{
"title": "रघुवंशम्",
"custom": {"mn": {"name": "सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)", "lang": "sa", "markdown": true, "order": 2}, "anv": {"name": "अन्वयः", "lang": "sa", "order": 1, "aiGenerated": true}, "es": {"name": "Summary", "lang": "en", "order": 3, "aiGenerated": true, "showInline": true}},
"chapters": [
{"number": "1", "name": "प्रथमः सर्गः (वसिष्ठाश्रमाभिगमनम्)", "es": "King Dilīpa and Queen Sudakṣiṇā visit the hermitage of Vasiṣṭha. Childless due to a curse from the cow Surabhi, they seek a successor. Following Vasiṣṭha's counsel, they vow to serve Nandinī, Surabhi's daughter. They adopt an ascetic lifestyle, abandoning the palace for a leaf-hut. Dilīpa follows the cow daily, protecting her and mimicking her movements, while Sudakṣiṇā worships her upon her return at dusk.", "subtitle": "King Dilīpa is asked by the sage Vasiṣṭha to serve a cow."},
{"number": "2", "name": "द्वितीयः सर्गः (नन्दिनीवरप्रदानम्)", "es": "Dilīpa tends Nandinī in the Himālaya. A lion named Kumbhodara attacks the cow. When Dilīpa attempts to draw an arrow, his arm freezes by the power of Śiva. He offers his own body as a ransom to save the cow. Nandinī reveals the lion was an illusion created to test his devotion. She grants a boon of a son. After drinking her milk, the royal couple returns to the capital.", "subtitle": "Dilīpa offers his life to save a cow."},
{"number": "3", "name": "तृतीयः सर्गः (रघुराज्याभिषेकः)", "es": "Sudakṣiṇā gives birth to Raghu. The prince masters the four branches of knowledge and astra-vidyā. During Dilīpa's hundredth Aśvamedha, Indra steals the sacrificial horse. Raghu pursues and engages Indra in battle. Though he cannot recover the horse, his valor impresses Indra, who grants the merit of the sacrifice. Dilīpa crowns Raghu and retires to the forest to practice asceticism.", "subtitle": "Raghu is born, battles Indra, and becomes king."},
{"number": "4", "name": "चतुर्थः सर्गः (रघुदिग्विजयः)", "es": "Raghu begins a military expedition across the subcontinent during the Śarat season. He defeats the Vaṅga kings in the east and the Pāṇḍyas in the south. He destroys the Pārasīkas and subdues mountain tribes in the Himālaya. After conquering all directions, he returns to Ayodhyā to perform the Viśvajit sacrifice. He distributes his entire wealth to the people, leaving himself with only earthen vessels.", "subtitle": "King Raghu conquers the world and performs a sacrifice."},
{"number": "5", "name": "पञ्चमः सर्गः (अजस्वयंवराभिगमनम्)", "es": "The scholar Kautsa requests fourteen crores of gold for his gurudakṣiṇā. Raghu, having emptied his treasury, prepares to attack Kubera. Fearing the king, Kubera showers the treasury with gold. Raghu fathers a son, Aja. As a youth, Aja travels to Vidarbha for the svayaṃvara of Indumatī. En route, he frees the gandharva Priyaṃvada from a curse and receives the saṃmohana weapon as a gift.", "subtitle": "Raghu obtains gold and Aja travels to a wedding."},
{"number": "6", "name": "षष्ठः सर्गः (स्वयंवरवर्णनम्)", "es": "Indumatī enters the assembly of kings. Guided by Sunandā, she passes various suitors. As she moves, each rejected king's face darkens, compared to a building falling into shadow when a moving lamp (dīpaśikhā) passes. She chooses Aja of the Ikṣvāku dynasty. The union is described as the joining of a gem with gold. The other kings remain dejected as the ceremony concludes.", "subtitle": "Indumatī chooses Prince Aja as her husband."},
{"number": "7", "name": "सप्तमः सर्गः (अजपाणिग्रहणम्)", "es": "Aja and Indumatī marry according to Vedic rites. As they depart for Ayodhyā, rival kings ambush the procession. Aja defends his bride, eventually using the gāndharva weapon, prasvāpana, to cast the enemy army into a deep sleep. He returns home to Raghu, who transfers all royal responsibilities to his son and prepares for a life of yoga.", "subtitle": "Aja marries Indumatī and defeats his rivals."},
{"number": "8", "name": "अष्टमः सर्गः (अजविलापः)", "es": "Raghu dies practicing yoga, and Aja rules the earth. Indumatī bears a son, Daśaratha. During a stroll in the royal garden, a celestial garland falls from the vīṇā of Nārada and strikes Indumatī, causing her death. Aja laments his loss until a messenger explains her past as the apsaras Hariṇī. After years of grief, Aja fasts to death at the confluence of the Gaṅgā and Sarayū to reunite with her.", "subtitle": "King Aja rules, loses his wife, and dies."},
{"number": "9", "name": "नवमः सर्गः (मृगयावर्णनम्)", "es": "Daśaratha governs North Kosala. During the Vasant season, he enters the forest to hunt. While tracking prey near the Tamasa river, he hears a sound resembling an elephant drinking. He releases a śabdavedhin arrow, but strikes an ascetic's son. The boy's parents curse the king to die of grief for his own son. The king returns to the city, haunted by the prophecy.", "subtitle": "King Daśaratha hunts and receives a curse."},
{"number": "10", "name": "दशमः सर्गः (रामावतारः)", "es": "Daśaratha performs the Putreṣṭi sacrifice to obtain heirs. The gods petition Viṣṇu to destroy the demon Rāvaṇa. Viṣṇu agrees to be born as the king's sons. A divine being emerges from the sacrificial fire with caru. Daśaratha divides it among Kausalyā, Kaikeyī, and Sumitrā. Four sons—Rāma, Bharata, Lakṣmaṇa, and Śatrughna—are born, representing portions of the deity and the four puruṣārthas.", "subtitle": "Viṣṇu is born as the four sons of Daśaratha."},
{"number": "11", "name": "एकादशः सर्गः (सीताविवाहवर्णनम्)", "es": "Rāma and Lakṣmaṇa accompany Viśvāmitra to protect his sacrifice. Rāma kills the demoness Tāṭakā and drives away Mārīca. In Mithilā, Rāma breaks the bow of Śiva and marries Sītā. During the return to Ayodhyā, the party encounters Paraśurāma. Rāma subdues the warrior-sage by stringing the Vaiṣṇava bow. The princes return to a celebrating capital with their brides.", "subtitle": "Rāma marries Sītā and subdues Paraśurāma."},
{"number": "12", "name": "द्वादशः सर्गः (रावणवधः)", "es": "Kaikeyī claims her boons, sending Rāma into a fourteen-year exile. In the forest, Lakṣmaṇa mutilates Śūrpaṇakhā, leading Rāvaṇa to abduct Sītā. Rāma allies with Sugrīva and crosses the ocean via a stone bridge. In the battle at Laṅkā, Rāma kills Rāvaṇa with a Brahmāstra. Sītā undergoes an ordeal by fire. The party returns to Ayodhyā on the Puṣpaka vimāna.", "subtitle": "Rāma defeats Rāvaṇa and returns from exile."},
{"number": "13", "name": "त्रयोदशः सर्गः (दण्डकाप्रत्यागमनम्)", "es": "Rāma describes the landscape to Sītā from the Puṣpaka vimāna. He views the ocean bridge, the Daṇḍaka forest, and the confluence of the Gaṅgā and Yamunā. Upon reaching the Sarayū, he meets Bharata, who has been living as an ascetic. The brothers reunite, and the entire party prepares for the formal entry into the capital.", "subtitle": "Rāma returns to Ayodhyā and meets Bharata."},
{"number": "14", "name": "चतुर्दशः सर्गः (सीतापरित्यागः)", "es": "Following his coronation, Rāma hears of public slander regarding Sītā. To protect the Ikṣvāku reputation, he commands Lakṣmaṇa to abandon the pregnant Sītā near the Gaṅgā. Vālmīki discovers her and provides refuge at his hermitage. Rāma rules alone, performing sacrifices with a golden image of Sītā to fulfill the ritual requirements of a wife.", "subtitle": "Rāma abandons Sītā to preserve his reputation."},
{"number": "15", "name": "पञ्चदशः सर्गः (श्रीरामस्वर्गारोहणम्)", "es": "Śatrughna kills the demon Lavaṇa. At Vālmīki's hermitage, Sītā gives birth to Kuśa and Lava. The twins sing the Rāmāyaṇa at Rāma's sacrifice, leading to their recognition. Sītā returns to the earth after a final oath. Rāma eventually divides the kingdom among his sons and nephews. He and his brothers enter the Sarayū river to return to their divine cosmic forms.", "subtitle": "Rāma meets his sons and returns to heaven."},
{"number": "16", "name": "षोडशः सर्गः (कुमुद्वतीपरिणयः)", "es": "The presiding deity of Ayodhyā visits Kuśa, pleading with him to restore the abandoned capital. Kuśa moves the court from Kuśāvatī back to Ayodhyā. During a water excursion in the Sarayū, he loses a divine ornament. He aims a Gāruḍa weapon at the river, forcing the Nāga Kumuda to appear. Kumuda returns the jewel and offers his sister Kumudvatī in marriage to the king.", "subtitle": "Kuśa restores Ayodhyā and marries a Nāga princess."},
{"number": "17", "name": "सप्तदशः सर्गः (अतिथिवर्णनम्)", "es": "Atithi succeeds Kuśa. He governs through the four means—sāma, dāna, bheda, and daṇḍa. He maintains a disciplined lifestyle, subduing internal passions and employing a network of spies. He balances the pursuits of dharma, artha, and kāma. After performing the Aśvamedha sacrifice, he establishes a reign of such order that the natural elements and guardians of the world align with his governance.", "subtitle": "King Atithi is crowned and governs with virtue."},
{"number": "18", "name": "अष्टादशः सर्गः (वंशानुक्रमः)", "es": "A series of twenty-one Ikṣvāku kings maintain the dynasty. Each ruler conquers enemies and performs sacrifices before retiring to the forest. After the death of Dhruvasandhi, the ministers crown his young son Sudarśana. Though a child, he governs from the throne of Saketa using daṇḍanīti. He grows to mastery in weaponry and continues the royal lineage of the Raghu clan.", "subtitle": "A line of kings rules before a child inherits the throne."},
{"number": "19", "name": "एकोनविंशः सर्गः (अग्निवर्णशृङ्गारः)", "es": "Agnivarṇa neglects the state to pursue pleasure within the palace. He grants audiences only by showing his foot from a window. His indulgence leads to rājayakṣmā, a wasting disease. Upon his death, the ministers perform a secret cremation. His pregnant queen ascends the throne and begins to rule with the guidance of the ministers, ensuring the continuation of the solar dynasty.", "subtitle": "The reign and death of the self-indulgent Agnivarṇa."}],
"data": [
{"c": "1", "n": "1", "i": 0, "v": "वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥", "mn": "वागर्थाविति॥ `वागर्थाविव` इत्येकं पदम् । इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेति वक्तव्यम्, एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। वागर्थाविव शब्दार्थाविव, संपृक्तौ । नित्यसंबद्धावित्यर्थथः। नित्यसंबद्धयोरुपमानत्वेनोपादानात् `नित्यः शब्दार्थसंबन्धः` इति मीमांसकाः। जगतो लोकस्य पितरौ। माता च पिता च पितरौ, `पिता मात्रा` (पा.1।2।70) इति द्वन्द्वैकशेषः। `मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसू जनयितारौ` इत्यमरः। एतेन शर्वशिवयोः सर्वजगज्जनकतया वैशिष्ट्यमिष्टार्छप्रदानशक्तिः परमकारुणिकत्वं च सूच्यते। पर्वतस्यापत्यं स्त्री पार्वती। `तस्यापत्यम्` (पा.4।1।92) इच्यण्, `टिङ्ढाणञ्-` (पा.4।1।15)इत्यादिना ङीप्। पार्वती च परमेश्वरश्च पार्वतीपरमेश्वरौ। `परम` शब्दः सर्वोत्तमत्वद्योतनार्थः। मातुरभ्यर्हितत्वादल्पाक्षरत्वाञ्च `पार्वती`शब्दस्य पूर्वनिपातः। वागर्थप्रतिपत्तये शब्दार्थयोः सम्यग्ज्ञानार्थं वन्देऽभिवादये। अत्रोपमालंकारः स्फुट एव। तथोक्तम्- `स्वतः सिद्धेन भिन्नेन संपन्नेन च धर्मतः। साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकगोपमा ॥` इति। प्रायिकश्चोपमालंकारः कालिदासोक्तकाव्यादौ भूदेवताकस्य सर्वगुरोर्मगणस्य प्रयोगाच्छुभलाभः सूच्यते। तदुक्तम्-`शुभदो मो भूमिमयः` इति। वकारस्यामृतबीजत्वात्प्रचयगमनादिसिद्धिः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वागर्थौ इव संपृक्तौ जगतः पितरौ पार्वतीपरमेश्वरौ वागर्थप्रतिपत्तये वन्दे ।", "es": "I salute Pārvatī and Parameśvara, the parents of the universe, who are eternally united like a word and its meaning, for the purpose of attaining mastery over word and its meaning.", "pc": [{"w": "वागर्थौ", "p": [{"l": "वाच्"}, {"l": "अर्थ", "cn": "1.2"}], "e": "word and meaning"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "संपृक्तौ", "p": [{"l": "पृच्", "inf": "संपृक्त", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "united"}, {"w": "वागर्थप्रतिपत्तये", "p": [{"l": "वाच्"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "पद्", "inf": "प्रतिपत्ति", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्तिन्"], "cn": "4.1"}], "e": "for the correct knowledge of word and meaning"}, {"w": "जगतः", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the world"}, {"w": "पितरौ", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.2"}], "e": "parents"}, {"w": "वन्दे", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "वन्दे", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "I salute"}, {"w": "पार्वतीपरमेश्वरौ", "p": [{"l": "पार्वती"}, {"l": "परम"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.2"}], "e": "Pārvatī and Parameśvara"}]},
{"c": "1", "n": "2", "i": 1, "v": "क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः । तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥", "mn": "क्व सूर्येति॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम्। `ॠदोरप्` (पा.3।3।57)। `अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्` (पा.3।3।19) इति साधुः। सूर्यः प्रभवो यस्य स सूर्यप्रभवो वंशः क्व? अल्पो विषयो ज्ञेयोऽर्थो यस्याः सा मे मतिः प्रज्ञा च क्व? द्वौ `क्व`शब्दौ महदन्तरं सूचयतः। सूर्यवंशमाकलयितुं न शक्नोमीत्यर्थः। तथा च तद्विषयप्रबन्धनिरूपणं तु दूरापास्तमिति भावः। तथा हि-दुस्तरं तरितुमशक्यम्। `ईषद्दुःसुषु-` (पा.3।3।126) इत्यादिना खल्प्रत्ययः। सागरं मोहादज्ञानात् उडुपेन प्लवेन। `उडुपं तु प्लवः कोलः` इत्यमरः (अ.को.1|10|11)। अथवा, -चर्मावनद्धेन पानपात्रेण। `चर्मावनद्धमुडुपं प्लवः काष्ठं करण्डवत्` इति सज्जनः। तितीर्षुस्तरितुमिच्छुः। अस्मि भवामि। तरतेः सन्नन्तादुप्रत्ययः। अल्पसाधनैरधिकारम्भोन सुकर इति भावः। इदं च वंशोत्कर्षकथं स्वप्रबन्धमहत्त्वार्थमेव। तदुक्तम्-`प्रतिपाद्यमहिम्ना च प्रबन्धो हि महत्तरः` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सूर्यप्रभवः वंशः क्व च अल्पविषया मतिः क्व च? मोहात् दुस्तरं सागरं उडुपेन तितीर्षुः अस्मि ।", "es": "On one hand is the glorious dynasty originating from the Sun, and on the other is my limited intellect. Out of delusion, I desire to cross the insurmountable ocean using a mere raft.", "pc": [{"w": "सूर्यप्रभवः", "p": [{"l": "सूर्य"}, {"l": "भू", "inf": "प्रभव", "vp": ["प्र"], "s": ["अप्"], "cn": "1.1"}], "e": "born from the Sun"}, {"w": "वंशः", "p": [{"l": "वंश", "cn": "1.1"}], "e": "dynasty"}, {"w": "क्व", "p": [{"l": "क्व"}], "e": "where"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अल्पविषया", "p": [{"l": "अल्प"}, {"l": "विषय", "cn": "1.1"}], "e": "of limited scope"}, {"w": "मतिः", "p": [{"l": "मति", "cn": "1.1"}], "e": "intellect"}, {"w": "तितीर्षुः", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "तितीर्षु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "1.1"}], "e": "desirous of crossing"}, {"w": "दुस्तरम्", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "दुस्तर", "vp": ["दुस्"], "s": ["खल्"], "cn": "2.1"}], "e": "difficult to cross"}, {"w": "मोहात्", "p": [{"l": "मोह", "cn": "5.1"}], "e": "out of delusion"}, {"w": "उडुपेन", "p": [{"l": "उडुप", "cn": "3.1"}], "e": "by a small raft"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "सागरम्", "p": [{"l": "सागर", "cn": "2.1"}], "e": "ocean"}]},
{"c": "1", "n": "3", "i": 2, "v": "मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् । प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्बाहुरिव वामनः ॥", "mn": "मन्द इति॥ किं च मन्दो मूढः। `मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युः` इत्यमरः (अ.को.3|3|102)। तथापि कवियशःप्रार्थी। कवीनां यशः काव्यनिर्माणेन जातं तत्प्रार्थनाशीलोऽहं प्रांशुनोन्नतपुरुषेण लभ्ये प्राप्ये फले फलविषये लोभादुद्बाहुः फलग्रहणायोच्छ्रितहस्तो वामनः ह्रस्व इव। `खर्वो ह्रस्वश्च वामनः` इत्यमरः (अ.को.2|6|46)। उपहास्यता-मुपहासविषयताम्। `ऋहलोर्ण्यत्` (पा.3।1।124) इति ण्यत्प्रत्ययः। गमिष्यामि प्राप्स्यामि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मन्दः कवियशःप्रार्थी प्रांशुलभ्ये फले लोभात् उद्बाहुः वामनः इव उपहास्यतां गमिष्यामि ।", "es": "Though dull-witted, I seek the fame of a poet and shall surely become an object of ridicule, like a dwarf stretching his arms in greed for a fruit reachable only by a tall man.", "pc": [{"w": "मन्दः", "p": [{"l": "मन्द", "cn": "1.1"}], "e": "dull-witted"}, {"w": "कवियशःप्रार्थी", "p": [{"l": "कवि"}, {"l": "यशस्"}, {"l": "अर्थ्", "inf": "प्रार्थी", "vp": ["प्र"], "s": ["णिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "seeking the fame of a poet"}, {"w": "गमिष्यामि", "p": [{"l": "गम्", "fin": "गमिष्यामि", "pn": 1, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "I will attain"}, {"w": "उपहास्यताम्", "p": [{"l": "हस्", "inf": "उपहास्यता", "vp": ["उप"], "s": ["ण्यत्", "तल्"], "cn": "2.1"}], "e": "ridicule"}, {"w": "प्रांशुलभ्ये", "p": [{"l": "प्रांशु"}, {"l": "लभ्", "inf": "लभ्य", "s": ["यत्"], "cn": "7.1"}], "e": "attainable by a tall man"}, {"w": "फले", "p": [{"l": "फल", "cn": "7.1"}], "e": "for the fruit"}, {"w": "लोभात्", "p": [{"l": "लोभ", "cn": "5.1"}], "e": "out of greed"}, {"w": "उद्बाहुः", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "with uplifted arms"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वामनः", "p": [{"l": "वामन", "cn": "1.1"}], "e": "a dwarf"}]},
