tu jānubhyām agaman mahīm
tata utthāya rājā sa svarāṣṭrāṇy abhijagmivān
tataḥ śalyo mahāvīryo madrarājo mahābalaḥ
tad apy āropyamāṇas tu jānubhyām agaman mahīm
tāḍitaḥ sa dhanuṣkoṭyā papātorvyāṃ viyanmukhaḥ
saṃraṃbhāt krośamātre tu rājāno 'nye bhayāturāḥ
tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ
dhanur āropyamāṇaṃ tu romamātre 'bhyatāḍayat
kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ
mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavegavān
dhanur āropyamāṇaṃ tu sarṣamātre 'bhyatāḍayat
trailokyavijayī karṇaḥ sattve trailokyaviśrutaḥ
dhanuṣā so 'pi nirdhūta iti sarve bhayākulāḥ
evaṃ karṇe vinirdhūte dhanuṣānye nṛpottamāḥ
cakṣurbhir api nāpaśyan vinamramukhapaṅkajāḥ
dṛṣṭvā karṇaṃ vinirdhūtaṃ lokavīrā nṛpottamāḥ
nirāśā dhanuṣoddhāre draupadīsaṃgame 'pi ca
tato duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ paraṃtapaḥ
mānī dṛḍhāstraḥ saṃpannaḥ sarvaiś ca nṛpalakṣaṇaiḥ
utthitaḥ sahasā tatra bhrātṛmadhye mahābalaḥ
vilokya draupadīṃ hṛṣṭo dhanuṣo 'bhyāśam āgamat
sa babhau dhanur ādāya śakraś cāpadharo yathā
sa tadāropayām āsa tilamātre hy atāḍayat
āropyamāṇas tad rājā dhanuṣā balinā tadā
mā sa utthānam apatad aṅgulyagre sa tāḍitaḥ
sa yayau tāḍitas tena vrīḍann iva narādhipaḥ
tam athāropyamāṇaṃ tu mudgamātre 'bhyatāḍayat
sa papāta mahīṃ raṅgād ardhayojanadūrataḥ
tathaivāgāt svakaṃ rājyaṃ paścād anavalokayan
tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ
dhanur abhyāśam āgamya tolayām āsa tad dhanuḥ
taṃ cāpy āropyamāṇaṃ tad romamātre 'bhyatāḍayat
tato variṣṭhaḥ suradānavānām
udāradhīr vṛṣṇikulapravīraḥ
jaharṣa rāmeṇa sa pīḍya hastaṃ
hastaṃ gatāṃ pāṇḍusutasya matvā
na jajñur anye nṛpavīramukhyāḥ
saṃchannarūpān atha pāṇḍuputrān
vinā hi bhīṣmaṃ ca yadupravīrau
dhaumyaṃ ca dharmaṃ sahasodarāṃś ca
tasmiṃs tu saṃbhrāntajane samāje; nikṣiptavādeṣu narādhipeṣu
kuntīsuto jiṣṇur iyeṣa kartuṃ; sajyaṃ dhanus tat saśaraṃ sa vīraḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇi
tadā yudhiṣṭhiro rājā saṃjñayārjunam anvaśāt
guror iṅgitam ājñāya dharmarājasya dhīmataḥ
athodatiṣṭhad viprāṇāṃ madhyāj jiṣṇur udāradhīḥ
tato 'vatīrṇaṃ raṅgasya madhyaṃ pāṇḍavamadhyamam
udakrośan vipramukhyā vidhunvanto 'jināni ca
dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārtham indraketusamaprabham
ke cid āsan vimanasaḥ ke cid āsan mudā yutāḥ
āhuḥ parasparaṃ ke cin nipuṇā buddhijīvinaḥ
yat karṇaśalyapramukhaiḥ pārthivair lokaviśrutaiḥ
nānataṃ balavadbhir hi dhanurvedaparāyaṇaiḥ
tat kathaṃ tv akṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā
baṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanur dvijāḥ
sajyaṃ cet kṛtavān eṣa veddhuṃ lakṣyaṃ kathaṃ bhavet
avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu
karmaṇy asminn asaṃsiddhe cāpalād aparīkṣite
yady eṣa darpād dharṣād vā yadi vā brahmacāpalāt
prasthito dhanur āyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat
nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavam āsthitāḥ
na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām
ke cid āhur jayo 'smākaṃ jayo nāsti parājayaḥ
parājayo jayo vā syāt kuryāt sajyaṃ dhanur dvijāḥ
ke cid āhur yuvā śrīmān nāgarājakaropamaḥ
pīnaskandhorubāhuś ca dhairyeṇa himavān iva
siṃhakhelagatiḥ śrīmān mattanāgendravikramaḥ
saṃbhāvyam asmin karmedam utsāhāc cānumīyate
śaktir asya mahotsāhā na hy aśaktaḥ svayaṃ vrajet
na ca tad vidyate kiṃ cit karma lokeṣu yad bhavet
brāhmaṇānām asādhyaṃ ca triṣu saṃsthānacāriṣu
abbhakṣā vāyubhakṣāś ca phalāhārā dṛḍhavratāḥ
durbalā hi balīyāṃso viprā hi brahmatejasā
brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sad vāsad vā samācaran
sukhaṃ duḥkhaṃ mahad dhrasvaṃ karma yat samupāgatam
jāmadagnyena rāmeṇa nirjitāḥ kṣatriyā bhuvi
pītaḥ samudro 'gastyena agādho brahmatejasā
tasmād bruvantu sarve 'tra baṭur eṣa dhanur mahān
āropayatu śīghraṃ vai tathety ūcur dvijarṣabhāḥ
vandhyavṛddhikṣayakaro vātāpī bhakṣitaḥ purā
sarvabhakṣakṛto vahnir bhṛguṇā ca mahātmanā
dhanurvede ca vede ca yogeṣu vividheṣu ca
na taṃ paśyāmi medinyāṃ brāhmaṇād yo 'dhiko bhavet
mantrayogabalenāpi mahatātmabalena vā
jṛmbhayeyur imaṃ lokam amuṃ vā dvijasattamāḥ
evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ
arjuno dhanuṣo 'bhyāśe tasthau girir ivācalaḥ
samavartata tān sarvāñ śṛṇvan devendranandanaḥ
arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭho dhṛṣṭadyumnam athābravīt
etad dhanur brāhmaṇānāṃ sajyaṃ kartum alaṃ nu kim
tasya tad vacanaṃ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'bravīd vacaḥ
brāhmaṇo vātha rājanyo vaiśyo vā śūdra eva vā
eteṣāṃ yo dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kuryād dvijottama
tasmai pradeyā bhaginī satyam uktaṃ mayā vacaḥ
tasya tad vacanaṃ śrutvā prayayau brāhmaṇair vṛtaḥ
tataḥ paścān mahātejāḥ pāṇḍavo raṇadurjayaḥ
sa tad dhanuḥ parikramya pradakṣiṇam athākarot
praṇamya śirasā hṛṣṭo jagṛhe ca paraṃtapaḥ
īśānaṃ varadaṃ prabhum
kṛṣṇaṃ ca manasā kṛtvā
yat pārthivai rukmasunīthavakrai
rādheyaduryodhanaśalyaśālvaiḥ
tadā dhanurvedaparair nṛsiṃhaiḥ
kṛtaṃ na sajyaṃ mahato 'pi yatnāt
tad arjuno vīryavatāṃ sadarpas
tad aindrir indrāvarajaprabhāvaḥ
sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa; śarāṃś ca jagrāha daśārdhasaṃkhyān
vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tac ca; chidreṇa bhūmau sahasātividdham
tato 'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ; samājamadhye ca mahān ninādaḥ
puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ; pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ
celāvedhāṃs tataś cakrur hāhākārāṃś ca sarvaśaḥ
nanandur nanṛtuś cātra dhūnvanto vyajanāni ca
nṛtyanto 'bhimukhā rājñāṃ darśayanto dvijāvalim
kṣveḍantaś ca hasantaś ca vidyutpiṅgajaṭādharāḥ
nyapataṃś cātra nabhasaḥ samantāt puṣpavṛṣṭayaḥ
śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāś cāpy avādayan
sūtamāgadhasaṃghāś ca astuvaṃs tatra susvanāḥ
taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūvāriniṣūdanaḥ
sahasainyaś ca pārthasya sāhāyyārtham iyeṣa saḥ
tasmiṃs tu śabde mahati pravṛtte; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
āvāsam evopajagāma śīghraṃ; sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām
viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā; pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya
cikṣepa kaṇṭhe muditārjunasya
tat paśyato 'nekajanasya devī
svabhyastarūpāpi naveva nityaṃ
vināpi hāsaṃ hasatīva kāntyā
madād ṛte 'pi skhalatīva bhāvair
vācaṃ vinā vyāharatīva dṛṣṭyā
ādāya śuklaṃ varamālyadāma; jagāma kuntīsutam utsmayantī
tad dāma pauṣpaṃ kṣitipālamadhye
nyastaṃ tayā tasya kaṇṭhe tadānīm
gatvā tu paścāt prasamīkṣya kṛṣṇā
pārthasya vakṣasy aviśaṅkamānā
kṣiptvā tu tat pārthivasaṃghamadhye
varāya vavre dvijavīramadhye
śacīva devendram athāgnidevaṃ
svāheva lakṣmīś ca yathāprameyam
uṣeva sūryaṃ madanaṃ ratīva
maheśvaraṃ parvatarājaputrī
rāmaṃ yathā maithilarājaputrī
bhaimī yathā rājavaraṃ nalaṃ hi
sametya tasyopari sotsasarja
samāgatānāṃ purato nṛpāṇām
vinyasya mālāṃ vinayena tasthau
vihāya rājñaḥ sahasā nṛpātmajā
sa tām upādāya vijitya raṅge; dvijātibhis tair abhipūjyamānaḥ
raṅgān nirakrāmad acintyakarmā; patnyā tayā cāpy anugamyamānaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tasmai ditsati kanyāṃ tu brāhmaṇāya mahātmane
kopa āsīn mahīpānām ālokyānyonyam antikāt
asmān ayam atikramya tṛṇīkṛtya ca saṃgatān
dātum icchati viprāya draupadīṃ yoṣitāṃ varām
avajñāyeha vṛddhatvaṃ kālikā vinipātyate
avaropyeha vṛkṣaṃ tu phalakāle nipātyate
avajñāyeta pṛṣataḥ kāryaṃ tena mahātmanā
nihanmainaṃ durātmānaṃ yo 'yam asmān na manyate
na hy arhaty eṣa satkāraṃ nāpi vṛddhakramaṃ guṇaiḥ
hanmainaṃ saha putreṇa durācāraṃ nṛpadviṣam
ayaṃ hi sarvān āhūya satkṛtya ca narādhipān
guṇavad bhojayitvā ca tataḥ paścād vinindati
asmin rājasamāvāye devānām iva saṃnaye
kim ayaṃ sadṛśaṃ kaṃ cin nṛpatiṃ naiva dṛṣṭavān
na ca vipreṣv adhīkāro vidyate varaṇaṃ prati
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇām itīyaṃ prathitā śrutiḥ
atha vā yadi kanyeyaṃ neha kaṃ cid bubhūṣati
agnāv enāṃ parikṣipya yāma rāṣṭrāṇi pārthivāḥ
brāhmaṇo yadi vā bālyāl lobhād vā kṛtavān idam
vipriyaṃ pārthivendrāṇāṃ naiṣa vadhyaḥ kathaṃ cana
brāhmaṇārthaṃ hi no rājyaṃ jīvitaṃ ca vasūni ca
putrapautraṃ ca yac cānyad asmākaṃ vidyate dhanam
avamānabhayād etat svadharmasya ca rakṣaṇāt
svayaṃvarāṇāṃ cānyeṣāṃ mā bhūd evaṃvidhā gatiḥ
ity uktvā rājaśārdūlā hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ
drupadaṃ saṃjighṛkṣantaḥ sāyudhāḥ samupādravan
tān gṛhītaśarāvāpān kruddhān āpatato nṛpān
drupado vīkṣya saṃtrāsād brāhmaṇāñ śaraṇaṃ gataḥ
na bhayān nāpi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt
jagāma drupado viprāñ śamārthī pratyapadyata
vegenāpatatas tāṃs tu prabhinnān iva vāraṇān
pāṇḍuputrau mahāvīryau pratīyatur ariṃdamau
tataḥ samutpetur udāyudhās te; mahīkṣito baddhatalāṅgulitrāḥ
jighāṃsamānāḥ kururājaputrāv; amarṣayanto 'rjunabhīmasenau
tatas tu bhīmo 'dbhutavīryakarmā; mahābalo vajrasamānavīryaḥ
utpāṭya dorbhyāṃ drumam ekavīro; niṣpatrayām āsa yathā gajendraḥ
taṃ vṛkṣam ādāya ripupramāthī; daṇḍīva daṇḍaṃ pitṛrāja ugram
tasthau samīpe puruṣarṣabhasya; pārthasya pārthaḥ pṛthudīrghabāhuḥ
bhīma uvāca
re bhūbhujo yadi bhuvollasitaṃ na kiṃ cit
tat kiṃ spṛhājani sutāṃ prati pārṣatasya
jajñe spṛhātha katham āgatam āgataṃ vā
prāṇādhike dhanuṣi tat katham āgraho 'bhūt
kasya droṇo dhanuṣi na guruḥ svasti devavratāya
mandābhyāsaḥ kurupatir ayaṃ śrīsamutthair vilāsaiḥ
re karṇādyāḥ śṛṇuta madhurāṃ brāhmaṇasyāśu vāṇīṃ
rādhā yantraṃ racayatu punar viddham apy astv aviddham
tadantare dharmasuto 'pi gatvā
vijñāya kuntīṃ kuśalāṃ kṣaṇena
āgamya tasthau saha sodarābhyāṃ
puruṣarṣabhābhyāṃ saha vīramukhyaḥ
athābravīj jiṣṇur udārakarmā
mā siṃhanādān kuru pūrvajeha
mā ghoratāṃ darśaya śatrumadhye
sādhāraṇaṃ yodhaya tāvad ārya
tat prekṣya karmātimanuṣyabuddhir
jiṣṇuḥ sa hi bhrātur acintyakarmā
visiṣmiye cāpi bhayaṃ vihāya
tasthau dhanur gṛhya mahendrakarmā
tat prekṣya karmātimanuṣyabuddher; jiṣṇoḥ sahabhrātur acintyakarmā
dāmodaro bhrātaram ugravīryaṃ; halāyudhaṃ vākyam idaṃ babhāṣe
ya eṣa mattarṣabhatulyagāmī; mahad dhanuḥ karṣati tālamātram
eṣo 'rjuno nātra vicāryam asti; yady asmi saṃkarṣaṇa vāsudevaḥ
ya eṣa vṛkṣaṃ tarasāvarujya; rājñāṃ vikāre sahasā nivṛttaḥ
vṛkodaro nānya ihaitad adya; kartuṃ samartho bhuvi martyadharmā
yo 'sau purastāt kamalāyatākṣas; tanur mahāsiṃhagatir vinītaḥ
gauraḥ pralambojjvalacārughoṇo; viniḥsṛtaḥ so 'cyuta dharmarājaḥ
yau tau kumārāv iva kārttikeyau; dvāv aśvineyāv iti me pratarkaḥ
muktā hi tasmāj jatuveśmadāhān; mayā śrutāḥ pāṇḍusutāḥ pṛthā ca
tam abravīn nirmalatoyadābho; halāyudho 'nantarajaṃ pratītaḥ
prīto 'smi diṣṭyā hi pitṛṣvasā naḥ; pṛthā vimuktā saha kauravāgryaiḥ
āse kimarthaṃ puruṣottameha
yoddhuṃ samāgaccha na dharṣayeyuḥ
yathā nṛpāḥ pāṇḍavam ājimadhye
tam abravīc cakradharo halāyudhaḥ
balaṃ vijānan puruṣottamas tadā
na kāryam āryeṇa ca saṃbhramas tvayā
bhīmānujo yodhayituṃ samartha
eko hi pārthaḥ sa surāsurān bahūn
alaṃ vijetuṃ kim u mānuṣān nṛpān
sāhāyyam asmān yadi savyasācī
sa vāñchati sma prayatāma vīra
parābhavaṃ pāṇḍusutā na yānti
vaiśaṃpāyana uvāca
ajināni vidhunvantaḥ karakāṃś ca dvijarṣabhāḥ
ūcus taṃ bhīr na kartavyā vayaṃ yotsyāmahe parān
tān evaṃ vadato viprān arjunaḥ prahasann iva
uvāca prekṣakā bhūtvā yūyaṃ tiṣṭhata pārśvataḥ
aham enān ajihmāgraiḥ śataśo vikirañ śaraiḥ
vārayiṣyāmi saṃkruddhān mantrair āśīviṣān iva
iti tad dhanur ādāya śulkāvāptaṃ mahārathaḥ
bhrātrā bhīmena sahitas tasthau girir ivācalaḥ
tayos tatrābhavad yuddhaṃ vikrāntaiḥ kṣatriyarṣabhaiḥ
daityadānavasaṃghaiś ca viṣṇuvāsavayor iva
vṛkṣapātair bhīmasenaḥ śarajālair dhanaṃjayaḥ
jaghāna naramukhyāṃs tān ye tatra purataḥ sthitāḥ
pāṇinātha gṛhītena dakṣiṇena vṛkodaraḥ
jaghāna vīrān vṛkṣeṇa vāmenādbhutam ācaran
hastinā hastinaṃ jaghne rathena ratham uttamam
aśvenāśvaṃ jaghānātha nareṇa ca tathā naram
tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā sarve te dūrataḥ sthitāḥ
atha śalyo gadāṃ vīkṣya na vṛkṣasadṛśīm iti
niyuddham akarot tena balinā sa mahābalaḥ
tataḥ karṇamukhān kruddhān kṣatriyāṃs tān ruṣotthitān
saṃpetatur abhītau tau gajau pratigajān iva
ūcuś ca vācaḥ paruṣās te rājāno jighāṃsavaḥ
āhave hi dvijasyāpi vadho dṛṣṭo yuyutsataḥ
ity evam uktvā rājānaḥ sahasā dudruvur dvijān
tato vaikartanaḥ karṇo jagāmārjunam ojasā
yuddhārthī vāśitāhetor gajaḥ pratigajaṃ yathā
bhīmasenaṃ yayau śalyo madrāṇām īśvaro balī
duryodhano dharmarājaṃ śakuniṃ nakulo yayau
duḥśāsanaḥ sahadevaṃ devarūpaprahāriṇam
agacchaj jayatāṃ śreṣṭhaṃ bhasmacchannam ivānalam
na kaś cid aśvaṃ na gajaṃ rathaṃ vāpy āruroha vai
padātayaḥ sarva eva pratyayudhyanta te parān
tatra karṇo 'gamat pārtham arjunaṃ gūḍhacāriṇam
duryodhanādayas tv anye brāhmaṇaiḥ saha saṃgatāḥ
mṛdupūrvam ayatnena pratyayudhyaṃs tadāhave
tato 'rjunaḥ pratyavidhyad āpatantaṃ tribhiḥ śaraiḥ
karṇaṃ vaikartanaṃ dhīmān vikṛṣya balavad dhanuḥ
balena suvyavacchinnair avāryaṃ tam avārayat
teṣāṃ śarāṇāṃ vegena śitānāṃ tigmatejasām
vimuhyamāno rādheyo yatnāt tam anudhāvati
tāv ubhāv apy anirdeśyau lāghavāj jayatāṃ varau
ayudhyetāṃ susaṃrabdhāv anyonyavijayaiṣiṇau
kṛte pratikṛtaṃ paśya paśya bāhubalaṃ ca me
iti śūrārthavacanair ābhāṣetāṃ parasparam
tato 'rjunasya bhujayor vīryam apratimaṃ bhuvi
jñātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṃrabdhaḥ samayodhayat
arjunena prayuktāṃs tān bāṇān vegavatas tadā
pratihatya nanādoccaiḥ sainyās tam abhipūjayan
karṇa uvāca
tuṣyāmi te vipramukhya bhujavīryasya saṃyuge
aviṣādasya caivāsya śastrāstravinayasya ca
kiṃ tvaṃ sākṣād dhanurvedo rāmo vā viprasattama
atha sākṣād dharihayaḥ sākṣād vā viṣṇur acyutaḥ
ātmapracchādanārthaṃ vai bāhuvīryam upāśritaḥ
viprarūpaṃ vidhāyedaṃ tato māṃ pratiyudhyase
na hi mām āhave kruddham anyaḥ sākṣāc chacīpateḥ
pumān yodhayituṃ śaktaḥ pāṇḍavād vā kirīṭinaḥ
dagdhā jatugṛhe sarve pāṇḍavāḥ sārjunās tadā
kas tvaṃ vadārjuno vipra pinākī svayam eva vā
ahaṃ karṇo dvijaśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
brāhme cāstre ca vede ca niṣṭhito guruśāsanāt
tvām āsādya mahābāho balaṃ me pratihanyate
ity uktvā cārjunam idaṃ pratyāhantum aśaknuvan
vaiśaṃpāyana uvāca
tam evaṃvādinaṃ tatra phalgunaḥ pratyabhāṣata
nyastahasto dhanuṣkoṭyāṃ mandasmitamukhāmbujaḥ
nāsmi karṇa dhanurvedo nāsmi rāmaḥ pratāpavān
nāhaṃ viṣṇur na śakro 'haṃ kaś cid anyo balānvitaḥ
brāhmaṇo 'smi yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
yoddhuṃ ced yudhyatāṃ vīra no cet pratinivartatām
brāhme pauraṃdare cāstre niṣṭhito guruśāsanāt
sthito 'smy adya raṇe jetuṃ tvāṃ vīrāvicalo bhava
na tvāṃ saṃyodhayed vipro na me jīvan gamiṣyasi
nirjito 'smīti vā brūhi tato vraja yathāsukham
evam uktvā tu karṇasya dhanuś ciccheda pāṇḍavaḥ
tato 'nyad dhanur ādāya saṃyoddhuṃ saṃdadhe śaram
dṛṣṭvā tad api kaunteyaś ciccheda saśaraṃ dhanuḥ
punaḥ punas tu rādheyaś chinnadhanvā mahābalaḥ
śarair atīva viddhāṅgaḥ palāyanam athākarot
punar āyān muhūrtena gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ
vavarṣa śaravarṣeṇa pārthaṃ vaikartanas tadā
chittvāsya śarajālāni kaunteyo 'bhyahanac charaiḥ
jñātvā sarvāñ śarān ghorān karṇo 'thāyād drutaṃ bahiḥ
tataḥ karṇavināśāya saṃdadhe śaram arjunaḥ
jito 'smīty abravīt karṇaḥ saṃjahāra tato 'rjunaḥ
acchinad dhanuṣāṃ pārthaḥ śataṃ karṇasya saṃyuge
chittvā dhanūṃṣi karṇasya karṇamarmasv atāḍayat
sa chinnadhanvā bahuśaś chinneṣudhiniṣaṅgavān
vyadhamad bāṇajālena sarvāṅgaṃ phalgunasya ca
hastāvāpaṃ ca saṃcchidya vinanāda mahāsvanam
kaunteyo 'pi bhṛśaṃ kruddho bhṛśaṃ kārmukam āhave
ardayitvā bhṛśaṃ bāṇair drāvayām āsa pāṇḍavaḥ
matvāsahyān bāṇaghātān dvijasyeva śacīpateḥ
indro 'yaṃ viprarūpeṇa viṣṇur vā śaṃkaro 'pi vā
rāmo dāśarathir vāpi rāmo vā jamadagnijaḥ
evam uktas tu rādheyo yuddhāt karṇo nyavartata
brahmaṃ tejas tadājayyaṃ manyamāno mahārathaḥ
na jayed brāhmaṇaṃ saṃkhye yuddhāt kṣatrakulodbhavaḥ
iti matvā drutaṃ karṇaḥ śibirāya jagāma ha
yuddhaṃ tūpeyatus tatra rājañ śalyavṛkodarau
balinau yugapan mattau spardhayā ca balena ca
anyonyam āhvayantau tau mattāv iva mahāgajau
muṣṭibhir jānubhiś caiva nighnantāv itaretaram
prakarṣaṇākarṣaṇayor abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ
ācakarṣatur anyonyaṃ muṣṭibhiś cābhijaghnatuḥ
tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoro hy abhavat tayoḥ
pāṣāṇasaṃpātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ
muhūrtaṃ tau tathānyonyaṃ samare paryakarṣatām
tato bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṃ śalyam āhave
nyavadhīd balināṃ śreṣṭho jahasur brāhmaṇās tataḥ
parirabhyotkṣipya bāhubhyāṃ madhye bhāratasattama
tatrāścaryaṃ bhīmasenaś cakāra puruṣarṣabhaḥ
yac chalyaṃ patitaṃ bhūmau nāhanad balinaṃ balī
tato rājasamūhasya paśyato vṛkṣam ārujat
tatas tu bhīmaṃ saṃjñābhir vārayām āsa dharmarāṭ
ākārajñas tato bhrātuḥ pāṇḍavo 'pi nyavartata
dharmarājaś ca kauravyaṃ duryodhanam amarṣaṇam
etasmin nantare 'vidhyad bāṇena nataparvaṇā
duryodhanam amitraghnaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
tato duryodhanaḥ kruddho daṇḍāhata ivoragaḥ
pratyayudhyata rājānaṃ yatnaṃ paramam āsthitaḥ
chittvā rājā dhanuḥ sajyaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge
abhyavarṣac charoghais taṃ sa hitvā prādravad raṇam
duḥśāsanas tu saṃkruddhaḥ sahadevena pārthiva
yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ dhanuṣā sa mahārathaḥ
visṛjya ca dhanuḥ saṃkhye varma cādāya bhāsvaram
asim ākāśasaṃkāśam abhidudrāva pāṇḍavam
vikarṇacitrasenābhyāṃ nigṛhītaś ca kauravaḥ
duḥṣaho nakulāc cāpi apakṛṣṭaś ca kauravaiḥ
nivartantāṃ bhavanto vai kuto vipreṣu vigrahaḥ
na ceme kevalaṃ viprā na caiṣāṃ mānuṣaṃ balam
dvāv atra brāhmaṇau krūrau dvāv indrasadṛśau bale
ye vā ke vā namas tebhyo gacchāmaḥ svapuraṃ vayam
evaṃ saṃbhāṣya te vīrā vinivartanta kauravāḥ
prajahur brāhmaṇās tatra sametaṃ rājamaṇḍalam
prayātās te tatas tatra kṣatriyā raṇamūrdhani
brāhmaṇāś ca jayaṃ prāptāḥ kanyām ādāya niryayuḥ
pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite
duryodhane cāpagate tathā duḥśāsane raṇāt
śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrur vṛkodaram
ūcuś ca sahitās tatra sādhv ime brāhmaṇarṣabhāḥ
vijñāyantāṃ kvajanmānaḥ kvanivāsās tathaiva ca
ko hi rādhāsutaṃ karmaṃ śakto yodhayituṃ raṇe
anyatra rāmād droṇād vā kṛpād vāpi śaradvataḥ
kṛṣṇād vā devakīputrāt phalgunād vā paraṃtapāt
ko vā duryodhanaṃ śaktaḥ pratiyodhayituṃ raṇe
tathaiva madrarājānaṃ śalyaṃ balavatāṃ varam
baladevād ṛte vīrāt pāṇḍavād vā vṛkodarāt
vīrād duryodhanād vānyaḥ śaktaḥ pātayituṃ raṇe
kriyatām avahāro 'smād yuddhād brāhmaṇasaṃyutāt
brāhmaṇā hi sadā rakṣyāḥ sāparādhāpi nityadā
athainān upalabhyeha punar yotsyāmahe vayam
tāṃs tathā vadataḥ sarvān prasamīkṣya kṣitīśvarān
aty anyān puruṣāṃś cāpi kṛtvā tat karma saṃyuge
tat karma bhīmasya samīkṣya kṛṣṇaḥ; kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ
nivārayām āsa mahīpatīṃs tān; dharmeṇa labdhety anunīya sarvān
ta evaṃ saṃnivṛttās tu yuddhād yuddhaviśāradāḥ
yathāvāsaṃ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ
vṛtto brahmottaro raṅgaḥ pāñcālī brāhmaṇair vṛtā
iti bruvantaḥ prayayur ye tatrāsan samāgatāḥ
brāhmaṇais tu praticchannau rauravājinavāsibhiḥ
kṛcchreṇa jagmatus tatra bhīmasenadhanaṃjayau
vimuktau janasaṃbādhāc chatrubhiḥ parivikṣatau
kṛṣṇayānugatau tatra nṛvīrau tau virejatuḥ
paurṇamāsyāṃ ghanair muktau candrasūryāv ivoditau
teṣāṃ mātā bahuvidhaṃ vināśaṃ paryacintayat
anāgacchatsu putreṣu bhaikṣakāle 'tigacchati
dhārtarāṣṭrair hatā na syur vijñāya kurupuṃgavāḥ
māyānvitair vā rakṣobhiḥ sughorair dṛḍhavairibhiḥ
viparītaṃ mataṃ jātaṃ vyāsasyāpi mahātmanaḥ
ity evaṃ cintayām āsa sutasnehānvitā pṛthā
tataḥ suptajanaprāye durdine meghasaṃplute
mahaty athāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ
brāhmaṇaiḥ prāviśat tatra jiṣṇur brahmapuraskṛtaḥ
sahitair brāhmaṇais tais tu vedādhyayanapaṇḍitaiḥ
āgatas tu gṛhadvāri yatra tiṣṭhati vai pṛthā
vaiśaṃpāyana uvāca
gatvā tu tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ; pārthau pṛthāṃ prāpya mahānubhāvau
tāṃ yājñasenīṃ paramapratītau; bhikṣety athāvedayatāṃ narāgryau
prāg eva saṃpraviṣṭeṣu bhavanaṃ bhrātṛṣu triṣu
amba bhikṣeyam ānītety āhatur bhīmaphalgunau
kuṭīgatā sā tv anavekṣya putrān; uvāca bhuṅkteti sametya sarve
paścāt tu kuntī prasamīkṣya kanyāṃ; kaṣṭaṃ mayā bhāṣitam ity uvāca
sādharmabhītā hi vilajjamānā; tāṃ yājñasenīṃ paramapratītām
pāṇau gṛhītvopajagāma kuntī; yudhiṣṭhiraṃ vākyam uvāca cedam
iyaṃ hi kanyā drupadasya rājñas; tavānujābhyāṃ mayi saṃnisṛṣṭā
yathocitaṃ putra mayāpi coktaṃ; sametya bhuṅkteti nṛpa pramādāt
kathaṃ mayā nānṛtam uktam adya; bhavet kurūṇām ṛṣabha bravīhi
pāñcālarājasya sutām adharmo; na copavarteta nabhūtapūrvaḥ
muhūrtamātraṃ tv anucintya rājā; yudhiṣṭhiro mātaram uttamaujāḥ
kuntīṃ samāśvāsya kurupravīro; dhanaṃjayaṃ vākyam idaṃ babhāṣe
tvayā jitā pāṇḍava yājñasenī; tvayā ca toṣiṣyati rājaputrī
prajvālyatāṃ hūyatāṃ cāpi vahnir; gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivat tvam asyāḥ
arjuna uvāca
mā māṃ narendra tvam adharmabhājaṃ; kṛthā na dharmo hy ayam īpsito 'nyaiḥ
bhavān niveśyaḥ prathamaṃ tato 'yaṃ; bhīmo mahābāhur acintyakarmā
ahaṃ tato nakulo 'nantaraṃ me; mādrīsutaḥ sahadevo jaghanyaḥ
vṛkodaro 'haṃ ca yamau ca rājann; iyaṃ ca kanyā bhavataḥ sma sarve
evaṃgate yat karaṇīyam atra; dharmyaṃ yaśasyaṃ kuru tat pracintya
pāñcālarājasya ca yat priyaṃ syāt; tad brūhi sarve sma vaśe sthitās te
vaiśaṃpāyana uvāca
jiṣṇor vacanam ājñāya bhaktisnehasamanvitam
dṛṣṭiṃ niveśayām āsuḥ pāñcālyāṃ pāṇḍunandanāḥ
te dṛṣṭvā tatra tiṣṭhantīṃ sarve kṛṣṇāṃ yaśasvinīm
saṃprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayais tām adhārayan
teṣāṃ hi draupadīṃ dṛṣṭvā sarveṣām amitaujasām
saṃpramathyendriyagrāmaṃ prādurāsīn manobhavaḥ
kāmyaṃ rūpaṃ hi pāñcālyā vidhātrā vihitaṃ svayam
te manyamānāḥ kaunteyāḥ sarvabhūtamanoharām
cakamuḥ sattvasaṃpannā vidhātrā ca pracoditāḥ
babhūvādhikam anyābhyaḥ sarvabhūtamanoharam
teṣām ākārabhāvajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
dvaipāyanavacaḥ kṛtsnaṃ saṃsmaran vai nararṣabha
abravīt sa hi tān bhrātṝn mithobhedabhayān nṛpaḥ
sarveṣāṃ draupadī bhāryā bhaviṣyati hi naḥ śubhā
pratyagṛhṇaṃs tato vāṇīṃ bhrātur jyeṣṭhasya pāṇḍavāḥ
anyonyaṃ cānupaghnanto dharmārthaṃ kāmam īpsitam
janamejayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
satāpi śaktena ca keśavena
sajjaṃ dhanus tan na kṛtaṃ kimartham
viddhaṃ ca lakṣyaṃ na ca kasya hetor
ācakṣva tan me dvipadāṃ variṣṭha
śaktena kṛṣṇena ca kārmukaṃ tan
nāropitaṃ jñātukāmena pārthān
pariśramād eva babhūva loke
jīvanti pārthā iti niścayo 'sya
anyān aśaktān nṛpatīn samīkṣya
svayaṃvare kārmukeṇottamena
dhanaṃjayas tad dhanur ekavīraḥ
sajyaṃ karotīty abhivīkṣya kṛṣṇaḥ
iti svayaṃ vāsudevo vicintya
pārthān vivitsan vividhair upāyaiḥ
na tad dhanuḥ sajyam iyeṣa kartuṃ
babhūvur asyeṣṭatamā hi pārthāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
bhrātur vacas tat prasamīkṣya sarve; jyeṣṭhasya pāṇḍos tanayās tadānīm
tam evārthaṃ dhyāyamānā manobhir; āsāṃ cakrur atha tatrāmitaujāḥ
vṛṣṇipravīras tu kurupravīrān; āśaṅkamānaḥ saharauhiṇeyaḥ
jagāma tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ; yatrāsate te puruṣapravīrāḥ
tatropaviṣṭaṃ pṛthudīrghabāhuṃ; dadarśa kṛṣṇaḥ saharauhiṇeyaḥ
ajātaśatruṃ parivārya tāṃś ca; upopaviṣṭāñ jvalanaprakāśān
tato 'bravīd vāsudevo 'bhigamya; kuntīsutaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham
kṛṣṇo 'ham asmīti nipīḍya pādau; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ
tathaiva tasyāpy anu rauhiṇeyas; tau cāpi hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyanandan
pitṛṣvasuś cāpi yadupravīrāv; agṛhṇatāṃ bhāratamukhya pādau
ajātaśatruś ca kurupravīraḥ; papraccha kṛṣṇaṃ kuśalaṃ nivedya
kathaṃ vayaṃ vāsudeva tvayeha; gūḍhā vasanto viditāḥ sma sarve
tam abravīd vāsudevaḥ prahasya; gūḍho 'py agnir jñāyata eva rājan
taṃ vikramaṃ pāṇḍaveyānatītya; ko 'nyaḥ kartā vidyate mānuṣeṣu
diṣṭyā tasmāt pāvakāt saṃpramuktā; yūyaṃ sarve pāṇḍavāḥ śatrusāhāḥ
diṣṭyā pāpo dhṛtarāṣṭrasya putraḥ; sahāmātyo na sakāmo 'bhaviṣyat
diṣṭyā kṛṣṇā vīryam āśritya labdhā
diṣṭyā bhūyaḥ śaśvad evaṃ kṛtārthāḥ
bhadraṃ vo 'stu nihitaṃ yad guhāyāṃ; vivardhadhvaṃ jvalana ivedhyamānaḥ
mā vo vidyuḥ pārthivāḥ ke caneha; yāsyāvahe śibirāyaiva tāvat
so 'nujñātaḥ pāṇḍavenāvyayaśrīḥ; prāyāc chīghraṃ baladevena sārdham
tatraivāsan pāṇḍavāś cājaghanyā
mātrā sārdhaṃ kṛṣṇayā cāpi vīrāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛṣṭadyumnas tu pāñcālyaḥ pṛṣṭhataḥ kurunandanau
anvagacchat tadā yāntau bhārgavasya niveśanam
so 'jñāyamānaḥ puruṣān avadhāya samantataḥ
svayam ārān niviṣṭo 'bhūd bhārgavasya niveśane
jijñāsamānas tu sa tān saṃdideśa nṛpātmajaḥ
puruṣān draupadīhetor jānīdhvaṃ ke tv ime dvijāḥ
sāye 'tha bhīmas tu ripupramāthī; jiṣṇur yamau cāpi mahānubhāvau
bhaikṣaṃ caritvā tu yudhiṣṭhirāya; nivedayāṃ cakrur adīnasattvāḥ
tatas tu kuntī drupadātmajāṃ tām; uvāca kāle vacanaṃ vadānyā
ato 'gram ādāya kuruṣva bhadre; baliṃ ca viprāya ca dehi bhikṣām
ye cānnam icchanti dadasva tebhyaḥ; pariśritā ye parito manuṣyāḥ
tataś ca śeṣaṃ pravibhajya śīghram; ardhaṃ caturṇāṃ mama cātmanaś ca
ardhaṃ ca bhīmāya dadāhi bhadre; ya eṣa mattarṣabhatulyarūpaḥ
śyāmo yuvā saṃhananopapanna; eṣo hi vīro bahubhuk sadaiva
sā hṛṣṭarūpaiva tu rājaputrī; tasyā vacaḥ sādhv aviśaṅkamānā
yathāvad uktaṃ pracakāra sādhvī; te cāpi sarve 'bhyavajahrur annam
kuśais tu bhūmau śayanaṃ cakāra; mādrīsutaḥ sahadevas tarasvī
yathātmīyāny ajināni sarve; saṃstīrya vīrāḥ suṣupur dharaṇyām
agastyaśāstām abhito diśaṃ tu; śirāṃsi teṣāṃ kurusattamānām
kuntī purastāt tu babhūva teṣāṃ; kṛṣṇā tiraś caiva babhūva pattaḥ
aśeta bhūmau saha pāṇḍuputraiḥ; pādopadhāneva kṛtā kuśeṣu
na tatra duḥkhaṃ ca babhūva tasyā; na cāvamene kurupuṃgavāṃs tān
te tatra śūrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ; kathā vicitrāḥ pṛtanādhikārāḥ
astrāṇi divyāni rathāṃś ca nāgān; khaḍgān gadāś cāpi paraśvadhāṃś ca
teṣāṃ kathās tāḥ parikīrtyamānāḥ; pāñcālarājasya sutas tadānīm
śuśrāva kṛṣṇāṃ ca tathā niṣaṇṇāṃ; te cāpi sarve dadṛśur manuṣyāḥ
dhṛṣṭadyumno rājaputras tu sarvaṃ; vṛttaṃ teṣāṃ kathitaṃ caiva rātrau
sarvaṃ rājñe drupadāyākhilena; nivedayiṣyaṃs tvarito jagāma
pāñcālarājas tu viṣaṇṇarūpas; tān pāṇḍavān aprativindamānaḥ
dhṛṣṭadyumnaṃ paryapṛcchan mahātmā; kva sā gatā kena nītā ca kṛṣṇā
kaccin na śūdreṇa na hīnajena; vaiśyena vā karadenopapannā
kaccit padaṃ mūrdhni na me nidigdhaṃ; kaccin mālā patitā na śmaśāne
kaccit savarṇapravaro manuṣya; udriktavarṇo 'py uta veha kaccit
kaccin na vāmo mama mūrdhni pādaḥ; kṛṣṇābhimarśena kṛto 'dya putra
kaccic ca yakṣye paramapratītaḥ; saṃyujya pārthena nararṣabheṇa
bravīhi tattvena mahānubhāvaḥ; ko 'sau vijetā duhitur mamādya
vicitravīryasya tu kaccid adya; kurupravīrasya dharanti putrāḥ
kaccit tu me yajñaphalena putra
bhāgyena tasyāś ca kulaṃ ca vā me
kaccit tu pārthena yavīyasādya; dhanur gṛhītaṃ nihataṃ ca lakṣyam
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas tathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ; pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho; vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā
yo 'sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ; kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ
yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavān adhijyaṃ; lakṣyaṃ ca tat pātitavān pṛthivyām
asajjamānaś ca gatas tarasvī; vṛto dvijāgryair abhipūjyamānaḥ
cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu; sarvaiś ca devair ṛṣibhiś ca juṣṭaḥ
śyāmo yuvā vāraṇamattagāmī
kṛtvā mahat karma suduṣkaraṃ tat
vikṣobhya vidrāvya ca pārthivāṃs tān
svatejasā duṣprativīkṣyarūpau
kṛṣṇā ca gṛhyājinam anvayāt taṃ; nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā
yaḥ sūtaputreṇa cakāra yuddhaṃ
śaṅke 'rjunaṃ taṃ tridaśeśavīryam
amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu; kruddheṣu taṃ tatra samāpatatsu
tato 'paraḥ pārthivarājamadhye; pravṛddham ārujya mahīpraroham
prakālayann eva sa pārthivaughān; kruddho 'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva
taṃ bhīmasenaṃ paritarkayāmi
yaḥ pātayām āsa raṇe tu śalyam
tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra; kṛṣṇām upādāya gatau narāgryau
vibhrājamānāv iva candrasūryau; bāhyāṃ purād bhārgavakarmaśālām
tatropaviṣṭārcir ivānalasya; teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ
tathāvidhair eva narapravīrair; upopaviṣṭais tribhir agnikalpaiḥ
tasyās tatas tāv abhivādya pādāv; uktvā ca kṛṣṇām abhivādayeti
sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ; bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ
teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā; kṛtvā baliṃ brāhmaṇasāc ca kṛtvā
tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃś ca; narapravīrān svayam apy abhuṅkta
suptās tu te pārthiva sarva eva; kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇopadhānam
āsīt pṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ; darbhājināgryāstaraṇopapannam
