केनोपनिषद् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति १ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचँ स उ प्राणस्य प्राणः चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति २ न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ३ यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ४ यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ५ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ६ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदँ श्रुतम् तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ७ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ८ इति केनोपनिषत्सु प्रथमः खण्डः १ यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् यदस्य त्वं यदस्य च देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् १ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च २ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ३ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ४ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ५ इति द्वितीयः खण्डः २ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति १ तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति २ तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ३ तदभ्यद्र वत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा अहमस्मीति ४ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ५ तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ६ अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ७ तदभ्यद्र वत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ८ तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीन्दँ सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ९ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति १० अथेन्द्र मब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्र वत्तस्मात्तिरोदधे ११ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमनामुमाँ हैमवतीं ताँ होवाच किमेतद्यक्षमिति १२ इति तृतीयः खण्डः ३ सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति १ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्र स्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति २ तस्माद्वा इन्द्रो ऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ३ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३ इतीन्न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ४ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्षणं सङ्कल्पः ५ तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ६ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता य उपनिषद्ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ७ तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्टा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ८ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ९ इति चतुर्थः खण्डः ४ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोनिराकरणमस्त्व-निराकरणं मेऽस्तु तिदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति सामवेदीया केनोपनिषत्समाप्ता छान्दोग्योपनिषद् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् १ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः २ स एष रसानाँ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ३ कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ४ वागेवर्क् प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक् च प्राणश्चर्क् च साम च ५ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सँ सृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ६ आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ७ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ८ तेनेयं त्रयी विद्या वर्तत ओमित्याश्रावयत्योमिति शँ सत्योमित्युद्गायत्येत स्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ९ तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति १० इति प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः १ देवासुरा ह वै यत्र संयेतिर उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनामभिभविष्याम इति १ ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तँ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः २ अथ ह वाचमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे ताँ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ३ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ४ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तद्धसुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयँ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ५ अथ ह मन उद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयँ सङ्कल्पयते सङ्कल्पनीयं चासङ्कल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ६ अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तँ हासुरा ऋत्वा विदध्वँ सुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वँ सेत ७ एवं यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वँ सत एवँ हैव स विध्वँ सते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ८ नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान् प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रामति व्याददात्येवान्तत इति ९ तँ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्र सः १० तेन तँ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ११ तेन तँ हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आत्याद्यदयते १२ तेन तँ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार स ह नैमिषीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति १३ आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् १४ इति प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः २ अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति उद्यँ स्तमोभयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद १ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत २ अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सो ऽपानः अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ३ या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ४ अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानँ स्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ५ अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदँ सर्वँ स्थितम् ६ द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थँ सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षरण्युपास्त उद्गीथ इति ७ अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ८ यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ९ येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तँ स्तोममुपधावेत् १० यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ११ आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृद्ध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति १२ इति प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ३ ॐमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् १ देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशँ स्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयँ स्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् २ तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि ते नु वित्त्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ३ यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवँ सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ४ स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरँ स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ५ इति प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति १ एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मीँस्त्वं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम् २ अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति ३ एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणाँस्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति ४ अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीतमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ५ इति प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ इयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम १ अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम २ द्यौरेवर्गादित्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम ३ नक्षत्राण्येवर्क्चन्द्र माः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्र मा अमस्तत्साम ४ अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते ५ अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्सामाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः ६ तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ७ तस्यर्क् च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम् ८ इति प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ६ अथाध्यात्मं वागेवर्क् प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम १ चक्षरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते चक्षुरेव सात्मामस्तत्साम २ श्रोत्रमेवर्ङ्मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम ३ अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेत स्यामृच्यध्यूढँ साम तस्मादृच्यध्यूढँ साम गीयते अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम ४ अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम ५ स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ६ अथ य एतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्ताँ श्चाप्नोति देवकामाँ श्च ७ अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ताँ श्चाप्नोति मनुष्यकामाँ श्च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात् ८ कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्ठे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति ९ इति प्रथमाध्याये सप्तमः खण्डः ७ त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति १ तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचँ श्रोष्यामीति २ स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानीति पृच्छेति होवाच ३ का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच ४ अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्गं लोकमतिनयेदिति होवाच स्वर्गं वयं लिकँ सामाभिसंस्थापयामः स्वर्गसँ स्तावँ हि सामेति ५ तँ ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ६ हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमनियेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोकँ सामाभिसँस्थापयामः प्रतिष्ठासँ स्तावँ हि सामेति ७ तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाच ८ इति प्रथमाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम् १ स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्परोवरीयाँ समुद्गीथमुपास्ते २ तँ हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायोक्त्वोवाच यावत्त एनं प्रजायामुद्गीथं वेदिष्यन्ते परोवरीयो हैभ्यस्तावदस्मिँल्लोके जीवनं भविष्यति ३ तथामुष्मिँल्लोके लोक इति स य एतमेवं विद्वानुपास्ते परोवरीय एव हास्यास्मिँल्लोके जीवनं भवति तथामुष्मिँल्लोके लोक इति लोके लोक इति ४ इति प्रथमाध्याये नवमः खण्डः ९ मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्रा णक उवास १ स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तँ होवाच नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति २ एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतँ स्यादिति होवाच ३ न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ४ स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ५ स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्राँ राजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ६ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ७ तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ८ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ९ एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूमूर्धा ते विपतिष्यतीति १० एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासाञ्चक्रिरे ११ इति प्रथमाध्याये दशमः खण्डः १० अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच १ स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्यान्यानवृषि २ भगवाँस्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ३ अथ हैनं प्रस्तोतोपससादः प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ४ प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रास्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ५ अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ६ आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ७ अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ८ अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ९ इति प्रथमाध्याय एकादशः खण्डः ११ अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज १ तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वा इति २ तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयाञ्चकार ३ ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सँ रब्धाः सर्पन्तीत्येव माससृपुस्ते ह समुपविश्य हिञ्चक्रुः ४ ॐ३मदा३मॐ३पिबा३मॐ३देवो वरुणः प्रजापतिः सविता२न्नमिहा२हरदन्नपते३न्नमिहा२हरा२हरो३मिति ५ इति प्रथमाध्याये द्वादशः खण्डः १२ अयं वाव लोको हाउकारो वायुर्हाइकारश्चन्द्र मा अथकार आत्मेहकारोऽग्निरीकारः १ आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वेदेवा औहोइकारः प्रजापतिर्हिङ्कारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट् २ अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोभः सञ्चरो हुङ्कारः ३ दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवँ साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेद इति ४ इति प्रथमाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ इति प्रथमोऽध्यायः १ अथ द्वितीयोऽध्यायः २ समस्तस्य खलु साम्न उपासनँ साधु यत्खलु साधु तत्समत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति १ तदुताप्याहुः साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपागादित्येव तदाहुः २ अथोताप्याहुः साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः ३ स य एतदेवं विद्वान्साधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनँ साधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः ४ इति द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः १ लोकेषु पञ्चविधँ सामोपासीत पृथिवी हिङ्कारोऽग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु १ अथावृत्तेषु द्यौर्हिङ्कार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम् २ कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च य एतदेवं विद्वांल्लोकेषु पञ्चविधँ सामोपास्ते ३ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः २ वृष्टौ पञ्चविधँ सामोपासीत पुरोवातो हिङ्कारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः १ उद्गृह्णाति तन्निधनं वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्वान्वृष्टौ पञ्चविधँ सामोपास्ते २ इति द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ३ सर्वास्वप्सु पञ्चविधँ सामोपासीत मेघो यत्सम्प्लवते स हिङ्कारो यद्वर्षति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स प्रतिहारः समुद्रो निधनम् १ न हाप्सु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्सर्वास्वप्सु पञ्चविधँ सामोपास्ते २ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ ऋतुषु पञ्चविधँ सामोपासीत वसन्तो हिङ्कारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम् १ कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य एतदेवं विद्वानृतुषु पञ्चविधँ सामोपास्ते २ इति द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ पशुषु पञ्चविधँ सामोपासीताजा हिङ्कारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम् १ भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्पशुषु पञ्चविधँ सामोपास्ते २ इति द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ६ प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपासीत प्राणो हिङ्कारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवरीयाँसि वैतानि १ परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य २ इति द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ७ अथ सप्तविधस्य वाचि सप्तविधँ सामोपासीत यत्किञ्च वाचो हुमिति स हिङ्कारो यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स आदिः १ यदुदिति स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो यदुपेति स उपद्र वो यन्नीति तन्निधनम् २ दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतदेवं विद्वान्वाचि सप्तविधँ सामोपास्ते ३ इति द्वितीयाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ अथ खल्वमुमादित्यँ सप्तविधँ सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम १ तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयात्स हिङ्कारस्तदस्य पशवोऽन्वायत्तास्तस्मात्ते हिङ्कुर्वन्ति हिङ्कारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः २ अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तावस्तदस्य मनुष्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशँ साकामाः प्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ३ अथ यत्सङ्गववेलायाँ स आदिस्तदस्य वयाँस्यन्वायत्तानि तस्मात्तान्यन्तरिक्षेऽनारम्बणान्यादायात्मानं परिपतन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साम्नः ४ अथ यत्सम्प्रति मध्यन्दिने स उद्गीथस्तदस्य देवा अन्वायत्तास्तस्मात्ते सत्तमाः प्राजापत्यानामुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ५ अथ यदूर्ध्वं मध्यन्दिनात्प्रागपराह्णात्स प्रतिहारस्तदस्य गर्भा अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहृता नावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ६ अथ यदूर्ध्वमपराह्णात्प्रागस्तमयात्स उपद्र वस्तदस्यारण्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते पुरुषं दृष्ट्वा कक्षँ श्वभ्रमित्युपद्र वन्त्युपद्र वभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ७ अथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्तस्मात्तान्निदधति निधनभाजिनो ह्येतस्य साम्न एवं खल्वमुमादित्यँ सप्तविधँ सामोपास्ते ८ इति द्वितीयाध्याये नवमः खण्डः ९ अथ खल्वात्मसम्मितमतिमृत्यु सप्तविधँ सामोपासीत हिङ्कार इति त्र्\! यक्षरं प्रस्ताव इति त्र्\! यक्षरं तत्समम् १ आदिरिति द्व्यक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत इहैकं तत्समम् २ उद्गीथ इति त्र्\! यक्षरमुपद्र व इति चतुरक्षरं त्रिभिस्त्रिभिः समं भवत्यक्षरमतिशिष्यते त्र्\! यक्षरं तत्समम् ३ निधनमिति त्र्\! यक्षरं तत्सममेव भवति तानि ह वा एतानि द्वाविँ शतिरक्षराणि ४ एकविँ शत्यादित्यमाप्नोत्येकविँ शो वा इतोऽसावादित्यो द्वाविँ शेन परमादित्याज्जयति तन्नाकं तद्विशोकम् ५ आप्नोतीहादित्यस्य जयं परो हास्यादित्यजयाज्जयो भवति य एतदेवं विद्वानात्मसम्मितमतिमृत्यु सप्तविधँ सामोपास्ते सामोपास्ते ६ इति द्वितीयाध्याये दशमः खण्डः १० मनो हिङ्कारो वाक्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारः प्राणो निधनमेतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतम् १ स य एवमेतद्गायत्रं प्राणेषु प्रोतं वेद प्राणी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या महामनाः स्यात्तद्ब्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये एकादशः खण्डः ११ अभिमन्थति स हिङ्कारो धूमो जायते स प्रस्तावो ज्वलति स उद्गीथोऽङ्गारा भवन्ति स प्रतिहार उपशाम्यति तन्निधनँ सँ शाम्यति तन्निधनमेतद्र थन्तरमग्नौ प्रोतम् १ स य एवमेतद्र भन्तरमग्नौ प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न प्रत्यङ्ङग्निमाचामेन्न निष्ठीवेत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये द्वादशः खण्डः १२ उपमन्त्रयते स हिङ्कारो ज्ञपयते स प्रस्तावः स्त्रिया सह शेते स उद्गीथः प्रति स्त्रीं सह शेते स प्रतिहारः कालं गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्निधनमेतद्वामदेव्यं मिथुने प्रोतम् १ स य एवमेतद्वामदेव्यं मिथुने प्रोतं वेद मिथुनी भवति मिथुनान्मिथुनात्प्रजायते सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न काञ्चन परिहरेत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ उद्यन्हिङ्कार उदितः प्रस्तावो मध्यन्दिन उद्गीथोऽपराह्णः प्रतिहारोऽस्तं यन्निधनमेतद्बृहदादित्ये प्रोतम् १ स य एवमेतद्बृहदादित्ये प्रोतं वेद तेजस्व्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या तपन्तं न निन्देत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ अभ्राणि सम्प्लवन्ते स हिङ्कारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गृह्णाति तन्निधनमेतद्वैरूपं पर्जन्ये प्रोतम् १ स य एवमेतद्वैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद विरूपाँ श्च सुरूपांशच पशूनवरुन्धे सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं न निनिन्देत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ वसन्तो हिङ्कारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेतद्वैराजमृतुषु प्रोतम् १ स य एवमेतद्वैराजमृतुषु प्रोतं वेद विराजति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्यर्तून्न निन्देत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये षोडशः खण्डः १६ पृथिवी हिङ्कारोऽन्तरिक्षं प्रस्तावो द्यौरुद्गीथो दिशः प्रतिहारः समुद्रो निधनमेताः शक्वर्यो लोकेषु प्रोताः १ स य एवमेताः शक्वर्यो लोकेषु प्रोता वेद लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या लोकान्न निन्देत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये सप्तदशः खण्डः १७ अजा हिङ्कारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनमेता रेवत्यः पशुषु प्रोताः १ स य एवमेता रेवत्यः पशुषु प्रोता वेद पशुमान्भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या पशून्न निन्देत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्यायेऽष्टादशः खण्डः १८ लोम हिङ्कारस्त्वक्प्रस्तावो माँ समुद्गीथोऽस्थि प्रतिहारो मज्जा निधनमेतद्यज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतम् १ स य एवमेतद्यज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतं वेदाङ्गी भवति नाङ्गेन विहूर्च्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या संवत्सरं मज्ज्ञो नाश्नीयात्तद्व्रतं मज्ज्ञो नाश्नीयादिति वा २ इति द्वितीयाध्याये एकोनविंशः खण्डः १९ अग्निर्हिङ्कारो वायुः प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहारश्चन्द्र मा निधनमेतद्रा जनं देवतासु प्रोतम् १ स य एवमेतद्रा जनं देवतासु प्रोतं वेदैतासामेव देवतानाँ सलोकताँ सार्ष्टिताँ सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्न निन्देत्तद्व्रतम् २ इति द्वितीयाध्याये विंशः खण्डः २० त्रयी विद्या हिङ्कारस्त्रय इमे लोकाः स प्रस्तावोऽग्निर्वायुरादित्यः स उद्गीथो नक्षत्राणि वयाँसि मरीचयः स प्रतिहारः सर्पा गन्धर्वाः पितरस्तन्निधनमेतत्साम सर्वस्मिन्प्रोतम् १ स य एवमेतत्साम सर्वस्मिन्प्रोतं वेद सर्वँ ह भवति २ तदेष श्लोकः यानि पञ्चधा त्रीणि त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति ३ यस्तद्वेद स वेद सर्वँ सर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति सर्वमस्मीत्युपासीत तद्व्रतं तद्व्रतम् ४ इति द्वितीयाध्याये एकविंशः खण्डः २१ विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् १ अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत २ सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्र ँ\! शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ३ अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिँ शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनँ स्पर्शेषूपालभेत मृत्युँ शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ४ सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणो ऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ५ इति द्वितीयाध्याये द्वाविंशः खण्डः २२ त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसँस्थोऽमृतत्वमेति १ प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयी विद्या सम्प्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि सम्प्रास्रवन्त भूर्भुवः स्वरिति २ तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारः सम्प्रास्रवत्तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृण्णान्येवमॐकारेण सर्वा वाक् सन्तृण्णॐकार एवेद्ँ सर्वमॐकार एवेद्ँ सर्वम् ३ इति द्वितीयाध्याये त्रयोविंशः खण्डः २३ ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्वसूनां प्रातःसवनँ रुद्रा णां माध्यन्दिनँ सवनमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम् १ क्व तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुर्यादथ विद्वान्कुर्यात् २ पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाज्जघनेन गार्हपत्यस्योदङ्मुख उपविश्य स वासवँ सामाभिगायति ३ लो३कद्वारमपावा३र्णू३३ पश्येम त्वा वयँ रा ३ ३ ३ ३ ३ हुं३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ४ अथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि ५ अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवनँ सम्प्रयच्छन्ति ६ पुरा माध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाग्नीध्रीयस्योदङ्मुख उपविश्य स रौद्र ँ\! सामाभिगायति ७ लो३कद्वारमपावा३र्णू३३ पश्येम त्वा वयं वै रा ३३३३३ हुं३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ८ अथ जुहोति नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि ९ अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यन्दिनँ सवनँ सम्प्रयच्छन्ति १० पुरातृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघनेनाहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्यँ स वैश्वदेवँ सामाभिगायति ११ लो३कद्वारमपावा३र्णू३३ पश्येम त्वा वयँ स्वारा ३३३३३ हुं३ आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति १२ आदित्यमथ वैश्वदेवं लो३कद्वारमपावा३र्णू ३३ पश्येम त्वा वयँ साम्रा ३३३३३ हुं३ आ ३३ ज्या३ यो३ आ ३२१११ इति १३ अथ जुहोति नम आदित्येभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो दिविक्षिद्भ्यो लोकक्षिद्भ्यो लोकं मे यजमानाय विन्दत १४ एष वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापहतपरिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति १५ तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवास्तृतीयँ सवनँ सम्प्रयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद १६ इति द्वितीयाध्याये चतुर्विशः खण्डः २४ इति द्वितीयोऽध्यायः २ अथ तृतीयोऽध्यायः ३ असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवँ शोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः १ तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्यः । ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पुं ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः २ एतमृग्वेदमभ्यतपँ स्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रि यं वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत ३ तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहितँ रूपम् ४ इति तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः १ अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजूँष्येव मधुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपः १ तानि वा एतानि यजूँष्येतं यजुर्वेदमभ्यतपँ स्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रि यं वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत २ तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य शुक्लँ रूपम् ३ इति तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः २ अथ येऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः सामान्येव मधुकृतः सामवेद एव पुष्पं ता अमृता आपः १ तानि वा एतानि सामान्येतँ सामवेदमभ्यतपँ स्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रि यं वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत २ तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य परं कृष्णँ रूपम् ३ इति तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ३ अथ येऽस्योदञ्चो रश्मयस्ता एवास्योदीच्यो मधुनाड्योऽथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इतिहासपुराणं पुष्पं ता अमृता आपः १ ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यतपँ स्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रि यं वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत २ तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य परं कृष्णँ रूपम् ३ इति तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयस्ता एवास्योर्ध्वा मधुनाड्यो गुह्या एवादेशा मधुकृतो ब्रह्मैव पुष्पं ता अमृता आपः १ ते वा एते गुह्या आदेशा एतद्ब्रह्माभ्यतपँ स्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रि यं वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत २ तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य मध्ये क्षोभत इव ३ ते वा एते रसानाँ रसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि वेदा ह्यमृतास्तेषामेतान्यमृतानि ४ इति तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रू पादुद्यन्ति २ स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रू पादुदेति ३ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ४ इति तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ६ अथ यद्द्वितीयममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्तीन्द्रे ण मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रू पादुद्यन्ति २ स य एतदेवममृतं वेद रुद्रा णामेवैको भूत्वेन्द्रे णैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रू पादुदेति ३ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावद्दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता रुद्रा णामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ४ इति तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ७ अथ यत्तृतीयममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मखेन न वै देवा अश्नन्ति त पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रू पादुद्यन्ति २ स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूत्वा वरुणेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रू पादुदेति ३ स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता द्विस्तावत्पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेतादित्यानामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ४ इति तृतीयाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ अथ यच्चतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रू पादुद्यन्ति २ स य एतदेवममृतं वेद मरुतामेवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रू पादुदेति ३ स यावदादित्यः पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ४ इति तृतीयाध्याये नवमः खण्डः ९ अथ यत्पञ्चमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रू पादुद्यन्ति २ स य एतदेवममृतं वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रू पादुदेति ३ स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्तावदूर्ध्व उदेतार्वाङस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ४ इति तृतीयाध्याये दशमः खण्डः १० अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोकः १ न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन देवास्तेनाहँ सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति २ न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ३ तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ४ इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात्प्रणाय्याय वान्तेवासिने ५ नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति ६ इति तृतीयाध्याये एकादशः खण्डः ११ गायत्री वा इदँ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च वाग्वै गायत्री वाग्वा इदँ सर्वं भूतं गायति च त्रायते च १ या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्याँ हीदँ सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते २ या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ३ यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ४ सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ५ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँ श्च पूरुषः पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ६ यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः ७ अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ८ अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनीँ श्रियं लभते य एवं वेद ९ इति तृतीयाध्याये द्वादशः खण्डः १२ तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद १ अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रँ स चन्द्र मास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद २ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ३ अथ योऽस्योदङ् सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ४ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ५ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ६ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिस्तस्यैषा दृष्टिर्यत्रैतदस्मिञ्छरीरे सँस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ७ इति तृतीयाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत १ मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः २ एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वा एष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः ३ सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः ४ इति तृतीयाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य स्रक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिलँ स एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिदँ श्रितम् १ तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदँ रोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोदँ रुदम् २ अरिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनामुनामुना प्राणं प्रपद्येऽमुनामुनामुना भूः प्रपद्येऽमुनामुनामुना भुवः प्रपद्येऽमुनामुनामुना स्वः प्रपद्येऽमुनामुनामुना ३ स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इदँ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च तमेव तत्प्रापत्सि ४ अथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवीं प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ५ अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ६ अथ यदवोचँ स्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचं तदवोचम् ७ इति तृतीयाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विँ शतिवर्षाणि तत्प्रातः सवनं चतुर्विँ शत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदँ सर्वं वासयन्ति १ तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनँ सवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति २ अथ यानि चतुश्चत्वारिँ शद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिनँ सवनं चतुश्चत्वारिँ शदक्षरा त्रिष्टुप् त्रैष्टुभं माध्यन्दिनँ सवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदँ सर्वँ रोदयन्ति ३ तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिनँ सवनं तृतीयसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानाँ रुद्रा णां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ४ अथ यान्यष्टाचत्वारिँ शद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिँ शदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदँ सर्वमाददते ५ तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसन्तनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धै वतत एत्यगदो हैव भवति ६ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ७ इति तृतीयाध्याये षोडशः खण्डः १६ स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः १ अथ यदश्नाति यत्पिबति यद्र मते तदुपसदैरेति २ अथ यद्धसति यज्जक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तदेति ३ अथ यत्तपो दानमार्जवमहिँ सा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः ४ तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवास्यावभृथः ५ तद्धैतद्घोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसँशितमसीति तत्रैते द्वे ऋचौ भवतः ६ आदित्प्रत्नस्य रेतस उद्वयं तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरँ स्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति ७ इति तृतीयाध्याये सप्तदशः खण्डः १७ मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च १ तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च २ वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ३ प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ४ चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ५ श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ६ इति तृतीयाध्यायेऽष्टादशः खण्डः १८ आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेदमग्र आसीत् तत्सदासीत्तत्समभवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामशयत तन्निरभिद्यत ते आण्डकपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम् १ तद्यद्र जतँ सेयं पृथिवी यत्सुवर्णँ सा द्यौर्यज्जरायु ते पर्वता यदुल्बँ स मेघो नीहारो या धमनयस्ता नद्यो यद्वास्तेयमुदकँ स समुद्र ः\! २ अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्त्सर्वाणि च भूतानि च सर्वे च कामास्तस्मात्तस्योदयं प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवोऽनूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे चैव कामाः ३ स य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनँ साधवो घोषा आ च गच्छेयुरुप च निम्रेडेरन्निम्रेडेरन् ४ इति तृतीयाध्याये एकोनविंशः खण्डः १९ इति तृतीयोऽध्यायः ३ अथ चतुर्थोऽध्यायः ४ जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह सर्वत आवसथान्मापयाञ्चक्रे सर्वत एव मेऽत्स्यन्तीति १ अथ ह हँ सा निशायामतिपेतुस्तद्धैवँ हँ सो हँ समभ्युवाद हो होऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्मा प्रसाङ्क्षीस्तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति २ तमु ह परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्तँ सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथँ सयुग्वा रैक्व इति ३ यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनँ सर्वं तदभिसमेति यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ४ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव स ह सञ्जिहान एव क्षत्तारमुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथँ सयुग्वा रेक्व इति ५ यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनँ सर्वं तदभिसमेति यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ६ स ह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय तँ होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेषणा तदेनमर्च्छेति ७ सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणमुपोपविवेश तँ हाभ्युवाद त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्व इत्यहँ ह्यरा ३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षत्ताविदमिति प्रत्येयाय ८ इति चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः १ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट् शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे तँ हाभ्युवाद १ रैक्वेमानि षट् शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथोऽनु म एतां भगवो देवताँ शाधि यां देवतामुपास्स इति २ तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति तदुह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिचक्रमे ३ तँ हाभ्युवाद रैक्वेदँ सहस्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्सेऽन्वेव मा भगवः शाधीति ४ तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाचाजहारेमाः शूद्रा नेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास तस्मै होवाच ५ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः २ वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रो ऽस्तमेति वायुमेवाप्येति १ यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम् २ अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणँ श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ३ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ४ अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ५ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ६ तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानाँ हिरण्यदँ ष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ७ तस्मा उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतँ सैषा विराडन्नादी तयेदँ सर्वं दृष्टँ सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ८ इति चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ३ सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयाञ्चक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किङ्गोत्रोन्वहमस्मीति १ सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रुवीथा इति २ स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति ३ तँ होवाच किङ्गोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातरँ सा मा प्रत्यब्रवीद्बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽहँ सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति ४ तँ होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधँ सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्रँ सम्पेदुः ५ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्रँ स्मः प्रापय न आचार्यकुलम् १ ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम २ स य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिँल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ३ इति चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभिसायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश १ तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव २ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्र ः\! कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम ३ स य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिँ ल्लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते ४ इति चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः ६ हँ सस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश १ तँ हँ स उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव २ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्र ः\! कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ३ स य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिँल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ४ इति चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः ७ मद्गुष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाञ्चकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश १ तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव २ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम ३ स य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्त आयतनवानस्मिँल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाँ श्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते ४ इति चतुर्थाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ प्राप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव १ ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशासेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाँस्त्वेव मे कामे ब्रूयात् २ श्रुतँ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किञ्चन वीयायेति वीयायेति ३ इति चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः ९ उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यमुवास तस्य ह द्वादशवर्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तयँ स्तँ ह स्मैव न समावर्तयति १ तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवोचन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासाञ्चक्रे २ स ह व्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्रतिपूर्णोऽस्मि नाशिष्यामीति ३ अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः ४ प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः ५ इति चतुर्थाध्याये दशमः खण्डः १० अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति १ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिँ श्च लोकेऽमुष्मिँ श्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते २ इति चतुर्थाध्याये एकादशः खण्डः ११ अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्र मा इति य एष चन्द्र मसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति १ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्यो-ग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिँ श्च लोकेऽमुष्मिँ श्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते २ इति चतुर्थाध्याये द्वादशः खण्डः १२ अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति १ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिँ श्च लोकेऽमुष्मिँ श्च य एतमेवं विद्वानुपास्ते २ इति चतुर्थाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्याजगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल ३ इति १ भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याद्भो इतीहापेव निह्नुते इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति २ इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच ३ इति चतुर्थाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति १ एतँ संयद्वाम इत्याचक्षत एतँ हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद २ एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ३ एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ४ अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँ स्तान्मासेभ्यः संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्र मसं चन्द्र मसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते ५ इति चतुर्थाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ एष ह वै यज्ञो योऽयं पवत एष ह यन्निदँ सर्वं पुनाति यदेष यन्निदँ सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी १ तयोरन्यतरां मनसा सँस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युरुद्गातान्यतराँ स यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदति २ अन्यतरामेव वर्तनीँ सँस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्व्रजन्रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञो रिष्यति यज्ञँ रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति ३ अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाकेन पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदत्युभे एव वर्तनी सँस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा ४ स यथोभयपाद्व्रजन्रथो वोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भवति ५ इति चतुर्थाध्याये षोडशः खण्डः १६ प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानाँ रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षादादित्यं दिवः १ स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाँ रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूँषि सामान्यादित्यात् २ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ३ तद्यद्यृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्र सेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टँ सन्दधाति ४ अथ यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्र सेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टँ सन्दधाति ५ अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्र सेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टँ सन्दधाति ६ तद्यथा लवणेन सुवर्णँ सन्दध्यात्सुवर्णेन रजतँ रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसँ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ७ एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टँ सन्दधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति ८ एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदँ ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ९ मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानँ सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् १० इति चतुर्थाध्याये सप्तदशः खण्डः १७ इति चतुर्थोऽध्यायः ४ अथ पञ्चमोऽध्यायः ५ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च १ यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः २ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिँ श्च लोकेऽमुष्मिँ श्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा यो ह वै सम्पदं वेद सँ हास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत् ४ यो ह वा आयतनं वेदायतनँ ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम् ५ अथ ह प्राणा अहँ श्रेयसि व्यूदिरेऽहँ श्रेयानस्म्यहँ श्रेयानस्मीति ६ ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ७ सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ८ चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ९ श्रोत्रँ होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् १० मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ११ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्सङ्खिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तँ हाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति १२ अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति १३ अथ हैनं श्रोत्रमुवाच यदहँ सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति १४ न वै वाचो न चक्षूँषि न श्रोत्राणि न मनाँ सीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति १५ इति पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः १ स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किञ्चिदिदमाश्वभ्य आशकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवतीति १ स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति २ तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ३ अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्याँ रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ४ वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा म-न्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ५ अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदँ स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्यं श्रैष्ठ्यं राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदँ सर्वमसानीति ६ अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीमह इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठँ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति निर्णिज्य कँसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात् ७ तदेष श्लोकः यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियँ स्वप्नेषु पश्यति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शन इति ८ इति पञ्चमाध्याये द्वितीयः खण्डः २ श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानाँ समितिमेयाय तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति १ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त ३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति २ वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ३ अथानु किमनुशिष्टोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथँ सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तँ होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति ४ पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकं च नाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकं च न वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ५ स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हाञ्चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तँ होवाच मानुषस्य भगवन् गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ६ तँ ह चिरं वसेत्याज्ञापयाञ्चकार तँ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक् त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ७ इति पञ्चमाध्याये तृतीयः खण्डः ३ असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्र श्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्र मा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः १ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति २ इति पञ्चमाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ पर्जन्यो वाव गौतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिदभ्रं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा ह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः १ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति तस्या आहुतेर्वर्षँ सम्भवति २ इति पञ्चमाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः १ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वर्षं जुह्वति तस्या आहुतेरन्नँ सम्भवति २ इति पञ्चमाध्याये षष्ठः खण्डः ६ पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वार्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः १ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति २ इति पञ्चमाध्याये सप्तमः खण्डः ७ योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः १ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः सम्भवति २ इति पञ्चमाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते १ स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूतो भवति २ इति पञ्चमाध्याये नवमः खण्डः ९ तद्य इत्थं विदुः ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँ स्तान् १ मासेभ्यः संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्र मसं चन्द्र मसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति २ अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रा त्रिं रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँ स्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ३ मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्र मसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ४ तस्मिन्यावत्सम्पातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति ५ अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ६ तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरञ्श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ७ अथैतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि क्षुद्रा ण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँ स्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जगुप्सेत तदेष श्लोकः ८ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँ श्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा च एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँ स्तैरिति ९ अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद १० इति पञ्चमाध्याये दशमः खण्डः १० प्राचीनशाल औषमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्र द्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाँ सां चक्रुः को नु आत्मा किं ब्रह्मेति १ ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति तँ हाभ्याजग्मुः २ स ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न ससर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति ३ तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तँ हन्ताभ्यागच्छामेति तँ हाभ्याजग्मुः ४ तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयाञ्चकार स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ५ ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तँ हैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरँ सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति ६ तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयैवैतदुवाच ७ इति पञ्चमाध्याये एकादशः खण्डः ११ औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते १ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति २ इति पञ्चमाध्याये द्वादशः खण्डः १२ अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते १ प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुष्ट्वेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति २ इति पञ्चमाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ अथ होवाचेन्द्र द्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति १ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति २ इति पञ्चमाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ अथ होवाच जनँ शार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं बहुलोऽसि प्रजया च धनेन च १ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते सन्देहस्त्वेष आत्मन इति होवाच सन्देहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति २ इति पञ्चमाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजन्निति होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वँ रयिमान्पुष्टिमानसि १ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्तिस्ते व्यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति २ इति पञ्चमाध्याये षोडशः खण्डः १६ अथ होवाचोद्दालकमारुणिं गौतम कं त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च १ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति २ इति पञ्चमाध्याये सप्तदशः खण्डः १७ तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वाँ सोऽन्नमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति १ तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः २ इति पञ्चमाध्यायेऽष्टादशः खण्डः १८ तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयँ स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तं जुयुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति १ प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यौस्तृप्यति दिवि तृप्यन्त्यां यत्किञ्च द्यौश्चादित्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २ इति पञ्चमाध्याये एकोनविंशः खण्डः १९ अथ यां द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाद्व्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति १ व्याने तृप्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्र मास्तृप्यति चन्द्र मसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किञ्च दिशश्च चन्द्र माश्चाधितिष्ठन्ति तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २ इति पञ्चमाध्याये विंशः खण्डः २० अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति १ अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति वाचि तृप्यन्त्यामग्निस्तृप्यत्यग्नौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किञ्च पृथिवी चाग्निश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २ इति पञ्चमाध्याय एकविंशः खण्डः २१ अथ यां चतुर्थीं जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति १ समाने तृप्यति मनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युत्तृप्यति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किञ्च विद्युच्च पर्जन्यश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २ इति पञ्चमाध्याये द्वाविंशः खण्डः २२ अथ यां पञ्चमीं जुहुयात्तां जुहुयादुदानाय स्वाहेत्युदानस्तृप्यति १ उदाने तृप्यति त्वक् तृप्यति त्वचि तृप्यन्त्यां वायुस्तृप्यति वायौ तृप्यत्याकाशस्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यत्किञ्च वायुश्चाकाशश्चाधितिष्ठतस्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २ इति पञ्चमाध्याये त्रयोविंशः खण्डः २३ स य इदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्तत्स्यात् १ अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति २ तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवँ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ३ तस्मादु हैवंविद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुतँ स्यादिति तदेष श्लोकः ४ यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते एवँ सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमुपासत इति ५ इति पञ्चमाध्याये चतुर्विंशः खण्डः २४ इति पञ्चमोऽध्यायः ५ षष्ठोऽध्यायः ६ श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तँ ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति १ स ह द्वादशवर्षं उपेत्य चतुर्विँ शतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तँ ह पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः २ येनाश्रुतँ श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ३ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ४ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ५ यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवँ सोम्य स आदेशो भवतीति ६ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन् कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवाँस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ७ इति षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः १ सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत १ कुतस्तु खलु सोम्यैवँ स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् २ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत तस्माद्यत्र क्व च शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ३ ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यद्भ्य एव तदध्यन्नाद्यं जायते ४ इति षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः २ तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति १ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति २ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् ३ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ४ इति षष्ठाध्याये तृतीयः खण्डः ३ यदग्ने रोहितँ रूपं तेजसस्तद्रू पं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् १ यदादित्यस्य रोहितँ रूपं तेजसस्तद्रू पं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् २ यच्चन्द्र मसो रोहितँ रूपं तेजसस्तद्रू पं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्रा च्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ३ यद्विद्युतो रोहितँ रूपं तेजसस्तद्रू पं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ४ एतद्ध स्म वै तद्विद्वाँ स आहुः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यतीति ह्येभ्यो विदाञ्चक्रुः ५ यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रू पमिति तद्विदाञ्चक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदित्यपाँ रूपमिति तद्विदाञ्चक्रुर्यदु कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदाञ्चक्रुः ६ यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानाँ समास इति तद्विदाञ्चक्रुर्यथा न खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ७ इति षष्ठाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्माँ सं योऽणिष्ठस्तन्मनः १ आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः २ तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक् ३ अन्नमयँ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ४ इति षष्ठाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ दध्नः सोम्य मध्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवति १ एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति २ अपाँ सोम्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवति ३ तेजसः सोम्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति ४ अन्नमयँ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ५ इति षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः ६ षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यत इति १ स ह पञ्चदशाहानि नाशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूँषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति २ तँ होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवँ सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ३ स हाशाथ हैनमुपससाद तँ ह यत्किञ्च पप्रच्छ सर्वँ ह प्रतिपेदे ४ तँ होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत् ५ एवँ सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयँ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ६ इति षष्ठाध्याये सप्तमः खण्डः ७ उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनँ स्वपितीत्याचक्षते स्वँ ह्यपीतो भवति १ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति २ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रैतच्छुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ३ तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ४ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ५ तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्राद्भ्योऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ६ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ७ इति षष्ठाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणाँ रसान्समवहारमेकताँ रसं गमयन्ति १ ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति २ त इह व्याघ्रो वा सिँ हो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँ शो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ३ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ४ इति षष्ठाध्याये नवमः खण्डः ९ इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रा त्समुद्र मेवापियन्ति समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति १ एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिँ हो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दँ शो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति २ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३ इति षष्ठाध्याये दशमः खण्डः १० अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन् स्रवेद्यो मध्येऽभ्या हन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति १ अस्य यदेकाँ शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्वः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच २ जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३ इति षष्ठाध्याय एकादशः खण्डः ११ न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्यः इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति १ तँ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्न्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति २ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३ इति षष्ठाध्याये द्वादशः खण्डः १२ लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तँ होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद १ यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते तँ होवाचात्र वाव किल सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति २ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३ इति षष्ठाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्वोदङ्वाधराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः १ तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसन्द्येतैवमेवेहाचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति २ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३ इति षष्ठाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ पुरुषँ सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति १ अथ यदास्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति २ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३ इति षष्ठाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ पुरुषँ सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते १ अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यतेऽथ मुच्यते २ स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ३ इति षष्ठाध्याये षोडशः खण्डः १६ इति षष्ठोऽध्यायः ६ अथ सप्तमोऽध्यायः ७ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तँ होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच १ ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्\! यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि २ सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छ्रुतँ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति तँ होवाच यद्वै किञ्चैतदध्यगीष्ठा नामैवैतत् ३ नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्\! यो राशिर्दैवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति ४ स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ५ इति सप्तमाध्याये प्रथमः खण्डः १ वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्\! यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाँ श्च मनुष्याँ श्च पशूँ श्च वयाँसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति १ स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये द्वितीयः खण्डः २ मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते पुत्राँ श्च पशूँ श्चेच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति १ स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये तृतीयः खण्डः ३ सङ्कल्पो वाव मनसो भूतान्यदा वै सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि १ तानि ह वा एतानि सङ्कल्पैकायनानि सङ्कल्पात्मकानि सङ्कल्पे प्रतिष्ठितानि समकॢपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषाँ सङ्कॢप्त्यै वर्षँ सङ्कल्पते वर्षस्य सङ्कॢप्त्या अन्नँ सङ्कल्पतेऽन्नस्य सङ्कॢप्त्यै प्राणाः सङ्कल्पन्ते प्राणानाँ सङ्कॢप्त्यै मन्त्राः सङ्कल्पन्ते मन्त्राणाँ सङ्कॢप्त्यै कर्माणि सङ्कल्पन्ते कर्मणाँ सङ्कॢप्त्यै लोकः सङ्कल्पते लोकस्य सङ्कॢप्त्यै सर्वँ सङ्कल्पते स एष सङ्कल्पः सङ्कल्पमुपास्स्वेति २ स यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते कॢप्तान्वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावत्सङ्कल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः सङ्कल्पाद्भूय इति सङ्कल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ३ इति सप्तमाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ चित्तं वाव सङ्कल्पाद्भूयो यदा वै चेतयतेऽथ सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि १ तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्तँ ह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति २ स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिद्ध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ३ इति सप्तमाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ ध्यानं वाव चित्ताद्भूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौर्ध्यायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता ध्यायन्तीव देवमनुष्यास्तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादाँ शा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादाँ शा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति १ स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्ध्यानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्यानाद्भूय इति ध्यानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये षष्ठः खण्डः ६ विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयो विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्\! यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाँ श्च मनुष्याँ श्च पशूँ श्च वयाँसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति १ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये सप्तमः खण्डः ७ बलं वाव विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथोत्थाता भवत्युत्तिष्ठन्परिचरिता भवति परिचरन्नुपसत्ता भवत्युपसीदन्द्र ष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भ-वति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर्बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश्च बयाँसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति १ स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद्भूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ अन्नं वाव बलाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि दशरात्रीर्नाश्नीयाद्यद्यु ह जीवेदथवाद्रष्टाश्रोतामन्ताबोद्धाकर्ताविज्ञाता भवत्यथान्नस्यायै द्र ष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवत्यन्नमुपास्स्वेति १ स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वै स लोकान्पानवतोऽभिसिध्यति यावदन्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये नवमः खण्डः ९ आपो वावान्नाद्भूयस्यस्तस्माद्यदा सुवृष्टिर्न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिर्भवत्यानन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं पृथिवी यदन्तरिक्षं यद् द्यौर्यत्पर्वता यद्देवमनुष्या यत्पशवश्च वयाँसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकमाप एवेमा मूर्ता अप उपास्स्वेति १ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आप्नोति सर्वान्कामाँ स्तृप्तिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽद्भ्यो भूय इत्यद्भ्यो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये दशमः खण्डः १० तेजो वावाद्भ्यो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याकाशमभितपति तदाहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते तदेतदूर्ध्वाभिश्च तिरश्चीभिश्च विद्युद्भिराह्रादाश्चरन्ति तस्मादाहुर्विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते तेज उपास्स्वेति १ स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽपहततमस्कानभिसिद्ध्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याय एकादशः खण्डः ११ आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशे वै सूर्याचन्द्र मसावुभौ विद्युन्नक्षत्राण्यग्निराकाशेनाह्वयत्याकाशेन शृणोत्याकाशेन प्रतिशृणोत्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकाशे जायत आकाशमभिजायत आकाशमुपास्स्वेति १ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वै स लोकान्प्रकाशवतोऽसम्बाधानुरुगायवतोऽभिसिद्ध्यति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इत्याकाशाद्वाव भूयो ऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये द्वादशः खण्डः १२ स्मरो वावाकाशाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि बहव आसीरन्नस्मरन्तो नैव ते कञ्चन शृणुयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन् यदा वाव ते स्मरेयुरथ शृणुयुरथ मन्वीरन्नथ विजानीरन् स्मरेण वै पुत्रान्विजानाति स्मरेण पशून् स्मरमुपास्स्वेति १ स यः स्मरं ब्रह्मत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ आशा वाव स्मराद्भूयस्याशेद्धो वै स्मरो मन्त्रानधीते कर्माणि कुरुते पुत्राँ श्च पशूँ श्चेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छत आशामुपास्स्वेति १ स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयास्य सर्वे कामाः समृद्ध्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आशाया भूय इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २ इति सप्तमाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ प्राणो वाव आशाया भूयान्यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्वँ समर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः १ स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचार्यं वा ब्राह्मणं वा किञ्चिद् भृशमिव प्रत्याह धिक्त्वास्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वै त्वमस्याचार्यहा वै त्वमसि ब्राह्मणहा वै त्वमसीति २ अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्तप्राणाञ्छूलेन समासं व्यतिषन्दहेन्नैवैनं ब्रूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासीति न ब्राह्मणहासीति ३ प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति तं चेद्ब्रूयुरतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीत ४ इति सप्तमाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये षोडशः खण्डः १६ यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन् सत्यं वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति इति सप्तमाध्याये सप्तदशः खण्डः १७ यदा वै मनुतेऽथ विजानाति नामत्वा विजानाति मत्वैव विजानाति मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति मतिं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्यायेऽष्टादशः खण्डः १८ यदा वै श्रद्दधात्यथ मनुते नाश्रद्दधन्मनुते श्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याय एकोनविंशः खण्डः १९ यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधात्ति नानिस्तिष्ठञ्छ्रद्दधाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये विंशः खण्डः २० यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्तिष्ठति कृत्वैव निस्तिष्ठति कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति कृतिं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याय एकविंशः खण्डः २१ यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये द्वाविंशः खण्डः २२ यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये त्रयोविंशः खण्डः २३ यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यँ स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति १ गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति होवाचान्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति २ इति सप्तमाध्याये चतुर्विंशः खण्डः २४ स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदँ सर्वमित्यथातोऽहङ्कारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदँ सर्वमिति १ अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेदँ सर्वमिति स वा एष एवं पश्यन्नेवं म-न्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषाँ सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति २ इति सप्तमाध्याये पञ्चविंशः खण्डः २५ तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नमात्मतो बलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतश्चित्तमात्मतः सङ्कल्प आत्मतो मन आत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेदँ सर्वमिति १ तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताँ सर्वँ ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विँ शतिराहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मृदितकषायाय तमसस्पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारस्तँ स्कन्द इत्याचक्षते तँ स्कन्द इत्याचक्षते २ इति सप्तमाध्याये षङ्विंशः खण्डः २६ इति सप्तमोऽध्यायः ७ अष्टमोऽध्यायः अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति १ तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् २ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्र मसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ३ तं चेद्ब्रूयुरस्मिँ श्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वँ समाहितँ सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वँ सते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ४ स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिता एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ५ तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमननुविद्य व्रजन्त्येताँ श्च सत्यान् कामाँ स्तेषाँ सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताँ श्च सत्यान् कामाँ स्तेषाँ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ६ इत्यष्टमाध्याये प्रथमः खण्डः १ स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन सम्पन्नो महीयते १ अथ यदि मातृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन सम्पन्नो महीयते २ अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन सम्पन्नो महीयते ३ अथ यदि स्वसृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलोकेन सम्पन्नो महीयते ४ अथ यदि सखिलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन सम्पन्नो महीयते ५ अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन सम्पन्नो महीयते ६ अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्नपानलोकेन सम्पन्नो महीयते ७ अथ यदि गीतवादितलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादितलोकेन सम्पन्नो महीयते ८ अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन सम्पन्नो महीयते ९ यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते १० इत्यष्टमाध्याये द्वितीयः खण्डः २ त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषाँ सत्यानाँ सतामनृतमपिधानं यो यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते १ अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्वं तदत्र गत्वा विन्दतेऽत्र ह्यस्यैते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तद्यथापि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः २ स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तँ हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ३ अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति ४ तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ५ इत्यष्टमाध्याये तृतीयः खण्डः ३ अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदाय नैतँ सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतँ सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः १ तस्माद्वा एतँ सेतुं तीर्त्वान्धः सन्ननन्धो भवति विद्धः सन्नविद्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति तस्माद्वा एतँ सेतुं तीर्त्वापि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृद्विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः २ तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषाँ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ३ इत्यष्टमाध्याये चतुर्थः खण्डः ४ अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते १ अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव सत आत्मनस्त्राणं विन्दतेऽथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवात्मानमनुविद्य मनुते २ अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्तदरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं मदीयँ सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमितँ हिरण्मयम् ३ तद्य एवैतावरं च ण्यं चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषाँ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ४ इत्यष्टमाध्याये पञ्चमः खण्डः ५ अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः १ तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः २ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति ३ अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ४ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ५ तदेष श्लोकः शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङुन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ६ इत्यष्टमाध्याये षष्ठः खण्डः ६ य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाँ श्च लोकानाप्नोति सर्वाँ श्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच १ तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाँ श्च लोकानाप्नोति सर्वाँ श्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः २ तौ ह द्वात्रिँ शतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाँ श्च लोकानाप्नोति सर्वाँ श्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ३ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ४ इत्यष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः ७ उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षाञ्चक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्य आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति १ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षाञ्चक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति २ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ३ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ४ तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणाँ ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालङ्कारेणेति सँस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ५ इत्यष्टमाध्यायेऽष्टमः खण्डः ८ अथ हेन्द्रो ऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति १ नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति स समित्पाणिः पुनरेयाय तँ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति २ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिँ शतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ३ इत्यष्टमाध्याये नवमः खण्डः ९ य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदँ शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति १ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति २ स समित्पाणिः पुनरेयाय तँ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ३ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिँ शतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिँ शतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ४ इत्यष्टमाध्याये दशमः खण्डः १० तद्यत्रैतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवँ सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति १ स समित्पाणिः पुनरेयाय तँ ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवँ सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति २ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतँ सम्पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतँ ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ३ इत्यष्टमाध्याय एकादशः खण्डः ११ मघवन्मर्त्यं वा इदँ शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः १ अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते २ एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनँ स्मरन्निदँ शरीरँ स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः ३ अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माभिव्याहाराय वागथ यो वेदेदँ शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् ४ अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते ५ य एते ब्रह्मलोके तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषाँ सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाँ श्च लोकानाप्नोति सर्वाँ श्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ६ इत्यष्टमाध्याये द्वादशः खण्डः १२ श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्यामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवामीत्यभिसम्भवामीति १ इत्यष्टमाध्याये त्रयोदशः खण्डः १३ आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतँ स आत्मा प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो विशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं यशसां यशः श्येतमदत्कमदत्कँ श्येतं लिन्दु माभिगां लिन्दु माभिगाम् १ इत्यष्टमाध्याये चतुर्दशः खण्डः १४ तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान्विदधदात्मनि सर्वेन्द्रि याणि सम्प्रतिष्ठाप्याहिँ सन्त्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते १ इत्यष्टमाध्याये पञ्चदशः खण्डः १५ इत्यष्टमोऽध्यायः समाप्तः ८ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति छान्दोग्योपनिषत्सम्पूर्णा आरुणिकोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच । केन भगवन्कर्माण्य-शेषतो विसृजानीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातॄन्बन्ध्वादीञ्छिखां-यज्ञोपवीतं च यागं च सूत्रं च स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमह-र्लोकजनलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलपातालवितलसुतलरसातलतला-तलमहातलब्रह्माण्डं च विसर्जयेद्दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेदिति १ गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा लौकिकाग्नीनुदराग्नौसमारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेदुपवीतं भूमावप्सु वाविसृजेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रंविसृजेत् । दण्डांश्च लौकिकाग्नींश्च विसृजेदिति होवाच । अत ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् । सन्धिंसमाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति २ खल्वहं ब्रह्म सूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्म सूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्यं एवं वेद सन्न्यस्तं मया सन्न्यस्तं मया सन्न्यस्तं मयेतित्रिः कृत्वाऽभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायौजःसखायोऽसीन्द्र स्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनमाचरेत् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षतो३हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ३ अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ ब्रह्मचारिणां मृत्पात्रं वाऽलाबुपात्रं दारुपात्रं वा कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पासूयाममत्वा-हङ्कारादीनपि त्यजेत् । वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासानेकाकी यतिश्चरेत् द्वावेव वा चरेद्द्वावेव वा चरेदिति ४ खलु वेदार्थं यो विद्वान्सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत् । पितरं पुत्रमग्न्युपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह यतयो भिक्षार्थं ग्रामम्प्रविशन्ति पाणि-पात्रमुदरपात्रं वा । ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपनिषदं विन्यसेत् । खल्वेत-दुपनिषदं विद्वान्य एवं वेद पालाशं बैल्वमौदुम्बरं दण्डमजिनं मेखलां यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा शूरो य एवं वेद । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमिति । एवं निर्वाणानुशासनम्बेदानुशासनं वेदानुशासनमिति ५ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इत्यथर्ववेदीयारुणिकोपनिषत्समाप्ता मैत्रायण्युपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः मैत्रायणी कौषितकी बृहज्जाबालतापनी । कालाग्निरुद्र मैत्रेयी सुबालक्षु-रिमत्त्रिका । ॐ बृहद्र थो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदम-शाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप-आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमा-जगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्शाकायन्य उत्तिष्ठो-त्तिष्ठ वरंवृणीष्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमा-त्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्व्रतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य चरणावभिमृश्यमानो राजेमां गाथाञ्जगाद १ भगवन्नस्थिचर्मस्नाय्हुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदूषिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः २ कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगक्षुत्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः ३ सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः ४ अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्र द्युन्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धियाश्व श्वपतिः शशबिन्दुर्हरिश्चन्द्रो ऽम्व्ररीषो मनूक्तस्व-यातिर्ययातिरनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्दुवर्गस्यमहतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति ५ अथ किमेतैर्वापरेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः ६ अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्यप्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमि-त्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनन्दृश्यत इ-त्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नोगतिस्त्वं नो गतिः ७ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु प्रथमः प्रपाठकः अथ भगवान्शाकायन्यः सुप्रीतस्त्वब्रवीद्रा जानम् । महाराज बृहद्र थेक्ष्वाकुवंशध्वज शीघ्रमात्मज्ञः कृतकृतत्यस्त्वं मरुन्नाम्नेति विश्रुतोऽसीति । अयं वाव खल्वात्मा ते यः कतमो भगवा इति तं होवाचेति १ अथ य एष उच्छ्वासाविष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्ययमानोऽव्ययमानस्तमःप्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवान्मैत्रिः । इत्येवं ह्याह । अथ य एषसम्प्रसादो-ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतइत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति २ अथ खल्वियम्ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रिणाख्याताऽहन्ते कथयिष्यामीति । अथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजसा ऊर्ध्वरेतसो वालखित्याइति श्रूयन्ते । अथ क्रतुं प्रजापतिमब्रुवन् भगवन्शकटमिवाचेत-नमिदं शरीरङ्कस्यैष खल्वीदृशो महिमाऽतीन्द्रि यभूतस्य येनैतद्विधमेतच्चेतनव-त्प्रतिष्ठापितम्प्रचोदयिता वाऽस्य यद्भगवन्वेत्सि तदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाचेति ३ यो ह खलु वावोपरिस्थः श्रूयते गुणेष्विवोर्ध्वरेतसः स वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः ।स्वे महिम्नि तिष्ठत्यजेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽप्यस्येति । ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिष्ठेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितम्प्रचोदयिता वैषोऽस्य कथमिति तान्होवाच ४ स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसञ्ज्ञोऽबुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेनेति सुप्तस्येवाबुद्धिपूर्वंविबोध एवमिति । अथ यो ह खलु वावैतस्य सॐऽशोऽयं यश्चेतामात्रःप्रतिपुरुषः क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वा-ख्यश्चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽप्यस्येति । ते होचु-र्भगवन्यद्यनेनेदृशेनानिष्ठेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽस्यकथमिति तान्होवाचेति ५ प्रजापतिर्वा एकोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकःसोत्मानमभिध्यात्वा बह्वीः प्रजा असृजत ता अश्मेवाप्रबुद्धा अप्राणाःस्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत् स नारमत सोऽमन्यतैतासां प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं विविशामि । स वायुरिवात्मानं कृ-त्वाऽभ्यन्तरं प्राविशत् । स एको नाशकत्स न्पच्चधात्मानं विभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समानउदानो व्यान इति । अथायं य ऊर्ध्वमुत्क्रामत्येष धाव स प्राणोऽथ योऽय-मवाङ् सङ्क्रामत्येष वाव सोऽपानोऽथ येन वैताऽनुगृहीतेत्येष वाव स व्यानोऽथ योऽयं स्थविष्ठो धातुरन्नस्यापाने प्रापयत्यणिष्ठो वाऽङ्गे-ऽङ्गेसमानयत्येष वाव स समानसञ्ज्ञा उत्तरं व्यानस्य रूपं चैतेषामन्त-राप्रसूतिरेवोदानस्याथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति वैष वाव स-उदानः । अथोपांशुरन्तर्याममभिभवत्यन्तर्याम उपाशुं चैतयोरन्तरादेवैष्ण्यं प्रासुवद्यदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरः । अन्यत्राप्युक्तमयम-ग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यतेतस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवतिनैनं घोषं शृणोति स वा एष पञ्चधाऽऽत्मानं विभज्य निहितो गुहायाम् ।मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मेति । स वाएषोऽस्मद्धृदन्तरादकृतार्थोऽमन्यतार्थान-श्नानीति । अतः खानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बु-द्धीन्द्रि याणि यानीमान्येतान्यस्यरश्मयः कर्मेन्द्रि याण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोऽस्यप्रतोदोऽनेन खल्वीरितः परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृत्पचेनेदं शरीरञ्चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैषोऽप्यस्येति ६ स वा एष आत्मेहोशन्ति कवयः सितासितैः कर्मफलैरनभिभूत इव प्रतिशरीरेषु चरतिअव्यक्तत्वात्सौक्ष्म्याददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वाच्चानवस्थो-ऽसति कर्ताऽकर्तैवावस्थः स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेप्योऽव्यग्रो निस्पृ-हः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थश्च । ऋतभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धायावस्थिता इत्यवस्थिता इति ७ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु द्वितीयः प्रपाठकः ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्याऽऽत्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः । कोऽयमात्माख्यो योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यता इत्यवाञ्च्योर्ध्वा वा गतिर्द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमति १ अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्माख्यो योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानःसदसद्योनिमापद्यता इत्यवाञ्च्योर्ध्वा वा गतिर्द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्य-स्योपव्याख्यानम् । पञ्चतन्मात्रा भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ पञ्चमहाभूतानि भूत-शब्देनोच्यन्ते । अथ तेषां यत्समुदयं तच्छरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव-शरीर इत्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तम् । अथामृतोऽस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कराइति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृतैर्गुणैरिति । अथोऽभिभूतत्वात्सम्भूढत्वं प्रयातः सम्भूढत्वात् । आत्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैरुह्यमानः-कलुषीकृतश्चास्थिरश्चञ्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयाता इत्यहंसो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानम् । जालेनेव खचरःकृतस्यानु फलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यता इत्यवाञ्च्योर्ध्वा वा गतिद्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमति कतम एष इति तान्होवाचेति २ अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयिताऽन्तः पुरुषः । अथयथाऽग्निनाऽयस्पिण्डोऽन्यो वाऽभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्ये-वंवाव खल्वसौ भूतात्माऽन्तः पुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैति । चतुर्जालं चतुर्दशविधं चतुरशीतिधा परिणतं भूतगणमेतद्वै नानात्वस्यरूपम् । तानि ह वा एतानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव मृत्पचेनेति । अथ यथा-ऽयस्पिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ३ अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदम्मैथुनादेवोद्भूतं संवृद्ध्युपेतं निरयेऽथ मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तमस्थिभिश्चितम्मांसेनानुलिप्तं चर्मणाऽवनद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्चाऽऽमयैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इव वसुना ४ अथान्यत्राप्युक्तं सम्मोहो भयंविषादो निद्रा तन्द्री प्रमादो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधोनास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं नैष्कारुण्यं मूढत्वं विर्व्रीडत्वं निराकृतित्वमुद्धतत्वमसमत्वमिति तामसानि । अन्तस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिर्व्यावृतत्वमीर्ष्याऽकाममस्थिरत्वं चलत्वं व्यग्रत्वं जिगीषा-ऽर्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रि यार्थेषु द्विष्टिरिष्टेष्व-भिष्वङ्गः शुक्तस्वरोऽन्नतमस्त्विति राजसान्येतैः परिपूर्ण एतैरभिभूता इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाप्याप्नोतीत्याप्नोतीति ५ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु तृतीयः प्रपाठकः ते ह खलु वावोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अभिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्तेऽस्त्वनुशाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यता इति । अस्य को विधिर्भूतात्मनोयेनेदं हित्वात्मन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाचेति १ अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इवानिवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्र वेलेव दुर्निवार्यमस्यमृत्योरागमनं सदसत्फलमयैः पाशैः पङ्गुरिव बद्धं बन्धनस्थस्ये-वास्वातन्त्र्\! यंयमविषयस्थस्येव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इव मोहमदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विषयदष्टं महान्धकारमिव रागान्धमिन्द्र जालमिव मायामयं स्वप्न इव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इवक्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् । शब्दस्पर्शादयो ह्यर्थामर्त्येऽनर्था इवाऽऽस्थिताः । येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेत्परमं पदम् २ अयं वाव खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्वेदविद्याधिगमः । स्वधर्मस्यानुचरणंस्वाश्रमेष्वेवानुक्रमणं स्वधर्मस्य वा एतद्व्रतं स्तम्बशाखेवापराण्य-नेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथाऽवाङित्येष स्वधर्मोऽभिहितो यो वेदेषु न स्वधर्माति-क्रमेणाश्रमी भवति । आश्रमेष्वेवानवस्थस्तपस्वी वेत्युच्यत इत्येतदयुक्तं ना-तपस्कस्याऽऽत्मज्ञानेऽधिगमः कर्मसिद्धिर्वेति । एवं ह्याह--तपसा प्राप्यते सत्त्वंसत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसः प्राप्यते ह्यात्मा यमाप्त्वा न निवर्तत इति ३ अस्ति ब्रह्मेति ब्रह्मविद्याविदब्रवीद्ब्रह्मद्वारमिदमित्येवैतदाह यस्तपसाऽपहतपाप्मा ॐ ब्रह्मणो महिमेत्येवैतदाह यः सुयुक्तोऽजस्रं चिन्तयतितस्माद्विद्यया तपसा चिन्तया चोपलभ्यते ब्रह्म । स ब्रह्मणः पर एता भवत्यधिदैवत्वं देवेभ्यश्चेत्यक्षय्यमपरिमितमनामयं सुखमश्नुते य एवं विद्वाननेनत्रिकेण ब्रह्मोपास्ते । अथ यैः परिपूर्णोऽभिभूतोऽयं रथितश्च तैर्वैव मुक्तस्त्वात्मन्नेव सायुज्यमुपैति ४ ते होचुर्भगवन्नभिवाद्यसीत्यभिवाद्यसीति । निहितमस्माभिरेतद्यथावदुक्तं मनसीत्यथोत्तरं प्रश्नमनुब्रूहीति । अग्निर्वायुरादित्यः कालो यः प्राणोऽन्नं ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्येकेऽन्यमभिध्यायन्त्येकेऽन्यंश्रेयः कतमो यः सोऽस्माकं ब्रूहीति तान्होवाचेति ५ ब्रह्मणो वावैताअग्र्यास्तनवः परस्यामृतस्याशरीरस्य तस्यैव लोके प्रतिमोदतीह यो यस्यानुषक्तइत्येवं ह्याह । ब्रह्म खल्विदं वाव सर्वम् । या वास्या अग्र्यास्तनवस्ता अभिध्यायेदर्चयेन्निह्नुयाच्चातस्ताभिः सहैवोपर्युपरि लोकेषु चरत्यथ कृत्स्नक्षयएकत्वमेति पुरुषस्य पुरुषस्य ६ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु चतुर्थः प्रपाठकः अथ यथेयं कौत्सायनी स्तुतिः त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्र स्त्वम्प्रजापतिः त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्र स्त्वं निशाकरः त्वमन्नस्त्वं यमस्त्वम्पृथिवी त्वं विश्वं खमथाच्युतः स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा संस्थितिस्त्वयि विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् विश्वभुग्विश्वमायुस्त्वंविश्वक्रीडारतिप्रभुः नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति १ तमो वा इदमग्र आसीदेकन्तत्परे स्यात्तत्परेणेरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्रू पं वै रजस्तद्र जः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं रसः सम्प्रास्रवत् सॐऽशोऽयंयश्चेतामात्रः प्रतिपुरुषः क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभि-मानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वेत्यस्य प्रागुक्ता एतास्तनवः । अथ यो ह खलु वावास्य तामसॐऽशोऽसौ सब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्रो ऽथ यो ह खलु वावास्य राजसॐऽशोऽसौ स ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्माऽथ यो ह खलु वावास्य सा-त्त्विकॐऽशोऽसौ स ब्रह्मचारिणोयोऽयं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधा भूतो-ऽष्टधैकादशधा द्वादशधाऽपरिमितधा वोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतं भूतेषु चरति प्रविष्टः स भूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्माऽन्तर्बहिश्चान्तर्बहिश्च २ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु पञ्चमः प्रपाठकः द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासाषादित्यः । अथद्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते । असौ वाआदित्यो बहिरात्माऽन्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्याऽन्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरि-त्येवं ह्याह । अथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह्याह । अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यःपश्यतीमां हिरण्यवस्थात्स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाऽऽश्रितोऽन्नमत्ति १ अथ य एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति स एषोऽग्निर्दिविश्रितः सौरः कालाख्योऽदृश्यः सर्वभूतान्यन्नमत्तीति । कः पुष्करः किम्मयोवेति । इदं वाव तत्पुष्करं योऽयमाकाशोऽस्येमाश्चतस्रो दिशश्चतस्र उपदिशोदलसंस्था आसम् । अर्वाग्विचरत एतौ प्राणादित्या एता उपासीतोमित्येत-दक्षरेण व्याहृतिभिः सावित्र्\! या चेति २ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तञ्चामूर्तं चाथ यन्मूर्तं तदसत्यं यदमूर्तं तत्सत्यं तद्ब्रह्म तज्ज्योतिर्यज्ज्योतिः सआदित्यः स वा एष ओमित्येतदात्माऽभवत्स त्रेधात्मानं व्यकुरुतोमितितिस्रो मात्रा एताभिः सर्वमिदमोतं प्रोतं चैवास्मीत्येवं ह्याहैतद्वा आदित्यओमित्येवं ध्यायताऽऽत्मानं युञ्जीतेति ३ अथान्यत्राप्युक्तम्--अथ खलुय उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथएष प्रणवा इत्येवं ह्याहोद्गीथं प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं त्रिपदं त्र्\! यक्षरं पुनः पञ्चधा ज्ञेयं निहितं गुहायामित्येवं ह्याह । ऊर्ध्वमूलं त्रिपाद्ब्रह्म शाखा आकाशवाय्वग्न्युदक-भूम्यादय एकोऽश्वत्थनामैतद्ब्रह्मैतस्यैतत्तेजो यदसावादित्यः । ओमित्येतद-क्षरस्य चैतत् । तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीताजस्रमिति । एकोऽस्य सम्बोधय-तेत्येवं ह्याह । एतदेवाक्षरम्पुण्यमेतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ४ अथान्यत्राप्युक्तं स्वनवत्येषाऽस्य तनूर्योमिति स्त्रीपुन्नपुंसकेतिलिङ्गवत्येषाऽथाग्निर्वायुरादित्य इति भास्वत्येषाऽथ ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यधिपतिवत्येषाऽथ गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीय इति मुखवत्येषाऽथ ऋग्यजुःसामेति विज्ञा-नवत्येषा भूर्भुवः स्वरिति लोकवत्येषाऽथ भूतं भव्यम्भविष्यदिति काल-वत्येषाऽथ प्राणोऽग्निः सूर्य इति प्रतापवत्येषाऽथान्नमापश्चन्द्र मा इत्याप्या-यनवत्येषाऽथ बुद्धिर्मनोऽहङ्कार इति चेतनवत्येषाऽथप्राणोऽपानो व्यान इति प्राणवत्येषेत्यत ओमित्युक्तेनैताः प्रस्तुता अर्चिताअर्पिता भवन्तीत्येवं ह्याहैतद्वै सत्यकामं परं चापरं च ब्रह्म यदोमित्येतदक्षरमिति ५ अथाव्याहृतं वा इदमासीत्स सत्यं प्रजापतिस्तपस्तप्त्वाऽनुव्याहरद्भूर्भुवः स्वरिस्येषैवास्य प्रजापतेः स्थविष्ठा तनूर्या लोकवतीतिस्वरित्यस्याः शिरो नाभिर्भुवो भूः पादा आदित्यश्चक्षुः । चक्षुरायत्ता हिपुरुषस्य महती मात्रा चक्षुषा ह्ययं मात्राश्चरति सत्यं वै चक्षुरक्षिण्यवस्थितोहि पुरुषः सर्वोऽर्थेषु चरति । एतस्माद्भूर्भुवः स्वरित्युपासीतानेन हिप्रजापतिर्विश्वात्मा विश्वचक्षुरिवो-पासितो भवतीत्येवं ह्याह । एषा वैप्रजापतेर्विश्वभृत्तनूरेतस्यामिदं सर्वमन्तर्हितमस्मिंश्च सर्वस्मिन्नेषाऽन्तर्हितेतितस्मादेषोपासीत ६ तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता सवा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीतिसविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथधियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्ता योऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः । अथ भर्ग इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणिवैष भर्गाख्यः । भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः । भर्जयतीति वैष भर्ग इतिरुद्रो ब्रह्मवादिनः । अथ भ इति भासयतीमाँ ल्लोकान्र इति रञ्जयतीमानिभूतानि ग इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छ-न्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भरगत्वाद्भर्गः । शश्वत्सूयमानात्सूर्यः सवनात्स-वितादानादादित्यः पवनात्पावनोऽथाऽऽपोऽप्यायनादित्येवं ह्याह । खल्वा-त्मनोऽऽत्मा नेताऽमृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्स्रष्टाऽऽनन्दयिता कर्ता वक्ता रस-यिता घ्राता द्र ष्टा श्रोता स्पृशति चविभुर्विग्नहे सन्निविष्ट इत्येवं ह्याह । अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हिशृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेतियत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यं किन्तदवाच्यम् ७ एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्र ः\! प्रजापतिर्विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शास्ता विष्णुर्नारायणोऽर्कः सविता धाताविधाता सम्राडिन्द्र इन्दुरिति । य एष तपत्यग्निरिवाग्निना पिहितःसहस्राक्षेण हिरण्मयेनाण्डेन । एष वाव जिज्ञासितव्योऽन्वेष्टव्यः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वाऽरण्यं गत्वाऽथ बहिः कृत्वेन्द्रि यार्थान्स्वाच्छरीरादुपलभेतैनमिति । विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ८ तस्माद्वाएष उभयात्मैवंविदात्मन्नेवाभिध्यायत्यात्मन्नेव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थम्मनो विद्वद्भिः ष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् । मन्त्रम्पठति--उच्छिष्ठोच्छिष्ठोपहतं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवि-त्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् । अद्भिः पुरस्ता-त्परिदधाति । प्राणाय स्वाहाऽपानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय-स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति । अथावशिष्टं यतवागश्नात्यतो-ऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वाऽऽत्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वो-ऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् । प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः । स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् । विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसिविश्वं त्वया धार्यते जायमानम् । विशन्तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्रयत्र विश्वामृतोऽसीति । एवं न विधिना खल्वनेनात्ताऽन्नत्वं पुनरुपैति १ अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथाऽन्नमन्नादश्चेत्यस्योपव्याख्यानम् । पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति । तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्य कर्ता प्रधानः । तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषो-ऽन्तःस्थः । अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् । यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातम् । तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या-प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति । प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणामत्वान्महदाद्यं विशेषा-न्तं लिङ्गम् । अनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति । सुखदुःखमोहसञ्ज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् । न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्ती-तियावन्न प्रसूतिः । तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरापरिणामत्वात्तदन्नत्वम् । एवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्रबुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्ति । अध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इत्यथेन्द्रि -यार्थान्पञ्च स्वादुनि भवन्ति । एवं सर्वाणीन्द्रि यकर्माणि प्राणकर्माण्येवं व्य-क्तमन्नमव्यक्तमन्नमस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य । यथा-ऽग्निर्वै देवानामन्नादः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् । सोमसञ्ज्ञोऽयं भूता-त्माऽग्निसञ्ज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति । वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणम्भुङ्क्ता इति । यो हैवं वेद सन्न्यासी योगी चाऽऽत्मयाजी चेति । अथयद्वन्न कश्चि-च्छून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रि यार्थांस्तद्वद्यो न स्पृशतिप्रविष्टान्सन्न्यासी योगी चात्मयाजी चेति १० परं वा एतदात्मनोरूपं यदन्नमन्नमयो ह्ययं प्राणः । अथ न यद्यश्नात्यमन्ताऽश्रोताऽस्प्रष्टाऽद्र ष्टाऽवक्ताऽघ्राताऽरसयिता भवति प्राणांश्चोत्सृजतीस्येवं ह्याह । अथ यदि खल्वश्नाति प्राणसमृद्धो भूत्वा मन्ता भवति श्रोता भवति स्प्रष्टा भवति वक्ताभवति रसयिता भवति घ्राता भवति द्र ष्टा भवतीति । एवं ह्याह अन्नाद्वैप्रजाः प्रजायन्ते याः काश्चित्पृथिवीश्रिताः । अतोऽन्नेनैव जीवन्त्यथैतदपियन्त्यन्ततः ११ अथान्यत्राप्युक्तं सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनाभिज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितम्ब्रह्मणा । अतोऽन्नमात्मेत्युपा-सीतेत्येवं ह्याह । अन्नाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते १२ अथान्यत्राप्युक्तं विश्वभृद्वै नामैषा तनूर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नम् । प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येत्यन्नवान्प्राण-वान्मनस्वान्विज्ञानवानानन्दवांश्च भवति यो हैवं वेद । यावन्तीह वै भूता-न्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तःस्थोऽन्नमत्ति यो हैवं वेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक्स्मृतम् १३ अथान्यत्राप्युक्तमन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य । तस्यैतद्रू पं यन्निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्ने-यमर्धमर्धं वारुणम् । मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठा-र्धान्तंसौम्यम् । तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधं सौक्ष्म्यत्वादेतत्प-र्मा\!