{"c": "1", "n": "4", "i": 3, "v": "अथ वा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः । मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥", "mn": "अथ वेति॥ अथ वा पक्षान्तरे। पूर्वैः सूरिभिः कविभिर्वाल्मीक्यादिभिः कृतवाग्द्वारे कृतं रामायणादिप्रबन्धरूपा या वाक् सैव द्वारं प्रवेशो यस्य तस्मिन्। अस्मिन् सूर्यप्रभवे वंशे कुले। जन्मनैकलक्षणः संतानो वंशः। वज्रेण मणिवेधकसूचीविशेषण। `वज्रं त्वस्त्त्री कुलिशशस्त्त्रयोः। मणिवेधे रत्नभेदे` इति केशवः। समुत्कीर्णे विद्धे मणौ रत्ने सूत्रस्येव मे मम गतिः संचारोऽस्ति। वर्णनीये रघुवंशे मम वाक्प्रसरोऽस्तीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथवा पूर्वसूरिभिः कृतवाग्द्वारे अस्मिन् वंशे वज्रसमुत्कीर्णे मणौ सूत्रस्य इव मे गतिः अस्ति ।", "es": "Or perhaps, in this dynasty where a path of words has already been cleared by ancient sages, I may find passage like a thread through a gemstone previously perforated by a diamond needle.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "or"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "rather"}, {"w": "कृतवाग्द्वारे", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "वाच्"}, {"l": "द्वार", "cn": "7.1"}], "e": "in which the door of speech has been made"}, {"w": "वंशे", "p": [{"l": "वंश", "cn": "7.1"}], "e": "in the dynasty"}, {"w": "अस्मिन्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}], "e": "in this"}, {"w": "पूर्वसूरिभिः", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "सूरि", "cn": "3.3"}], "e": "by previous sages"}, {"w": "मणौ", "p": [{"l": "मणि", "cn": "7.1"}], "e": "in a gem"}, {"w": "वज्रसमुत्कीर्णे", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "कॄ", "inf": "समुत्कीर्ण", "vp": ["सम्", "उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "pierced by a diamond needle"}, {"w": "सूत्रस्य", "p": [{"l": "सूत्र", "cn": "6.1"}], "e": "of a thread"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अस्ति", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्ति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "is"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "गतिः", "p": [{"l": "गति", "cn": "1.1"}], "e": "access"}]},
{"c": "1", "n": "5", "i": 4, "v": "सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्त्मनाम् ॥", "mn": "सोऽहमिति॥ सोऽहम्। `रघूणामन्वयं वक्ष्ये` (1।9) इत्युत्तरेण संबन्धः। किंविधानां रघूणामित्यत्रोत्तराणि विशेषणानि योज्यानि। आ जन्मनः। जन्माभ्येत्यर्थथः। `आङ् मर्यादाभिविध्योः` (पा.2।1।13) इत्यव्ययीभावः, तस्य शुद्धानामित्यनेन सुप्सुपेति समासः। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। आजन्मशुद्धानाम्। निषेकादिसर्वसंस्कारसंपन्नानामित्यर्थथः। आफलोदयम्। आफलसिद्धेः कर्म येषां ते तथोक्तास्तेषाम्। प्रारब्धान्तगामिनामित्यर्थः। आसमुद्रं क्षितेरीशानाम्। सार्वभौमाणामित्यर्थः। आनाकं रथवर्त्म येषां तेषाम्। इन्द्रसहचारिणामित्यर्थः। अत्र सर्वत्राऽऽङोऽभिविध्यर्थत्वं द्रष्टव्यम्। अन्यथा मर्यादार्थत्वे जन्मादिषु शुध्द्यभावप्रसङ्गात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अहम् आजन्मशुद्धानाम् आफलोदयकर्मणाम् आसमुद्रक्षितीशानाम् आनाकरथवर्त्मनाम् रघूणाम् अन्वयम् वक्ष्ये ।", "es": "I shall describe the lineage of the Raghu dynasty—those who were pure from birth, who worked until success was achieved, who ruled the earth to the oceans, and whose chariots traveled to heaven.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "आजन्मशुद्धानाम्", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "जन्मन्"}, {"l": "शुद्ध", "cn": "6.3"}], "e": "of those pure from birth"}, {"w": "आफलोदयकर्मणाम्", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "फल"}, {"l": "उदय"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "whose actions lasted until success"}, {"w": "आसमुद्रक्षितीशानाम्", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "समुद्र"}, {"l": "क्षिति"}, {"l": "ईश", "cn": "6.3"}], "e": "who ruled the earth to the ocean"}, {"w": "आनाकरथवर्त्मनाम्", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "नाक"}, {"l": "रथ"}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "whose chariots reached heaven"}]},
{"c": "1", "n": "6", "i": 5, "v": "यथाविधिहुताग्नीनां यथाकामार्चितार्थिनाम् । यथापराधदण्डानां यथाकालप्रबोधिनाम् ॥", "mn": "यथाविधीति॥ विधिमनतिक्रम्य यथाविधि। `यथासादृश्ये` (पा.2।1।7) इत्यव्ययीभावः। तथा `हुत`शब्देन सुप्सुपेति समासः। एवं `यथाकामार्जित-` इत्यादीनामपि द्रष्टव्यम्। यथाविधि हुता अग्नयो यैस्तेषाम्। यथाकाममभिलाषमनतिक्रम्यार्चितार्थिनाम्। यथापराधमपराधमनतिक्रम्य दण्ढो येषां तेषाम्। यथाकालं कालमनतिक्रम्य प्रबोधिनां प्रबोधनशीनलानाम्। चतुर्भिर्विशेषणैर्देवतायजनातिथिसत्कारदण्डधरत्वप्रजापालनसमयजागरूकत्वादीनि विवक्षितानि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यथाविधिहुताग्नीनाम् यथाकामार्चितार्थिनाम् यथापराधदण्डानाम् यथाकालप्रबोधिनाम् (रघूणाम् अन्वयम् वक्ष्ये) ।", "es": "They performed sacrifices according to Vedic rules, satisfied seekers by giving exactly what was desired, punished strictly according to the offense, and woke up at the appropriate time to perform their duties.", "pc": [{"w": "यथाविधिहुताग्नीनाम्", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "विधि"}, {"l": "हु", "inf": "हुत", "s": ["क्त"]}, {"l": "अग्नि", "cn": "6.3"}], "e": "who offered oblations according to rules"}, {"w": "यथाकामार्चितार्थिनाम्", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "काम"}, {"l": "अर्च्", "inf": "अर्चित", "s": ["क्त"]}, {"l": "अर्थिन्", "cn": "6.3"}], "e": "who satisfied seekers according to their desires"}, {"w": "यथापराधदण्डानाम्", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "अपराध"}, {"l": "दण्ड", "cn": "6.3"}], "e": "who punished according to the offense"}, {"w": "यथाकालप्रबोधिनाम्", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "काल"}, {"l": "बुध्", "inf": "प्रबोधिन्", "vp": ["प्र"], "s": ["णिन्"], "cn": "6.3"}], "e": "who woke up according to the time"}]},
{"c": "1", "n": "7", "i": 6, "v": "त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् । यशसे विजिगीषूणां प्रजायै गृहमेधिनाम् ॥", "mn": "त्यागायेति॥ त्यागाय सत्पात्रे विनियोगस्त्यागः, तस्मै। `त्यागो विहापितं दानम्` इत्यमरः (अ.को.2|7|31)। संभृतार्थानां संचितधनानाम् । न तु दुर्व्यापाराय। सत्यायमितभाषिणां मितभाषणशीलानाम्, न तु पराभवाय। यशसे कीर्तये। `यशः कीर्तिः समज्ञा च` इत्यामरः। विजिगीषूणां विजेतुमिच्छूनाम्। न त्वर्थसंग्रहाय। प्रजायै संतानाय गृहमेधिनां दारपरिग्रहाणाम्, न तु कामोपभोगाय। अत्र `त्यागाय` इत्यादिषु `चतुर्थी तदर्थ-` (पा.2।1।36) इत्यादिना तादर्थ्ये चतुर्थी। गृहैर्दारैर्मेधन्ते संगच्छन्त इति गृहमेधिनः। `दारेष्वपि गृहाः` इत्यमरः (अ.को.2|7|31)। `जाया च गृहिणी गृहम्` इति हलायुधः। `मेधृ संगमे` इति धातोर्णिनिः। एभिर्विशेषणैः परोपकारित्वं सत्यवचनत्वं यसः परत्वं पितॄणां शुद्धत्वं च विवक्षितानि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "त्यागाय संभृतार्थानाम् सत्याय मितभाषिणाम् यशसे विजिगीषूणाम् प्रजायै गृहमेधिनाम् (रघूणाम् अन्वयम् वक्ष्ये) ।", "es": "They accumulated wealth for the purpose of charity, spoke sparingly to maintain truth, desired conquest only for fame, and entered the householder's life solely for the sake of continuing their progeny.", "pc": [{"w": "त्यागाय", "p": [{"l": "त्याग", "cn": "4.1"}], "e": "for charity"}, {"w": "संभृतार्थानाम्", "p": [{"l": "सम्"}, {"l": "भृ", "inf": "संभृत", "s": ["क्त"]}, {"l": "अर्थ", "cn": "6.3"}], "e": "who accumulated wealth"}, {"w": "सत्याय", "p": [{"l": "सत्य", "cn": "4.1"}], "e": "for truth"}, {"w": "मितभाषिणाम्", "p": [{"l": "मित"}, {"l": "भाष्", "inf": "भाषिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "6.3"}], "e": "who spoke sparingly"}, {"w": "यशसे", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "4.1"}], "e": "for fame"}, {"w": "विजिगीषूणाम्", "p": [{"l": "जि", "inf": "विजिगीषु", "vp": ["वि"], "s": ["सन्", "उ"], "cn": "6.3"}], "e": "who desired victory"}, {"w": "प्रजायै", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "4.1"}], "e": "for progeny"}, {"w": "गृहमेधिनाम्", "p": [{"l": "गृह"}, {"l": "मेधिन्", "cn": "6.3"}], "e": "who became householders"}]},
{"c": "1", "n": "8", "i": 7, "v": "शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् । वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥", "mn": "शैशव इति॥ शिशोर्भावः शैशवं बाल्यम्। `प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्र-` (पा.5।1।129) इत्यञ्प्रत्ययः। `शिशुत्वं शैशवं बाल्यम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|40)। तस्मिन्वयसि, अभ्यस्तविद्यानाम्। एतेन ब्रह्मचर्याश्रमो विवक्षितः। यूनो भावो यौवनं तारुण्यम्। युवादित्वादण्प्रत्ययः । `तारुण्यं यौवनं समे` इत्यमरः (अ.को.2|6|40)। तंस्मिन्वयसि विषयैषिणां भोगाभिलाषिणाम्। एतेन गृहस्थाश्रमो विवक्षितः। वृद्धस्य भावो वार्धकं वृद्धत्वम्। `द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च` (पा.5।1।133) इति वुञ्प्रत्ययः। वृद्धस्य भावो वार्धकं वृद्धत्वम्। `वार्धकं वृद्धसंघाते वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि` इति विश्वः। संघातार्थेऽत्र `वृद्धाञ्च` इति वक्तव्यात्सामूहिको वुञ्। तस्मिन् वार्धके वयसि मुनिनां वृत्तिरिव वृत्तिर्येषां तेषाम्। एतेन वानप्रस्थाश्रमो विवक्षितः। अन्ते शरीरत्यागकाले योगेन परमात्मध्यानेन। `योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु` इत्यमरः (अ.को.2|6|40)। तनुं देहं त्यजन्तीति तनुत्यजः, `कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः` इत्यमरः (अ.को.2|6|40)। तनुत्यजां देहत्यागिनाम्। `अन्येभ्योऽपि दृश्यते` (पा.3।2।178) इति क्विप्। एतेन मोक्षभावो विवक्षितः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शैशवे अभ्यस्तविद्यानाम् यौवने विषयैषिणाम् वार्धके मुनिवृत्तीनाम् अन्ते योगेन तनुत्यजाम् (रघूणाम् अन्वयम् वक्ष्ये) ।", "es": "They mastered all branches of knowledge in childhood, enjoyed worldly pleasures in youth, adopted the ascetic life of sages in old age, and finally cast off their physical bodies through the practice of Yoga.", "pc": [{"w": "शैशवे", "p": [{"l": "शैशव", "cn": "7.1"}], "e": "in childhood"}, {"w": "अभ्यस्तविद्यानाम्", "p": [{"l": "अभि"}, {"l": "अस्", "inf": "अभ्यस्त", "s": ["क्त"]}, {"l": "विद्या", "cn": "6.3"}], "e": "who studied sciences"}, {"w": "यौवने", "p": [{"l": "यौवन", "cn": "7.1"}], "e": "in youth"}, {"w": "विषयैषिणाम्", "p": [{"l": "विषय"}, {"l": "इष्", "inf": "एषिन्", "s": ["इन्"], "cn": "6.3"}], "e": "who sought pleasures"}, {"w": "वार्धके", "p": [{"l": "वार्धक", "cn": "7.1"}], "e": "in old age"}, {"w": "मुनिवृत्तीनाम्", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "6.3"}], "e": "who lived like ascetics"}, {"w": "योगेन", "p": [{"l": "योग", "cn": "3.1"}], "e": "through yoga"}, {"w": "अन्ते", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end"}, {"w": "तनुत्यजाम्", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "त्यज्", "inf": "त्यज्", "s": ["क्विप्"], "cn": "6.3"}], "e": "who abandoned their bodies"}]},
{"c": "1", "n": "9", "i": 8, "v": "रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन् । तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥", "mn": "रघूणामिति॥ सोऽहं लब्धप्रवेशः। तनुवाग्विभवोऽपि स्वल्पवाणीप्रसारोऽपि सन्। तेषां रघूणां गुणैस्तद्गुणैः। आजन्मशुद्ध्यादिभिः कर्तृभिः कर्णं मम श्रोत्रमागत्य चापलाय चापलं चपलकर्माविमृश्यकरणरूपं कर्तुम्। युवादित्वात्कर्मण्यण । `क्रियार्थोपपदस्य-` (पा. 2।3।14) इत्यादिना चतुर्थीं। प्रचोदितः प्रेरितः सन्। रघूणामन्वयं तद्विषयप्रबन्धं वक्ष्ये। कुलकम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तनुवाग्विभवः अपि सन् तद्गुणैः कर्णम् आगत्य चापलाय प्रचोदितः (अहम्) रघूणाम् अन्वयम् वक्ष्ये ।", "es": "Despite my limited eloquence, I shall narrate the lineage of the Raghu kings, impelled to this rashness by their great virtues which have reached my ears and inspired me.", "pc": [{"w": "रघूणाम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Raghus"}, {"w": "अन्वयम्", "p": [{"l": "अन्वय", "cn": "2.1"}], "e": "lineage"}, {"w": "वक्ष्ये", "p": [{"l": "वच्", "fin": "वक्ष्ये", "pn": 1, "t": "लृट्", "pp": "A1"}], "e": "I shall describe"}, {"w": "तनुवाग्विभवः", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "वाच्"}, {"l": "विभव", "cn": "1.1"}], "e": "possessing limited power of speech"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "सन्", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "being"}, {"w": "तद्गुणैः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "by their virtues"}, {"w": "कर्णम्", "p": [{"l": "कर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "to the ear"}, {"w": "आगत्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "आगत्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "चापलाय", "p": [{"l": "चापल", "cn": "4.1"}], "e": "to rashness"}, {"w": "प्रचोदितः", "p": [{"l": "चुद्", "inf": "प्रचोदित", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "prompted"}]},
{"c": "1", "n": "10", "i": 9, "v": "तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः । हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥", "mn": "तमिति॥ तं रघुवंशाख्यं प्रबन्धं सदसतोर्गुणदोषयोर्व्यव्यक्तेर्हेतवः कर्तारः सन्तः श्रोतुमर्हन्ति। तथा हि-हेम्नो विशुद्धिर्निर्दोषस्वरूपं श्यामिकापि लोहान्तरसंगर्गात्मको दोषोऽपि वाऽग्नौ संलक्ष्यते, नान्यत्र। तद्वदत्रापि सन्त एव गुणदोषविवेकाधिकारिणः, नान्य इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सत् असत् व्यक्ति हेतवः सन्तः तम् श्रोतुम् अर्हन्ति । हि अग्नौ हेम्नः विशुद्धिः श्यामिका अपि वा संलक्ष्यते ।", "es": "Noble people, capable of discerning the good from the bad, should listen to this work. Indeed, the purity or impurity of gold is best tested in fire.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "सन्तः", "p": [{"l": "सत्", "cn": "1.3"}], "e": "good people"}, {"w": "श्रोतुम्", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रोतुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to listen"}, {"w": "अर्हन्ति", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "are worthy"}, {"w": "सदसद्व्यक्तिहेतवः", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "असत्"}, {"l": "व्यक्ति"}, {"l": "हेतु", "cn": "1.3"}], "e": "who can distinguish between good and bad"}, {"w": "हेम्नः", "p": [{"l": "हेमन्", "cn": "6.1"}], "e": "of gold"}, {"w": "संलक्ष्यते", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "संलक्ष्यते", "vp": ["सम्"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is tested"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "अग्नौ", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "7.1"}], "e": "in fire"}, {"w": "विशुद्धिः", "p": [{"l": "शुध्", "inf": "विशुद्धि", "vp": ["वि"], "s": ["क्तिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "purity"}, {"w": "श्यामिका", "p": [{"l": "श्यामिका", "cn": "1.1"}], "e": "impurity"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}]},