te nardamānā iva kālameghāḥ; kathā vicitrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ
na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathās tā; na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ
niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavās te; yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan
āśā hi no vyaktam iyaṃ samṛddhā; muktān hi pārthāñ śṛṇumo 'gnidāhāt
yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuś ca; sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya
yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te; channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ
tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ; purohitaṃ preṣayāṃ tatra cakre
vidyāma yuṣmān iti bhāṣamāṇo; mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit
gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā; gatvā praśaṃsām abhidhāya teṣām
vākyaṃ yathāvan nṛpateḥ samagram; uvāca tān sa kramavit krameṇa
vijñātum icchaty avanīśvaro vaḥ; pāñcālarājo drupado varārhāḥ
lakṣyasya veddhāram imaṃ hi dṛṣṭvā; harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ
tad ācaḍḍhvaṃ jñātikulānupūrvīṃ; padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam
prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ; pāñcālarājasya sahānugasya
pāṇḍur hi rājā drupadasya rājñaḥ; priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva
tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ; snuṣā yadi syād iti kauravasya
ayaṃ ca kāmo drupadasya rājño; hṛdi sthito nityam aninditāṅgāḥ
yad arjuno vai pṛthudīrghabāhur; dharmeṇa vindeta sutāṃ mameti
tad vai śrutvā pāṇḍavāḥ sarva eva
rājñā yad uktaṃ drupadena vākyam
kuntyā sārdhaṃ mānayāṃ cāpi cakruḥ
purohitaṃ te puruṣapravīrāḥ
kṛtaṃ hi tat syāt sukṛtaṃ mamedaṃ
yaśaś ca puṇyaṃ ca hitaṃ tad etat
tathoktavākyaṃ tu purohitaṃ taṃ; sthitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā
samīpasthaṃ bhīmam idaṃ śaśāsa; pradīyatāṃ pādyam arghyaṃ tathāsmai
mānyaḥ purodhā drupadasya rājñas; tasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā
bhīmas tathā tat kṛtavān narendra; tāṃ caiva pūjāṃ pratisaṃgṛhītvā
sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ taṃ; yudhiṣṭhiro brāhmaṇam ity uvāca
pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā; svadharmadṛṣṭena yathānukāmam
pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā; sānena vīreṇa tathānuvṛttā
na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā; na jīvaśilpe na kule na gotre
kṛtena sajyena hi kārmukeṇa; viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā
seyaṃ tathānena mahātmaneha; kṛṣṇā jitā pārthivasaṃghamadhye
naivaṃgate saumakir adya rājā; saṃtāpam arhaty asukhāya kartum
kāmaś ca yo 'sau drupadasya rājñaḥ; sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya
aprāpyarūpāṃ hi narendrakanyām; imām ahaṃ brāhmaṇa sādhu manye
na tad dhanur mandabalena śakyaṃ; maurvyā samāyojayituṃ tathā hi
na cākṛtāstreṇa na hīnajena; lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam
tasmān na tāpaṃ duhitur nimittaṃ; pāñcālarājo 'rhati kartum adya
na cāpi tat pātanam anyatheha; kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena
evaṃ bruvaty eva yudhiṣṭhire tu; pāñcālarājasya samīpato 'nyaḥ
tatrājagāmāśu naro dvitīyo; nivedayiṣyann iha siddham annam
dūta uvāca
janyārtham annaṃ drupadena rājñā; vivāhahetor upasaṃskṛtaṃ ca
tad āpnuvadhvaṃ kṛtasarvakāryāḥ; kṛṣṇā ca tatraiva ciraṃ na kāryam
ime rathāḥ kāñcanapadmacitrāḥ; sadaśvayuktā vasudhādhipārhāḥ
etān samāruhya paraita sarve; pāñcālarājasya niveśanaṃ tat
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prayātāḥ kurupuṃgavās te; purohitaṃ taṃ prathamaṃ prayāpya
āsthāya yānāni mahānti tāni; kuntī ca kṛṣṇā ca sahaiva yāte
susnāpitāḥ sākṣatalājadhānair
varair ghaṭaiś candanavāripūrṇaiḥ
strībhiḥ sugandhāmbaramālyadāmair
vibhūṣitā ābharaṇair vicitraiḥ
māṅgalyagītadhvanivādyaśabdair
manoharaiḥ puṇyavatāṃ pravṛddhaiḥ
saṃgīyamānāḥ prayayuḥ prahṛṣṭā
dīpair jvaladbhiḥ sahitāś ca vipraiḥ
sa vai tathoktas tu yudhiṣṭhireṇa
pāñcālarājasya purohitāgryaḥ
yathoktaṃ kurunandanena
nivedayām āsa nṛpāya gatvā
śrutvā tu vākyāni purohitasya; yāny uktavān bhārata dharmarājaḥ
jijñāsayaivātha kurūttamānāṃ; dravyāṇy anekāny upasaṃjahāra
phalāni mālyāni susaṃskṛtāni; carmāṇi varmāṇi tathāsanāni
gāś caiva rājann atha caiva rajjūr; dravyāṇi cānyāni kṛṣīnimittam
anyeṣu śilpeṣu ca yāny api syuḥ; sarvāṇi kḷptāny akhilena tatra
krīḍānimittāni ca yāni tāni; sarvāṇi tatropajahāra rājā
rathāśvavarmāṇi ca bhānumanti; khaḍgā mahānto 'śvarathāś ca citrāḥ
dhanūṃṣi cāgryāṇi śarāś ca mukhyāḥ; śaktyṛṣṭayaḥ kāñcanabhūṣitāś ca
prāsā bhuśuṇḍyaś ca paraśvadhāś ca; sāṃgrāmikaṃ caiva tathaiva sarvam
śayyāsanāny uttamasaṃskṛtāni; tathaiva cāsan vividhāni tatra
kuntī tu kṛṣṇāṃ parigṛhya sādhvīm; antaḥpuraṃ drupadasyāviveṣa
striyaś ca tāṃ kauravarājapatnīṃ; pratyarcayāṃ cakrur adīnasattvāḥ
tān siṃhavikrāntagatīn avekṣya; maharṣabhākṣān ajinottarīyān
gūḍhottarāṃsān bhujagendrabhoga;pralambabāhūn puruṣapravīrān
rājā ca rājñaḥ sacivāś ca sarve; putrāś ca rājñaḥ suhṛdas tathaiva
preṣyāś ca sarve nikhilena rājan; harṣaṃ samāpetur atīva tatra
te tatra vīrāḥ paramāsaneṣu; sapādapīṭheṣv aviśaṅkamānāḥ
yathānupūrvyā viviśur narāgryās; tadā mahārheṣu na vismayantaḥ
uccāvacaṃ pārthivabhojanīyaṃ; pātrīṣu jāmbūnadarājatīṣu
dāsāś ca dāsyaś ca sumṛṣṭaveṣāḥ; bhojāpakāś cāpy upajahrur annam
te tatra bhuktvā puruṣapravīrā; yathānukāmaṃ subhṛśaṃ pratītāḥ
utkramya sarvāṇi vasūni tatra; sāṃgrāmikāny āviviśur nṛvīrāḥ
tal lakṣayitvā drupadasya putro; rājā ca sarvaiḥ saha mantrimukhyaiḥ
samarcayām āsur upetya hṛṣṭāḥ; kuntīsutān pārthivaputrapautrān
vaiśaṃpāyana uvāca
tata āhūya pāñcālyo rājaputraṃ yudhiṣṭhiram
parigraheṇa brāhmeṇa parigṛhya mahādyutiḥ
paryapṛcchad adīnātmā kuntīputraṃ suvarcasam
kathaṃ jānīma bhavataḥ kṣatriyān brāhmaṇān uta
vaiśyān vā guṇasaṃpannān uta vā śūdrayonijān
māyām āsthāya vā siddhāṃś carataḥ sarvatodiśam
kṛṣṇāhetor anuprāptān divaḥ saṃdarśanārthinaḥ
bravītu no bhavān satyaṃ saṃdeho hy atra no mahān
api naḥ saṃśayasyānte manastuṣṭir ihāviśet
api no bhāgadheyāni śubhāni syuḥ paraṃtapa
kāmayā brūhi satyaṃ tvaṃ satyaṃ rājasu śobhate
iṣṭāpūrtena ca tathā vaktavyam anṛtaṃ na tu
śrutvā hy amarasaṃkāśa tava vākyam ariṃdama
dhruvaṃ vivāhakaraṇam āsthāsyāmi vidhānataḥ
yudhiṣṭhira uvāca
mā rājan vimanā bhūs tvaṃ pāñcālya prītir astu te
īpsitas te dhruvaḥ kāmaḥ saṃvṛtto 'yam asaṃśayam
vayaṃ hi kṣatriyā rājan pāṇḍoḥ putrā mahātmanaḥ
jyeṣṭhaṃ māṃ viddhi kaunteyaṃ bhīmasenārjunāv imau
yābhyāṃ tava sutā rājan nirjitā rājasaṃsadi
yamau tu tatra rājendra yatra kṛṣṇā pratiṣṭhitā
vyetu te mānasaṃ duḥkhaṃ kṣatriyāḥ smo nararṣabha
padminīva suteyaṃ te hradād anyaṃ hradaṃ gatā
iti tathyaṃ mahārāja sarvam etad bravīmi te
bhavān hi gurur asmākaṃ paramaṃ ca parāyaṇam
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sa drupado rājā harṣavyākulalocanaḥ
prativaktuṃ tadā yuktaṃ nāśakat taṃ yudhiṣṭhiram
yatnena tu sa taṃ harṣaṃ saṃnigṛhya paraṃtapaḥ
anurūpaṃ tato rājā pratyuvāca yudhiṣṭhiram
papraccha cainaṃ dharmātmā yathā te pradrutāḥ purā
sa tasmai sarvam ācakhyāv ānupūrvyeṇa pāṇḍavaḥ
tac chrutvā drupado rājā kuntīputrasya bhāṣitam
vigarhayām āsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
āśvāsayām āsa ca taṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
pratijajñe ca rājyāya drupado vadatāṃ varaḥ
tataḥ kuntī ca kṛṣṇā ca bhīmasenārjunāv api
yamau ca rājñā saṃdiṣṭau viviśur bhavanaṃ mahat
tatra te nyavasan rājan yajñasenena pūjitāḥ
pratyāśvastāṃs tato rājā saha putrair uvāca tān
gṛhṇātu vidhivat pāṇim adyaiva kurunandanaḥ
puṇye 'hani mahābāhur arjunaḥ kurutāṃ kṣaṇam
tatas tam abravīd rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
mamāpi dārasaṃbandhaḥ kāryas tāvad viśāṃ pate
tasmāt pūrvaṃ mayā kāryaṃ yad bhavān anumanyate
drupada uvāca
bhavān vā vidhivat pāṇiṃ gṛhṇātu duhitur mama
yasya vā manyase vīra tasya kṛṣṇām upādiśa
yudhiṣṭhira uvāca
sarveṣāṃ draupadī rājan mahiṣī no bhaviṣyati
evaṃ hi vyāhṛtaṃ pūrvaṃ mama mātrā viśāṃ pate
ahaṃ cāpy aniviṣṭo vai bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ
pārthena vijitā caiṣā ratnabhūtā ca te sutā
eṣa naḥ samayo rājan ratnasya sahabhojanam
na ca taṃ hātum icchāmaḥ samayaṃ rājasattama
akrameṇa niveśe ca dharmalopo mahān bhavet
nirjitā caiva pārthena ratnabhūtā ca te sutā
sarveṣāṃ dharmataḥ kṛṣṇā mahiṣī no bhaviṣyati
ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ gṛhṇātu jvalane karam
drupada uvāca
ekasya bahvyo vihitā mahiṣyaḥ kurunandana
naikasyā bahavaḥ puṃso vidhīyante kadā cana
so 'yaṃ na loke vede vā jātu dharmaḥ praśasyate
lokavedaviruddhaṃ tvaṃ nādharmaṃ dhārmikaḥ śuciḥ
kartum arhasi kaunteya kasmāt te buddhir īdṛśī
yudhiṣṭhira uvāca
sūkṣmo dharmo mahārāja nāsya vidmo vayaṃ gatim
pūrveṣām ānupūrvyeṇa yātaṃ vartmānuyāmahe
lokadharmaviruddho 'yaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ vara
na me vāg anṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ
evaṃ caiva vadaty ambā mama caiva manogatam
āśrame rudranirdiṣṭād vyāsād etan mayā śrutam
eṣa dharmo dhruvo rājaṃś carainam avicārayan
mā ca te 'tra viśaṅkā bhūt kathaṃ cid api pārthiva
drupada uvāca
tvaṃ ca kuntī ca kaunteya dhṛṣṭadyumnaś ca me sutaḥ
kathayantv itikartavyaṃ śvaḥ kāle karavāmahe
vaiśaṃpāyana uvāca
te sametya tataḥ sarve kathayanti sma bhārata
atha dvaipāyano rājann abhyāgacchad yadṛcchayā
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas te pāṇḍavāḥ sarve pāñcālyaś ca mahāyaśāḥ
pratyutthāya mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvābhyapūjayan
pratinandya sa tān sarvān pṛṣṭvā kuśalam antataḥ
āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmanāḥ
anujñātās tu te sarve kṛṣṇenāmitatejasā
āsaneṣu mahārheṣu niṣedur dvipadāṃ varāḥ
tato muhūrtān madhurāṃ vāṇīm uccārya pārṣataḥ
papraccha taṃ mahātmānaṃ draupadyarthe viśāṃ patiḥ
katham ekā bahūnāṃ syān na ca syād dharmasaṃkaraḥ
etan no bhagavān sarvaṃ prabravītu yathātatham
vyāsa uvāca
asmin dharme vipralambhe lokavedavirodhake
yasya yasya mataṃ yad yac chrotum icchāmi tasya tat
drupada uvāca
adharmo 'yaṃ mama mato viruddho lokavedayoḥ
na hy ekā vidyate patnī bahūnāṃ dvijasattama
na cāpy ācaritaḥ pūrvair ayaṃ dharmo mahātmabhiḥ
na ca dharmo 'py anekasthaś caritavyaḥ sanātanaḥ
ato nāhaṃ karomy evaṃ vyavasāyaṃ kriyāṃ prati
dharmasaṃdehasaṃdigdhaṃ pratibhāti hi mām idam
dhṛṣṭadyumna uvāca
yavīyasaḥ kathaṃ bhāryāṃ jyeṣṭho bhrātā dvijarṣabha
brahman samabhivarteta sadvṛttaḥ saṃs tapodhana
na tu dharmasya sūkṣmatvād gatiṃ vidmaḥ kathaṃ cana
adharmo dharma iti vā vyavasāyo na śakyate
kartum asmadvidhair brahmaṃs tato na vyavasāmy aham
pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā bhavatv iti kathaṃ cana
yudhiṣṭhira uvāca
na me vāg anṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ
vartate hi mano me 'tra naiṣo 'dharmaḥ kathaṃ cana
śrūyate hi purāṇe 'pi jaṭilā nāma gautamī
tasya putrī mahāprājñā gautamasya yaśasvinī
ṛṣīn adhyāsitavatī sapta dharmabhṛtāṃ vara
tathaiva munijā vārkṣī tapobhir bhāvitātmanaḥ
saṃgatābhūd daśa bhrātṝn ekanāmnaḥ pracetasaḥ
guroś ca vacanaṃ prāhur dharmaṃ dharmajñasattama
gurūṇāṃ caiva sarveṣāṃ janitrī paramo guruḥ
sā cāpy uktavatī vācaṃ bhaikṣavad bhujyatām iti
tasmād etad ahaṃ manye dharmaṃ dvijavarottama
kunty uvāca
bhujyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham ity arjunam acodayam
evam etad yathāhāyaṃ dharmacārī yudhiṣṭhiraḥ
anṛtān me bhayaṃ tīvraṃ mucyeyam anṛtāt katham
vyāsa uvāca
anṛtān mokṣyase bhadre dharmaś caiṣa sanātanaḥ
na tu vakṣyāmi sarveṣāṃ pāñcāla śṛṇu me svayam
yathāyaṃ vihito dharmo yataś cāyaṃ sanātanaḥ
yathā ca prāha kaunteyas tathā dharmo na saṃśayaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tata utthāya bhagavān vyāso dvaipāyanaḥ prabhuḥ
kare gṛhītvā rājānaṃ rājaveśma samāviśat
pāṇḍavāś cāpi kuntī ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
vicetasas te tatraiva pratīkṣante sma tāv ubhau
tato dvaipāyanas tasmai narendrāya mahātmane
ācakhyau tad yathā dharmo bahūnām ekapatnitā
yathā devā daduś caiva rājaputryāḥ purā varam
dharmādyās tapasā tuṣṭāḥ pañcapatnītvam īśvarāḥ
vyāsaḥ
ṛṣiḥ
vyāsaḥ
nāḷāyanī
vyāsaḥ
drupadaḥ
vyāsaḥ
indrasenā
ṛṣiḥ
vyāsaḥ
nāḷāyanī
maheśvaraḥ
nāḷāyanī
maheśvaraḥ
nāḷāyanī
maheśvaraḥ
vyāsaḥ
mā bhūd rājaṃs tava tāpo manaḥsthaḥ; pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti
mātur eṣā pārthiva prārthitā syāt; pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti
yājopayājau dharmaratau tapobhyāṃ; tau cakratuḥ pañcapatitvam asyāḥ
sā dharmataḥ pāṇḍuputrair avāptā; bhāryā kṛṣṇā modatāṃ vai kulaṃ te
loke nānyo nāthavāṃs tvad viśiṣṭaḥ; sarvārīṇām apradhṛṣyo 'si rājan
bhūyas tu me śṛṇv idaṃ tvaṃ viśoko; yathāgamaṃ pañcapatitvam asyāḥ
eṣā nāḷāyanī pūrvaṃ maudgalyaṃ sthaviraṃ patim
ārādhayām āsa tadā kuṣṭhinaṃ tam aninditā
tvagasthibhūtaṃ kaṭukaṃ lolam īrṣyuṃ sukopanam
sugandhetaragandhāḍhyaṃ valīpalitadhāriṇam
sthaviraṃ vikṛtākāraṃ śīryamāṇanakhatvacam
ucchiṣṭam upabhuñjānā paryupāste mahāvratā
tataḥ kadā cid aṅguṣṭho bhuñjānasya vyaśīryata
annād uddhṛtya tac cānnam upāyuṅktāviśaṅkitā
tena tasyāḥ prasannena kāmavyāhāriṇā tadā
varaṃ vṛṇīṣvety asakṛd uktā vavre varaṃ tadā
nāsmi vṛddho na kaṭuko nerṣyur naivātikopanaḥ
na ca durgandhavadano na kṛśo na ca lolupaḥ
kathaṃ tvāṃ ramayāmīha kathaṃ tvāṃ vāsayāmy aham
vada kalyāṇi bhadraṃ te yathā tvaṃ manasecchasi
sā tam akliṣṭakarmāṇaṃ varadaṃ sarvakāmadam
bhartāram anavadyāṅgī prasannaṃ pratyuvāca ha
pañcabāṇātividdhāhaṃ manmathasya mahāmate
pañcadhā māṃ vibhaktātmā bhagavāṃl lokaviśrutaḥ
ramaya tvam acintyātman punaś caikatvam āsthitaḥ
tāṃ tathety abravīd dhīmān brahmarṣir vai mahātapāḥ
sa pañcadhānubhūtvā tāṃ ramayām āsa sarvaśaḥ
nāḷāyanīṃ sukeśāntāṃ mudgalaś cāruhāsinīm
āśrameṣv adhikaṃ cāpi pūjyamāno maharṣibhiḥ
vicacāra yathākāmaṃ kāmarūpavapuḥ punaḥ
yadā yayau divaṃ cāpi tatra devarṣibhiḥ saha
sudhāmṛtarasāhāraḥ suraloke cacāra ha
pūjyamānas tathā śacyā śakrasya bhavaneṣv api
mahendrasenayā sārdhaṃ paryadhāvad riraṃsayā
sūryasya ca rathaṃ divyam āruhya bhagavān prabhuḥ
paryupetya punar meruṃ merau vāsam arocayat
ākāśagaṅgām āplutya tayā saha taponidhiḥ
aṃśujāleṣu candrasya uvāsa ca yathānilaḥ
girirūpaṃ yadā dadhre sa maharṣis tadā punaḥ
tatprabhāvena sā tasya madhye jajñe mahānadī
yadā puṣpākulaḥ sālaḥ saṃjajñe bhagavān ṛṣiḥ
latātvam atha saṃpede tam evābhyanuveṣṭatī
pupoṣa ca vapur yasya tasyānugaṃ punaḥ
sā pupoṣa samaṃ bhartuḥ skandhenāpi cacāra ha
tatas tasya ca tasyāś ca tulyā prītir avardhata
tathā hi bhagavāṃs tasyāḥ prasādād ṛṣisattamaḥ
vijajñuṣī ca sā tatra daivayogena bhāminī
sa ca tāṃ tapasā devīṃ ramayām āsa yogataḥ
ekapatnī purā bhūtvā sadaivāgre yaśasvinī
arundhatīva sīteva babhūvātipativratā
damayantyāś ca mātuḥ sā viśeṣam adhikaṃ yayau
etat tathyaṃ mahārāja mā te bhūd buddhir anyathā
eṣā nāḷāyanī jajñe daivayogena kena cit
rājaṃs tavātmajā kṛṣṇā vedyāṃ tejasvinī śubhā
tasmiṃs tasyā manaḥ saktaṃ na śaśāka kadā cana
tathā praṇihito hy ātmā tasyās tasmin dvijottame
brūhi tat kāraṇaṃ yena brahmañ jātā tapasvinī
sutā mamādhvare kṛṣṇā sarvavedavidāṃ vara
śṛṇu rājan yathā hy asyā datto rudreṇa vai varaḥ
yadarthaṃ caiva saṃbhūtā tava yajñe yaśasvinī
ahaṃ te kathayiṣyāmi kṛṣṇāyāḥ paurvadehikam
indraseneti vikhyātā purā nāḷāyanī śubhā
maudgalyaṃ patim āsādya cacāra vigatajvarā
maudgalyasya maharṣeś ca ramamāṇasya vai tayā
saṃvatsaragaṇā rājan vyatīyuḥ kṣaṇavat tadā
tataḥ kadā cid dharmātmā tṛptaḥ kāmād vyarajyata
anvicchan paramaṃ brahma tyāgadharmaparo 'bhavat
utsasarja sa tāṃ vipraḥ sā tadā cāpatad bhuvi
maudgalyo rājaśārdūla tapobhir bhāvitaḥ sadā
kāmabhogāturābhyetya vacanaṃ cedam abravīt
prasīda bhagavan mahyaṃ na mām utsraṣṭum arhasi
avitṛptāsmi brahmarṣe kāmānāṃ kāmasevanāt
māro māṃ bādhate 'tyartham anugṛhṇātu māṃ bhavān
tarpayasva mamākṣāṇi guhyaṃ māṃ bādhate 'niśam
yasmāt tvaṃ mayi niḥśaṅkā hy avaktavyaṃ prabhāṣase
ācarantī tapovighnaṃ tasmāc chṛṇu vaco mama
bhaviṣyasi nṛloke tvaṃ rājaputrī yaśasvinī
pāñcālarājasya sutā drupadasya mahātmanaḥ
bhavitāras tu te tatra patayaḥ pañca viśrutāḥ
taiḥ sārdhaṃ madhurākāraiś ciraṃ ratim avāpsyasi
saivaṃ śaptā tu vimanā vanaṃ prāptā yaśasvinī
bhogair atṛptā deveśaṃ tapasārādhayat tadā
nirāśīr mārutāhārā nirāhārā tathaiva ca
anuvartamānā tv ādityaṃ tathā pañcatapābhavat
tīvreṇa tapasā tasyās tuṣṭaḥ paśupatiḥ svayam
varaṃ prādāt tadā rudraḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ
bhaviṣyati paraṃ janma mānuṣeṣu varāṅgane
bhaviṣyanti ca te bhadre patayaḥ pañca suvratāḥ
mahendravapuṣaḥ sarve mahendrasamavikramāḥ
tatrasthā ca mahat karma surāṇāṃ tvaṃ kariṣyasi
ekaḥ khalu mayā bhartā vṛtaḥ pañcāpi me katham
bhaviṣyanti mamaikasyāḥ patayas tad bravīhi me
pañcakṛtvas tvayā hy uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ
pañca te patayo bhadre bhaviṣyanti sukhāvahāḥ
dharma ekaḥ patiḥ strīṇāṃ pūrvam eva prakalpitaḥ
bahupatnīkatā puṃsāṃ dharmaś ca pitṛbhiḥ kṛtaḥ
strīdharmaḥ pūrvam evāyaṃ nirmito munibhiḥ purā
sahadharmacarī bhartur ekā ekasya cocyate
eko hi bhartā nārīṇāṃ kaumāra iti laukikaḥ
āpatsu ca niyogena saṃtānārthe paraḥ smṛtaḥ
gaccheta yā tṛtīyaṃ tu tasyā niṣkṛtir ucyate
caturthe patitā dharmāt pañcame vardhakī bhavet
evaṃ gate dharmapathe na vṛṇe bahupuṃskatām
alokācaritāt tasmāt kathaṃ mucyeya saṃkarāt
anāvṛtāḥ purā nāryo hy āsañ śudhyanti cārtave
sakṛd uktaṃ tvayā naitān nādharmas te bhaviṣyati
yadi me patayaḥ pañca varam icchāmi tair mithaḥ
kaumāraṃ ca bhavet sarvaiḥ saṃgame saṃgame ca me
patiśuśrūṣayā caiva siddhiḥ prāptā purā mayā
bhogecchā ca mayā prāptā sa ca bhogaś ca me bhavet
ratiś ca bhadre siddhiś ca na bhajete parasparam
abhogā lapsyase siddhiṃ yogenāpi mahatvatām
anyadehāntare ca tvaṃ rūpabhāgyaguṇānvitā
pañcabhiḥ prāpya kaumāraṃ mahābhāgā bhaviṣyasi
gaccha gaṅgājalasthā ca naraṃ paśyasi yaṃ śubhe
tam ānaya mamābhyāśaṃ surarājaṃ śucismite
ity uktā viśvarūpeṇa rudraṃ kṛtvā pradakṣiṇam
jagāma gaṅgām uddiśya puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm
vyāsa uvāca
purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satram upāsate
tatra vaivasvato rājañ śāmitram akarot tadā
tato yamo dīkṣitas tatra rājan; nāmārayat kiṃ cid api prajābhyaḥ
tataḥ prajās tā bahulā babhūvuḥ; kālātipātān maraṇāt prahīṇāḥ
sa tatra dīkṣitas tāta yamo nāmārayat prajāḥ
prāṇino 'tha na mṛtāś ca . . . . . . . .
tatas tu śakro varuṇaḥ kuberaḥ; sādhyā rudrā vasavaś cāśvinau ca
praṇetāraṃ bhuvanasya prajāpatiṃ; samājagmus tatra devās tathānye
tato 'bruvaṃl lokaguruṃ sametā; bhayaṃ nas tīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyā
tasmād bhayād udvijantaḥ sukhepsavaḥ; prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam
brahmovāca
kiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadāmarāḥ
mā vo martyasakāśād vai bhayaṃ bhavatu karhi cit
devā ūcuḥ
martyā hy amartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo 'sti kaś cana
aviśeṣād udvijanto viśeṣārtham ihāgatāḥ
brahmovāca
vaivasvato vyāpṛtaḥ satrahetos; tena tv ime na mriyante manuṣyāḥ
tasminn ekāgre kṛtasarvakārye; tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ
vaivasvatasyāpi tanur vibhūtā; vīryeṇa yuṣmākam uta prayuktā
saiṣām anto bhavitā hy antakāle; tanur hi vīryaṃ bhavitā nareṣu
vyāsa uvāca
tatas tu te pūrvajadevavākyaṃ; śrutvā devā yatra devā yajante
samāsīnās te sametā mahābalā; bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam
dṛṣṭvā ca tad vismitās te babhūvus; teṣām indras tatra śūro jagāma
so 'paśyad yoṣām atha pāvakaprabhāṃ; yatra gaṅgā satataṃ saṃprasūtā
sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī; gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhyāvatiṣṭhat
tasyāśrubinduḥ patito jale vai; tat padmam āsīd atha tatra kāñcanam
tad adbhutaṃ prekṣya vajrī tadānīm; apṛcchat tāṃ yoṣitam antikād vai
kā tvaṃ kathaṃ rodiṣi kasya hetor; vākyaṃ tathyaṃ kāmayeha bravīhi
stry uvāca
tvaṃ vetsyase mām iha yāsmi śakra; yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyā
āgaccha rājan purato 'haṃ gamiṣye; draṣṭāsi tad rodimi yatkṛte 'ham
vyāsa uvāca
tāṃ gacchantīm anvagacchat tadānīṃ; so 'paśyad ārāt taruṇaṃ darśanīyam
siṃhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ; krīḍantam akṣair girirājamūrdhni
tam abravīd devarājo mamedaṃ; tvaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sthitam
īśo 'ham asmīti samanyur abravīd; dṛṣṭvā tam akṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam
kruddhaṃ tu śakraṃ prasamīkṣya devo; jahāsa śakraṃ ca śanair udaikṣata
saṃstambhito 'bhūd atha devarājas; tenekṣitaḥ sthāṇur ivāvatasthe
yadā tu paryāptam ihāsya krīḍayā; tadā devīṃ rudatīṃ tām uvāca
ānīyatām eṣa yato 'ham ārān; mainaṃ darpaḥ punar apy āviśeta
tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātras tayā tu; srastair aṅgaiḥ patito 'bhūd dharaṇyām
tam abravīd bhagavān ugratejā; maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃ cit
vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ; balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyam
vivṛtya caivāviśa madhyam asya; yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ
sa tad vivṛtya śikharaṃ mahāgires; tulyadyutīṃś caturo 'nyān dadarśa
sa tān abhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ; kaccin nāhaṃ bhavitā vai yatheme
tato devo giriśo vajrapāṇiṃ; vivṛtya netre kupito 'bhyuvāca
darīm etāṃ praviśa tvaṃ śatakrato; yan māṃ bālyād avamaṃsthāḥ purastāt
uktas tv evaṃ vibhunā devarājaḥ; pravepamāno bhṛśam evābhiṣaṅgāt
srastair aṅgair anileneva nunnam; aśvatthapatraṃ girirājamūrdhni
sa prāñjalir vinatenānanena; pravepamānaḥ sahasaivam uktaḥ
uvāca cedaṃ bahurūpam ugraṃ; draṣṭā śeṣasya bhagavaṃs tvaṃ bhavādya
tam abravīd ugradhanvā prahasya; naivaṃśīlāḥ śeṣam ihāpnuvanti
ete 'py evaṃ bhavitāraḥ purastāt; tasmād etāṃ darim āviśya śedhvam
śeṣo 'py evaṃ bhavitā vo na saṃśayo; yoniṃ sarve mānuṣīm āviśadhvam
tatra yūyaṃ karma kṛtvāviṣahyaṃ; bahūn anyān nidhanaṃ prāpayitvā
śastrair divyair mānuṣān yodhayitvā
śūrān sarvān āhave tān vijitya
āgantāraḥ punar evendralokaṃ; svakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārham
sarvaṃ mayā bhāṣitam etad evaṃ; kartavyam anyad vividhārthavac ca
pūrvendrā ūcuḥ
gamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokād; durādharo vihito yatra mokṣaḥ
devās tv asmān ādadhīrañ jananyāṃ; dharmo vāyur maghavān aśvinau ca
astrair divyair mānuṣān yodhayitvā
āgantāraḥ punar evendralokam
vyāsa uvāca
etac chrutvā vajrapāṇir vacas tu; devaśreṣṭhaṃ punar evedam āha
vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryahetor; dadyām eṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam
viśvabhug ṛtadhāmā ca śibir indraḥ pratāpavān
śāntiś caturthas teṣāṃ vai tejasvī pañcamaḥ smṛtaḥ
teṣāṃ kāmaṃ bhagavān ugradhanvā; prādād iṣṭaṃ sannisargād yathoktam
tāṃ cāpy eṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ; śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhān mānuṣeṣu
tair eva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo; jagāma nārāyaṇam aprameyam
anantam avyaktam ajaṃ purāṇaṃ
sanātanaṃ viśvam anantarūpam
sa cāpi tad vyadadhāt sarvam eva; tataḥ sarve saṃbabhūvur dharaṇyām
naraṃ tu devaṃ vibudhapradhānam
indro jiṣṇuṃ pañcamaṃ kalpayitvā
sa cāpi keśau harir udbabarha; śuklam ekam aparaṃ cāpi kṛṣṇam
tau cāpi keśau viśatāṃ yadūnāṃ; kule striyau rohiṇīṃ devakīṃ ca
yo 'sau śvetas tasya devasya keśaḥ
tayor eko baladevo babhūva; kṛṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ saṃbabhūva
keśo yo 'sau varṇataḥ kṛṣṇa uktaḥ
ye te pūrvaṃ śakrarūpā niruddhās; tasyāṃ daryāṃ parvatasyottarasya
ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ; śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī
evam ete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvur; ye te rājan pūrvam indrā babhūvuḥ
lakṣmīś caiṣāṃ pūrvam evopadiṣṭā; bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā
kathaṃ hi strī karmaṇo 'nte mahītalāt; samuttiṣṭhed anyato daivayogāt
yasyā rūpaṃ somasūryaprakāśaṃ; gandhaś cāgryaḥ krośamātrāt pravāti
idaṃ cānyat prītipūrvaṃ narendra; dadāmi te varam atyadbhutaṃ ca
divyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃs tvaṃ; puṇyair divyaiḥ pūrvadehair upetān
vaiśaṃpāyana uvāca
tato vyāsaḥ paramodārakarmā; śucir vipras tapasā tasya rājñaḥ
cakṣur divyaṃ pradadau tān sa sarvān; rājāpaśyat pūrvadehair yathāvat
tato divyān hemakirīṭamālinaḥ; śakraprakhyān pāvakādityavarṇān
baddhāpīḍāṃś cārurūpāṃś ca yūno; vyūḍhoraskāṃs tālamātrān dadarśa
divyair vastrair arajobhiḥ suvarṇair; mālyaiś cāgryaiḥ śobhamānān atīva
sākṣāt tryakṣān vasavo vātha divyān; ādityān vā sarvaguṇopapannān
tān pūrvendrān evam īkṣyābhirūpān; prīto rājā drupado vismitaś ca
śakrātmajaṃ cendrarūpaṃ niśamya
divyāṃ māyāṃ tām avāpyāprameyāṃ; tāṃ caivāgryāṃ śriyam iva rūpiṇīṃ ca
divyāṃ sākṣāt somavahniprakāśāṃ
yogyāṃ teṣāṃ rūpatejoyaśobhiḥ; patnīm ṛddhāṃ dṛṣṭavān pārthivendraḥ
sa tad dṛṣṭvā mahad āścaryarūpaṃ; jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya
naitac citraṃ paramarṣe tvayīti; prasannacetāḥ sa uvāca cainam
vyāsa uvāca
āsīt tapovane kā cid ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ
nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī
toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram
tām uvāceśvaraḥ prīto vṛṇu kāmam iti svayam
saivam uktābravīt kanyā devaṃ varadam īśvaram
patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ
dadau tasyai sa deveśas taṃ varaṃ prītimāṃs tadā
pañca te patayaḥ śreṣṭhā bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ
sā prasādayatī devam idaṃ bhūyo 'bhyabhāṣata
ekaṃ patiṃ guṇopetaṃ tvatto 'rhāmīti vai tadā
tāṃ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṃ vacaḥ
pañcakṛtvas tvayā uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ
tat tathā bhavitā bhadre tava tad bhadram astu te
deham anyaṃ gatāyās te yathoktaṃ tad bhaviṣyati
saiva nāḷāyanī bhūtvā rūpeṇāpratimā bhuvi
maudgalyaṃ patim āsādya śivād varam avāpya ca
śṛṇu guhyaṃ mahīpāla vadataḥ sāvadhānataḥ
saṃśraddhatsva vaco mahyaṃ tataḥ paśyasi pāṇḍavān
hatvā vṛtraṃ surapatis tvāṣṭraṃ svargāt sa ha cyutaḥ
brahmahatyām avāpyātha dharmādirahitas tadā
aindro dharmo yamam agād balaṃ vāyum athāviśat
vīryaṃ varaṃ jñānarūpe nāsatyāv abhijagmatuḥ
hrīś ca lakṣmīś ca kīrtiś ca saṃnatir matir eva ca
etā vinirgatā indrād vāgdevīṃ tāḥ samāśritāḥ
pūrvendravaradānāc ca maheśasyājñayā nṛpa
dharmādīn pāṇḍavān viddhi hriyād yā draupadīṃ tathā
tad ime pāṇḍavā rājan indra eko na saṃśayaḥ
ekaiva draupadī rājan paulomī te na saṃśayaḥ
śṛṇu guhyatamaṃ cānyad rahasyaṃ devanirmitam
yac chrutvā saṃśayas te 'dya śatadhā viphaliṣyati
sadyojātamukhādīni mukhāni ca maheśituḥ
pāṇḍavāḥ pañca yāni syuḥ pārvatī draupadī tv iyam
idam anyad rahasyaṃ te devaguhyaṃ sanātanam
bhavataḥ pratyayārthaṃ ca niḥsaṃśayakaraṃ mahat
catvāraś ca bhujā viṣṇoḥ śaṅkhacakrādilāñchitāḥ
dharmarājaś ca bhīmaś ca yamau ca nṛpasattama
arjunas tu svayaṃ viṣṇuḥ pāñcālī kamalāvatī
catasro mūrtayo viṣṇoḥ svayaṃ viṣṇuś ca sindhujā
caturaḥ pāṇḍavāñ jiṣṇuṃ kṛṣṇāṃ viddhi mahīśvara
caturmūrtiś caturvyūho vāsudevādibhiḥ saha
avatīrṇo mahīṃ viṣṇuḥ pāñcālī kamalā svayam
pañcāyatanasaṃjñaś ca pañcamūrtiḥ sadāśivaḥ
nivṛttādilayān pañca pāñcālīṃ viddhi bhūmipa
tasmāt te saṃśayo mā bhūt pāṇḍavebhyaḥ pradīyatām
kṛṣṇā tava sutā rājan pañcabhiḥ pūrvasaṃbhavāt
pañcāgnayaḥ pāṇḍavāḥ syuḥ svāhā kṛṣṇā prakīrtitā
drupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇī
pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣaty aninditā
svargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakhe
seha taptvā tapo ghoraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā
saiṣā devī rucirā devajuṣṭā; pañcānām ekā svakṛtena karmaṇā
sṛṣṭā svayaṃ devapatnī svayambhuvā; śrutvā rājan drupadeṣṭaṃ kuruṣva
vyāsaḥ
idaṃ cāpi purāvṛttaṃ tan nibodha ca bhūmipa
kīrtyamānaṃ nṛparṣīṇāṃ pūrveṣāṃ dārakarmaṇi
nitantur nāma rājarṣir babhūva bhuvi viśrutaḥ
tasya putrā maheṣvāsā babhūvuḥ pañca bhūmipāḥ
sālveyaḥ śūrasenaś ca śrutasenaś ca vīryavān
tindusāro 'tisāraś ca kṣatriyāḥ kratuyājinaḥ
nāticakramur anyonyam anyonyasya priyaṃvadāḥ
etān naitantavān pañca śaibyā cātra svayaṃvare
avāpa sā patīn vīrān bhaumāśvī manujādhipān
vīṇeva madhurārāvā gāndhārasvaramūrcchitā
uttamā sarvanārīṇāṃ bhaumāśvī hy abhavat tadā
yasyā naitantavāḥ pañca patayaḥ kṣatriyarṣabhāḥ
babhūvuḥ pṛthivīpālāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
teṣām ekābhavad bhāryā rājñām auśīnarī nṛpa
bhaumāśvī nāma bhadraṃ te tadā rūpaguṇānvitā
pañcabhyaḥ pañcadhā pañca dāyādān sā vyajāyata
tebhyo naitantavebhyas tu rājaśārdūla vai tadā
pṛthag ākhyābhavat teṣāṃ matsyānāṃ pañcadhā bhuvi
yathāvat kīrtyamānāṃs tāñ śṛṇu me rājasattama
sālveyāḥ śūrasenāś ca śrutasenāś ca pārthivāḥ
tindusārātisārāś ca vaṃśā eṣāṃ nṛpottama
evam ekābhavad bhāryā bhaumāśvī bhuvi viśrutā
drupada uvāca
aśrutvaivaṃ vacanaṃ te maharṣe; mayā pūrvaṃ yatitaṃ kāryam etat
śrutvā vacas tathyam idaṃ mahārthaṃ
naṣṭapramoho 'smi mahānubhāva