णमनेनैव प्रमीयते हि कालः । न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः । प्रमेयोऽपिप्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्यकलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्याति-दूरमपसरतीत्येवंह्याह कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्छन्तिकालो मूर्तिरमूर्तिमान् १४ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे कालश्चाकालश्चाथ यःप्रागादित्यात्सोऽकालोऽकलोऽथ य आदित्याद्यः स कालः सकलः सकलस्यवा एतद्रू पं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वैजाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिःकालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह । कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवमहात्मनि । यस्मिंस्तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित् १५ विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् । एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमेचन्द्र र्क्षग्रहसंवत्सरादयः सूयन्तेऽथैभ्यः सर्वमिदमन्न वा यत्किञ्चि-च्छुभाशुभन्दृश्येतेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसञ्ज्ञमा-दित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथैवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले १६ ब्रह्म हवा इदमग्र आसीदेकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणतोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वं चावाङ् च सर्वतोऽनन्तः । न ह्यस्य प्राच्यादिदिशः कल्प-न्तेऽथतिर्यग्वाऽवाङ् वोर्ध्वं वाऽनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽजः । अतर्क्यो-ऽचिन्त्यएष आकाशात्मा एवैष कृत्स्रक्षय एको जागर्ति । इत्येतस्मादा-काशादेषखल्विदं चेतामात्रं बोधयत्यनेनैव चेदं ध्यायतेऽस्मिंश्च प्रत्यस्तं याति । अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपत्यग्नौ चाधूमके यज्ज्योतिश्चित्र-तरमुदरस्थोऽथ वा यः पचत्यन्नमित्येवं ह्याह । यश्चैषोऽग्नौ यश्चायंहृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद १७ तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणातर्कः समाधिः षडङ्ग इत्युच्यते योगः । अनेन यदा पश्यन्पश्यतिरुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्म योनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विहायपरेऽव्यये सर्वमेकी करोत्येवं ह्याह । यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगाद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन १८ अथान्यत्राप्युक्तं यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रि याथाश्च प्राणोनिवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् । अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसञ्ज्ञकोजीवस्तस्मा-त्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणमित्येवं ह्याह । अचित्तं चित्तमध्यस्थमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम् १९ अथान्यत्राप्युक्तम्--अतः पराऽस्य धारणा तालुरसनाग्ननिपीडमाद्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनात्मानमणोरणीयांसन्द्योतमानं मनःक्षया-त्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनि-श्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यमित्येवं ह्याह । चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति २० अथान्यत्राप्युक्तम्-ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्याप्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्छिन्ना तया प्राणॐकारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् । ताल्वध्यग्रं परिवर्त्य चेन्द्रि -याण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेत ततोनिरात्मकत्वमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभताइत्येवं ह्याह । परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेणपश्चाद्युञ्जीत मूर्धनि २१ अथान्यत्राप्युक्तं द्वे वाव ब्रह्मणी अभिध्येयेब्रह्मश्चाशब्दश्चाथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियतेऽथ तत्रोमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेत्यथा हैषा गतिरेतदमृतमेतत्सायुज्यत्वं निर्वृतत्वन्तथा चेति । अथ यथोर्णनाभिस्तन्तु-नोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवंवाव खल्वसावभिध्यातोमित्यनेनोर्ध्व-मुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्\! यं लभते । अन्यथा परे शब्दवादिनः । श्रवणाङ्गुष्ठयोगे-नान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्तिसप्तविधेयं तस्योपमा । यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेकविःकृन्धिकावृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तङ्गतास्तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सं-पन्ना मधुत्वं नाना रसाइत्येवं ह्याह । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणिनिष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति २२ अथान्यत्राप्युक्तं यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरं यदस्याग्रं तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसञ्ज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपासीतेत्येवं ह्याह ।योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत् २३ अथान्यत्राप्युक्तं--धनुः शरीरमोमित्येतच्छरःशिखाऽस्य भनस्तमोलक्षणं भित्त्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छत्यथाविष्टं भित्त्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्य-वर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यत् । यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभात्यथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वङ्गच्छतीत्येवं ह्याह ध्यानमन्तः परे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते अतोऽवि-शेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः २४ अथान्यत्राप्युक्तं निद्रे वान्तर्हितेन्द्रि यः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रि यबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकञ्च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपो विगतनिद्रो विजरो विमृत्युर्विशोकोभवतीत्येवं ह्याह एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा युनक्ति युञ्जतेवाऽपि तस्माद्योग इति स्मृतः एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रि याणां तथैव च सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते २५ अथान्यत्राप्युक्तं--यथा वाऽप्सुचारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वावखल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोत्यतस्तप्तोर्वी-व सः । अथयथा तप्तोर्विसर्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शेनोज्ज्वलतीत्येवं वाव खल्व-सावप्राणाख्यःप्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति । अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चै-तद्विष्णोः परमम्पदं चैतद्रुद्र स्य रुद्र त्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरय-तीमाँ ल्लोकानित्येवं ह्याह । वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य ।प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण २६ अथान्यत्राप्युक्तं--ब्रह्मणो वावैतत्तेजः परस्यामृतस्य । अशरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद्घृतम् । अथाऽऽविः सन्नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं वि-नुदन्ति यत्तस्यज्योतिरिव सम्पद्यतीत्यतस्तद्भावमचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं नि-हितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् । मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाऽग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति । प्रणश्यति चित्तं तथाऽऽश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह । हृद्या-काशमयङ्कीशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः २७ अथान्यत्राप्युक्तं भूतेन्द्रि यार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डन्धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्मद्वारपारं निहत्याऽऽद्यंसम्मोहमौली तृष्णे-र्ष्याकुण्डली तन्द्री राघवेत्र्\! यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वे-च्छामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तंहत्वोङ्कारप्लवेनान्तर्हृदया-काशस्य पारं तीर्त्वाऽऽविर्भूतेऽन्तराकाशे शनकै-रवटैवावटकृद्धातुकामः सं-विशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशम्प्रणुदेद्गुर्वागमेनेत्यतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यःस्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानन्दृष्ट्वाऽऽवृत्तचक्रमिव संसारचक्रमा-लोकयतीत्येवं ह्याह । षड्भिर्मासैस्तुयुक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः । अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ।रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः । पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य नकदाचन २८ एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनयाब्रह्मविद्यया राजन्ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीत्येतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्यायनाशान्ताय कीर्तयेदित्यनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात् २९ ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजीस्यादित्यतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्तोऽन्यस्तत्फलच्छिन्नपाशो निरा-शःपरेष्वात्मवद्विगत भयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमंवै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्क्रामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरु-षोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्धोऽतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आ-हुः--गुणः प्रकृतिभेदवशादध्यवसायात्मबन्धमुपागतोऽध्यवसायस्य दोषक्ष-याद्विमोक्षः । मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचि-कित्साश्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव । मुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चञ्चलो लुष्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इत्यहं सोममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनेव खचरोऽतः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्धोऽतस्तद्विपरीतो मुक्तः । तस्मान्नि-रध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेदेतन्मोक्षलक्षणमेषाऽत्र ब्रह्मपदव्ये-षोऽत्रद्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिताइत्यत्रोदाहरन्ति यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह बुद्धिश्च नविचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् एतदुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिरेषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं द्वारं भित्त्वोर्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि सितासिताः कटुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलम् ब्रह्मलोकमतिक्रम्यतेन यान्ति परां गतिम् यदस्यान्यद्र श्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् तेनदेवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्र श्मयोऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवशः तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति ३० किमात्मकानि वा एतानीन्द्रि याणिप्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्माह्येषामुद्गन्ता नियन्ता वाऽप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नामाथ पञ्चमीरश्मिभिर्विषयानत्ति । कतम आत्मेति । योऽयं शु-द्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः । तस्यैतल्लिङ्गम-लिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापांयः शिवतमो रस इत्येकेऽथ वाक्श्रोत्रं चक्षु-र्मनः प्राण इत्येकेऽथ बुद्धिर्धृतिःस्मृतिः प्रज्ञानमित्येके । अथ ते वा एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरा वाऽथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेत्यत्रोदाहरन्ति । बह्वेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाःसूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्मादभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण ३१ तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाःसर्वे वेदाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति । अथयथाद्रै र्धा\!ग्ने-रभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्यनिश्वसितमेतद्यदृ-ग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्योपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वाभूतानि ३२ पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरस्तस्येमा इष्टका यो वसन्तोग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सेयम्प्रजापतेः प्रथमा चितिः । करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिप्त्वा वायवे प्रायच्छत् । प्राणौ वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समानउदानः स शिरःपक्ष-सीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्त्वेन्द्रा य प्रायच्छदसौ वा आदित्यइन्द्र ः\! सैषोऽग्नि-स्तस्येमा इष्टका यदृग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणंस शिरःपक्ष-सीपुच्छपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीयाचितिः करैर्यज-मानस्यात्मविदेऽवदानं करोत्यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणेप्रायच्छत्तत्राऽऽनन्दी मोदी भवति ३३ पृथिवी गार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयस्तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् । यतः पवमानपावकशुचिसङ्घातो हि जाठरस्तस्मादग्निर्यष्टव्यश्चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः । यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति । हिरण्यवर्णःशकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं योबुद्ध्यन्तःस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोकाभवन्ति यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तंस्वयोनावुपशाम्यते स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रि यार्थ-विमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः चित्तमेव हि संसारं तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् चित्तस्य हि प्रसादेन हन्तिकर्म् शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते समासक्तंयथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येतबन्धनात् मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसं-पर्काच्छुद्धं कामविवर्जितम् लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदियावद्गतक्षयम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यतेवर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते अपामापोऽग्निरग्नौ वाव्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते मनएव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासङ्गि मोक्षेनिर्विषयं स्मृतमिति अतोऽनग्निहोत्र्\! यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्रह्मणःपदव्योमानुस्मरणं विरुद्धं तस्मादग्निर्यष्टव्यश्चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः ३४ नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहिनमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमआदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणेसर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यवर्माय विष्णवे योऽसावादित्येपुरुषः सोऽसावहमिति एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्यादित्यत्वन्तच्छुक्लं पुरुषमलिङ्गं नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसॐऽशमात्रम्मेतद्यदादित्यस्य मध्यइवेत्यक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतद-मृतमेतद्भर्गः । एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्यतेजसॐऽशमात्रमेतत् । यदा-दित्यस्य मध्येऽमृतं यस्य हि सोमः प्राणावाऽप्ययङ्कुरा एतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः । एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्यतेजसॐऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यति । ओमापो ज्योतीरसोऽभृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गस्य तेजसॐऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तपएतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्र मा एतच्छुक्रमेतदमृतम् । एतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानाः सै-न्धव इव व्लीयन्त एषा वैब्रह्मैकताऽत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति । अंशुधारयइवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम् यो हैवंवित्स सवित्सद्वैतवित्सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च ये बिन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रं विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् तेऽर्चिषो वै यशस आश्रयवशाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः ३६ द्वे वाव खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकंसमृद्धं चैकमथ यच्छान्तं तस्याधारं खमथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नन्तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाश-स्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्तर्वेद्याम् । आस्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चाऽऽस्यमाहव-नीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय च । अत्रोदाहरन्ति--अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामोयमराज्यमग्निष्टोमेनाभियजति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशिनास्वाराज्यमतिरात्रेण प्रजापत्यमासहस्र-संवत्सरान्तक्रतुनेति । वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशुचीतथा ३६ तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तन्त्रेधाऽभिहितमग्नावादित्ये प्राणे । अथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाऽग्नौ हुतमादिर्त्यगमयत्यतो यो रसोऽस्नवत्स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजाइत्यत्रोदाहरन्ति यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवत्यन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह । अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिःसम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्ठेरन्नं ततः प्रजाः ३७ अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्त्यतः सम्मोहं छित्त्वा न क्रोधान्स्तुष्वानःकाममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौरसौ-म्याग्नेयसात्त्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमच-लममृ-तमच्युतं ध्रुवं विष्णुसञ्ज्ञितं सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तंस्वतन्त्रं चै-तन्यं स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यत्यत्रोदाहरन्ति । रविमध्ये स्थितःसोमः सोम-मध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतःशरीरप्रा-देशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यणुं ध्यात्वाऽतः परमतां गच्छत्यत्र हि सर्वेकामाः समा-हिता इत्यत्रोदाहरन्ति । अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्द्विस्त्रिधा हि । तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमोब्रह्मणे नमः ३८ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु षष्ठः प्रपाठकः ६ अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्र थन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्तितपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति । अचिन्त्योऽमूर्तोगभीरो गुप्तो-ऽनवद्यो घनो गहनो निर्गुणः शुद्धो भास्वरो गुणभुग्भयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमानजो धीमाननिर्देश्यःसर्वसृक्सर्वस्याऽऽत्मा सर्वभुक्सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः १ इन्द्र स्त्रिष्टुप्पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्तिवर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्त्यनाद्यन्तोऽपरिमितोऽरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः २ मरुतोजगती सप्तदशो वैरूपं वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्तिवर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसञ्ज्ञितं सर्वापरं धाम ३ विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरतउद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशान्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्त्यन्तःशुद्धः पूतःशून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तः ४ मित्रावरुणौ पङ्ङ्क्तिस्त्रिणवत्रयास्त्रिंशौ शाक्वररैवते हेमन्तशिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्र मा ऊर्ध्वा उद्यन्तितपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्वि-वरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम्भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकम् ५ शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्त्यन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतोभान्तः क्षान्तः शान्तः ६ एष हि खल्वात्माऽन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः । एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशो-कोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामएष परमेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एष हिखल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्र ः\! प्रजापतिर्विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसःशास्ताऽच्युतो विष्णुर्नारायणः । यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये सएष एकः । तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ७ अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिर्यदस्वर्ग्यैः सहस्वर्ग्यस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधःस्तम्बेनाश्लिष्यन्त्यथ ये चान्ये हनित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाजकाः शूद्र शिष्याः शूद्रा श्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाट-जटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणिपतितादयः । अथ ये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थम्पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा-तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्र जालैर्वैदिकेषुपरिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत्प्रका-शभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्याइत्येवं ह्याह । नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यल्लोको नजानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ८ बृहस्पतिर्वै शुको भूत्वेन्द्र स्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत्तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति । वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभि-ध्यानमस्त्विति वदन्त्यतो नैनामभिधीयेतान्यथैषाबन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भनीयेत्येवं ह्याह दूरमेतेविपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता विद्याभीप्सितं नचिकेतसम्मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते अविद्यायामन्तरेवेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः दन्द्र म्यमाणा परियन्ति मूढाअन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ९ देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयातास्तस्मै नमस्कृत्वोचुर्भगवन्वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीत्यतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतात्मानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तन्तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्ति इन्द्र जालवदित्यतो यद्वेदेष्वभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्याद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति १० एतद्वाव तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाऽभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वाव तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरम् । अनेनैव तदुद्बुध्यत्युदयत्युच्छ्वसित्यजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैव । एतत्स-मीरणेप्रकाशप्रक्षेपकौष्ण्यस्थानीयमेतद्धूमस्येव समीरणे नभसि प्रशाखयैवो-त्क्रम्यस्कन्धात्स्कन्धमनुसरति । अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्य-मिव ।अभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यत्रोदाहरन्ति । अथ कस्मादुच्यते वैद्युतः । यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः पुरुषश्चाक्षुषो योऽयं दक्षिणेऽक्षिण्यवस्थितः इन्द्रो ऽयमस्यजायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः हृदयादायता तावच्चक्षुष्य-स्मिन्प्रतिष्ठिता सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती मनःकायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयतिस्वरम् खजाग्नियोगाद्धृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे जिह्वाग्रदेशेत्र्\! यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः न पश्यन्मृत्युं पश्यति न रोगन्नोत दुःखताम् सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः चाक्षुषःस्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यम्महत्तरम् त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे सत्यानृतोपभोगार्थोद्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति ११ इति मैत्रायण्युपनिषत्सु सप्तमः प्रपाठकः इति मैत्रायण्युपनिषत्समाप्ता मैत्रेय्युपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॐ बृहद्र थो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमी-क्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूम-कस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीष्वेति-राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणु-मोवयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृत्तं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्या-न्कामान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य चरणावभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद १ अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनंस्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽह-मित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरवाश्रितस्यासकृदुपावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिरिति २ भगवञ्शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रवातपित्तकफमज्जामेदोव-साभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णमेतादृशे शरीरे वर्तमानस्य भगवंस्त्वं नोग तिरिति ३ अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्रा जानं महाराज बृहद्र थेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं खल्वात्मा ते कतमोभगवान्वर्ण्य इति तं होवाच शब्दस्पर्शमया येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् १ तपसा प्राप्यते सत्त्वंसत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते २ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ३ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः इन्द्रि यार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ४ चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ५ चित्तस्य हि प्रसादेनहन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ६ समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरम् यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को नमुच्येत बन्धनात् ७ हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत्परमेश्वरम् साक्षिणम्बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ८ अगोचरं मनोवाचामवधूतादिसम्प्लवम् सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ९ अहेयमनुपादेयमसामान्यविशेषणम् ध्रुवं स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् निर्विकल्पं निराभासं निर्वाणमयसंविदम् १० नित्यः शुद्धौ बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यःसूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः आनन्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्रसंशीतिरस्ति ११ आनन्दमन्तर्निजमाश्रयं तमाशापिशाचीमवमानयन्तम् आलोकयन्तं जगदिन्द्र जालमापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् १२ वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते वर्णादिधर्मं हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुषा भवन्ति १३ वर्णाश्रमं सावयवं स्वरूपमाद्यन्तयुक्तं ह्यतिकृच्छ्रमात्रम् पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यं भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्त इति १४ इति मैत्रेय्युपनिषत्सु प्रथमोऽध्यायः द्वितीयोऽध्यायः अथ भगवान्मैत्रेयः कैलासं जगाम तं गत्वोवाच भो भगवन्परमतत्त्वरहस्यमनुब्रूहीति । स होवाच महादेवः देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवःकेवलः शिवः त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहम्भावेन पूजयेत् १ अभेददर्शनञ्ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रि यनिग्रहः २ ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्वेहरक्षणे वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ३ जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम् सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ४ धातुबद्धम्महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ५ नवद्वारमलस्रावं सदा काले स्वभावजम् दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वास्नानं विधीयते ६ मातृसूतकसम्बन्धं सूतके सह जायते मृतसूतकजन्देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ७ अहम्ममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ८ चित्तशुद्धिकरं शौचंवासनात्रयनाशनम् ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ९ अद्वैतभावनाभैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् गुरुशास्त्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्षं विधीयते १० विद्वान्स्वदेशमुत्सृज्य सन्न्यासानन्तरं स्वतः कारागारविनिर्मुक्तचोरवद्दूरतो वसेत् ११ अहङ्कारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् आशापत्नीन्त्यजेद्यावत्तावन्मुक्तो न संशयः १२ मृता मोहमयी माता जातोबोधमयः सुतः सूतकद्वयसम्प्राप्तौ कथं सन्ध्यामुपास्महे १३ हृदाकाशेचिदादित्यः सदा भासति भासति नास्तमेति न चोदेति कथं सन्ध्यामुपास्महे १४ एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् एतदेकान्तमित्युक्तं नमठो न वनान्तरम् १५ असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेतसाम् नमुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् १६ कर्मत्यागान्न सन्न्यासो न प्रेषोच्चारणेन तु सन्धौ जीवात्मनोरैक्यं सन्न्यासः परिकीर्तितः १७ वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वेषणादिषु तस्याधिकारः सन्न्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः १८ यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु तदैव सन्न्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् १९ द्र व्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा सन्न्यसेदुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति २० उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमंशास्त्रचिन्तनम् अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा २१ अनुभूतिंविना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् २२ न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधुकरमातरम् वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रञ्ज्ञानन्दनम् २३ धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च ते सर्वेज्ञानवृद्धस्य किङ्कराः शिष्यकिङ्कराः २४ यन्मायया मोहितचेतसोमामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः परं विदग्धोदरपूरणाय भ्रमन्ति काका इवसूरयोऽपि २५ पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरीमुमुक्षोः तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय २६ अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे अन्तःशून्यो बहिःशून्यःशून्यकुम्भ इवाम्बरे २७ मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च माभव भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव २८ द्र ष्टृदर्शन-दृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज २९ संशान्तसर्वसङ्कल्पा या शिलावदवस्थितिः जाग्रन्निद्रा विनिर्मुक्ता सास्वरूपस्थितिः परा ३० इति मैत्रेय्युपनिषत्सु द्वितीयोऽध्यायः तृतीयोऽध्यायः अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् १ अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् अहमस्मि सदा सोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् २ ॥विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ३ मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ४ भावाभावविहीनोऽस्मि भासाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽम्यहम् ५ तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि नित्यः शुद्धः सदाशिवः सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम् ६ एकसङ्ख्याविहीनोऽस्मि द्विसङ्ख्यावानहं न च सदसद्भेदहीनोऽस्मि सङ्कल्परहितोऽस्म्यहम् ७ नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः नाहमस्मि न चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम् ८ आश्रयाश्रयहीनोऽस्मिआधाररहितोऽस्म्यहम् बन्धमोक्षादिहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ९ चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः सदा विचाररूपोऽस्मिनिर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् १० अकारोकाररूपोऽस्मि मकारोऽस्मिसनातनः ध्यातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ११ सर्वपूर्णस्वरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि परमात्मास्म्यहं शिवः १२ लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् १३ न जगत्सर्वद्र ष्टास्मिनेत्रादिरहितोऽस्म्यहम् प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोऽस्मि प्रसन्नोऽस्मि परोऽस्म्यहम् १४ सर्वेन्द्रि यविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मिसर्वदा सुलभोऽस्म्यहम् १५ मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् नित्यचिन्मात्ररूपोऽस्मि सदा सच्चिन्मयोऽस्म्यहम् १६ यत्किञ्चिदपि हीनोऽस्मि स्वल्पमप्यति नास्म्यहम् हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्भोजमध्यगः १७ षड्विकारविहीनोऽस्मि षट्कोशरहितोऽस्म्यहम् अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् १८ देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् नास्ति नास्ति विमुक्तोऽस्मि नकाररहितोऽस्म्यहम् १९ अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् प्रपञ्चमुक्तचित्तोऽस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् २० सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् २१ कायिकादिविमुक्तोऽस्मिनिर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहंसदा २२ सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा गन्तव्य-देशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः २३ सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मिपुरुषोत्तमः एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः २४ यःशृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयमित्युपनिषत् इति मैत्रेय्युपनिषत्सु तृतीयोऽध्यायः आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति मैत्रेय्युपनिषत्समाप्ता वज्रसूचिकोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः चित्सदानन्दरूपाय सर्वधीवृत्तिसाक्षिणे नमो वेदान्तवेद्याय ब्रह्मणेऽनन्तरूपिणे ॐ वज्रसूचीं प्रवक्ष्यामि शास्त्रमज्ञानभेदनम् दूषणं ज्ञानहीनानां भूषणञ्ज्ञानचक्षुषाम् १ ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रा इति चत्वारो वर्णास्तेषां वर्णानाम्ब्राह्मण एव प्रधान इति वेदवचनानुरूपं स्मृतिभिरप्युक्तम् । तत्र चोद्यमस्ति कोवा ब्राह्मणो नाम किं जीवः किं देहः किं जातिः किं ज्ञानं किं कर्म किं धार्मिकइति । तत्र प्रथमो जीवो ब्राह्मण इति चेत्तन्न । अतीतानागतानेकदेहानां जीवस्यैकरूपत्वात् एकस्यापि कर्मवशादनेकदेहसम्भवात् सर्वशरीराणां जीवस्यैकरूपत्वाच्च । तस्मान्न जीवो ब्राह्मण इति । तर्हि देहो ब्राह्मण इति चेत्तन्न । आचाण्डा-लादिपर्यन्तानां मनुष्याणां पाञ्चभौतिकत्वेन देहस्यैकरूपत्वाज्जरामरणधर्मा-धर्मादिसाम्यदर्शनाद्ब्राह्मणः श्वेतवर्णः क्षत्रियो रक्तवर्णो वैश्यः पीतवर्णःशूद्र ः\! कृष्णवर्ण इति नियमाभावात् । पित्रादिशरीरदहने पुत्रादीनां ब्रह्महत्यादिदोष-सम्भवाच्च । तस्मान्न देहो ब्राह्मण इति । तर्हि जातिब्राह्मण इति चेत्तन्न । तत्र जात्यन्तरजन्तुष्वनेकजातिसम्भवा महर्षयो बहवः सन्ति । ऋष्यशृङ्गो-मृग्याः कौशिकः कुशात् जाम्बूको जम्बूकात् वाल्मीको वल्मीकात् व्यासः कैवर्तकन्यकायाम् शशपृष्ठात् गौतमः वसिष्ठ उर्वश्याम् अगस्त्यः कलशेजात इति श्रुतत्वात् । एतेषां जात्या विनाप्यग्रे ज्ञानप्रतिपादिता ऋषयोबहवः सन्ति । तस्मान्न जातिर्ब्राह्मण इति । तर्हि ज्ञानं ब्राह्मण इति चेत्तन्न । क्षत्रियादयोऽपि परमार्थदर्शिनोऽभिज्ञा बहवः सन्ति । तस्मान्न ज्ञानं ब्राह्मणइति । तर्हि कर्म ब्राह्मण इति चेत्तन्न । सर्वेषां प्राणिनां प्रारब्धसञ्चितागामिकर्मसाधर्म्यदर्शना-त्कर्माभिप्रेरिताः सन्तो जनाः क्रियाः कुर्वन्तीति । तस्मान्नकर्म ब्राह्मण इति । तर्हि धार्मिको ब्राह्मण इति चेत्तन्न । क्षत्रियादयो हिरण्यदातारो बहवः सन्ति । तस्मान्न धार्मिको ब्राह्मण इति । तर्हि को वाब्राह्मणो नाम । यः कश्चिदात्मानमद्वितीयं जातिगुणक्रियाहीनं षडुर्मिषड्भावेत्यादिसर्वदोष-रहितं सत्यज्ञानानन्दानन्तस्वरूपं स्वयं निर्विकल्पमशेषकल्पाधारमशेष-भूतान्तर्यामित्वेन वर्तमानमन्तर्बहिश्चाकाशवदनुस्यूतमखण्डानन्दस्वभाव-मप्रमेयमनुभवैकवेद्यमपरोक्षतया भासमानं करतलामलकवत्साक्षादपरो-क्षीकृत्य कृतार्थतया कामरागादिदोषरहितः शमदमादिसम्पन्नो भावमात्सर्य-तृष्णाशामोहादिरहितो दम्भाहङ्कारादिभिरसंस्पृष्टचेता वर्तत एवमुक्तलक्षणोयः स एव ब्राह्मण इति श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासानामभिप्रायः । अन्यथा हिब्राह्मण-त्वसिद्धिर्नास्त्येव । सच्चिदानन्दमात्मानमद्वितीयं ब्रह्म भावयेदात्मानंसच्चिदानन्दं ब्रह्म भावयेदित्युपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति वज्रसूच्युपनिषत्समाप्ता योगचूडामण्युपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः योगचूडामणिं वक्ष्ये योगिनां हितकाम्यया कैवल्यसिद्धिदं गूढंसेवितं योगवित्तमैः १ आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा ध्यानंसमाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् २ एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयङ्कमलासनम् षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् ३ स्वदेहेयो न जानाति तस्य सिद्धिः कथं भवेत् चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्ठानं च षड्दलम् ४ नाभौ दशदलं पद्मं हृदये द्वादशारकम् षोडशारं विशुद्धाख्यं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा ५ सहस्रदलसङ्ख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथि आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ६ योनिस्थानं द्वयोर्मध्येकामरूपं निगद्यते कामाख्यं तु गुदस्थाने पङ्कजं तु चतुर्दलम् ७ तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाख्या सिद्धवन्दिता तस्य मध्ये महालिङ्गम्पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ८ नाभौ तु मणिवद्बिम्बं यो जानाति स योगवित् तप्तचामीकराभासं तडिलेखेव विस्फुरत् ९ त्रिकोणं तत्पुरंवह्नेरधो मेढ्रात्प्रतिष्ठितम् समाधौ परमं ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् १० तस्मिन्दृष्टे महायोगे यातायातो न विद्यते स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानन्तदाश्रयः ११ स्वाधिष्ठानाश्रयादस्मान्मेढ्रमेवाभिधीयते तन्तुना मणिवत्प्रोतो योऽत्र कन्दः सुषुम्नया १२ तन्नाभिमण्डले चक्रं प्रोच्यतेमणिपूरकम् द्वादशारे महाचक्रे पुण्यपापविवर्जिते १३ तावज्जीवोभ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति ऊर्ध्वं मेढ्रादधो नाभेः कन्दे योनिः खगाण्डवत् १४ तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः तेषु नाडीसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृता १५ प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तासु दशस्मृताः इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयगा १६ गान्धारी हस्ति-जिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी अलम्बुसा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता १७ एतन्नाडीमहाचक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा इडा वामे स्थिताभागे दक्षिणे पिङ्गला स्थिता १८ सुषुम्ना मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि तक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे १९ यशस्विनीवामकर्णे चानने चाप्यलम्बुसा कुहूश्च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने तु शङ्खिनी २० एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ते नाडयः क्रमात् इडापिङ्गलासौषुम्नाःप्राणमार्गे च संस्थिताः २१ सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः प्राणापानसमानाख्या व्यानोदानौ च वायवः २२ नागः कूर्मोऽथ कृकरोदेवदत्तो धनञ्जयः हृदि प्राणः स्थितो नित्यमपानो गुदमण्डले २३ समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः व्यानः सर्वशरीरे तु प्रधानाःपञ्च वायवः २४ उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तथा कृकरःक्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे २५ न जहाति मृतं वापि सर्वव्यापीधनञ्जयः एते नाडीषु सर्वासु भ्रमन्ते जीवजन्तवः २६ आक्षिप्तोभुजदण्डेन यथा चलति कन्दुकः प्राणापानसमाक्षिप्तस्तथा जीवो न तिष्ठति २७ प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च धावति वामदक्षिणमार्गाभ्यां चञ्चलत्वान्न दृश्यते २८ रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यतेपुनः पुणबद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कर्षति २९ प्राणापानवशोजीवो ह्यधश्चोर्ध्वं च गच्छति अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति ऊर्ध्वाधःसंस्थितावेतौ यो जानाति स योगवित् ३० हकारेण बहि-र्याति सकारेण विशेत्पुनः हंस हंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ३१ षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः एतत्सङ्ख्यान्\!वितं मन्त्रं जीवोजपति सर्वदा ३२ अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा अस्याःसङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ३३ अनया सदृशी विद्या अनया सदृशोजपः अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ३४ कुण्डलिन्यासमुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी प्राणविद्या महाविद्या यस्तां वेत्ति स वेदवित् ३५ कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः ब्रह्मद्वारमुखं नित्यम्मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ३६ येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मद्वारमनामयम् मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ३७ प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुतासह सूचीवद्गात्रमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्नया ३८ उद्घाटयेत्कवाटं तुयथा कुञ्चिकया गृहम् कुण्डलिन्यां तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत् ३९ कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि सन्निधाय चुबुकं ध्यानं च तच्चेष्टितम् वारं वारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोच्चारयेत्पूरितं मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ४० अङ्गानां मर्दनं कृत्वा श्रमसञ्जातवारिणा कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनमाचरेत् ४१ ब्रह्मचारीमिताहारी योगी योगपरायणः अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ४२ सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः भुञ्जते शिवसम्प्रीत्यामिताहारी स उच्यते ४३ कन्दोर्ध्वे कुण्डलीशक्तिरष्टधा कुण्डलाकृतिः बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदा सदा ४४ महामुद्रा नभोमुद्रा ओड्याणं च जलन्धरम् मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी मुक्तिभाजनम् ४५ पार्ष्णिघातेन सम्पीड्य योनिमाकुञ्चयेद्दृढम् अपानमूर्ध्वमाकृष्यमूलबन्धो विधीयते ४६ अपानप्राणयोरैक्यं क्षयान्मूत्रपुरीषयोः युवाभवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ४७ ओड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः ओड्डियाणं तदेव स्यान्मृत्युमातङ्गकेसरी ४८ उदरात्पश्चिमं ताणमधो नाभेर्निगद्यते ओड्याणमुदरे बन्धस्तत्रं बन्धो विधीयते ४९ बध्नाति हि शिरोजातमधोगामि नभोजलम् ततो जालन्धरो बन्धःकष्टदुःखौघनाशनः ५० जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसङ्कोचलक्षणे नपीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति ५१ कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टाविपरीतगा भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ५२ न रोगो मरणन्तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रा ं\! वेत्ति खेचरीम् ५३ पीड्यते न च रोगेण लिप्यते न स कर्मभिः बाध्यते न च केनापियो मुद्रा ं\! वेत्ति खेचरीम् ५४ चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खेयतः तेनेयं खेचरी मुद्रा सर्वसिद्धनमस्कृता ५५ बिन्दुमूलशरीराणिशिरास्तत्र प्रतिष्ठिताः भावयन्ती शरीराणि आ पादतलमस्तकम् ५६ खेचर्या मुद्रि तं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः न तस्य क्षीयते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ५७ यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः यावद्बद्धा नभोमुद्रा तावद्बिन्दुर्न गच्छति ५८ ज्वलितोऽपि यथा बिन्दुःसम्प्राप्तश्च हुताशनम् व्रजत्यूर्ध्वं गतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्र या ५९ स पुनर्द्विविधो बिन्दुः पाण्डरो लोहितस्तथा पाण्डरं शुक्लमित्याहुर्लोहिताख्यम्महारजः ६० सिन्दूरव्रातसङ्काशं रविस्थानस्थितं रजः शशिस्थानस्थितं शुक्लं तयोरैक्यं सुदुर्लभम् ६१ बिन्दुर्ब्रह्मा रजः शक्तिर्बिन्दुरिन्दूरजो रविः उभयोः सङ्गमादेव प्राप्यते परमं पदम् ६२ वायुनाशक्तिचालेन प्रेरितं च यथा रजः याति बिन्दुः सदैवत्वं भवेद्द्विव्यवपुस्तदा ६३ शुक्लं चन्द्रे ण संयुक्तं रजः सूर्येण सङ्गतम् तयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित् ६४ शोधनन्नाडिजालस्य चालनं चन्द्र सूर्ययोः रसानां शोषणं चैव महामुद्रा भिधीयते ६५ वक्षोन्यस्तहनुः प्रपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घ्रिणा हस्ताभ्यामनुधारयन्प्रसरितं पादं तथा दक्षिणम् आपूर्यं श्वसनेन कुक्षियुगलं बद्ध्वाशनैरेचयेत् सेयं व्याधिविनाशिनी सुमहती मुद्रा नृणां कथ्यते ६६ चन्द्रा शें\!न समभ्यस्य सूर्यांशेनाभ्यसेत्पुनः या तुल्या तु भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रा ं\!विसर्जयेत् ६७ नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः अतिभुक्तंविषं घोरं पीयूषमिव जीर्यते ६८ क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः तस्य रोगाः क्षयं यान्ति महामुद्रा ं\! तु योऽभ्यसेत् ६९ कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरी नृणाम् गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ७० पद्मासनं समारुह्य समकायशिरोधरः नासाग्रदृष्टिरेकान्ते जपेदोङ्कारमव्ययम् ७१ ॐ नित्यं शुद्धं बुद्धं निर्विकल्पं निरञ्जनं निराख्यातमनादिनिधनमेकं तुरीयं यद्भूतं भवद्भविष्यत् परिवर्तमानं सर्वदाऽनवच्छिन्नम्परम्ब्रह्म तस्माज्जाता परा शक्तिः स्वयञ्ज्योतिरात्मिका । आत्मन आकाशःसम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । एतेषाम्पञ्चभूतानां पतयः पञ्च सदाशिवेश्वररुद्र विष्णुब्रह्माणश्चेति । तेषां ब्रह्मविष्णुरुद्रा श्चोत्पत्तिस्थितिलय-कर्तारः । राजसो ब्रह्मा सात्त्विको विष्णुस्तामसो रुद्र इत्येते त्रयो गुणयुक्ताः । ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव । धाता च सृष्टौविष्णुश्च स्थितौ रुद्र श्च नाशे भोगाय चन्द्र इति प्रथमजा बभूवुः । एतेषाम्ब्रह्मणो लोका देवतिर्यङ्गरस्थावराश्च जायन्ते । तेषां मनुष्यादीनां पञ्चभूतसमवायः शरीरम् । ज्ञानकर्मेन्द्रि यैर्ज्ञान-विषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिचित्ताहङ्कारैः स्थूलकल्पितैः सोऽपि स्थूल-प्रकृतिरित्युच्यते । ज्ञानकर्मेन्द्रि यैर्ज्ञानविषयैः प्राणादिपञ्चवायुमनोबुद्धिभिश्च सूक्ष्मस्थोऽपि लिङ्गमेवेत्युच्यते । गुणत्रययुक्तं कारणम् । सर्वेषामेवं त्रीणि शरीराणि वर्तन्ते । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाश्चेत्यवस्थाश्चतस्रः तासामवस्थानामधिपतयश्चत्वारः पुरुषा विश्वतैजसप्राज्ञात्मानश्चेति विश्वो हि स्थूलभुङ्गित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् आनन्दभुक् तथा प्राज्ञः सर्वसाक्षीत्यतः परः ७२ प्रणतः सर्वदा तिष्ठेत्सर्वजीवेषुभोगतः अभिरामस्तु सर्वासु ह्यवस्थासु ह्यधोमुखः ७३ अकार उकारो मकारश्चेति त्रयो वर्णास्त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयो गुणास्त्रीण्यक्षराणि त्रयःस्वरा एवं प्रणवः प्रकाशते । अकारो जाग्रति नेत्रे वर्तते सर्वजन्तुषु । उकारः कण्ठतः स्वप्ने मकारो हृदि सुप्तितः ७४ विराड्विश्वः स्थूलश्चाकारः । हिरण्यगर्भस्तैजसः सूक्ष्मश्च उकारः । कारणा-व्याकृतप्राज्ञश्च मकारः ।