{"c": "1", "n": "11", "i": 10, "v": "वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् । आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव ॥", "mn": "वैवस्वत इति॥ मनस ईषिणो मनीषिणो धीराः, विद्वांस इति त्यावत्। पृषोदरादित्वात्साधुः। तेषां माननीयः पूज्यः। छन्दसां वेदानाम्। `छन्दः पद्मे च वेदे च`इति विश्वः। प्रणव ओंकार इव। महीं क्षियन्तीशत इति महीक्षितः क्षितीश्वराः। क्षिधातोरैश्वर्यार्थात्क्विप्, तुगागमश्च। तेषाम्, आद्य आदिभूतः। विवस्वतः सूर्यस्यापत्यं पुमान् वैवस्वतो नाम वैवस्वत इति प्रसिद्धो मनुरासीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मनीषिणाम् माननीयः वैवस्वतः मनुः नाम महीक्षिताम् आद्यः छन्दसाम् प्रणवः इव आसीत् ।", "es": "There was a king named Vaivasvata Manu, revered by the wise, who was the first among all kings just as the sacred syllable Om is the first of all Vedic hymns.", "pc": [{"w": "वैवस्वतः", "p": [{"l": "वैवस्वत", "cn": "1.1"}], "e": "the son of Vivasvān"}, {"w": "मनुः", "p": [{"l": "मनु", "cn": "1.1"}], "e": "Manu"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "1.1"}], "e": "by name"}, {"w": "माननीयः", "p": [{"l": "मान्", "inf": "माननीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}], "e": "respected"}, {"w": "मनीषिणाम्", "p": [{"l": "मनीषिन्", "cn": "6.3"}], "e": "by the wise"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "महीक्षिताम्", "p": [{"l": "मही"}, {"l": "क्षित्", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "आद्यः", "p": [{"l": "आद्य", "cn": "1.1"}], "e": "the first"}, {"w": "प्रणवः", "p": [{"l": "प्रणव", "cn": "1.1"}], "e": "the syllable Om"}, {"w": "छन्दसाम्", "p": [{"l": "छन्दस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the Vedas"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "1", "n": "12", "i": 11, "v": "तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥", "mn": "तदन्वय इति॥ शुद्धिरस्यास्तीति शुद्धिमान्। तस्मिन् शुद्धिरस्यास्तीति शुद्धिमान्। तस्मिन् शुद्धिमति तदन्वये तस्य मनोरन्वये कुले । `अन्ववायोऽन्वयो वंशो गोत्रं चाभिजनं कुलम्` इति हलायुधः। अतिशयेन शुद्धिमान् शुद्धिमत्तरः। `द्विवचनविभज्योप-` (पा.5।3।57) इत्यादिना तरप्प्रत्ययः। दिलीप इति प्रसिद्धो राजा इन्दुरिव राजेन्दू राजश्रेष्ठः। उपमितं व्याघ्रादिना समासः। क्षीरनिधाविन्दुरिव प्रसूतो जातः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शुद्धिमति तत् अन्वये क्षीरनिधौ इन्दुः इव शुद्धिमत्तरः दिलीपः इति राजेन्दुः प्रसूतः ।", "es": "In that pure lineage was born Dilīpa, a moon among kings and even purer than his race, just as the moon emerged from the primordial Ocean of Milk.", "pc": [{"w": "तदन्वये", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अन्वय", "cn": "7.1"}], "e": "in that lineage"}, {"w": "शुद्धिमति", "p": [{"l": "शुद्धि", "s": ["मतुप्"], "cn": "7.1"}], "e": "in the pure"}, {"w": "प्रसूतः", "p": [{"l": "सू", "inf": "प्रसूत", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was born"}, {"w": "शुद्धिमत्तरः", "p": [{"l": "शुद्धि", "s": ["मतुप्", "तरप्"], "cn": "1.1"}], "e": "purer still"}, {"w": "दिलीपः", "p": [{"l": "दिलीप", "cn": "1.1"}], "e": "Dilīpa"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "राजेन्दुः", "p": [{"l": "राजन्"}, {"l": "इन्दु", "cn": "1.1"}], "e": "moon among kings"}, {"w": "इन्दुः", "p": [{"l": "इन्दु", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "क्षीरनिधौ", "p": [{"l": "क्षीर"}, {"l": "निधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the Milky Ocean"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "1", "n": "13", "i": 12, "v": "व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः । आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः ॥", "mn": "व्यूढेति॥ व्यूढं विपुलमुरो यस्य स व्यूढोरस्कः। `उरःप्रभृतिभ्यः कप्‌` (पा.5।4।151)। `व्यूढं विपुलं भद्रं स्फारं समं वरिष्ठं च` इचि यादवः। वृषस्य स्कन्ध इव स्कन्धो यस्य स तथा। `सप्तम्युपमान-`इत्यादिनोत्तरपदलोपी बहुव्रीहिः। शालो वृक्ष इव प्रांशुरुन्नतः शालप्रांशुः। `प्राकारवृक्षयोः शालः शालः सर्जतरुः स्मृतः।` इति यादवः। `उञ्चप्रांशून्नतोदग्रोच्छ्रितास्तुङ्गे` इत्यमरः। महाभुजो महाबाहुः। आत्मकर्मक्षमं स्वव्यापारानुरूपं देहमाश्रितः प्राप्तः, क्षात्रः क्षत्रसंबन्धी धर्म इव स्थितः, मूर्तिमान् पराक्रम इव स्थित इत्युत्प्रेक्षा ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "व्यूढ उरस्कः वृषस्कन्धः शालप्रांशुः महाभुजः सः आत्मकर्मक्षमम् देहम् आश्रितः क्षात्रः धर्मः इव (बभौ) ।", "es": "With a broad chest, shoulders like a bull, tall as a Sāla tree, and long arms, King Dilīpa appeared as if the Kṣatriya duty itself had taken a physical form suitable for its actions.", "pc": [{"w": "व्यूढोरस्कः", "p": [{"l": "व्यूढ"}, {"l": "उरस्", "s": ["कप्"], "cn": "1.1"}], "e": "broad-chested"}, {"w": "वृषस्कन्धः", "p": [{"l": "वृष"}, {"l": "स्कन्ध", "cn": "1.1"}], "e": "bull-shouldered"}, {"w": "शालप्रांशुः", "p": [{"l": "शाल"}, {"l": "प्रांशु", "cn": "1.1"}], "e": "tall like a Shala tree"}, {"w": "महाभुजः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "भुज", "cn": "1.1"}], "e": "long-armed"}, {"w": "आत्मकर्मक्षमम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "कर्मन्"}, {"l": "क्षम", "cn": "2.1"}], "e": "fit for his duties"}, {"w": "देहम्", "p": [{"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "क्षात्रः", "p": [{"l": "क्षत्र", "s": ["अण्"], "cn": "1.1"}], "e": "pertaining to the Kṣatriya"}, {"w": "धर्मः", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "1.1"}], "e": "duty/dharma"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "आश्रितः", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "आश्रित", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "residing in"}]},
{"c": "1", "n": "14", "i": 13, "v": "सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोभिभाविना । स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वीं क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना ॥", "mn": "सर्वातिरिक्तेति॥ सर्वातिरिक्तसरेण सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽधिकबलेन। `सारोबले स्थिरांशे च` इत्यमरः। सर्वाणि भूतानि तेजसाऽभिभवतीति सर्वतेजोभिभावी तेन। सर्वेभ्य उन्नतेनात्मना शरीरेण। `आत्मा देहे धृतौ जीवे स्वभावे परमात्मनि` इति विश्वः। मेरुरिव। उर्वीं क्रान्त्वाऽऽक्रम्य स्थितः। मेरावपि विशेषणानि तुल्यानि। `अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणां मात्राभिर्निर्मितो नृपः। तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥` (मनु.7।5)इति मनुवचनाद्राज्ञः सर्वतेजोभिभावित्वं ज्ञेयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोभिभाविना सर्वोन्नतेन आत्मना उर्वीम् क्रान्त्वा मेरुः इव स्थितः ।", "es": "Surpassing everyone in strength, overshadowing all with his brilliance, and being the loftiest of all men, he stood pervading the entire earth like the mighty Mount Meru.", "pc": [{"w": "सर्वातिरिक्तसारेण", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "रिच", "inf": "अतिरिक्त", "vp": ["अति"], "s": ["क्त"]}, {"l": "सार", "cn": "3.1"}], "e": "with strength surpassing all"}, {"w": "सर्वतेजोभिभाविना", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "तेजस्"}, {"l": "भू", "inf": "अभिभाविन्", "vp": ["अभि"], "s": ["णिन्"], "cn": "3.1"}], "e": "outshining all brilliance"}, {"w": "स्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "stood"}, {"w": "सर्वोन्नतेन", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "नम्", "inf": "उन्नत", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "tallest of all"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "क्रान्त्वा", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "क्रान्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having bestridden"}, {"w": "मेरुः", "p": [{"l": "मेरु", "cn": "1.1"}], "e": "Mount Meru"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "आत्मना", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by his own self"}]},
{"c": "1", "n": "15", "i": 14, "v": "आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः । आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृशोदयः ॥", "mn": "आकारेति॥ आकारेण मूर्त्या सदृशी प्रज्ञा यस्य सः। प्रज्ञया सदृशागमः प्रज्ञानुरूपशास्त्त्रपरिश्रमः। आगमैः सदृश आरम्भः कर्म यस्य स तथोक्तः। आरभ्यत इत्यारम्भः कर्म। तत्सदृश उदयः फलसिद्धिर्यस्य स तथोक्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः आगमैः सदृशारम्भः आरम्भसदृशोदयः (सः आसीत्) ।", "es": "His intellect matched his majestic form, his scriptural knowledge matched his intellect, his actions matched his knowledge, and his ultimate success always matched his actions.", "pc": [{"w": "आकारसदृशप्रज्ञः", "p": [{"l": "आकार"}, {"l": "सदृश"}, {"l": "प्रज्ञा", "cn": "1.1"}], "e": "wisdom matching his form"}, {"w": "प्रज्ञया", "p": [{"l": "प्रज्ञा", "cn": "3.1"}], "e": "with wisdom"}, {"w": "सदृशागमः", "p": [{"l": "सदृश"}, {"l": "गम्", "inf": "आगम", "vp": ["आ"], "s": ["अप्"], "cn": "1.1"}], "e": "knowledge matching wisdom"}, {"w": "आगमैः", "p": [{"l": "गम्", "inf": "आगम", "vp": ["आ"], "s": ["अप्"], "cn": "3.3"}], "e": "with knowledge"}, {"w": "सदृशारम्भः", "p": [{"l": "सदृश"}, {"l": "रभ्", "inf": "आरम्भ", "vp": ["आ"], "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "actions matching knowledge"}, {"w": "आरम्भसदृशोदयः", "p": [{"l": "रभ्", "inf": "आरम्भ", "vp": ["आ"], "s": ["घञ्"]}, {"l": "सदृश"}, {"l": "इ", "inf": "उदय", "vp": ["उद्"], "s": ["अच्"], "cn": "1.1"}], "e": "success matching actions"}]},
{"c": "1", "n": "16", "i": 15, "v": "भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्य यादोरत्नैरिवार्णवः ॥", "mn": "भीमेति॥ भीमैश्च कान्तैश्च नृपगुणै राजगुणैस्तेजः प्रतापादिभिः कुलशीलदाक्षिण्यादिभिश्च स दिलीप उपजीविनामाश्रितानाम्। यादोभिर्जलजीवैः। `यादांसि जलजन्तवः` इत्यमरः (अ.को.1|10|20)। रत्नैश्चार्णव इव। अधृष्योऽनभिभवनीयश्चाभिगम्य आश्रयणीयश्च बभूव ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः भीमकान्तैः नृपगुणैः उपजीविनाम् अधृष्यः च अभिगम्यः च यादोरत्नैः इव अर्णवः बभूव ।", "es": "Because of his royal qualities that were both awe-inspiring and pleasing, he was both unapproachable and accessible to his subjects, like the ocean with its terrifying monsters and precious gems.", "pc": [{"w": "भीमकान्तैः", "p": [{"l": "भीम"}, {"l": "कान्त", "cn": "3.3"}], "e": "daunting and pleasing"}, {"w": "नृपगुणैः", "p": [{"l": "नृप"}, {"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "by royal qualities"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "उपजीविनाम्", "p": [{"l": "जीव्", "inf": "उपजीविन्", "vp": ["उप"], "s": ["णिन्"], "cn": "6.3"}], "e": "to his subjects"}, {"w": "अधृष्यः", "p": [{"l": "धृष्", "inf": "अधृष्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "unapproachable"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "अभिगम्यः", "p": [{"l": "गम्", "inf": "अभिगम्य", "vp": ["अभि"], "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "accessible"}, {"w": "यादोरत्नैः", "p": [{"l": "यादस्"}, {"l": "रत्न", "cn": "3.3"}], "e": "by sea-monsters and gems"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "अर्णवः", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}]},
{"c": "1", "n": "17", "i": 16, "v": "रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोर्वर्त्मनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः ॥", "mn": "रेखामात्रमिति॥ नियन्तुः शिक्षकस्य सारथेश्च तस्य दिलीपस्य संबन्धिन्यो नेमीनां चक्रधाराणां वृत्तिरिव वृत्तिर्व्यापारो यासां ताः। `चक्रधारा प्रधिर्नेमिः` इति यादवः। `चक्रं रथाङअगं तस्यान्ते नेमिः स्त्त्री स्यात्प्रधिः पुमान्` इत्यमरः। प्रजाः। आ मनोः, मनुमारभ्येत्यभिविधिः। पदद्वयं चैतत्। समासस्य विभाषितत्वात्। क्षुण्णादभ्यस्तात् प्रहताञ्च वर्त्मन आचारपद्धतेरध्वनश्च परमधिकम्। इतस्तत इत्यर्थः। रेखा प्रमाणमस्येति रेखामात्रं रेखाप्रमाणम्। ईषदपीत्यर्थः। `प्रमाणे द्वयसच्-` (पा.5।2।37) इत्यादिना मात्रच्प्रत्ययः। परशब्दविशेषणं चैतत्। न व्यतीयुर्नातिक्रान्तवत्यः। कुशलसारथिप्रेरिता रथनेमय इव तस्य प्रजाः पूर्वक्षुण्णमार्गं न जहुरिति भावः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नियन्तुः तस्य प्रजाः क्षुण्णात् मनोः वर्त्मनः रेखामात्रम् अपि परम् नेमिवृत्तयः न व्यतीयुः ।", "es": "Under his disciplined rule, his subjects did not deviate even a hair’s breadth from the path laid down by Manu, just as the rim of a wheel follows a well-beaten track.", "pc": [{"w": "रेखामात्रम्", "p": [{"l": "रेखा"}, {"l": "मात्र", "cn": "2.1"}], "e": "even a line's breadth"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "क्षुण्णात्", "p": [{"l": "क्षुद्", "inf": "क्षुण्ण", "s": ["क्त"], "cn": "5.1"}], "e": "from the trodden"}, {"w": "मनोः", "p": [{"l": "मनु", "cn": "6.1"}], "e": "of Manu"}, {"w": "वर्त्मनः", "p": [{"l": "वर्त्मन्", "cn": "5.1"}], "e": "from the path"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "2.1"}], "e": "beyond"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "व्यतीयुः", "p": [{"l": "इ", "fin": "व्यतीयुः", "vp": ["वि", "अति"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "deviated"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "नियन्तुः", "p": [{"l": "यम्", "inf": "नियन्तृ", "vp": ["नि"], "s": ["तृच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the ruler"}, {"w": "नेमिवृत्तयः", "p": [{"l": "नेमि"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.3"}], "e": "like the rim of a wheel"}]},
{"c": "1", "n": "18", "i": 17, "v": "प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥", "mn": "प्रजानामिति॥ स राजा प्रजानां भूत्या अर्थाय भूत्यर्थं वृध्द्यर्थमेव। अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तव्या। ग्रहणक्रियाविशेषणं चैतत्। ताभ्यः प्रजाभ्यो बलिं षष्ठांशरूपं करमग्रहीत्। `भागधेयः करो बलिः` इत्यमरः (अ.को.2|8|27)। तथा हि-रविः सहस्रं गुणा यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा सहस्रगुणं सहस्रधा। उत्स्रष्टुं दातुम्। उत्सर्जनक्रियाविशेषणं चैतत्। रसमम्बु। आदत्ते गृह्णाति। `रसो गन्धे रसे स्वादेतिक्तादौ विषरागयोः। शृङ्गारादौ द्रवे वीर्ये देहधात्वम्बुपारदे॥` इति विश्वः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः प्रजानाम् भूत्यर्थम् एव ताभ्यः बलिम् अग्रहीत् । हि रविः सहस्रगुणम् उत्स्रष्टुम् रसम् आदत्ते ।", "es": "He collected taxes from his subjects only for their welfare, just as the Sun draws moisture from the earth only to give it back a thousandfold in the form of rain.", "pc": [{"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "भूत्यर्थम्", "p": [{"l": "भूति"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "for the sake of prosperity"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "ताभ्यः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.3"}], "e": "from them"}, {"w": "बलिम्", "p": [{"l": "बलि", "cn": "2.1"}], "e": "tax"}, {"w": "अग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अग्रहीत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "took"}, {"w": "सहस्रगुणम्", "p": [{"l": "सहस्र"}, {"l": "गुण", "cn": "2.1"}], "e": "thousandfold"}, {"w": "उत्स्रष्टुम्", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "उत्स्रष्टुम्", "vp": ["उद्"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to give back"}, {"w": "आदत्ते", "p": [{"l": "दा", "fin": "आदत्ते", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "takes"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "रसम्", "p": [{"l": "रस", "cn": "2.1"}], "e": "moisture/essence"}, {"w": "रविः", "p": [{"l": "रवि", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}]},
{"c": "1", "n": "19", "i": 18, "v": "सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् । शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिर्मौर्वी धनुषि चातता ॥", "mn": "सेनेति॥ तस्य राज्ञः सेना चतुरङ्गबलम्। परिच्छाद्यतेऽनेनेति परिच्छद उपकरणं बभूव। छत्रचामरादितुल्यमभूदित्यर्थः। `पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण` (पा.3।3।118) इति घप्रत्ययः। `छादेर्घोऽव्द्युपसर्गस्य` (पा.6।4।96) इत्युपधाह्रस्वः। अर्थस्य प्रयोजनस्य तु साधनं द्वयमेव। शास्त्त्रेष्वकुण्ठिताऽव्याहता बुद्धिः। `व्यापृता`इत्यपि पाठः। धनुष्यातताऽऽरोपिता। मौर्वी ज्या च। `मौर्वी ज्याशिञ्जिनी गुणः` इत्यमरः। नीतिपुरः सरमेव तस्य शौर्यमभूदित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सेना तस्य परिच्छदः (आसीत्) तस्य अर्थसाधनम् द्वयम् एव - शास्त्रेषु अकुण्ठिता बुद्धिः धनुषि च आतता मौर्वी ।", "es": "His army was merely a ceremonial retinue; his actual means of achieving goals were only two: his sharp intellect in the scriptures and the string stretched upon his bow.", "pc": [{"w": "सेना", "p": [{"l": "सेना", "cn": "1.1"}], "e": "the army"}, {"w": "परिच्छदः", "p": [{"l": "छद्", "inf": "परिच्छद", "vp": ["परि"], "s": ["अच्"], "cn": "1.1"}], "e": "retinue/ornament"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "द्वयम्", "p": [{"l": "द्वय", "cn": "1.1"}], "e": "the two"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "अर्थसाधनम्", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "साध्", "inf": "साधन", "s": ["ल्यूट्"], "cn": "1.1"}], "e": "means of achieving goals"}, {"w": "शास्त्रेषु", "p": [{"l": "शास्त्र", "cn": "7.3"}], "e": "in the scriptures"}, {"w": "अकुण्ठिता", "p": [{"l": "कुण्ठ्", "inf": "अकुण्ठिता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "unfailing"}, {"w": "बुद्धिः", "p": [{"l": "बुद्धि", "cn": "1.1"}], "e": "intellect"}, {"w": "मौर्वी", "p": [{"l": "मूर्वा", "s": ["अण्", "ङीष्"], "cn": "1.1"}], "e": "bowstring"}, {"w": "धनुषि", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the bow"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "आतता", "p": [{"l": "तन्", "inf": "आतता", "vp": ["आ"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "stretched"}]},