na vai śakyaṃ vihitasyāpayātuṃ; tad evedam upapannaṃ vidhānam
diṣṭasya granthir anivartanīyaḥ; svakarmaṇā vihitaṃ neha kiṃ cit
kṛtaṃ nimittaṃ hi varaikahetos; tad evedam upapannaṃ bahūnām
yathaiva kṛṣṇoktavatī purastān; naikān patīn me bhagavān dadātu
sa cāpy evaṃ varam ity abravīt tāṃ; devo hi veda paramaṃ yad atra
yadi vāyaṃ vihitaḥ śaṃkareṇa; dharmo 'dharmo vā nātra mamāparādhaḥ
gṛhṇantv ime vidhivat pāṇim asyā; yathopajoṣaṃ vihitaiṣāṃ hi kṛṣṇā
nāyaṃ vidhir mānuṣāṇāṃ vivāhe
devā hy ete draupadī cāpi lakṣmīḥ
prāk karmaṇaḥ svakṛtāt pañca bhartṝn
avāpy eṣā devadevaprasādāt
naiṣām evāyaṃ vihitaḥ sadvivāho
yad bhāryaiṣā draupadī pāṇḍavānām
anye 'py evaṃ syur manuṣyāḥ striyaś ca
na dharmaḥ syān mānavokto narendra
vaiśaṃpāyana uvāca
tato 'bravīd bhagavān dharmarājam; adya puṇyāham uta pāṇḍaveya
adya pauṣyaṃ yogam upaiti candramāḥ; pāṇiṃ kṛṣṇāyās tvaṃ gṛhāṇādya pūrvam
pāṇiṃ gṛhāṇa prathamaṃ tvam asyāḥ
pāñcālarājasya narendra putryāḥ
tata ājagmatus tatra tau kṛṣṇadrupadāv ubhau
kuntī saputrā yatrāste dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
tato dvaipāyanaḥ kṛṣṇo yudhiṣṭhiram athābravīt
adya puṇyamahaś candro rohiṇyā ca sameṣyati
krameṇa manujavyāghrāḥ pāṇiṃ gṛhṇantu pāṇḍavāḥ
draupadyā dharmataḥ sarve dṛṣṭam etat purānagha
tato rājā yajñasenaḥ saputro; janyārtha yuktaṃ bahu tat tadagryam
samānayām āsa sutāṃ ca kṛṣṇām; āplāvya ratnair bahubhir vibhūṣya
tataḥ sarve suhṛdas tatra tasya; samājagmuḥ sacivā mantriṇaś ca
draṣṭuṃ vivāhaṃ paramapratītā; dvijāś ca paurāś ca yathāpradhānāḥ
tat tasya veśmārthijanopaśobhitaṃ; vikīrṇapadmotpalabhūṣitājiram
mahārharatnaughavicitram ābabhau; divaṃ yathā nirmalatārakācitam
tatas tu te kauravarājaputrā; vibhūṣitāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ
mahārhavastrā varacandanokṣitāḥ; kṛtābhiṣekāḥ kṛtamaṅgalakriyāḥ
purohitenāgnisamānavarcasā; sahaiva dhaumyena yathāvidhi prabho
krameṇa sarve viviśuś ca tat sado; maharṣabhā goṣṭham ivābhinandinaḥ
tataḥ samādhāya sa vedapārago; juhāva mantrair jvalitaṃ hutāśanam
yudhiṣṭhiraṃ cāpy upanīya mantravin; niyojayām āsa sahaiva kṛṣṇayā
pradakṣiṇaṃ tau pragṛhītapāṇī; samānayām āsa sa vedapāragaḥ
viprāṃs tu saṃtarpya yudhiṣṭhiro 'nnair
gobhiś ca ratnair vividhair apūrvaiḥ
jagrāha pāṇiṃ naradevaputryā
dhaumyena mantrair vidhivad dhute 'gnau
tato 'ntarikṣāt kusumāni petur
vavau ca vāyuḥ sumanojñagandhaḥ
tato 'bhyanujñāya tam ājiśobhinaṃ; purohito rājagṛhād viniryayau
krameṇa cānena narādhipātmajā; varastriyās te jagṛhus tadā karam
ahany ahany uttamarūpadhāriṇo; mahārathāḥ kauravavaṃśavardhanāḥ
idaṃ ca tatrādbhutarūpam uttamaṃ; jagāda viprarṣir atītamānuṣam
mahānubhāvā kila sā sumadhyamā; babhūva kanyaiva gate gate 'hani
patiśvaśuratā jyeṣṭhe patidevaratānuje
madhyameṣu ca pāñcālyāḥ tritayaṃ tritayaṃ triṣu
kṛte vivāhe drupado dhanaṃ dadau; mahārathebhyo bahurūpam uttamam
śataṃ rathānāṃ varahemabhūṣiṇāṃ; caturyujāṃ hemakhalīnamālinām
śataṃ gajānām abhipadmināṃ tathā; śataṃ girīṇām iva hemaśṛṅgiṇām
śataṃ daśāśvān maṇihemabhūṣaṇān
manojavān dvādaśavārṣikān yathā
tathaiva dāsīśatam agryayauvanaṃ; mahārhaveṣābharaṇāmbarasrajam
haimāni śayyāsanabhājanāni
dravyāṇi cānyāni mahāsanāni
pṛthak pṛthak caiva daśāyutānvitaṃ; dhanaṃ dadau saumakir agnisākṣikam
tathaiva vastrāṇi ca bhūṣaṇāni; prabhāvayuktāni mahādhanāni
kṛte vivāhe ca tataḥ sma pāṇḍavāḥ; prabhūtaratnām upalabhya tāṃ śriyam
vijahrur indrapratimā mahābalāḥ; pure tu pāñcālanṛpasya tasya ha
sarve 'py atuṣyan nṛpa pāṇḍaveyās
tasyāḥ śubhaiḥ śīlasamādhivṛttaiḥ
sā cāpy eṣāṃ yājñasenī tadānīṃ
vivardhayām āsa mudaṃ svavṛttaiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
pāṇḍavaiḥ saha saṃyogaṃ gatasya drupadasya tu
na babhūva bhayaṃ kiṃ cid devebhyo 'pi kathaṃ cana
evaṃ vivāhaṃ kṛtvā te vīrā drupadaveśmani
ūṣuḥ sarve yathā puṇyaṃ kṛtavanto 'ntarikṣagāḥ
kuntīm āsādya tā nāryo drupadasya mahātmanaḥ
nāma saṃkīrtayantyas tāḥ pādau jagmuḥ svamūrdhabhiḥ
kṛṣṇā ca kṣaumasaṃvītā kṛtakautukamaṅgalā
kṛtābhivādanā śvaśrvās tasthau prahvā kṛtāñjaliḥ
rūpalakṣaṇasaṃpannāṃ śīlācārasamanvitām
draupadīm avadat premṇā pṛthāśīrvacanaṃ snuṣām
yathendrāṇī harihaye svāhā caiva vibhāvasau
rohiṇī ca yathā some damayantī yathā nale
yathā vaiśravaṇe bhadrā vasiṣṭhe cāpy arundhatī
yathā dāśarathau sītā yathā rudre nagātmajā
lopāmudrā yathāgastye yathā rāme ca jānakī
yathā nārāyaṇe lakṣmīs tathā tvaṃ bhava bhartṛṣu
vāgdevī caturānane
girijā giriśe yadvad uṣā bhānau yathā sthirā
sthirā ca vallabhā ca tvaṃ
jīvasūr vīrasūr bhadre bahusaukhyasamanvitā
subhagā bhogasaṃpannā yajñapatnī svanuvratā
atithīn āgatān sādhūn bālān vṛddhān gurūṃs tathā
pūjayantyā yathānyāyaṃ śaśvad gacchantu te samāḥ
kurujāṅgalamukhyeṣu rāṣṭreṣu nagareṣu ca
anu tvam abhiṣicyasva nṛpatiṃ dharmavatsalam
patibhir nirjitām urvīṃ vikrameṇa mahābalaiḥ
kuru brāhmaṇasāt sarvām aśvamedhe mahākratau
pṛthivyāṃ yāni ratnāni guṇavanti gunānvite
tāny āpnuhi tvaṃ kalyāṇi sukhinī śaradāṃ śatam
yathā ca tvābhinandāmi vadhv adya kṣaumasaṃvṛtām
tathā bhūyo 'bhinandiṣye sūtaputrāṃ guṇānvitām
tatas tu kṛtadārebhyaḥ pāṇḍubhyaḥ prāhiṇod dhariḥ
muktāvaiḍūryacitrāṇi haimāny ābharaṇāni ca
vāsāṃsi ca mahārhāṇi nānādeśyāni mādhavaḥ
kambalājinaratnāni sparśavanti śubhāni ca
śayanāsanayānāni vividhāni mahānti ca
vaiḍūryavajracitrāṇi śataśo bhājanāni ca
rūpayauvanadākṣiṇyair upetāś ca svalaṃkṛtāḥ
rākāśaśāṅkavadanāḥ padminījātisaṃbhavāḥ
padmagandhāḥ padmamukhāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ
muktāyuktasukarṇāś ca saptabindulalāṭikāḥ
pīvarastanabhārārtāḥ śaṅkhakaṇṭhyaḥ sunāsikāḥ
kṛṣṇadīrghasukeśinyo muṣṭigrāhyasumadhyamāḥ
bhṛṅgāliromalatikā hy āvartanibhanābhikāḥ
vipulaśroṇiphalakā rambhāstambhoruyugmakāḥ
preṣyāḥ saṃpradadau kṛṣṇo nānādeśyāḥ sahasraśaḥ
gajān vinītān bhadrāṃś ca sadaśvāṃś ca svalaṃkṛtān
rathāṃś ca dāntān sauvarṇaiḥ śubhaiḥ paṭṭair alaṃkṛtān
koṭiśaś ca suvarṇaṃ sa teṣām akṛtakaṃ tathā
vītīkṛtam ameyātmā prāhiṇon madhusūdanaḥ
tat sarvaṃ pratijagrāha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
mudā paramayā yukto govindapriyakāmyayā
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rājñāṃ carair āptaiś cāraḥ samupanīyata
pāṇḍavair upasaṃpannā draupadī patibhiḥ śubhā
yena tad dhanur āyamya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā
so 'rjuno jayatāṃ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ
yaḥ śalyaṃ madrarājānam utkṣipyābhrāmayad balī
trāsayaṃś cāpi saṃkruddho vṛkṣeṇa puruṣān raṇe
na cāpi saṃbhramaḥ kaś cid āsīt tatra mahātmanaḥ
sa bhīmo bhīmasaṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ
yo 'sāv atyakramīd yuddhe yudhyan duryodhanaṃ tadā
sa rājā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg buddhivardhanaḥ
duryodhanād avarajair yau yudhyetāṃ pratītavat
tau yamau vṛttasaṃpannau saṃpannabalavikramau
cāraiḥ praṇihite cāre rājāno vigatajvarāḥ
brahmarūpadharāñ śrutvā pāṇḍurājasutāṃs tadā
kaunteyān manujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata
saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugṛhe śrutā
sarvabhūmipatīnāṃ ca rāṣṭrāṇāṃ ca yaśasvinām
punarjātān iti smaitān manyante sarvapārthivāḥ
dhik kurvantas tadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam
karmaṇā sunṛśaṃsena purocanakṛtena vai
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuniḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
dhārmikān vṛttasaṃpannān mātuḥ priyahite ratān
yadā tān īdṛśān pārthān utsādayitum arhati
tataḥ svayaṃvare vṛtte dhārtarāṣṭrāḥ sma bhārata
mantrayante tataḥ sarve karṇasaubaladūṣitāḥ
kaś cic chatruḥ karśanīyaḥ pīḍanīyas tathā paraḥ
utsādanīyāḥ kaunteyāḥ sarve kṣatrasya me matāḥ
evaṃ parājitāḥ sarve yadi yūyaṃ gamiṣyatha
akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit tad vas tapsyaty asaṃśayam
ayaṃ deśaś ca kālaś ca pāṇḍavoddharaṇāya naḥ
na ced evaṃ kariṣyadhvaṃ loke hāsyā bhaviṣyatha
yam ete saṃśritā vastuṃ kāmayante ca bhūmipam
so 'lpavīryabalo rājā drupado vai mato mama
yāvad etān na jānanti jīvato vṛṣṇipuṃgavāḥ
caidyaś ca puruṣavyāghraḥ śiśupālaḥ pratāpavān
ekībhāvaṃ gatā rājñā drupadena mahātmanā
durādharṣatarā rājan bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
yāvat tv acalatāṃ sarve prāpnuvanti narādhipāḥ
tāvad eva vyavasyāmaḥ pāṇḍavānāṃ vadhaṃ prati
muktā jatugṛhād bhīmād āśīviṣamukhād iva
punar yad iha mucyante mahan no bhayam āviśet
teṣām ihopayātānām eṣāṃ ca puravāsinām
antare duṣkaraṃ sthātuṃ meṣayor mahator iva
haladhṛkpragṛhītāni balāni balināṃ svayam
yāvan na kurusenāyāṃ patanti patagā iva
tāvat sarvābhisāreṇa puram etad vināśyatām
etad atra paraṃ manye prāptakālaṃ nararṣabhāḥ
śakuner vacanaṃ śrutvā bhāṣamāṇasya durmateḥ
saumadattir idaṃ vākyaṃ jagāda paramaṃ tataḥ
prakṛtīḥ sapta vai jñātvā ātmanaś ca parasya ca
tathā deśaṃ ca kālaṃ ca ṣaḍvidhāṃś ca nayed guṇān
sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ caiva bhūmiṃ mitrāṇi vikramam
samīkṣyāthābhiyuñjīta paraṃ vyasanapīḍitam
tato 'haṃ pāṇḍavān manye mitrakośasamanvitān
balasthān vikramasthāṃś ca svakṛtaiḥ prakṛtipriyān
vapuṣā bhuvi bhūtānāṃ netrāṇi ca manāṃsi ca
śrotraṃ madhurayā vācā ramayaty arjuno nṛṇām
na tu kevaladaivena prajā bhāvena bhejire
yad babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat
na hy ayuktaṃ na cāsaktaṃ nāmṛtaṃ na ca vipriyam
bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya bhāratī
tān evaṃ guṇasaṃpannān saṃpannān rājalakṣaṇaiḥ
na tān paśyāmi ye śaktāḥ samucchettuṃ yathābalāt
prabhāvaśaktir vipulā mantraśaktiś ca puṣkalā
tathaivotsāhaśaktiś ca pārtheṣv abhyadhikā sadā
maulamitrabalānāṃ ca kālajño vai yudhiṣṭhiraḥ
sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti yudhiṣṭhiraḥ
amitraṃ yatate jetuṃ na roṣeṇeti me matiḥ
parikrīya dhanaiḥ śatrūn mitrāṇi ca dhanāni ca
mūlaṃ ca sudṛḍhaṃ kṛtvā hanty arīn pāṇḍavas tataḥ
aśakyān pāṇḍavān manye devair api savāsavaiḥ
eṣām arthe sadā yuktau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau
śreyaś ca yadi manyadhvaṃ manmataṃ yadi vo matam
saṃvidaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kṛtvā yāma yathāgatam
gopurāṭṭālakair uccair upatalpaśatair api
guptaṃ puravaraṃ śreṣṭham etad adbhiś ca saṃvṛtam
tṛṇadhānyendhanarasais tathā yantrāyudhauṣadhaiḥ
yuktaṃ hy urukavāṭaiś ca dravyāgāratuṣādikaiḥ
bhīmocchritamahācakraṃ bṛhadaṭṭālasaṃvṛtam
dṛḍhaprākāraniryūhaṃ śataghnījālasaṃvṛtam
aiṣṭako dāravo vapro mānuṣaś ceti yaḥ smṛtaḥ
prākārakartṛbhir vīrair nṛgarbhas tatra pūjitaḥ
tad etan naragarbheṇa pāṇḍareṇa virājate
sālenānekatālena sarvataḥ saṃvṛtaṃ puram
anuraktāḥ prakṛtayo drupadasya mahātmanaḥ
dānamānārcitāḥ sarve bāhyāś cābhyantarāś ca ye
pratiruddhān imāñ jñātvā rājabhir bhīmavikramaiḥ
upayāsyanti dāśārhāḥ samudagrocchritāyudhāḥ
tasmāt saṃdhiṃ vayaṃ kṛtvā dhārtarāṣṭrasya pāṇḍavaiḥ
svarāṣṭram eva gacchāmo yady āptaṃ vacanaṃ mama
etan mama mataṃ sarvaiḥ kriyatāṃ yadi rocate
etac ca sukṛtaṃ manye kṣemaṃ cāpi mahīkṣitām
saumadatter vacaḥ śrutvā karṇo vaikartano vṛṣā
uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvakarmaṇām
nītipūrvam idaṃ sarvam uktaṃ vacanam arthavat
vacanaṃ nābhyasūyāmi śrūyatāṃ madvacaḥsthitiḥ
dvaidhībhāvo na gantavyaḥ sarvakarmasu mānavaiḥ
dvidhābhūtena manasā hy anyat karma na sidhyati
saṃprayāṇāsanābhyāṃ tu karśanena tathaiva ca
naitac chakyaṃ puraṃ hantum ākrando 'syāpy aśobhanaḥ
avamardanakālo 'tra mataś cintayato mama
yāvan no vṛṣṇayaḥ pārṣṇīṃ na gṛhṇanti raṇapriyāḥ
prabhavanto hṛṣṭatuṣṭāḥ svabāhubalaśālinaḥ
prākāram avamṛdnantu parighāḥ pūrayantv api
prasrāvayantu salilaṃ kriyatāṃ viṣamaṃ samam
tṛṇakāṣṭhena mahatā khātam asya prapūryatām
ghuṣyatāṃ rājasainyeṣu pareṣāṃ yo haniṣyati
nāgam aśvaṃ padātiṃ vā dānamānaṃ sa lapsyate
nāge daśa sahasrāṇi pañca cāśvapadātiṣu
rathe vai dviguṇaṃ nāgād vasu dāsyanti pārthivāḥ
yaś ca kāmasukhe sakto bālaś ca sthaviraś ca yaḥ
ayuddhamanaso ye ca te tu tiṣṭhantu bhīravaḥ
pradaraś ca na dātavyo na gantavyam acoditaiḥ
yaśo rakṣata bhadraṃ vo jeṣyāmo vai vayaṃ puram
anulomāś ca no vātāḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ
agnayaś ca virājante śastrāṇi kavacāni ca
tataḥ karṇavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇaḥ
niryayuḥ pṛthivīpālāś cālayantaḥ parān raṇe
na hi teṣāṃ manaḥsaktir indriyārtheṣu sarvaśaḥ
yathā punar arighnānāṃ prasavo yuddha eva ca
vaikartanapurovātaḥ saindhavormimahāsvanaḥ
duḥśāsanamahāmatsyo duryodhanamahāgrahaḥ
sa rājasāgaro bhīmo bhīmaghoṣapradarśanaḥ
abhidudrāva vegena puraṃ tad apasavyataḥ
tad anīkam anādhṛṣyaṃ śastrāgnivyāladīpitam
samutkūlitam ājñāya cukruśur drupadātmajāḥ
te meghasamanirghoṣair balinaḥ syandanottamaiḥ
niryayur nagaradvārāt trāsayantaḥ parān raṇe
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sumitraḥ priyadarśanaḥ
citraketuḥ suketuś ca dhvajasenaś ca vīryavān
putrā drupadarājasya balavanto jayaiṣiṇaḥ
drupadaś ca mahāvīryaḥ pāṇḍaroṣṇīṣaketanaḥ
pāṇḍaravyajanacchatraḥ pāṇḍaradhvajavāhanaḥ
saputragaṇamadhyasthaḥ śuśubhe rājasattamaḥ
candramā jyotiṣāṃ madhye paurṇamāsyām ivoditaḥ
athoddhūtapatākāgram ajihmagatim avyayam
drupadānīkam āyāntaṃ kurusainyam abhidravat
tayor ubhayato jajñe bhairavas tumulaḥ svanaḥ
balayoḥ saṃpraharatoḥ sravantyoḥ saritor iva
prakīrṇarathanāgāśvais tāny anīkāni sarvaśaḥ
jyotīṃṣi viprakīrṇāni sarvataḥ pracakāśire
utkṛṣṭabherīninade saṃpravṛtte mahārave
amarṣitā mahātmānaḥ pāṇḍavā niryayus tataḥ
rathān vai meghanirghoṣān yuktān paramavājibhiḥ
dhanvino dhvajinaḥ śubhrān āsthāya bharatarṣabhāḥ
tataḥ pāṇḍusutān dṛṣṭvā rathasthān āttakārmukān
nṛpāṇām abhavat kampo vepathur hṛdayeṣu ca
niryāteṣv atha pārtheṣu draupadaṃ tad balaṃ raṇe
āviśat paramo harṣaḥ pramodaś ca jayaṃ prati
sa muhūrtaṃ vyatikaraḥ sainyānām abhavad bhṛśam
tato dvandvam ayudhyanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam
jaghnatuḥ samare tasmin sumitrapriyadarśanau
jayadrathaś ca karṇaś ca paśyataḥ savyasācinaḥ
arjunaḥ prekṣya nihatau sumitrapriyadarśanau
jayadrathasutaṃ tatra jaghāna pitur antike
vṛṣasenād avarajaṃ subāhuṃ vai dhanaṃjayaḥ
karṇaputraṃ mahāvīryaṃ rathanīḍād apātayat
tau sutau nihatau dṛṣṭvā rājasiṃhau tarasvinau
nāmṛṣyetāṃ mahābāhū prahāram iva sadgajau
tau jagmatur asaṃbhrāntau phalgunasya rathaṃ prati
pratimuktatalatrāṇau trāyamāṇau parasparam
saṃnipātas tayor āsīt phalgunena mahāmṛdhe
vṛtraśambarayoḥ saṃkhye vajriṇeva mahāraṇe
trīn hayāñ jaghnatus tatra phalgunasya nararṣabhau
tataḥ kilikilāśabdaḥ kurūṇām abhavat tadā
tān hayān nihatān dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān
nimeṣāntaramātreṇa ratham aśvair ayojayat
upayātaṃ rathaṃ dṛṣṭvā duryodhanapuraḥsarau
saubalaḥ saumadattiś ca sameyātāṃ paraṃtapau
taiḥ pañcabhir adīnātmā bhīmaseno mahābalaḥ
ayudhyata balair vīrair indriyārthair iveśvaraḥ
tair niruddho na saṃtrāsaṃ jagāma samitiṃjayaḥ
pañcabhir dviradair mattair niruddha iva kesarī
tasya te yugapat pañca pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ
sārathiṃ vājinaś caiva ninyur vaivasvatakṣayam
hatāśvāt syandanaśreṣṭhād avaruhya mahārathaḥ
cacāra vividhān mārgān asim udyamya pāṇḍavaḥ
aśvaskandheṣu cakreṣu yugeṣv īṣāsu caiva ha
vyacarat pātayañ śatrūn suparṇa iva bhoginaḥ
vidhanuṣkaṃ vikavacaṃ virathaṃ ca samīkṣya tam
abhipetur naravyāghram arjunapramukhā rathāḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yamau ca yudhi durjayau
tasmin dāśarathe yuddhe pravṛtte śaravṛṣṭibhiḥ
rathā dhvajāḥ patākāś ca sarvam antaradhīyata
tat pravṛttaṃ ciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samam ivābhavat
rathenātha mahābāhur arjuno 'bhyapatat punaḥ
tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva mahābāhur dhanurdharaḥ
karṇo 'straviduṣāṃ śreṣṭho vārayām āsa sāyakaiḥ
sa tenābhihataḥ pārtho vāsavir vajrasaṃnibhān
trīñ śarān saṃdadhe kruddho vadhe karṇasya pāṇḍavaḥ
taiḥ śarair āhataṃ karṇaṃ dhvajayaṣṭim upāśritam
apovāha rathenāśu sūtaḥ parapuraṃjayam
tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrān mahad bhayam
viveśa samudagrāṃś ca pāñcālān prasamīkṣya ca
tat prakampitam atyarthaṃ dṛṣṭvā vai saubalo balam
girā gambhīrayā vīraḥ samāśvāsayatāsakṛt
dhārtarāṣṭrais tataḥ sarvair duryodhanapuraḥsaraiḥ
dhṛtaṃ tat punar evāsīd balaṃ pārthaprakampitam
tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmo bhīmaparākramaḥ
akrudhyat sa mahābāhur agāraṃ jātuṣaṃ smaran
tataḥ saṃgrāmaśirasi dadarśa vipuladrumam
āyāmabhūtaṃ tiṣṭhantaṃ skandhapañcāśad unnatam
mahāskandhaṃ mahotsedhaṃ śakradhvajam ivocchritam
citramālyāmbaradharaṃ patākāśataśobhitam
sālam udyamya pāṇibhyām uddhṛtya ca raṇe balī
abhipede parān saṃkhye vajrapāṇir ivāsurān
bhīmasenabhayārtāni phalgunābhihatāni ca
na śekus tāny anīkāni dhārtarāṣṭrābhirakṣitum
tāni saṃbhrāntayodhāni śrāntavājigajāni ca
diśaḥ prākālayad bhīmo divīvābhrāṇi mārutaḥ
tān nivṛttān nirānandān hatavāraṇavājinaḥ
nānusasrur na cājaghnur nocuḥ kiṃ cic ca dāruṇam
svam eva śibiraṃ jagmuḥ kṣatriyāḥ śaravikṣatāḥ
pare 'py abhiyayur hṛṣṭāḥ puraṃ paurasukhāvahāḥ
muhūrtam abhavad vairaṃ teṣāṃ vai pāṇḍavaiḥ saha
yāvat tad yuddham abhavan mahad devāsuropamam
suvṛttaṃ cakrire sarve suprāptām abruvan vadhūm
kṛtārthaṃ drupadaṃ cocur dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam
śakuniḥ sindhurājaś ca karṇaduryodhanāv api
teṣāṃ tad abhavad duḥkhaṃ hṛdi vācā tu nābruvan
tataḥ prayātā rājānaḥ sarva eva yathāgatam
dhārtarāṣṭrā hi te sarve gatā nāgapuraṃ tadā
prāg eva purarodhāt tu pāṇḍavair aśvasādinaḥ
preṣitā gacchatāriṣṭān asmān ākhyāta śauraye
te tv adīrgheṇa kālena gatvā dvāravatīṃ purīm
ūcuḥ saṃkarṣaṇopendrau vacanaṃ vacanakṣamau
kuśalaṃ pāṇḍavāḥ sarvān āhuḥ smāndhakavṛṣṇayaḥ
ātmanaś cākṣatān āhur vimuktāñ jātuṣād gṛhāt
samāje draupadīṃ smāhur labdhāṃ rājīvalocanām
ātmanaḥ sadṛśīṃ sarve śīlavṛttasamādhibhiḥ
tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇas tān uvācottaraṃ vacaḥ
sarvam etad ahaṃ jāne vadhāt tasya tu rakṣasaḥ
tata udyojayām āsa keśavaś caturaṅgiṇīm
sevāṃ samupayāt tūrṇaṃ pāñcālanagaraṃ prati
tataḥ saṃkarṣaṇaś caiva keśavaś ca mahābalaḥ
yādavaiḥ saha sarvaiś ca pāṇḍavān abhijagmatuḥ
pitṛṣvasāraṃ saṃpūjya drupadaṃ ca yathāvidhi
draupadīṃ bhūṣaṇaiḥ śubhrair bhūṣayitvā mahādhanaiḥ
nyāyataḥ pūjitā rājñā drupadena mahātmanā
remire pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pāñcālanagare tadā
vṛtte svayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te
yathāgataṃ viprajagmur viditvā pāṇḍavān vṛtān
atha duryodhano rājā vimanā bhrātṛbhiḥ saha
aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca
vinivṛtto vṛtaṃ dṛṣṭvā draupadyā śvetavāhanam
taṃ tu duḥśāsano vrīḍan mandaṃ mandam ivābravīt
khidyacchuṣyanmukho rājā dūyamānena cetasā
yady asau brāhmaṇo na syād vindeta draupadīṃ na saḥ
na hi taṃ tattvato rājan veda kaś cid dhanaṃjayam
daivaṃ tu paramaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam
dhig asmatpauruṣaṃ tāta yad dharantīha pāṇḍavāḥ
baddhvā cakṣūṃṣi naḥ pārthā rājñāṃ ca drupadātmajām
udvāhya rājñāṃ tair nyastaṃ pādaṃ vāmaṃ pṛthāsutaiḥ
vimuktāḥ katham etena jatuveśmahavirbhujā
asmākaṃ pauruṣaṃ sattvaṃ buddhiś cāpi gatā kutaḥ
vayaṃ hatā mātulādya viśvasya ca purocanam
adagdhvā pāṇḍavān dagdhvā svayaṃ dagdho hutāśane
matto mātula manye 'haṃ pāṇḍavā buddhimattarāḥ
teṣāṃ nāsti bhayaṃ mṛtyor muktānāṃ jatuveśmanaḥ
evaṃ saṃbhāṣamāṇās te nindantaś ca purocanam
pañcaputrāṃ kirātīṃ ca viduraṃ ca mahāmatim
viviśur hāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ
trastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthān mahaujasaḥ
muktān havyavahāc cainān saṃyuktān drupadena ca
dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam
drupadasyātmajāṃś cānyān sarvayuddhaviśāradān
mukhāni dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā kṣattā mudānvitaḥ
vikasaddhṛnmukhāmbhojaḥ padmaṃ dṛṣṭveva bhāskaram
viduras tv atha tāñ śrutvā draupadyā pāṇḍavān vṛtān
sarvāṃs tu balino vīrān saṃyuktān drupadena ca
vrīḍitān dhārtarāṣṭrāṃś ca bhagnadarpān upāgatān
tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃ pate
uvāca diṣṭyā kuravo vardhanta iti vismitaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
sarvāpadbhyo vimuktāś ca vimuktā rājasaṃgarāt
kṛṣṇayā saṃvṛtāś caiva vīralakṣmyā tathaiva ca
viduroktaṃ vacaḥ śrutvā sāmānyāt kauravā iti
ullalāsa sa harṣeṇa saṃtoṣabharito nṛpaḥ
praharṣaharito rājā stambhībhūta iva kṣaṇam
vaicitravīryas tu nṛpo niśamya vidurasya tat
abravīt paramaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata
manyate hi vṛtaṃ putraṃ jyeṣṭhaṃ drupadakanyayā
duryodhanam avijñānāt prajñācakṣur nareśvaraḥ
atha tv ājñāpayām āsa draupadyā bhūṣaṇaṃ bahu
putrāṇāṃ ca tathā sarvaṃ vicitrābharaṇaṃ varam
ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryodhanaṃ tadā
athāsya paścād vidura ācakhyau pāṇḍavān vṛtān
putrābhivṛddhisaṃtoṣaśravaṇānandanirbharam
kauravā iti sāmānyān na manyethās tavātmajān
vardhitā iti madvākyād vardhitāḥ pāṇḍunandanāḥ
kṛṣṇayā saṃvṛtāḥ pārthā vimuktā rājasaṃgarāt
sarvān kuśalino vīrān pūjitān drupadena ca
saṃkarṣaṇena kṛṣṇena satkṛtān pāṇḍunandanān
etac chrutvā tu vacanaṃ vidurasya narādhipaḥ
ākāracchādanārthaṃ tu diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt
evaṃ vidura bhadraṃ te yadi jīvanti pāṇḍavāḥ
sādhvācārā tathā kuntī saṃbandho drupadena ca
anvavāye vasor jātaḥ pravaro mātsyake kule
vṛttavidyātapovṛddhaḥ pārthivānāṃ dhuraṃdharaḥ
putrāś cāsya tathā pautrāḥ sarve sucaritavratāḥ
na mamau me tanau prītis tvadvākyāmṛtasaṃbhavā
āliṅgasveti māṃ kṣattaḥ punaḥ punar abhāṣata
durbhāvagopanārthāya bāhū vistārya dūrataḥ
ehy ehi vidura prājña mām āliṅgitum arhasi
ity uktvākṛṣya viduraṃ jñātvāntarbhāvam ātmanaḥ
āliliṅge dṛḍhaṃ dorbhyāṃ nirucchvāsaṃ durātmavān
teṣāṃ saṃbandhinaś cānyān bahūn balasamanvitān
samāgatān pāṇḍaveyais tasminn eva svayaṃvare
dhṛtarāṣṭra uvāca
yathaiva pāṇḍoḥ putrās te tathaivābhyadhikā mama
seyam abhyadhikā prītir vṛddhir vidura me matā
yā prītiḥ pāṇḍuputreṣu na sānyatra mamābhibho
nityo 'yaṃ niścitaḥ kṣattaḥ satyaṃ satyena te śape
teṣāṃ saṃbandhinaś cānye bahavaḥ sumahābalāḥ
tan me putrā durātmāno vinaṣṭā iti me matiḥ
yat te kuśalino vīrā mitravantaś ca pāṇḍavāḥ
mitravanto 'bhavan putrā duryodhanamukhāḥ sadā
mayā śrutā yadā vahner dagdhāḥ pāṇḍusutā iti
tadādahyaṃ divārātraṃ na bhokṣye na svapāmi ca
asahāyāś ca me putrā lūnapakṣā iva dvijāḥ
tattvataḥ śṛṇu me kṣattaḥ susahāyāḥ sutā mama
adya me sthirasāmrājyam ācandrārkaṃ mamābhavat
ko hi drupadam āsādya mitraṃ kṣattaḥ sabāndhavam
na bubhūṣed bhavenārthī gataśrīr api pārthivaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ pratyabhāṣata
buddhir eṣā mahārāja rūḍhamūlā ca te hṛdi
karmaṇā manasā vācā sthirā yadi janeśvara
nityaṃ bhavatu te buddhir eṣā rājañ śataṃ samāḥ
ity uktvā prayayau rājan viduraḥ svaṃ niveśanam
ity uktvā niragāt kṣattā svagṛhāya mahāmate
tato duryodhanaś caiva rādheyaś ca viśāṃ pate
dhṛtarāṣṭram upāgamya vaco 'brūtām idaṃ tadā
saṃnidhau vidurasya tvāṃ vaktuṃ nṛpa na śaknuvaḥ
viviktam iti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitam
sapatnavṛddhiṃ yat tāta manyase vṛddhim ātmanaḥ
abhiṣṭauṣi ca yat kṣattuḥ samīpe dvipadāṃ vara
anyasmin nṛpa kartavye tvam anyat kuruṣe 'nagha
teṣāṃ balavighāto hi kartavyas tāta nityaśaḥ
te vayaṃ prāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe
yathā no na graseyus te saputrabalabāndhavān
vaiśaṃpāyanaḥ
duryodhanenaivam uktaḥ karṇena ca viśāṃ pate
putraṃ ca sūtaputraṃ ca dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam
dhṛtarāṣṭra uvāca
aham apy evam evaitac cintayāmi yathā yuvām
vivektuṃ nāham icchāmi tv ākāraṃ viduraṃ prati
atas teṣāṃ guṇān eva kīrtayāmi viśeṣataḥ
nāvabudhyeta viduro mamābhiprāyam iṅgitaiḥ
yac ca tvaṃ manyase prāptaṃ tad brūhi tvaṃ suyodhana
rādheya manyase tvaṃ ca yat prāptaṃ tad bravīhi me
duryodhana uvāca
adya tān kuśalair vipraiḥ sukṛtair āptakāribhiḥ
kuntīputrān bhedayāmo mādrīputrau ca pāṇḍavau
atha vā drupado rājā mahadbhir vittasaṃcayaiḥ
putrāś cāsya pralobhyantām amātyāś caiva sarvaśaḥ
parityajadhvaṃ rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
atha tatraiva vā teṣāṃ nivāsaṃ rocayantu te
ihaiṣāṃ doṣavad vāsaṃ varṇayantu pṛthak pṛthak
te bhidyamānās tatraiva manaḥ kurvantu pāṇḍavāḥ
athavā kuśalāḥ ke cid upāyanipuṇā narāḥ
itaretarataḥ pārthān bhedayantv anurāgataḥ
vyutthāpayantu vā kṛṣṇāṃ bahutvāt sukaraṃ hi tat
athavā pāṇḍavāṃs tasyāṃ bhedayantu tataś ca tām
bhīmasenasya vā rājann upāyakuśalair naraiḥ
mṛtyur vidhīyatāṃ channaiḥ sa hi teṣāṃ balādhikaḥ
tam āśritya hi kaunteyaḥ purā cāsmān na manyate
sa hi tīkṣṇaś ca śūraś ca teṣāṃ caiva parāyaṇam
tasmiṃs tu nihate rājan hatotsāhā hataujasaḥ
yatiṣyante na rājyāya sa hi teṣāṃ vyapāśrayaḥ
ajeyo hy arjunaḥ saṃkhye pṛṣṭhagope vṛkodare
tam ṛte phalguno yuddhe rādheyasya na pādabhāk
te jānamānā daurbalyaṃ bhīmasenam ṛte mahat
asmān balavato jñātvā naśiṣyanty abalīyasaḥ
ihāgateṣu pārtheṣu nideśavaśavartiṣu
pravartiṣyāmahe rājan yathāśraddhaṃ nibarhaṇe
darpaṃ vidadhatāṃ teṣāṃ ke cid atra manasvinaḥ
drupadasyātmajā rājaṃs te bhindyantāṃ tataḥ paraiḥ
athavā darśanīyābhiḥ pramadābhir vilobhyatām
ekaikas tatra kaunteyas tataḥ kṛṣṇā virajyatām
preṣyatāṃ vāpi rādheyas teṣām āgamanāya vai
te loptrahāraiḥ saṃdhāya vadhyantām āptakāribhiḥ
eteṣām abhyupāyānāṃ yas te nirdoṣavān mataḥ
tasya prayogam ātiṣṭha purā kālo 'tivartate
yāvac cākṛtaviśvāsā drupade pārthivarṣabhe
tāvad evādya te śakyā na śakyās tu tataḥ param
eṣā mama matis tāta nigrahāya pravartate
sādhu vā yadi vāsādhu kiṃ vā rādheya manyase
karṇa uvāca
duryodhana tava prajñā na samyag iti me matiḥ
na hy upāyena te śakyāḥ pāṇḍavāḥ kurunandana
pūrvam eva hi te sūkṣmair upāyair yatitās tvayā
nigrahītuṃ yadā vīra śakitā na tadā tvayā
ihaiva vartamānās te samīpe tava pārthiva
ajātapakṣāḥ śiśavaḥ śakitā naiva bādhitum
jātapakṣā videśasthā vivṛddhāḥ sarvaśo 'dya te
nopāyasādhyāḥ kaunteyā mamaiṣā matir acyuta
na ca te vyasanair yoktuṃ śakyā diṣṭakṛtā hi te
śaṅkitāś cepsavaś caiva pitṛpaitāmahaṃ padam
paraspareṇa bhedaś ca nādhātuṃ teṣu śakyate
ekasyāṃ ye ratāḥ patnyāṃ na bhidyante parasparam
na cāpi kṛṣṇā śakyeta tebhyo bhedayituṃ paraiḥ
paridyūnān vṛtavatī kim utādya mṛjāvataḥ
īpsitaś ca guṇaḥ strīṇām ekasyā bahubhartṛtā
taṃ ca prāptavatī kṛṣṇā na sā bhedayituṃ sukham
āryavṛttaś ca pāñcālyo na sa rājā dhanapriyaḥ
na saṃtyakṣyati kaunteyān rājyadānair api dhruvam
tathāsya putro guṇavān anuraktaś ca pāṇḍavān
tasmān nopāyasādhyāṃs tān ahaṃ manye kathaṃ cana
pāṇḍavān bharataśreṣṭha vikramas tatra rocatām
idaṃ tv adya kṣamaṃ kartum asmākaṃ puruṣarṣabha
yāvan na kṛtamūlās te pāṇḍaveyā viśāṃ pate
tāvat praharaṇīyās te rocatāṃ tava vikramaḥ
asmatpakṣo mahān yāvad yāvat pāñcālako laghuḥ
tāvat praharaṇaṃ teṣāṃ kriyatāṃ mā vicāraya
vāhanāni prabhūtāni mitrāṇi bahulāni ca
yāvan na teṣāṃ gāndhāre tāvad evāśu vikrama
yāvac ca rājā pāñcālyo nodyame kurute manaḥ
saha putrair mahāvīryais tāvad evāśu vikrama
sadā ca vairī drupadaḥ satataṃ nikṛtas tvayā
yāvan na vardhate mitrai rocatāṃ tatra vikramaḥ
yāvann āyāti vārṣṇeyaḥ karṣan yādavavāhinīm
rājyārthe pāṇḍaveyānāṃ tāvad evāśu vikrama
vasūni vividhān bhogān rājyam eva ca kevalam
nātyājyam asti kṛṣṇasya pāṇḍavārthe mahīpate
vikrameṇa mahī prāptā bharatena mahātmanā
vikrameṇa ca lokāṃs trīñ jitavān pākaśāsanaḥ
vikramaṃ ca praśaṃsanti kṣatriyasya viśāṃ pate
svako hi dharmaḥ śūrāṇāṃ vikramaḥ pārthivarṣabha
te balena vayaṃ rājan mahatā caturaṅgiṇā
pramathya drupadaṃ śīghram ānayāmeha pāṇḍavān
na hi sāmnā na dānena na bhedena ca pāṇḍavāḥ
śakyāḥ sādhayituṃ tasmād vikrameṇaiva tāñ jahi
tān vikrameṇa jitvemām akhilāṃ bhuṅkṣva medinīm
nānyam atra prapaśyāmi kāryopāyaṃ janādhipa
vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā tu rādheyavaco dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān
abhipūjya tataḥ paścād idaṃ vacanam abravīt
upapannaṃ mahāprājñe kṛtāstre sūtanandane
tvayi vikramasaṃpannam idaṃ vacanam īdṛśam
bhūya eva tu bhīṣmaś ca droṇo vidura eva ca
yuvāṃ ca kurutāṃ buddhiṃ bhaved yā naḥ sukhodayā
tata ānāyya tān sarvān mantriṇaḥ sumahāyaśāḥ
dhṛtarāṣṭro mahārāja mantrayām āsa vai tadā
bhīṣma uvāca
na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṃ cana
yathaiva dhṛtarāṣṭro me tathā pāṇḍur asaṃśayam
gāndhāryāś ca yathā putrās tathā kuntīsutā matāḥ
yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava
yathā ca mama rājñaś ca tathā duryodhanasya te
tathā kurūṇāṃ sarveṣām anyeṣām api bhārata
evaṃ gate vigrahaṃ tair na rocaye; saṃdhāya vīrair dīyatām adya bhūmiḥ
teṣām apīdaṃ prapitāmahānāṃ; rājyaṃ pituś caiva kurūttamānām
duryodhana yathā rājyaṃ tvam idaṃ tāta paśyasi
mama paitṛkam ity evaṃ te 'pi paśyanti pāṇḍavāḥ
yadi rājyaṃ na te prāptāḥ pāṇḍaveyās tapasvinaḥ
kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasya ca kasya cit
atha dharmeṇa rājyaṃ tvaṃ prāptavān bharatarṣabha
te 'pi rājyam anuprāptāḥ pūrvam eveti me matiḥ
madhureṇaiva rājyasya teṣām ardhaṃ pradīyatām
etad dhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca
ato 'nyathā cet kriyate na hitaṃ no bhaviṣyati
tavāpy akīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
kīrtirakṣaṇam ātiṣṭha kīrtir hi paramaṃ balam
. . . . . . . . dharmaṃ kuru kulocitam (= b)
kīrtis tu paramaṃ tejo . . . . . . . .
naṣṭakīrter manuṣyasya jīvitaṃ hy aphalaṃ smṛtam
yāvat kīrtir manuṣyasya na praṇaśyati kaurava
tāvaj jīvati gāndhāre naṣṭakīrtis tu naśyati
tam imaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kurukulocitam
anurūpaṃ mahābāho pūrveṣām ātmanaḥ kuru
diṣṭyā dharanti te vīrā diṣṭyā jīvati sā pṛthā
diṣṭyā purocanaḥ pāpo nasakāmo 'tyayaṃ gataḥ
yadā prabhṛti dagdhās te kuntibhojasutāsutāḥ
tadā prabhṛti gāndhāre na śaknomy abhivīkṣitum
adāhayo yadā pārthān sa tv agnau jatuveśmani
loke prāṇabhṛtāṃ kaṃ cic chrutvā kuntīṃ tathāgatām
duḥkhaṃ na jāyate rājan bhavān sarvasya kāraṇam
na cāpi doṣeṇa tathā loko vaiti purocanam
yathā tvāṃ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati
tad idaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kalmaṣanāśanam
saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanam
na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana
pitryo 'ṃśaḥ śakya ādātum api vajrabhṛtā svayam
te hi sarve sthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ
adharmeṇa nirastāś ca tulye rājye viśeṣataḥ
yadi dharmas tvayā kāryo yadi kāryaṃ priyaṃ ca me
kṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣām ardhaṃ pradīyatām
droṇa uvāca
mantrāya samupānītair dhṛtarāṣṭrahitair nṛpa
dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca vācyam ity anuśuśrumaḥ
mamāpy eṣā matis tāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ
saṃvibhajyās tu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ
preṣyatāṃ drupadāyāśu naraḥ kaś cit priyaṃvadaḥ
bahulaṃ ratnam ādāya teṣām arthāya bhārata
mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya bahu gacchatu
vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāt tatsaṃyogodbhavāṃ tathā
saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyād rājan dūryodhanaṃ tathā
asakṛd drupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata
ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet
punaḥ punaś ca kaunteyān mādrīputrau ca sāntvayan
hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūny ābharaṇāni ca
vacanāt tava rājendra draupadyāḥ saṃprayacchatu
tathā drupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca
dattvā tāni mahārhāṇi pāṇḍavān saṃpraharṣaya
evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha
uktvāthānantaraṃ brūyāt teṣām āgamanaṃ prati
saṃdhīyatāṃ yathābuddhis tattvavettṛvidāṃ varaḥ
anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śobhanam
duḥśāsano vikarṇaś ca pāṇḍavān ānayantv iha
tatas te pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tvayā
prakṛtīnām anumate pade sthāsyanti paitṛke
evaṃ tava mahārāja teṣu putreṣu caiva ha
vṛttam aupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata
karṇa uvāca
yojitāv arthamānābhyāṃ sarvakāryeṣv anantarau
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kim adbhutataraṃ tataḥ
duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā
brūyān niḥśreyasaṃ nāma kathaṃ kuryāt satāṃ matam
na mitrāṇy arthakṛcchreṣu śreyase vetarāya vā
vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham
kṛtaprajño 'kṛtaprajño bālo vṛddhaś ca mānavaḥ
sasahāyo 'sahāyaś ca sarvaṃ sarvatra vindati
śrūyate hi purā kaś cid ambuvīca iti śrutaḥ
āsīd rājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitām
sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamo nṛpaḥ
amātyasaṃsthaḥ kāryeṣu sarveṣv evābhavat tadā
tasyāmātyā babhūvus te anyonyasahitās tadā
tasyāmātyo mahākarṇir babhūvaikeśvaraḥ purā
sa labdhabalam ātmānaṃ manyamāno 'vamanyate
sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca
ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā
tad ādāya ca lubdhasya lābhāl lobho vyavardhata
tathā hi sarvam ādāya rājyam asya jihīrṣati
hīnasya karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamasya ca
yatamāno 'pi tad rājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutam
kim anyad vihitān nūnaṃ tasya sā puruṣendratā
yat tasya rājyaṃ sāmātyo na śaknoty abhivardhitum
yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃ pate
miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi tad dhruvam
ato 'nyathā ced vihitaṃ yatamāno na lapsyase
evaṃ vidvann upādatsva mantriṇāṃ sādhv asādhutām
duṣṭānāṃ caiva boddhavyam aduṣṭānāṃ ca bhāṣitam
droṇa uvāca
vidma te bhāvadoṣeṇa yadartham idam ucyate
duṣṭaḥ pāṇḍavahetos tvaṃ doṣaṃ khyāpayase hi naḥ
hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kuruvardhanam
atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yat paramaṃ hitam
ato 'nyathā cet kriyate yad bravīmi paraṃ hitam
kuravo vinaśiṣyanti nacireṇeti me matiḥ
vidura uvāca
rājan niḥsaṃśayaṃ śreyo vācyas tvam asi bāndhavaiḥ
na tv aśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṃ saṃpratitiṣṭhati
hitaṃ hi tava tad vākyam uktavān kurusattamaḥ
bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan pratigṛhṇāsi tan na ca
tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitam uttamam
tac ca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava
cintayaṃś ca na paśyāmi rājaṃs tava suhṛttamam
ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syāt prajñayādhikaḥ
imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca
samau ca tvayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca
dharme cānavamau rājan satyatāyāṃ ca bhārata
rāmād dāśaratheś caiva gayāc caiva na saṃśayaḥ
na coktavantāv aśreyaḥ purastād api kiṃ cana
na cāpy apakṛtaṃ kiṃ cid anayor lakṣyate tvayi
tāv imau puruṣavyāghrāv anāgasi nṛpa tvayi
na mantrayetāṃ tvac chreyaḥ kathaṃ satyaparākramau
prajñāvantau naraśreṣṭhāv asmiṃl loke narādhipa
tvannimittam ato nemau kiṃ cij jihmaṃ vadiṣyataḥ
etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī
iti me naiṣṭhikī buddhir vartate kurunandana
na cārthahetor dharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam
etad dhi paramaṃ śreyo menāte tava bhārata
duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājan yathā tava
tathaiva pāṇḍaveyās te putrā rājan na saṃśayaḥ
teṣu ced ahitaṃ kiṃ cin mantrayeyur abuddhitaḥ
mantriṇas te na te śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ
atha te hṛdaye rājan viśeṣas teṣu vartate
antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryur na te dhruvam
etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī
nocatur vivṛtaṃ kiṃ cin na hy eṣa tava niścayaḥ
yac cāpy aśakyatāṃ teṣām āhatuḥ puruṣarṣabhau
tat tathā puruṣavyāghra tava tad bhadram astu te
kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmān savyasācī paraṃtapaḥ
śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājan maghavatā api
bhīmaseno mahābāhur nāgāyutabalo mahān
kathaṃ hi yudhi śakyeta vijetum amarair api
rākṣasāṇāṃ kṣayakaro bāhuśālī mahābalaḥ
hiḍimbo nihato yena bāhuyuddhena bhārata
yo rāvaṇasamo yuddhe tathā ca bakarākṣasaḥ
sa yudhyamāno rājendra bhīmo bhīmaparākramaḥ
udyogaṃ tvatkṛtaṃ śrutvā yuddhārthaṃ pāṇḍavaiḥ saha
āgamiṣyanti sarve vai yādavāḥ śalabhā iva
tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāv iva
kathaṃ viṣahituṃ śakyau raṇe jīvitum icchatā
yasmin dhṛtir anukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ
nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṃ raṇe
yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ
kiṃ nu tair ajitaṃ saṃkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ
drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ śyālāś ca pārṣatāḥ
dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ
caidyaś ca yeṣāṃ bhrātā ca śiśupālo mahārathaḥ
so 'śakyatāṃ ca vijñāya teṣām agreṇa bhārata
dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyak teṣu samācara
idaṃ nirdigdham ayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat
teṣām anugraheṇādya rājan prakṣālayātmanaḥ
teṣām anugrahaś cāyaṃ sarveṣāṃ caiva naḥ kule
jīvitaṃ ca paraṃ śreyaḥ kṣatrasya ca vivardhanam
drupado 'pi mahān rājā kṛtavairaś ca naḥ purā
tasya saṃgrahaṇaṃ rājan svapakṣasya vivardhanam
balavantaś ca dāśārhā bahavaś ca viśāṃ pate
yataḥ kṛṣṇas tatas te syur yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ
yac ca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa
ko daivaśaptas tat kārtuṃ vigraheṇa samācaret
śrutvā ca jīvataḥ pārthān paurajānapado janaḥ
balavad darśane gṛdhnus teṣāṃ rājan kuru priyam
duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ
adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ
uktam etan mayā rājan purā guṇavatas tava
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati
dhṛtarāṣṭraḥ
ajayyāḥ pāṇḍavā yuddhe hareṇa hariṇāpi vā
trailokyenāpi bhūpāla kim u taiḥ khalu mānavaiḥ
daivānukūlāḥ kaunteyā daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam
pratyakṣam etat sarveṣāṃ muktā jatugṛhānalāt
jitvā gandharvarājānaṃ dhaumyaṃ prāpya purohitam
pāñcālanagaraṃ prāpya hatvā lakṣam amānuṣam
anamyaṃ dhanur ānāmya śirobhiḥ saha bhūbhṛtām
caidyamāgadhakarṇādyaiḥ kiṃ kṛtaṃ tatra bhūmipaiḥ
ārūḍhamūlāḥ pārthāś ca daridrā nirdhanā iti
jetuṃ śakyā na manyethā ajayyāḥ pāṇḍavāḥ suraiḥ
yāvat tiṣṭhati loke 'smin kṛṣṇo yādavavaṃśajaḥ
murāriḥ keśihantā ca līlāmānuṣavigrahaḥ
praṇatārtiharo yogī keśavaḥ kleśanāśanaḥ
bhaktānuvatsalo bhaktasvāntaveśmagṛhī tathā
catuḥsāgaraparyantāṃ kevalaṃ pṛthivīṃ na hi
dharmātmajo mahārāja tāvat trailokyam arhati
alaṃ karṇānayā buddhyā notsāhaya suyodhanam
śakune gaccha mā gādhaṃ nirayaṃ kauravaiḥ saha
pāṇḍavāś ca vayaṃ sarve bhūmipālāḥ sabāndhavāḥ
vṛṣṇyandhakapurogāś ca yādavāḥ sahakeśavāḥ
sarve saṃbhūya jīvāma saputrapaśubāndhavāḥ
bodhayadhvaṃ tathā yūyaṃ tathaiva śaradāṃ śatam
mā putravaśago bhūpa tava putraḥ sudurmatiḥ
ānīya pāṇḍavān sādhūn putrāṃś ca saha sarvaśaḥ
abhedena nirīkṣasva na bhedaṃ cakṣuṣoḥ kuru
manasā snehapūrṇena nirbhedo nakhamāṃsavat
pārthivārthe priyaṃ brūhi nāpriyaṃ sūtanandana
putra tvaṃ ca na me brūhi pārthānām ahitaṃ kva cit
duryodhanam asanmārgān nivartaya mahāmate
dhṛtarāṣṭra uvāca
bhīṣmaḥ śāṃtanavo vidvān droṇaś ca bhagavān ṛṣiḥ
hitaṃ paramakaṃ vākyaṃ tvaṃ ca satyaṃ bravīṣi mām
yathaiva pāṇḍos te vīrāḥ kuntīputrā mahārathāḥ
tathaiva dharmataḥ sarve mama putrā na saṃśayaḥ
yathaiva mama putrāṇām idaṃ rājyaṃ vidhīyate
tathaiva pāṇḍuputrāṇām idaṃ rājyaṃ na saṃśayaḥ
kṣattar ānaya gacchaitān saha mātrā susatkṛtān
tayā ca devarūpiṇyā kṛṣṇayā saha bhārata
diṣṭyā jīvanti te pārthā diṣṭyā jīvati sā pṛthā
diṣṭyā drupadakanyāṃ ca labdhavanto mahārathāḥ
diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyā śāntaḥ purocanaḥ
diṣṭyā mama paraṃ duḥkham apanītaṃ mahādyute
tvam eva gatvā vidura tān ihānaya mācirāt
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tataḥ kṣattā ratham āruhya śīghragam
agāt katipayāhobhiḥ pāñcālān rājadharmavit
tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
sakāśaṃ yajñasenasya pāṇḍavānāṃ ca bhārata
samupādāya ratnāni vasūni vividhāni ca
draupadyāḥ pāṇḍavānāṃ ca yajñasenasya caiva hi
āgataṃ viduraṃ śrutvā drupado rājasattamaḥ
svaputraiḥ saha dharmātmā pūjayām āsa dharmataḥ
tatra gatvā sa dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
drupadaṃ nyāyato rājan saṃyuktam upatasthivān
sa cāpi pratijagrāha dharmeṇa viduraṃ tataḥ
cakre pūjāṃ yathānyāyaṃ vidurasya mahātmanaḥ
cakratuś ca yathānyāyaṃ kuśalapraśnasaṃvidam
dadarśa pāṇḍavāṃs tatra vāsudevaṃ ca bhārata
snehāt pariṣvajya sa tān papracchānāmayaṃ tataḥ
taiś cāpy amitabuddhiḥ sa pūjito 'tha yathākramam
vacanād dhṛtarāṣṭrasya snehayuktaṃ punaḥ punaḥ
pāṇḍavā vinayopetā natvāliṅgya viśāṃ pate
dṛṣṭvā muhur muhū rājan harṣād aśrūṇy avartayan
papracchānāmayaṃ rājaṃs tatas tān pāṇḍunandanān
pradadau cāpi ratnāni vividhāni vasūni ca
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāś ca draupadyāś ca viśāṃ pate
drupadasya ca putrāṇāṃ yathā dattāni kauravaiḥ
saṃkarṣaṇaṃ vāsudevaṃ praṇamya viduras tataḥ
āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmatiḥ
kṛtvā mithas tu saṃlāpaṃ mudā punar abhāṣata
bhīṣmadroṇājamīḍhaiś ca yad uktaṃ pāṇḍavān prati
avadat tatra tat sarvaṃ sarveṣām anuśṛṇvatām
provāca cāmitamatiḥ praśritaṃ vinayānvitaḥ
drupadaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃnidhau keśavasya ca
rājañ śṛṇu sahāmātyaḥ saputraś ca vaco mama
dhṛtarāṣṭraḥ saputras tvāṃ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ
abravīt kuśalaṃ rājan prīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ
prītimāṃs te dṛḍhaṃ cāpi saṃbandhena narādhipa
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kauravaiḥ saha sarvaśaḥ
kuśalaṃ tvāṃ mahāprājñaḥ sarvataḥ paripṛcchati
bhāradvājo maheṣvāso droṇaḥ priyasakhas tava
samāśleṣam upetya tvāṃ kuśalaṃ paripṛcchati
dhṛtarāṣṭraś ca pāñcālya tvayā saṃbandham īyivān
kṛtārthaṃ manyate ''tmānaṃ tathā sarve 'pi kauravāḥ
tridaśaiḥ saha saṃbandho na tathā prītikṛttamaḥ
na tathā rājyasaṃprāptis teṣāṃ prītikarī matā
yathā saṃbandhakaṃ prāpya yajñasena tvayā saha
etad viditvā tu bhavān prasthāpayatu pāṇḍavān
draṣṭuṃ hi pāṇḍudāyādāṃs tvarante kuravo bhṛśam
viproṣitā dīrghakālam ime cāpi nararṣabhāḥ
utsukā nagaraṃ draṣṭuṃ bhaviṣyanti pṛthā tathā
kṛṣṇām api ca pāñcālīṃ sarvāḥ kuruvarastriyaḥ
draṣṭukāmāḥ pratīkṣante puraṃ ca viṣayaṃ ca naḥ
sa bhavān pāṇḍuputrāṇām ājñāpayatu māciram
gamanaṃ sahadārāṇām etad āgamanaṃ mama
visṛṣṭeṣu tvayā rājan pāṇḍaveṣu mahātmasu
tato 'haṃ preṣayiṣyāmi dhṛtarāṣṭrasya śīghragān
āgamiṣyanti kaunteyāḥ kuntī ca saha kṛṣṇayā
drupada uvāca
evam etan mahāprājña yathāttha vidurādya mām
mamāpi paramo harṣaḥ saṃbandhe 'smin kṛte vibho
gamanaṃ cāpi yuktaṃ syād gṛham eṣāṃ mahātmanām
na tu tāvan mayā yuktam etad vaktuṃ svayaṃ girā
yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau
rāmakṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ
etau hi puruṣavyāghrāv eṣāṃ priyahite ratau
yudhiṣṭhira uvāca
paravanto vayaṃ rājaṃs tvayi sarve sahānugāḥ
yathā vakṣyasi naḥ prītyā kariṣyāmas tathā vayam
vaiśaṃpāyana uvāca
tato 'bravīd vāsudevo gamanaṃ mama rocate
yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit
drupada uvāca
yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ
prāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhir niścitā mama
yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratam
tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ
na tad dhyāyati kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
yad eṣāṃ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
vaiśaṃpāyanaḥ
viduraḥ
pṛthāyās tu tathā veśma praviveśa mahādyutiḥ
pādau spṛṣṭvā pṛthāyās tu śirasā ca mahīṃ gataḥ
dṛṣṭvā tu devaraṃ kuntī śuśoca ca muhur muhuḥ
vaicitravīrya te putrāḥ kathaṃ cij jīvitās tvayā
tvatprasādāj jatugṛhe trātāḥ pratyāgatās tava
kūrmaś cintayate putrān yatra vā tatra vā gataḥ
cintayā vardhayet putrān yathā kuśalinas tathā
tava putrās tu jīvanti tvaṃ trātā bharatarṣabha
yathā parabhṛtaḥ putrān ariṣṭā vardhayet sadā
tathaiva tava putrās tu mayā tāta surakṣitāḥ
duḥkhās tu bahavaḥ prāptās tathā prāṇāntikā mayā
ataḥ paraṃ na jānāmi kartavyaṃ jñātum arhasi
ity evam uktvā duḥkhārtā śuśoca paramāturā
praṇipatyābravīt kṣattā mā śoca iti bhārata
na vinaśyanti lokeṣu tava putrā mahābalāḥ
acireṇaiva kālena svarājyasthā bhavanti te
bāndhavaiḥ sahitāḥ sarvair mā śokaṃ kuru mādhavi
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas te samanujñātā drupadena mahātmanā
pāṇḍavāś caiva kṛṣṇaś ca viduraś ca mahāmatiḥ
ādāya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīm
savihāraṃ sukhaṃ jagmur nagaraṃ nāgasāhvayam
suvarṇakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān
jāmbūnadapariṣkārān prabhinnakaraṭāmukhān
adhiṣṭhitān mahāmātraiḥ sarvaśastrasamanvitān
sahasraṃ pradadau rājā gajānāṃ varavarmiṇām
rathānāṃ ca sahasraṃ vai suvarṇamaṇicitritam
caturyujāṃ bhānumac ca pāñcālaḥ pradadau tadā
suvarṇaparibarhāṇāṃ varacāmaramālinām
jātyaśvānāṃ ca pañcāśat sahasraṃ pradadau nṛpaḥ
dāsīnām ayutaṃ rājā pradadau varabhūṣaṇam
tataḥ sahasraṃ dāsānāṃ pradadau varadhanvinām
haimāni śayyāsanabhājanāni; dravyāṇi cānyāni ca godhanāni
pṛthak pṛthak caiva dadau sa koṭiṃ; pāñcālarājaḥ paramaprahṛṣṭaḥ
śibikānāṃ śataṃ pūrṇaṃ vāhān pañcaśataṃ varān
evam etāni pāñcālo janyārthe pradadau dhanam
haraṇaṃ tatra pāñcālyā jñātideyaṃ tu saumakiḥ
dhṛṣṭadyumno yayau tatra bhaginīṃ gṛhya bhārata
nānadyamāno bahubhis tūryaśabdaiḥ sahasraśaḥ
śrutvā copasthitān vīrān dhṛtarāṣṭro 'pi kauravaḥ
pratigrahāya pāṇḍūnāṃ preṣayām āsa kauravān
vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata
droṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpam eva ca
tais te parivṛtā vīrāḥ śobhamānā mahārathāḥ
nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ praviviśus tadā
pāṇḍavān āgatāñ śrutvā nāgarās tu kutūhalāt
maṇḍayāṃ cakrire tatra nagaraṃ nāgasāhvayam
muktapuṣpāvakīrṇaṃ tu jalasiktaṃ tu sarvaśaḥ
dhūpitaṃ divyadhūpena maṅgalaiś cābhisaṃvṛtam
patākocchritamālyaṃ ca puram apratimaṃ babhau
śaṅkhabherīninādaiś ca nānāvāditranisvanaiḥ
kautūhalena nagaraṃ dīryamāṇam ivābhavat
yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhavināśanāḥ
tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ priyacikīrṣubhiḥ
udīritā aśṛṇvaṃs te pāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ
ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punar āyāti dharmavit
yo naḥ svān iva dāyādān dharmeṇa parirakṣati
adya pāṇḍur mahārājo vanād iva vanapriyaḥ
āgataḥ priyam asmākaṃ cikīrṣur nātra saṃśayaḥ
kiṃ nu nādya kṛtaṃ tāvat sarveṣāṃ naḥ paraṃ priyam
yan naḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ
yadi dattaṃ yadi hutaṃ vidyate yadi nas tapaḥ
tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatam
tatas te dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ
anyeṣāṃ ca tadarhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanam
kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te
samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
vaiśaṃpāyanaḥ
duryodhanasya mahiṣī kāśirājasutā tadā
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vadhūbhiḥ sahitā tadā
pāñcālīṃ pratijagrāha draupadīṃ śrīm ivāparām
pūjayām āsa pūjārhāṃ śacīṃ devīm ivāgatām
vavande tatra gāndhārīṃ mādhavī kṛṣṇayā saha
āśiṣaś ca prayuktvā tu pāñcālīṃ pariṣasvaje
pariṣvajya ca gāndhārī kṛṣṇāṃ kamalalocanām
putrāṇāṃ mama pāñcālī mṛtyur evety amanyata
sā cintya viduraṃ prāha yuktitaḥ subalātmajā
kuntīṃ rājasutāṃ kṣattaḥ savadhūṃ saparicchadām
pāṇḍor niveśanaṃ śīghraṃ nīyatāṃ yadi rocate
karaṇena muhūrtena nakṣatreṇa tithau śubhe
yathā sukhaṃ tathā kuntī raṃsyate svagṛhe sutaiḥ
tathety eva tadā kṣattā kārayām āsa tat tadā
pūjayām āsur atyarthaṃ bāndhavāḥ pāṇḍavāṃs tadā
nāgarāḥ śreṇimukhyāś ca pūjayanti sma pāṇḍavān
bhīṣmadroṇau tathā karṇo bāhlīkaḥ sasutas tadā
śāsanād dhṛtarāṣṭrasya akurvann atithikriyām
evaṃ viharatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
netā sarvasya kāryasya viduro rājaśāsanāt
viśrāntās te mahātmānaḥ kaṃ cit kālaṃ mahābalāḥ
āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca
dhṛtarāṣṭra uvāca
bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama
pāṇḍunā vardhitaṃ rājyaṃ pāṇḍunā pālitaṃ jagat
śāsanān mama kaunteya mama bhrātā mahābalaḥ
kṛtavān duṣkaraṃ karma nityam eva viśāṃ pate
tasmāt tvam api kaunteya śāsanaṃ kuru māciram
mama putrā durātmānaḥ sarve 'haṃkārasaṃyutāḥ
śāsanaṃ na kariṣyanti mama nityaṃ yudhiṣṭhira
svakāryaniratair nityam avaliptair durātmabhiḥ
punar vo vigraho mā bhūt khāṇḍavaprastham āviśa
na ca vo vasatas tatra kaś cic chaktaḥ prabādhitum
saṃrakṣyamāṇān pārthena tridaśān iva vajriṇā
ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprastham āviśa
dhṛtarāṣṭraḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śrīvāsudevaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
keśavo yadi manyeta tat kartavyam asaṃśayam
vāsudevena saṃmantrya pāṇḍavāḥ samupāviśan
abhiṣekasya saṃbhārān kṣattar ānaya māciram
abhiṣiktaṃ kariṣyāmi adyaiva kurunandanam
brāhmaṇā naigamaśreṣṭhāḥ śreṇimukhyāś ca sarvaśaḥ
āhūyantāṃ prakṛtayo bāndhavāś ca viśeṣataḥ
puṇyāhaṃ vācyatāṃ tāta gosahasraṃ tu dīyatām
grāmamukhyāś ca viprebhyo dīyantāṃ sahadakṣiṇāḥ
aṅgade mukuṭaṃ kṣattar hastābharaṇam eva ca
muktāvalīṃ ca hāraṃ ca niṣkādīn kuṇḍalāni ca
kaṭibandhaṃ ca sūtraṃ ca tathodaranibandhanam
aṣṭottarasahasraṃ ca brāhmaṇādhiṣṭhitā gajāḥ
jāhnavīsalilaṃ śīghram ānayantāṃ purohitāḥ
abhiṣekodakaklinnaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
aupavāhyoparigataṃ divyacāmaravījitam
suvarṇamaṇicitreṇa śvetacchatreṇa śobhitam
jayeti dvijavākyena stūyamānaṃ nṛpais tathā
dṛṣṭvā kuntīsutaṃ śreṣṭham ājamīḍhaṃ yudhiṣṭhiram
prītāḥ prītena manasā praśaṃsantu pure janāḥ
pāṇḍoḥ kṛtopakārasya rājyaṃ dattvā mamaiva ca
pratikriyā kṛtam idaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā sādhu sādhv ity abhāṣata
yuktam etan mahārāja kauravāṇāṃ yaśaskaram
śīghram adyaiva rājendra yathoktaṃ kartum arhasi
ity evam uktvā vārṣṇeyas tvarayām āsa taṃ tadā
yathoktaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kārayām āsa kaurava
tasmin kṣaṇe mahārāja kṛṣṇadvaipāyanas tadā
āgamya kurubhiḥ sarvaiḥ pūjitaḥ sasuhṛdgaṇaiḥ
mūrdhāvasiktaiḥ sahito brāhmaṇair vedapāragaiḥ
kārayām āsa vidhivat keśavānumate tadā
kṛpo droṇaś ca bhīṣmaś ca dhaumyaś ca vyāsakeśavau
bāhlīkaḥ somadattaś ca cāturvedyapuraskṛtāḥ
abhiṣekaṃ tadā cakrur bhadrapīṭhe susaṃyatam
jitvā tu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vaśe kṛtvā nararṣabhān
rājasūyādibhir yajñaiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ
snātvā hy avabhṛthasnānaṃ modantāṃ bāndhavaiḥ saha
evam uktvā tu te sarve āśīrbhiḥ pratyapūjayan
mūrdhābhiṣiktaḥ kauravyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ
jayeti saṃstuto rājā pradadau dhanam akṣayam
sarvamūrdhāvasiktaiś ca pūjitaḥ kurunandanaḥ
aupavāhyam athāruhya divyacchatreṇa śobhitaḥ
rājñām anugato rājā mahendra iva daivataiḥ
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam
praviveśa tadā rājā nāgaraiḥ pūjito bhṛśam
mūrdhāvasiktaṃ pāṇḍusutam abhyanandanta pāṇḍavāḥ
gāndhāriputrāḥ śocantaḥ sarve te saha bāndhavaiḥ
jñātvā śokaṃ tu putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīn nṛpam
samakṣaṃ vāsudevasya kurūṇāṃ ca samakṣataḥ
abhiṣekaṃ tvayā prāptaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ
gaccha tvam adyaiva nṛpa kṛtakṛtyo 'si kaurava
āyuḥ purūravā rājan nahuṣaś ca yayātinā
tatraiva nivasanti sma khāṇḍavākhye nṛpottama
rājadhānī tu sarveṣāṃ pauravāṇāṃ mahābhuja
vināśitaṃ munigaṇair lobhān munisutasya tu
tasmāt tvaṃ khāṇḍavaprasthaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca vardhaya
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtaniścayāḥ
tvadbhaktyā jantavaś cānye bhajanty eva puraṃ śubham
puraṃ rāṣṭraṃ samṛddhaṃ vai dhanadhānyaiḥ samāvṛtam
tasmād gacchasva kaunteya bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha
rathair nāgair hayaiś cāpi sahitās tu padātibhiḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
pratigṛhya tu tad vākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca
pratasthire tato ghoraṃ vanaṃ tan manujarṣabhāḥ
pāṇḍavaiḥ sahitā gantuṃ nārhateti sa nāgarān
ghoṣayām āsa nagare dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ
ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprastham āviśan
tatas te pāṇḍavās tatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ
maṇḍayāṃ cakrire tad vai puraṃ svargavad acyutāḥ
vāsudevo jagannāthaś cintayām āsa vāsavam
mahendraś cintito rājan viśvakarmāṇam ādiśat
viśvakarman mahāprājña adya prabhṛti tat puram
indraprastham iti khyātaṃ divyaṃ bhūmyāṃ bhaviṣyati
mahendraśāsanād gatvā viśvakarmā tu keśavam
praṇamya praṇipātārhaṃ kiṃ karomīty abhāṣata
vāsudevas tu tac chrutvā viśvakarmāṇam avyayaḥ
kuruṣva kururājasya mahendrapurasaṃnibham
indreṇa kṛtanāmānam idraprasthaṃ mahāpuram
tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ
svasti vācya yathānyāyam indraprasthaṃ bhavatv iti
nagaraṃ māpayām āsur dvaipāyanapurogamāḥ
tatas tu viśvakarmā tu cakāra puram uttamam
sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhir alaṃkṛtam
prākāreṇa ca saṃpannaṃ divam āvṛtya tiṣṭhatā
pāṇḍurābhraprakāśena himarāśinibhena ca
śuśubhe tat puraśreṣṭhaṃ nāgair bhogavatī yathā
dvipakṣagaruḍaprakhyair dvārair ghorapradarśanaiḥ
guptam abhracayaprakhyair gopurair mandaropamaiḥ
vividhair atinirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ
śaktibhiś cāvṛtaṃ tad dhi dvijihvair iva pannagaiḥ
talpaiś cābhyāsikair yuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam
tīkṣṇāṅkuśaśataghnībhir yantrajālaiś ca śobhitam
āyasaiś ca mahācakraiḥ śuśubhe tat purottamam
suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam
virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurair bhavanottamaiḥ
harmyaprāsādasaṃbādhaṃ nānāpaṇyavibhūṣitam
vispardhayeva prāsādā anyonyasyocchritābhavan
maṇḍapāś ca sabhāḥ śālāḥ prapāś caiva samantataḥ
tat triviṣṭapasaṃkāśam indraprasthaṃ vyarocata
purīṃ sarvaguṇopetāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā
pauravāṇām adhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
kṛtamaṅgalasatkāro brāhmaṇair vedapāragaiḥ
dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyānumate sthitaḥ
bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ
toraṇadvārasumukhāṃ dvātriṃśad dvārasaṃyutām
vardhamānapuradvārāṃ praviveśa mahādyutiḥ
śaṅkhadundubhinirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhṛśam
jayeti brāhmaṇagiraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ
saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
aupavāhyagato rājā rājamārgam atītya ca
kṛtamaṅgalasatkāraṃ praviveśa gṛhottamam
praviśya bhavanaṃ rājā satkārair abhipūjitaḥ
pūjayām āsa viprendrān keśavena yathākramam
tatas tu rāṣṭraṃ vavṛdhe naranārīgaṇāyutam
godhanaiś ca samākīrṇaṃ sasyavṛddhis tadābhavat
meghavṛndam ivākāśe vṛddhaṃ vidyutsamāvṛtam
tatra ramye śubhe deśe kauravyasya niveśanam
śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam
pauravāṇām adhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
kṛtamaṅgalasatkāro brāhmaṇair vedapāragaiḥ
dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyānumate sthitaḥ
bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ
jayeti brahmaṇāṃ vācaḥ śrūyante ca sahasraśaḥ
saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
aupavāhyagato rājā rājamārgam atītya ca
kṛtamaṅgalasaṃskāraṃ praviveśa gṛhottamam
praviśya bhavanaṃ rājā nāgarair abhipūjitaḥ
pūjayām āsa viprendrān keśavena yathākramam
tatas tu rāṣṭraṃ vavṛdhe naranārīgaṇair vṛtam
tatrāgacchan dvijā rājan sarvavedavidāṃ varāḥ
nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidas tathā
vaṇijaś cābhyayus tatra deśe digbhyo dhanārthinaḥ
sarvaśilpavidaś caiva vāsāyābhyāgamaṃs tadā
udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ
āmrair āmrātakair nīpair aśokaiś campakais tathā
nālikeraiś ca likucaiḥ kadalībhiḥ samāvṛtāḥ
aśokais tilakair lodhrair nīlāśokaiś ca campakaiḥ
puṃnāgair nāgapuṣpaiś ca lakucaiḥ panasais tathā
śālatālakadambaiś ca bakulaiś ca saketakaiḥ
manoharaiḥ puṣpitaiś ca phalabhārāvanāmitaiḥ
prācīnāmalakair lodhrair aṅkolaiś ca supuṣpitaiḥ
jambūbhiḥ pāṭalābhiś ca kubjakair atimuktakaiḥ
karavīraiḥ pārijātair anyaiś ca vividhair drumaiḥ
nityapuṣpaphalopetair nānādvijagaṇāyutam
mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ kokilaiś ca sadāmadaiḥ
gṛhair ādarśavimalair vividhaiś ca latāgṛhaiḥ
manoharaiś citragṛhais tathā jagatiparvataiḥ
vāpībhir vividhābhiś ca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā
sarobhir atiramyaiś ca padmotpalasugandhibhiḥ
haṃsakāraṇḍavayutaiś cakravākopaśobhitaiḥ
ramyāś ca vividhās tatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ
veśmamadhye śivaṃ divyam indravāsagṛhopamam
rājño vāsagṛhaṃ ramyaṃ viśvakarmā tv akārayat
suvarṇamaṇisopānaṃ sarvaratnavicitritam
vihārabhūmyo vividhāḥ kāritāḥ syur manoharāḥ
tathā prāsādamālāś ca śobhante sma sahasraśaḥ
nirantarā rājamārgāḥ strīratnaiḥ śobhitāḥ sitāḥ
taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti ca mahānti ca
nadī ca nandinī nāma sā purīm upagūhate
cāturvarṇyasamākīrṇaṃ mālyaiḥ śilpibhir āvṛtam
upabhogasamarthaiś ca sarvair dravyaiḥ samāvṛtam
nityam āryajanopetaṃ naranārīgaṇāyutam
mattavāraṇasaṃpūrṇaṃ gobhir uṣṭraiḥ kharair ajaiḥ
sarvadābhisṛtaṃ sadbhiḥ kāritaṃ viśvakarmaṇā
teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭram āvasatāṃ mahat
pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvat prītir avardhata
saubalena ca karṇena dhārtarāṣṭraiḥ kṛpeṇa ca
tatra bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayane kṛte
pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ
pañcabhis tair maheṣvāsair indrakalpaiḥ samanvitam
śuśubhe tat puraśreṣṭhaṃ nāgair bhogavatī yathā
śrīvāsudevaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
vaiśaṃpāyanaḥ
tatas tu viśvakarmāṇaṃ pūjayitvā visṛjya ca
dvaipāyanaṃ ca saṃpūjya visṛjya ca narādhipa
vārṣṇeyam abravīd rājā gantukāmaṃ kṛtakṣaṇam
tava prasādād vārṣṇeya rājyaṃ prāptaṃ mayānagha
prasādād eva te vīra śūnyaṃ rāṣṭraṃ sudurgamam
tavaiva tatprasādena rājyasthās tu bhavāmahe
gatis tvam antakāle ca pāṇḍavānāṃ tu mādhava
mātāsmākaṃ pitā devo na pāṇḍuṃ vidmahe vayam
jñātvā tu kṛtyaṃ kartavyaṃ pāṇḍavānāṃ tvayānagha
tvatprabhāvān mahābhāga rājyaṃ prāptaṃ svadharmataḥ
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kathaṃ na syāt tava prabho
dhārtarāṣṭrā durācārāḥ kiṃ kariṣyanti pāṇḍavān
yatheṣṭaṃ pālaya mahīṃ sadā dharmadhuraṃ vaha
dharmopadeśaḥ saṃkṣepād brāhmaṇān bhara kaurava
adyaiva nāradaḥ śrīmān āgamiṣyati satvaraḥ
ādṛtya tasya vākyāni śāsanaṃ kuru tasya vai
evam uktvā tataḥ kuntīm abhivādya janārdanaḥ
uvāca ślakṣṇayā vācā gamiṣyāmi namo 'stu te
jātuṣaṃ gṛham āsādya mayā prāptaṃ ca keśava
āryeṇāpi tava jñātaṃ kuntibhojena cānagha
tvayā nāthena govinda duḥkhaṃ prāptaṃ mahattaram
kiṃ punas tvam anāthānāṃ daridrāṇāṃ viśeṣataḥ
sarvaduḥkhāni śāmyanti tava saṃdarśanān mama
smarasvaitān mahāprājña tena jīvanti pāṇḍavāḥ
kariṣyāmīti cāmantrya abhivādya pitṛṣvasām
gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ sahānugaḥ
tān niveśya tato vīro rāmeṇa saha keśavaḥ
yayau dvāravatīṃ rājan pāṇḍavānumate tadā
janamejaya uvāca
evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tad indraprasthe tapodhana
ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ
sarva eva mahātmānaḥ pūrve mama pitāmahāḥ
draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tān anvavartata
kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyām ekasyāṃ te narādhipāḥ
vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam
śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapodhana
teṣāṃ ceṣṭitam anyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ
remire puruṣavyāghrāḥ prāptarājyāḥ paraṃtapāḥ
prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ
pālayām āsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha
jitārayo mahāprājñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
mudaṃ paramikāṃ prāptās tatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ
kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ
āsāṃ cakrur mahārheṣu pārthiveṣv āsaneṣu ca
atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva mahātmasu
āyayau dharmarājaṃ tu draṣṭukāmo 'tha nāradaḥ
tathā nakṣatrajuṣṭena suparṇacaritena ca
candrasūryaprakāśena sevitena maharṣibhiḥ
nabhaḥsthalena divyena durlabhenātapasvinām
bhūtārcito bhūtadharāṃ rāṣṭraṃ nagaramālinīm
avekṣamāṇo dyutimān ājagāma mahātapāḥ
sarvavedāntago vipraḥ sarvavidyāsu pāragaḥ
pareṇa tapasā yukto brāhmeṇa tapasā vṛtaḥ
naye nītau ca niyato viśrutaś ca mahāmuniḥ
parāt parataraṃ prāpto dharmāt samabhijagmivān
bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛduṛjur dvijaḥ
dharmeṇābhigataḥ sarvair devadānavamānavaiḥ
kṣīṇakarmasu pāpeṣu bhūteṣu vividheṣu ca
sarvathā kṛtamaryādo deveṣu vividheṣu ca
śataśaḥ somapā yajñe puṇyakarmakṛd agnicit
ṛksāmayajuṣāṃ vettā nyāyavṛttāntakovidaḥ
ṛjur ārohavāñ śuklo bhūyiṣṭhapathiko 'naghaḥ
ślakṣṇayā śikhayopetaḥ saṃpannaḥ paramatviṣā
avadāte ca sūkṣme ca divye ca rucire śubhe
mahendradatte mahatī bibhrat paramavāsasī
jāmbūnadamaye divye gaṇḍūpadamukhena vai
agnyarkasadṛśe divye dhārayan kuṇḍale śubhe
rājatacchatram ucchritya citraṃ paramavarcasam
prāpya duṣprāpam anyena brahmavarcasam uttamam
bhavane bhūmipālasya bṛhaspatir ivāplutaḥ
saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca
dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ
gāthāsāmānusāmajñaḥ sāmnāṃ paramavalgunām
ātmanā sarvamokṣibhyaḥ kṛtimān kṛtyavit tathā
yoktā dharme bahuvidhe mano matimatāṃ varaḥ
viditārthaḥ svasamayacchettā nigamasaṃśayān
arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchid asaṃśayaḥ
prakṛtyā dharmakuśalo nānādharmaviśāradaḥ
lopenāgamadharmeṇa saṃkrameṇa ca vṛttiṣu
ekaśabdāṃś ca nānārthān ekārthāṃś ca pṛthak śrutīn
pṛthag arthābhidhānaṃ ca prayogāṇām avekṣitā
pramāṇabhūto lokasya sarvādhikaraṇeṣu ca
sarvavarṇavikāreṣu nityaṃ sakalapūjitaḥ
svare svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca
samasthāneṣu sarveṣu samāmnāyeṣu dhātuṣu
uddeśyānāṃ samākhyātā sarvam ākhyātam uddiśan
abhisaṃdhiṣu tattvajñaḥ padāny aṅgāny anusmaran
kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan
cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam
vibhāṣitaṃ ca samayaṃ bhāṣitaṃ hṛdayaṃgamam