अकारो राजसो रक्तो ब्रह्मा चेतन उच्यते । उकारः सात्त्विकः शुक्लो विष्णुरित्यभिधीयते ७५ मकारस्तामसः कृष्णो रुद्र श्चेति तथोच्यते प्रणवात्प्रभवो ब्रह्मा प्रणवात्प्रभवो हरिः ७६ प्रणवात्प्रभवो रुद्र ः\! प्रणवो हिपरो भवेत् अकारे लीयते ब्रह्मा ह्युकारे लीयते हरिः ७७ मकारेलीयते रुद्र ः\! प्रणवो हि प्रकाशते ज्ञानिनामूर्ध्वगो भूयादज्ञाने स्यादधोमुखः ७८ एवं वै प्रणवस्तिष्ठेद्यस्तं वेद स वेदवित् अनाहतस्वरूपेण ज्ञानिनामूर्ध्वगो भवेत् ७९ तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् प्रणवस्य ध्वनिस्तद्वत्तदग्रं ब्रह्म चोच्यते ८० ज्योतिर्मयं तदग्रं स्यादवाच्यं बुद्धिसूक्ष्मतः ददृशुर्ये महात्मानो यस्तं वेद स वेदवित् ८१ जाग्रन्नेत्रद्वयो-र्मध्ये हंस एव प्रकाशते सकारः खेचरी प्रोक्तस्त्वम्पदं चेति निश्चितम् ८२ हकारः परमेशः स्यात्तत्पदं चेति निश्चितम् सकारो ध्यायते जन्तुर्हकारोहि भवेद्ध्रुवम् ८३ इन्द्रि यैर्बध्यते जीव आत्मा चैव न बध्यते ममत्वेन भवेज्जीवो निर्ममत्वेन केवलः ८४ भूर्भुवः स्वरिमे लोकाः सोमसूर्याग्निदेवताः यस्य मात्रासु तिष्ठन्ति तत्परं ज्योतिरोमिति ८५ क्रिया इच्छा तथा ज्ञानं ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी त्रिधा मात्रास्थितिर्यत्रतत्परं ज्योतिरोमिति ८६ वचसा तज्जपेन्नित्यं वपुषा तत्समभ्यसेत् मनसा तज्जपेन्नित्यं तत्परञ्ज्योतिरोमिति ८७ शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि योजपेत्प्रणवं सदा न स लिप्यति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ८८ चलेवाते चलो बिन्दुर्निश्चले निश्चलो भवेत् योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुन्निरुन्धयेत् ८९ यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवो न मुञ्चति मरनन्तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरुन्धयेत् ९० यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवो न मुञ्चति यावद्वृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालं भयं कुतः ९१ अल्पकालभयाद्ब्रह्मन् प्राणायामपरो भवेत् योगिनो मुनयश्चैव ततः प्राणान्निरोधयेत् ९२ षड्विंशदङ्गुलिर्हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः वामदक्षिणमार्गेणप्राणायामो विधीयते ९३ शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् तदैव जायते योगी प्राणसङ्ग्रहणक्षमः ९४ बद्धपद्मासनो योगी प्राणञ्चन्द्रे ण पूरयेत् धारयेद्वा यथाशक्त्या भूयः सूर्येण रेचयेत् ९५ अमृतोदधिसङ्काशं गोक्षीरधवलोपमम् ध्यात्वा चन्द्र मसं बिम्बं प्राणायामेसुखी भवेत् ९६ स्फुरत्प्रज्वलसञ्ज्वालापूज्यमादित्यमण्डलम् ध्यात्वाहृदि स्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ९७ प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणमथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया सूर्याचन्द्र मसोरनेन विधिना बिन्दुद्वयं ध्यायतः शुद्धा नाडिगणाभवन्ति यमिनो मासद्वयादूर्ध्वतः ९८ यथेष्टधारणं वायोरनलस्यप्रदीपनम् नादाभिव्यक्तिरारोग्य जायते नाडिशोधनात् ९९ प्राणो देहस्थितो यावदपानं तु निरुन्धयेत् एकश्वासमयी मात्रा ऊर्ध्वाधो गगनेगतिः १०० रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्रणवात्मकः प्राणायामो भवेदेवं मात्राद्वादशसंयुतः १०१ मात्राद्वादशसंयुक्तौ दिवाकरनिशाकरौ दोषजालमबध्नन्तौ ज्ञातव्यौ योगिभिः सदा १०२ पूरकं द्वादशं कुर्यात्कुम्भकं षोडशं भवेत् रेचकं दश चॐकारः प्राणायामः स उच्यते १०३ अधमे द्वादश मात्रा मध्यमे द्विगुणा मता उत्तमे त्रिगुणा प्रोक्ता प्राणायामस्य निर्णयः १०४ अधमे स्वेदजननं कम्पो भवति मध्यमे उत्तमेस्थानमाप्नोति ततो वायुं निरुन्धयेत् १०५ बद्धपद्मासनो योगी नमस्कृत्य गुरुं शिवम् नासाग्रदृष्टिरेकाकी प्राणायामं समभ्यसेत् १०६ द्वाराणां नव सन्निरुध्य मरुतं बद्ध्वा दृढां धारणां नीत्वा कालमपानवह्निसहितं शक्त्या समं चालितम् आत्मध्यानयुतस्त्वनेन विधिना विन्यस्यमूर्ध्नि स्थिरं यावत्तिष्ठति तावदेव महतां सङ्गो न संस्तूयते १०७ प्राणायामो भवेदेवं पातकेन्धनपावकः भवोदधिमहासेतुः प्रोच्यते योगिभिः सदा १०८ आसनेन रुजं हन्ति प्राणायामेन पातकम् विकारम्मानसं योगी प्रत्याहारेण मुञ्चति १०९ धारणाभिर्मनोधैर्यं यातिचैतन्यमद्भुतम् समाधौ मोक्षमाप्नोति त्यक्त्वा कर्म शुभाशुभम् ११० प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः प्रत्याहारद्विषट्केन जायते धारणाशुभा १११ धारणाद्वादश प्रोक्तं ध्यानं योगविशारदैः ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते ११२ यत्समाधौ परञ्ज्योतिरनन्तं विश्वतोमुखम् तस्मिन्दृष्टे क्रियाकर्म यातायातो न विद्यते ११३ सम्बद्धासनमेढ्रमङ्घ्रियुगलं कर्णाक्षिनासापुटद्वाराद्यङ्गुलिभिर्नियम्य पवनं वक्त्रेण वा पूरितम् बद्ध्वा वक्षसि वह्वयानसहितं मूर्ध्नि स्थिरं धारयेद् एवं यान्ति विशेषतत्त्वसमतां योगीश्वरास्तन्मनः ११४ गगनं पवने प्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् घण्टादीनां प्रवाद्यानां नादसिद्धिरुदीरिता ११५ प्राणायामेन युक्तेनसर्वरोगक्षयो भवेत् प्राणायामवियुक्तेभ्यः सर्वरोगसमुद्भवः ११६ हिक्का कासस्तथा श्वासः शिरःकर्णाक्षिवेदनाः भवन्ति विविधा रोगाः पवनव्यत्ययक्रमात् ११७ यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम् ११८ युक्तं युक्त त्यजेद्वायुं अयुक्तं युक्तं प्रपूरयेत् युक्तं युक्तं प्रबध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ११९ चरतां चक्षुरादीनां विषयेषु यथाक्रमम् यत्प्रत्याहरणं तेषां प्रत्याहारः सउच्यते १२० यथा तृतीयकाले तु रविः प्रत्याहरेत्प्रभाम् तृतीयाङ्गस्थितोयोगी विकारं मानसं हरेदित्युपनिषत् १२१ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति योगचूडामण्युपनिषत्समाप्ता वासुदेवोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः नमस्कृत्य भगवान्नारदः सर्वेश्वरं वासुदेवं पप्रच्छ अधीहि भगवन्नूर्ध्वपुण्ड्रविधिं द्र व्यमन्त्रस्थानादिसहितं मे ब्रूहीति । तं होवाच भगवान्वासुदेवोवै-कुण्ठस्थानादुत्पन्नं मम प्रीतिकरं मद्भक्तैर्ब्रह्मादिभिर्धारितं विष्णुचन्दनम्ममाङ्गे प्रतिदिनमालिप्तं गोपीभिः प्रक्षालनाद्गोपीचन्दनमाख्यातं मदङ्गलेपनम्पुण्यं चक्रतीर्थान्तः स्थितं चक्रसमायुक्तं पीतवर्णं मुक्तिसाधनं भवति । अथगो-पीचन्दनं नमस्कृत्वोद्धृत्य । गोपीचन्दन पापघ्न विष्णुदेहसमुद्भव । चक्रा-ङ्कित नमस्तुभ्यं धारणान्मुक्तिदो भव । इमं मे गङ्गे इति जलमादाय विष्णो-र्नुकमिति मर्दयेत् । अतो देवा अवन्तु न इत्येतन्मन्त्रैर्विष्णुगायत्र्\! या केशवा-दिनामभिर्वा धारयेत् । ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा ललाटहृदयकण्ठबाहु-मूलेषुवैष्णवगायत्र्\! या कृष्णादिनामभिर्वा धारयेत् । इति त्रिवारमभिमन्त्र्\! य शङ्खचक्रगदापाणे द्वारकानिलयाच्युत । गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्षं मां शरणा-गतम् । इति ध्यात्वा गृहस्थो ललाटादिद्वादशस्थलेष्वनामिकाङ्गुल्या वैष्णवगायत्र्\! या केशवादिनामभिर्वा धारयेत् । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा ललाटहृदयकण्ठबाहुमूलेषु वैष्णवगायत्र्\! या कृष्णादिनामभिर्वा धारयेत् । यतिस्तर्जन्या शिरोललाट-हृदयेषु प्रणवेनैव धारयेत् । ब्रह्मादयस्त्रयो मूर्तयस्तिस्रो व्याहृतयस्त्रीणिछन्दांसि त्रयोऽग्नय इति ज्योतिष्मन्तस्त्रयः काला-स्तिस्रोऽवस्थास्त्रय आत्मानःपुण्ड्रास्त्रय ऊर्ध्वा अकार उकारो मकार एते प्रणवमयोर्ध्वपुण्ड्रास्तदात्मा सदेतदोमिति । तानेकधा समभवत् । ऊर्ध्व-मुन्नमयत इत्यॐकाराधिकारी । तस्मादूर्ध्वपुण्ड्रं धारयेत् । परमहंसो ललाटे प्रणवेणैकमूर्ध्वपुण्ड्रं वा धारयेत् । तत्त्वप्रदीपप्रकाशं स्वात्मानं पश्यन्योगी मत्सायुज्यमवाप्नोति । अथवान्यस्तहृदयपुण्ड्रमध्ये वा । हृदयकमलमध्ये वा तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता नीलतोयदमध्यस्थाद्विद्युल्लेखेव भास्वरा नीवारशूकवत्तन्वी विद्युल्लेखेव भास्वरा तस्याः शिखाया मध्ये परमात्माव्यवस्थित इति अतः पुण्ड्रस्थं हृदयपुण्डरीकेषु तमभ्यसेत् क्रमादेवंस्वात्मानं भावयेन्मां परं हरिम् एकाग्रमनसा यो मां ध्यायते हरिमव्ययम् हृत्पङ्कजे च स्वात्मानं स मुक्तो नात्र संशयः मद्रू पमद्वयं ब्रह्म आदिमध्यान्तवर्जितम् स्वप्रभं सच्चिदानन्दं भक्त्या जानातिचाव्ययम् एको विष्णुरनेकेषु जङ्गमस्थावरेषु च अनुस्यूतो वसत्यात्माभूतेष्वहमवस्थितः तैलं तिलेषु काष्ठेषु वह्निः क्षीरे घृतं यथा गन्धः पुष्पेषुभूतेषु तथात्माऽवस्थितो ह्यहम् ब्रह्मरन्ध्रे भ्रुवोर्मध्ये हृदये चिद्र विं हरिम् गोपीचन्दनमालिप्य तत्र ध्यात्वाप्नुयात्परम् ऊर्ध्वदण्डोर्ध्वरेताश्च ऊर्ध्वपुण्ड्रोर्ध्वयोगवान् ऊर्ध्वं पदमवाप्नोति यतिरूर्ध्वचतुष्कवान् इत्येतन्निश्चितञ्ज्ञानं मद्भक्त्या सिद्ध्यति स्वयम् नित्यमेकाग्रभक्तिः स्याद्गोपीचन्दनधारणात् ब्राह्मणानां तु सर्वेषां वैदिकानामनुत्तमम् गोपीचन्दनवारिभ्यामूर्ध्वपुण्ड्रं विधीयते यो गोपीचन्दनाभावे तुलसीमूलमृत्तिकाम् मुमुक्षुर्धारयेन्नित्यमपरोक्षात्मसिद्धये अतिरात्राग्निहोत्रभस्मनाग्नेर्भसितमिदं विष्णुस्त्रीणि पदेति मन्त्रैर्वैष्णवगायत्र्\! या प्रणवेनोद्घूलनं कुर्यात् । एवं विधिना गोपीचन्दनं च धारयेत् । यस्त्वधीते वा स सर्वपातकेभ्यः पूतो भवति । पापबुद्धिस्तस्य न जायते स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति । स सर्वैर्यज्ञैर्याजितोभवति । सर्वैर्देवैः पूज्यो भवति । श्रीमन्नारायणे मय्यचञ्चला भक्तिश्चभवति । स सम्यग् ज्ञानं च लब्ध्वा विष्णुसायुज्यमवाप्नोति । न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते इत्याह भगवान्वासुदेवः । यस्त्वेतद्वाऽधीते सोऽप्येवमेव भवतीत्यॐ सत्यमित्युपनिषत् १ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति वासुदेवोपनिषत्समाप्ता अव्यक्तोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः पुरा किलेदं न किञ्चनासीन्न द्यौर्नान्तरिक्षं न पृथिवी केवलञ्ज्योतीरूपम-नाद्यनन्तमनण्वस्थूलरूपमरूपं रूपवदविज्ञेयं ज्ञानरूपमानन्दमयमासीत् । तदनन्यत्तद्द्वेधाऽभूद्घरितमेकं रक्तमपरम् । तत्र यद्र क्तं तत्पुंसोरूपमसूत् । यद्धरितं तन्मायायाः । तौ समगच्छतः । तयोर्वीर्यमेवमनन्दत् ।तदवर्धत । तदण्डमभूद्धैमम् । तत्परिणममानमभूत् । ततः परमेष्ठी व्यजायत । सोऽभिजिज्ञासत किं मे कुलं किं मे कृत्यमिति । तं ह वागदृश्य-मानाऽभ्युवाचभो भो प्रजापते त्वमव्यक्तादुत्पन्नोऽसि व्यक्तं ते कृत्यमिति । किमव्यक्तं यस्मादहमासिषम् । किं तद्व्यक्तं यन्मे कृत्यमिति । साऽब्रवीद-विज्ञेयं हितत्सौम्य तेजः । यदविज्ञेयं तदव्यक्तम् । तच्चेज्जिज्ञाससि माऽवगच्छेति । सहोवाच कैषा त्वं ब्रह्मवाग्यदसि शंसात्मानमिति । सा त्वब्रवीत्तपसा मांविजिज्ञासस्वेति । स ह सहस्रं समा ब्रह्मचर्यमध्युवासाध्युवास १ अथापश्यदृचमानुष्टुभीं परमां विद्यां यस्याङ्गान्यन्ये मन्त्राः । यत्र ब्रह्म प्रतिष्ठितम् । विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः । यस्तां न वेद किमन्यैर्वेदैः करिष्यति । तां विदित्वास च रक्तं जिञ्जासयामास । तामेवमनूचानां गायन्नासिष्ट । सहस्रं समाआद्यन्तनिहितोङ्कारेण पदान्यगायत् । सहस्रं समास्तथैवाक्षरशः । ततोऽपश्यज्योतिर्मयं श्रियालिङ्गितं सुपर्णरथं शेषफणाच्छादितमौलिं मृग-मुखं नरवपुषंशशिसूर्यहव्यवाहनात्मकनयनत्रयम् । ततः प्रजापतिः प्रणिपपात नमो नमइति । तथैवर्चाथ तमस्तौत् । उग्रमित्याह उग्रः खलु वा एष मृगरूपत्वात् । वीरमित्याह वीरो वा एष वीर्यवत्त्वात् । महाविष्णुमित्याह महतां वा अयम्महान्रोदसी व्याप्य स्थितः ज्वलन्तमित्याह ज्वलन्निव खल्व-साववस्थितः । सर्वतोमुखमित्याह सर्वतः खल्वयं मुखवान्विश्वरूपत्वात् । नृसिंहमित्याह यथायजुरेवैतत् । भीषणमित्याह भीषा वा अस्मादादित्य उदेति भीतश्चन्द्र मा भीतोवायुर्वाति भीतोऽग्निर्दहति भीतः पर्जन्यो वर्षति । भद्र मित्याह भद्र ः\! खल्वयंश्रिया जुष्टः । मृत्योर्मृत्युमित्याह मृत्योर्वा अयं मृत्यु-रमृतत्वं प्रजानामन्नादानाम् । नमामीत्याह यथा यजुरेवैतत् । अहमित्याह यथा यजुरेवैतत् २ अथ भगवांस्तमब्रवीत्प्रजापते प्रीतोऽहं किं तवेप्सितं तदाशंसेति । स होवाच भगवन्नव्यक्तादुत्पन्नोऽस्मि व्यक्तं मम कृत्यमिति पुराऽश्रावि । तत्राव्यक्तं भ-वानित्यज्ञायि व्यक्तं मे कथयेति । व्यक्तं वै विश्वं चराचरात्मकम् । यद्व्यज्यतेतद्व्यक्तस्य व्यक्तत्वमिति । स होवाच न शक्नोमि जगत्स्रष्टुमुपायं मे कथयेति ।तमुवाच पुरुषः प्रजापते शृणु सृष्टेरुपायं परमं यं विदित्वा सर्वं ज्ञास्यसि । सर्वत्र शक्ष्यसि सर्वं करिष्यसि । मय्यग्नौ स्वात्मानं हविर्ध्याये-त्तयैवाऽनुष्टुभर्चा । ध्यानयज्ञोऽयमेव । एतद्वै महोपनिषद्देवानां गुह्यम् । न ह वा एतस्य साम्नानर्चा न यजुषाऽर्थो नु विद्यते । य इमा वेद स सर्वान्कामानवाप्य सर्वांल्लोकाञ्जित्वा मामेवाभ्युपैति न स पुनरावर्तते य एवं वेदेति ३ प्रजापतिस्तं यज्ञाय वसीयांसमात्मानं मन्यमानो मनोयज्ञेनेजे । सप्रणवया तयैवर्चाहविर्ध्यात्वाऽऽत्मानमात्मन्यग्नौ जुहुयात् । सर्वमजानात्सर्वत्राशक-त्सर्वमकरोत् य एवं विद्वानिमं ध्यानयज्ञमनुतिष्ठेत्स सर्वज्ञोऽनन्तशक्तिः सर्वकर्ता भवति । ससर्वाँ ल्लोकाञ्जित्वा ब्रह्म परं प्राप्नोति ४ अथ प्रजापतिर्लोकान्सिसृक्षमाणस्तस्या एव विद्याया यानि त्रिंशदक्षराणि तेभ्यस्त्रीँ ल्लोकान् । अथ द्वे द्वे अक्षरेताभ्यामुभयतो दधार । तस्या एवर्चो द्वात्रिंशद्भिरक्षरैस्तान्देवान्निर्ममे । सर्वैरेव स इन्द्रो ऽभवत् । तस्मादिन्द्रो देवानामधिकोऽभवत् । य एवं वेद समानानामधिको भवेत् । तस्या एकादशभिः पादैरेकादश रुद्रा न्निर्ममे । तस्याएकादशभिरेकादशादित्या-न्निर्ममे । सर्वैरेव स विष्णुरभवत् । तस्माद्विष्णुरादित्यानामधिकोऽभवत् । य एवं वेद समानानामधिको भवेत् । स चतुर्भिश्चतुर्भिरक्षरैरष्टौ वसूनजनयत् । स तस्या आद्यैर्द्वादशभिरक्षरैर्ब्राह्मणमजनयत् । दशभिर्दशभिर्विट्क्षत्रे । तस्माद्ब्राह्मणो मुख्यो भवति । एवन्तन्मुख्यो भवति य एवं वेद । तूष्णीं शूद्रमजनयत्तस्माच्छूद्रो निर्विद्योऽभवत् । न वेदं दिवा न नक्तमासीदव्यावृतं । स प्रजापतिरानुष्टुभाभ्यामर्धर्चाभ्यामहोरात्रावकल्पयत् । ततो व्यैच्छत् व्येवास्मा उच्छति । अथोतम एवापहते । ऋग्वेदमस्या आद्यात्पा-दादकल्पयत् । यजुर्द्वितीयात् । सामतृतीयात् । अथर्वाङ्गिरसश्चतुर्थात् । यदष्टाक्षरपदा तेन गायत्री । यदेकादशपदा तेन त्रिष्टुप् । यच्चतुष्पदा तेन जगती । यद्द्वात्रिंशदक्षरा तेनानुष्टुप् । सावा एषा सर्वाणि छन्दांसि । य इमां सर्वाणि छन्दांसि वेद । सर्वं जगदानुष्टुभ एवोत्पन्नमनुष्टुप्प्रतिष्ठितं प्रतितिष्ठति यश्चैवं वेद ५ अथ यदा प्रजाःसृष्टा न जायन्ते प्रजापतिः कथं न्विमाः प्रजाः सृजेयमिति चिन्तयन्नुग्रमितीमामृचं गातुमुपाक्रामत् । ततः प्रथमपादादुग्ररूपो देवः प्रादुरभूत् । एकःश्यामः पुरतो रक्तः पिनाकी स्त्रीपुंसरूपस्तं विभज्य स्त्रीषु तस्य स्त्रीरूपं पुंसिच पुंरूपं व्यधात् । स उभाभ्यामंशाभ्यां सर्वमादिष्टः । ततः प्रजाः प्रजायन्ते । य एवं वेद प्रजापतेः सोऽपि त्र्\! यम्बक इमामृचमुद्गा-यत्रुद्ग्रथितजटाकलापः प्रत्यग्ज्योतिष्यात्मन्येव रन्तारमिति । इन्द्रो वै किल देवानामनुजावरआसीत् । तं प्रजापतिरब्रवीद्गच्छ देवानामधिपतिर्भवेति । सोऽगच्छत् । तन्देवा ऊचुरनुजावरोऽसि त्वमस्माकं कुतस्तवाधिपत्यमिति । स प्रजापतिमभ्येत्योवाचैवं देवा ऊचुरनुजावरस्य कुतस्तवाधिपत्यमिति । तं प्रजापतिरिन्द्रं त्रिकलशैरमृतपूर्णैरानुष्टुभाऽभिमन्त्रितैरभिषिच्य तं सुदर्शनेन दक्षिणतो ररक्षपाञ्चजन्येन वामतो द्वयेनैन सुरक्षितोऽभवत् । रौक्मे फलके सूर्यवर्चसिमन्त्रमानुष्टुभं विन्यस्य तदस्य कण्ठे प्रत्यमुञ्चत् । ततः सुदुर्निरी-क्षोऽभवत् । तस्मैविद्यामानुष्टुभीं प्रादात् । ततो देवास्तमाधिपत्यायानुमेनिरे । स स्वराडभूत् । य एवं वेद स्वराड् भवेत् । सोऽमन्यत पृथिवीमपि कथमपां जयेयमिति । सप्रजापतिमुपाधावत् । तस्मात्प्रजापतिः कमठाका-रमिन्द्र नागभुजगेन्द्रा धारम्भद्रा सनं प्रादात् । स पृथिवीमभ्यजयत् । ततः स उभयोर्लोकयोरधिपतिरभूत् । य एवं वेदोभयोर्लोकयोरधिपतिर्भवति । स पृथिवीं जयति यो वाअप्रतिष्ठितं शिथिलं भ्रातृव्येभ्यः परमात्मानं मन्यते । स एतमासीनमधितिष्ठेत् । प्रतिष्ठितोऽशिथिलो भ्रातृव्येभ्यो वसीयान्भवति यश्चैवं वेद यश्चैवं वेद ६ स इमां विद्यामधीते स सर्वान्वेदानधीते । स सर्वैः क्रतुभिर्यजते । ससर्वतीर्थेषु स्नाति । स महापातकोपपातकैः प्रमुच्यते । स ब्रह्मवर्चसं महदाप्नुयात् । आ ब्रह्मणः पूर्वानाकल्पांश्चोत्तरांश्च वंश्यान्पुनीते । नैनमपस्मारादयोरोगा आदिधेयुः । सयक्षाः सप्रेतपिशाचा अप्येनं स्पृष्ट्वा दृष्ट्वा श्रुत्वा वापापिनः पुण्याँ ल्लोकानवाप्नुयुः । चिन्तितमात्रादस्य सर्वेऽर्थाः सिद्ध्येयुः । पितर-मिवैनं सर्वे मन्यन्ते । राजानश्चास्यादेशकारिणो भवन्ति । न चाचार्यव्य-तिरिक्तं श्रेयांसं दृष्ट्वा नमस्कुर्यात् । न चास्मादुपावरोहेत् । जीवन्मुक्तश्च भवति ।देहान्ते तमसः परं धाम प्राप्नुयात् । यत्र विराण् नृसिंहोऽवभासते तत्रखलूपासते । तत्स्वरूपध्यानपरा मुनय आकल्पान्ते तस्मिन्नेवात्मनि ली-यन्ते । न च पुनरावर्तन्ते । न चेमां विद्यामश्रद्दधानाय ब्रूयान्नासूयावते नानूचानाय नाविष्णुभक्ताय नानृतिने नातपसे नादान्ताय नाशान्ताय नादीक्षिताय नाधर्मशीलाय न हिंसकाय नाब्रह्मचारिण इत्येषोपनिषत् १ हरिः ॐ तत्सत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इत्यव्यक्तोपनिषत्समाप्ता कुण्डिकोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ब्रह्मचर्याश्रमे क्षीणे गुरुशुश्रूषणे रतः वेदानधीत्यानुज्ञातउच्यते गुरुणाश्रमी १ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः ब्राह्मीमिष्टिंयजेत्तासामहोरात्रेण निर्वपेत् २ संविभज्य सुतानर्थे ग्राम्यकामान्विसृज्यच सञ्चरन्वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ३ वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वाविहितैः कन्दमूलकैः स्वशरीरे समाप्याथ पृथिव्यां नाश्रु पातयेत् ४ सह तेनैव पुरुषः कथं सन्न्यस्त उच्यते सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं सन्न्यस्तउच्यते ५ तस्मात्फलविशुद्धाङ्गी सन्न्यासं संहितात्मनाम् अग्निवर्णंविनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ६ लोकवद्भार्ययाऽऽसक्तो वनं गच्छतिसंयतः सन्त्यक्त्वा संसृतिसुखमनुतिष्ठति किं मुधा ७ किंवा दुःखमनु-स्मृत्य भोगांस्त्यजति चोच्छ्रितान् गर्भवासभयाद्भीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ८ गुह्यं प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयमिति सन्न्यस्याग्रिमपुनरावर्तनंयन्मृत्युर्जाय मावहमिति । अथाध्यात्ममन्त्राञ्जपेत् । दीक्षामुपेयात्काषायबासाः । कक्षोपस्थलोमानि वर्जयेत् । ऊर्ध्वबाहुर्विमु-क्तमार्गो भवति । अनिकेतश्चरेद्भिक्षाशी । निदिध्यासनं दध्यात् । पवित्रं धारयेज्जन्तुसंरक्षणार्थम् । तदपि श्लोका भवन्ति । कुण्डिकां चमसं शिक्यं त्रिविष्टपमुपानहौ शीतोपघातिनीं कन्थां कौपीनाच्छादनं तथा ९ पवित्रं स्नानशाटीं च उत्तरासङ्गमेव च अतोऽतिरिक्तं यत्किञ्चित्सर्वं तद्वर्जयेद्यतिः १० नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु बाह्यतः नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत् ११ स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचरेत् स्तूयमानो न तुष्येतनिन्दितो न शपेत्परान् १२ भिक्षादिवैदलं पात्रं स्नानद्र व्यमवारितम् एवंवृत्तिमुपासीनो यतेन्द्रि यो जपेत्सदा १३ विश्वाय मनुसंयोगं मनसाभावयेत्सुधीः आकाशाद्वायुर्वायोर्ज्योतिर्ज्योतिष आपोऽद्भ्यः पृथिवी । एषाम्भूतानां ब्रह्म प्रपद्ये । अजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्ये मय्यखण्डसुखाम्भोधौबहुधा विश्ववीचयः उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात् १४ न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु १५ आकाशवत्कल्पविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् अहार्यबन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् १६ नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः १७ तदभ्यासेन प्राणापानौ संयम्यतत्र श्लोका भवन्ति वृषणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् सन्दश्यशनकैर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् १८ माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रेस्थाप्य तथा भुवि श्रवणे नासिके गन्धा यतः स्वं न च संश्रयेत् १९ अथ शैवपदं यत्र तद्ब्र्ह्म ब्रह्म तत्परम् तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मनाम् २० सम्भूतैर्वायुसंश्रावैर्हृदयं तप उच्यते ऊर्ध्वं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् २१ स्वदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः २२ न साक्षिणं साक्ष्यधर्माःसंस्पृशन्ति विलक्षणम् अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् २३ जलेवापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा २४ इ\! नष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः २५ सर्वात्मकोऽहं सर्वो-ऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः केवलाखण्डबोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः २६ स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पोभवाम्यहम् २७ गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा यथेच्छयावसेद्विद्बानात्मारामः सदा मुनिः २८ इत्युपनिषत् हरिः ॐ तत्सत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति कुण्डिकोपनिषत्समाप्ता सावित्र्\! युपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः कः सविता का सावित्री अग्निरेव सविता पृथिवी सावित्री सयत्राग्निस्तत्पृथिवी यत्र वै पृथिवी तत्राग्निस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् १ कः सविता का सावित्री वरुण एव सविताऽऽपः सावित्री स यत्र वरुणस्तदापिओ\!यत्र वा आपस्तद्वरुणस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् २ कः सविता कासावित्री वायुरेव सविताकाशः सावित्री स यत्र वायुस्तदाकाशो यत्र वाआकाशस्तद्वायुस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् ३ कः सविता का सावित्रीयज्ञ एव सविता छन्दांसि सावित्री स यत्र यज्ञस्तत्र छन्दांसि यत्र वाछन्दांसि स यज्ञस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् ४ कः सविता का सावित्रीस्तनयित्नुरेव सविता विद्युत्सावित्री स यत्र स्तनयित्नुस्तद्विद्युत् यत्र वा विद्युत्तत्रस्तनयित्नुस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् ५ कः सविता का सावित्री आदित्यएव सविता द्यौः सावित्री स यत्रादित्यस्तद्द्यौर्यत्र वा द्यौस्तदादित्यस्ते द्वेयोनी तदेकं मिथुनम् ६ कः सविता का सावित्री चन्द्र एव सवितानक्षत्राणि सावित्री स यत्र चन्द्र स्तन्नक्षत्राणि यत्र वा नक्षत्राणि स चन्द्र मास्तेद्वे योनी तदेकं मिथुनम् ७ कः सविता का सावित्री मन एव सविता वाक् सावित्री स यत्र मनस्तद्वाक् यत्र वा वाक् तन्मनस्ते द्वे योनी तदेकम्मिथुनम् ८ कः सविता का सावित्री पुरुष एव सविता स्त्री सावित्रीस यत्र पुरुषस्तत्स्त्री यत्र वा स्त्री स पुरुषस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् ९ तस्या एव प्रथमः पादो भूस्तत्सवितुर्वरेण्यमित्यग्निर्वै वरेण्यमापो वरेण्यञ्चन्द्र मा वरेण्यम् । तस्या एव द्वितीयः पादो भर्गमयोऽपो भुवो भर्गो देवस्य धीमहीत्यग्निर्वै भर्ग आदित्यो वै भर्गश्चन्द्र मा वै भर्गः । तस्या एषतृतीयः पादः स्वर्धियो यो नः प्रचोदयादिति । स्त्री चैव पुरुषश्चप्रजनयतो यो वा एतां सावित्रीमेवं वेद स पुनर्मृत्युं जयतिवलातिबलयोर्विराट् पुरुष ऋषिः । गायत्री छन्दः । गायत्री देवता । अकारोकारमकारा बीजाद्याः । क्षुधादिनिरसने विनियोगः । क्लीमित्यादिषडङ्गन्यासः । ध्यानम् । अमृतकरतलाद्रौ ं\! सर्वसञ्जीवनाढ्यावघहरणसुदक्षौ वेदसारे मयूखे । प्रणवमयविकारौ भा-स्कराकारदेहौ स्ततमनुभवेऽहं तौ बलातिबलान्तौ ॐ ह्रीं बले महादेवि ह्रीं महाबले क्लीं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिप्रदे तत्सवितुर्वरदात्मिके ह्रीं वरेण्यं भर्गो देवस्य वरदात्मिके अतिबले सर्वदयामूर्ते बले सर्वक्षुद्भ्रमोपनाशिनि धीमहि धियो यो नो जाते प्रचुर्यःयो प्रचोदयादात्मिके प्रणवशिरस्कात्मिके हुं फट् स्वाहा । एवं विद्वान्कृतकृत्यो भवति सावित्र्\! या एव सलोकतां जयतीत्युपनिषत् ९ हरिः ॐ तत्सत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति सावित्र्\! युपनिषत्समाप्ता ७८ रुद्रा क्षजाबालोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः अथ हैनं कालाग्निरुद्रं भुसुण्डः पप्रच्छ कथं रुद्रा क्षोत्पत्तिः । तद्धारणात्किं फलमिति । तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्र ः\! । त्रिपुरवधार्थमहन्निमी-लिताक्षोऽभवम् । तेभ्यो जलबिन्दवो भूमौ पतितास्ते रुद्रा क्षा जाताः । सर्वानुग्रहार्थाय तेषां नामोच्चारमात्रेण दशगोप्रदानफलं दर्शनस्पर्शनाभ्यान्द्विगुणं फलमत ऊर्ध्वं वक्तुं न शक्नोमि । तत्रैते श्लोका भवन्ति कस्मिंस्थितन्तु किं नाम कथं वा धार्यते नरैः कतिभेदमुखान्यत्र कैर्मन्त्रैर्धार्यते कथम् १ दिव्यवर्षसहस्राणि चक्षुरुन्मीलितं मया भूमावक्षिपुटाभ्यां तु पतिताजलबिन्दवः २ तत्राश्रुबिन्दवो जाता महारुद्रा क्षवृक्षकाः स्थावरत्वमनुप्राप्य भक्तानुग्रहकारणात् ३ भक्तानां धारणात्पापं दिवारात्रिकृतं हरेत् लक्षं तु दर्शनात्पुण्यं कोटिस्तद्धारणाद्भवेत् ४ तस्यकोटिशतं पुण्यं लभते धारणान्नरः लक्षकोटिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ५ तज्जपाल्लभते पुण्यं नरो रुद्रा क्षधारणात् धात्रीफलप्रमाणं यच्छ्रेष्ठमेतदुदाहृतम् ६ बदरीफलमात्रं तु मध्यमं प्रोच्यते बुधैः अधमं चणमात्रं स्यात्प्रक्रियैषा मयोच्यते ७ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चेतिशिवाज्ञया वृथा जाताः पृथिव्यां तु तज्जातीयाः शुभाक्षकाः ८ श्वेतास्तुब्राह्मणा ज्ञेयाः क्षत्रिया रक्तवर्णकाः पीतास्तु वैश्या विज्ञेयाः कृष्णाः शूद्रा उदाहृताः ९ ब्राह्मणो बिभृयाच्छ्वेतान्रक्तान्राजा तु धारयेत् पीतान्वैश्यस्तु बिभृयात्कृष्णाञ्छूद्र स्तु धारयेत् १० समाः स्निग्धा दृढाः स्थूलाःकण्टकैः संयुताः शुभाः कृमिदष्टं भिन्नभिन्नं कण्टकैर्हीनमेव च ११ व्रणयुक्तमयुक्तं च षड्रुद्रा क्षा विवर्जयेत् स्वयमेव कृतं द्वारं रुद्रा क्षं स्यादिहोत्तमम् १२ यत्तु पौरुषयत्नेन कृतं तन्मध्यमं भवेत् समान्स्निग्धान्दृढान्स्थूलान्क्षौमसूत्रेण धारयेत् १३ सर्वगात्रेण सौम्येन सामान्यानिविचक्षणः निकषे हेमरेखाभा यस्य रेखा प्रदृश्यते १४ तदक्षमुत्तमंविद्यात्तद्धार्यं शिवपूजकैः शिखायामेकरुद्रा क्षं त्रिशतं शिरसा वहेत् १५ षट्त्रिंशतं गले दध्याद्वाहोः षोडश षोडश मणिबन्धे द्वादशैव स्कन्धे पञ्चशतं वहेत् १६ अष्टोत्तरशतैर्मालामुपवीतं प्रकल्पयेत् द्विसरं त्रिसरंवापि सराणां पञ्चकं तथा १७ सराणां सप्तकं वापि बिभृयात्कण्ठदेशतः मुकुटे कुण्डले चैव कर्णिकाहारकेऽपि वा १८ केयूरकटके सूत्रङ्कुक्षिबन्धे विशेषतः सुप्ते पीते सदाकालं रुद्रा क्षं धारयेन्नरः १९ त्रिशतं त्वधमं पञ्चशतं मध्यममुच्यते सहस्रमुत्तमं प्रोक्तमेवं भेदेन धारयेत् २० शिरसीशानमन्त्रेण कण्ठे तत्पुरुषेण तु अघोरेण गले धार्यं तेनैवहृदयेऽपि च २१ अघोरबीजमन्त्रेण करयोर्धारयेत्सुधीः पञ्चाशदक्षग्रथितान्व्योमव्याप्यपि चोदरे २२ पञ्च ब्रह्मभिरङ्गैश्च त्रिमाला पञ्च सप्तच ग्रथित्वा मूलमन्त्रेण सर्वाण्यक्षाणि धारयेत् २३ अथ हैनं भगवन्तं कालाग्निरुद्रं भुसुण्डः पप्रच्छ रुद्रा क्षाणां भेदेन यदक्षं यत्स्वरूपं यत्फांलमिति । तत्स्वरूपं मुखयुक्तमरिष्टनिरसनं कामाभीष्टफलं ब्रूहीति होवाच । तत्रैते श्लोका भवन्ति एकवक्त्रं तु रुद्रा क्षं परतत्त्वस्वरूपकम् तद्धारणात्परे तत्त्वे लीयते विजितेन्द्रि यः १ द्विवक्त्रं तु मुनिश्रेष्ठ चार्धनारीश्वरात्मकम् धारणादर्धनारीशः प्रीयते तस्य नित्यशः २ त्रिमुखं चैव रुद्रा क्षमग्नित्रयस्वरूपकम् तद्धारणाच्च हुतभुक्तस्य तुष्यति नित्यदा ३ चतुर्मुखं तु रुद्रा क्षं चतुर्वक्त्रस्वरूपकम् तद्धारणाच्चतुर्वक्त्रः प्रीयते तस्य नित्यद ४ पञ्चवक्त्रं तु रुद्रा क्षं पञ्चब्रह्मस्वरूपकम् पञ्चवक्त्रः स्वयं ब्रह्म पुंहत्याच व्यपोहति ५ षड्वक्त्रमपि रुद्रा क्षं कार्तिकेयाधिदैवतम् तद्धारणान्महाश्रीः स्यान्महदारोग्यमुत्तमम् ६ मतिविज्ञानसम्पत्तिशुद्धये धारयेत्सुधीः विनायकाधिदैवं च प्रवदन्ति मनीषिणः ७ सप्तवक्त्रं तु रुद्रा क्षंसप्तमालाधिदैवतम् तद्धारणान्महाश्रीः स्यान्महदारोग्यमुत्तमम् ८ महती ज्ञानसम्पत्तिः शुचिर्धारणतः सदा अष्टवक्त्रं तु रुद्रा क्षमष्टमात्राधिदैवतम् ९ वस्वष्टकप्रियं चैव गङ्गाप्रीतिकरं तथा तद्धारणादिमे प्रीताभवेयुः सत्यवादिनः १० नववक्त्रं तु रुद्रा क्षं नवशक्त्यधिदैवतम् तस्यधारणमात्रेण प्रीयन्ते नव शक्तयः ११ दशवक्त्रं तु रुद्रा क्षं यमदैवत्यमीतिरम् दशाप्रशान्तिजनकं धारणान्नात्र संशयः १२ एकादशमुखंस्वक्षं रुद्रै कादशदैवतम् तदिदं दैवतं प्राहुः सदा सौभाग्यवर्धनम् १३ रुद्रा क्षं द्वादशमुखं महाविष्णुस्वरूपकम् द्वादशादित्यरूपं च बिभर्त्येव हितत्परम् १४ त्रयोदशमुखं त्वक्षं कामदं सिद्धिदं शुभम् तस्या धारणमात्रेण कामदेवः प्रसीदति १५ चतुर्दशमुखं चाक्षं रुद्र नेत्रसमुद्भवम् सर्वव्याधिहरं चैव सर्वदारोग्यमाप्नुयात् १६ मद्यं मांसं च लशुनम्पलाण्डुं शिग्रुमेव च श्लेष्मातकं विड्वराहमभक्ष्यं वर्जयेन्नरः १७ ग्रहणेविषुवे चैवमयने सङ्क्रमेऽपि च दर्शेषु पूर्णमासे च पूर्णेषु दिवसेषु च रुद्रा क्षधारणात्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते १८ रुद्रा क्षमूलं तद्ब्रह्मा तन्नालं विष्णुरेवच तन्मुखं रुद्र इत्याहुस्तद्बिन्दुः सर्वदेवताः १९ इति अथ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं सनत्कुमारः पप्रच्छाधीहि भगवन्रुद्रा क्षधारणविधिम् । तस्मिन्समये निदाघजडभरतदत्तात्रेयकात्यायनभरद्वाजकपिलवसिष्ठ-पिप्पलादादयश्चकालाग्निरुद्रं परिसमेत्योचुः । अथ कालाग्निरुद्र ः\! किमर्थं भवतामागमनमितिहोवाच । रुद्रा क्षधारणविधिं वै सर्वे श्रोतुमिच्छामह इति । अथ कालाग्निरुद्र ः\! प्रोवाच । रुद्र स्य नयनादुत्पन्ना रुद्रा क्षा इति लोके ख्या-यन्ते । अथसदाशिवः संहारकाले संहारं कृत्वा संहाराक्षं मुमुलीकरोति । तन्नयनाज्जातारुद्रा क्षा इति होवाच । तस्माद्रुद्रा क्षत्वमिति कालाग्निरुद्र ः\! प्रोवाच । तद्रुद्रा क्षेवाग्विषये कृते दशगोप्रदानेन यत्फलमवाप्नोति तत्फलमश्नुते । स एष भस्मज्योती रुद्रा क्ष इति । तद्रुद्रा क्षं करेण स्पृष्ट्वा धारणमात्रेण द्विसह-स्रगोप्रदानफलं भवति । तद्रुद्रा क्षे कर्णयोर्धार्यमाणे एकादशसहस्रगोप्रदा-नफलं भवति । एकादशरुद्र त्वं च गच्छति । तद्रुद्रा क्षे शिरसि धार्यमाणे कोटिगोप्रदानफलं भवति । एतेषां स्थानानां कर्णयोः फलं वक्तुं न शक्यमिति होवाच । य इमां रुद्रा क्षजाबालोपनिषदं नित्यमधीते बालो वा युवा वा वेद स महान्भवति । स गुरुः सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवति एतैरेव होमं कुर्यात् ।एतैरेवार्चनम् । तथा रक्षोघ्नं मृत्युतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे बाहौ शिखायांवा बध्नीत । सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थं नावकल्पते । तस्माच्छ्रद्धया याङ्कां-चिद्गां दद्यात्सा दक्षिणा भवति । य इमामुपनिषदं ब्राह्मणः सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । मध्याह्नेऽधीयानः षड्जन्मकृतं पापन्नाशयति । सायं प्रातः प्रयुञ्जानोऽनेकजन्मकृतं पापं नाशयति । षट्सहस्रलक्षगायत्री-जपफलमवाप्नोति । ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयगुरुदारगमनतत्संयोगपात-केभ्यः पूतो भवति । सर्वतीर्थफलमश्नुते । पतितसम्भाषणात्पूतो भवति । पङ्क्तिशतसहस्रपावनो भवति । शिवसायुज्यमवाप्नोति । न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तत इत्यॐसत्यमित्युपनिषत् हरिः ॐ तत्सत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति रुद्रा क्षजाबालोपनिषत्समाप्ता श्रीजाबालदर्शनोपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः दत्तात्रेयो महायोगी भगवान्भूतभावनः चतुर्भुजो महाविष्णुर्योगसाम्राज्यदीक्षितः १ तस्य शिष्यो मुनिकरः साङ्कृतिर्नाम भक्तिमान् पप्रच्छ गुरुमेकान्ते प्राञ्जलिर्विनयान्वितः २ भगवन्ब्रूहि मे योगं साष्टाङ्गंसप्रपञ्चकम् येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भवाम्यहम् ३ साङ्कृतेशृणु वक्ष्यामि योगं साष्टाङ्गदर्शनम् यमश्च नियमश्चैव तथैवासनमेव च ४ प्राणायामस्तथा ब्रह्मन्प्रत्याहारस्ततः परम् धारणा च तथा ध्यानंसमाधिश्चाष्टमं मुने ५ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् क्षमाधृतिर्मिताहारः शौचं चैव यमा दश ६ वेदोक्तेन प्रकारेण विना सत्यन्तपोधन कायेन मनसा वाचा हिंसाऽहिंसा न चान्यथा ७ आत्मासर्वगतोऽच्छेद्यो न ग्राह्य इति मे मतिः सा चाहिंसा वरा प्रोक्ता मुनेवेदान्तवेदिभिः ८ चक्षुरादीन्द्रि यैर्दृष्टं श्रुतं घ्रातं मुनीश्वर तस्यैवोक्तिर्भवेत्सत्यं विप्र तन्नान्यथा भवेत् ९ सर्वं सत्यं परं ब्रह्म न चान्यदितिया मतिः तच्च सत्यं वरं प्रोक्तं वेदान्तज्ञानपारगैः १० अन्यदीये तृणेरत्ने काञ्चने मौक्तिकेऽपि च मनसा विनिवृत्तिर्या तदस्तेयं विदुर्बुधाः ११ आत्मन्यनात्मभावेन व्यवहारविवर्जितम् यत्तदस्तेयमित्युक्तमात्मविद्भिर्महामते १२ कायेन वाचा मनसा स्त्रीणां परिविवर्जनम् ऋतौ भार्यातदा स्वस्य ब्रह्मचर्यं तदुच्यते १३ ब्रह्मभावे मनश्चारं ब्रह्मचर्यं परन्तप १४ स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा गिरा अनुज्ञा या दया सैवप्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः १५ पुत्रे मित्रे कलत्रे च रिपौ स्वात्मनि सन्ततम् एकरूपं मुने यत्तदार्जवं प्रोच्यते मया १६ कायेन मनसा वाचा शत्रुभिःपरिपीडिते बुद्धिक्षोभनिवृत्तिर्या क्षमा सा मुनिपुङ्गव १७ वेदादेवविनिर्मोक्षः संसारस्य न चान्यथा इति विज्ञाननिष्पत्तिर्धृतिः प्रोक्ता हिवैदिकैः अहमात्मा न चान्योऽस्मीत्येवमप्रच्युता मतिः १८ अल्पमृष्टाशनाभ्यां च चतुर्थांशावशेषकम् तस्माद्योगानुगुण्येन भोजनं मितभोजनम् १९ स्वदेहमलनिर्मोक्षो मृज्जलाभ्यां महामुने यत्तच्छौचं भवेद्बाह्यं मानसं मननं विदुः अहं शुद्ध इति ज्ञानं शौचमाहुर्मनीषिणः २० अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्मलः उभयोरन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचंविधीयते २१ ज्ञानशौचं परित्यज्य बाह्ये यो रमते नरः स मूढःकाञ्चनं त्यक्त्वा लोष्टं गृह्णाति सुव्रत २२ ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्ययोगिनः न चास्ति किञ्चित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् २३ लोकत्रयेऽपि कर्तव्यं किञ्चिन्नास्त्यात्मवेदिनाम् २४ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मुनेऽहिंसादिसाधनैः आत्मानमक्षरं ब्रह्म विद्धि ज्ञानात्तु वेदनात् २५ इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु प्रथमः खण्डः १ तपः सन्तोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्चजपो व्रतम् १ एते च नियमाः प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि क्रमाच्छृणु २ वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्रचान्द्रा यणादिभिः शरीरशोषणं यत्तत्तप इत्युच्यतेबुधैः ३ को वा मोक्षः कथं तेन संसारं प्रतिपन्नवान् इत्यालोकनमर्थज्ञास्तपः शंसन्ति पण्डिताः ४ यदृच्छालाभतो नित्यं प्रीतिर्या जायतेनृणाम् तत्सन्तोषं विदुः प्राज्ञाः परिज्ञानैकतत्पराः ५ ब्रह्मादिलोकपर्यन्ताद्विरक्त्या यल्लभेत्प्रियम् सर्वत्र विगतस्नेहः सन्तोषं परमं विदुः श्रौतेस्मार्ते च विश्वासो यत्तदास्तिक्यमुच्यते ६ न्यायार्जितधनं श्रान्ते श्रद्धयावैदिके जने अन्यद्वा यत्प्रदीयन्ते तद्दानं प्रोच्यते मया ७ रागाद्यपेतंहृदयं वागदुष्टानृतादिना हिंसादिरहितं कर्म यत्तदीश्वरपूजनम् ८ सत्यञ्ज्ञानमनन्तं च परानन्दं परं ध्रुवम् प्रत्यगित्यवगन्तव्यं वेदान्तश्रवणं बुधाः ९ वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्भवेत् तस्मिन्भवति या लज्जाह्रीः सैवेति प्रकीर्तिता वैदिकेषु च सर्वेषु श्रद्धा या सा मतिर्भवेत् १० गुरुणा चोपदिष्टोऽपि तत्र सम्बन्धवर्जितः वेदोक्तेनैव मार्गेण मन्त्राभ्यासोजपः स्मृतः ११ कल्पसूत्रे तथा वेदे धर्मशास्त्रे पुराणके इतिहासे चवृत्तिर्या स जपः प्रोच्यते मया १२ जपस्तु द्विविधः प्रोक्तो वाचिकोमानसस्तथा १३ वाचिकोपांशुरुच्चैश्च द्विविधः परिकीर्तितः मानसो मननध्यानभेदाद्द्वैविध्यमाश्रितः १४ उच्चैर्जपादुपांशुश्च सहस्रगुणमुच्यते मानसश्च तथोपांशोः सहस्रगुणमुच्यते १५ उच्चैर्जपश्च सर्वेषां यथोक्तफलदो भवेत् नीचैः श्रोत्रेण चेन्मन्त्रः श्रुतश्चेन्निष्फलं भवेत् १६ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु द्वितीयः खण्डः २ स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं वीरसिंहासने तथा भद्रं मुक्तासनं चैव मयूरासनमेव च १ सुखासनसमाख्यं च नवमं मुनिपुङ्गव जानूर्वोरन्तरेकृत्वा सम्यक् पादतले उभे २ समग्रिवशिरःकायः स्वस्तिकं नित्यमभ्यसेत् सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ३ दक्षिणेऽपि तथासव्यं गोमुखं तत्प्रचक्षते अङ्गुष्ठावधि गृह्णीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु ४ ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतलद्वयम् पद्मासनं भवेत्प्राज्ञ सर्वरोगभयापहम् ५ दक्षिणेतरपादं तु दक्षिणोरुणि विन्यसेत् ऋजुकायः समासीनो वीरासनमुदाहृतम् ६ गुल्फौ तु वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोःक्षिपेत् पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम् भद्रा सनं भवेदेतद्विषरोगविनाशनम् ७ निपीड्य सीवनीं सूक्ष्मं दक्षिणेतरगुल्फतः वामंयाम्येन गुल्फेन मुक्तासनमिदं भवेत् ८ मेढ्रादुपरि निक्षिप्य सव्यङ्गुल्फं तथोपरि गुल्फान्तरं च सङ्क्षिप्य मुक्तासनमिदं मुने ९ कूर्पराग्रेमुनिश्रेष्ठ निक्षिपेन्नाभिपार्श्वयोः भूम्यां पाणितलद्वन्द्वं निक्षिप्यैकाग्रमानसः १० समुन्नतशिरःपादो दण्डवद्व्योम्नि संस्थितः मयूरासनमेतत्स्यात्सर्वपापप्रणाशनम् ११ येन केन प्रकारेण सुखं धैर्यं च जायते तत्सुखासनमित्युक्तमशक्तस्तत्समाश्रयेत् १२ आसनं विजितं येन जितं तेनजगत्त्रयम् अनेन विधिना युक्तः प्राणायामं सदा कुरु १३ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु तृतीयः खण्डः ३ शरीरं तावदेव स्यात्षण्णवत्यङ्गुलात्मकम् देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनदप्रभम् १ त्रिकोणं मनुजानां तु सत्यमुक्तं हि साङ्कृते गुदात्तुद्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्रात्तु द्व्यङ्गुलादधः २ देहमध्यं मुनिप्रोक्तमनुजानीहिसाङ्कृते कन्दस्थानं मुनिश्रेष्ठ मूलाधारान्नवाङ्गुलम् ३ चतुरङ्गुलमायामविस्तारं मुनिपुङ्गव कुक्कुटाण्डसमाकारं भूषितं तु त्वगादिभिः ४ तन्मध्ये नाभिरित्युक्तं योगज्ञैर्मुनिपुङ्गव कन्दमध्यस्थिता नाडी सुषुम्नेतिप्रकीर्तिता ५ तिष्ठन्ति परितस्तस्या नाड्यो हि मुनिपुङ्गव द्विसप्ततिसहस्राणि तासां मुख्याश्चतुर्दश ६ सुषुम्ना पिङ्गला तद्वदिडा चैव सरस्वती पूषा च वरुणा चैव हस्तिजिह्वा यशस्विनी ७ अलम्बुसा कुहूश्चैव विश्वोदरी तपस्विनी शङ्खिनी चैव गान्धारा इति मुख्याश्चतुर्दश ८ आसां मुख्यतमास्तिस्रस्तिष्वेकोत्तमोत्तमा ब्रह्मनाडीति सा प्रोक्ता मुनेवेदान्तवेदिभिः ९ पृष्ठमध्यस्थितेनास्थ्ना वीणादण्डेन सुव्रत सहमस्तकपर्यन्तं सुषुम्ना सुप्रतिष्ठिता १० नाभिकन्दादधः स्थानं कुण्डल्याद्व्यङ्गुलं मुने अष्टप्रकृतिरूपा सा कुण्डली मुनिसत्तम ११ यथावद्वायुचेष्टां च जलान्नादीनि नित्यशः परितः कन्दपार्श्वेषु निरुध्यैव सदा स्थिता १२ स्वमुखेन समावेष्ट्य ब्रह्मरन्ध्रमुखं मुने सुषुम्नाया इडा सव्येदक्षिणे पिङ्गला स्थिता १३ सरस्वती कुहूश्चैव सुषुम्नापार्श्वयोः स्थिते गान्धारा हस्तिजिह्वा च इडायाः पृष्ठपार्श्वयोः १४ पूषा यशास्विनी चैवपिङ्गला पृष्ठपूर्वयोः कुहोश्च हस्तिजिह्वाया मध्ये विश्वोदरी स्थिता १५ यशस्विन्याः कुहोर्मध्ये वरुणा सुप्रतिष्ठिता पूषायाश्च सरस्वत्या मध्येप्रोक्ता यशस्विनी १६ गान्धारायाः सरस्वत्या मध्ये प्रोक्ता च शङ्खिनी अलम्बुसा स्थिता पायुपर्यन्तं कन्दमध्यगा १७ पूर्वभागे सुषुम्नायाराकायाः संस्थिता कुहूः अधश्चोर्ध्वं स्थिता नाडी याम्यनासान्तमिष्यते १८ इडा तु सव्यनासान्तं संस्थिता मुनिपुङ्गव यशस्विनी च वामस्यपादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते १९ पूषा वामाक्षिपर्यन्ता पिङ्गलायास्तु पृष्ठतः पयस्विनी च याम्यस्य कर्णान्तं प्रोच्यते बुधैः २० सरस्वती तथा चोर्ध्वगता जिह्वा तथा मुने हस्तिजिह्वा तथा सव्यपादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते २१ शाङ्खिनी नाम या नाडी सव्यकर्णान्तमिष्यते गान्धारा सव्यनेत्रान्ता प्रोक्तावेदान्तवेदिभिः २२ विश्वोदराभिधा नाडी कन्दमध्ये व्यवस्थिता प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानोदान एव च २३ नागः कूर्मश्च कृकरोदेवदत्तो धनञ्जयः एते नाडीषु सर्वासु चरन्ति दश वायवः २४ तेषुप्राणादयः पञ्च मुख्याः पञ्चसु सुव्रत प्राणसञ्ज्ञस्तथापानः पूज्यः प्राणस्तयोर्मुने २५ आस्यनासिकयोर्मध्ये नाभिमध्ये तथा हृदि प्राणसञ्ज्ञोऽनिलो नित्यं वर्तते मुनिसत्तम २६ अपानो वर्तते नित्यं गुदमध्योरुजानुषु उदरे सकले कट्यां नाभौ जङ्घे च सुव्रत २७ व्यानः श्रोत्राक्षिमध्ये च ककुद्भ्यां गुल्फयोरपि प्राणस्थाने गले चैव वर्तते मुनिपुङ्गव २८ उदानसञ्ज्ञो विज्ञेयः पादयोर्हस्तयोरपि समानः सर्वदेहेषु व्याप्यतिष्ठत्यसंशयः २९ नागादिवायवः पञ्च त्वगस्थ्यादिषु संस्थिताः निःश्वासोच्छ्वासकासाश्च प्राणकर्म हि साङ्कृते ३० अपानाख्यस्य वायोस्तुविण्मूत्रादिविसर्जनम् समानः सर्वसामीप्यं करोति मुनिपुङ्गव ३१ उदान ऊर्ध्वगमनं करोत्येव न संशयः व्यानो विवादकृत्प्रोक्तो मुने वेदान्तवेदिभिः ३२ उद्गारादिगुणः प्रोक्तो व्यानाख्यस्य महामुने धनञ्जयस्य शोभादि कर्म प्रोक्तं हि साङ्कृते ३३ निमीलनादि कूर्मस्य क्षुधातु कृकरस्य च देवदत्तस्य विप्रेन्द्र तन्द्री कर्म प्रकीर्तितम् ३४ सुषुम्नायाः शिवो देव इडाया देवता हरिः पिङ्गलाया विरञ्चिः स्यात्सरस्वत्याविराण्मुने ३५ पूषाधिदेवता प्रोक्ता वरुणा वायुदेवता हस्तिजिह्वाभिधायास्तु वरुणो देवता भवेत् ३६ यशस्विन्या मुनिश्रेष्ठ भगवान्भास्करस्तथा अलम्बुसाया अम्ब्वात्मा वरुणः परिकीर्तितः ३७ कुहोः क्षुद्देवता प्रोक्ता गान्धारी चन्द्र देवता शङ्खिन्याश्चन्द्र मास्तद्वत्पयस्विन्याः प्रजापतिः ३८ विश्वोदराभिधायास्तु भगवान्पावकः पतिः इडायां चन्द्र मानित्यं चरत्येव महामुने ३९ पिङ्गलायां रविस्तद्वन्मुने वेदविदांवर पिङ्गलायामिडायां तु वायोः सङ्क्रमणं तु यत् ४० तदुत्तरायणम्प्रोक्तं मुने वेदान्तवेदिभिः इडायां पिङ्गलायां तु प्राणसङ्क्रमणं मुने ४१ दक्षिणायनमित्युक्तं पिङ्गलायामिति श्रुतिः इडापिङ्गलयोः सन्धिं यदा प्राणःसमागतः ४२ अमावास्या तदा प्रोक्ता देहे देहभृतां वर मूलाधारंयदा प्राणः प्रविष्टः पण्डितोत्तम ४३ तदाद्यं विषुवं प्रोक्तं तापसैस्तापसोत्तम प्राणसञ्ज्ञो मुनिश्रेष्ठ मूर्धानं प्राविशद्यदा ४४ तदन्त्यं विषुवम्प्रोक्तं तापसैस्तत्त्वचिन्तकैः निःश्वासोच्छ्वासनं सर्वं मासानां सङ्क्रमो भवेत् ४५ इडायाः कुण्डलीस्थानं यदा प्राणः समागतः सोमग्रहणमित्युक्तन्तदा तत्त्वविदां वर ४६ यदा पिङ्गलया प्राणः कुण्डलीस्थानमागतः तदा तदा भवेत्सूर्यग्रहणं मुनिपुङ्गव ४७ श्रीपर्वतं शिरःस्थाने केदारं तुललाटके वाराणसी महाप्राज्ञ भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यमे ४८ कुरुक्षेत्रङ्कुचस्थाने प्रयागं हृत्सरोरुहे चिदम्बरं तु हृन्मध्ये आधारे कमलालयम् ४९ आत्मतीर्थं समुत्सृज्य बहिस्तीर्थानि यो व्रजेत् करस्थं स महारत्नन्त्यक्त्वा काचं विमार्गते ५० भावतीर्थं परं तीर्थं प्रमाणं सर्वकर्मसु अन्यथालिङ्ग्यते कान्ता अन्यथालिङ्ग्यते सुता ५१ तीर्थानि तोयपूर्णानिदेवान्काष्ठादिनिर्मितान् योगिनो न प्रपूज्यन्ते स्वात्मप्रत्ययकारणात् ५२ बहिस्तीर्थात्परं तीर्थमन्तस्तीर्थं महामुने आत्मतीर्थं महातीर्थमन्यत्तीर्थं निरर्थकम् ५३ चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानैर्न शुद्ध्यति शशशोऽपि जलैर्धौतं सुराभाण्डमिवाशुचि ५४ विषुवायनकालेषु ग्रहणे चान्तरे सदा वाराणस्यादिके स्थाने स्नात्वा शुद्धो भवेन्नरः ५५ ज्ञानयोगपराणां तुपादप्रक्षालितं जलम् भावशुद्ध्यर्थमज्ञानां तत्तीर्थं मुनिपुङ्गव ५६ तीर्थे दाने जपे यज्ञे काष्ठे पाषाणके सदा शिवं पश्यति मूढात्मा शिवे देहेप्रतिष्ठिते ५७ अन्तःस्थं मां परित्यज्य बहिष्ठं यस्तु सेवते हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ५८ शिवमात्मनि पश्यन्ति प्रतिमासुन योगिनः अज्ञानां भावनार्थाय प्रतिमाः परिकल्पिताः ५९ अपूर्वमपरं ब्रह्म स्वात्मानं सत्यमद्वयम् प्रज्ञानघनमानन्दं यः पश्यति स पश्यति ६० नाडीपुञ्जं सदा सारं नरभावं महामुने समृत्सृज्यात्मनाऽऽत्मानमहमित्येव धारय ६१ अशरीरं शरीरेषु महान्तं विभुमीश्वरम् आनन्दमक्षरं साक्षान्मत्वा धीरो न शोचति ६२ विभेदजनके ज्ञाने नष्टेज्ञानबलान्मुने आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं किं करिष्यति ६३ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु चतुर्थः खण्डः ४ सम्यक्कथय मे ब्रह्मन्नाडीशुद्धिं समासतः यथा शुद्ध्या सदा ध्यायञ्जीवन्मुक्तो भवाम्यहम् १ साङ्कृते शृणु वक्ष्यामि नाडीशुद्धिं समासतः विध्युक्तकर्मसंयुक्तः कामसङ्कल्पवर्जितः २ यमाद्यष्टाङ्गसंयुक्तः शान्तः सत्यपरायणः स्वात्मन्यवस्थितः सम्यग्ज्ञानिभिश्च सुशिक्षितः ३ पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले व्रनेऽथवा मनोरमे शुचौ देशे मठं कृत्वा समाहितः ४ आरभ्य चासनं पश्चात्प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा समग्रीवशिरःकायःसंवृतास्यः सुनिश्चलः ५ नासाग्रे शशभृद्बिम्बे बिन्दुमध्ये तुरीयकम् स्रवन्तममृतं पश्येन्नेत्राभ्यां सुसमाहितः ६ इडया प्राणमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् ततोऽग्निं देहमध्यस्थं ध्यायञ्ज्वालावलीयुतम् ७ बिन्दुनादसमायुक्तमग्निबीजं विचिन्तयेत् पश्चाद्विरेचयेत्सम्यक्प्राणं पिङ्गलया बुधः ८ पुनः पिङ्गलयापूर्य वह्निबीजमनुस्मरेत् पुनर्विरेचयेद्धीमानिडयैव शनैः शनैः ९ त्रिचतुर्वासरं वाथ त्रिचतुर्वारमेव च षट्कृत्वा विचरेन्नित्यं रहस्येवं त्रिसन्धिषु १० नाडीशुद्धिमवाप्नोति पृथक्चिह्नोपलक्षितः शरीरलघुता दीप्तिर्वह्नेर्जाठरवर्तिनः ११ नादाभिव्यक्तिरित्येतच्चिह्नं तत्सिद्धिसूचकम् यावदेतानि सम्पश्येत्तावदेवं समाचरेत् १२ अथवैतत्परित्यज्य स्वात्मशुद्धिं समाचरेत् अत्मा शुद्धः सदानित्यः सुखरूपः स्वयम्प्रभः १३ अज्ञानान्मलिनो भाति ज्ञानाच्छुद्धोभवत्ययम् अज्ञानमलपङ्कं यः क्षालयेज्ज्ञानतो यतः स एव सर्वदा शुद्धोनान्यः कर्मरतो हि सः १४ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु पश्चमः खण्डः ५ प्राणायामक्रमं वक्ष्ये साङ्कृते शृणु सादरम् प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः १ वर्णत्रयात्मकाः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः स एषप्रणवः प्रोक्तः प्राणायामस्तु तन्मयः २ इडया वायुमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् शनैः षोडशभिर्मात्रैरकारं तत्र संस्मरेत् ३ पूरितन्धारयेत्पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया उकारमूर्तिमत्रापि संस्मरन्प्रणवं जपेत् ४ यावद्वा शक्यते तावद्धारयेज्जपतत्परः पूरितं रेचयेत्पश्चान्मकारेणानिलम्बुधः ५ ज्ञनैः पिङ्गलया तत्र द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः प्राणायामो भवेदेवं ततश्चैवं समभ्यसेत् ६ पुनः पिङ्गलयापूर्य मात्रैः षोडशभिस्तथा अकारमूर्तिमत्रापि स्मरेदेकाग्रमानसः ७ धारयेत्पूरितं विद्वान्प्रणवंसञ्जपन्वशी उकारमूर्ति स ध्यायंश्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ८ मकारन्तु स्मरन्पश्चाद्रे चयेदिडयाऽनिलम् एवमेव पुनः कुर्यादिडयापूर्य बुद्धिमान् ९ एवं समभ्यसेन्नित्यं प्राणायामं मुनीश्वर एवमभ्यासतो नित्यंषण्मासाद्यत्रबान्भवेत् १० वत्सराद्ब्रह्मविद्वान्स्यात्तस्मान्नित्यं समभ्यसेत् योगाभ्यासरतो नित्यं स्वधर्मनिरतश्च यः ११ प्राणसंयमनेनैवज्ञानान्मुक्तो भविष्यति बाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको हि सः १२ सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत् बहिर्विरेचनं वायोरुदराद्रे चकः स्मृतः १३ प्रस्वेदजनको यस्तु प्राणायामेषु सोऽधमः कम्पनं मध्यमंविद्यादुत्थानं चोत्तमं विदुः १४ पूर्वं पूर्वं प्रकुर्वीत यावदुत्थानसम्भवः सम्भवत्युत्तमे प्राज्ञः प्राणायामे सुखी भवेत् १५ प्राणायामेनचित्तं तु शुद्धं भवति सुव्रत चित्ते शुद्धे शुचिः साक्षात्प्रत्यग्ज्योतिर्व्यवस्थितः १६ प्राणश्चित्तेन संयुक्तः परमात्मनि तिष्ठति प्राणायामपरस्यास्य पुरुषस्य महात्मनः १७ देहश्चोत्तिष्ठते तेन किञ्चिज्ज्ञानाद्विमुक्तता रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् १८ सर्वपापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात् मनोजवत्वमाप्नोति पलितादि चनश्यति १९ प्राणायामैकनिष्ठस्य न किञ्चिदपि दुर्लभम् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राणायामान्समभ्यसेत् २० विनियोगाप्रवक्ष्यामि प्राणायामस्यसुव्रत सन्ध्ययोर्ब्राह्मकालेऽपि मध्याह्ने वाऽथवा सदा २१ बाह्यम्प्राणं समाकृष्य पूरयित्वोदरेण च नासाग्रे नाभिमध्ये च पादाङ्गुष्ठेच धारयेत् २२ सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं नरः नासाग्रधारणाद्वापि जितो भवति सुव्रत २३ सर्वरोगनिवृत्तिः स्यान्नाभिमध्येतु धारणात् शरीरलघुता विप्र पादाङ्गुष्ठनिरोधनात् २४ जिह्वया वायुमाकृष्य यः पिबेत्सततं नरः श्रमदाहविनिर्मुक्तो योगी नीरोगतामियात् २५ जिह्वया वायुमाकृष्य जिह्वामूले निरोधयेत् पिबेदमृतमव्यग्रं सकलं सुखमाप्नुयात् २६ इडया वायुमाकृष्य भ्रुवोर्मध्ये निरोधयेत् यः पिबेदमृतंशुद्धं व्याधिभिर्मुच्यते हि सः २७ इडया वेदतत्त्वज्ञस्तथा पिङ्गलयैव च नाभौ निरोधयेत्तेन व्याधिभिर्मुच्यते नरः २८ मासमात्रं त्रिसन्ध्यायाञ्जिह्वयारोप्य मारुतम् अमृतं च पिबेन्नाभौ मन्दं मन्दं निरोधयेत् २९ वातजाः पित्तजा दोषा नश्यन्त्येव न संशयः नासाभ्यां वायुमाकृष्य नेत्रद्वन्द्वे निरोधयेत् ३० नेत्ररोगा विनश्यन्ति तथा श्रोत्रनिरोधनात् तथावायुं समारोप्य धारयेच्छिरसि स्थितम् ३१ शिरोरोगा विनश्यन्तिंसत्यमुक्तं हि साङ्कृते स्वस्तिकासनमास्थाय समाहितमनास्तथा ३२ अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य प्रणवेन शनैः शनैः हस्ताभ्यां धारयेत्सम्यक्कर्णादिकरणानि च ३३ अङ्गुष्ठाभ्यां मुने श्रोत्रे तर्जनीभ्यां तु चक्षुषी नासापुटावधानाभ्यां प्रच्छाद्य करणानि वै ३४ आनन्दाविर्भवो यावत्तावन्मूर्धनिधारणात् प्राणः प्रयात्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्रं महामुने ३५ ब्रह्मरन्ध्रं गतेवायौ नादश्चोत्पद्यतेऽनघ शङ्खध्वनिनिभश्चादौ मध्ये मेघध्वनिर्यथा ३६ शिरोमध्यगते वायौ गिरिप्रस्रवणं यथा पश्चात्प्रीतो महाप्राज्ञः साक्षादात्मोन्मुखो भवेत् ३७ पुनस्तज्ज्ञाननिष्पत्तिर्योगात्संसारनिह्रुतिः दक्षिणोत्तरगुल्फेन सीवनीं पीडयेत्स्थिरम् ३८ सव्येतरेण गुल्फेन पीडयेद्बुद्धिमान्नरः जान्वोरधःस्थितां सन्धिं स्मृत्वा देवं त्रियम्बकम् ३९ विनायकं च संस्मृत्य तथा वागीश्वरीं पुनः लिङ्गनालात्समाकृष्य वायुमप्यग्रतोमुने ४० प्रणवेन नियुक्तेन बिन्दुयुक्तेन बुद्धिमान् मूलाधारस्य विप्रेन्द्र मध्ये तं तु निरोधयेत् ४१ निरुध्य वायुना दीप्तो वह्निरूहति कुण्डलीम् पुनः सुषुम्नया वायुर्वह्निना सह गच्छति ४२ एवमभ्यसतस्तस्यजितो वायुर्भवेद्भृशम् प्रस्वेदः प्रथमः पश्चात्कम्पनं मुनिपुङ्गव ४३ उत्थानं च शरीरस्य चिह्नमेतज्जितेऽनिले एवमभ्यसतस्तस्य मूलरोगो विनश्यति ४४ भगन्दरं च नष्टं स्यात्सर्वरोगाश्च साङ्कृते पातकानि विनश्यन्ति क्षुद्रा णि च महान्ति च ४५ नष्टे पापे विशुद्धं स्याच्चित्तदर्पणमद्भुतम् पुनर्ब्रह्मादिभोगेभ्यो वैराग्यं जायते हृदि ४६ विरक्तस्य तुसंसाराज्ज्ञानं कैवल्यसाधनम् तेन पापापहानिः स्याज्ज्ञात्वा देवं सदाशिवम् ४७ ज्ञानामृतरसो येन सकृदास्वादितो भवेत् स सर्वकार्यमुत्सृज्यतत्रैव परिधावति ४८ ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विलक्षणम् अर्थस्वरूपमज्ञानात्पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ४९ आत्मस्वरूपविज्ञानादज्ञानस्य परिक्षयः क्षीणेऽज्ञाने महाप्राज्ञ रागादीनां परिक्षयः ५० रागाद्यसम्भवे प्राज्ञपुण्यपापविमर्दनम् तयोर्नाशे शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते ५१ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु षष्ठः खण्डः ६ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रत्याहारं महामुने इन्द्रि याणां विचरतां विषयेषुस्वभावतः १ बलादाहरणं तेषां प्रत्याहारः स उच्यते यत्पश्यति तुतत्सर्वं ब्रह्म पश्यन्त्समाहितः २ प्रत्याहारो भवेदेष ब्रह्मविद्भिः पुरोदितः यद्यच्छुद्धमशुद्धं वा करोत्यामरणान्तिकम् ३ तत्सर्वं ब्रह्मणेकुर्यात्प्रत्याहारः स उच्यते अथवा नित्यकर्माणि ब्रह्माराधनबुद्धितः ४ काम्यानि च तथा कुर्यात्प्रत्याहारः स उच्यते अथवा वायुमाकृष्य स्थानात्स्थानं निरोधयेत् ५ दन्तमूलात्तथा कण्ठे कण्ठादुरसि मारुतम् उरोदेशात्समाकृष्य नाभिदेशे निरोधयेत् ६ नाभिदेशात्समाकृष्य कुण्डल्यान्तु निरोधयेत् कुण्डलीदेशतो विद्वान्मूलाधारे निरोधयेत् ७ अथापानात्कटिद्वन्द्वे तथोरौ च सुमध्यमे तस्माज्जानुद्वये जङ्घे पादाङ्गुष्ठे निरोधयेत् ८ प्रत्याहारोऽयमुक्तस्तु प्रत्याहारस्मरैः पुरा एवमभ्यासयुक्तस्यपुरुषस्य महात्मनः ९ सर्वपापानि नश्यन्ति भवरोगश्च सुव्रत नासाभ्यां वायुमाकृष्य निश्चलः स्वस्तिकासनः १० पूरयेदनिलं विद्वानापादतलमस्तकम् पश्चात्पादद्वये तद्वन्मूलाधारे तथैव च ११ नाभिकन्दे च हृन्मध्ये कण्ठमूले च तालुके भ्रुवोर्मध्ये ललाटे च तथा मूर्धनिधारयेत् १२ देहे स्वात्ममतिं विद्वान्समाकृप्य समाहितः आत्मनाऽऽत्मनि निर्द्वन्द्वे निर्विकल्पे निरोधयेत् १३ प्रत्याहारः समाख्यातः साक्षाद्वेदान्तवेदिभिः एवमभ्यसतस्तस्य न किञ्चिदपि दुर्लभम् १४ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु सप्तमः खण्डः ७ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धारणाः पञ्च सुव्रत देहमध्यगते व्योम्नि बाह्याऽऽकाशं तु धारयेत् १ प्राणे बाह्यानिलं तद्वज्ज्वलने चाग्निमौदरे तोयन्तोयांशके भूमिं भूमिभागे महामुने २ हयवरलकाराख्यं मन्त्रमुच्चारयेत्क्रमात् धारणैषा परा प्रोक्ता सर्वपापविशोधिनी ३ जान्वन्तं पृथिवीह्यंशो ह्यपां पाय्वन्तमुच्यते हृदयांशस्तथाग्न्यंशो भ्रूमध्यान्तोऽनिलांशकः ४ आकाशांशस्तथा प्राज्ञ मूर्धांशः परिकीर्तितः ब्रह्माणं पृथिवीभागेविष्णुं तोयांशके तथा ५ अग्न्यंशे च महेशानमीश्वरं चानिलांशके आकाशांशे महाप्राज्ञ धारयेत्तु सदाशिवम् ६ अथवा तव वक्ष्यामिधारणां मुनिपुङ्गव पुरुषे सर्वशास्तारं बोधानन्दमयं शिवम् ७ धारयेद्बुद्धिमान्नित्यं सर्वपापविशुद्धये ब्रह्मादिकार्यरूपाणि स्वे स्वे संहृत्य कारणे ८ सर्वकारणमव्यक्तमनिरूप्यमचेतनम् साक्षादात्मनि सम्पूर्णे धारयेत्प्रणवेन तु इन्द्रि याणि समाहृत्य मनसात्मनि योजयेत् ९ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्स्वष्टामः खण्डः ८ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि ध्यानं संसारनाशनम् ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सर्वसंसारभेषजम् १ ऊर्ध्वरेतं विश्वरूपं विरूपाक्षं महेश्वरम् सोऽहमित्यादरेणैव ध्यायेद्योगीश्वरेश्वरम् २ अथवा सत्यमीशानं ज्ञानमानन्दमद्वयम् अत्यर्थमचलं नित्यमादिमध्यान्तवर्जितम् ३ तथाऽस्थूलमनाकाशमसंस्पृश्यमचाक्षुषम् न रसं न च गन्धाख्यमप्रमेयमनूपमम् ४ आत्मानंसच्चिदानन्दमनन्तं ब्रह्म सुव्रत अहमस्मीत्यभिध्यायेद्व्येयातीतं विमुक्तये ५ एवमभ्यासयुक्तस्य पुरुषस्य महात्मनः क्रमाद्वेदान्तविज्ञानं विजायेत न संशयः ६ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु नवमः खण्डः ९ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि समाधिं भवनाशनम् समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवैकतां प्रति १ नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः एकःसम्भिद्यते भ्रान्त्या मायया न स्वरूपतः २ तस्मादद्वैतमेवास्ति न प्रपञ्चोन संसृतिः यथाकाशो घटाकाशो मठाकाश इतीरितः ३ तथा भ्रान्तैर्द्विधा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्वरात्मना नाहं देहो न च प्राणो नेन्द्रि याणिमनो नहि ४ सदा साक्षिस्वरूपत्वाच्छिव एवास्मि केवलः इति धीर्यामुनिश्रेष्ठ सा समाधिरिहोच्यते ५ साहं ब्रह्म न संसारी न मत्तोऽन्यःकदाचन यथा फेनतरङ्गादि समुद्रा दुत्थितं पुनः ६ समुद्रे लीयते तद्व-ज्जमन्मय्यनुलीयते तस्मान्मनः पृथङ् नास्ति जगन्माया च नास्ति हि ७ यस्यैवं परमात्माऽयं प्रत्यग्भूतः प्रकाशितः स तु याति च पुम्भावं स्वयंसाक्षात्परामृतम् ८ यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा योगिनोऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम् ९ यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येव हि पश्यति सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते तदा १० यदासर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति एकीभूतः परेणाऽसौ तदा भवतिकेवलः ११ यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः मायामात्रं जगत्कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतिः १२ एवमुक्त्वा स भगवान्दत्तात्रेयो महामुनिः साङ्कृतिः स्वस्वरूपेण सुखमास्तेऽतिनिर्भयः १३ इति इति जाबालदर्शनोपनिषत्सु दशमः खण्डः १० आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः हरिः ॐ तत्सत् इति श्रीजाबालदर्शनोपनिषत्समाप्ता जाबाल्युपनिषत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः हरिः ॐ अथ हैनं भगवन्तं जाबालिं पैप्पलादिः पप्रच्छ भगवन्मे ब्रूहिपरमतत्त्वरहस्यम् । किं तत्त्वं को जीवः कः पशुः क ईशः को मोक्षोपाय इति ।स तं होवाच साधु पृष्टं सर्वं निवेदयामि यथाज्ञातमिति । पुनः स तमुवाचकुतस्त्वया ज्ञातमिति । पुनः स तमुवाच षडाननादिति । पुनः स तमुवाचतेनाथ कुतो ज्ञातमिति । पुनः स तमुवाच तेनेशानादिति । पुनः स तमुवाचकथं तस्मात्तेन ज्ञातमिति । पुनः स तमुवाच तदुपासनादिति । पुनः सतमुवाच भगवन्कृपया मे सरहस्यं सर्वं निवेदयेति । स तेन पृष्टः सर्वन्निवेदयामास तत्त्वम् । पशुपतिरहङ्काराविष्टः संसारी जीवः स एव पशुः । सर्वज्ञः पञ्चकृत्यसम्पन्नः सर्वेश्वर ईशः पशुपतिः । के पशव इति पुनः सतमुवाच जीवाः पशव उक्ताः । तत्पतित्वात्पशुपतिः । स पुनस्तं होवाचकथं जीवाः पशव इति । कथं तत्पतिरिति । स तमुवाच यथा तृणाशिनोविवेकहीनाः परप्रेष्याः कृष्या-दिकर्मसु नियुक्ताः सकलदुःखसहाः स्वस्वामिबध्यमाना गवादयः पशवः । यथा तत्स्वामिन इव सर्वज्ञ ईशः पशुपतिः । तज्ज्ञानं केनोपायेन जायते । पुनः स तमुवाच विभूतिधारणादेव । तत्प्रकारःकथमिति । कुत्र कुत्र धार्यम् । पुनः स तमुवाच सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैर्भस्मसङ्गृह्याग्निरिति भस्मेत्यनेना-भिमन्त्र्\! य मानस्तोक इति समुद्धृत्य जलेन संसृज्यत्र्\! यायुषमिति शिरोल-लाटवक्षःस्कन्धेष्विति तिसृभिस्त्र्\! यायुषैस्त्रियम्बकैस्तिस्रोरेखाः प्रकुर्वीत । व्रतमेतच्छाम्भवं सर्वेषु वेदेषु वेदवादिभिरुक्तं भवति । तत्समाचरेन्मुमुक्षुर्न पुनर्भवाय । अथ सनत्कुमारः प्रमाणं पृच्छाति । त्रिपुण्ड्रधारणस्य त्रिधा रेखा आललाटादाचक्षुषोराभ्रुवोर्मध्यतश्च । याऽस्यप्रथमा रेखा सा गार्हप-त्यश्चाकारो रजो भूर्लोकः स्वात्मा क्रियाशक्तिःऋग्वेदः प्रातःस्वनं प्रजापतिर्देवो देवतेति । याऽस्य द्वितीया रेखा सा दक्षिणाग्निरुकारः सत्त्वमन्तरिक्षमन्तरात्मा चेच्छाशक्तिर्यजुर्वेदो माध्यन्दिनसवनंविष्णुर्देवो देवतेति । याऽस्य तृतीया रेखा साऽऽहवनीयो मकारस्तमो द्यौर्लोकःपरमात्मा ज्ञानशक्तिः साम-वेदस्तृतीयसवनं महादेवो देवतेति त्रिपुण्ड्रम्भस्मना करोति । यो विद्वान्ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो यतिर्वा स महापातकोपपातकेभ्यः पूतो भवति । स सर्वान्देवान्ध्यातो भवति । स सर्वेषु तीर्थेषुस्नातो भवति । स सकलरुद्र मन्त्रजापी भवति । न स पुनरावर्तते न सपुनरावर्तते इति ॐ सत्यमित्युपनिषत् हरिः ॐ तत्सत् आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रि याणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम-स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः इति श्रीजाबाल्युपनिषत्समाप्ता