{"c": "1", "n": "20", "i": 19, "v": "तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च । फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ॥", "mn": "तस्येति॥ संवृतमन्त्रस्य गुप्तविचारस्य। `वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रः` इत्यमरः (अ.को.3|3|175)। शोकहर्षादिसूचको भ्रुकुटीमुखरागादिराकारः। इङ्गितं चेष्टितं हृदयगतविकारो वा। `इङ्गितं हृद्गतो भावो बहिराकार आकृतिः` इति सज्जनः। गूढे आकारेङ्गिते यस्य। स्वभावचापलाद्भ्रमपरम्परया मुखरागादिलिङ्गैर्वाऽतृतीयगामिमन्त्रस्य तस्य। प्रारभ्यन्त इति प्रारम्भाः सामाद्युपायप्रयोगाः। `प्राक्`इत्यव्ययेन पूर्वजन्मोच्यते। तत्र भवाः प्राक्तनाः। `सायंचिरं-` (पा.4।3।23)इत्यादिना ट्युल्प्रत्ययः। संस्काराः पूर्वकर्मवासना इव फलेन कार्येण अनुमेया अनुमातुं योग्या आसन्। अत्र याज्ञवल्क्यः(आचार.13।344)-`मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् । कुर्याद्यथा तन्न विदुः कर्मणामा फलोदयात् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "संवृतमन्त्रस्य गूढ आकार इङ्गितस्य च तस्य प्रारम्भाः प्राक्तनाः संस्काराः इव फलानुमेयाः (आसन्) ।", "es": "His counsel was kept secret and his physical expressions were hidden; thus, his undertakings could only be inferred from their results, much like the hidden impressions of past lives.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "संवृतमन्त्रस्य", "p": [{"l": "वृ", "inf": "संवृत", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "मन्त्र", "cn": "6.1"}], "e": "of one whose counsel is secret"}, {"w": "गूढाकारेङ्गितस्य", "p": [{"l": "गुह्", "inf": "गूढ", "s": ["क्त"]}, {"l": "आकार"}, {"l": "इङ्गित", "cn": "6.1"}], "e": "of one whose gestures are hidden"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "फलानुमेयाः", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "मा", "inf": "अनुमेय", "vp": ["अनु"], "s": ["यत्"], "cn": "1.3"}], "e": "inferable by results"}, {"w": "प्रारम्भाः", "p": [{"l": "रभ्", "inf": "प्रारम्भ", "vp": ["प्र", "आ"], "s": ["घञ्"], "cn": "1.3"}], "e": "undertakings"}, {"w": "संस्काराः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "संस्कार", "vp": ["सम्"], "s": ["घञ्"], "cn": "1.3"}], "e": "impressions"}, {"w": "प्राक्तनाः", "p": [{"l": "प्राक्", "s": ["त्यप्"], "cn": "1.3"}], "e": "of past lives"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "1", "n": "21", "i": 20, "v": "जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृध्नुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत् ॥", "mn": "जुगोपेति॥ अत्रस्तोऽभीतः सन्। `त्रस्नौ भीरुभीरुकभीलुकाः` इत्यमरः (अ.को.3|1|22)। त्रासोपाधिमन्तरेणैव त्रिवर्गसिद्धेः प्रथमसाधनत्वादेवाऽऽत्मानं शरीरं जुगोप रक्षितवान्। अनातुरोऽरुग्ण एव धर्मं सुकृतं भेजे। अर्जितवानित्यर्थः। अगृध्नुरगर्धनशील एवार्थमाददे स्वीकृतवान्। `गृध्नुस्तु गर्धनः । लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौलोलुपलोल्लभौ।` इत्यमरः (अ.को.3|1|22)। `त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः` (पा.3।2।140) इति क्नुप्रत्ययः। असक्त आसक्तिरहित एव सुखमन्वभूत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अत्रस्तः सः आत्मानं जुगोप अनातुरः धर्मं भेजे अगृध्नुः अर्थम् आददे असक्तः सुखम् अन्वभूत्।", "es": "Without fear he protected himself, without ailment he practiced dharma, without greed he acquired wealth, and without attachment he enjoyed pleasures.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (King Dilīpa)"}, {"w": "अत्रस्तः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "त्रस्", "inf": "त्रस्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "without fear"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "जुगोप", "p": [{"l": "गुप्", "fin": "जुगोप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "protected"}, {"w": "अनातुरः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "आतुर", "cn": "1.1"}], "e": "without disease"}, {"w": "धर्मम्", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "2.1"}], "e": "righteousness"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "followed"}, {"w": "अगृध्नुः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "गृध्नु", "cn": "1.1"}], "e": "without greed"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "wealth"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "accepted/collected"}, {"w": "असक्तः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "सञ्ज्", "inf": "सक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "without attachment"}, {"w": "सुखम्", "p": [{"l": "सुख", "cn": "2.1"}], "e": "pleasure"}, {"w": "अन्वभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अन्वभूत्", "vp": ["अनु"], "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "experienced"}]},
{"c": "1", "n": "22", "i": 21, "v": "ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥", "mn": "ज्ञान इति॥ ज्ञाने परावृत्तान्तज्ञाने सत्यपि मौनं वाङ्नियमनम्। यथाह कामन्दकः-`नान्योपतापि वचनं मौनं व्रतचरिष्णुता` इति। शक्तौ प्रतीकारसामर्ध्येऽपि क्षमाऽपकारसहनम्। अत्र चाणक्यः-`शक्तानां भूषणं क्षमा` इति। त्यागे वितरणे सत्यपि श्लाघाया विकत्थनस्य विपर्ययोऽभावः। अत्राह मनुः (4।236)-`न दत्त्वा परिकीर्तयेत्` इति। इत्थं तस्य गुणा ज्ञानादयो गुणैर्विरुद्धैर्मौनादिभिः अनुबन्धित्वात्सहचारित्वात्। सह प्रसवो जन्म येषां ते सप्रसवाः सोदरा इवाभूवन्। विरुद्धा अपि गुणास्तस्मिन्नविरोधेनैव स्थिता इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ज्ञाने मौनम् शक्तौ क्षमा त्यागे श्लाघाविपर्ययः गुणानुबन्धित्वात् तस्य गुणाः सप्रसवाः इव (आसन्)।", "es": "Silence in knowledge, forgiveness in power, and lack of self-praise in charity—because his virtues coexisted with their opposing qualities, they appeared as if born together like siblings.", "pc": [{"w": "ज्ञाने", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "ज्ञान", "s": ["ल्युट्"], "cn": "7.1"}], "e": "in knowledge"}, {"w": "मौनम्", "p": [{"l": "मुनि", "s": ["अण्"], "cn": "1.1"}], "e": "silence"}, {"w": "शक्तौ", "p": [{"l": "शक्ति", "cn": "7.1"}], "e": "in power"}, {"w": "क्षमा", "p": [{"l": "क्षमा", "cn": "1.1"}], "e": "forgiveness"}, {"w": "त्यागे", "p": [{"l": "त्यज्", "inf": "त्याग", "s": ["घञ्"], "cn": "7.1"}], "e": "in charity"}, {"w": "श्लाघाविपर्ययः", "p": [{"l": "श्लाघा"}, {"l": "वि"}, {"l": "परि"}, {"l": "इ", "inf": "विपर्यय", "s": ["अच्"], "cn": "1.1"}], "e": "absence of boastfulness"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "गुणाः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "virtues"}, {"w": "गुणानुबन्धित्वात्", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "अनु"}, {"l": "बन्ध्", "inf": "अनुबन्धि", "s": ["णिन्"]}, {"l": "त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to being associated with other virtues"}, {"w": "सप्रसवाः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "प्र"}, {"l": "सू", "inf": "प्रसव", "s": ["अप्"], "cn": "1.3"}], "e": "born together"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "1", "n": "23", "i": 22, "v": "अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीद्वृद्धत्वं जरसा विना ॥", "mn": "अनाकृष्टस्येति॥ विषयैः शब्दादिभिः। `रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी` इत्यमरः (अ.को.1|5|8)। अनाकृष्टस्यावशीकृतस्य विद्यानां वेदवेदाङ्गादीनां पारदृश्वनः पारमन्तं दृष्टवतः। दृशेः क्वनिप्। धर्मे रतिर्यस्य तस्य राज्ञो जरसा जरया विना। `विस्रसा जरा` इत्यमरः (अ.को.2|6|41)। `षिद्भिदादिभ्योऽङ्` (पा. 3।3।104) इत्यङ्प्रत्ययः। `जराया जरसन्यतरस्याम्` (पा.7।2।101) इति जरसादेशः। वृद्धत्वं वार्धकमासीत्। तस्य यूनोऽपि विषयवैराग्यादिज्ञानगुणसंपत्त्या ज्ञानतो वृद्धत्वमासीदित्यर्थः। नाथस्तु-चतुर्विधं वृद्धत्वमिति कृत्वा `अनाकृष्टस्य` इत्यादिना विशेषणत्रयेण वैराग्यज्ञानशीलवृद्धत्वान्युक्तानीत्यवोचत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विषयैः अनाकृष्टस्य विद्यानां पारदृश्वनः धर्मरतेः तस्य जरसा विना वृद्धत्वम् आसीत्।", "es": "Not attracted by sensual objects, having seen the end of all branches of knowledge, and devoted to dharma, King Dilīpa attained the maturity of old age even without the physical signs of aging.", "pc": [{"w": "विषयैः", "p": [{"l": "विषय", "cn": "3.3"}], "e": "by sensual objects"}, {"w": "अनाकृष्टस्य", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "आ"}, {"l": "कृष्", "inf": "आकृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of one who is not attracted"}, {"w": "विद्यानाम्", "p": [{"l": "विद्या", "cn": "6.3"}], "e": "of the sciences"}, {"w": "पारदृश्वनः", "p": [{"l": "पार"}, {"l": "दृश्", "s": ["क्वनिप्"], "cn": "6.1"}], "e": "of one who has seen the other shore (mastered)"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "धर्मरतेः", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "रम्", "inf": "रति", "s": ["क्तिन्"], "cn": "6.1"}], "e": "of one devoted to Dharma"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "वृद्धत्वम्", "p": [{"l": "वृद्ध"}, {"l": "त्व", "cn": "1.1"}], "e": "old age (wisdom)"}, {"w": "जरसा", "p": [{"l": "जरा", "cn": "3.1"}], "e": "by physical old age"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}]},
{"c": "1", "n": "24", "i": 23, "v": "प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥", "mn": "प्रजानामिति॥ प्रजायन्त इति प्रजा जनाः। `उपसर्गे च संज्ञायाम्` (पा.3।2।99)इति डप्रत्ययः। `प्रजा स्यात्संततौ जने` इत्यमरः। तासां विनयस्य शिक्षाया आधानात् करणात्। सन्मार्गप्रवर्तनादिति यावत्। रक्षणाद्भयहेतुभ्यस्त्त्राणात्। आपन्निवारणादिति यावत्। भरणादन्नपादादिभिः पोषणादपि। अपिः समुञ्चये। स राजा पिताऽभूत्। तासां पितरस्तु जन्महेतवो जन्म मात्रकर्तारः केवलमुत्पादका एवाभूवन्। जननमात्र एव पितॄणां व्यापारः। सदा शिक्षारक्षणादिकं तु स एव करोतीति तस्मिन्पितृत्वव्यपदेशः। आहुश्च -`स पिता यस्तु पोषकः` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रजानां विनयाधानात् रक्षणात् भरणात् अपि सः पिता तासाम् पितरः केवलं जन्महेतवः।", "es": "Because of his role in disciplining, protecting, and nourishing his subjects, he was their real father; their biological parents were merely the causes of their birth.", "pc": [{"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "विनयाधानात्", "p": [{"l": "विनय"}, {"l": "आ"}, {"l": "धा", "inf": "आधान", "s": ["ल्युट्"], "cn": "5.1"}], "e": "due to imparting discipline"}, {"w": "रक्षणात्", "p": [{"l": "रक्ष्", "inf": "रक्षण", "s": ["ल्युट्"], "cn": "5.1"}], "e": "due to protection"}, {"w": "भरणात्", "p": [{"l": "भृ", "inf": "भरण", "s": ["ल्युट्"], "cn": "5.1"}], "e": "due to maintenance"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "पिता", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "father"}, {"w": "तासाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "their"}, {"w": "पितरः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.3"}], "e": "parents"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवल", "cn": "2.1"}], "e": "only"}, {"w": "जन्महेतवः", "p": [{"l": "जन्मन्"}, {"l": "हेतु", "cn": "1.3"}], "e": "causes of birth"}]},
{"c": "1", "n": "25", "i": 24, "v": "स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये । अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥", "mn": "स्थित्या इति॥ दण्डमर्हन्तीति दण्ड्याः। `दण्डादिभ्यो यत्` (पा. 5।1।36) इति यप्रत्ययः। `अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यन्। अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति॥`(मनु.8।128) इति शास्त्त्रवचनात्। तान् दण्ड्यानेव स्थित्यै लोकप्रतिष्ठायै दण्डयतः शिक्षयतः। प्रसूतये संतानायैव परिणेतुर्दारान्परिगृह्णतः। मनीषिणो विदुषः। दोषज्ञस्येति यावत्। `विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः। धीरो मनीषो` इत्यमरः (अ.को.2|7|5)। तस्य दिलीपस्यार्थकामावपि धर्म एवाऽऽस्तां जातौ। अस्तेर्लङ्। अर्थकामसाधनयोर्दण्डविवाहयोर्लोकस्थापनप्रजोत्पादनरूपधर्मार्थत्वेनानुष्ठानादर्थकामावपि धर्मशेषतामापादयन्स राजा धर्मोत्तरोऽभूदित्यर्थः। आह च गौतमः(9।10)-`न पूर्वाह्णमध्यंदिनापराह्णानफलान्कुर्यात्। यथाशक्ति धर्मार्थकामेभ्यस्तेषु धर्मोत्तरः स्यात् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्थित्यै दण्ड्यान् दण्डयतः प्रसूतये परिणेतुः मनीषिणः तस्य अर्थकामौ अपि धर्मः एव आस्ताम्।", "es": "For that wise king, who punished the punishable for stability and married for progeny, even wealth and desire were forms of dharma itself.", "pc": [{"w": "स्थित्यै", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थिति", "s": ["क्तिन्"], "cn": "4.1"}], "e": "for stability/order"}, {"w": "दण्डयतः", "p": [{"l": "दण्ड्", "inf": "दण्डयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of the one punishing"}, {"w": "दण्ड्यान्", "p": [{"l": "दण्ड्", "inf": "दण्ड्य", "s": ["यत्"], "cn": "2.3"}], "e": "those deserving punishment"}, {"w": "परिणेतुः", "p": [{"l": "नी", "inf": "परिणेतृ", "vp": ["परि"], "s": ["तृच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the one marrying"}, {"w": "प्रसूतये", "p": [{"l": "प्र"}, {"l": "सू", "inf": "प्रसूति", "s": ["क्तिन्"], "cn": "4.1"}], "e": "for progeny"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अर्थकामौ", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "काम", "cn": "1.2"}], "e": "wealth and pleasure"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "आस्ताम्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आस्ताम्", "t": "लङ्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "were"}, {"w": "धर्मः", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "1.1"}], "e": "righteousness"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "मनीषिणः", "p": [{"l": "मनीषिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the wise one"}]},
{"c": "1", "n": "26", "i": 25, "v": "दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । संपद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम् ॥", "mn": "दुदोहेति॥ स राजा यज्ञाय यज्ञं कर्तुं गां भुवं दुदोह। करग्रहणेन रिक्तां चकारेत्यर्थः। मघवा देवेन्द्रः सस्याय सस्यं वर्धयितुं दिवं स्वर्गं दुदोह। द्युलोकान्महीलोके वृष्टिमुत्पादयामासेत्यर्थः। `क्रियार्थोपपदस्य-` (पा. 2।3।14) इत्यादेना यज्ञसस्याभ्यां चतुर्थीं। एवमुभौ संपदो विनिमयेन परस्परमादानप्रतिदानाभ्यां भुवनद्वयं दधतुः पुपुषतुः। राजा यज्ञैरिन्द्रलोकमिन्द्रश्चोदकेन भूलोकं पुपोषेत्यर्थः। उक्तं च दण्डनीतौ-`राजा त्वर्थान्समाहृत्य कुर्यादिन्द्रमहोत्सवम्। प्रीणितो मेघवाहस्तु महतीं वृष्टिमावहेत् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः यज्ञाय गाम् दुदोह मघवा सस्याय दिवम् (दुदोह) उभौ संपद्विनिमयेन भुवनद्वयम् दधतुः।", "es": "Dilīpa milked the earth for sacrifices, while Indra milked the heavens for crops; thus, by exchanging riches, they both sustained the two worlds.", "pc": [{"w": "दुदोह", "p": [{"l": "दुह्", "fin": "दुदोह", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "milked"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "यज्ञाय", "p": [{"l": "यज्ञ", "cn": "4.1"}], "e": "for sacrifice"}, {"w": "सस्याय", "p": [{"l": "सस्य", "cn": "4.1"}], "e": "for crops"}, {"w": "मघवा", "p": [{"l": "मघवन्", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "दिवम्", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "2.1"}], "e": "the heaven"}, {"w": "संपद्विनिमयेन", "p": [{"l": "संपद्"}, {"l": "वि"}, {"l": "नि"}, {"l": "मि", "inf": "मय", "s": ["अच्"], "cn": "3.1"}], "e": "by exchange of wealth"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "दधतुः", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "sustained"}, {"w": "भुवनद्वयम्", "p": [{"l": "भुवन"}, {"l": "द्वय", "cn": "2.1"}], "e": "the two worlds"}]},
{"c": "1", "n": "27", "i": 26, "v": "न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः । व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥", "mn": "न किलेति॥ राजानोऽन्ये नृपा रक्षितुर्भयेभ्यस्त्त्रातुः। तस्य राज्ञो यशो नानुययुः किल नानुचक्रुः खलु। कुतः? यद्यस्मात्कारणात् तस्करता चौर्यं परस्वेभ्यः परधनेभ्यः स्वविषयभूतेभ्यो व्यावृत्ता सती श्रुतौ वाचकशब्दे स्थिता प्रवृत्ता। अपहार्यान्तराभावात् `तस्कर` शब्द एवापहृत इत्यर्थः। अथवा, -`अत्यन्तासत्यपि ह्यृर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि` इति न्यायेन शब्दे स्थिता स्फुरिता, न तु स्वरूपतोऽस्तीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रक्षितुः तस्य यशः राजानः न किल अनुययुः यत् परस्वेभ्यः व्यावृत्ता तस्करता श्रुतौ स्थिता।", "es": "Other kings could not even follow the fame of that protector, for theft had withdrawn from others' properties and existed only as a word in the scriptures.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "अनुययुः", "p": [{"l": "या", "fin": "अनुययुः", "vp": ["अनु"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "followed/equalled"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "राजानः", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "रक्षितुः", "p": [{"l": "रक्ष्", "s": ["तृच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the protector"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}], "e": "fame"}, {"w": "व्यावृत्ता", "p": [{"l": "वि"}, {"l": "आ"}, {"l": "वृत्", "inf": "व्यावृत्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "turned away"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "because"}, {"w": "परस्वेभ्यः", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "स्व", "cn": "5.3"}], "e": "from others' property"}, {"w": "श्रुतौ", "p": [{"l": "श्रुति", "cn": "7.1"}], "e": "in the scriptures"}, {"w": "तस्करता", "p": [{"l": "तस्कर"}, {"l": "ता", "cn": "1.1"}], "e": "theft"}, {"w": "स्थिता", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "remained"}]},