ātmane ca parasmai ca svarasaṃskārayogavān
eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanasvarān
vijñātā uktavākyānāṃ ekatāṃ bahutāṃ tathā
boddhā ca paramārthāṃś ca vividhāṃś ca vyatikramān
abhedataś ca bahuśo bahuśaś cāpi bhedataḥ
vacanānāṃ ca vividhān ādeśāṃś ca samīkṣitā
nānārthakuśalas tatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ
paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato 'rthataḥ
pratyayāṃś ca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam
pañca cākṣarajātāni svarasaṃjñāni yāni ca
nāradas tv atha devarṣir ājagāma yadṛcchayā
tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca
āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau svaṃ yudhiṣṭhiraḥ
kṛṣṇājinottare tasminn upaviṣṭo mahān ṛṣiḥ
devarṣer upaviṣṭasya svayam arghyaṃ yathāvidhi
prādād yudhiṣṭhiro dhīmān rājyaṃ cāsmai nyavedayat
pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣiḥ prītamanābhavat
āśīrbhir vardhayitvā tu tam uvācāsyatām iti
niṣasādābhyanujñātas tato rājā yudhiṣṭhiraḥ
preṣayām āsa kṛṣṇāyai bhagavantam upasthitam
śrutvaiva draupadī cāpi śucir bhūtvā samāhitā
jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha
tasyābhivādya caraṇau devarṣer dharmacāriṇī
kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitātha drupadātmajā
tasyāś cāpi sa dharmātmā satyavāg ṛṣisattamaḥ
āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryās tu nāradaḥ
gamyatām iti hovāca bhagavāṃs tām aninditām
gatāyām atha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān
vivikte pāṇḍavān sarvān uvāca bhagavān ṛṣiḥ
pāñcālī bhavatām ekā dharmapatnī yaśasvinī
yathā vo nātra bhedaḥ syāt tathā nītir vidhīyatām
sundopasundāv asurau bhrātarau sahitāv ubhau
āstām avadhyāv anyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau
ekarājyāv ekagṛhāv ekaśayyāsanāśanau
tilottamāyās tau hetor anyonyam abhijaghnatuḥ
rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmād anyonyapratibhāvikam
yathā vo nātra bhedaḥ syāt tat kuruṣva yudhiṣṭhira
yathā ca sarveṣu samaṃ tat kuruṣva mahārathāḥ
yudhiṣṭhira uvāca
sundopasundāv asurau kasya putrau mahāmune
utpannaś ca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyam aghnatām
apsarā devakanyā vā kasya caiṣā tilottamā
yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatus tau parasparam
etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana
śrotum icchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
nārada uvāca
śṛṇu me vistareṇemam itihāsaṃ purātanam
bhrātṛbhīḥ sahitaḥ pārtha yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira
mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā
nikumbho nāma daityendras tejasvī balavān abhūt
tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau
sundopasundau daityendrau dāruṇau krūramānasau
tāv ekaniścayau daityāv ekakāryārthasaṃgatau
nirantaram avartetāṃ samaduḥkhasukhāv ubhau
sahānyonyena bhuñjāte vinānyonyaṃ na gacchataḥ
anyonyasya priyakarāv anyonyasya priyaṃvadau
ekaśīlasamācārau dvidhaivaikaṃ yathā kṛtau
tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣv apy ekaniścayau
trailokyavijayārthāya samāsthāyaikaniścayam
kṛtvā dīkṣāṃ gatau vindhyaṃ tatrograṃ tepatus tapaḥ
tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ
kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau
malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ
grīṣme pañcāgnisaṃyuktāv ekī utthātapāratau (sic)
śayānau toyamadhye tu varṣākāle yudhiṣṭhira
ātmamāṃsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau
ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau
tayos tapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ
dhūmaṃ pramumuce vindhyas tad adbhutam ivābhavat
tato devābhavan bhītā ugraṃ dṛṣṭvā tayos tapaḥ
tapovighātārtham atho devā vighnāni cakrire
ratnaiḥ pralobhayām āsuḥ strībhiś cobhau punaḥ punaḥ
na ca tau cakratur bhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau
atha māyāṃ punar devās tayoś cakrur mahātmanoḥ
bhaginyo mātaro bhāryās tayoḥ parijanas tathā
paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā
srastābharaṇakeśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ
abhidhāvya tataḥ sarvās tau trāhīti vicukruśuḥ
na ca tau cakratur bhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau
yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtim anyataras tayoḥ
tataḥ striyas tā bhūtaṃ ca sarvam antaradhīyata
tataḥ pitāmahaḥ sākṣād abhigamya mahāsurau
vareṇa chandayām āsa sarvalokapitāmahaḥ
tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau
dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā
ūcatuś ca prabhuṃ devaṃ tatas tau sahitau tadā
āvayos tapasānena yadi prītaḥ pitāmahaḥ
māyāvidāv astravidau balinau kāmarūpiṇau
ubhāv apy amarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ
pitāmaha uvāca
ṛte 'maratvam anyad vāṃ sarvam uktaṃ bhaviṣyati
anyad vṛṇītāṃ mṛtyoś ca vidhānam amaraiḥ samam
kariṣyāvedam iti yan mahad abhyutthitaṃ tapaḥ
yuvayor hetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate
trailokyavijayārthāya bhavadbhyām āsthitaṃ tapaḥ
hetunānena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomy aham
sundopasundāv ūcatuḥ
triṣu lokeṣu yad bhūtaṃ kiṃ cit sthāvarajaṅgamam
sarvasmān nau bhayaṃ na syād ṛte 'nyonyaṃ pitāmaha
pitāmaha uvāca
yat prārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmam etad dadāni vām
mṛtyor vidhānam etac ca yathāvad vāṃ bhaviṣyati
nārada uvāca
tataḥ pitāmaho dattvā varam etat tadā tayoḥ
nivartya tapasas tau ca brahmalokaṃ jagāma ha
labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāv api tāv ubhau
avadhyau sarvalokasya svam eva bhavanaṃ gatau
tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau mahāsurau
sarvaḥ suhṛjjanas tābhyāṃ pramodam upajagmivān
tatas tau tu jaṭā hitvā maulinau saṃbabhūvatuḥ
mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau
akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakāmikīm
daityendrau paramaprītau tayoś caiva suhṛjjanaḥ
bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ ramyatāṃ gīyatām iti
pīyatāṃ dīyatāṃ ceti vāca āsan gṛhe gṛhe
iti vācaḥ prahṛṣṭānāṃ tatra tatra mahātmanām
tatra tatra mahāpānair utkṛṣṭatalanāditaiḥ
hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ daityānām abhavat puram
tais tair vihārair bahubhir daityānāṃ kāmarūpiṇām
samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣām ahar ekam ivābhavat
nārada uvāca
utsave vṛttamātre tu trailokyākāṅkṣiṇāv ubhau
mantrayitvā tataḥ senāṃ tāv ājñāpayatāṃ tadā
suhṛdbhir abhyanujñātau daityavṛddhaiś ca mantribhiḥ
kṛtvā prāsthānikaṃ rātrau maghāsu yayatus tadā
gadāpaṭṭiśadhāriṇyā śūlamudgarahastayā
prasthitau sahadharmiṇyā mahatyā daityasenayā
maṅgalaiḥ stutibhiś cāpi vijayapratisaṃhitaiḥ
cāraṇaiḥ stūyamānau tu jagmatuḥ parayā mudā
tāv antarikṣam utpatya daityau kāmagamāv ubhau
devānām eva bhavanaṃ jagmatur yuddhadurmadau
tayor āgamanaṃ jñātvā varadānaṃ ca tat prabhoḥ
hitvā triviṣṭapaṃ jagmur brahmalokaṃ tataḥ surāḥ
tāv indralokaṃ nirjitya yakṣarakṣogaṇāṃs tathā
khecarāṇy api bhūtāni jigyatus tīvravikramau
antarbhūmigatān nāgāñ jitvā tau ca mahāsurau
samudravāsinaḥ sarvān mlecchajātīn vijigyatuḥ
tataḥ sarvāṃ mahīṃ jetum ārabdhāv ugraśāsanau
sainikāṃś ca samāhūya sutīkṣṇāṃ vācam ūcatuḥ
rājarṣayo mahāyajñair havyakavyair dvijātayaḥ
tejo balaṃ ca devānāṃ vardhayanti śriyaṃ tathā
teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ sarveṣām asuradviṣām
saṃbhūya sarvair asmābhiḥ kāryaḥ sarvātmanā vadhaḥ
evaṃ sarvān samādiśya pūrvatīre mahodadheḥ
krūrāṃ matiṃ samāsthāya jagmatuḥ sarvatomukham
yajñair yajante ye ke cid yājayanti ca ye dvijāḥ
tān sarvān prasabhaṃ dṛṣṭvā balinau jaghnatus tadā
āśrameṣv agnihotrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
gṛhītvā prakṣipanty apsu viśrabdhāḥ sainikās tayoḥ
tapodhanaiś ca ye śāpāḥ kruddhair uktā mahātmabhiḥ
nākrāmanti tayos te 'pi varadānena jṛmbhatoḥ
nākrāmanti yadā śāpā bāṇā muktāḥ śilāsv iva
niyamāṃs tadā parityajya vyadravanta dvijātayaḥ
pṛthivyāṃ ye tapaḥsiddhā dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ
tayor bhayād dudruvus te vainateyād ivoragāḥ
mathitair āśramair bhagnair vikīrṇakalaśasruvaiḥ
śūnyam āsīj jagat sarvaṃ kāleneva hataṃ yathā
rājarṣibhir adṛśyadbhir ṛṣibhiś ca mahāsurau
ubhau viniścayaṃ kṛtvā vikurvāte vadhaiṣiṇau
prabhinnakaraṭau mattau bhūtvā kuñjararūpiṇau
saṃlīnān api durgeṣu ninyatur yamasādanam
siṃhau bhūtvā punar vyāghrau punaś cāntarhitāv ubhau
tais tair upāyais tau krūrāv ṛṣīn dṛṣṭvā nijaghnatuḥ
nivṛttayajñasvādhyāyā praṇaṣṭanṛpatidvijā
utsannotsavayajñā ca babhūva vasudhā tadā
hāhābhūtā bhayārtā ca nivṛttavipaṇāpaṇā
nivṛttadevakāryā ca puṇyodvāhavivarjitā
nivṛttakṛṣigorakṣā vidhvastanagarāśramā
asthikaṅkālasaṃkīrṇā bhūr babhūvogradarśanā
nivṛttapitṛkāryaṃ ca nirvaṣaṭkāramaṅgalam
jagat pratibhayākāraṃ duṣprekṣyam abhavat tadā
candrādityau grahās tārā nakṣatrāṇi divaukasaḥ
jagmur viṣādaṃ tat karma dṛṣṭvā sundopasundayoḥ
evaṃ sarvā diśo daityau jitvā krūreṇa karmaṇā
niḥsapatnau kurukṣetre niveśam abhicakratuḥ
nārada uvāca
tato devarṣayaḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ
jagmus tadā parām ārtiṃ dṛṣṭvā tat kadanaṃ mahat
te 'bhijagmur jitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ
pitāmahasya bhavanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā
tato dadṛśur āsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham
siddhair brahmarṣibhiś caiva samantāt parivāritam
tatra devo mahādevas tatrāgnir vāyunā saha
candrādityau ca dharmaś ca parameṣṭhī tathā budhaḥ
vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ
ajāś caivāvimūḍhāś ca tejogarbhās tapasvinaḥ
ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmaham upāsate
tato 'bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ
sundopasundayoḥ karma sarvam eva śaśaṃsire
yathākṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca
nyavedayaṃs tataḥ sarvam akhilena pitāmahe
tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ
tam evārthaṃ puraskṛtya pitāmaham acodayan
tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tad vacas tadā
muhūrtam iva saṃcintya kartavyasya viniścayam
tayor vadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇam āhvayat
dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ
sṛjyatāṃ prārthanīyeha pramadeti mahātapāḥ
pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyam abhinandya ca
nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā prayatnataḥ
triṣu lokeṣu yat kiṃ cid bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
samānayad darśanīyaṃ tat tad yatnāt tatas tataḥ
koṭiśaś cāpi ratnāni tasyā gātre nyaveśayat
tāṃ ratnasaṃghātamayīm asṛjad devarūpiṇīm
sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā
triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat
na tasyāḥ sūkṣmam apy asti yad gātre rūpasaṃpadā
na yuktaṃ yatra vā dṛṣṭir na sajjati nirīkṣatām
sā vigrahavatīva śrīḥ kāntarūpā vapuṣmatī
pitāmaham upātiṣṭhat kiṃ karomīti cābravīt
prīto bhūtvā sa dṛṣṭvaiva prītyā cāsyai dadau varam
kāntatvaṃ sarvabhūtānāṃ svaśriyānupamaṃ vapuḥ
sā tena varadānena kartuś ca kriyayā tadā
jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
tilaṃ tilaṃ samānīya ratnānāṃ yad vinirmitā
tilottamety atas tasyā nāma cakre pitāmahaḥ
brahmāṇaṃ sā namaskṛtya prāñjalir vākyam abravīt
kiṃ kāryaṃ mayi bhūteśa yenāsmy adyeha nirmitā
nārada uvāca
tatas tāṃ cārusarvāṅgīṃ manaḥprahlādinīṃ śubhām
uvāca bhagavān devaḥ kāryam etat prasādhyatām
pitāmaha uvāca
gaccha sundopasundābhyām asurābhyāṃ tilottame
prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam
tvatkṛte darśanād eva rūpasaṃpatkṛtena vai
virodhaḥ syād yathā tābhyām anyonyena tathā kuru
nārada uvāca
sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham
cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam
prāṅmukho bhagavān āste dakṣiṇena maheśvaraḥ
devāś caivottareṇāsan sarvatas tv ṛṣayo 'bhavan
kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṃ tat pradakṣiṇam
brahmā viṣṇuś ca bhagavān tṛṇīkṛtyāvatiṣṭhatām
indraḥ sthāṇuś ca bhagavān dhairyeṇa pratyavasthitau
draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāḥ pārśvatas tadā
anyad añcitapakṣmāntaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham
pṛṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham
gatāyāś cottaraṃ pārśvam uttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham
mahendrasyāpi netrāṇāṃ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ
raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato 'bhavat
evaṃ caturmukhaḥ sthāṇur mahādevo 'bhavat purā
tathā sahasranetraś ca babhūva balasūdanaḥ
tathā devanikāyānām ṛṣīṇāṃ caiva sarvaśaḥ
mukhāny abhipravartante yena yāti tilottamā
tasyā gātre nipatitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām
sarveṣām eva bhūyiṣṭham ṛte devaṃ pitāmaham
gacchantyās tu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ
kṛtam ity eva tat kāryaṃ menire rūpasaṃpadā
tilottamāyāṃ tu tadā gatāyāṃ lokabhāvanaḥ
sarvān visarjayām āsa devān ṛṣigaṇāṃś ca tān
kṛtaṃ kāryam iti śrīmān abravīc ca pitāmahaḥ
nārada uvāca
jitvā tu pṛthivīṃ daityau niḥsapatnau gatavyathau
kṛtvā trailokyam avyagraṃ kṛtakṛtyau babhūvatuḥ
devagandharvayakṣāṇāṃ nāgapārthivarakṣasām
ādāya sarvaratnāni parāṃ tuṣṭim upāgatau
yadā na pratiṣeddhāras tayoḥ santīha ke cana
nirudyogau tadā bhūtvā vijahrāte 'marāv iva
strībhir mālyaiś ca gandhaiś ca bhakṣair bhojyaiś ca puṣkalaiḥ
pānaiś ca vividhair hṛdyaiḥ parāṃ prītim avāpatuḥ
antaḥpure vanodyāne parvatopavaneṣu ca
yathepsiteṣu deśeṣu vijahrāte 'marāv iva
tataḥ kadā cid vindhyasya pṛṣṭhe samaśilātale
puṣpitāgreṣu śāleṣu vihāram abhijagmatuḥ
divyeṣu sarvakāmeṣu samānīteṣu tatra tau
varāsaneṣu saṃhṛṣṭau saha strībhir niṣedatuḥ
tato vāditranṛttābhyām upātiṣṭhanta tau striyaḥ
gītaiś ca stutisaṃyuktaiḥ prītyartham upajagmire
nāmāpi tasyāḥ saṃhāraṃ vikāraṃ ca karoti vai
kiṃ punar darśanaṃ tasyā vilāsollāsitaṃ prabho
rahaḥpracārakuśalā mṛdugadgadabhāṣiṇī
kiṃ nu nārī chalayati suraktā tu sulocanā
muner api mano vaśyaṃ sarāgaṃ kurute 'ṅganā
prasannaṃ kāntijananaṃ saṃdhyeva śaśimaṇḍalam
manaḥ prahlāyantībhir mardayantībhir apy alam
mahānto 'pi hi bhidyante strībhir adbhir ivācalāḥ
tatas tilottamā tatra vane puṣpāṇi cinvatī
veṣam ākṣiptam ādhāya raktenaikena vāsasā
nadītīreṣu jātān sā karṇikārān vicinvatī
śanair jagāma taṃ deśaṃ yatrāstāṃ tau mahāsurau
tau tu pītvā varaṃ pānaṃ madaraktāntalocanau
dṛṣṭvaiva tāṃ varārohāṃ vyathitau saṃbabhūvatuḥ
tāv utpatyāsanaṃ hitvā jagmatur yatra sā sthitā
ubhau ca kāmasaṃmattāv ubhau prārthayataś ca tām
dakṣiṇe tāṃ kare subhrūṃ sundo jagrāha pāṇinā
upasundo 'pi jagrāha vāme pāṇau tilottamām
varapradānamattau tāv aurasena balena ca
dhanaratnamadābhyāṃ ca surāpānamadena ca
tau kaṭākṣeṇa daityendrāv ākarṣantī muhur muhuḥ
dakṣiṇena kaṭākṣeṇa sundaṃ jagrāha bhāminī
vāmenaiva kaṭākṣeṇa upasundaṃ jighūkṣatī
gandhābharaṇarūpais tau vyāmoham upajagmatuḥ
sarvair etair madair mattāv anyonyaṃ bhrukuṭīkṛtau
madakāmasamāviṣṭau parasparam athocatuḥ
mama bhāryā tava gurur iti sundo 'bhyabhāṣata
mama bhāryā tava vadhūr upasundo 'bhyabhāṣata
naiṣā tava mamaiṣeti tatra tau manyur āviśat
tasyā rūpeṇa saṃmattau vigatasnehasauhṛdau
tasyā hetor gade bhīme tāv ubhāv apy agṛhṇatām
tau pragṛhya gade bhīme tasyāḥ kāmena mohitau
ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity anyonyaṃ nijaghnatuḥ
tau gadābhihatau bhīmau petatur dharaṇītale
rudhireṇāvaliptāṅgau dvāv ivārkau nabhaścyutau
tatas tā vidrutā nāryaḥ sa ca daityagaṇas tadā
pātālam agamat sarvo viṣādabhayakampitaḥ
tataḥ pitāmahas tatra saha devair maharṣibhiḥ
ājagāma viśuddhātmā pūjayiṣyaṃs tilottamām
vareṇa chanditā sā tu brahmaṇā prītim eva ha
varayām āsa tatraināṃ prītaḥ prāha pitāmahaḥ
ādityacaritāṃl lokān vicariṣyasi bhāmini
tejasā ca sudṛṣṭāṃ tvāṃ na kariṣyati kaś cana
evaṃ tasyai varaṃ dattvā sarvalokapitāmahaḥ
indre trailokyam ādhāya brahmalokaṃ gataḥ prabhuḥ
evaṃ tau sahitau bhūtvā sarvārtheṣv ekaniścayau
tilottamārthe saṃkruddhāv anyonyam abhijaghnatuḥ
tasmād bravīmi vaḥ snehāt sarvān bharatasattamān
yathā vo nātra bhedaḥ syāt sarveṣāṃ draupadīkṛte
tathā kuruta bhadraṃ vo mama cet priyam icchatha
yathā sundopasundābhyāṃ tathā na syād yudhiṣṭhira
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktā mahātmāno nāradena maharṣiṇā
samayaṃ cakrire rājaṃs te 'nyonyena samāgatāḥ
samakṣaṃ tasya devarṣer nāradasyāmitaujasaḥ
ekaikasya gṛhe kṛṣṇā vased varṣam akalmaṣā
draupadyā naḥ sahāsīnam anyo 'nyaṃ yo 'bhidarśayet
sa no dvādaśa varṣāṇi brahmacārī vane vaset
kṛte tu samaye tasmin pāṇḍavair dharmacāribhiḥ
tataḥ sa bhagavāṃs tatra pāṇḍavair arcitaḥ prabhuḥ
nārado 'py agamat prīta iṣṭaṃ deśaṃ mahāmuniḥ
evaṃ taiḥ samayaḥ pūrvaṃ kṛto naradacoditaiḥ
na cābhidyanta te sārve tadānyonyena bhārata
etad vistarataḥ sarvam ākhyātaṃ te nareśvara
kāle ca tasmin saṃpannaṃ yathāvaj janamejaya
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ te samayaṃ kṛtvā nyavasaṃs tatra pāṇḍavāḥ
vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ
teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānām amitaujasām
babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī
te tayā taiś ca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ
babhūva paramaprītā nāgair iva sarasvatī
vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu
vyavardhan kuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ
atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṃ pate
kasya cit taskarāḥ ke cij jahrur gā nṛpasattama
hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ
āgamya khāṇḍavaprastham udakrośata pāṇḍavān
hriyate godhanaṃ kṣudrair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ
prasahya vo 'smād viṣayād abhidhāvata pāṇḍavāḥ
brāhmaṇasya pramattasya havir dhvāṅkṣair vilupyate
śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ kroṣṭābhimarśati
arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam
tam āhuḥ sarvalokasya samagraṃ pāpacāriṇam
brāhmaṇasve hṛte corair dharmārthe ca vilopite
rorūyamāṇe ca mayi kriyatām astradhāraṇam
rorūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ
tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanaṃjayaḥ
śrutvā caiva mahābāhur mā bhair ity āha taṃ dvijam
āyudhāni ca yatrāsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām
kṛṣṇayā saha tatrāsīd dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
sa praveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ
tasya cārtasya tair vākyaiś codyamānaḥ punaḥ punaḥ
ākrande tatra kaunteyaś cintayām āsa duḥkhitaḥ
hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇasya tapasvinaḥ
aśrupramārjanaṃ tasya kartavyam iti niścitaḥ
upaprekṣaṇajo 'dharmaḥ sumahān syān mahīpateḥ
yady asya rudato dvāri na karomy adya rakṣaṇam
anāstikyaṃ ca sarveṣām asmākam api rakṣaṇe
pratitiṣṭheta loke 'sminn adharmaś caiva no bhavet
anāpṛcchya ca rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ
ajātaśatror nṛpater mama caivāpriyaṃ bhavet
anupraveśe rājñas tu vanavāso bhaven mama
sarvam anyat parihṛtaṃ dharṣaṇāt tu mahīpateḥ
adharmo vā mahān astu vane vā maraṇaṃ mama
śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate
evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ
mukham ācchādya nibiḍam uttarīyeṇa vāsasā
anupraviśya rājānam āpṛcchya ca viśāṃ pate
dhanur ādāya saṃhṛṣṭo brāhmaṇaṃ pratyabhāṣata
brāhmaṇāgamyatāṃ śīghraṃ yāvat paradhanaiṣiṇaḥ
na dūre te gatāḥ kṣudrās tāvad gacchāmahe saha
yāvad āvartayāmy adya corahastād dhanaṃ tava
so 'nusṛtya mahābāhur dhanvī varmī rathī dhvajī
śarair vidhvaṃsitāṃś corān avajitya ca tad dhanam
brāhmaṇasya upāhṛtya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ
tatas tad godhanaṃ pārtho dattvā tasmai dvijātaye
ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī paraṃtapaḥ
so 'bhivādya gurūn sarvāṃs taiś cāpi pratinanditaḥ
dharmarājam uvācedaṃ vratam ādiśyatāṃ mama
samayaḥ samatikrānto bhavatsaṃdarśanān mayā
vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayo hy eṣa naḥ kṛtaḥ
ity ukto dharmarājas tu sahasā vākyam apriyam
katham ity abravīd vācā śokārtaḥ sajjamānayā
yudhiṣṭhiro guḍākeśaṃ bhrātā bhrātaram acyutam
uvāca dīno rājā ca dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ
pramāṇam asmi yadi te mattaḥ śṛṇu vaco 'nagha
anupraveśe yad vīra kṛtavāṃs tvaṃ mamāpriyam
sarvaṃ tad anujānāmi vyalīkaṃ na ca me hṛdi
guror anupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ
yavīyaso 'nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ
nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṃ mama
na hi te dharmalopo 'sti na ca me dharṣaṇā kṛtā
arjuna uvāca
na vyājena cared dharmam iti me bhavataḥ śrutam
na satyād vicaliṣyāmi satyenāyudham ālabhe
kriyate svīkṛte rājan na hi ced ātmanā vratam
bhidyeta setuś cādharmo 'py ayaśaḥ prāpnuyāṃ mahat
ājñā tu mama dātavyā bhavatā kīrtivardhana
bhavadājñām ṛte kiṃ cin na kāryam iti niścayaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
so 'bhyanujñāpya rājānaṃ brahmacaryāya dīkṣitaḥ
vane dvādaśa varṣāṇi vāsāyopajagāma ha
vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ kauravāṇāṃ yaśaskaram
anujagmur mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ
vedavedāṅgavidvāṃsas tathaivādhyātmacintakāḥ
caukṣāś ca bhagavadbhaktāḥ sūtāḥ paurāṇikāś ca ye
kathakāś cāpare rājañ śramaṇāś ca vanaukasaḥ
divyākhyānāni ye cāpi paṭhanti madhuraṃ dvijāḥ
etaiś cānyaiś ca bahubhiḥ sahāyaiḥ pāṇḍunandanaḥ
vṛtaḥ ślakṣṇakathaiḥ prāyān marudbhir iva vāsavaḥ
ramaṇīyāni citrāṇi vanāni ca sarāṃsi ca
saritaḥ sāgarāṃś caiva deśān api ca bhārata
puṇyāni caiva tīrthāni dadarśa bharatarṣabha
sa gaṅgādvāram āsādya niveśam akarot prabhuḥ
tatra tasyādbhutaṃ karma śṛṇu me janamejaya
kṛtavān yad viśuddhātmā pāṇḍūnāṃ pravaro rathī
niviṣṭe tatra kaunteye brāhmaṇeṣu ca bhārata
agnihotrāṇi viprās te prāduścakrur anekaśaḥ
teṣu prabodhyamāneṣu jvaliteṣu huteṣu ca
kṛtapuṣpopahāreṣu tīrāntaragateṣu ca
kṛtābhiṣekair vidvadbhir niyataiḥ satpathi sthitaiḥ
śuśubhe 'tīva tad rājan gaṅgādvāraṃ mahātmabhiḥ
tathā paryākule tasmin niveśe pāṇḍunandanaḥ
abhiṣekāya kaunteyo gaṅgām avatatāra ha
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā sa tarpayitvā pitāmahān
uttitīrṣur jalād rājann agnikāryacikīrṣayā
apakṛṣṭo mahābāhur nāgarājasya kanyayā
antarjale mahārāja ulūpyā kāmayānayā
gṛhītvā svapitur veśma nīto 'yaṃ pāṇḍunandanaḥ
dadarśa pāṇḍavas tatra pāvakaṃ susamāhitam
kauravyasyātha nāgasya bhavane paramārcite
tatrāgnikāryaṃ kṛtavān kuntīputro dhanaṃjayaḥ
aśaṅkamānena hutas tenātuṣyad dhutāśanaḥ
agnikāryaṃ sa kṛtvā tu nāgarājasutāṃ tadā
prahasann iva kaunteya idaṃ vacanam abravīt
kim idaṃ sāhasaṃ bhīru kṛtavaty asi bhāmini
kaś cāyaṃ subhago deśaḥ kā ca tvaṃ kasya cātmajā
ulūpy uvāca
airāvatakule jātaḥ kauravyo nāma pannagaḥ
tasyāsmi duhitā pārtha ulūpī nāma pannagī
sāhaṃ tvām abhiṣekārtham avatīrṇaṃ samudragām
dṛṣṭavaty eva kaunteya kandarpeṇāsmi mūrcchitā
tāṃ mām anaṅgamathitāṃ tvatkṛte kurunandana
ananyāṃ nandayasvādya pradānenātmano rahaḥ
arjuna uvāca
brahmacaryam idaṃ bhadre mama dvādaśavārṣikam
dharmarājena cādiṣṭaṃ nāham asmi svayaṃvaśaḥ
tava cāpi priyaṃ kartum icchāmi jalacāriṇi
anṛtaṃ noktapūrvaṃ ca mayā kiṃ cana karhi cit
kathaṃ ca nānṛtaṃ tat syāt tava cāpi priyaṃ bhavet
na ca pīḍyeta me dharmas tathā kuryāṃ bhujaṃgame
ulūpy uvāca
jānāmy ahaṃ pāṇḍaveya yathā carasi medinīm
yathā ca te brahmacaryam idam ādiṣṭavān guruḥ
parasparaṃ vartamānān drupadasyātmajāṃ prati
yo no 'nupraviśen mohāt sa no dvādaśavārṣikam
vane cared brahmacaryam iti vaḥ samayaḥ kṛtaḥ
tad idaṃ draupadīhetor anyonyasya pravāsanam
nāradasyājñayā tatra kṛtaṃ dharmariraṃsayā
ekaḥ saṃvatsaraḥ pūrṇaḥ pañcadhā śakalīkṛtaḥ
draupadyām eva kaunteya nāradasyābhyanujñayā
kṛtaṃ vas tatra dharmārtham atra dharmo na duṣyati
tvayā kāmapracārāya preritaṃ na hi yan manaḥ
tasmāt tava pratyavāyo yujyate na hi kutra cit
paritrāṇaṃ ca kartavyam ārtānāṃ pṛthulocana
kṛtvā mama paritrāṇaṃ tava dharmo na lupyate
yadi vāpy asya dharmasya sūkṣmo 'pi syād vyatikramaḥ
sa ca te dharma eva syād dāttvā prāṇān mamārjuna
bhaktāṃ bhajasva māṃ pārtha satām etan mataṃ prabho
na kariṣyasi ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya
prāṇadānān mahābāho cara dharmam anuttamam
śaraṇaṃ ca prapannāsmi tvām adya puruṣottama
dīnān anāthān kaunteya parirakṣasi nityaśaḥ
sāhaṃ śaraṇam abhyemi roravīmi ca duḥkhitā
yāce tvām abhikāmāhaṃ tasmāt kuru mama priyam
sa tvam ātmapradānena sakāmāṃ kartum arhasi
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu kaunteyaḥ pannageśvarakanyayā
kṛtavāṃs tat tathā sarvaṃ dharmam uddiśya kāraṇam
sa nāgabhavane rātriṃ tām uṣitvā pratāpavān
putram utpādayām āsa tasyāṃ sa sumanoharam
irāvantaṃ mahābhāgaṃ mahābalaparākramam
prabhāte 'bhyuṣitolūpyā prāpitaḥ svaṃ niveśanam
udite 'bhyutthitaḥ sūrye kauravyasya niveśanāt
ājagāmārjuno dhīmān gaṅgādvārāśramaṃ prati
niścakrāma tadā pārthaḥ svam eva bhavanaṃ śubham
āgatas tu punas tatra gaṅgādvāraṃ tayā saha
parityajya gatā sādhvī ulūpī nijamandiram
dattvā varam ajeyatvaṃ jale sarvatra bhārata
sādhyā jalacarāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
kathayitvā tu tat sarvaṃ brāhmaṇebhyaḥ sa bhārata
prayayau himavatpārśvaṃ tato vajradharātmajaḥ
agastyavaṭam āsādya vasiṣṭhasya ca parvatam
bhṛgutuṅge ca kaunteyaḥ kṛtavāñ śaucam ātmanaḥ
pradadau gosahasrāṇi tīrtheṣv āyataneṣu ca
niveśāṃś ca dvijātibhyaḥ so 'dadat kurusattamaḥ
hiraṇyabindos tīrthe ca snātvā puruṣasattamaḥ
dṛṣṭavān parvataśreṣṭhaṃ puṇyāny āyatanāni ca
avatīrya naraśreṣṭho brāhmaṇaiḥ saha bhārata
prācīṃ diśam abhiprepsur jagāma bharatarṣabhaḥ
ānupūrvyeṇa tīrthāni dṛṣṭavān kurusattamaḥ
nadīṃ cotpalinīṃ ramyām araṇyaṃ naimiṣaṃ prati
nandām aparanandāṃ ca kauśikīṃ ca yaśasvinīm
mahānadīṃ gayāṃ caiva gaṅgām api ca bhārata
evaṃ sarvāṇi tīrthāni paśyamānas tathāśramān
ātmanaḥ pāvanaṃ kurvan brāhmaṇebhyo dadau vasu
aṅgavaṅgakaliṅgeṣu yāni puṇyāni kāni cit
jagāma tāni sarvāṇi tīrthāny āyatanāni ca
dṛṣṭvā ca vidhivat tāni dhanaṃ cāpi dadau tataḥ
kaliṅgarāṣṭradvāreṣu brāhmaṇāḥ pāṇḍavānugāḥ
abhyanujñāya kaunteyam upāvartanta bhārata
sa tu tair abhyanujñātaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ
sahāyair alpakaiḥ śūraḥ prayayau yena sāgaram
sa kaliṅgān atikramya deśān āyatanāni ca
dharmyāṇi ramaṇīyāni prekṣamāṇo yayau prabhuḥ
śūrpākāram athāplutya sāgarānūpam āśritaḥ
mahendraparvataṃ dṛṣṭvā tāpasair upaśobhitam
godāvaryāṃ tataḥ snātvā tām atītya mahābalaḥ
kāverīṃ tāṃ samāsādya saṃgame sāgarasya ha
snātvā saṃpūjya devāṃś ca pitṝṃś ca ṛṣibhiḥ saha
samudratīreṇa śanair maṇalūraṃ jagāma ha
tatra sarvāṇi tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca
atha trayodaśe māse maṇalūreśvaraṃ prabhum
abhigamya mahābāhur abhyagacchan mahīpatim
maṇalūreśvaraṃ rājan dharmajñaṃ citravāhanam
sarvaśāstreṣu netāraṃ sarvāstrajñam akalmaṣam
dharme satye dame śauce śaurye caiva viśeṣataḥ
dvijarājaṛṣīṇāṃ ca dhārmikāṇāṃ mahītale
kīrtane copamābhūtaṃ kṣatradharmavid uttamam
sa ca taṃ pratijagrāha vidhipūrveṇa pāṇḍavam
tasya citrāṅgadā nāma duhitā cārudarśanā
tāṃ dadarśa pure tasmin vicarantīṃ yadṛcchayā
dṛṣṭvā ca tāṃ varārohāṃ cakame caitravāhinīm
abhigamya ca rājānaṃ jñāpayat svaṃ prayojanam
dehi me khalv imāṃ rājan kṣatriyāya mahātmane
tac chrutvā tv abravīd rājā kasya putro 'si nāma kim
uvāca taṃ pāṇḍavo 'haṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ
tam uvācātha rājā sa sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ
rājā prabhaṃkaro nāma kule asmin babhūva ha
aputraḥ prasavenārthī tapas tepe sa uttamam
ugreṇa tapasā tena praṇipātena śaṃkaraḥ
īśvaras toṣitas tena mahādeva umāpatiḥ
sa tasmai bhagavān prādād ekaikaṃ prasavaṃ kule
ekaikaḥ prasavas tasmād bhavaty asmin kule sadā
teṣāṃ kumārāḥ sarveṣāṃ pūrveṣāṃ mama jajñire
kanyā tu mama jāteyaṃ kulasyotpādanī dhruvam
putro mameyam iti me bhāvanā puruṣottama
putrikā hetuvidhinā saṃjñitā bharatarṣabha
tasmād ekaḥ suto yo 'syāṃ jāyate bhārata tvayā
etac chulkaṃ bhavatv asyāḥ kulakṛj jāyatām iha
etena samayenemāṃ pratigṛhṇīṣva pāṇḍava
sa tatheti pratijñāya kanyāṃ tāṃ pratigṛhya ca
māse trayodaśe pārthaḥ kṛtvā vaivāhikīṃ kriyām
uvāsa nagare tasmin kaunteyas trihimāḥ samāḥ
tasyāṃ sute samutpanne pariṣvajya varāṅganām
āmantrya nṛpatiṃ taṃ tu jagāma parivartitum
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ samudre tīrthāni dakṣiṇe bharatarṣabhaḥ
abhyagacchat supuṇyāni śobhitāni tapasvibhiḥ
varjayanti sma tīrthāni pañca tatra tu tāpasāḥ
ācīrṇāni tu yāny āsan purastāt tu tapasvibhiḥ
agastyatīrthaṃ saubhadraṃ paulomaṃ ca supāvanam
kāraṃdhamaṃ prasannaṃ ca hayamedhaphalaṃ ca yat
bhāradvājasya tīrthaṃ ca pāpapraśamanaṃ mahat
etāni pañca tīrthāni dadarśa kurusattamaḥ
viviktāny upalakṣyātha tāni tīrthāni pāṇḍavaḥ
dṛṣṭvā ca varjyamānāni munibhir dharmabuddhibhiḥ
tapasvinas tato 'pṛcchat prājñaliḥ kurunandanaḥ
tīrthānīmāni varjyante kimarthaṃ brahmavādibhiḥ
tāpasā ūcuḥ
grāhāḥ pañca vasanty eṣu haranti ca tapodhanān
ata etāni varjyante tīrthāni kurunandana
vaiśaṃpāyana uvāca
teṣāṃ śrutvā mahābāhur vāryamāṇas tapodhanaiḥ
jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ puruṣasattamaḥ
tataḥ saubhadram āsādya maharṣes tīrtham uttamam
vigāhya tarasā śūraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ
atha taṃ puruṣavyāghram antarjalacaro mahān
nijagrāha jale grāhaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam
sa tam ādāya kaunteyo visphurantaṃ jalecaram
udatiṣṭhan mahābāhur balena balināṃ varaḥ
utkṛṣṭa eva tu grāhaḥ so 'rjunena yaśasvinā
babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā
dīpyamānā śriyā rājan divyarūpā manoramā
tad adbhutaṃ mahad dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ
tāṃ striyaṃ paramaprīta idaṃ vacanam abravīt
kā vai tvam asi kalyāṇi kuto vāsi jalecarī
kimarthaṃ ca mahat pāpam idaṃ kṛtavatī purā
nāry uvāca
apsarāsmi mahābāho devāraṇyavicāriṇī
iṣṭā dhanapater nityaṃ vargā nāma mahābala
mama sakhyaś catasro 'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ
tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi lokapālaniveśanam
tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam
rūpavantam adhīyānam ekam ekāntacāriṇam
tasya vai tapasā rājaṃs tad vanaṃ tejasāvṛtam
āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnaṃ sa vyavabhāsayat
tasya dṛṣṭvā tapas tādṛg rūpaṃ cādbhutadarśanam
avatīrṇāḥ sma taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā
ahaṃ ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā
yaugapadyena taṃ vipram abhyagacchāma bhārata
gāyantyo vai hasantyaś ca lobhayantyaś ca taṃ dvijam
prekṣaṇāni ca kurvantyo vivṛtaṃ kārayanti ca
anicchantya ivāṅgāni hāsabhāvavilāsitaiḥ
bāhūrumūladantānāṃ darśanaṃ vai varāṅganāḥ
kurvantyo lobhayantyaś ca taṃ dvijaṃ paritaḥ sthitāḥ
sa ca nāsmāsu kṛtavān mano vīra kathaṃ cana
nākampata mahātejāḥ sthitas tapasi nirmale
so 'śapat kupito 'smāṃs tu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha
grāhabhūtā jale yūyaṃ cariṣyadhvaṃ śataṃ samāḥ
vargovāca
tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama
āyāma śaraṇaṃ vipraṃ taṃ tapodhanam acyutam
rūpeṇa vayasā caiva kandarpeṇa ca darpitāḥ
ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣantum arhasi no dvija
eṣa eva vadho 'smākaṃ suparyāptas tapodhana
yad vayaṃ saṃśitātmānaṃ pralobdhuṃ tvām ihāgatāḥ
avadhyās tu striyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacintakāḥ
tasmād dharmeṇa dharmajña nāsmān hiṃsitum arhasi
sarvabhūteṣu dharmajña maitro brāhmaṇa ucyate
satyo bhavatu kalyāṇa eṣa vādo manīṣiṇām
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanam
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma tasmāt tvaṃ kṣantum arhasi
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt
prasādaṃ kṛtavān vīra ravisomasamaprabhaḥ
brāhmaṇa uvāca
śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvam akṣayavācakam
parimāṇaṃ śataṃ tv etan naitad akṣayavācakam
yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāñ jale
utkarṣati jalāt kaś cit sthalaṃ puruṣasattamaḥ
tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svarūpaṃ pratipatsyatha
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadā cana
tāni sarvāṇi tīrthāni itaḥ prabhṛti caiva ha
nārītīrthāni nāmneha khyātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ
puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇām
vargovāca
tato 'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam
acintayāmopasṛtya tasmād deśāt suduḥkhitāḥ
kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram
samāgacchema yo nas tad rūpam āpādayet punaḥ
tā vayaṃ cintayitvaivaṃ muhūrtād iva bhārata
dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣim uta nāradam
sarvā hṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣim amitadyutim
abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ sma vyathitānanāḥ
sa no 'pṛcchad duḥkhamūlam uktavatyo vayaṃ ca tat
kva gacchāmo vayaṃ sarvā yatra lapsyāmahe punaḥ
śrutvā tac ca yathāvṛttam idaṃ vacanam abravīt
dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai
puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata māciram
tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍavo vo dhanaṃjayaḥ
mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhād asmān na saṃśayaḥ
ity uktvā nāradaḥ sarvās tatraivāntaradhīyata
tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyam ihāgatāḥ
tad idaṃ satyam evādya mokṣitāhaṃ tvayānagha
etās tu mama vai sakhyaś catasro 'nyā jale sthitāḥ
kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimokṣaya
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas tāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃ pate
tasmāc chāpād adīnātmā mokṣayām āsa vīryavān
utthāya ca jalāt tasmāt pratilabhya vapuḥ svakam
tās tadāpsaraso rājann adṛśyanta yathā purā
tīrthāni śodhayitvā tu tathānujñāya tāḥ prabhuḥ
citrāṅgadāṃ punar draṣṭuṃ maṇalūrapuraṃ yayau
tasyām ajanayat putraṃ rājānaṃ babhruvāhanam
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavo rājan gokarṇam abhito 'gamat
citravāhanam abravīt
citrāṅgadāyāḥ śulkaṃ ca gṛhṇemaṃ babhruvāhanam
anena tu bhaviṣyāmi ṛṇān mukto janādhipa
citrāṅgadāṃ punar vākyam abravīt pākaśāsaniḥ
ihaiva bhava bhadre tvaṃ babhruvāhanavardhanā
indraprasthanivāsaṃ me āgatā tatra raṃsyase
kuntīṃ yudhiṣṭhiraṃ bhīmaṃ bhrātarau me kanīyasau
āgatā tatra paśyethā anyān api ca bāndhavān
bāndhavaiḥ sahitā bhadre nandase tvam anindite
dharme sthitaḥ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
jitvā tu pṛthivīṃ sarvāṃ rājasūyaṃ kariṣyati
tatrāgacchanti rājānaḥ pṛthivyāṃ nṛpasaṃjñitāḥ
bahūni ratnāny ādāya āgamiṣyati te pitā
ekasārthaṃ prayātāsi citravāhanasenayā
drakṣyāmi rājasūye tvāṃ putraṃ pālaya mā śucaḥ
babhruvāhananāmā tu mama prāṇo bahiścaraḥ
tasmād bharasva putraṃ vai pūruvaṃśavivardhanam
citravāhanadāyādaṃ dharmāt pauravanandanam
pāṇḍavānāṃ priyaṃ putraṃ tasmāt pālaya sarvadā
viprayogena saṃtāpaṃ mā kṛthās tvam anindite
citrāṅgadām evam uktvā
ādyaṃ paśupateḥ sthānaṃ darśanād eva muktidam
yatra pāpo 'pi manujaḥ prāpnoty abhayadaṃ padam
vaiśaṃpāyana uvāca
so 'parānteṣu tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca
sarvāṇy evānupūrvyeṇa jagāmāmitavikramaḥ
samudre paścime yāni tīrthāny āyatanāni ca
tāni sarvāṇi gatvā sa prabhāsam upajagmivān
satyabhāmā
śrībhagavān
vaiśaṃpāyanaḥ
cintayām āsa rātrau tu gadena kathitāṃ kathām
subhadrāyāś ca mādhuryaṃ rūpasaṃpadguṇāni ca
prāptuṃ tāṃ cintayām āsa ka upāyo bhaved iti
veṣavaikṛtam āpannaḥ parivrājakarūpadhṛk
kukurāndhakavṛṣṇīnām ajñāto veṣadhāraṇāt
bhramamāṇaś caran bhaikṣaṃ parivrājakaveṣavān
yena kenāpy upāyena praviśya ca gṛhaṃ mahat
dṛṣṭvā subhadrāṃ kṛṣṇasya bhaginīm ekasundarīm
vāsudevamataṃ jñātvā kariṣyāmi hitaṃ śubham
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā dīkṣitas tu tadābhavat
tridaṇḍī muṇḍitaḥ kuṇḍī akṣamālāṅgulīyakaḥ
yogabhāraṃ vahan pārtho vaṭavṛkṣasya koṭaram
praviśann eva bībhatsur vṛṣṭiṃ varṣati vāsave
cintayām āsa deveśaṃ keśavaṃ kleśanāśanam
praṇatārtiharaṃ śaṃbhuṃ māyārūpeṇa vañcakam
keśavaś cintitaṃ jñātvā divyajñānena dṛṣṭavān
śayānaḥ śayane dhanye satyabhāmāsahāyavān
keśavaḥ sahasā rājañ jahāsa ca nananda ca
punaḥ punaḥ satyabhāmā cābravīt puruṣottamam
bhagavaṃś cintayāviṣṭaḥ śayane śayitaḥ sukham
bhavān bahuprakāreṇa jahāsa ca punaḥ punaḥ
śrotavyaṃ yadi vā kṛṣṇa prasādo yadi cen mayi
vaktum arhasi lokeśa tac chrotuṃ kāmaye hy aham
pitṛṣvasāyāḥ putro me bhīmasenānujo 'rjunaḥ
tīrthayātrāṃ gataḥ pārthaḥ kāraṇāt samayāt tadā
tīrthayātrāsamāptau tu nivṛtto niśi bhārataḥ
subhadrāṃ cintayānas tu tadarthe cāpi māṃ punaḥ
cintayann eva tāṃ bhadrāṃ yatirūpadharo 'bhavat
yatirūpapraticchanno dvārakāṃ prāpya mādhavīm
yena kenāpy upāyena dṛṣṭvā tu varavarṇinīm
vāsudevamataṃ jñātvā prayatiṣye manoratham
evaṃ vyavasitaḥ pārtho yatiliṅgena pāṇḍavaḥ
chāyāyāṃ vaṭavṛkṣasya vṛṣṭiṃ varṣati vāsave
yogabhāraṃ vahann eva mānasaṃ duḥkham āptavān
īdṛśaṃ māṃ vijānāti mādhavo yadi māṃ smaran
bhrātaraṃ tava paśyeti satyabhāmām adarśayat
tata utthāya śayanāt prasthito madhusūdanaḥ
prabhāsadeśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsum aparājitam
tīrthāny anucarantaṃ ca śuśrāva madhusūdanaḥ
cāraṇānāṃ tu vacanād ekākī sa janārdanaḥ
tato 'bhyagacchat kaunteyam ajñāto nāma mādhavaḥ
dadṛśāte tadānyonyaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau
tāv anyonyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane
āstāṃ priyasakhāyau tau naranārāyaṇāv ṛṣī
tato 'rjunaṃ vāsudevas tāṃ caryāṃ paryapṛcchata
kimarthaṃ pāṇḍavemāni tīrthāny anucarasy uta
tato 'rjuno yathāvṛttaṃ sarvam ākhyātavāṃs tadā
śrutvovāca ca vārṣṇeya evam etad iti prabhuḥ
tau vihṛtya yathākāmaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau
mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ
pūrvam eva tu kṛṣṇasya vacanāt taṃ mahīdharam
puruṣāḥ samalaṃcakrur upajahruś ca bhojanam
pratigṛhyārjunaḥ sarvam upabhujya ca pāṇḍavaḥ
sahaiva vāsudevena dṛṣṭavān naṭanartakān
abhyanujñāpya tān sarvān arcayitvā ca pāṇḍavaḥ
satkṛtaṃ śayanaṃ divyam abhyagacchan mahādyutiḥ
tatas tatra mahābāhuḥ śayānaḥ śayane śubhe
tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata
āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayām āsa sātvate
sa kathāḥ kathayann eva nidrayā janamejaya
kaunteyo 'pahṛtas tasmiñ śayane svargasaṃmite
madhureṇa sa gītena vīṇāśabdena cānagha
prabodhyamāno bubudhe stutibhir maṅgalais tathā
sa kṛtvāvaśyakāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ
vārṣṇeyaṃ samanujñāya tato vāsam arocayat
tathety uktvā vāsudevo bhojanaṃ vai śaśāsa ha
yatirūpadharaṃ pārthaṃ visṛjya sahasā hariḥ
rathena kāñcanāṅgena dvārakām abhijagmivān
alaṃkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya
kuntīsutasya pūjārtham api niṣkuṭakeṣv api
didṛkṣavaś ca kaunteyaṃ dvārakāvāsino janāḥ
narendramārgam ājagmus tūrṇaṃ śatasahasraśaḥ
kṣaṇārdham api vārṣṇeyā govindavirahākṣamāḥ
kautūhalasamāviṣṭā bhṛśam utprekṣya saṃsthitāḥ
avalokeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca
bhojavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyo mahān abhūt
sa tathā satkṛtaḥ sarvair bhojavṛṣṇyandhakātmajaiḥ
abhivādyābhivādyāṃś ca sarvaiś ca pratinanditaḥ
kumāraiḥ sarvaśo vīraḥ satkāreṇābhivāditaḥ
samānavayasaḥ sarvān āśliṣya sa punaḥ punaḥ
kṛṣṇasya bhavane ramye ratnabhojyasamāvṛte
uvāsa saha kṛṣṇena bahulās tatra śarvarīḥ
kṛṣṇaḥ svabhavanaṃ ramyaṃ praviveśa mahādyutiḥ
pravāsād āgataṃ sarvā devyaḥ kṛṣṇam apūjayan
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ katipayāhasya tasmin raivatake girau
vṛṣṇyandhakānām abhavat sumahān utsavo nṛpa
tatra dānaṃ dadur vīrā brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ
bhojavṛṣṇyandhakāś caiva mahe tasya gires tadā
prāsādai ratnacitraiś ca gires tasya samantataḥ
sa deśaḥ śobhito rājan dīpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ
vāditrāṇi ca tatra sma vādakāḥ samavādayan
nanṛtur nartakāś caiva jagur gānāni gāyanāḥ
alaṃkṛtāḥ kumārāś ca vṛṣṇīnāṃ sumahaujasaḥ
yānair hāṭakacitrāṅgaiś cañcūryante sma sarvaśaḥ
paurāś ca pādacāreṇa yānair uccāvacais tathā
sadārāḥ sānuyātrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ
tato haladharaḥ kṣībo revatīsahitaḥ prabhuḥ
anugamyamāno gandharvair acarat tatra bhārata
tathaiva rājā vṛṣṇīnām ugrasenaḥ pratāpavān
upagīyamāno gandharvaiḥ strīsahasrasahāyavān
raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca kṣībau samaradurmadau
divyamālyāmbaradharau vijahrāte 'marāv iva
akrūraḥ sāraṇaś caiva gado bhānur viḍūrathaḥ
niśaṭhaś cārudeṣṇaś ca pṛthur vipṛthur eva ca
satyakaḥ sātyakiś caiva bhaṅgakārasahācarau
hārdikyaḥ kṛtavarmā ca ye cānye nānukīrtitāḥ
ete parivṛtāḥ strībhir gandharvaiś ca pṛthak pṛthak
tam utsavaṃ raivatake śobhayāṃ cakrire tadā
vāsudevo yayau tatra saha strībhir guṇānvitaḥ
dattvā dānaṃ dvijātibhyaḥ parivrājam apaśyata
tadā kolāhale tasmin vartamāne mahāśubhe
vāsudevaś ca pārthaś ca sahitau parijagmatuḥ
tatra caṅkramyamāṇau tau vāsudevasutāṃ śubhām
alaṃkṛtāṃ sakhīmadhye bhadrāṃ dadṛśatus tadā
dṛṣṭvaiva tām arjunasya kandarpaḥ samajāyata
taṃ tathaikāgramanasaṃ kṛṣṇaḥ pārtham alakṣayat
athābravīt puṣkarākṣaḥ prahasann iva bhārata
vanecarasya kim idaṃ kāmenāloḍyate manaḥ
mamaiṣā bhaginī pārtha sāraṇasya sahodarā
subhadrā nāma bhadraṃ te pitur me dayitā sutā
yadi te vartate buddhir vakṣyāmi pitaraṃ svayam
abravīt puṇḍarīkākṣaṃ prahasann iva bhārata
arjuna uvāca
duhitā vasudevasya vāsudevasya ca svasā
rūpeṇa caiva saṃpannā kam ivaiṣā na mohayet
kṛtam eva tu kalyāṇaṃ sarvaṃ mama bhaved dhruvam
yadi syān mama vārṣṇeyī mahiṣīyaṃ svasā tava
devavṛndaḥ sadā tvāṃ tu smṛtvā vijayate 'surān
tava saṃdarśanāt svāminn aprāpyaṃ na hi tat kim u
prāptau tu ka upāyaḥ syāt tad bravīhi janārdana
āsthāsyāmi tathā sarvaṃ yadi śakyaṃ nareṇa tat
vāsudeva uvāca
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ vivāhaḥ puruṣarṣabha
sa ca saṃśayitaḥ pārtha svabhāvasyānimittataḥ
prasahya haraṇaṃ cāpi kṣatriyāṇāṃ praśasyate
vivāhahetoḥ śūrāṇām iti dharmavido viduḥ
sa tvam arjuna kalyāṇīṃ prasahya bhaginīṃ mama
hara svayaṃvare hy asyāḥ ko vai veda cikīrṣitam
yatirūpadharas tvaṃ tu yadā kālavipākatā
vaiśaṃpāyana uvāca
tato 'rjunaś ca kṛṣṇaś ca viniścityetikṛtyatām
śīghragān puruṣān rājan preṣayām āsatus tadā
dharmarājāya tat sarvam indraprasthagatāya vai
śrutvaiva ca mahābāhur anujajñe sa pāṇḍavaḥ
bhīmasenas tu tac chrutvā kṛtakṛtyaṃ sma manyate
ity evaṃ manujaiḥ sārdham uktvā prītim upeyivān
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ saṃvādite tasminn anujñāto dhanaṃjayaḥ
gatāṃ raivatake kanyāṃ viditvā janamejaya
vaiśaṃpāyanaḥ
śrībhagavān
vaiśaṃpāyanaḥ
vāsudevaḥ
baladevaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
cintayānas tato bhadrām upaviṣṭaḥ śilātale
ramaṇīye vanoddeśe bahupādapasaṃvṛte
sālatālāśvakarṇaiś ca bakulair arjunais tathā
campakāśokapuṃnāgaiḥ ketakaiḥ pāṭalais tathā
karṇikārair aśokaiś ca aṅkolair atimuktakaiḥ
evamādibhir anyaiś ca saṃvṛte sa śilātale
punaḥ punaś cintayānaḥ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm
yadṛcchayā copapannān vṛṣṇivīrān dadarśa ha
baladevaṃ ca hārdikyaṃ sāmbaṃ sāraṇam eva ca
pradyumnaṃ ca gadaṃ caiva cārudeṣṇaṃ viḍūratham
bhānuṃ ca niśaṭhaṃ caiva pṛthuṃ vipṛthum eva ca
tathānyāṃś ca bahūn paśyan hṛdi śokam adhārayat
tatas te sahitāḥ sarve yatiṃ dṛṣṭvā samutsukāḥ
vṛṣṇayo vinayopetāḥ parivāryopatasthire
tato 'rjunaḥ prītamanāḥ svāgataṃ vyājahāra saḥ
āsyatām āsyatāṃ sarvai ramaṇīye śilātale
ity evam uktā yatinā prītās te yādavarṣabhāḥ
upopaviviśuḥ sarve susvāgatam iti bruvan
tatas teṣu niviṣṭeṣu vṛṣṇivīreṣu pāṇḍavaḥ
ākāraṃ gūhamānas tu kuśalapraśnam abravīt
sarvatra kuśalaṃ coktvā baladevo 'bravīd idam
prasādaṃ kuru me vipra kutas tvaṃ cāgato hy asi
tvayā dṛṣṭāni puṇyāni vadasva vadatāṃ vara
parvatāṃś caiva tīrthāni vanāny āyatanāni ca
tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata
āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayām āsa yādave
tāḥ kathāḥ kathayann eva kathānte janamejaya
kathāṃ dharmasamāyuktāṃ vṛṣṇivīre nyavedayat
śrutvā dharmakathāṃ puṇyāṃ vṛṣṇivīro 'bhyapūjayat
tatas tu yādavāḥ sarve mantrayanti sma bhārata
ayaṃ deśātithiḥ śrīmān yatiliṅgadharo dvijaḥ
āvāsaṃ kam upāśritya vaseta nirupadravaḥ
ity evam abruvaṃs te vai rauhiṇeyaṃ tu yādavāḥ
dadṛśuḥ kṛṣṇam āyāntaṃ sarve yādavanandanam
ehi keśava tāteti rauhiṇeyo 'bravīd vacaḥ
yatiliṅgadharo vidvān deśātithir ayaṃ dvijaḥ
varṣarātranivāsārtham āgato naḥ puraṃ prati
sthāne yasmin nivasati tan me brūhi janārdana
tvayi sthite mahābhāga paravān asmi dharmataḥ
svayaṃ tu rucire sthāne vasatām iti māṃ vada
suprītas tena vākyena pariṣvajya janārdanam
baladevo 'bravīd vākyaṃ cintayitvā mahābalaḥ
ārāme tu vased dhīmāṃś caturo varṣamāsakān
kanyāpure subhadrāyā bhuktvā bhojanam iṣṭataḥ
latāgṛheṣu vasatām iti me dhīyate matiḥ
labdhānujñās tvayā tatra manyante sarvayādavāḥ
balavān darśanīyaś ca vāgvic chrīmān bahuśrutaḥ
kanyāpurasamīpe tu na yuktam iti me matiḥ
guruḥ śāstā ca netā ca śāstrajño dharmavittamaḥ
tvayoktaṃ na virudhye 'haṃ kariṣyāmi vacas tava
śubhāśubhasya vijñāne nānyo 'sti bhuvi kaś cana
ayaṃ deśātithiḥ śrīmān sarvadharmaviśāradaḥ
dhṛtimān vinayopetaḥ satyavāg vijitendriyaḥ
yatiliṅgadharo hy eṣa ko vijānāti mānasam
tvam imaṃ puṇḍarīkākṣa nītvā kanyāpuraṃ śubham
nivedaya subhadrāyai madvākyaparicoditaḥ
bhakṣyair bhojyaiś ca pānaiś ca anyair iṣṭaiś ca pūjaya
sa tatheti pratijñāya sahito yatinā hariḥ
kṛtvā tu saṃvidaṃ tena prahṛṣṭaḥ keśavo 'bhavat
parvate tau vihṛtyaiva yatheṣṭaṃ kṛṣṇapāṇḍavau
tāṃ purīṃ praviveśātha gṛhya haste ca pāṇḍavam
praviśya ca gṛhaṃ ramyaṃ sarvabhogasamanvitam
pārtham āvedayām āsa rukmiṇīsatyabhāmayoḥ
hṛṣīkeśavacaḥ śrutvā te ubhe ūcatur bhṛśam
manoratho mahān eṣa hṛdi naḥ parivartate
kadā drakṣyāma bībhatsuṃ pāṇḍavaṃ gṛham āgatam
iti cintayamānānāṃ pārtho duḥkham apānudat
prāptam ajñātapūjābhir uttamābhir apūjayat
sa taṃ priyātithiśreṣṭhaṃ samīkṣya yatim āgatam
sodaryāṃ bhaginīṃ kṛṣṇaḥ subhadrām idam abravīt
ayaṃ deśātithir bhadre saṃyato vratavān ṛṣiḥ
prāpnotu satataṃ pūjāṃ tava kanyāpure vasan
āryeṇa ca parijñātaḥ pūjanīyo yatiḥ sadā
tasmād bharasva vārṣṇeyi bhakṣyair bhojyair yatiṃ sadā
eṣa yad yad ṛṣir brūyāt kāryam eva na saṃśayaḥ
sakhībhiḥ sahitā bhadre bhavāsya vaśavartinī
purāpi yatayo bhadre ye bhaikṣārtham anuvratāḥ
te babhūvur daśārhāṇāṃ kanyāpuranivāsinaḥ
tebhyo bhojyāni bhakṣyāṇi yathākālam atandritāḥ
kanyāpuragatāḥ kanyāḥ prayacchanti yaśasvini
sā tathety abravīt kṛṣṇaṃ kariṣyāmi yathāttha mām
toṣayiṣyāmi vṛttena karmaṇā ca dvijarṣabham
evam etena rūpeṇa kaṃ cit kālaṃ dhanaṃjayaḥ
uvāsa bhakṣyair bhojyaiś ca bhadrayā paramārcitaḥ
tasya sarvaguṇopetāṃ vāsudevasahodarām
paśyataḥ satataṃ bhadrāṃ prādur āsīn manobhavaḥ
gūhayann iva cākāram ālokya varavarṇinīm
dīrgham uṣṇaṃ niśaśvāsa pārthaḥ kāmavaśaṃ gataḥ
na kṛṣṇāṃ rūpato mene vāsudevasahodarām
prāptāṃ hṛdīndrasenāṃ vā sākṣād vā varuṇātmajām
atītasamaye kāle sodaryāṇāṃ dhanaṃjayaḥ
na sasmāra subhadrāyāḥ kāmāṅkuśanivāritaḥ
krīḍāratiparāṃ bhadrāṃ sakhījanaśatair vṛtām
prīyate smārjunaḥ paśyan svāhām iva hutāśanaḥ
pāṇḍavasya subhadrāyāḥ sakāśe tu yaśasvinaḥ
samutpattiḥ prabhāvaś ca gadena kathitaḥ purā
śrutvā cāśaninirghoṣaṃ keśavenāpi dhīmatā
upamām arjunaṃ kṛtvā vistaraḥ kathitaḥ purā
kruddhamattapralāpaś ca vṛṣṇīnām arjunaṃ prati
pauruṣāṇy upamāṃ kṛtvā prāvardhanta dhanuṣmatām
anyonyakalahe cāpi vivāde cāpi vṛṣṇayaḥ
arjuno 'pi na me tulyaḥ kutas tvam iti te 'bruvan
jātāṃś ca putrān gṛhṇanta āśiṣo vṛṣṇayo 'bruvan
arjunasya samo vīrye bhava tāta dhanurdharaḥ
tasmāt subhadrā cakame pauruṣād bharatarṣabham
satyasaṃdhasya rūpeṇa cāturyeṇa ca mohitā
cāraṇātithisaṃghānāṃ gadasya ca niśamya sā
adṛṣṭe kṛtabhāvābhūt subhadrā bharatarṣabhe
kīrtayan dadṛśe yo yaḥ kathaṃ cit kurujāṅgalam
taṃ tam eva sadā bhadrā bībhatsuṃ smābhipṛcchati
abhīkṣṇaśaḥ paripraśnād abhīkṣṇaśravaṇāt tathā
pratyakṣa iva bhadrāyāḥ pāṇḍavaḥ samapadyata
bhujau bhujagasaṃkāśau jyāghātena kiṇīkṛtau
pārtho 'yam iti paśyantyā niḥsaṃśayam ajāyata
yathārūpaṃ hi śuśrāva subhadrā bharatarṣabham
tathārūpam avekṣyainaṃ parāṃ prītim avāpa sā
sā kadā cid upāsīnaṃ papraccha kurunandanam
kathaṃ deśāḥ kathaṃ śailā nānājanapadāḥ katham
sarāṃsi saritaś caiva vanāni ca kathaṃ yate
diśaḥ kāś ca kathaṃ prāptāś caratā bhavatā sadā
sa tathoktas tadā bhadrāṃ bahunarmānṛtaṃ bruvan
uvāca paramaprītas tasyā bahu tathā kathāḥ
niśamya vividhaṃ tasya loke caritam ātmanaḥ
kathāparigato bhāvaḥ kanyāyāḥ samapadyata
parvasaṃdhau ca kasmiṃś cit subhadrā bharatarṣabham
rahasy ekāntam āsādya hṛṣyamāṇābhyabhāṣata
yatinā caratā lokān khāṇḍavaprasthavāsinī
kaccid bhagavatā dṛṣṭā pṛthāsmākaṃ pitṛṣvasā
bhrātṛbhiḥ prayataiḥ sarvaiḥ kaccid āryo yudhiṣṭhiraḥ
kaccid dharmaparo bhīmo dharmarājasya dhīmataḥ
nivṛttasamayaḥ kaccid aparādhād dhanaṃjayaḥ
niyame kāmabhogānāṃ vartamānaḥ priyetare
kva nu pārthaś caraty adya bahvīr durvasatīr vasan
sukhocito hy aduḥkhārho dīrghabāhur ariṃdamaḥ
kaccic chruto vā dṛṣṭo vā pārtho bhagavatārjunaḥ
niśamya vacanaṃ tasyās tām uvāca hasann iva
ārye pṛthā ca kuśalā saputrā ca sahasnuṣā
prīyate paśyatī putrān kurukṣetraṃ ca paśyatī
anujñātas tu mātrā ca sodaryais tu dhanaṃjayaḥ
dvārakām āvasaty eko yatiliṅgena pāṇḍavaḥ
paśyantī satataṃ kasmān nābhijānāsi mādhavi
niśamya vacanaṃ tasya vāsudevasahodarā
niḥśvāsabahulā tasthau kṣitiṃ vilikhatī tadā
tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
arjuno 'ham iti prītas tām uvāca dhanaṃjayaḥ
yathā tava gato bhāvaḥ śravaṇān mayi bhāmini
tvadgataḥ satataṃ bhāvas tathā śataguṇo mama
praśaste 'hani dharmeṇa bhadre svayam ahaṃ vṛtaḥ
satyavān iva sāvitryā bhaviṣyāmi patis tava
evam uktvā tataḥ pārthaḥ praviveśa latāgṛham
tataḥ subhadrā lalitā lajjābhāvasamanvitā
mumoha śayane divye śayānā natathocitā
kanyāpure ca saṃvṛttaṃ jñātvā divyena cakṣuṣā
śaśāsa rukmiṇīṃ kṛṣṇo bhojanādikam arjune
tadā prabhṛti tāṃ bhadrāṃ cintayan vai dhanaṃjayaḥ
āste sma sa tadārāme kāryeṇaiva sahābhibhūḥ
subhadrāpi na ca svasthā pārthaṃ prati babhūva sā
kṛśā vivarṇavadanā cintāśokaparāyaṇā
niḥśvāsaparamā bhadrā mānasena manasvinī
na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati kena cit
na naktaṃ na divā śete babhūvonmattadarśanā
evaṃ śokaparāṃ bhadrāṃ devakī vākyam abravīt
mā śokaṃ kuru vārṣṇeyi dhṛtim ālamba śobhane
nivedayiṣye tvāṃ rāme kṛṣṇe caiva nararṣabhe
paścāj jānāmi te vārtāṃ mā śokaṃ kuru mādhavi
evam uktvā ca sā mātā bhadrāyāḥ priyakāminī
nivedayām āsa tadā bhadrām ānakadundubheḥ
rahasy ekāsanā tatra bhadrāsvastheti cābravīt
ārāme tu yatiḥ śrīmān arjunaḥ so 'tha naḥ śrutaḥ
akrūrāya ca kṛṣṇāya āhukāya ca sātyake
nivedyatāṃ mahāprājña śrotavyaṃ yadi bāndhavaiḥ
vasudevas tu tac chrutvā akrūrāhukayos tadā
nivedayitvā kṛṣṇāya mantrayām āsa naikadhā
idaṃ kāryam idaṃ kṛtyam idam evaṃ viniścitam
akrūraś cograsenaś ca satyakaś ca gadena ca
pṛthuśravāś ca kṛṣṇaś ca sahitāḥ śininā saha
rukmiṇī satyabhāmā ca devakī rohiṇī tathā
vāsudevena sahitāḥ purohitamate sthitāḥ
vivāhaṃ mantrayām āsur dvādaśe 'hani bhārata
ajñātaṃ rauhiṇeyasya uddhavasya ca bhārata
vivāhaṃ tu subhadrāyāḥ kartukāmo gadāgrajaḥ
mahādevasya pūjārthaṃ mahotsavam iti bruvan
catustriṃśad ahorātraṃ subhadrārtipraśāntaye
nagare ghoṣayām āsa hitārthaṃ savyasācinaḥ
itaś caturthe tv ahani antardvīpaṃ tu gamyatām
sadāraiḥ sānuyātraiś ca saputraiś ca sabāndhavaiḥ
gantavyaṃ sarvavarṇaiś ca gantavyaṃ sarvayādavaiḥ
evam uktās tu te sarve tathā cakruś ca sarvaśaḥ
tataḥ sarvadaśārhāṇām antardvīpe tu bhārata
catustriṃśad ahorātraṃ babhūva paramotsavaḥ
kṛṣṇarāmāhukākrūrapradyumnaśinisatyakāḥ
samudraṃ prayayur hṛṣṭāḥ kukurāndhakavṛṣṇayaḥ
yuktayantrapatākābhir vṛṣṇayo brāhmaṇaiḥ saha
samudraṃ prayayur naubhiḥ sarve puranivāsinaḥ
tatas tvaritam āgamya dāśārhagaṇapūjitam
subhadrā puṇḍarīkākṣam abravīd yatiśāsanāt
kṛtyavān dvādaśāhāni sthātā sa bhagavān iha
tiṣṭhatas tasya kaḥ kuryād upasthānavidhiṃ prati
tām uvāca hṛṣīkeśaḥ kas tvad anyo viśeṣataḥ
tam ṛṣiṃ pratyupasthātum ito nārhati mānavaḥ
tvam evāsmanmatenāsya maharṣer vaśavartinī
kuru sarvāṇi kāryāṇi kīrtiṃ dharmam avekṣya ca
tasya cātithimukhyasya sarveṣāṃ ca tapasvinām
saṃvidhānaparā bhadre bhava tvaṃ vaśavartinī
evam ādiśya bhadrāṃ ca rakṣāṃ ca madhusūdanaḥ
yayau śaṅkhapraṇādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ
tatas tad dvīpam āsādya dānadharmaparāyaṇāḥ
ugrasenamukhāḥ sarve vijahruḥ kukurāndhakāḥ
saptayojanavistāra āyato daśayojanam
babhūva sa mahādvīpaḥ saparvatamahāvanaḥ
setupuṣkariṇījālair ākrīḍaḥ sarvasātvatām
vāpīpalvalasaṃghaiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ
vāsudevasamair dvīpaḥ sa sarvaiḥ kukurāndhakaiḥ
babhūva paramopetas triviṣṭapa ivāmaraiḥ
catustriṃśad ahorātraṃ dānadharmaparāyaṇāḥ
ugrasenamukhāḥ sarve vijahruḥ kukurāndhakāḥ
vicitramālyābharaṇāś citrarūpānulepanāḥ
vihārābhimukhāḥ sarve yādavāḥ pānasaṃyutāḥ
sunṛttagītavāditrai ramamāṇās tato 'bhavan
tatra yāte daśārhāṇām ṛṣabhe śārṅgadhanvani
subhadrodvāhanaṃ pārthaḥ prāptakālam amanyata
vṛṣṇyandhakapurāt tasmād apayānaṃ ca pāṇḍavaḥ
viniścitya tataḥ pārthaḥ subhadrām idam abravīt
śṛṇu bhadre yathāśāstraṃ yathārtham ṛṣibhiḥ kṛtam
kanyāyās tu pitā bhrātā mātā mātula eva ca
pitṛbhrātā guruś cāpi dāne tu prabhutāṃ gataḥ
mahotsavaṃ paśupater draṣṭukāmaḥ pitāhukaḥ
antardvīpaṃ gato bhadre putraiḥ pautraiḥ sabāndhavaiḥ
mama caiva viśālākṣi videśasthās tu bāndhavāḥ
tasmāt subhadre gāndharvo vivāhaḥ pañcamo bhavet
samāgame tu kanyāyāḥ kriyāḥ proktāś caturvidhāḥ
teṣāṃ pravṛttiṃ sādhūnāṃ śṛṇu mādhavi tad yathā
varam āhūya vidhinā pitṛdattā yathārthine
sā patnī tu budhair uktā sā tu vaśyā pativratā
bhṛtyānāṃ bharaṇārthāya ātmanaḥ poṣaṇāya ca
dāre sthite gṛhītā sā bhāryā ceti budhair matā
dharmato varayitvā tu ānīya svaṃ niveśanam
nyāyena dattā tāruṇye dārāḥ pitṛkṛtā bhavet
janayed yā tu bhartāraṃ jāyā ity eva nāmataḥ
dārāḥ patnī ca bhāryā ca jāyā ceti caturvidhāḥ
catasra evāgnisākṣyāḥ kriyāyuktās tu dharmataḥ
gāndharveṇa vivāhena rāgāt putrārthakāraṇāt
ātmanānugṛhītā yā sā tu vaśyā prajāvatī
gāndharvas tu kriyāhīno rāgād eva pravartate
sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ
mayoktam akriyaṃ cāpi kartavyaṃ mādhavi tvayā
ayanaṃ caiva māsaś ca ṛkṣaṃ pakṣas tathā tithiḥ
karaṇaṃ ca muhūrtaṃ ca lagnasaṃpad yathādya vai
vivāhasya viśālākṣi praśastaṃ cottarāyaṇam
vaiśākhaś caiva māsānāṃ pakṣāṇāṃ śubhra eva ca
nakṣatrāṇāṃ tathā hastas tṛtīyā ca tithiṣv api
lagno hi makaraḥ śreṣṭhaḥ karaṇānāṃ bavas tathā
maitro muhūrto vaivāhya āvayoḥ śubhakarmaṇi
sarvasaṃpad iyaṃ bhadre adya rātrau bhaviṣyati
bhagavān astam abhyeti tapanas tapatāṃ varaḥ
nārāyaṇo hi sarvajño nānubudhyeta viśvakṛt
dharmasaṃkaṭam āpanne kiṃ nu kṛtvā śubhaṃ bhavet
manobhavena kāmena mohitaṃ mā pralāpinam
prativākyaṃ tu me dehi kiṃ na vakṣyasi mādhavi
arjunasya vacaḥ śrutvā cintayantī janārdanam
novāca kiṃ cid vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā
rāgonmādapralāpī syād arjuno jayatāṃ varaḥ
cintayām āsa pitaraṃ praviśya ca latāgṛham
cintayānaṃ tu kaunteyaṃ jñātvā śacyā śacīpatiḥ
sahito nāradādyais tu munisiddhāpsarogaṇaiḥ
arundhatyā vasiṣṭhena ājagāma kuśasthalīm
cintitaṃ ca subhadrāyāś cintayitvā janārdanaḥ
nidrayāpahṛtajñānaṃ rauhiṇeyaṃ vinā tadā
sahākrūreṇa śininā satyakena gadena ca
vasudevena devakyā āhukena ca dhīmatā
ājagāma purīṃ rātrau dvārakāṃ svajanair vṛtaḥ
pūjayitvā tu deveśaṃ nāradādyair maharṣibhiḥ
kuśalapraśnam uktvā tu devendreṇābhiyācitaḥ
vaivāhikakriyāṃ kṛṣṇas tathety evam uvāca ha
āhuko vasudevaś ca sahākrūraḥ sasātyakiḥ
abhipraṇamya śirasā pākaśāsanam abruvan
devadeva namas te 'stu lokanātha jagatpate
vayaṃ dhanyāḥ sma lokeṣu bāndhavaiḥ sahitā vibho
kṛtaprasādās tu vayaṃ tava vākyena viśvajit
evam uktvā prasādyainaṃ pūjayitvā prayatnataḥ
mahendraśāsanāt sarve sahitāś ca maharṣibhiḥ
vivāhaṃ kārayām āsuḥ śakraputrasya śāstrataḥ
arundhatī śacī devī rukmiṇī devakī tathā
divyastrībhiś ca sahitāḥ kriyāṃ bhadrāṃ prayojayan
maharṣiḥ kāśyapo hotā sadasyā nāradādayaḥ
puṇyāśiṣaḥ prayoktāraḥ sarve hy āsaṃs tadārjune
abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā mahendraḥ pākaśāsanim
lokapālais tu sahitaḥ sarvair devair abhiṣṭutaḥ
kirīṭāṅgadahārādyair hastābharaṇakuṇḍalaiḥ
bhūṣayitvā tu taṃ pārthaṃ dvitīyam iva vāsavam
putraṃ pariṣvajya tadā prītim āpa puraṃdaraḥ
śacī devī tathā bhadrām arundhatyādibhis tadā
kārayām āsa vaivāhyaṃ maṅgalyaṃ yādavastriyaḥ
sahāpsarobhir muditā bhūṣaṇaiś cābhyapūjayan
paulomīm iva manyante subhadrāṃ devayoṣitaḥ
tato vivāho vavṛdhe kṛtaḥ sarvaguṇānvitaḥ
tasyāḥ pāṇiṃ gṛhītvā tu mantrahomapuraskṛtam
yathā tasyaiva hi pitā śacyā iva śatakratuḥ
sā jiṣṇum adhikaṃ bheje subhadrā cārudarśanā
pārthasya sadṛśī bhadrā rūpeṇa vayasā tathā
subhadrāyāś ca pārtho 'pi sadṛśo rūpalakṣaṇaiḥ
ity ūcuś ca tadā devāḥ prītāḥ sendrapurogamāḥ
evaṃ niveśya devās tu gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ
āmantrya yādavān sarve viprajagmur yathāgatam
yādavāḥ pārtham āmantrya antardvīpaṃ gatās tadā
vāsudevas tadā pārtham uvāca yadunandanaḥ
dvāviṃśad divasān pārtha ihoṣya bharatarṣabha
māmakaṃ ratham āruhya sainyasugrīvayojitam
subhadrayā sukhaṃ pārtha khāṇḍavaprastham āviśa
yādavaiḥ sahitaḥ paścād āgamiṣyāmi bhārata
yativeṣeṇa nirato vasa tvaṃ rukmiṇīgṛhe
evam uktvā pracakrāma antardvīpaṃ janārdanaḥ
kṛtodvāhas tadā pārthaḥ kṛtakāryo 'bhavat tadā
tasyāṃ copagato bhāvaḥ pārthasya sahasāgataḥ
sa tayā yuyuje vīro bhadrayā bharatarṣabhaḥ
abhiniṣpannayā rāmaḥ sītayeva samanvitaḥ
sa hi jiṣṇur vijajñe tāṃ hrīṃ śriyaṃ saṃnatikriyām
dvādaśānāṃ varastrīṇāṃ rūpeṇāsadṛśīṃ satīm
sa prakṛtyā śriyā dīptaḥ saṃdidīpe tayādhikam
udyatsahasradīptāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ
sā tu taṃ manujavyāghram anuraktā manasvinī
kanyāpuragatā bhūtvā tatparā samapadyata
vṛṣṇyandhakapurāt tatra apayānaṃ dhanaṃjayaḥ
viniścitya tayā pārthaḥ subhadrām idam abravīt
dvijānāṃ gaṇamukhyānāṃ yathārhaṃ pratipādaya
bhakṣyair bhojyaiś ca kāmaiś ca prayaccha pratiyāsyatām
ātmanaś ca samuddiśya mahāvratasamāpanam
gaccha bhadre svayaṃ tūrṇaṃ mahārājaniveśanam
tejobalajavopetai ratnair hayavarottamaiḥ
sainyasugrīvasaṃyuktaṃ rathaṃ tūrṇam ihānaya
krīḍārtham iti bhāṣitvā sakhībhiḥ subhage saha
kṣipram ādāya paryehi rathaṃ sarvāyudhāni ca
anukarṣān patākāś ca tūṇīrāṃś ca dhanūṃṣi ca
sarvān rathavare kuryāḥ sotsedhāś ca mahāgadāḥ
arjunenaivam uktā tu subhadrā bhadrabhāṣiṇī
jagāma nṛpater veśma sakhībhis tvaritā saha
krīḍārtham iva tatrasthān rakṣiṇo vākyam abravīt
rathenānena yāsyāmi mahāvratasamāpanam
sainyasugrīvayuktena sāyudhena ca śārṅgiṇaḥ
subhadrayaivam ukte tu janāḥ prāñjalayo 'bruvan
rathenānena bhadre tvaṃ yatheṣṭaṃ kriyatām iti
yojayitvā rathavaraṃ kalyāṇair abhibhāṣya tām
yathoktaṃ sarvam āropya sakhībhiḥ saha bhāminī
kṣipram ādāya kalyāṇī subhadrārjunam abravīt
ratho 'yaṃ rathināṃ śreṣṭha ānītas tava śāsanāt
svasti yāhi yathākāmaṃ kurūn kauravanandana
nivedya taṃ rathaṃ bhartuḥ subhadrā bhadrasaṃmatā
brāhmaṇebhyo dadau hṛṣṭā tadā sā vividhaṃ vasu
snehavanti ca bhojyāni pradadāv īpsitāni ca
yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vastrāṇi vividhāni ca
tarpitā vividhair bhakṣyais tāny avāpya vasūni ca
brāhmaṇāḥ svagṛhaṃ jagmuḥ prayujya paramāśiṣaḥ
subhadrayā tu vijñaptaḥ pūrvam eva dhanaṃjayaḥ
raśmipragrahaṇe pārtha na me 'sti sadṛśo bhuvi
tasmāt sā pūrvam āruhya raśmīñ jagrāha mādhavī
sodarā vāsudevasya kṛtasvastyayanā hayān
varjayitvā tu tal liṅgaṃ samucchritamahādhanuḥ
āruroha rathaśreṣṭhaṃ śuklavāsā dhanaṃjayaḥ
mahendradattamukuṭaṃ tathā hy ābharaṇāni ca
alaṃkṛtya tu kaunteyaḥ prayātum upacakrame
tataḥ kanyāpure ghoṣas tumulaḥ samapadyata
dṛṣṭvā rathagataṃ pārthaṃ khaḍgapāṇiṃ dhanurdharam
abhīśuhastāṃ suśroṇīṃ arjunena rathe sthitām
ūcuḥ kanyāpure kanyā vāsudevasahodarām
sarve kāmāḥ samṛddhās te subhadre bhadrabhāṣiṇi
vāsudevapriyaṃ labdhvā bhartāraṃ vīram arjunam
sarvasīmantinīnāṃ tvaṃ śreṣṭhā kṛṣṇasahodare
yasmāt sarvamanuṣyāṇāṃ śreṣṭho bhartā tavārjunaḥ
upapannas tvayā vīraḥ sarvalokamahārathaḥ
svasti yāhi gṛhaṃ bhadre suhṛdbhiḥ saṃgamo 'stu te
evam uktā prahṛṣṭābhiḥ sakhībhiḥ parinanditā
bhadrā bhadrajavopetān punar aśvān acodayat
tataś cāmarahastā sā sakhī kubjāṅganābhavat
tataḥ kanyāpuradvārāt saghoṣam abhiniḥsṛtam
dadṛśus taṃ rathaśreṣṭhaṃ janā jīmūtaniḥsvanam
subhadrāsaṃgṛhītasya rathasya mahato ravam
meghasvanam ivākāśe śuśruvuḥ puravāsinaḥ
subhadrayā ca saṃpanne tiṣṭhan rathavare 'rjunaḥ
prababhau parayopetaḥ kailāsa iva gaṅgayā
pārthaḥ subhadrāsahito virarāja mahārathaḥ
pārthasyeva pitā śakro yathā śacyā samanvitaḥ
subhadrāṃ prekṣya dharmeṇa hriyamāṇāṃ yaśasvinīm
cakruḥ kilakilāśabdam āsādya bahavo janāḥ
dāśārhāṇāṃ kulasya śrīḥ subhadrā bhadrabhāṣiṇī
abhikāmā sakāmena pārthena saha gacchati
athāpare hi saṃkruddhā gṛhṇīta ghnata māciram
iti saṃvāryamāṇānāṃ sa nādaḥ sumahān abhūt
sa tena janaghoṣeṇa vīro gaja ivārditaḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi na tu kaṃ cana roṣayat
mumoca niśitān bāṇān dīpyamānān svatejasā
prāsādavarasaṃgheṣu harmyeṣu bhavaneṣu ca
prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca
mumoca niśitān bāṇān na ca kaṃ cana roṣayat
kṣobhayitvā puraśreṣṭhaṃ garutmān iva sāgaram
prekṣan raivatakadvāraṃ niryayau bharatarṣabhaḥ
śāsanāt puruṣendrasya balena mahatā balī
girau raivatake nityaṃ babhūva vipṛthuśravāḥ
pravāse vāsudevasya tasmin haladharopamaḥ
saṃbabhūva tadā goptā purasya puravardhanaḥ
prāpya pāṇḍavaniryāṇaṃ niryayau vipṛthuśravāḥ
niśamya puranirghoṣaṃ svam anīkam acodayat
so 'bhipatya tadādhvānaṃ dadarśa puruṣarṣabham
niḥsṛtaṃ dvārakādvārād aṃśumantam ivāmbudāt
savidyutam ivāmbhodaṃ prekṣya bāṇadhanurdharam
pārtham āsādya yodhānāṃ vismayaḥ samapadyata
udīrṇarathanāgāśvam anīkam abhivīkṣya tat
uvāca paramaprītā subhadrā bhadrabhāṣiṇī
saṃgrahītum abhiprāyo dīrghakālakṛto mama
yudhyamānasya saṃgrāme rathaṃ tava nararṣabha
ojastejodyutibalair ācitasya mahātmanaḥ
pārthasya vai sārathitve bhavethā ity aśikṣayan
evam uktaḥ priyāṃ prītaḥ pratyuvāca nararṣabhaḥ
codayāśvān asaṃsaktān viśantu vipṛthor balam
bahubhir yudhyamānasya tāvakānāṃ jighāṃsataḥ
paśya bāhubalaṃ bhadre śarān vikṣipato mama
evam uktā tato bhadrā pārthena bharatarṣabha
cucoda cāśvān visrabdhā tatas te viviśur balam
tadāhatamahāvādyaṃ samudagradhvajāyutam
anīkaṃ vipṛthor hṛṣṭaṃ pārtham evānvavartata
rathair bahuvidhair hṛṣṭāḥ sadaśvaiś ca mahājavaiḥ
kirantaḥ śaravarṣāṇi parivavrur dhanaṃjayam
teṣām astrāṇi saṃvārya divyair astrair mahāstravit
āvṛṇon mahad ākāśaṃ śaraiḥ parapuraṃjayaḥ
teṣāṃ bāṇān mahābāhur makuṭāny aṅgadāny api
ciccheda niśitair bāṇaiḥ śarāṃś caiva dhanūṃṣi ca
yugānīṣā varūthāni yantrāṇi vividhāni ca
ajighāṃsan parān pārthaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ
nirdhanuṣkān vikavacān virathāṃś ca mahārathān
kṛtvā pārthaḥ priyāṃ prītaḥ prekṣyatām ity adarśayat
sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ subhadrā pārtham abravīt
avāptārthāsmi bhadraṃ te yāhi pārtha yathāsukham
saṃsaktaṃ pāṇḍuputreṇa samīkṣya vipṛthur balam
tvaramāṇo 'bhisaṃkramya sthīyatām ity abhāṣata
tat tu senāpater vākyaṃ nātyavartanta yādavāḥ
sāgare mārutoddhūtā velām iva mahormayaḥ
tato rathavarāt tūrṇam avaruhya nararṣabhaḥ
abhigamya naravyāghraṃ prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje
so 'bravīt pārtham āsādya dīrghakālam idaṃ tava
nivāsam abhijānāmi śaṅkhacakragadādharāt
na me 'sty aviditaṃ kiṃ cid yad yad ācaritaṃ tvayā
subhadrāsaṃprayogena prītas tava janārdanaḥ
prāptasya yatiliṅgena dvārakāṃ tu dhanaṃjaya
visṛṣṭā sarvavṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca sodarā
tvam imāṃ vīra dāśārhāṃ śacīm iva śacīpatiḥ
bhaktāṃ guṇavatīṃ bhadrāṃ sadā satkartum arhasi
bandhur bhava subhadrāyā gatiś ca tvaṃ dhanaṃjaya
bandhumān asi rāmeṇa mahendrāvarajena ca
mām eva hi sadākārṣīn mantriṇaṃ madhusūdanaḥ
antareṇa subhadrāṃ ca tvāṃ ca tāta dhanaṃjaya
imaṃ rathavaraṃ divyaṃ sarvaśastrasamanvitam
idam evānuyātraṃ ca nirdiśya gadapūrvajaḥ
antardvīpaṃ tadā vīra yāto vṛṣṇisukhāvahaḥ
dīrghakālāvaruddhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ priyayā saha
paśyantu bhrātaras tatra vajrapāṇim ivāmarāḥ
āgate tu daśārhāṇām ṛṣabhe śārṅgadhanvani
bhadrām anugamiṣyanti ratnāni ca vasūni ca
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ sukhī bhava dhanaṃjaya
naṣṭaśokair viśokasya suhṛdbhiḥ saṃgamo 'stu te
tato vipṛthum āmantrya pārthaḥ prīto 'bhivādya ca
kṛṣṇasya matam āsthāya kṛṣṇasya ratham āsthitaḥ
pūrvam eva tu pārthāya kṛṣṇena viniyojitam
sarvaratnasusaṃpūrṇaṃ sarvabhogasamanvitam
vāsudevābhyanujñātaḥ kathayitvetikṛtyatām
kṛṣṇasya matam ājñāya prayayau bharatarṣabhaḥ
vṛttaiḥ sahotsavair evaṃ vṛṣṇayo 'py agaman purīm
rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi
sainyasugrīvayuktena kiṅkiṇījālamālinā
sarvaśastropapannena jīmūtaravanādinā
jvalitāgniprakāśena dviṣatāṃ harṣaghātinā
saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān
yuktaḥ senānuyātreṇa ratham āropya mādhavīm
mṛgayāvyapadeśena yaugapadyena bhārata
subhadrā tv atha śailendram abhyarcya saha raivatam
daivatāni ca sarvāṇi brāhmaṇān svasti vācya ca
pradakṣiṇaṃ giriṃ kṛtvā prayayau dvārakāṃ prati
subhadrāṃ kṛṣṇabhaginīṃ strībhiḥ parivṛtāṃ tadā
tām abhidrutya kaunteyaḥ prasahyāropayad ratham
subhadrāṃ cārusarvāṅgīṃ kāmabāṇaprapīḍitaḥ
tataḥ sa puruṣavyāghras tām ādāya śucismitām
rathenākāśagenaiva prayayau svapuraṃ prati
hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainiko janaḥ
vikrośan prādravat sarvo dvārakām abhitaḥ purīm
te samāsādya sahitāḥ sudharmām abhitaḥ sabhām
sabhāpālasya tat sarvam ācakhyuḥ pārthavikramam
teṣāṃ śrutvā sabhāpālo bherīṃ sāṃnāhikīṃ tataḥ
samājaghne mahāghoṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām
kṣubdhās tenātha śabdena bhojavṛṣṇyandhakās tadā
antardvīpāt samutpetuḥ sahasā sahitās tadā
annapānam apāsyātha samāpetuḥ sabhāṃ tataḥ
tato jāmbūnadāṅgāni spardhyāstaraṇavanti ca
maṇividrumacitrāṇi jvalitāgniprabhāṇi ca
bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
siṃhāsanāni śataśo dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānām iva saṃnaye
ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇoḥ sabhāpālaḥ sahānugaḥ
tac chrutvā vṛṣṇivīrās te madaraktāntalocanāḥ
amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpetur ahaṃkṛtāḥ
yojayadhvaṃ rathān āśu prāsān āharateti ca
. . . . . . . . nāgān aśvāṃs tathaiva ca
kavacān āhara kṣipraṃ . . . . . . . .
dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca
sūtān uccukruśuḥ kec cid rathān yojayateti ca
svayaṃ ca turagān ke cin ninyur hemavibhūṣitān
ratheṣv ānīyamāneṣu kavaceṣu dhvajeṣu ca
abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsīt saṃkulaṃ mahat
vanamālī tataḥ kṣībaḥ kailāsaśikharopamaḥ
nīlavāsā madotsikta idaṃ vacanam abravīt
kim idaṃ kuruthāprajñās tūṣṇīṃ bhūte janārdane
asya bhāvam avijñāya saṃkruddhā moghagarjitāḥ
eṣa tāvad abhiprāyam ākhyātu svaṃ mahāmatiḥ
yad asya rucitaṃ kartuṃ tat kurudhvam atandritāḥ
tatas te tad vacaḥ śrutvā grāhyarūpaṃ halāyudhāt
tūṣṇīṃ bhūtās tataḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan
samaṃ vaco niśamyeti baladevasya dhīmataḥ
punar eva sabhāmadhye sarve tu samupāviśan
tato 'bravīt kāmapālo vāsudevaṃ paraṃtapam
trailokyanātha he kṛṣṇa bhūtabhavyabhaviṣyakṛt
kim avāg upaviṣṭo 'si prekṣamāṇo janārdana
satkṛtas tvatkṛte pārthaḥ sarvair asmābhir acyuta
na ca so 'rhati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ
ko hi tatraiva bhuktvānnaṃ bhājanaṃ bhettum arhati
manyamānaḥ kule jātam ātmānaṃ puruṣaḥ kva cit
īpsamānaś ca saṃbandhaṃ kṛtapūrvaṃ ca mānayan
ko hi nāma bhavenārthī sāhasena samācaret
so 'vamanya ca nāmāsmān anādṛtya ca keśavam
prasahya hṛtavān adya subhadrāṃ mṛtyum ātmanaḥ
kathaṃ hi śiraso madhye padaṃ tena kṛtaṃ mama
tvayā cen nābhyanujñāto dharṣayiṣyati mādhava
marṣayiṣyāmi govinda pādasparśam ivoragaḥ
adya niṣkauravām ekaḥ kariṣyāmi vasuṃdharām
na hi me marṣaṇīyo 'yam arjunasya vyatikramaḥ
tam ahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ nihanmi kulapāṃsanam
taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhiniḥsvanam
anvapadyanta te sarve bhojavṛṣṇyandhakās tadā
vaiśaṃpāyana uvāca
uktavanto yadā vākyam asakṛt sarvavṛṣṇayaḥ
tato 'bravīd vāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃhitam
mayoktaṃ na śrutaṃ pūrvaṃ sahitaiḥ sarvayādavaiḥ
atikrāntam atikrāntaṃ na nivartati karhi cit
śṛṇudhvaṃ sahitāḥ sarve mama vākyaṃ sahetukam
nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān
saṃmāno 'bhyadhikas tena prayukto 'yam asaṃśayam
arthalubdhān na vaḥ pārtho manyate sātvatān sadā
svayaṃvaram anādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ
pradānam api kanyāyāḥ paśuvat ko 'numaṃsyate
vikrayaṃ cāpy apatyasya kaḥ kuryāt puruṣo bhuvi
etān doṣāṃś ca kaunteyo dṛṣṭavān iti me matiḥ
ataḥ prasahya hṛtavān kanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ
ucitaś caiva saṃbandhaḥ subhadrā ca yaśasvinī
eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavān iti
bharatasyānvaye jātaṃ śaṃtanoś ca mahātmanaḥ
kuntibhojātmajāputraṃ ko bubhūṣeta nārjunam
na ca paśyāmi yaḥ pārthaṃ vikrameṇa parājayet
varjayitvā virūpākṣaṃ bhaganetraharaṃ haram
api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa
sa ca nāma rathas tādṛṅ madīyās te ca vājinaḥ
mama śastrāṇy aśeṣeṇa tūṇī cākṣayasāyakau
yoddhā pārthaś ca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet
tam anudrutya sāntvena parameṇa dhanaṃjayam
nivartayadhvaṃ saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ
yadi nirjitya vaḥ pārtho balād gacchet svakaṃ puram
praṇaśyed vo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ
pitṛṣvasāyāḥ putro me saṃbandhaṃ nārhati dviṣām
tac chrutvā vāsudevasya tathā cakrur janādhipa
vaiśaṃpāyanaḥ
udyogaṃ kṛtavantas te bherīṃ saṃnādya yādavāḥ
arjunas tu tadā śrutvā bherīsaṃnādanaṃ mahat
kaunteyas tvaramāṇas tu subhadrām abhyabhāṣata
āyānti vṛṣṇayaḥ sarve sasuhṛjjanabāndhavāḥ
tvadarthaṃ yoddhukāmās te madaraktāntalocanāḥ
pramattān aśucīn mūḍhān surāmattān narādhamān
vāmino vāśinādīṃs tu kariṣyāmi śarottamaiḥ
utāho vā madonmattān nayiṣyāmi yamakṣayam
evam uktvā priyāṃ pārtho nyavartata mahābalaḥ
nivartamānaṃ dṛṣṭvaiva subhadrā trastatāṃ gatā
evaṃ mā vada pārtheti pādayoḥ patitā tadā
subhadrā nu kalir jātā vṛṣṇīnāṃ nidhanāya ca
evaṃ bruvantaḥ paurās te janavādaṃ janāḥ prabho
mama śokaṃ vivardhanti tasmāt pāpaṃ na cintaya
parivādabhayān muktā tvatprasādād bhavāmy aham
evam uktas tataḥ pārthaḥ priyayā bhadrayā tadā
gamanāya matiṃ cakre pārthaḥ satyaparākramaḥ
smitapūrvaṃ tadābhāṣya pariṣvajya priyāṃ tadā
utthāpya ca punaḥ pārtho yāhi yāhīti so 'bravīt
tataḥ subhadrā tvaritā raśmīn saṃgṛhya pāṇinā
codayām āsa javanāñ śīghram aśvān kṛtatvarā
tatas tu kṛtasaṃnāhā vṛṣṇivīrāḥ samāhitāḥ
pratyānayārthaṃ pārthasya javanais turagottamaiḥ
rājamārgam anuprāptā dṛṣṭvā pārthasya vikramam
prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca
arjunasya śarān dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ
keśavasya vacas tathyaṃ manyamānās tu yādavāḥ
atītya śailaṃ raivatakaṃ śrutvā tu vipṛthor vacaḥ
arjunena kṛtaṃ śrutvā gantukāmās tu vṛṣṇayaḥ
śrutvā dūraṃ gataṃ pārthaṃ nyavartanta narādhipāḥ
purodyānāny atikramya viśālaṃ ca girivrajam
sānuṃ muñjāvataṃ caiva vanāny upavanāni ca
puṇyeṣv ānartarāṣṭreṣu vāpīpadmasarāṃsi ca
prāpya dhenumatītīrtham aśvarodhasaraḥ prati
prekṣyāvartaṃ tataḥ śailam arbudaṃ ca nagottamam
ārāc chṛṅgam upasthāya tīrtvā kāravatīṃ nadīm
prāpya sālveyarāṣṭrāṇi niṣadhān abhyatītya ca
devāpṛthupuraṃ paśyan sarvataḥ susamāhitaḥ
tam atītya mahābāhur devāraṇyam apaśyata
pūjayām āsur āyāntaṃ devāraṇyamaharṣayaḥ
sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca
atītya ca tathā pārthaḥ subhadrāsārathis tadā
kauravaṃ viṣayaṃ prāpya viśaṅkaḥ samapadyata
sodaryāṇāṃ mahābāhuḥ siṃhāśayam ivāśayam
dūrād upavanopetāṃ dāśārhapratimāṃ purīm
krośamātre purasyāsīd goṣṭhaḥ pārthasya śobhanaḥ
tatrābhīyāt sa bībhatsur niviṣṭo yadukanyayā
tataḥ subhadrāṃ satkṛtya pārtho vacanam abravīt
gopālikānāṃ veṣeṇa gaccha tvaṃ vṛjinaṃ puram
kāmavyāhāriṇī kṛṣṇā rocatāṃ te vaco mama
dṛṣṭvā tu paruṣaṃ brūyāt saha tatra mayā gatām
anyaveṣeṇa tu gatāṃ dṛṣṭvā sā tvāṃ priyaṃ vadet
yat tu sā prathamaṃ brūyān na tasyāsti nivartanam
tasmān mānaṃ ca darpaṃ ca vyapanīya svayaṃ vraja
tasya tad vacanaṃ śrutvā subhadrā pratyabhāṣata
evam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ pārtha bhāṣase
subhadrāyā vacaḥ śrutvā suprītaḥ pākaśāsaniḥ
gopālān sa samānīya tvarito vākyam abravīt
taruṇyaḥ santi yāvantyas tāḥ sarvā vrajayoṣitaḥ
āgacchantu gamiṣyantyā bhadrayā saha saṃgatāḥ
indraprasthaṃ puravaraṃ kṛṣṇāṃ draṣṭuṃ yaśasvinīm
etac chrutvā tu gopālair ānītā vrajayoṣitaḥ
tatas tābhiḥ parivṛtāṃ vrajastrībhir aninditām
nivṛttaś cārjunas tatra vivāhaṃ kṛtavāṃs tataḥ
uṣitvā tatra kaunteyaḥ saṃvatsaraparāḥ kṣapāḥ
vihṛtya ca yathākāmaṃ pūjito vṛṣṇinandanaiḥ
puṣkareṣu tataḥ śiṣṭaṃ kālaṃ vartitavān prabhuḥ
pūrṇe tu dvādaśe varṣe khāṇḍavaprastham āviśat
abhigamya sa rājānaṃ vinayena samāhitaḥ
abhyarcya brāhmaṇān pārtho draupadīm abhijagmivān
taṃ draupadī pratyuvāca praṇayāt kurunandanam
tatraiva gaccha kaunteya yatra sā sātvatātmajā
subaddhasyāpi bhārasya pūrvabandhaḥ ślathāyate
tathā bahuvidhaṃ kṛṣṇāṃ vilapantīṃ dhanaṃjayaḥ
sāntvayām āsa bhūyaś ca kṣamayām āsa cāsakṛt
subhadrāṃ tvaramāṇaś ca raktakauśeyavāsasam
pārthaḥ prasthāpayām āsa kṛtvā gopālikāvapuḥ
sādhikaṃ tena rūpeṇa śobhamānā yaśasvinī
gopālikāmadhyagatā prayayau vrajinaṃ puram
tataḥ puravaraśreṣṭham indraprasthaṃ yaśasvinī
tvaritā khāṇḍavaprastham āsasāda viveśa ca
bhavanaṃ śreṣṭham āsādya vīrapatnī varāṅganā
vavande pṛthutāmrākṣī pṛthāṃ bhadrā yaśasvinī
tāṃ kuntī cārusarvāṅgīm upājighrata mūrdhani
prītyā paramayā yuktā āśīrbhir yuñjatātulām
tato 'bhigamya tvaritā pūrṇendusadṛśānanā
vavande draupadīṃ bhadrā preṣyāham iti cābravīt
pratyutthāya ca tāṃ kṛṣṇā svasāraṃ mādhavasya tām
sasvaje cāvadat prītā niḥsapatno 'stu te patiḥ
vīrasūr bhava bhadre tvaṃ bhava bhartṛpriyā tathā
ojasā nibhṛtā bahvīr uvāca paramāśiṣaḥ
tathaiva muditā bhadrā tām uvācaivam astv iti
tataḥ subhadrāṃ vārṣṇeyīṃ pariṣvajya śubhānanām
aṅke niveśya muditā vāsudevaṃ praśasya tu
tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata
harṣād ānartayodhānām āsādya vṛjinaṃ puram
devaputraprakāśās te jāmbūnadamayadhvajāḥ
pṛṣṭhato 'nuyayuḥ pārthaṃ puruhūtam ivāmarāḥ
gobhir uṣṭraiḥ sadaśvaiś ca yuktāni bahulā janāḥ
dadṛśur yānamukhyāni dāśārhapuravāsinām
tataḥ puravare yūnāṃ praharṣaḥ samajāyata
prabhāsād āgataṃ pārthaṃ dṛṣṭvā svam iva bāndhavam
so 'bhiyāya puraśreṣṭhaṃ dāśārhagaṇasaṃvṛtaḥ
pauraiḥ puravaraiḥ prītyā parayā cābhinanditaḥ
prāpya cāntaḥpuradvāram avaruhya dhanaṃjayaḥ
vavande dhaumyam āsādya mātaraṃ ca dhanaṃjayaḥ
spṛṣṭvā ca caraṇau rājño bhīmasya ca dhanaṃjayaḥ
yamābhyāṃ vandito hṛṣṭaḥ sasvaje 'bhinananda ca
brāhmaṇapramukhān sarvān bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ
yathārhaṃ mānayām āsa paurajānapadān api
tatrasthāny anuyātrāṇi pradāya gurave vadhūm
pūjayāṃ cakrur āsādya kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
purastād eva teṣāṃ tu sa mahātmā mahāyaśāḥ
pūjanārho 'bhavad rājā yathaiva gadapūrvajaḥ
pāṇḍavena yathārhaṃ te pūjārheṇa supūjitāḥ
nyaviśantābhyanujñātā rājñā tuṣṭā yaśasvinā
tām adīnām adīnārhāṃ subhadrāṃ prītivardhinīm
sākṣāc chriyam amanyanta pārthāḥ kṛṣṇasahodarām
gurūṇāṃ śvaśurāṇāṃ ca devarāṇāṃ tathaiva ca
subhadrā svena vṛttena babhūva paramapriyā
tatas te hṛṣṭamanasaḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ
kuntī ca paramaprītā babhūva janamejaya
yudhiṣṭhiramukhāḥ prītā babhūvur janamejaya
kuntī ca paramaprītā kṛṣṇā ca satataṃ tathā
vaiśaṃpāyanaḥ
atha śuśrāva nirvṛtte vṛṣṇīnāṃ paramotsave
arjunena hṛtāṃ bhadrāṃ śaṅkhacakragadādharaḥ
purastād eva paurāṇāṃ saṃśayaḥ samajāyata
jānatā vāsudevena vāsito bharatarṣabhaḥ
lokasya viditaṃ hy adya pūrvaṃ vipṛthunā yathā
sāntvayitvābhyanujñāto bhadrayā saha saṃgataḥ
ditsatā sodarāṃ tasmai patatrivaraketunā
arhate puruṣendrāya pārthāyāyatalocanām
satkṛtya pāṇḍavaśreṣṭhaṃ preṣayām āsa cārjunam
bhadrayā saha bībhatsuḥ prāpito vrajiṇaḥ puram
śrutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ saṃprāptaṃ svapurottamam
arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭham indraprasthagataṃ tadā
yiyāsuḥ khāṇḍavaprastham āmantrayata keśavaḥ
pūrvaṃ satkṛtya rājānam āhukaṃ madhusūdanaḥ
rājā vipṛthur akrūraḥ saṃkarṣaṇaviḍūrathau
pitrā ca puruṣendreṇa purastād abhimānitaḥ
saṃprītaḥ prīyamāṇena vṛṣṇirājñā janārdanaḥ
abhimantryābhyanujñāto yojayām āsa vāhinīm
tatas tu yānāny āsādya dāśārhapuravāsinām
siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samapadyata
yojayantaḥ sadaśvāṃś ca yānayugyaṃ rathāṃs tathā
gajāṃś ca paramaprītāḥ samapadyanta vṛṣṇayaḥ
ājagāma viśuddhātmā saha rāmeṇa keśavaḥ
vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīrair mahārathaiḥ
bhrātṛbhiś ca kumāraiś ca yodhaiś ca śataśo vṛtaḥ
sainyena mahatā śaurir abhiguptaḥ paraṃtapaḥ
tatra dānapatir dhīmān ājagāma mahāyaśāḥ
akrūro vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatir ariṃdamaḥ
anādhṛṣṭir mahātejā uddhavaś ca mahāyaśāḥ
sākṣād bṛhaspateḥ śiṣyo mahābuddhir mahāyaśāḥ
satyakaḥ sātyakiś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
pradyumnaś caiva sāmbaś ca niśaṭhaḥ śaṅkur eva ca
cārudeṣṇaś ca vikrānto jhillī vipṛthur eva ca
sāraṇaś ca mahābāhur gadaś ca viduṣāṃ varaḥ
ete cānye ca bahavo vṛṣṇibhojāndhakās tathā
ājagmuḥ khāṇḍavaprastham ādāya haraṇaṃ bahu
anvāhāraṃ samādāya pṛthag vṛṣṇipurogamāḥ
prayayuḥ siṃhanādena subhadrām avalokakāḥ
te tv adīrgheṇa kālena kṛṣṇena saha yādavāḥ
puram āsādya pārthānāṃ parāṃ prītim avāpnuvan
tato yudhiṣṭhiro rājā śrutvā mādhavam āgatam
pratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau prāsthāpayat tadā
tābhyāṃ pratigṛhītaṃ tad vṛṣṇicakraṃ samṛddhimat
viveśa khāṇḍavaprasthaṃ patākādhvajaśobhitam
siktasaṃmṛṣṭapanthānaṃ puṣpaprakaraśobhitam
candanasya rasaiḥ śītaiḥ puṇyagandhair niṣevitam
dahyatāguruṇā caiva deśe deśe sugandhinā
gandhoddāmam ivākāśaṃ babhūva janamejaya
susaṃmṛṣṭajanākīrṇaṃ vaṇigbhir upaśobhitam
pratipede mahābāhuḥ saha rāmeṇa keśavaḥ
vṛṣṇyandhakamahābhojaiḥ saṃvṛtaḥ puruṣottamaḥ
saṃpūjyamānaḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ
viveśa bhavanaṃ rājñaḥ puraṃdaragṛhopamam
yudhiṣṭhiras tu rāmeṇa samāgacchad yathāvidhi
mūrdhni keśavam āghrāya paryaṣvajata bāhunā
taṃ prīyamāṇaṃ kṛṣṇas tu vinayenābhyapūjayat
bhīmaṃ ca puruṣavyāghraṃ vidhivat pratyapūjayat
tāṃś ca vṛṣṇyandhakaśreṣṭhān dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
pratijagrāha satkārair yathāvidhi yathopagam
guruvat pūjayām āsa kāṃś cit kāṃś cid vayasyavat
kāṃś cid abhyavadat premṇā kaiś cid apy abhivāditaḥ
tataḥ pṛthā ca pārthāś ca muditāḥ kṛṣṇayā saha
puṇḍarīkākṣam āsādya babhūvur muditendriyāḥ
harṣād abhigatau dṛṣṭvā saṃkarṣaṇajanārdanau
bandhumantaṃ pṛthā pārthaṃ yudhiṣṭhiram amanyata
tataḥ saṃkarṣaṇākrūrāv aprameyāv adīnavat
bhadravatyai subhadrāyai dhanaugham upajahratuḥ
pravālāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni sahasraśaḥ
kuthāstaraparistomān vyāghrājinapuraskṛtān
vividhaiś caiva ratnaughair dīptaprabham ajāyata
śayanāsanayānaiś ca yudhiṣṭhiraniveśanam
tataḥ prītikaro yūnāṃ vivāhaparamotsavaḥ
bhadravatyai subhadrāyai saptarātram avartata
tato dadau vāsudevo janyārthe dhanam uttamam
haraṇaṃ vai subhadrāyā jñātideyaṃ mahāyaśāḥ
rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ kiṅkiṇījālamālinām
caturyujām upetānāṃ sūtaiḥ kuśalasaṃmataiḥ
bāhlīkasindhujātānāṃ kāmbojānāṃ śataṃ śatam
haraṇārthaṃ dadau kṛṣṇas turagāṇāṃ janeśvara
sahasraṃ pradadau kṛṣṇo gavām ayutam eva ca
śrīmān māthuradeśyānāṃ dogdhrīṇāṃ puṇyavarcasām
dadau pārthāya śuddhātmā sahasrāṇy ekaviṃśatim
vaḍavānāṃ ca śubhrāṇāṃ candrāṃśusamavarcasām
dadau janārdanaḥ prītyā sahasraṃ hemabhūṣaṇam
gajānāṃ nityamattānāṃ sādibhiḥ samadhiṣṭhitām
meghābhānāṃ dadau kṛṣṇaḥ sahasram asitekṣaṇaḥ
kāmbojāraṭṭabāhlīkasindhujātāṃś ca bhārata
suvarṇakṛtasaṃnāhān ghaṇṭānādavināditān
śvetacāmarasaṃchannān sarvaśastrair alaṃkṛtān
jātyaśvānāṃ sahasrāṇi pañcāśat pradadau tadā
hayānāṃ candrasaṃkāśaṃ śyāmakarṇān dadau śatam
tathaivāśvatarīṇāṃ ca dāntānāṃ vātaraṃhasām
śatāny añjanakeśīnāṃ śvetānāṃ pañca pañca ca
śibikānāṃ sahasraṃ ca pradadau madhusūdanaḥ
prācyānāṃ ca pratīcyānāṃ bāhlīkānāṃ janārdanaḥ
dadau śatasahasraṃ vai kanyādhanam anuttamam
snāpanotsādane caiva suyuktaṃ vayasānvitam
. . . . . . . . bhojane pācane tathā
ādhānodvāsane caiva preraṇe yatra yatra ca
anulepe ca gandhānāṃ peṣaṇe ca vicakṣaṇam
sarvakarmaṇi niṣṇātaṃ . . . . . . . .
strīṇāṃ sahasraṃ gaurīṇāṃ suveṣāṇāṃ suvarcasām
suvarṇaśatakaṇṭhīnām arogāṇāṃ suvāsasām
paricaryāsu dakṣāṇāṃ pradadau puṣkarekṣaṇaḥ
pṛṣṭhyānām api cāśvānāṃ bāhlijānāṃ janārdanaḥ
dadau śatasahasrākhyaṃ kanyādhanam anuttamam
kṛtākṛtasya mukhyasya kanakasyāgnivarcasaḥ
manuṣyabhārān dāśārho dadau daśa janārdanaḥ
bhūṣaṇānāṃ tu mukhyānāṃ śatabhāraṃ dadau dhanam
muktāhārāṇi śubhrāṇi śatasaṃkhyāni keśavaḥ
pravālānāṃ sahasraṃ ca tathānyān api bhārata
suvarṇapādapīṭhānāṃ mahārhāstaraṇāṃs tathā
paryaṅkāṇāṃ sahasraṃ ca dadau kanyādhanaṃ tadā
gajānāṃ tu prabhinnānāṃ tridhā prasravatāṃ madam
girikūṭanikāśānāṃ samareṣv anivartinām
suvarṇakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān
kḷptānāṃ paṭughaṇṭānāṃ varāṇāṃ hemamālinām
hastyārohair upetānāṃ sahasraṃ sāhasapriyaḥ
sthitānāṃ baddhaghaṇṭānāṃ gatānāṃ gocaraṃ bhuvaḥ
mahiṣīṇām adād bhūripayasām ayutadvayam
pradadau vāsudevas tu vasudevājñayā tadā
rāmaḥ pādagrāhaṇikaṃ dadau pārthāya lāṅgalī
prīyamāṇo haladharaḥ saṃbandhaprītim āvahan
sa mahādhanaratnaugho vastrakambalaphenavān
mahāgajamahāgrāhaḥ patākāśaivalākulaḥ
pāṇḍusāgaram āviddhaḥ praviveśa mahānadaḥ
pūrṇam āpūrayaṃs teṣāṃ dviṣac chokāvaho 'bhavat
pratijagrāha tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
. . . . . . . . baladevas tato madhu
divārātraṃ ca satataṃ sānujair adhikaṃ madhu
drākṣāprabhavam atyantaṃ kāpiśāyanam eva ca
divyamākṣikasaṃmiśram āsavaṃ ca manoramam
padmarāgendranīlādibhājaneṣu vyavasthitam
raupyasauvarṇamukhyeṣu caṣakeṣu papuḥ surām
pāṇḍavo 'pi ca dharmātmā . . . . . . . .
pūjayām āsa tāṃś caiva vṛṣṇyandhakamahārathān
te sametā mahātmānaḥ kuruvṛṣṇyandhakottamāḥ
vijahrur amarāvāse narāḥ sukṛtino yathā
tatra tatra mahāpānair utkṛṣṭatalanāditaiḥ
. . . . . . . . āsavaiś ca mahādhanaiḥ
pītvā pītvā tu maireyān . . . . . . . .
yathāyogaṃ yathāprīti vijahruḥ kuruvṛṣṇayaḥ
evam uttamavīryās te vihṛtya divasān bahūn
pūjya pārthān pṛthāṃ caiva bhadrāṃ ca yadupuṃgavāḥ
keśavenābhyanujñātā gantukāmāḥ purīṃ prati
pūjitāḥ kurubhir jagmuḥ punar dvāravatīṃ purīm
rāmaṃ puraskṛtya yayur vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
rāmaḥ subhadrāṃ saṃpūjya pariṣvajya svasāṃ tadā
nyāseti draupadīm uktvā paridāya mahābalaḥ
pitṛṣvasāyāś caraṇāv abhivādya yayau tadā
tasmin kāle pṛthā prītā pūjayām āsa taṃ tadā
vṛṣṇipravīrāḥ pārthaiś ca pauraiś ca paramārcitāḥ
ratnāny ādāya śubhrāṇi dattāni kurusattamaiḥ
vāsudevas tu pārthena tatraiva saha bhārata
caturviṃśad ahorātraṃ ramamāṇo mahābalaḥ
uvāsa nagare ramye śakraprasthe mahāmanāḥ
vyacarad yamunākūle pārthena saha bhārata
mṛgān vidhyan varāhāṃś ca reme sārdhaṃ kirīṭinā
tataḥ subhadrā saubhadraṃ keśavasya priyā svasā
jayantam iva paulomī dyutimantam ajījanat
dīrghabāhuṃ mahāsattvam ṛṣabhākṣam ariṃdamam
subhadrā suṣuve vīram abhimanyuṃ nararṣabham
abhīś ca manyumāṃś caiva tatas tam arimardanam
abhimanyum iti prāhur ārjuniṃ puruṣarṣabham
sa sātvatyām atirathaḥ saṃbabhūva dhanaṃjayāt
makhe nirmathyamānād vā śamīgarbhād dhutāśanaḥ
yasmiñ jāte mahābāhuḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
ayutaṃ gā dvijātibhyaḥ prādān niṣkāṃś ca tāvataḥ
dayito vāsudevasya bālyāt prabhṛti cābhavat
pitṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ prajānām iva candramāḥ
janmaprabhṛti kṛṣṇaś ca cakre tasya kriyāḥ śubhāḥ
sa cāpi vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathā śaśī
catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedam ariṃdamaḥ
arjunād veda vedajñāt sakalaṃ divyamānuṣam
vijñāneṣv api cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ
kriyāsv api ca sarvāsu viśeṣān abhyaśikṣayat
āgame ca prayoge ca cakre tulyam ivātmanaḥ
tutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇo dhanaṃjayaḥ
sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
durdharṣam ṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanam ivoragam
siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramam
meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanam
kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathākṛtau
dadarśa putraṃ bībhatsur maghavān iva taṃ yathā
pāñcāly api ca pañcabhyaḥ patibhyaḥ śubhalakṣaṇā
lebhe pañca sutān vīrāñ śubhān pañcācalān iva
yudhiṣṭhirāt prativindhyaṃ sutasomaṃ vṛkodarāt
arjunāc chrutakarmāṇaṃ śatānīkaṃ ca nākulim
sahadevāc chrutasenam etān pañca mahārathān
pāñcālī suṣuve vīrān ādityān aditir yathā
śāstrataḥ prativindhyaṃ tam ūcur viprā yudhiṣṭhiram
parapraharaṇajñāne prativindhyo bhavatv ayam
sute somasahasre tu somārkasamatejasam
sutasomaṃ maheṣvāsaṃ suṣuve bhīmasenataḥ
śrutaṃ karma mahat kṛtvā nivṛttena kirīṭinā
jātaḥ putras tavety evaṃ śrutakarmā tato 'bhavat
śatānīkasya rājarṣeḥ kauravyaḥ kurunandanaḥ
cakre putraṃ sanāmānaṃ nakulaḥ kīrtivardhanam
tatas tv ajījanat kṛṣṇā nakṣatre vahnidaivate
sahadevāt sutaṃ tasmāc chrutaseneti taṃ viduḥ
ekavarṣāntarās tv eva draupadeyā yaśasvinaḥ
anvajāyanta rājendra parasparahite ratāḥ
jātakarmāṇy ānupūrvyāc cūḍopanayanāni ca
cakāra vidhivad dhaumyas teṣāṃ bharatasattama
kṛtvā ca vedādhyayanaṃ tataḥ sucaritavratāḥ
jagṛhuḥ sarvam iṣvastram arjunād divyamānuṣam
devagarbhopamaiḥ putrair vyūḍhoraskair mahābalaiḥ
anvitā rājaśārdūla pāṇḍavā mudam āpnuvan
vaiśaṃpāyana uvāca
indraprasthe vasantas te jaghnur anyān narādhipān
śāsanād dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāṃtanavasya ca
āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko 'vasat sukham
puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadeham iva dehinaḥ
sa samaṃ dharmakāmārthān siṣeve bharatarṣabhaḥ
trīn ivātmasamān bandhūn bandhumān iva mānayan
teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatām iva
babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ
adhyetāraṃ paraṃ vedāḥ prayoktāraṃ mahādhvarāḥ
rakṣitāraṃ śubhaṃ varṇā lebhire taṃ janādhipam
catvāra iva te varṇā remire taṃ janādhipāḥ
adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ
bandhumān akhilo dharmas tenāsīt pṛthivīkṣitā
bhrātṛbhiḥ sahito rājā caturbhir adhikaṃ babhau
prayujyamānair vitato vedair iva mahādhvaraḥ
taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire
bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatim ivāmarāḥ
dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale
prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca
rañjayām āsa vai prītyā prītidānair anuttamaiḥ
na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire
yad babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat
na hy ayuktaṃ na cāsatyaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam
bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ
sa hi sarvasya lokasya hitam ātmana eva ca
rājate sakalā pṛthvī pāṇḍavena balīyasā
puṣpitāni vanānīva dhānyalakṣmyā ca bhārata
cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ
tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ
avasan pṛthivīpālāṃs trāsayantaḥ svatejasā
tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇam abravīt
uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāmo yamunāṃ prati
suhṛjjanavṛtās tatra vihṛtya madhusūdana
sāyāhne punar eṣyāmo rocatāṃ te janārdana
vāsudeva uvāca
kuntīmātar mamāpy etad rocate yad vayaṃ jale
suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham
vaiśaṃpāyana uvāca
āmantrya dharmarājānam anujñāpya ca bhārata
jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ
viharan khāṇḍavaprasthe kānaneṣu ca mādhavaḥ
puṣpitopavanāṃ ramyāṃ dadarśa yamunāṃ nadīm
ālayaṃ sarvabhūtānāṃ khāṇḍavaṃ khaḍgacarmabhṛt
dadarśa sa tu taṃ deśaṃ sahitaḥ savyasācinā
ṛkṣagomāyusaṃghuṣṭaṃ haṃsasārasanāditam
śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ niketaṃ sarvarakṣasām
dvīpigomāyusiṃharkṣavarāharuruvāraṇaiḥ
nānāmṛgasahasraiś ca pakṣibhiś ca samāvṛtam
mānanārhaṃ ca sarveṣāṃ devadānavarakṣasām
ālayaṃ pannagendrasya takṣakasya mahātmanaḥ
veṇuśālmalimālyāṅgair upetaṃ vetrasaṃvṛtam
śākapadmakatālaiś ca śataśākhaiś ca rohiṇaiḥ
niruddeśatamaprakhyam āvṛtaṃ gajasaṃsthitaiḥ
gulmaiḥ kīcakaveṇūnām āśīviṣaniṣevitam
vigatārkamahābhogavratatidrumasaṃkaṭam
snuhivetrakuliṅgākṣair hintālaiś ca samāvṛtam
vyāladaṃṣṭrigaṇākīrṇaṃ varjitaṃ sarvamānuṣaiḥ
rakṣasāṃ bhujagendrāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca mahālayam
bhūtānāṃ sarvadeveśaḥ sarvalokavibhāgavit
pītāmbaradharo devas tad vanaṃ bahudhā caran
sadrumasya sayakṣasya sabhūtagaṇapakṣiṇaḥ
khāṇḍavasya vināśaṃ taṃ dadarśa madhusūdanaḥ
vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumavad uttamam
gṛhair uccāvacair yuktaṃ puraṃdaragṛhopamam
bhakṣyair bhojyaiś ca peyaiś ca rasavadbhir mahādhanaiḥ
mālyaiś ca vividhair yuktaṃ yuktaṃ vārṣṇeyapārthayoḥ
āviveśatur āpūrṇaṃ ratnair uccāvacaiḥ śubhaiḥ
yathopajoṣaṃ sarvaś ca janaś cikrīḍa bhārata
striyaś ca vipulaśroṇyaś cārupīnapayodharāḥ
madaskhalitagāminyaś cikrīḍur vāmalocanāḥ
vane kāś cij jale kāś cit kāś cid veśmasu cāṅganāḥ
yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ kṛṣṇapārthayoḥ
vāsudevapriyā nityaṃ satyabhāmā ca bhāminī
draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca
prayacchetāṃ mahārhāṇi strīṇāṃ te sma madotkaṭe
kāś cit prahṛṣṭā nanṛtuś cukruśuś ca tathāparāḥ
jahasuś cāparā nāryaḥ papuś cānyā varāsavam
ruruduś cāparās tatra prajaghnuś ca parasparam
mantrayām āsur anyāś ca rahasyāni parasparam
kāś cin mālyāni cinvanti kāś cin mālyāni dadhrire
veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ
śabdenāpūryate ha sma tad vanaṃ susamṛddhimat
tasmiṃs tathā vartamāne kurudāśārhanandanau
samīpe jagmatuḥ kaṃ cid uddeśaṃ sumanoharam
tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapuraṃjayau
mahārhāsanayo rājaṃs tatas tau saṃniṣīdatuḥ
tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca
bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau
tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe 'śvināv iva
abhyagacchat tadā vipro vāsudevadhanaṃjayau
siṃhāsanasamīpe tau vāsudevadhanaṃjayau
bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ
haripiṅgo hariśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ
taruṇādityasaṃkāśaḥ kṛṣṇavāsā jaṭādharaḥ
padmapatrānanaḥ piṅgas tejasā prajvalann iva
jagāma tau kṛṣṇapārthau didhakṣan khāṇḍavaṃ vanam
upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇau bhrājamānaṃ dvijottamam
dṛṣṭvā jagāma manasā pāvako 'yam iti prabhuḥ
arjuno vāsudevaś ca tūrṇam utpatya tasthatuḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
so 'bravīd arjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam
lokapravīrau tiṣṭhantau khāṇḍavasya samīpataḥ
brāhmaṇo bahubhoktāsmi bhuñje 'parimitaṃ sadā
bhikṣe vārṣṇeyapārthau vām ekāṃ tṛptiṃ prayacchatām
evam uktau tam abrūtāṃ tatas tau kṛṣṇapāṇḍavau
kenānnena bhavāṃs tṛpyet tasyānnasya yatāvahe
evam uktaḥ sa bhagavān abravīt tāv ubhau tataḥ
bhāṣamāṇau tadā vīrau kim annaṃ kriyatām iti
nāham annaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam
yadannam anurūpaṃ me tad yuvāṃ saṃprayacchatam
idam indraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati
taṃ na śaknomy ahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā
vasaty atra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā
sagaṇas tatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt
tatra bhūtāny anekāni rakṣyante sma prasaṅgataḥ
bahūni ghorarūpāṇi ugravīryāṇi caiva hi
taṃ didhakṣur na śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā
sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati
tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣur dāvam īpsitam
sa yuvābhyāṃ sahāyābhyām astravidbhyāṃ samāgataḥ
daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvam etad annaṃ vṛtaṃ mayā
yuvāṃ hy udakadhārās tā bhūtāni ca samantataḥ
uttamāstravido samyak sarvato vārayiṣyathaḥ
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
rudra uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati
rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsattvasamāyutam
na hy etat kāraṇaṃ brahmann alpaṃ saṃpratibhāti me
yad dadāha susaṃkruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ
etad vistaraśo brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ
khāṇḍavasya yathā dāhaḥ purā samabhavan mune
hanta te kathayiṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam
kathām imāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm
paurāṇaḥ śrūyate tāta rājā harihayopamaḥ
śvetakir nāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ
yajvā dānapatir dhīmān yathā nānyo 'sti kaś cana
īje sa ca mahāsatraiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ
tasya nānyābhavad buddhir divase divase nṛpa
satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca
tasyaivaṃ vartamānasya kadā cit kālaparyaye
satram āhartukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila
ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ
sa tu rājākarod yatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ
praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ
ṛtvijo 'nunayām āsa bhūyo bhūyas tv atandritaḥ
te cāsya tam abhiprāyaṃ na cakrur amitaujasaḥ
sa cāśramasthān rājarṣis tān uvāca ruṣānvitaḥ
yady ahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ
āśu tyājyo 'smi yuṣmābhir brāhmaṇaiś ca jugupsitaḥ
tan nārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitum uttamām
asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ
prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartum arhatha
sāntvadānādibhir vākyais tattvataḥ kāryavattayā
prasādayitvā vakṣyāmi yan naḥ kāryaṃ dvijottamāḥ
athavāhaṃ parityakto bhavadbhir dveṣakāraṇāt
ṛtvijo 'nyān gamiṣyāmi yājanārthaṃ tapodhanāḥ
etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ
yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ paraṃtapa
tatas te yājakāḥ kruddhās tam ūcur nṛpasattamam
tava karmāṇy ajasraṃ vai vartante pārthivottama
tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ
śramād asmāt pariśrāntān sa tvaṃ nas tyaktum arhasi
buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsaṃbhāvito 'nagha
gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sa hi tvāṃ yājayiṣyati
sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā saṃkruddhaḥ śvetakir nṛpaḥ
kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ
ārādhayan mahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ
upavāsaparo rājā dīrghakālam atiṣṭhata
kadā cid dvādaśe kāle kadā cid api ṣoḍaśe
āhāram akarod rājā mūlāni ca phalāni ca
ūrdhvabāhus tv animiṣas tiṣṭhan sthāṇur ivācalaḥ
ṣaṇmāsān abhavad rājā śvetakiḥ susamāhitaḥ
taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahat tapaḥ
śaṃkaraḥ parayā prītyā darśayām āsa bhārata
uvāca cainaṃ bhagavān snigdhagambhīrayā girā
prīto 'smi rājaśārdūla tapasā te paraṃtapa
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvam icchasi pārthiva
etac chrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ
praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata
yadi me bhagavān prītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ
svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara
etac chrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam
uvāca bhagavān prītaḥ smitapūrvam idaṃ vacaḥ
nāsmākam etadviṣaye vartate yājanaṃ prati
tvayā ca sumahat taptaṃ tapo rājan varārthinā
yājayiṣyāmi rājaṃs tvāṃ samayena paraṃtapa
samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ
satataṃ tv ājyadhārābhir yadi tarpayase 'nalam
kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa
evam uktas tu rudreṇa śvetakir manujādhipaḥ
tathā cakāra tat sarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā
pūrṇe tu dvādaśe varṣe punar āyān maheśvaram
dṛṣṭvaiva ca sa rājānaṃ śaṃkaro lokabhāvanaḥ
uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam
toṣito 'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayeha svena karmaṇā
yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ paraṃtapa
ato 'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi paraṃtapa
mamāṃśas tu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ
durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati
manniyogān mahātejāḥ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu te
etac chrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam
svapuraṃ punar āgamya saṃbhārān punar ārjayat
tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro bhūyo rudram upāgamat
saṃbhṛtā mama saṃbhārāḥ sarvopakaraṇāni ca
tvatprasādān mahādeva śvo me dīkṣā bhaved iti
etac chrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ
durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanam abravīt
eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakir dvijasattama
enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam
bāḍham ity eva vacanaṃ rudram ṛṣir uvāca ha
tataḥ satraṃ samabhavat tasya rājño mahātmanaḥ
yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam
tasmin parisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ
durvāsasābhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ
ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāś ca mahaujasaḥ
so 'pi rājā mahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśat tadā
tato bhagavato vahner vikāraḥ samajāyata
tejasā viprahīṇaś ca glāniś cainaṃ samāviśat
sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ
jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam
tatra brāhmaṇam āsīnam idaṃ vacanam abravīt
tejasā viprahīṇo 'smi balena ca jagatpate
iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām
etac chrutvā tu vacanaṃ bhagavān sarvalokakṛt
havyavāham idaṃ vākyam uvāca prahasann iva
tvayā dvādaśa varṣāṇi vasor dhārāhutaṃ haviḥ
upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānir āviśat
tejasā viprahīṇatvāt sahasā havyavāhana
mā gamas tvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi
purā devaniyogena yat tvayā bhasmasāt kṛtam
ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam
tatra sarvāṇi sattvāni nivasanti vibhāvaso
teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi
gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilbiṣāt
etac chrutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāc cyutam
uttamaṃ javam āsthāya pradudrāva hutāśanaḥ
āgamya khāṇḍavaṃ dāvam uttamaṃ javam āsthitaḥ
sahasā prajvalaty agniḥ kruddho vāyusamīritaḥ
pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye sma tatra nivāsinaḥ
paramaṃ yatnam ātiṣṭhan pāvakasya praśāntaye
karais tu kariṇaḥ śīghraṃ jalam ādāya satvarāḥ
siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
bahuśīrṣās tathā nāgāḥ śirobhir jalavṛṣṭayaḥ
mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrcchitāḥ
tathaivānyāni sattvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ
vilayaṃ pāvakaṃ śīghram anayan bharatottama
anena tu prakāreṇa bhūyo bhūyaś ca prajvalan
saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ
sa tu nairāśyam āpannaḥ sadā glānisamanvitaḥ
pitāmaham upāgacchat saṃkruddho havyavāhanaḥ
tac ca sarvaṃ yathāvṛttaṃ brahmaṇe saṃnyavedayat
uvāca cainaṃ bhagavān muhūrtaṃ sa vicintya tu
upāyaḥ paridṛṣṭo me yathā tvaṃ dhakṣyase 'nala
khāṇḍavaṃ dāvam adyaiva miṣato 'sya śatakratoḥ
naranārāyaṇau yau tau pūrvadevau vibhāvaso
saṃprāptau mānuṣaṃ lokaṃ kāryārthaṃ hi divaukasām
arjunaṃ vāsudevaṃ ca yau tau loko 'bhimanyate
tāv etau sahitau vahne khāṇḍavasya samīpataḥ
tau tvaṃ yācasva sāhāyye dāhārthaṃ khāṇḍavasya ca
tato dhakṣyasi taṃ dāvaṃ rakṣitaṃ tridaśair api
tau tu sattvāni sarvāṇi yatnato vārayiṣyataḥ
devarājaṃ ca sahitau tatra me nāsti saṃśayaḥ
etac chrutvā tu vacanaṃ tvarito havyavāhanaḥ
kṛṣṇapārthāv upāgamya yam arthaṃ tv abhyabhāṣata
taṃ te kathitavān asmi pūrvam eva nṛpottama
evam ukte pratyuvāca bībhatsur jātavedasam
abravīn nṛpaśārdūla tatkālasadṛśaṃ vacaḥ
didhakṣuṃ khāṇḍavaṃ dāvam akāmasya śatakratoḥ
uttamāstrāṇi me santi divyāni ca bahūni ca
yair ahaṃ śaknuyāṃ yoddhum api vajradharān bahūn
dhanur me nāsti bhagavan bāhuvīryeṇa saṃmitam
kurvataḥ samare yatnaṃ vegaṃ yad viṣaheta me
śaraiś ca me 'rtho bahubhir akṣayaiḥ kṣipram asyataḥ
upāsaṃgau ca me na staḥ pratiyoddhuṃ puraṃdaram
na hi voḍhuṃ rathaḥ śaktaḥ śarān mama yathepsitān
aśvāṃś ca divyān iccheyaṃ pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ
rathaṃ ca meghanirghoṣaṃ sūryapratimatejasam
tathā kṛṣṇasya vīryeṇa nāyudhaṃ vidyate samam
yena nāgān piśācāṃś ca nihanyān mādhavo raṇe
upāyaṃ karmaṇaḥ siddhau bhagavan vaktum arhasi
nivārayeyaṃ yenendraṃ varṣamāṇaṃ mahāvane
pauruṣeṇa tu yat kāryaṃ tat kartārau sva pāvaka
karaṇāni samarthāni bhagavan dātum arhasi
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu bhagavān dhūmaketur hutāśanaḥ
cintayām āsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā
ādityam udake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram
sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa pāvakam
tam abravīd dhūmaketuḥ pratipūjya jaleśvaram
caturthaṃ lokapālānāṃ rakṣitāraṃ maheśvaram
sa khyātamātro varuṇaḥ samāyāto mahādyutiḥ
athemaṃ nṛpaśārdūla vahnir vacanam abravīt
somena rājñā yad dattaṃ dhanuś caiveṣudhī ca te
tat prayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam
tvam asmai savyasācine
divyair aśvaiḥ samāyuktaṃ
kāryaṃ hi sumahat pārtho gāṇḍīvena kariṣyati
cakreṇa vāsudevaś ca tan madarthe pradīyatām
dadānīty eva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata
tato 'dbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam
sarvaśastrair anādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca
sarvāyudhamahāmātraṃ parasenāpradharṣaṇam
ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam
citram uccāvacair varṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇam avraṇam
devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ
tad divyaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā
prādād vai dhanuratnaṃ tad akṣayyau ca maheṣudhī
rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam
upetaṃ rājatair aśvair gāndharvair hemamālibhiḥ
pāṇḍurābhrapratīkāśair manovāyusamair jave
sarvopakaraṇair yuktam ajayyaṃ devadānavaiḥ
bhānumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvabhūtamanoharam
sasarja yat svatapasā bhauvano bhuvanaprabhuḥ
prajāpatir anirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raver iva
yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavān ajayat prabhuḥ
nagameghapratīkāśaṃ jvalantam iva ca śriyā
surāriyoṣitsauvarṇaśrutitāṭaṅkanāśanam
āśritā taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamā śubhā
tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭir anuttamā
tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlalakṣaṇaḥ
hanūmān nāma tejasvī kāmarūpī samīrajaḥ
nādena ca mahāraudro bhūtakoṭisamāvṛtaḥ
yaḥ purā vāyusaṃbhūto rakṣogaṇavināśanaḥ
vinardann iva tatrasthaḥ saṃsthito mūrdhny aśobhata
dhvaje bhūtāni tatrāsan vividhāni mahānti ca
nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati
sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ ratham uttamam
pradakṣiṇam upāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca
saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān
viṣṇor ājñāṃ gṛhītvā tu phalgunaḥ paravīrahā
āruroha rathaṃ pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā
tac ca divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā
gāṇḍīvam upasaṃgṛhya babhūva mudito 'rjunaḥ
hutāśanaṃ namaskṛtya tatas tad api vīryavān
jagrāha balam āsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ
maurvyāṃ tu yujyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha
ye 'śṛṇvan kūjitaṃ tatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ
labdhvā rathaṃ dhanuś caiva tathākṣayyau maheṣudhī
babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi
vajranābhaṃ tataś cakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ
āgneyam astraṃ dayitaṃ sa ca kalyo 'bhavat tadā
abravīt pāvakaś cainam etena madhusūdana
amānuṣān api raṇe vijeṣyasi na saṃśayaḥ
anena tvaṃ manuṣyāṇāṃ devānām api cāhave
rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikaḥ sadā
bhaviṣyasi na saṃdehaḥ pravarārinibarhaṇe
tavaitac cakram astraṃ yan nāmataś ca sudarśanam
tac cāsminn arpaya vibho daityaghāte yathā purā
cakreṇa bhasmasāt sarvaṃ visṛṣṭena tu vīryavān
kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitat tvayā mādhava śatruṣu
hatvāpratihataṃ saṃkhye pāṇim eṣyati te punaḥ
varuṇaś ca dadau tasmai gadām aśaniniḥsvanām
daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ hareḥ
tadāgner anumodāya sakhā sakhyuḥ priyaṃkaraḥ
uvāca pārthaṃ vārṣṇeyaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam
ajitas tvam ajeyaś ca jetā tvam asi pāṇḍava
ajitaḥ phālgunety uktvā raśmīn ādāya vīryavān
jitam ity eva bībhatsuṃ pratyuvāca janārdanaḥ
pradakṣiṇaṃ parikramya kareṇa ratham aspṛśat
prīyamāṇo rathe tasminn abhavat kṛṣṇasārathiḥ
pāvakāya namaskṛtya vavande gāṇḍivaṃ dhanuḥ
ratham āsthāya bībhatsuś cakre 'dhijyaṃ mahad dhanuḥ
maurvī kṛṣṇasya bāhubhyāṃ visṛjad bhṛśadāruṇam
kūjantī sāpatat tūrṇaṃ siṃhīva mṛgagṛddhinī
tataḥ pāvakam abrūtāṃ prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau
kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhvajināv api
kalyau svo bhagavan yoddhum api sarvaiḥ surāsuraiḥ
kiṃ punar vajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā
arjuna uvāca
cakram astraṃ ca vārṣṇeyo visṛjan yudhi vīryavān
triṣu lokeṣu tan nāsti yan na jīyāj janārdanaḥ
gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
aham apy utsahe lokān vijetuṃ yudhi pāvaka
sa surāsuramānavān
kiṃ punar vajriṇaikaṃ tu
sarvataḥ parivāryainaṃ dāvena mahatā prabho
kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi
yadi khāṇḍavam eṣyati pramādāt
sagaṇo vā parirakṣituṃ mahendraḥ
śaratāḍitakhaṇḍakuṇḍalānāṃ
kadanaṃ drakṣyati devavāhinīnām
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktaḥ sa bhagavān dāśārheṇārjunena ca
taijasaṃ rūpam āsthāya dāvaṃ dagdhuṃ pracakrame
sarvataḥ parivāryātha saptārcir jvalanas tadā
dadāha khāṇḍavaṃ kruddho yugāntam iva darśayan
parigṛhya samāviṣṭas tad vanaṃ bharatarṣabha
meghastanitanirghoṣaṃ sarvabhūtāni nirdahan
dahyatas tasya vibabhau rūpaṃ dāvasya bhārata
meror iva nagendrasya kāñcanasya mahādyuteḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tau rathābhyāṃ naravyāghrau dāvasyobhayataḥ sthitau
dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat
janamejayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vada brāhmaṇasattama
śveto nāma mahārāja āsīd ikṣvākuvaṃśajaḥ
yajatas tasya rājñas tu satraṃ dvādaśavārṣikam
nirantarājyadhāraughair hūyamāno vibhāvasuḥ
tatra pāṇḍucchavir abhūt pāṇḍurogeṇa dhiṣṭhitaḥ
nānyasya havir ādātuṃ śakto 'bhūd dhavyavāhanaḥ
śrāntaḥ śrāntatanur nityaṃ tato brahmāṇam āgamat
gatvā pitāmahaṃ devaṃ namaskṛtvā ca pāvakaḥ
vijñāpayām āsa tadā svaśarīrasya vedanām
brahmovāca tadā jñātvā dagdhvā khāṇḍavasatrakam
arogaḥ siddhatejāś ca bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
uktamātre tadā tena brahmaṇā parameṣṭhinā
khāṇḍavaṃ dagdhukāmaḥ san gatvā dagdhuṃ pracakrame
vanapālais tadā devaiḥ śamito vāriṇāgamat
saptakṛtvo vighātaṃ ca vahan khāṇḍavadāhakam
tato brahmāṇam agamat punar jñāpitavān prabhum
tenāpi ca samādiṣṭas tad dhi pāṇḍaravigrahaḥ
naranārāyaṇau yau tu dvāpare kṛṣṇaphalgunau
bhaviṣyantau mahātmānau khāṇḍavasya samīpataḥ
tau prārthaya mahāśūrau sāhāyyaṃ te kariṣyataḥ
yatra yatra hi dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ
palāyantas tatra tatra tau vīrau paryadhāvatām
chidraṃ hi na prapaśyanti rathayor āśuvikramāt
āviddhāv iva dṛśyete rathinau tau rathottamau
khāṇḍave dahyamāne tu bhūtāny atha sahasraśaḥ
utpetur bhairavān nādān vinadanto diśo daśa
dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāś ca tathāpare
sphuṭitākṣā viśīrṇāś ca viplutāś ca vicetasaḥ
samāliṅgya sutān anye pitṝn mātṝṃs tathāpare
tyaktuṃ na śekuḥ snehena tathaiva nidhanaṃ gatāḥ
vikṛtair darśanair anye samutpetuḥ sahasraśaḥ
tatra tatra vighūrṇantaḥ punar agnau prapedire
dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale
tatra tatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ
jalasthāneṣu sarveṣu kvāthyamāneṣu bhārata
gatasattvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ
śarīraiḥ saṃpradīptaiś ca dehavanta ivāgnayaḥ
adṛśyanta vane tasmin prāṇinaḥ prāṇasaṃkṣaye
tāṃs tathotpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ
dīpyamāne tataḥ prāsyat prahasan kṛṣṇavartmani
te śarācitasarvāṅgā vinadanto mahāravān
ūrdhvam utpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ
śarair abhyāhatānāṃ ca dahyatāṃ ca vanaukasām
virāvaḥ śrūyate ha sma samudrasyeva mathyataḥ
upalabhya samutpetuḥ samutpetur mahīdharāt
vahneś cāpi prahṛṣṭasya kham utpetur mahārciṣaḥ
janayām āsur udvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām
tenārciṣā susaṃtaptā devāḥ sarṣipurogamāḥ
tato jagmur mahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ
śaraṇaṃ devarājānaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram
devā ūcuḥ
kiṃ nv ime mānavāḥ sarve dahyante kṛṣṇavartmanā
kaccin na saṃkṣayaḥ prāpto lokānām amareśvara
ity ākrośam akurvaṃs te lokāḥ sarve bhayānvitāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tac chrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayam evānvavekṣya ca
khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ
mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhṛt
ākāśaṃ samavastīrya pravavarṣa sureśvaraḥ
tato 'kṣamātrā visṛjan dhārāḥ śatasahasraśaḥ
abhyavarṣat sahasrākṣaḥ pāvakaṃ khāṇḍavaṃ prati
asaṃprāptās tu tā dhārās tejasā jātavedasaḥ
kha eva samaśuṣyanta na kāś cit pāvakaṃ gatāḥ
tato namucihā kruddho bhṛśam arciṣmatas tadā
punar evābhyavarṣat tam ambhaḥ pravisṛjan bahu
arcir dhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam
babhūva tad vanaṃ ghoraṃ stanayitnusaghoṣavat
vaiśaṃpāyana uvāca
tasyābhivarṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat
śaravarṣeṇa bībhatsur uttamāstrāṇi darśayan
śaraiḥ samantataḥ sarvaṃ khāṇḍavaṃ cāpi pāṇḍavaḥ
chādayām āsa tad varṣam apakṛṣya tato vanāt
na ca sma kiṃ cic chaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ
tad dṛṣṭvā vāritaṃ toyaṃ nārācaiḥ savyasācinā
āścaryam agaman devā munayaś ca divi sthitāḥ
saṃchādyamāne khagamair asyatā savyasācinā
takṣakas tu na tatrāsīt sarparājo mahābalaḥ
dahyamāne vane tasmin kurukṣetre 'bhavat tadā
aśvasenas tu tatrāsīt takṣakasya suto balī
sa yatnam akarot tīvraṃ mokṣārthaṃ havyavāhanāt
na śaśāka vinirgantuṃ kaunteyaśarapīḍitaḥ
mokṣayām āsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā
tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ puccham asya nigīryate
ūrdhvam ācakrame sā tu pannagī putragṛddhinī
tasyās tīkṣṇena bhallena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ
śiraś ciccheda gacchantyās tām apaśyat sureśvaraḥ
taṃ mumocayiṣur vajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam
mohayām āsa tatkālam aśvasenas tv amucyata
tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭvā ghorāṃ nāgena vañcitaḥ
dvidhā tridhā ca ciccheda khagatān eva bhārata
śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsur jihmagāminam
pāvako vāsudevaś ca apratiṣṭho bhaved iti
tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥ
yodhayām āsa saṃkruddho vañcanāṃ tām anusmaran
devarāḍ api taṃ dṛṣṭvā saṃrabdham iva phalgunam
svam astram asṛjad dīptaṃ yat tatānākhilaṃ nabhaḥ
subhadrajavam ādīptaṃ tadā vāyuṃ visarja ha
tato vāyur mahāghoṣaḥ kṣobhayan sarvasāgarān
viyatstho 'janayan meghāñ jaladhārāmuco ''kulān
tato 'śanimuco ghorāṃs taḍitstanitaniḥsvanān
tadvighātārtham asṛjad arjuno 'py astram uttamam
vāyavyam evābhimantrya pratipattiviśāradaḥ
tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujas tadvināśitam
jaladhārāś ca tāḥ śoṣaṃ jagmur neśuś ca vidyutaḥ
kṣaṇena cābhavad vyoma saṃpraśāntarajastamaḥ
sukhaśītānilaguṇaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam
niṣpratīkārahṛṣṭaś ca hutabhug vividhākṛtiḥ
sicyamāno vasaughais taiḥ prāṇināṃ dehaniḥsṛtaiḥ
prajajvālātulārciṣmān svanādaiḥ pūrayañ jagat
kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvam ahaṃkṛtāḥ
samutpetur athākāśaṃ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ
garuḍā vajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhais tathā
prahartukāmāḥ saṃpetur ākāśāt kṛṣṇapāṇḍavau
tathaivoragasaṃghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ
utsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ niścerur jvalitānanāḥ
tāṃś cārkasadṛśair astraiḥ parapakṣasamāśritān
tāṃś cakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣān dṛśya khecarān
vivaśāś cāpatan dīptaṃ dehābhāvāya pāvakam
tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ
utpetur nādam atulam utsṛjanto raṇārthiṇaḥ
ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ
kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ
teṣām abhivyāharatāṃ śastravarṣaṃ ca muñcatām
pramamāthottamāṅgāni bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ
kṛṣṇaś ca sumahātejāś cakreṇārinihā tadā
daityadānavasaṃghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat
athāpare śarair viddhāś cakravegeritās tadā
velām iva samāsādya vyātiṣṭhanta mahaujasaḥ
śerate rudhiraklinnā indragopakasaṃnibhāḥ
tataḥ śakro 'bhisaṃkruddhas tridaśānāṃ maheśvaraḥ
pāṇḍuraṃ gajam āsthāya tāv ubhau samabhidravat
aśaniṃ gṛhya tarasā vajram astram avāsṛjat
hatāv etāv iti prāha surān asurasūdanaḥ
tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanim
jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surās tadā
kāladaṇḍaṃ yamo rājā śibikāṃ ca dhaneśvaraḥ
pāśaṃ ca varuṇas tatra vicakraṃ ca tathā śivaḥ
skandaḥ śaktiṃ samādāya tasthau merur ivācalaḥ
śaktiṃ khaḍgaṃ yāturājaḥ samīro 'ṅkuśam eva ca
oṣadhīr dīpyamānāś ca jagṛhāte 'śvināv api
jagṛhe ca dhanur dhātā musalaṃ ca jayas tathā
parvataṃ cāpi jagrāha kruddhas tvaṣṭā mahābalaḥ
aṃśas tu śaktiṃ jagrāha mṛtyur devaḥ paraśvadham
pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā api
mitraś ca kṣuraparyantaṃ cakraṃ gṛhya vyatiṣṭhata
pūṣā bhagaś ca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃ pate
āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇapārthāv abhidrutāḥ
rudrāś ca vasavaś caiva marutaś ca mahābalāḥ
viśvedevās tathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā
ete cānye ca bahavo devās tau puruṣottamau
kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyur vividhāyudhāḥ
tatrādbhutāny adṛśyanta nimittāni mahāhave
yugāntasamarūpāṇi bhūtotsādāya bhārata
tathā tu dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau
abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau
āgatāṃś caiva tān dṛṣṭvā devān ekaikaśas tataḥ
nyavārayetāṃ saṃkruddhau bāṇair vajropamais tadā
asakṛd bhagnasaṃkalpāḥ surāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ
bhayād raṇaṃ parityajya śakram evābhiśiśriyuḥ
dṛṣṭvā nivāritān devān mādhavenārjunena ca
āścaryam agamaṃs tatra munayo divi viṣṭhitāḥ
śakraś cāpi tayor vīryam upalabhyāsakṛd raṇe
babhūva paramaprīto bhūyaś caitāv ayodhayat
tato 'śmavarṣaṃ sumahad vyasṛjat pākaśāsanaḥ
bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ
tac charair arjuno varṣaṃ pratijaghne 'tyamarṣaṇaḥ
viphalaṃ kriyamāṇaṃ tat saṃprekṣya ca śatakratuḥ
bhūyaḥ saṃvardhayām āsa tad varṣaṃ devarāḍ atha
so 'śmavarṣaṃ mahāvegair iṣubhiḥ pākaśāsaniḥ
vilayaṃ gamayām āsa harṣayan pitaraṃ tadā
samutpāṭya tu pāṇibhyāṃ mandarāc chikharaṃ mahat
sadrumaṃ vyasṛjac chakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam
tato 'rjuno vegavadbhir jvalitāgrair ajihmagaiḥ
bāṇair vidhvaṃsayām āsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā
girer viśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau
sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ praviśīryataḥ
tenāvākpatatā dāve śailena mahatā bhṛśam
bhūya eva hatās tatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ
dānavā rākṣasā nāgās tarakṣvṛkṣavanaukasaḥ
dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇas tathā
mṛgāś ca mahiṣāś caiva śataśaḥ pakṣiṇas tathā
samudvignā visasṛpus tathānyā bhūtajātayaḥ
taṃ dāvaṃ samudīkṣantaḥ kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau
utpātanādaśabdena saṃtrāsita ivābhavan
te vanaṃ prasamīkṣyātha dahyamānam anekadhā
kṛṣṇam abhyudyatāstraṃ ca nādaṃ mumucur ulbaṇam
tena nādena raudreṇa nādena ca vibhāvasoḥ
rarāsa gaganaṃ kṛtsnam utpātajaladair iva
tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ svatejo bhāsvaraṃ mahat
svatejobhāsvaraṃ cakram utsasarja janārdanaḥ
tena tā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ
nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipetur analaṃ kṣaṇāt
adṛśyan rākṣasās tatra kṛṣṇacakravidāritāḥ
vasārudhirasaṃpṛktāḥ saṃdhyāyām iva toyadāḥ
piśācān pakṣiṇo nāgān paśūṃś cāpi sahasraśaḥ
nighnaṃś carati vārṣṇeyaḥ kālavat tatra bhārata
kṣiptaṃ kṣiptaṃ hi tac cakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ
hatvānekāni sattvāni pāṇim eti punaḥ punaḥ
tathā tu nighnatas tasya sarvasattvāni bhārata
babhūva rūpam atyugraṃ sarvabhūtātmanas tadā
sametānāṃ ca devānāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ
vijetā nābhavat kaś cit kṛṣṇapāṇḍavayor mṛdhe
tayor balāt paritrātuṃ taṃ dāvaṃ tu yadā surāḥ
nāśaknuvañ śamayituṃ tadābhūvan parāṅmukhāḥ
śatakratuś ca saṃprekṣya vimukhān devatāgaṇān
babhūvāvasthitaḥ prītaḥ praśaṃsan kṛṣṇapāṇḍavau
nivṛtteṣu tu deveṣu vāg uvācāśarīriṇī
śatakratum abhiprekṣya mahāgambhīraniḥsvanā
na te sakhā saṃnihitas takṣakaḥ pannagottamaḥ
dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hy asau
na ca śakyau tvayā jetuṃ yuddhe 'smin samavasthitau
vāsudevārjunau śakra nibodhedaṃ vaco mama
naranārāyaṇau devau tāv etau viśrutau divi
bhavān apy abhijānāti yadvīryau yatparākramau
naitau śakyau durādharṣau vijetum ajitau yudhi
api sarveṣu lokeṣu purāṇāv ṛṣisattamau
pūjanīyatamāv etāv api sarvaiḥ surāsuraiḥ
sayakṣarakṣogandharvanarakiṃnarapannagaiḥ
tasmād itaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantum arhasi vāsava
diṣṭaṃ cāpy anupaśyaitat khāṇḍavasya vināśanam
iti vācam abhiśrutya tathyam ity amareśvaraḥ
kopāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā
taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ
tvaritāḥ sahitā rājann anujagmuḥ śatakratum
devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devair udīkṣya tu
vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ
devarāje gate rājan prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau
nirviśaṅkaṃ punar dāvaṃ dāhayām āsatus tadā
sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surān
vyadhamac charasaṃpātaiḥ prāṇinaḥ khāṇḍavālayān
na ca sma kiṃ cic chaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ
saṃchidyamānam iṣubhir asyatā savyasācinā
nāśakaṃs tatra bhūtāni mahānty api raṇe 'rjunam
nirīkṣitum amogheṣuṃ kariṣyanti kuto raṇam
śatenaikaṃ ca vivyādha śataṃ caikena patriṇā
vyasavas te 'patann agnau sākṣāt kālahatā iva
na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca
pitṛdevanivāseṣu saṃtāpaś cāpy ajāyata
bhūtasaṃghasahasrāś ca dīnāś cakrur mahāsvanam
ruruvur vāraṇāś caiva tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ
tena śabdena vitresur gaṅgodadhicarā jhaṣāḥ
apsu na vyacaraṃś caiva tathānye mṛgapakṣiṇaḥ
vidyādharagaṇāś caiva ye ca tatra vanaukasaḥ
na hy arjunaṃ mahābāhuṃ nāpi kṛṣṇaṃ mahābalam
nirīkṣituṃ vai śaknoti kaś cid yoddhuṃ kutaḥ punaḥ
ekāyanagatā ye 'pi niṣpatanty atra ke cana
rākṣasān dānavān nāgāñ jaghne cakreṇa tān hariḥ
te vibhinnaśirodehāś cakravegād gatāsavaḥ
petur āsye mahākāyā dīptasya vasuretasaḥ
sa māṃsarudhiraughaiś ca medaughaiś ca samīritaḥ
upary ākāśago vahnir vidhūmaḥ samadṛśyata
dīptākṣo dīptajihvaś ca dīptavyāttamahānanaḥ
dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ piban prāṇabhṛtāṃ vasām
tāṃ sa kṛṣṇārjunakṛtāṃ sudhāṃ prāpya hutāśanaḥ
babhūva muditas tṛptaḥ parāṃ nirvṛtim āgataḥ
athāsuraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāt
vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ
tam agniḥ prārthayām āsa didhakṣur vātasārathiḥ
dehavān vai jaṭī bhūtvā nadaṃś ca jalado yathā
jñātvā taṃ dānavendrāṇāṃ mayaṃ vai śilpināṃ varam
jighāṃsur vāsudevaś ca cakram udyamya viṣṭhitaḥ
jihvayā lelihāno 'gnir mayaṃ dagdhuṃ tam anvagāt
sa cakram udyataṃ dṛṣṭvā didhakṣuṃ ca hutāśanam
abhidhāvārjunety evaṃ mayaś cukrośa bhārata
tasya bhītasvanaṃ śrutvā mā bhair iti dhanaṃjayaḥ
pratyuvāca mayaṃ pārtho jīvayann iva bhārata
taṃ na bhetavyam ity āha mayaṃ pārtho dayāparaḥ
taṃ pārthenābhaye datte namucer bhrātaraṃ mayam
na hantum aicchad dāśārhaḥ pāvako na dadāha ca
vaiśaṃpāyana uvāca
tad vanaṃ pāvako dhīmān dināni daśa pañca ca
dadāha kṛṣṇapārthābhyāṃ rakṣitaḥ pākaśāsanāt
tasmin vane dahyamāne ṣaḍ agnir na dadāha ca
aśvasenaṃ mayaṃ cāpi caturaḥ śārṅgakān iti
janamejaya uvāca
kimarthaṃ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate
tasmin vane dahyamāne brahmann etad vadāśu me
adāhe hy aśvasenasya dānavasya mayasya ca
kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañ śārṅgakānāṃ na kīrtitam
tad etad adbhutaṃ brahmañ śārṅgānām avināśanam
kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
yadarthaṃ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate
tasmin vane dahyamāne sarvabhūtabhayaṃkaraḥ
tat te sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathayiṣyāmi bhārata
dharmajñānāṃ mukhyatamas tapasvī saṃśitavrataḥ
āsīn maharṣiḥ śrutavān mandapāla iti śrutaḥ
sa mārgam āsthito rājann ṛṣīṇām ūrdhvaretasām
svādhyāyavān dharmaratas tapasvī vijitendriyaḥ
sa gatvā tapasaḥ pāraṃ deham utsṛjya bhārata
jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tat phalam
sa lokān aphalān dṛṣṭvā tapasā nirjitān api
papraccha dharmarājasya samīpasthān divaukasaḥ
kimartham āvṛtā lokā mamaite tapasārjitāḥ
kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
tatrāhaṃ tat kariṣyāmi yadartham idam āvṛtam
āpnomi saphalāṃl lokāṃs tat karma brūta māciram
phalam etasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ
devā ūcuḥ
ṛṇino mānavā brahmañ jāyante yena tac chṛṇu
kriyābhir brahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ
tad apākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ
tapasvī yajñakṛc cāsi na tu te vidyate prajā
ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ
prajāyasva tato lokān upabhoktāsi śāśvatān
punnāmno narakāt putras trātīti pitaraṃ mune
tasmād apatyasaṃtāne yatasva dvijasattama
vaiśaṃpāyana uvāca
tac chrutvā mandapālas tu teṣāṃ vākyaṃ divaukasām
kva nu śīghram apatyaṃ syād bahulaṃ cety acintayat
sa cintayann abhyagacchad bahulaprasavān khagān
śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān
tasyāṃ putrān ajanayac caturo brahmavādinaḥ
tān apāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati
bālān sutān aṇḍagatān mātrā saha munir vane
tasmin gate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata
apatyasnehasaṃvignā jaritā bahv acintayat
tena tyaktān asaṃtyājyān ṛṣīn aṇḍagatān vane
nājahat putrakān ārtā jaritā khāṇḍave nṛpa
babhāra caitān saṃjātān svavṛttyā snehaviklavā
tato 'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhum āyāntaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ
mandapālaś caraṃs tasmin vane lapitayā saha
taṃ saṃkalpaṃ viditvāsya jñātvā putrāṃś ca bālakān
maharṣir mandapālo 'sau vadhāt stotuṃ pracakrame
so 'bhituṣṭāva viprarṣir brāhmaṇo jātavedasam
putrān paridadad bhīto lokapālaṃ mahaujasam
mandapāla uvāca
tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ
tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi pāvaka
tvām ekam āhuḥ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ
tvām aṣṭadhā kalpayitvā yajñavāham akalpayan
tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ
tvad ṛte hi jagat kṛtsnaṃ sadyo na syād dhutāśana
tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim
gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm
tvām agne jaladān āhuḥ khe viṣaktān savidyutaḥ
dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ
jātavedas tavaiveyaṃ viśvasṛṣṭir mahādyute
tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram
tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat
tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvat saṃpratiṣṭhitam
agne tvam eva jvalanas tvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ
tvam aśvinau yamau mitraḥ somas tvam asi cānilaḥ
brahmā bhavān samuttasthau sthitihetur janārdanaḥ
pralaye caiva kālāgnī rudrarūpī vibhāvasuḥ
jarāyuṇāvṛtaṃ garbhaṃ pāsi deva jagatpate
tvam ātmā jagataḥ stutyo devadeva namo 'stu te
mama putrāṃś ca pautrāṃś ca patnīṃ rakṣa hutāśana
gṛhaṃ kṣetraṃ paśūn rakṣa rakṣa māṃ sarva sarvadā
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ stutas tatas tena mandapālena pāvakaḥ
tutoṣa tasya nṛpate muner amitatejasaḥ
uvāca cainaṃ prītātmā kim iṣṭaṃ karavāṇi te
tam abravīn mandapālaḥ prāñjalir havyavāhanam
pradahan khāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrān visarjaya
bhāryāṃ rakṣa gṛhaṃ rakṣa paśuṃ me rakṣa sarvadā
patantu hetayaḥ sarve svanyad asmat tavābhibho
sarvatra sarvadāsmākaṃ śivo bhava hutāśana
tatheti tat pratiśrutya bhagavān havyavāhanaḥ
khāṇḍave tena kālena prajajvāla didhakṣayā
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ prajvalite śukre śārṅgakās te suduḥkhitāḥ
vyathitāḥ paramodvignā nādhijagmuḥ parāyaṇam
niśāmya putrakān bālān mātā teṣāṃ tapasvinī
jaritā duḥkhasaṃtaptā vilalāpa nareśvara
ayam agnir dahan kakṣam ita āyāti bhīṣaṇaḥ
jagat saṃdīpayan bhīmo mama duḥkhavivardhanaḥ
ime ca māṃ karṣayanti śiśavo mandacetasaḥ
abarhāś caraṇair hīnāḥ pūrveṣāṃ naḥ parāyaṇam
trāsayaṃś cāyam āyāti lelihāno mahīruhān
aśaktimattvāc ca sutā na śaktāḥ saraṇe mama
ādāya ca na śaktāsmi putrān saritum anyataḥ
na ca tyaktum ahaṃ śaktā hṛdayaṃ dūyatīva me
kathaṃ pradīptāj jvalanād vimucyeran sutā mama
mandabhāgyā saputrāhaṃ kiṃ kariṣyāmi śocatī
kaṃ nu jahyām ahaṃ putraṃ kam ādāya vrajāmy aham
kiṃ nu me syāt kṛtaṃ kṛtvā manyadhvaṃ putrakāḥ katham
cintayānā vimokṣaṃ vo nādhigacchāmi kiṃ cana
chādayitvā ca vo gātraiḥ kariṣye maraṇaṃ saha
jaritārau kulaṃ hīdaṃ jyeṣṭhatvena pratiṣṭhitam
sārisṛkvaḥ prajāyeta pitṝṇāṃ kulavardhanaḥ
stambamitras tapaḥ kuryād droṇo brahmavid uttamaḥ
ity evam uktvā prayayau pitā vo nirghṛṇaḥ purā
sahaiva carituṃ bālair na śaknomi tapovane
kam upādāya śakyeta gantuṃ kasyāpad uttamā
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti ca vihvalā
nāpaśyat svadhiyā mokṣaṃ svasutānāṃ tadānalāt
evaṃ bruvantīṃ śārṅgās te pratyūcur atha mātaram
sneham utsṛjya mātas tvaṃ pata yatra na havyavāṭ
asmāsu hi vinaṣṭeṣu bhavitāraḥ sutās tava
tvayi mātar vinaṣṭāyāṃ na naḥ syāt kulasaṃtatiḥ
anvavekṣyaitad ubhayaṃ kṣamaṃ syād yat kulasya naḥ
tad vai kartuṃ paraḥ kālo mātar eṣa bhavet tava
mā vai kulavināśāya snehaṃ kārṣīḥ suteṣu naḥ
na hīdaṃ karma moghaṃ syāl lokakāmasya naḥ pituḥ
jaritovāca
idam ākhor bilaṃ bhūmau vṛkṣasyāsya samīpataḥ
tad āviśadhvaṃ tvaritā vahner atra na vo bhayam
tato 'haṃ pāṃsunā chidram apidhāsyāmi putrakāḥ
evaṃ pratikṛtaṃ manye jvalataḥ kṛṣṇavartmanaḥ
tata eṣyāmy atīte 'gnau vihartuṃ pāṃsusaṃcayam
rocatām eṣa vopāyo vimokṣāya hutāśanāt
śārṅgakā ūcuḥ
abarhān māṃsabhūtān naḥ kravyādākhur vināśayet
paśyamānā bhayam idaṃ na śakṣyāmo niṣevitum
katham agnir na no dahyāt katham ākhur na bhakṣayet
kathaṃ na syāt pitā moghaḥ kathaṃ mātā dhriyeta naḥ
bila ākhor vināśaḥ syād agner ākāśacāriṇām
anvavekṣyaitad ubhayaṃ śreyān dāho na bhakṣaṇam
garhitaṃ maraṇaṃ naḥ syād ākhunā khādatā bile
śiṣṭād iṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāt
agnidāhe tu niyataṃ brahmaloke dhruvā gatiḥ
jaritovāca
asmād bilān niṣpatitaṃ śyena ākhuṃ jahāra tam
kṣudraṃ gṛhītvā pādābhyāṃ bhayaṃ na bhavitā tataḥ
śārṅgakā ūcuḥ
na hṛtaṃ taṃ vayaṃ vidmaḥ śyenenākhuṃ kathaṃ cana
anye 'pi bhavitāro 'tra tebhyo 'pi bhayam eva naḥ
saṃśayo hy agnir āgacched dṛṣṭaṃ vāyor nivartanam
mṛtyur no bilavāsibhyo bhaven mātar asaṃśayam
niḥsaṃśayāt saṃśayito mṛtyur mātar viśiṣyate
cara khe tvaṃ yathānyāyaṃ putrān vetsyasi śobhanān
jaritovāca
ahaṃ vai śyenam āyāntam adrākṣaṃ bilam antikāt
saṃcarantaṃ samādāya jahārākhuṃ bilād balī
taṃ patantam ahaṃ śyenaṃ tvaritā pṛṣṭhato 'nvagām
āśiṣo 'sya prayuñjānā harato mūṣakaṃ bilāt
namo 'stu te śyenarāja rakṣitā rājavat tvayā
yo no dveṣṭāram ādāya śyenarāja pradhāvasi
bhava tvaṃ divam āsthāya niramitro hiraṇmayaḥ
yadā sa bhakṣitas tena kṣudhitena patatriṇā
tadāhaṃ tam anujñāpya pratyupāyāṃ gṛhān prati
praviśadhvaṃ bilaṃ putrā viśrabdhā nāsti vo bhayam
śyenena mama paśyantyā hṛta ākhur na saṃśayaḥ
śārṅgakā ūcuḥ
na vidma vai vayaṃ mātar hṛtam ākhum itaḥ purā
avijñāya na śakṣyāmo bilam āviśatuṃ vayam
jaritovāca
ahaṃ hi taṃ prajānāmi hṛtaṃ śyenena mūṣakam
ata eva bhayaṃ nāsti kriyatāṃ vacanaṃ mama
śārṅgakā ūcuḥ
na tvaṃ mithyopacāreṇa mokṣayethā bhayaṃ mahat
samākuleṣu jñāneṣu na buddhikṛtam eva tat
na copakṛtam asmābhir na cāsmān vettha ye vayam
pīḍyamānā bharasy asmān kā satī ke vayaṃ tava
taruṇī darśanīyāsi samarthā bhartur eṣaṇe
anugaccha svabhartāraṃ putrān āpsyasi śobhanān
vayam apy agnim āviśya lokān prāpsyāmahe śubhān
athāsmān na dahed agnir āyās tvaṃ punar eva naḥ
samāgamaś ca bhavitā tvaṃ vai śokaṃ ca mā kṛthāḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktā tataḥ śārṅgī putrān utsṛjya khāṇḍave
jagāma tvaritā deśaṃ kṣemam agner anāśrayam
tatas tīkṣṇārcir abhyāgāj jvalito havyavāhanaḥ
yatra śārṅgā babhūvus te mandapālasya putrakāḥ
te śārṅgā jvalanaṃ dṛṣṭvā jvalitaṃ svena tejasā
vyathitāḥ karuṇā vācaḥ śrāvayām āsur antikāt
jaritāris tato vācaṃ śrāvayām āsa pāvakam
jaritārir uvāca
purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñ jāgarti pūruṣaḥ
sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vyathāṃ naivaiti karhi cit
kathaṃ nāma pitāsmākaṃ duḥkhāpannā vaśaṃtvite (sic)
yas tu kṛcchram asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate
sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃ cana
sārisṛkva uvāca
dhīras tvam asi medhāvī prāṇakṛcchram idaṃ ca naḥ
śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavaty eko na saṃśayaḥ
stambamitra uvāca
jyeṣṭhas trātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ
jyeṣṭhaś cen na prajānāti kanīyān kiṃ kariṣyati
droṇa uvāca
hiraṇyaretās tvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam
saptajihvo 'nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto bhrātṛbhis tu jaritārir vibhāvasum
tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā yathā tac chṛṇu pārthiva
jaritārir uvāca
ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīram uta vīrudhām
yonir āpaś ca te śukra yonis tvam asi cāmbhasaḥ
ūrdhvaṃ cādhaś ca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ
arciṣas te mahāvīrya raśmayaḥ savitur yathā
sārisṛkva uvāca
mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ; pakṣāś ca no na prajātābjaketo
na nas trātā vidyate 'gne tvad anyas; tasmād dhi naḥ parirakṣaikavīra
yad agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ
tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ
tvam evaikas tapase jātavedo; nānyas taptā vidyate goṣu deva
ṛṣīn asmān bālakān pālayasva; pareṇāsmān praihi vai havyavāha
stambamitra uvāca
sarvam agne tvam evaikas tvayi sarvam idaṃ jagat
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca
tvam agnir havyavāhas tvaṃ tvam eva paramaṃ haviḥ
manīṣiṇas tvāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca
sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ
sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā
tvam annaṃ prāṇināṃ bhuktam antarbhūto jagatpate
nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
droṇa uvāca
sūryo bhūtvā raśmibhir jātavedo; bhūmer ambho bhūmijātān rasāṃś ca
viśvān ādāya punar utsargakāle; sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra
tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ
jāyante puṣkariṇyaś ca samudraś ca mahodadhiḥ
idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam
śivas trātā bhavāsmākaṃ māsmān adya vināśaya
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana
pareṇa praihi muñcāsmān sāgarasya gṛhān iva
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā
droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā
ṛṣir droṇas tvam asi vai brahmaitad vyāhṛtaṃ tvayā
īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam
mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ
varjayeḥ putrakān mahyaṃ dahan dāvam iti sma ha
yac ca tad vacanaṃ tasya tvayā yac ceha bhāṣitam
ubhayaṃ me garīyas tad brūhi kiṃ karavāṇi te
bhṛśaṃ prīto 'smi bhadraṃ te brahman stotreṇa te vibho
droṇa uvāca
tvadbhaktān sarvadeveśa jātavedo mahāyaśāḥ
ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ
etān kuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā tat kṛtavān vahnir abhyanujñāya śārṅgakān
dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddho janamejaya
vaiśaṃpāyana uvāca
mandapālo 'pi kauravya cintayānaḥ sutāṃs tadā
uktavān apy aśītāṃśuṃ naiva sa sma na tapyate
sa tapyamānaḥ putrārthe lapitām idam abravīt
kathaṃ nv aśaktāḥ plavane lapite mama putrakāḥ
vardhamāne hutavahe vāte śīghraṃ pravāyati
asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ
kathaṃ nv aśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī
bhaviṣyaty asukhāviṣṭā putratrāṇam apaśyatī
kathaṃ nu saraṇe 'śaktān patane ca mamātmajān
saṃtapyamānā abhito vāśamānābhidhāvatī
jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkvaḥ kathaṃ ca me
stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī
lālapyamānaṃ tam ṛṣiṃ mandapālaṃ tathā vane
lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyam iva bhārata
na te suteṣv avekṣāsti tān ṛṣīn uktavān asi
tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanād bhayam
tathāgnau te parīttāś ca tvayā hi mama saṃnidhau
pratiśrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā
lokapālo 'nṛtāṃ vācaṃ na tu vaktā kathaṃ cana
samarthās te ca vaktāro na te teṣv asti mānasam
tām eva tu mamāmitrīṃ cintayan paritapyase
dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tasyāṃ purābhavat
na hi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥsnehena suhṛjjane
pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenātmā kathaṃ cana
gaccha tvaṃ jaritām eva yadarthaṃ paritapyase
cariṣyāmy aham apy ekā yathā kāpuruṣe tathā
mandapāla uvāca
nāham evaṃ care loke yathā tvam abhimanyase
apatyahetor vicare tac ca kṛcchragataṃ mama
bhūtaṃ hitvā bhaviṣye 'rthe yo 'valambeta mandadhīḥ
avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru
eṣa hi jvalamāno 'gnir lelihāno mahīruhān
dveṣyaṃ hi hṛdi saṃtāpaṃ janayaty aśivaṃ mama
vaiśaṃpāyana uvāca
tasmād deśād atikrānte jvalane jaritā tataḥ
jagāma putrakān eva tvaritā putragṛddhinī
sā tān kuśalinaḥ sarvān nirmuktāñ jātavedasaḥ
rorūyamāṇā kṛpaṇā sutān dṛṣṭavatī vane
aśraddheyatamaṃ teṣāṃ darśanaṃ sā punaḥ punaḥ
ekaikaśaś ca tān putrān krośamānānvapadyata
jaritā tu pariṣvajya putrasnehād acumbata
tato 'bhyagacchat sahasā mandapālo 'pi bhārata
atha te sarva evainaṃ nābhyanandanta vai sutāḥ
gurutvān mandapālasya tapasaś ca viśeṣataḥ
abhivādayāmahe sarve jātapakṣāḥ prasādataḥ
evam uktavatāṃ teṣāṃ pratinandya mahātapāḥ
pariṣvajya ca tān putrān mūrdhny upāghrāya bālakān
putrasparśāt tu yā prītis tām avāpa sa gautamaḥ
gurutvān mandapālasya iti pādāntikaṃ gatāḥ
lālapyamānam ekaikaṃ jaritāṃ ca punaḥ punaḥ
nocus te vacanaṃ kiṃ cit tam ṛṣiṃ sādhv asādhu vā
mandapāla uvāca
jyeṣṭhaḥ sutas te katamaḥ katamas tadanantaraḥ
madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaś ca te
evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
kṛtavān asmi havyāśe naiva śāntim ito labhe
evam uktvā tu tāṃ patnīṃ mandapālas tathāspṛśat
jaritovāca
kiṃ te jyeṣṭhe sute kāryaṃ kim anantarajena vā
kiṃ ca te madhyame kāryaṃ kiṃ kaniṣṭhe tapasvini
yas tvaṃ māṃ sarvaśo hīnām utsṛjyāsi gataḥ purā
tām eva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm
mandapāla uvāca
na strīṇāṃ vidyate kiṃ cid anyatra puruṣāntarāt
sāpatnakam ṛte loke bhavitavyaṃ hi tat tathā
vairāgnidīpanaṃ caiva bhṛśam udvegakāri ca
strīṇāṃ sadā hi sāpatnyaṃ bhavitavyaṃ hi tat tathā
suvratāpi hi kalyāṇī sarvalokapariśrutā
arundhatī paryaśaṅkad vasiṣṭham ṛṣisattamam
viśuddhabhāvam atyantaṃ sadā priyahite ratam
saptarṣimadhyagaṃ vīram avamene ca taṃ munim
apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā
lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittam iva lakṣyate
apatyahetoḥ saṃprāptaṃ tathā tvam api mām iha
iṣṭam evaṃgate hitvā sā tathaiva ca vartase
naiva bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃ cana
na hi kāryam anudhyāti bhāryā putravatī satī
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas te sarva evainaṃ putrāḥ samyag upāsire
sa ca tān ātmajān rājann āśvāsayitum ārabhat
mandapāla uvāca
yuṣmākaṃ parirakṣārthaṃ vijñapto jvalano mayā
agninā ca tathety evaṃ pūrvam eva pratiśrutam
agner vacanam ājñāya mātur dharmajñatāṃ ca vaḥ
yuṣmākaṃ ca paraṃ vīryaṃ nāhaṃ pūrvam ihāgataḥ
na saṃtāpo hi vaḥ kāryaḥ putrakā maraṇaṃ prati
ṛṣīn veda hutāśo 'pi brahma tad viditaṃ ca vaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
evam āśvāsya putrān sa bhāryāṃ cādāya bhārata
mandapālas tato deśād anyaṃ deśaṃ jagāma ha
bhagavān api tigmāṃśuḥ samiddhaṃ khāṇḍavaṃ vanam
dadāha saha kṛṣṇābhyāṃ janayañ jagato 'bhayam
vasāmedovahāḥ kulyās tatra pītvā ca pāvakaḥ
agacchat paramāṃ tṛptiṃ darśayām āsa cārjunam
tato 'ntarikṣād bhagavān avatīrya sureśvaraḥ
marudgaṇavṛtaḥ pārthaṃ mādhavaṃ cābravīd idam
kṛtaṃ yuvābhyāṃ karmedam amarair api duṣkaram
varān vṛṇītaṃ tuṣṭo 'smi durlabhān apy amānuṣān
pārthas tu varayām āsa śakrād astrāṇi sarvaśaḥ
arjuna uvāca
devarāja uvāca
astraṃ pāśupataṃ deva vṛṇomi vadatāṃ vara
divyāny astrāṇi cānyāni dadasva harivāhana
aindrādīn gṛhyatāṃ pārtha astrāṇi vidhipūrvakam
astraṃ pāśupataṃ divyaṃ tryambakas te pradāsyati
grahītuṃ tac ca śakro 'sya tadā kālaṃ cakāra ha
yadā prasanno bhagavān mahādevo bhaviṣyati
tubhyaṃ tadā pradāsyāmi pāṇḍavāstrāṇi sarvaśaḥ
aham eva ca taṃ kālaṃ vetsyāmi kurunandana
tapasā mahatā cāpi dāsyāmi tava tāny aham
āgneyāni ca sarvāṇi vāyavyāni tathaiva ca
madīyāni ca sarvāṇi grahīṣyasi dhanaṃjaya
vāsudevo 'pi jagrāha prītiṃ pārthena śāśvatīm
dadau ca tasmai devendras taṃ varaṃ prītimāṃs tadā
dattvā tābhyāṃ varaṃ prītaḥ saha devair marutpatiḥ
hutāśanam anujñāpya jagāma tridivaṃ punaḥ
pāvakaś cāpi taṃ dāvaṃ dagdhvā samṛgapakṣiṇam
ahāni pañca caikaṃ ca virarāma sutarpitaḥ
jagdhvā māṃsāni pītvā ca medāṃsi rudhirāṇi ca
yuktaḥ paramayā prītyā tāv uvāca viśāṃ pate
yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tarpito 'smi yathāsukham
anujānāmi vāṃ vīrau carataṃ yatra vāñchitam
gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyam akṣayyau ca maheṣudhī
kapidhvajo rathaś cāyaṃ tava dattau mahāratha
anena dhanuṣā caiva rathenānena bhārata
vijeṣyasi raṇe śatrūn sasurāsuramānuṣān
evaṃ tau samanujñātau pāvakena mahātmanā
arjuno vāsudevaś ca dānavaś ca mayas tathā
parikramya tataḥ sarve trayo 'pi bharatarṣabha
ramaṇīye nadīkūle sahitāḥ samupāviśan
tato 'bravīn mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau
prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
dadāha bhagavān vahniḥ kimarthaṃ khāṇḍavaṃ ca tat
kasya vā vipriyaṃ kurvan kasya vā priyakāmyayā
na hy alpe kāraṇe vahnir nirbandhaṃ kartum arhati
dahanaṃ prati viprendra khāṇḍavasyeti me matiḥ
śṛṇu me bhāvito rājan sarvam eva yathātatham
yannimittaṃ dadāhāgniḥ khāṇḍavaṃ pṛthivīpate
babhūva rājā rājendra śvetaketur iti śrutaḥ
ikṣvākūṇām atiratho yajvā vipuladakṣiṇaḥ
jagrāha dīkṣāṃ sa nṛpas tadā varṣasahasrakīm
ṛtvigbhiḥ sahito dhīmān ayajaj janamejaya
tasya satre tadā tasmin samāgacchan maharṣayaḥ
vedavedāṅgavidvāṃso brāhmaṇāś ca sahasraśaḥ
tatas tu ṛtvijas tasya dhūmavyākulalocanāḥ
kālena mahatā khinnās tatyajus te narādhipam
tataḥ prasādayām āsa ṛtvijaḥ sa mahīpatiḥ
cakṣur vikalatāṃ prāptā na prasīduś ca tasya te
tatas teṣām anumate vighnitas tu narādhipaḥ
satraṃ samāpayām āsa ṛtvigbhir aparaiḥ saha
satreṇa mahatā cāpi yayau svargam abhiṣṭutaḥ
ṛtvigbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sasadasyaiḥ samanvitaḥ
satre papau havyavāhaḥ sahasraṃ parivatsarān
sa tena haviṣā vahniḥ parāṃ tṛptim agacchata
na caicchad agnir ādātuṃ havir anyasya kasya cit
aruciś cāviśat tasya tato 'gāt sa pitāmaham
sa pitāmaham āsādya etadarthaṃ nyavedayat
bhagavan paramā tṛptiḥ kṛtā vai śvetaketunā
aruciś cāviśat tīvrā tāṃ na śaknomy apohitum
tam abravīt tadā vahniṃ sarvabhūtapitāmahaḥ
aruciṃ nāśayiṣye te samayaṃ pratipadyase
bravītu tam uvācātha brahmāṇaṃ havyavāhanaḥ
abravīt taṃ tato brahmā khāṇḍavaṃ tvaṃ daher yadi
tatra hy aneke ripavaḥ surāṇāṃ nivasanty uta
matprasādād ruciḥ samyak tava vahne bhaviṣyati
kālaṃ ca kaṃ cit kṣamatāṃ tatas tad dhakṣyate bhavān
mānuṣye 'pi ca saṃbhūtau naranārāyaṇāv ṛṣī
tābhyāṃ tvaṃ sahito dāvaṃ dhakṣyase havyavāhana
evam astv iti taṃ vahnir brahmāṇaṃ pratyabhāṣata
saṃbhūtau tau viditvā tu naranārāyaṇāv ṛṣī
tadasya mahato rājaṃs tac ca vākyaṃ svayaṃbhuvaḥ
anusmṛtya jagāmātha dāvaṃ dagdhuṃ ca havyavāṭ
etat te kathitaṃ rājan yathaitad abhavat purā
dahanād yatra mukto 'sau mayo nāgo 'tha śārṅgakāḥ