{"c": "1", "n": "28", "i": 27, "v": "द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥", "mn": "द्वेष्य इति॥ शिष्टो जनो द्वेष्यः शत्रुरपि। आर्तस्य रोगिण औषधं यथौषधमिव। तस्य संमतोऽनुमत आसीत्। दुष्टो जनः प्रियोऽपि प्रेमास्पदीभूतोऽपि उरगक्षता सर्पदष्टाऽङ्गुलीव। `छिन्द्याद्बाहुमपि दुष्टमात्मः` इति न्यायात्। त्याज्य आसीत्। तस्य शिष्ट एव बन्धुर्दुष्ट एव शत्रुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आर्तस्य औषधम् यथा तस्य द्वेष्यः अपि शिष्टः संमतः आसीत् उरगक्षता अङ्गुली इव प्रियः अपि दुष्टः त्याज्यः आसीत्।", "es": "Like medicine to a sick man, even an enemy was acceptable to him if he was righteous; like a finger bitten by a snake, even a loved one was abandoned if he was wicked.", "pc": [{"w": "द्वेष्यः", "p": [{"l": "द्विष्", "inf": "द्वेष्य", "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "hateful/enemy"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "संमतः", "p": [{"l": "सम्"}, {"l": "मन्", "inf": "संमत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "acceptable"}, {"w": "शिष्टः", "p": [{"l": "शास्", "inf": "शिष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "virtuous person"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "to him"}, {"w": "आर्तस्य", "p": [{"l": "ऋ", "inf": "आर्त", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of the sick man"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "औषधम्", "p": [{"l": "औषध", "cn": "1.1"}], "e": "medicine"}, {"w": "त्याज्यः", "p": [{"l": "त्यज्", "inf": "त्याज्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "to be abandoned"}, {"w": "दुष्टः", "p": [{"l": "दुष्", "inf": "दुष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "wicked person"}, {"w": "प्रियः", "p": [{"l": "प्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "dear one"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अङ्गुली", "p": [{"l": "अङ्गुली", "cn": "1.1"}], "e": "finger"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उरगक्षता", "p": [{"l": "उरग"}, {"l": "क्षण्", "inf": "क्षत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "bitten by a snake"}]},
{"c": "1", "n": "29", "i": 28, "v": "तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । तथा हि सर्वे तस्यासन्परार्थैकफला गुणा ॥", "mn": "तमिति॥ वेधाः स्रष्टा। `स्रष्टा प्रजापतिर्वेधाः` इत्यमरः (अ.को.1|1|17)। तं दिलीपम्। स्माधीयतेऽनेनेति समाधिः कारणसामग्री। महाभूतानां यः समाधिस्तेन महाभूतसमाधिना विदधे ससर्ज। नूनं ध्रुवम्। इत्युत्प्रेक्षा। तथा हि-तस्य राज्ञः सर्वे गुणा रूपरसादिमहाभूतगुणवदेव परार्थः परप्रयोजनमेवैकं मुख्यं फलं येषां ते तथोक्ता आसन्। महाभूतगुणोपमानेन कारणगुणाः कार्यं संक्रामन्तीति न्यायः सूचितः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वेधाः नूनं महाभूतसमाधिना तम् विदधे तथा हि तस्य सर्वे गुणाः परार्थैकफलाः आसन्।", "es": "Surely the Creator fashioned him with the collection of the five great elements, for all his virtues were intended solely for the benefit of others.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "वेधाः", "p": [{"l": "वेधस्", "cn": "1.1"}], "e": "the Creator"}, {"w": "विदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "विदधे", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "fashioned"}, {"w": "नूनम्", "p": [{"l": "नूनम्"}], "e": "surely"}, {"w": "महाभूतसमाधिना", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "भूत"}, {"l": "समाधि", "cn": "3.1"}], "e": "with the collection of the great elements"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "सर्वे", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.3"}], "e": "all"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "आसन्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसन्", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "were"}, {"w": "परार्थैकफलाः", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "एक"}, {"l": "फल", "cn": "1.3"}], "e": "having the sole result of benefiting others"}, {"w": "गुणाः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "virtues"}]},
{"c": "1", "n": "30", "i": 29, "v": "स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुर्वीं शशासैकपुरीमिव ॥", "mn": "स इति॥ स दिलीपः। वेलाः समुद्रकूलानि। `वेला कूलेऽपि वारिधेः` इति विश्वः। ता एव वप्रवलयाः प्राकारवेष्टनानि यस्यास्ताम्। `स्याञ्चयो वप्रमस्त्त्रियाम्। प्राकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वृत्तिः ॥` इत्यमरः (अ.को.2|2|3)। परितः खातं परिखा दुर्गवेष्टनम्। `खातं खेयं तु परिखा` इत्यमरः (अ.को.2|2|3) । `अन्येष्वपि दृश्यते` (पा.3।2।101)इत्यत्र `अपि` शब्दात् खनेर्डप्रत्ययः। अपरिखाः परिखाः संपद्यमानाः कृताः परिखीकृताः सागरा यस्यास्ताम्। अभूततद्भावे च्विः। अविद्यमानमन्यस्य राज्ञः शासनं यस्यास्तामनन्यशाननामुर्वीमेकपुरीमिव शशास। अनायासेन शासितवानित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः वेलावप्रवलयाम् परिखीकृतसागराम् अनन्यशासनाम् उर्वीम् एकपुरीम् इव शशास।", "es": "He ruled the earth, which had the shoreline as its rampart and the ocean as its moat, as if it were a single city, with none other to command it.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वेलावप्रवलयाम्", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "वप्र"}, {"l": "वलय", "cn": "2.1"}], "e": "having the shores as ramparts"}, {"w": "परिखीकृतसागराम्", "p": [{"l": "परिखा"}, {"l": "कृ", "s": ["च्वि", "क्त"]}, {"l": "सागर", "cn": "2.1"}], "e": "having the ocean as a moat"}, {"w": "अनन्यशासनाम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "अन्य"}, {"l": "शास्", "inf": "शासन", "s": ["ल्युट्"], "cn": "2.1"}], "e": "having no other ruler"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "शशास", "p": [{"l": "शास्", "fin": "शशास", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "ruled"}, {"w": "एकपुरीम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "पुरी", "cn": "2.1"}], "e": "a single city"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "1", "n": "31", "i": 30, "v": "तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मगधवंशजा । पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्य राज्ञो मगधवंशे जाता मगधवंशजा। `सप्तम्यां जनेर्डः` (पा.3।2।97) इति डप्रत्ययः। एतेनाभिजात्यमुक्तम्। दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्तनम्। `दक्षिणः सरलोदारपरच्छन्दानुवर्तिषु` इति शाश्वतः। तेन रूढं प्रसिद्धम्। तेन नाम्ना। अध्वरस्य यज्ञस्य दक्षिणा दक्षिणाख्या पत्नीव। सुदक्षिणेति प्रसिद्धा पत्न्यासीत्। अत्र श्रुतिः-`यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसः` इति। `दक्षिणाया दाक्षिण्यं नामर्त्विजो दक्षिणत्वप्रापकत्वम्।` `ते दक्षन्ते दक्षिणां प्रतिगृह्य` इति च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मगधवंशजा सुदक्षिणा इति पत्नी अध्वरस्य दक्षिणा इव आसीत्।", "es": "He had a wife named Sudakṣiṇā, born of the Magadha dynasty, whose name was derived from her courtesy; she was like the sacrificial fee (dakṣiṇā) is to a sacrifice.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "मगधवंशजा", "p": [{"l": "मगध"}, {"l": "वंश"}, {"l": "जन्", "inf": "जा", "s": ["ड"], "cn": "1.1"}], "e": "born in the Magadha dynasty"}, {"w": "पत्नी", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "wife"}, {"w": "दाक्षिण्यरूढेन", "p": [{"l": "दाक्षिण्य"}, {"l": "रुह्", "inf": "रूढ", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "established by her politeness"}, {"w": "नाम्ना", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "3.1"}], "e": "by name"}, {"w": "सुदक्षिणा", "p": [{"l": "सुदक्षिणा", "cn": "1.1"}], "e": "Sudakṣiṇā"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अध्वरस्य", "p": [{"l": "अध्वर", "cn": "6.1"}], "e": "of a sacrifice"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "दक्षिणा", "p": [{"l": "दक्षिणा", "cn": "1.1"}], "e": "the sacrificial fee"}]},
{"c": "1", "n": "32", "i": 31, "v": "कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि । तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥", "mn": "कलत्रवन्तमिति॥ वसुधाधिपः। अवरोधेऽन्तः पुरवर्गे महति सत्यपि। मनस्विन्या दृढचित्तया। पतिचित्तानुवृत्त्यादिनिर्बन्धक्षमयेत्यर्थथः। तया सुदक्षिणया लक्ष्म्या चात्मानं कलत्रवन्तं भार्यावन्तं मेने। `कलत्रं श्रोणिभार्ययोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|187)। `वसुधाधिप` इत्यनेन वसुधया चेचि गम्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वसुधाधिपः महति अवरोधे अपि तया मनस्विन्या लक्ष्म्या च आत्मानम् कलत्रवन्तम् मेने।", "es": "Though he had a large harem, the lord of the earth considered himself truly having a wife only through that high-minded queen and through the Goddess Lakṣmī.", "pc": [{"w": "वसुधाधिपः", "p": [{"l": "वसुधा"}, {"l": "अधिप", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the earth"}, {"w": "महति", "p": [{"l": "महत्", "cn": "7.1"}], "e": "in the great"}, {"w": "अवरोधे", "p": [{"l": "अवरोध", "cn": "7.1"}], "e": "harem"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her"}, {"w": "मनस्विन्या", "p": [{"l": "मनस्विन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the high-minded one"}, {"w": "लक्ष्म्या", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "3.1"}], "e": "by the goddess of fortune"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "कलत्रवन्तम्", "p": [{"l": "कलत्र", "s": ["वतुप्"], "cn": "2.1"}], "e": "possessed of a wife"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "considered"}]},
{"c": "1", "n": "33", "i": 32, "v": "तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः । विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ॥", "mn": "तस्यामिति॥ स राजा। आत्मानुरूपायां तस्याम्। आत्मनो जन्म यस्यासावात्मजन्मा पुत्रः, तस्मिन् समुत्सुकः। यद्वा, -आत्मनो जन्मनि पुत्ररूपेणोत्पत्तौ समुत्सुकः सन्। `आत्मा वै पुत्रनामासि` (आ.गृ.1।15) इति श्रुतेः। विलम्बितं फलं पुत्रप्राप्तिरूपं येषां तैर्मनोरथैः कदा मे पुत्रो भवेदित्याशाभिः कालं निनाय यापयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आत्मजन्मसमुत्सुकः सः आत्मानुरूपायाम् तस्याम् विलम्बितफलैः मनोरथैः कालम् निनाय।", "es": "Eager for a son, he spent his time with her, his worthy match, harboring desires whose fulfillment was long delayed.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "आत्मानुरूपायाम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "अनुरूप", "cn": "7.1"}], "e": "in her who was worthy of himself"}, {"w": "तस्याम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "in her"}, {"w": "आत्मजन्मसमुत्सुकः", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "जन्मन्"}, {"l": "सम्"}, {"l": "उत्"}, {"l": "सुक", "cn": "1.1"}], "e": "eager for the birth of his own son"}, {"w": "विलम्बितफलैः", "p": [{"l": "लम्ब्", "inf": "विलम्बित", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "फल", "cn": "3.3"}], "e": "with desires whose fruits were delayed"}, {"w": "मनोरथैः", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "रथ", "cn": "3.3"}], "e": "with heart's desires"}, {"w": "कालम्", "p": [{"l": "काल", "cn": "2.1"}], "e": "time"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spent"}]},
{"c": "1", "n": "34", "i": 33, "v": "संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता । तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥", "mn": "संतानेति॥ तेन दिलीपेन। संतानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तस्मै संतानार्थाय विधयेऽनुष्ठानाय। स्वभुजादवतारिताऽवरोपिता जगतो लोकस्य गुर्वी धूर्भारः सचिवेषु निचिक्षिपे निहिता ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन संतानार्थाय विधये स्वभुजात् अवतारिता जगतः गुर्वी धूः सचिवेषु निचिक्षिपे।", "es": "For the sake of performing rites to obtain progeny, he transferred the heavy burden of ruling the world from his own arms onto his ministers.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "संतानार्थाय", "p": [{"l": "संतान"}, {"l": "अर्थ", "cn": "4.1"}], "e": "for the sake of progeny"}, {"w": "विधये", "p": [{"l": "विधि", "cn": "4.1"}], "e": "for the religious rite"}, {"w": "स्वभुजात्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "भुज", "cn": "5.1"}], "e": "from his own arm"}, {"w": "अवतारिता", "p": [{"l": "तृ", "inf": "अवतारित", "vp": ["अव"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "taken down"}, {"w": "जगतः", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the world"}, {"w": "गुर्वी", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "heavy"}, {"w": "धूः", "p": [{"l": "धुर", "cn": "1.1"}], "e": "yoke/burden"}, {"w": "सचिवेषु", "p": [{"l": "सचिव", "cn": "7.3"}], "e": "among the ministers"}, {"w": "निचिक्षिपे", "p": [{"l": "क्षिप्", "fin": "निचिक्षिपे", "vp": ["नि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was deposited"}]},
{"c": "1", "n": "35", "i": 34, "v": "अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया । तौ दंपती वसिष्ठस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमम् ॥", "mn": "अथएति॥ अथ धुरोऽवतारानन्तरं पुत्रकाम्ययाऽऽत्मनः पुत्रोच्छया। `काम्यञ्च` (पा.3।1।9) इति `पुत्र` शब्दात् काम्यच्प्रत्ययः। `अ प्रत्ययात्` (पा.3।3।102) इति पुत्रकाम्यधातोरकारप्रत्ययः। ततष्टाप्, तया। तौ दंपती जायापती। राजदन्तादिषु जायाशब्दस्य दमिति निपातनात्साधुः। प्रतयौ पूतौ विधातारं ब्रह्माणमभ्यर्च। `स खलु पुत्रार्थिभिरुपास्यते` इति मान्त्रिकाः। गुरोः कुलगुरोः। वसिष्ठस्याश्रमं जग्मतुः। पुत्रप्राप्त्युपायापेक्षयेति शेषः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ अभ्यर्च्य विधातारम् प्रयतौ पुत्रकाम्यया तौ दंपती गुरोः वसिष्ठस्य आश्रमम् जग्मतुः।", "es": "Then, desiring a son, the restrained couple, having worshipped the Creator, went to the hermitage of their preceptor Vasiṣṭha.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "पुत्रकाम्यया", "p": [{"l": "पुत्र"}, {"l": "काम्या", "cn": "3.1"}], "e": "with a desire for a son"}, {"w": "प्रयतौ", "p": [{"l": "यत्", "inf": "प्रयत", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "self-restrained"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "दंपती", "p": [{"l": "दंपती", "cn": "1.2"}], "e": "the couple"}, {"w": "विधातारम्", "p": [{"l": "विधातृ", "cn": "2.1"}], "e": "the Creator"}, {"w": "अभ्यर्च्य", "p": [{"l": "अर्च्", "inf": "अभ्यर्च्य", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्यप्"], "cn": "0.0"}], "e": "having worshipped"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the preceptor"}, {"w": "वसिष्ठस्य", "p": [{"l": "वसिष्ठ", "cn": "6.1"}], "e": "of Vasiṣṭha"}, {"w": "आश्रमम्", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "to the hermitage"}, {"w": "जग्मतुः", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जग्मतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "went"}]},
{"c": "1", "n": "36", "i": 35, "v": "स्निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमाश्रितौ । प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥", "mn": "स्निग्धेति॥ स्निग्धो मधुरो गम्भीरो निर्घोषो यस्य तमेकं स्यन्दनं रथम्। प्रावृषि भवः प्रावृषेण्यः। `प्रावृष एण्यः` (पा.4।3।17) इत्येण्यप्रत्ययः। तं प्रावृषेण्यं पयोवाहं मेघं विद्युदैरावताविव। आस्थितावारूढौ। जग्मतुरिति पूर्वेण संबन्धः। इरा आपः। `इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात्` इत्यमरः। इरावान् समुद्रः। तत्र भव ऐरावतोऽभ्रमातङ्गः। `ऐरावतोऽभ्रमातङ्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः` इत्ममरः। `अभ्रमातङ्गत्वाञ्चाभ्रस्थत्वादभ्ररूपत्वात्` इति क्षीरस्वामी। अत एव मेघारोहणं विद्युत्साहचर्यं च घटये। किंच विद्युत ऐरावतसाहचर्यादेवैरावतीसंज्ञा। ऐरावतस्य स्त्रयैरावतीति क्षीरस्वामी। तस्मात्सुष्ठूक्तं विद्युदैरावताविवेति। एकरथारोहणोक्त्या कार्यसिद्धिबीजं दंपत्योरत्यन्तसौमनस्यं सूचयति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्निग्धगम्भीरनिर्घोषम् एकम् स्यन्दनम् आश्रितौ तौ प्रावृषेण्यम् पयोवाहम् विद्युत् ऐरावतौ इव आस्ताम्।", "es": "Seated in a single chariot that made a soft yet deep sound, they appeared like lightning and the elephant Airāvata mounted on a rain-cloud.", "pc": [{"w": "स्निग्धगम्भीरनिर्घोषम्", "p": [{"l": "स्निग्ध"}, {"l": "गम्भीर"}, {"l": "घुष्", "inf": "निर्घोष", "vp": ["निर्"], "s": ["घञ्"], "cn": "2.1"}], "e": "having a pleasant and deep sound"}, {"w": "एकम्", "p": [{"l": "एक", "cn": "2.1"}], "e": "single"}, {"w": "स्यन्दनम्", "p": [{"l": "स्यन्दन", "cn": "2.1"}], "e": "chariot"}, {"w": "आश्रितौ", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "आश्रित", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "seated in"}, {"w": "प्रावृषेण्यम्", "p": [{"l": "प्रावृष्", "s": ["एण्य"], "cn": "2.1"}], "e": "belonging to the rainy season"}, {"w": "पयोवाहम्", "p": [{"l": "पयस्"}, {"l": "वह्", "inf": "वाह", "s": ["घञ्"], "cn": "2.1"}], "e": "a cloud"}, {"w": "विद्युदैरावतौ", "p": [{"l": "विद्युत्"}, {"l": "ऐरावत", "cn": "1.2"}], "e": "lightning and Airāvata"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "1", "n": "37", "i": 36, "v": "मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरः सरौ । अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव ॥", "mn": "मा भूदिति॥ पुनः कथंभूतौ दंपती? आश्रमपीडा मा भून्माऽस्त्विति हेतोः। `माङि लुङ्` (पा.3।3।175) इत्याशीरर्थे लुङ्। `न माङ्योगे` (पा.6।4।74) इत्यडागमनिषेधः। परिमेयपुरःसरौ परिमितपरिचरौ। अनुभावविशेषात्तु तेजोविशेषात् सेनापरिवृताविव स्थोरौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आश्रमपीडा मा भूत् इति परिमेयपुरःसरौ तौ अनुभावविशेषात् तु सेनापरिवृतौ इव आस्ताम्।", "es": "With only a few attendants to avoid disturbing the hermitage, they nevertheless appeared as if surrounded by an army due to their extraordinary majesty.", "pc": [{"w": "मा", "p": [{"l": "मा", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "भूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "भूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "let there be"}, {"w": "आश्रमपीडा", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "पीडा", "cn": "1.1"}], "e": "disturbance to the hermitage"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus thinking"}, {"w": "परिमेयपुरःसरौ", "p": [{"l": "मा", "inf": "परिमेय", "vp": ["परि"], "s": ["यत्"]}, {"l": "पुरःसर", "cn": "1.2"}], "e": "having a limited number of attendants"}, {"w": "अनुभावविशेषात्", "p": [{"l": "अनुभाव"}, {"l": "विशेष", "cn": "5.1"}], "e": "due to extraordinary majesty"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु", "cn": "0.0"}], "e": "but"}, {"w": "सेनापरिवृतौ", "p": [{"l": "सेना"}, {"l": "वृ", "inf": "परिवृत", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "surrounded by an army"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}]},
{"c": "1", "n": "38", "i": 37, "v": "सेव्यमानौ सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः । पुष्परेणूत्किरैर्वातैराधूतवनराजिभिः ॥", "mn": "सेव्यमानाविति॥ पुनः कथंभूतौ? सुखः शीतलत्वात्प्रियः स्पर्शो येषां तैः। शालनिर्यासगन्धिभिः सर्जतरुनिस्यन्दगन्धवद्भिः। `शालः सर्जतरुः स्मृतः` इति शाश्वतः। उत्किरन्ति विक्षिपन्तीत्युत्किराः। `इगुपध-` (पा.3।1।135) इत्यादिना किरतेः कप्रत्ययः। पुष्परेणूनामुत्किरास्तैराधूता मान्द्यादीषत्कम्पिता वनराजयो यैस्तैर्वातैः सेव्यमानौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तौ सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः पुष्परेणूत्किरैः आधूतवनराजिभिः वातैः सेव्यमानौ जग्मतुः।", "es": "They were served by breezes that were pleasant to the touch, fragrant with the resin of Śāla trees, scattering flower pollen, and gently shaking the rows of forest trees.", "pc": [{"w": "सेव्यमानौ", "p": [{"l": "सेव्", "inf": "सेव्यमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.2"}], "e": "being served"}, {"w": "सुखस्पर्शैः", "p": [{"l": "सुख"}, {"l": "स्पर्श", "cn": "3.3"}], "e": "pleasant to the touch"}, {"w": "शालनिर्यासगन्धिभिः", "p": [{"l": "शाल"}, {"l": "निर्यास"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "3.3"}], "e": "fragrant with the resin of Shala trees"}, {"w": "पुष्परेणूत्किरैः", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "रेणु"}, {"l": "कॄ", "inf": "उत्किर", "vp": ["उत्"], "s": ["क"], "cn": "3.3"}], "e": "scattering flower pollen"}, {"w": "वातैः", "p": [{"l": "वात", "cn": "3.3"}], "e": "by breezes"}, {"w": "आधूतवनराजिभिः", "p": [{"l": "धू", "inf": "आधूत", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "वन"}, {"l": "राजि", "cn": "3.3"}], "e": "shaking the rows of forest trees"}]},
{"c": "1", "n": "39", "i": 38, "v": "मनोभिरामाः श्रृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः । षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः ॥", "mn": "मनोभिरामा इति॥ रथनेमिस्वनोन्मुखैः। मेघध्वनिशङ्कयोन्नमितमुखैरित्यर्थः। शिखण्डिभिर्मयूरैर्द्विधा भिन्नाः। शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्थायांच्युताच्युतभेदेन वा षड्जो द्विविधः। तत्सादृश्यात्केका अपि द्विधा भिन्ना इत्युच्यते। अत एवाह-षड्जसंवादिनीरिति। षड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः षड्जः। तदुक्तम्-`नासाकण्ठमुरस्तालुजिह्वादन्तांश्च संस्पृशन् । षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्षङ्ज्र इति स्मृतः ॥` स च तन्त्रीकण्ठजन्मा स्वरविशेषः। `निषादर्पभागान्धारषड्जमध्यमधैवताः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः॥` इत्यमरः (अ.को.2|5|33)। षड्जेनसंवादिनीः सदृशीः। तदुक्तं मातङ्गेन-`षड्जं मयूरो वदति` इति। मनोभिरामा मनसः प्रियाः। के मूर्ध्नि कायन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः। `केका वाणी मयूरस्य` इत्यमरः (अ.को.2|5|33)। ताः केकाः शृण्वन्तौ। इति श्लोकार्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रथनेमिस्वन उन्मुखैः शिखण्डिभिः द्विधा भिन्नाः षड्जसंवादिनीः मनोभिरामाः केकाः श्रृण्वन्तौ तौ जग्मतुः।", "es": "They traveled listening to the delightful cries of peacocks, who turned their necks up at the sound of the chariot wheels; these cries were divided into two notes and harmonized with the ṣaḍja musical scale.", "pc": [{"w": "मनोभिरामाः", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "रम्", "inf": "अभिराम", "vp": ["अभि"], "s": ["घञ्"], "cn": "2.3"}], "e": "delightful to the mind"}, {"w": "शृण्वन्तौ", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "शृण्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "listening"}, {"w": "रथनेमिस्वनोन्मुखैः", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "नेमि"}, {"l": "स्वन"}, {"l": "मुख", "inf": "उन्मुख", "vp": ["उत्"], "cn": "3.3"}], "e": "looking up at the sound of the chariot's rim"}, {"w": "षड्जसंवादिनीः", "p": [{"l": "षड्ज"}, {"l": "वद्", "inf": "संवादिन्", "vp": ["सम्"], "s": ["णिन्"], "cn": "2.3"}], "e": "harmonizing with the Sadja note"}, {"w": "केकाः", "p": [{"l": "केका", "cn": "2.3"}], "e": "peacock cries"}, {"w": "द्विधा", "p": [{"l": "द्विधा", "cn": "0.0"}], "e": "in two ways"}, {"w": "भिन्नाः", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "split"}, {"w": "शिखण्डिभिः", "p": [{"l": "शिखण्डिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by peacocks"}]},
{"c": "1", "n": "40", "i": 39, "v": "परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु । मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥", "mn": "परस्परेति॥ विश्रम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्त्म यैस्तेषु । स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु स्यन्दने रथ आबद्धाऽऽसञ्जिता दृष्टिर्नेत्रं यैस्तेषु। `दृग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि` इति हलायुधः। कौतुकवशाद्रथासक्तदृष्टिष्वित्यर्थः। मृग्यश्च मृगाश्च मृगाः। `पुमान्स्त्रिया` (पा.1।2।67) इत्येकशेषः। ते।ां द्वन्द्वेषु मिथुनेषु। `स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वम्` इत्यमरः (अ.को.2|5|41)। परस्पराक्ष्णां सादृश्यं पश्यन्तौ। `द्वन्द्व`शब्दसामर्थ्यान्मृगीषु सुदक्षिणाक्षिसादृश्यं दिलीपो दिलीपाक्षिसादृश्यं च मृगेषु सुदक्षिणेत्येवं विवेक्तव्यम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अदूर उज्झित वर्त्मसु स्यन्दन आबद्ध दृष्टिषु मृगद्वन्द्वेषु परस्पर अक्षि सादृश्यम् पश्यन्तौ तौ जग्मतुः।", "es": "They observed the resemblance between each other's eyes in the pairs of deer that stood near the path, keeping their gaze fixed on the chariot.", "pc": [{"w": "परस्पराक्षिसादृश्यम्", "p": [{"l": "परस्पर"}, {"l": "अक्षि"}, {"l": "सादृश्य", "cn": "2.1"}], "e": "resemblance of each other's eyes"}, {"w": "अदूरोज्झितवर्त्मसु", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "दूर"}, {"l": "उज्झित", "s": ["क्त"]}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "who had not left the path far away"}, {"w": "मृगद्वन्द्वेषु", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "द्वन्द्व", "cn": "7.3"}], "e": "in pairs of deer"}, {"w": "पश्यन्तौ", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "observing"}, {"w": "स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु", "p": [{"l": "स्यन्दन"}, {"l": "बन्ध", "inf": "आबद्ध", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "दृष्टि", "cn": "7.3"}], "e": "fixing their gaze on the chariot"}]},
{"c": "1", "n": "41", "i": 40, "v": "श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजम् । सारसैः कलनिर्ह्रादैः क्वचिदुन्नमिताननौ ॥", "mn": "श्रेणीति॥ श्रेणीबन्धात् पङ्क्तिबन्धनाद्धेतोः अस्तम्भामाधारस्तम्भरहिताम्। तोरणं बहिर्द्वारम्। `तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|17)। तत्र या स्रग्विरच्यते तां तोरणस्रजं वितन्वद्भिः। कुर्वद्भिरिवेत्यर्थः। उत्प्रेक्षाव्यञ्जकेवशब्दप्रयोगाभावेऽपि गम्योत्प्रेक्षेयम्। कलनिर्ह्लादैरव्यक्तमधुरध्वनिभिः सारसैः पक्षिविशेषैः करणैः क्वचिदुन्नमिताननौ। `सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः` इति यादवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कल-निर्ह्रादैः श्रेणी-बन्धात् अ-स्तम्भाम् तोरण-स्रजम् वितन्वद्भिः सारसैः (सह) क्वचित् उन्नमित-आननौ ।", "es": "King Dilīpa and Queen Sudakṣiṇā traveled with their faces raised, observing rows of cranes. These birds, making sweet sounds and flying in formation, appeared like a garland hung across the sky without any supporting pillars.", "pc": [{"w": "श्रेणीबन्धात्", "p": [{"l": "श्रेणी"}, {"l": "बन्ध", "cn": "5.1"}], "e": "due to their formation in a row"}, {"w": "वितन्वद्भिः", "p": [{"l": "तन्", "inf": "वितन्वत्", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "forming or spreading"}, {"w": "अस्तम्भाम्", "p": [{"l": "अस्तम्भ", "cn": "2.1"}], "e": "pillar-less"}, {"w": "तोरणस्रजम्", "p": [{"l": "तोरण"}, {"l": "स्रज्", "cn": "2.1"}], "e": "an arch-garland"}, {"w": "सारसैः", "p": [{"l": "सारस", "cn": "3.3"}], "e": "by the cranes"}, {"w": "कलनिर्ह्रादैः", "p": [{"l": "कल"}, {"l": "निर्ह्राद", "cn": "3.3"}], "e": "having sweet warbling sounds"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्", "cn": "0.0"}], "e": "somewhere"}, {"w": "उन्नमिताननौ", "p": [{"l": "नम्", "inf": "उन्नमित", "vp": ["उत्"], "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "आनन", "cn": "1.2"}], "e": "their faces raised upwards"}]},
{"c": "1", "n": "42", "i": 41, "v": "पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिद्धिशंसिनः । रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालकवेष्टनौ ॥", "mn": "पवनस्येति॥ प्रार्थनासिद्धिशंसिनोऽनुकूलत्वादेव मनोरथसिद्धिसूचकस्य पवनस्यानुकूलत्वाद्गन्तव्यदिगभिमुखत्वात्। तुरगोत्कीर्णै रजोभिरस्पृष्टा अलका देव्या वेष्टनमुष्णीषं च राज्ञो ययोस्तौ तथोक्तौ। `शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः` (8। 12)इति वक्ष्यति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रार्थना-सिद्धि-शंसिनः पवनस्य अनुकूलत्वात् तुरग-उत्कीर्णैः रजोभिः अ-स्पृष्ट-आलक-वेष्टनौ ।", "es": "As the wind blew favorably, signaling the fulfillment of their desires, the dust kicked up by the horses' hooves did not touch or soil the couple's beautiful hair or the ornaments around their locks.", "pc": [{"w": "पवनस्य", "p": [{"l": "पवन", "cn": "6.1"}], "e": "of the wind"}, {"w": "अनुकूलत्वात्", "p": [{"l": "अनुकूल", "cn": "5.1"}], "e": "due to the favorability"}, {"w": "प्रार्थनासिद्धिशंसिनः", "p": [{"l": "प्रार्थना"}, {"l": "सिद्धि"}, {"l": "शंसिन्", "cn": "6.1"}], "e": "which betokened the success of their prayer"}, {"w": "रजोभिः", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "3.3"}], "e": "by the dust particles"}, {"w": "तुरगोत्कीर्णैः", "p": [{"l": "तुरग"}, {"l": "कृ", "inf": "उत्कीर्ण", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "thrown up by the horses"}, {"w": "अस्पृष्टालकवेष्टनौ", "p": [{"l": "अस्पृष्ट"}, {"l": "अलक"}, {"l": "वेष्टन", "cn": "1.2"}], "e": "whose hair-locks remained untouched"}]},
{"c": "1", "n": "43", "i": 42, "v": "सरसीष्वरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् । आमोदमुपजिघ्रन्तौ स्वनिःश्वासानकारिणम् ॥", "mn": "सरसीष्विति॥ सरसीषु वीचिविक्षोभशीतलमूर्मिसंघटनेन शीतलं स्वनिःश्वासमनुकर्तुं शीलमस्येति स्वनिःश्वासानुकारिणम्। एतेन तयोरुत्कृष्टस्त्रीपुंसजातीयत्वमुक्तम्। अरविन्दानामामोदमुपजिघ्रन्तौ घ्राणेन गृह्णन्तौो ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सरसीषु वीचि-विक्षोभ-शीतलम् स्व-निःश्वास-अनुकारिणम् अरविन्दानाम् आमोदम् उपजिघ्रन्तौ ।", "es": "During their journey, they inhaled the fragrance of lotuses from the lakes. This scent, cooled by the rippling waves, was as sweet and pleasant as their own fragrant breath.", "pc": [{"w": "सरसीषु", "p": [{"l": "सरसी", "cn": "7.3"}], "e": "in the lakes"}, {"w": "अरविन्दानाम्", "p": [{"l": "अरविन्द", "cn": "6.3"}], "e": "of the lotuses"}, {"w": "वीचिविक्षोभशीतलम्", "p": [{"l": "वीचि"}, {"l": "विक्षोभ"}, {"l": "शीतल", "cn": "2.1"}], "e": "cooled by the agitation of the waves"}, {"w": "आमोदम्", "p": [{"l": "आमोद", "cn": "2.1"}], "e": "the fragrance"}, {"w": "उपजिघ्रन्तौ", "p": [{"l": "घ्रा", "inf": "उपजिघ्रत्", "vp": ["उप"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "smelling / inhaling"}, {"w": "स्वनिःश्वासानकारिणम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "निःश्वास"}, {"l": "अनुकारिन्", "cn": "2.1"}], "e": "resembling their own breath"}]},
{"c": "1", "n": "44", "i": 43, "v": "ग्रामेष्वात्मविसृष्टेषु यूपचिह्नेषु यज्वनाम् । अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्ध्यानुपदमाशिषः ॥", "mn": "ग्रामेष्विति॥ आत्मविसृष्टेषु स्वदत्तेषु। यूपो नाम संस्कृतः पशुबन्धाय दारुविशेषः। यूपा एव चिह्नानि येषां तेषु ग्रामेष्वमोघाः सफला यज्वनां विधिनेष्टवताम्। `यज्वा तु विधिनेष्टवान्` इत्यमरः (अ.को.2|7|10)। `सुयजोर्ड्वनिप्` (पा.3।2।103) इति ङ्वनिप्र्रत्ययः। आशिष आशीर्वादान्। अर्घः पूजाविधिः, तदर्थं द्रव्यमर्ध्यम्। `पादार्धाभ्यां च` (पा.5।4।25) इति यत्प्रत्ययः। `षट् तु त्रिष्वर्ध्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि` इत्यमरः (अ.को.2|7|10)। अर्ध्यस्यानुपदन्वक्। अर्ध्यस्वीकारानन्तरमित्यर्थथः। प्रतिगृह्णन्तौ स्वीकुर्वन्तौ पदस्य पश्चादनुपदम्। पश्चादर्थेऽव्ययीभावः। `अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम्` इत्यमरः (अ.को.3|1|77) ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आत्म-विसृष्टेषु यूप-चिह्नेषु यज्वनाम् ग्रामेषु अर्ध्यान् अनुपदम अ-मोघाः आशिषः प्रतिगृह्णन्तौ ।", "es": "Passing through villages he had gifted to sacrificers—identifiable by the sacrificial posts (yūpas)—the king accepted ritual offerings and received infallible blessings at every step.", "pc": [{"w": "ग्रामेषु", "p": [{"l": "ग्राम", "cn": "7.3"}], "e": "in the villages"}, {"w": "आत्मविसृष्टेषु", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "सृज्", "inf": "विसृष्ट", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "7.3"}], "e": "granted by himself (the King)"}, {"w": "यूपचिह्नेषु", "p": [{"l": "यूप"}, {"l": "चिह्न", "cn": "7.3"}], "e": "marked by sacrificial posts"}, {"w": "यज्वनाम्", "p": [{"l": "यज्वन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the performers of sacrifices"}, {"w": "अमोघाः", "p": [{"l": "अमोघ", "cn": "2.3"}], "e": "unfailing / fruitful"}, {"w": "प्रतिगृह्णन्तौ", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "प्रतिगृह्णत्", "vp": ["प्रति"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "receiving"}, {"w": "अर्ध्यानुपदम्", "p": [{"l": "अर्घ्य"}, {"l": "अनुपदम्", "cn": "0.0"}], "e": "immediately after the offering of Arghya"}, {"w": "आशिषः", "p": [{"l": "आशिस्", "cn": "2.3"}], "e": "blessings"}]},
{"c": "1", "n": "45", "i": 44, "v": "हैयंगवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ॥", "mn": "हैयंगवीनमिति॥ ह्यस्तनगोदोहोद्भवं घृतं हैयंगवीनम्। ह्यः पूर्वेद्युर्भवम्। `तत्तु हैयंगवीनं यद्ध्योगोदोहोद्भवं घृतम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|21)। `हैयंगवीनं संज्ञायाम्` (पा.2।2।23) इति निपातः। तत्सद्योघृतम्। आदायोपस्थितान्घोषवृद्धान्। `घोष आभीरपल्ली स्यात्` इत्यमरः (अ.को.2|2|21)। वन्यानां मार्गशाखिनां नामधेयानि पृच्छन्तौ। `दुह्याच्-`(वा.1090, 1100) इत्यादिना पृच्छतेर्द्विकर्मकत्वम्। कुलकम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हैयंगवीनम् आदाय उपस्थितान् घोष-वृद्धान् वन्यानाम् मार्ग-शाखिनाम् नामधेयानि पृच्छन्तौ ।", "es": "The royal couple stopped to speak with elderly cowherds who approached them with gifts of fresh butter. The king and queen kindly asked them for the names of the various wild trees lining their path.", "pc": [{"w": "हैयंगवीनम्", "p": [{"l": "हैयंगवीन", "cn": "2.1"}], "e": "fresh butter"}, {"w": "आदाय", "p": [{"l": "दा", "inf": "आदाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"], "cn": "0.0"}], "e": "having taken"}, {"w": "घोषवृद्धान्", "p": [{"l": "घोष"}, {"l": "वृद्ध", "cn": "2.3"}], "e": "the elders of the cowherd colonies"}, {"w": "उपस्थितान्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "who had approached"}, {"w": "नामधेयानि", "p": [{"l": "नामधेय", "cn": "2.3"}], "e": "the names"}, {"w": "पृच्छन्तौ", "p": [{"l": "प्रच्छ्", "inf": "पृच्छत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "asking"}, {"w": "वन्यानाम्", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "6.3"}], "e": "of the forest-born"}, {"w": "मार्गशाखिनाम्", "p": [{"l": "मार्ग"}, {"l": "शाखिन्", "cn": "6.3"}], "e": "trees along the road"}]},
{"c": "1", "n": "46", "i": 45, "v": "काप्यभिख्या तयोरासीद्व्रजतोः शुद्धवेषयोः । हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥", "mn": "कापीति। व्रजतोर्गच्छतोः शुद्धवेषयोरुज्ज्वलनेपथ्ययोः तयोः सुदक्षिणादिलीपयोः। हिमनिर्मुक्तयोश्चित्राचन्द्रमसोरिव। योगे सति काप्यनिर्वाच्याऽभिख्या शोभाऽ।ञसीत्। `अभिख्या नामशोभयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|164)। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।3।106) इत्यङ्प्रत्ययः। चित्रा नक्षत्रविशेषः। शिशिरापगमे चैत्र्यां चित्रापूर्णचन्द्रमसोरिवेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शुद्ध-वेषयोः व्रजतोः तयोः का अपि अभिख्या हिम-निर्मुक्तयोः चित्रा-चन्द्रमसोः योगे इव आसीत् ।", "es": "Dressed in pure attire, the splendor of the traveling couple was incomparable. They looked as radiant as the conjunction of the moon and the star Citrā when they are finally freed from the winter clouds.", "pc": [{"w": "का अपि", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}, {"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "some indescribable"}, {"w": "अभिख्या", "p": [{"l": "अभिख्या", "cn": "1.1"}], "e": "splendor / beauty"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two of them"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "व्रजतोः", "p": [{"l": "व्रज्", "inf": "व्रजत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.2"}], "e": "while traveling"}, {"w": "शुद्धवेषयोः", "p": [{"l": "शुद्ध"}, {"l": "वेष", "cn": "6.2"}], "e": "wearing pure/white garments"}, {"w": "हिमनिर्मुक्तयोः", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "मुच्", "inf": "निर्मुक्त", "vp": ["निर्"], "s": ["क्त"], "cn": "6.2"}], "e": "freed from frost/clouds"}, {"w": "योगे", "p": [{"l": "योग", "cn": "7.1"}], "e": "in the union"}, {"w": "चित्राचन्द्रमसोरिव", "p": [{"l": "चित्रा"}, {"l": "चन्द्रमस्", "cn": "6.2"}, {"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like the Chitra star and the Moon"}]},
{"c": "1", "n": "47", "i": 46, "v": "तत्तद्भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः । अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः ॥", "mn": "तत्तदिति॥ प्रियं दर्शनं स्वकर्मकं यस्यासौ प्रियदर्शनः। दर्शनीय इत्यर्थः। भूमिपतिः पत्न्यै तत्तदद्भुतं वस्तु दर्शयन्, लङ्घितमतिवाहितमप्यध्वानं न बुबुधे न ज्ञातवान्। बुधः सौम्य उपमोपमानं यस्येति विग्रहः । इदं विशेषणं तत्तद्दर्शयन्नित्युपयोगितयैतस्य ज्ञातृत्वसूचनार्थम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "बुध-उपमः प्रिय-दर्शनः सः भूमि-पतिः तत्तत् पत्न्यै दर्शयन् लङ्घितम् अध्वानम् अपि न बुबुधे ।", "es": "The wise and handsome King Dilīpa, while pointing out various scenic sights to his wife, did not even realize the long distance they had covered, so engrossed was he in her company and the landscape.", "pc": [{"w": "तत्तत्", "p": [{"l": "तत्तद्", "cn": "2.1"}], "e": "various things"}, {"w": "भूमिपतिः", "p": [{"l": "भूमि"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the King"}, {"w": "पत्न्यै", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "4.1"}], "e": "to his wife"}, {"w": "दर्शयन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दर्शयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "showing"}, {"w": "प्रियदर्शनः", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "of pleasing appearance"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "लङ्घितम्", "p": [{"l": "लङ्घ्", "inf": "लङ्घित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "crossed / traversed"}, {"w": "अध्वानम्", "p": [{"l": "अध्वन्", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "बुबुधे", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "बुबुधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "realized / noticed"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "बुधोपमः", "p": [{"l": "बुध"}, {"l": "उपम", "cn": "1.1"}], "e": "comparable to Budha (the wise)"}]},
{"c": "1", "n": "48", "i": 47, "v": "स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः । सायं संयमिनस्तस्य महर्षेर्महिषीसखः ॥", "mn": "स इति॥ दुष्प्रापयशा दुष्प्रापमन्यदुर्लभं यशो यस्य स तथोक्तः। श्रान्तवाहनो दूरोपगमनात्क्लान्तयुग्यः। महिष्याः सखा महिषीसखः। `राजाहःसखिभ्यष्टच` (पा.5।4।91)इति टच्प्रत्ययः। सहायान्तरनिरपेक्ष इति भावः। स राजा सायं सायंकाले संयमिनो नियमवतस्तस्य महर्षेर्वसिष्ठस्याश्रमं प्रापत् प्राप। पुषादित्वादङ् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "महिषी-सखः दुष्प्राप-यशाः सः श्रान्त-वाहनः सायम् संयमिनः तस्य महर्षेः आश्रमम् प्रापत् ।", "es": "Accompanied by his queen, the king of unparalleled fame reached the hermitage of the self-controlled sage Vasiṣṭha in the evening, just as his horses were growing weary from the day's journey.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दुष्प्रापयशाः", "p": [{"l": "दुष्प्राप"}, {"l": "यशस्", "cn": "1.1"}], "e": "whose fame is difficult to attain"}, {"w": "प्रापत्", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्रापत्", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "आश्रमम्", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "the hermitage"}, {"w": "श्रान्तवाहनः", "p": [{"l": "श्रान्त"}, {"l": "वाहन", "cn": "1.1"}], "e": "whose horses were tired"}, {"w": "सायम्", "p": [{"l": "सायम्", "cn": "0.0"}], "e": "in the evening"}, {"w": "संयमिनः", "p": [{"l": "संयमिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the self-controlled"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "महर्षेः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sage"}, {"w": "महिषीसखः", "p": [{"l": "महिषी"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by his queen"}]},
{"c": "1", "n": "49", "i": 48, "v": "वनान्तरादुपावृत्तैः समित्कुशफलाहरैः । पूर्यमाणमदृश्याग्रिप्रत्युद्यातैस्तपस्विभिः ॥", "mn": "वनान्तरादिति॥ वनान्तरादन्यस्माद्वनात् उपावृत्तैः प्रत्यागतैः। समिधश्च कुशांश्च फलानि चाहर्तुं शीलं येषामिति समित्कुशफलाहराः, तैः। `आङिताच्छील्ये` (पा.3।2।11) इति हरतेराङ्पूर्वादच्प्रत्ययः। अदृश्यैर्दर्शनायोग्यैरग्निभिर्वैतानिकैः प्रत्युद्याताः प्रत्युद्गताः। तैस्तपस्विभिः पूर्यमाणम्। `प्रोष्यागच्छतामाहिताग्नीनामग्नयः प्रत्युद्यान्ति` इति श्रुतेः। यथाह-`कामं पितरं प्रोषितवन्तं पुत्राः प्रत्याधावन्ति, एव ह वा एवमेतग्नयः प्रत्याधावन्ति सशकलान्दारूनिवाहरन्` इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वनान्तरात् उपावृत्तैः समित्-कुश-फल-आहरैः अदृश्य-अग्नि-प्रत्युद्यातैः तपस्विभिः पूर्यमाणम् ।", "es": "The hermitage was filling with ascetics returning from the forest with sacrificial wood, kuśa grass, and fruits. They were welcomed by the invisible sacred fires, which seemed to come forward to meet them.", "pc": [{"w": "वनान्तरात्", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "अन्तर", "cn": "5.1"}], "e": "from the interior of the forest"}, {"w": "उपावृत्तैः", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "उपावृत्त", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by those who had returned"}, {"w": "समित्कुशफलाहरैः", "p": [{"l": "समिध्"}, {"l": "कुश"}, {"l": "फल"}, {"l": "आहर", "cn": "3.3"}], "e": "bringing fuel, kusha grass, and fruits"}, {"w": "पूर्यमाणम्", "p": [{"l": "पृ", "inf": "पूर्यमाण", "s": ["शानच्", "यक्"], "cn": "2.1"}], "e": "being filled"}, {"w": "अदृश्याग्निप्रत्युद्यातैः", "p": [{"l": "अदृश्य"}, {"l": "अग्नि"}, {"l": "प्रत्युद्यात", "cn": "3.3"}], "e": "welcomed by the invisible fires"}, {"w": "तपस्विभिः", "p": [{"l": "तपस्विन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the ascetics"}]},
{"c": "1", "n": "50", "i": 49, "v": "आकीर्णऋषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः । अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः ॥", "mn": "आकीर्णमिति॥ नीवाराणां भाग एव भागधेयोंऽशः। `रूपनामभागेभ्यो धेयप्रत्ययो वक्तव्यः`(वा.3330) इति वक्तव्यसूत्रात्स्वाभिधेये धेयप्रत्ययः, तस्योचितैः। अत एव, घटजानां पर्णशालानां द्वाररोधिभिर्द्वाररोधकैर्मृगैः। ऋषिपत्नीनामपत्यैरिव आकीर्णं व्याप्तम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उटज-द्वार-रोधिभिः नीवार-भाग-धेय-उचितैः अपत्यैः इव मृगैः आकीर्ण-ऋषि-पत्नीनाम् (आश्रमम्) ।", "es": "The dwellings of the sages' wives were crowded with deer that blocked the cottage doors. These animals, treated like beloved children, were accustomed to receiving their regular share of wild nīvāra grains.", "pc": [{"w": "आकीर्णम्", "p": [{"l": "कॄ", "inf": "आकीर्ण", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "crowded / filled"}, {"w": "ऋषिपत्नीनाम्", "p": [{"l": "ऋषि"}, {"l": "पत्नी", "cn": "6.3"}], "e": "of the wives of the sages"}, {"w": "उटजद्वाररोधिभिः", "p": [{"l": "उटज"}, {"l": "द्वार"}, {"l": "रोधिन्", "cn": "3.3"}], "e": "blocking the doors of the huts"}, {"w": "अपत्यैरिव", "p": [{"l": "अपत्य", "cn": "3.3"}, {"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like children"}, {"w": "नीवारभागधेयोचितैः", "p": [{"l": "नीवार"}, {"l": "भागधेय"}, {"l": "उचित", "cn": "3.3"}], "e": "accustomed to their share of wild grain"}, {"w": "मृगैः", "p": [{"l": "मृग", "cn": "3.3"}], "e": "by the deer"}]},
{"c": "1", "n": "51", "i": 50, "v": "सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् । विश्वासाय विहंगानामालवालाम्बुपायिनाम् ॥", "mn": "सेकान्ते इति॥ सेकान्ते वृक्षमूलसेचनावसाने मुनिकन्याभिः सेक्त्रीभिः। आलवालेषु जलावापप्रदेशेषु यदम्बु तत्पायिनाम्। `स्यादालवालमावालमावापः` इत्यमरः (अ.को.1|10|29)। विहंगानां पक्षिणां विश्वासाय विश्रम्भाय। `समौ विश्रम्भविश्वासौ` इत्यमरः (अ.को.1|10|29)। तत्क्षणे सेकक्षण उज्झिता वृक्षका ह्रस्ववृक्षा यस्मिंस्तम्। ह्रस्वार्थे कप्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सेक-अन्ते मुनि-कन्याभिः तत्-क्षण-उज्झित-वृक्षकम् आलवाल-अम्बु-पायिनाम् विहंगानाम् विश्वासाय ।", "es": "The daughters of the sages had just finished watering the saplings and moved away. This was done to give confidence to the birds, allowing them to drink freely from the water-basins without any fear.", "pc": [{"w": "सेकान्ते", "p": [{"l": "सेक"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of watering"}, {"w": "मुनिकन्याभिः", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "कन्या", "cn": "3.3"}], "e": "by the daughters of the sages"}, {"w": "तत्क्षणोज्झितवृक्षकम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "क्षण"}, {"l": "हा", "inf": "उज्झित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "वृक्षक", "cn": "2.1"}], "e": "where the small trees were momentarily left"}, {"w": "विश्वासाय", "p": [{"l": "विश्वास", "cn": "4.1"}], "e": "for the sake of confidence"}, {"w": "विहंगानाम्", "p": [{"l": "विहंग", "cn": "6.3"}], "e": "of the birds"}, {"w": "आलवालाम्बुपायिनाम्", "p": [{"l": "आलवाल"}, {"l": "अम्बु"}, {"l": "पा", "inf": "पायिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "6.3"}], "e": "who drink water from the basins"}]},
{"c": "1", "n": "52", "i": 51, "v": "आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु निषादिभिः । मृगैर्वर्तितरोमन्थमुटजाङ्गनभूमिषु ॥", "mn": "आतपात्ययेति॥ आतपस्यात्ययेऽपगमे सति संक्षिप्ता राशीकृता नीवारास्तृणधान्यानि यासु तासु। `नीवारास्तृणधान्यानि` इत्यमरः। उटजानां पर्णशालानामङ्गनभूमिषु चत्वरस्थानेषु। `पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्` इति। `अङ्गनं चत्वराजिरे` इति चामरः। निषादिभिरुपविष्टैर्मृगैर्वर्तितो निष्पादितो रोमन्थश्चर्वितचर्वणं यस्मिन्नाश्रमे तम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आतप-अत्यय-संक्षिप्त-नीवारासु उटज-अङ्गन-भूमिषु निषादिभिः मृगैः वर्तित-रोमन्थम् ।", "es": "In the courtyards of the huts, where the wild grains had been gathered after sunset, the deer sat peacefully, contentedly chewing their cud in the quiet atmosphere of the evening.", "pc": [{"w": "आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु", "p": [{"l": "आतप"}, {"l": "अत्यय"}, {"l": "क्षिप्", "inf": "संक्षिप्त", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "नीवार", "cn": "7.3"}], "e": "where wild grains were gathered after the sun's heat passed"}, {"w": "निषादिभिः", "p": [{"l": "सद्", "inf": "निषादिन्", "vp": ["नि"], "s": ["णिन्"], "cn": "3.3"}], "e": "by those sitting down"}, {"w": "मृगैः", "p": [{"l": "मृग", "cn": "3.3"}], "e": "by the deer"}, {"w": "वर्तितरोमन्थम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "वर्तित", "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "रोमन्थ", "cn": "2.1"}], "e": "where the chewing of the cud was performed"}, {"w": "उटजाङ्गनभूमिषु", "p": [{"l": "उटज"}, {"l": "अङ्गन"}, {"l": "भूमि", "cn": "7.3"}], "e": "in the courtyard grounds of the leaf-huts"}]},
{"c": "1", "n": "53", "i": 52, "v": "अभ्युत्थिताग्निपिशुनैरतिथीनाश्रमोन्मुखान् । पुनानं पवनोद्धूतैर्धूमैराहुतिगन्धिभिः ॥", "mn": "अभ्युत्थितेति॥ अभ्युत्थिताः प्रज्वलिताः। होमयोग्या इत्यर्थः। `समिद्धेऽग्नावाहुतीर्जुहोति` इति वचनात्। तेषामग्नीनां पिशुनैः सूचकैः पवनोद्धूतैः। आहुतिगन्धो येषामस्तीत्याहुतिगन्धिनः। तैर्धूमैराश्रमोन्मुखानतिथीन् पुनानं पवित्रीकुर्वाणम्। कुलकम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पवन-उद्धूतैः आहुति-गन्धिभिः अभ्युत्थित-अग्नि-पिशुनैः आश्रम-उन्मुखान् अतिथीन् पुनानम् (धूमैः) ।", "es": "The smoke rising from the sacrificial fires, carrying the fragrance of oblations and scattered by the wind, purified the guests as they approached the hermitage, signaling the performance of holy rites.", "pc": [{"w": "अभ्युत्थिताग्निपिशुनैः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "अभ्युत्थित", "vp": ["अभि", "उत्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "अग्नि"}, {"l": "पिशुन", "cn": "3.3"}], "e": "by those indicating the risen sacrificial fires"}, {"w": "अतिथीन्", "p": [{"l": "अतिथि", "cn": "2.3"}], "e": "the guests"}, {"w": "आश्रमोन्मुखान्", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "उन्मुख", "cn": "2.3"}], "e": "facing towards the hermitage"}, {"w": "पुनानम्", "p": [{"l": "पू", "inf": "पुनान", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "purifying"}, {"w": "पवनोद्धूतैः", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "धू", "inf": "उद्धूत", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "wafted by the wind"}, {"w": "धूमैः", "p": [{"l": "धूम", "cn": "3.3"}], "e": "by the smokes"}, {"w": "आहुतिगन्धिभिः", "p": [{"l": "आहुति"}, {"l": "गन्ध", "inf": "गन्धिन्", "s": ["इनि"], "cn": "3.3"}], "e": "having the fragrance of oblations"}]},
{"c": "1", "n": "54", "i": 53, "v": "अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान्विश्रामयेति सः । तामवारोपयत्पत्नीं रथादवततार च ॥", "mn": "अथेति॥ अथाश्रमप्राप्त्यनन्तरं स राजा यन्तारं सारथिम्। धुरं वहन्तीति धुर्या युग्याः। `धुरो यड्ढकौ` (पा.4।4।77) इति यत्प्रत्ययः। `धूर्वहे धुर्यधौरेयधुरीणाः सधुरंधराः` इत्यमरः। धुर्यान् रथाश्वान् विश्रामय विनीतश्रमान्कुर्नित्यादिश्याज्ञाप्य तां पत्नीं रथादवारोहयदवतारितवान्स्वयं चावततार। `विश्रमय` इति ह्रस्वपाठे `जनीजॄष्-`, इति मित्वे 1`मितां ह्रस्वः` इति ह्रस्वः। दीर्घपाठे `मितां ह्रस्वः` (पा.6।4।92) इति सूत्रे वा `चित्तविरागे` इत्यतो `वा`इत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणत्वाद्ध्रस्वाभाव इति वृत्तकारः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ सः यन्तारम् 'धुर्यान् विश्रामय' इति आदिश्य ताम् पत्नीम् रथात् अवारोपयत् अवततार च ।", "es": "The king then instructed the charioteer to rest the horses. He gently helped his wife, Sudakṣiṇā, descend from the chariot and then stepped down himself.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "यन्तारम्", "p": [{"l": "यन्तृ", "cn": "2.1"}], "e": "the charioteer"}, {"w": "आदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "आदिश्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having commanded"}, {"w": "धुर्यान्", "p": [{"l": "धुर्य", "cn": "2.3"}], "e": "the carriage-horses"}, {"w": "विश्रामय", "p": [{"l": "श्रम्", "fin": "विश्रामय", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"], "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "cause to rest"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Dilīpa)"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अवारोपयत्", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "अवारोपयत्", "vp": ["अव"], "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "helped to descend"}, {"w": "पत्नीम्", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "2.1"}], "e": "the wife"}, {"w": "रथात्", "p": [{"l": "रथ", "cn": "5.1"}], "e": "from the chariot"}, {"w": "अवततार", "p": [{"l": "तॄ", "fin": "अवततार", "vp": ["अव"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "descended"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}]},
{"c": "1", "n": "55", "i": 54, "v": "तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः । अर्हणामर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे ॥", "mn": "तस्मा इति॥ सभायां साधवः सभ्याः। `सभाया यः` (पा.4।4।104) इति यप्रत्ययः। गुप्ततमेन्द्रियाः अत्यन्तनियमितेन्द्रियाः। मुनयः सभार्याय गोप्त्रे रक्षकाय। नयः शास्त्रमेव चक्षुस्तत्त्वावेदकं प्रमाणं यस्य तस्मै नयचक्षुषे। अत एवार्हते प्रशस्ताय। पूज्यायेत्यर्थः। `अर्हः प्रशंसायाम्` (पा.3।2।133) इति शतृप्रत्ययः। तस्मै राज्ञेऽर्हणां पूजां चक्रुः। `पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः` इत्यमरः (अ.को.2|7|37) ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सभ्याः गुप्त-तम-इन्द्रियाः मुनयो नय-चक्षुषे अर्हते स-भार्याय तस्मै गोप्त्रे अर्हणाम् चक्रुः ।", "es": "The refined and self-controlled sages offered a respectful welcome and worship to the deserving king and his wife. They recognized Dilīpa as the righteous protector of the world, guided by the eyes of justice.", "pc": [{"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "सभ्याः", "p": [{"l": "सभ्य", "cn": "1.3"}], "e": "the polite/refined ones"}, {"w": "सभार्याय", "p": [{"l": "स"}, {"l": "भार्या", "cn": "4.1"}], "e": "with his wife"}, {"w": "गोप्त्रे", "p": [{"l": "गोप्तृ", "cn": "4.1"}], "e": "to the protector"}, {"w": "गुप्ततमेन्द्रियाः", "p": [{"l": "गुप्", "inf": "गुप्त", "s": ["क्त"]}, {"l": "तम"}, {"l": "इन्द्रिय", "cn": "1.3"}], "e": "those whose senses were highly controlled"}, {"w": "अर्हणाम्", "p": [{"l": "अर्हणा", "cn": "2.1"}], "e": "worship/hospitality"}, {"w": "अर्हते", "p": [{"l": "अर्ह्", "inf": "अर्हत्", "s": ["शतृ"], "cn": "4.1"}], "e": "to the deserving one"}, {"w": "चक्रुः", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they performed"}, {"w": "मुनयः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.3"}], "e": "the sages"}, {"w": "नयचक्षुषे", "p": [{"l": "नय"}, {"l": "चक्षुस्", "cn": "4.1"}], "e": "to him whose eyes are statesmanship"}]},
{"c": "1", "n": "56", "i": 55, "v": "विधेः सायंतनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् । अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥", "mn": "विधेरिति॥ स राजा सांयंतनस्य सायंभवस्य। `सायंचिरम्-` (पा.4।3।23) इत्यादिना ट्युल्प्रत्ययः। विधेर्जपहोमाद्यनुष्ठानस्य। अन्तेऽवसानेऽरुन्धत्यान्वासितं पश्चादुपवेशनेनोपसेवितम्। कर्मणि क्तः। उपसर्गवशात्सकर्मकत्वम्। `अन्वास्यैनाम्` इत्यादिवदुपपद्यते। तपोनिधिं वसिष्टम्। स्वाहया स्वाहादेव्या। `अथाग्नायी स्वाहा च हुतभुक्प्रिया` इत्यमरः (अ.को.2|7|23)। अन्वासितं हविर्भुजमिव। ददर्श। `समित्पुष्पकुशागन्यम्बुमृदन्नाक्षतपाणिकः। जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यो द्विजो भवेत् ॥` इत्यनुष्टानस्य मध्येऽभिवादननिषेधाद्विधेरन्ते ददर्शेत्युक्तम्। अन्वासितं चात्र पतिव्रताधर्मत्वेनोक्तं न तु कर्माङ्गत्वेन। `विधेरन्ते` इति कर्मणः समाप्त्यभिधानात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विधेः सायंतनस्य अन्ते सः अन्वासितम् अरुन्धत्या स्वाहया हविर्भुजम् इव तपो-निधिम् ददर्श ।", "es": "After the evening rituals were completed, the king saw the great sage Vasiṣṭha. He was seated with his wife Arundhatī, resembling the god of fire, Agni, accompanied by his consort Svāhā.", "pc": [{"w": "विधेः", "p": [{"l": "विधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the ritual"}, {"w": "सायंतनस्य", "p": [{"l": "सायंतन", "cn": "6.1"}], "e": "of the evening"}, {"w": "अन्ते", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the conclusion"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Dilīpa)"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "तपोनिधिम्", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "निधि", "cn": "2.1"}], "e": "the treasure of penance (Vasiṣṭha)"}, {"w": "अन्वासितम्", "p": [{"l": "आस्", "inf": "अन्वासित", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "seated beside"}, {"w": "अरुन्धत्या", "p": [{"l": "अरुन्धती", "cn": "3.1"}], "e": "by Arundhatī"}, {"w": "स्वाहया", "p": [{"l": "स्वाहा", "cn": "3.1"}], "e": "by Svāhā"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "हविर्भुजम्", "p": [{"l": "हविस्"}, {"l": "भुज्", "cn": "2.1"}], "e": "the consumer of oblations (Fire)"}]},
{"c": "1", "n": "57", "i": 56, "v": "तयोर्जगृहतुः पादान्राजा राज्ञी च मागधी । तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥", "mn": "तयोरिति॥ मागधी मगधराजपुत्री राज्ञी सुदक्षिणा राजा च तयोररुन्धतीवसिष्ठयोः पादाञ्जगृहतुः। `पादः पदङ्गिश्चरणो।ञस्त्रियाम` इत्यमरः। पादग्रहणमभिवादनम्। गुरुपत्नी गुरुश्च कर्तारौ सा च स च तौ सुदक्षिणादिलीपौ कर्मभूतौ प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्दतुः। आशीर्वदादिभिः संभावयांचक्रतुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राजा राज्ञी मागधी च तयोः पादान् जगृहतुः गुरुः गुरु-पत्नी च तौ प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ।", "es": "King Dilīpa and Queen Sudakṣiṇā touched the feet of the guru and his wife. In return, the venerable Vasiṣṭha and Arundhatī welcomed the royal couple with great affection and joy.", "pc": [{"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "जगृहतुः", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "जगृहतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "they two touched/grasped"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "the King"}, {"w": "राज्ञी", "p": [{"l": "राज्ञी", "cn": "1.1"}], "e": "the Queen"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "मागधी", "p": [{"l": "मागधी", "cn": "1.1"}], "e": "the princess of Magadha"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "the preceptor"}, {"w": "गुरुपत्नी", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "पत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "the preceptor's wife"}, {"w": "प्रीत्या", "p": [{"l": "प्रीति", "cn": "3.1"}], "e": "with affection"}, {"w": "प्रतिननन्दतुः", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "प्रतिननन्दतुः", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "they two greeted/blessed in return"}]},
{"c": "1", "n": "58", "i": 57, "v": "तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः ॥", "mn": "तमिति॥ मुनिः। अतिथ्यर्थमातिथ्यम्। `अतिथेर्ञ्यः` (पा.5।4।26) इति ञ्यप्रत्ययः। आतिथ्यस्य क्रिया तया शान्तो रथक्षोभेण यः परिश्रमः स यस्य स तं तथोक्तम्। राज्यमेवाश्रमस्तत्र मुनिम्। मुनितुल्यमित्यर्थः। तं दिलीपं राज्ये कुशलं पप्रच्छ। पृच्छतेस्तु द्विकर्मकत्वमित्युक्तम्। यद्यपि `राज्य` शब्दः पुरोहितादिष्वन्तर्गतत्वाद्राजकर्मवचनः, तथाप्यत्र सप्ताङ्गवचनः, `उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु`(1।60)इत्युत्तरविरोधात्। तथाह मनुः(9।194)- `स्वाम्यमात्यपुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ तथा सुह्रृत्। सप्तैतानि समस्तानि लोकेऽस्मिन्राज्यमुच्यते॥` इति। तत्र `ब्रह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम्। वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥` (2।127) इति मनुवचने सत्यपि तस्य राज्ञो महानुभावत्वाह्ब्राह्मणोचितः कुशलप्रश्न एव कृत इत्यनुसंधेयम्। अत एवोक्तम्-`राज्याश्रममुनिम्`इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मुनिः आतिथ्य-क्रिया-शान्त-रथ-क्षोभ-परिश्रमम् तम् राज्य-आश्रम-मुनिम् राज्ये कुशलम् पप्रच्छ ।", "es": "Once the hospitality of the ashram had relieved the king's exhaustion from the chariot ride, the sage inquired about the welfare of his kingdom, addressing the king as one who practices penance in the form of ruling.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आतिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम्", "p": [{"l": "आतिथ्य"}, {"l": "क्रिया"}, {"l": "शम्", "inf": "शान्त", "s": ["क्त"]}, {"l": "रथ"}, {"l": "क्षोभ"}, {"l": "परिश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "whose fatigue from the chariot's jolting was calmed by hospitality"}, {"w": "पप्रच्छ", "p": [{"l": "प्रच्छ्", "fin": "पप्रच्छ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "asked"}, {"w": "कुशलम्", "p": [{"l": "कुशल", "cn": "2.1"}], "e": "welfare"}, {"w": "राज्ये", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the kingdom"}, {"w": "राज्याश्रममुनिम्", "p": [{"l": "राज्य"}, {"l": "आश्रम"}, {"l": "मुनि", "cn": "2.1"}], "e": "the sage of the kingdom-hermitage"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage (Vasiṣṭha)"}]},
{"c": "1", "n": "59", "i": 58, "v": "अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः । अर्थ्यामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ प्रश्नानन्तरं विजितारिपुरो विजितशत्रुनगरो वदतां वक्तॄणां वरः श्रेष्ठः। `यतश्चनिर्धारणम्` (पा.2।3।41) इति षष्टी। अर्थपती राजाथर्वणोऽथर्ववेदस्य निधेस्तस्य मुनेः पुरोऽग्रेऽर्थ्यामर्थामर्थादनपेताम्। `धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते` (पा.4।4।92) इति यप्रत्ययः। वाचमादहे वक्तुमुपक्रान्तवानित्यर्थथः। `अथर्वनिधेः` इत्यनेन पुरोहितकृत्याभिज्ञत्वात्तत्कर्मनिर्वाहकत्वं मुनेरस्तीति सूच्यते। यथाह कामन्दकः-`त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात्पुरोहितः । अथर्वविहितं कुर्यान्नित्यं शान्तिकपौष्टिकम् ॥ ` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ अर्थ-पतिः वदताम् वरः विजित-अरि-पुरः तस्य अथर्व-निधेः पुरः अर्थ्याम् वाचम् आददे ।", "es": "Then, the king, an eloquent orator and conqueror of enemy cities, began to speak meaningful and purposeful words in the presence of the sage, who was a master of the Atharvaveda.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "अथर्वनिधेः", "p": [{"l": "अथर्वन्"}, {"l": "निधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the repository of Atharva-veda"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "विजितारिपुरः", "p": [{"l": "जि", "inf": "विजित", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "अरि"}, {"l": "पुर", "cn": "1.1"}], "e": "who had conquered the cities of enemies"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्", "cn": "0.0"}], "e": "in front of"}, {"w": "अर्थ्याम्", "p": [{"l": "अर्थ्य", "cn": "2.1"}], "e": "meaningful"}, {"w": "अर्थपतिः", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of wealth (the King)"}, {"w": "वाचम्", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "2.1"}], "e": "speech"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took/commenced"}, {"w": "वदताम्", "p": [{"l": "वद्", "inf": "वदत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}], "e": "of those who speak"}, {"w": "वरः", "p": [{"l": "वर", "cn": "1.1"}], "e": "the best"}]},
{"c": "1", "n": "60", "i": 59, "v": "उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे । दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥", "mn": "उपपन्नमिति॥ हे गुरो! सप्तस्वङ्गेषु स्वाम्यमात्यादिषु । `स्वाम्यमात्यसुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलानि च । सप्ताङ्गानि` इत्यमरः (अ.को.3|3|263)। शिवं कुशलमुपपन्नं ननु युक्तमेव। नन्ववधारणे। `प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु` इत्यमरः (अ.को.3|3|263)। कथमित्यत्राह-यस्य मे दैवीनां देवेभ्य आगतानां दुर्भिक्षादीनाम्, मानुषीणां मनुष्येभ्य आगतानां चौरभयादीनाम्। उभयत्रापि `तत आगतः` (पा.4।3।74)इत्यण्। `टिड्ढाणञ्-` (पा.4।1।15) इत्यादिना ङीप्। आपदां व्यसनानां त्वं प्रतिहर्ता वारयिताऽसि। अत्राह कामन्दकः-`हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरणं तथा। इति पञ्चविधं दैवं मानुषं व्यसनं ततः ॥ आयुक्तकेभ्यश्चौरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात्। पृथिवीपतिलोभाञ्च नराणां पञ्चधा मतम् ॥`इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यस्य मे सप्तसु अङ्गेषु शिवम्, दैवीनाम् मानुषीणाम् च आपदाम् प्रतिहर्ता त्वम्, (तस्य मे कुशलम्) ननु उपपन्नम् ।", "es": "The king said that since the sage is the protector against all divine and human calamities, it is only natural that all seven limbs of his state are secure and flourishing.", "pc": [{"w": "उपपन्नम्", "p": [{"l": "पद्", "inf": "उपपन्न", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "appropriate/natural"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु", "cn": "0.0"}], "e": "certainly"}, {"w": "शिवम्", "p": [{"l": "शिव", "cn": "1.1"}], "e": "welfare"}, {"w": "सप्तसु", "p": [{"l": "सप्तन्", "cn": "7.3"}], "e": "in the seven"}, {"w": "अङ्गेषु", "p": [{"l": "अङ्ग", "cn": "7.3"}], "e": "in the limbs (of the state)"}, {"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "of whom"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "दैवीणाम्", "p": [{"l": "दैव", "cn": "6.3"}], "e": "of divine"}, {"w": "मानुषीणाम्", "p": [{"l": "मानुष", "cn": "6.3"}], "e": "of human"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "प्रतिहर्ता", "p": [{"l": "हृ", "inf": "प्रतिहर्तृ", "vp": ["प्रति"], "s": ["तृच्"], "cn": "1.1"}], "e": "the averter/remover"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "आपदाम्", "p": [{"l": "आपद्", "cn": "6.3"}], "e": "of calamities"}]},
{"c": "1", "n": "61", "i": 60, "v": "तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥", "mn": "तवेति॥ दूरात् परोक्ष एव प्रशमितारिभिः। मन्त्रान्कृतवान् मन्त्रकृत्। `सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः` (पा.3।2।89)इति क्विप्। तस्य मन्त्रकृतो मन्त्राणां स्रष्टुः प्रयोक्तुर्वा तव मन्त्रैः कर्तृभिः दृष्टं प्रत्यक्षं यल्लक्ष्यं तन्मात्रं भिन्दन्तीति दृष्टपेषकैरिति निराक्रियन्त इव इत्युत्प्रेक्षा। `प्रत्यादेशो निराकृतिः` इत्यमरः (अ.को.3|2|31)। त्वन्मन्त्रसामर्थ्यादेव नः पौरुषं फलतीति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तव मन्त्रकृतः दूरात् प्रशमित-अरिभिः मन्त्रैः मे दृष्ट-लक्ष्य-भिदः शराः प्रत्यादिश्यन्ते इव।", "es": "My arrows, though capable of hitting visible targets, are put to shame by your Vedic hymns which destroy enemies from afar.", "pc": [{"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मन्त्रकृतः", "p": [{"l": "मन्त्र"}, {"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्विप्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the composer of mantras"}, {"w": "मन्त्रैः", "p": [{"l": "मन्त्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the mantras"}, {"w": "दूरात्", "p": [{"l": "दूर", "cn": "5.1"}], "e": "from a distance"}, {"w": "प्रशमितारिभिः", "p": [{"l": "शम्", "inf": "शमित", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "3.3"}, {"l": "अरि", "cn": "3.3"}], "e": "by which enemies are destroyed"}, {"w": "प्रत्यादिश्यन्ते", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "प्रत्यादिश्यन्ते", "vp": ["प्रति", "आ"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A2"}], "e": "are being surpassed"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "दृष्टलक्ष्यभिदः", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"]}, {"l": "लक्ष्य"}, {"l": "भिद्", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.3"}], "e": "piercing visible targets"}, {"w": "शराः", "p": [{"l": "शर", "cn": "1.3"}], "e": "arrows"}]},
{"c": "1", "n": "62", "i": 61, "v": "हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु । वृष्टिर्भवति सस्यानामवग्रहविशोषिणाम् ॥", "mn": "हविरिति॥ हे होतः। त्वया विधिवदग्निष्वावर्जितं प्रक्षिप्तं हविराज्यादिकं कर्तृ अवग्रहो वर्षप्रतिबन्धः। `अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे` (पा.3।3।51)इत्यञ्प्रत्ययः। `वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ` इत्यमरः (अ.को.1|3|13)। तेन विशोषिणां विशुष्यतां सस्यानां वृष्टिर्भवति । वृष्टिरूपेण सस्यान्युपजीवयतीति भावः। अत्र मनुः(3।76)-`अग्मौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हे होतः! त्वया विधिवत् अग्निषु आवर्जितं हविः अवग्रह-विशोषिणाम् सस्यानाम् वृष्टिः भवति।", "es": "O sacrificer, the oblations offered by you into the fires according to rituals turn into rain for the crops parched by drought.", "pc": [{"w": "हविः", "p": [{"l": "हविस्", "cn": "1.1"}], "e": "oblation"}, {"w": "आवर्जितम्", "p": [{"l": "वृज्", "inf": "आवर्जित", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "poured"}, {"w": "होतः", "p": [{"l": "होतृ", "cn": "8.1"}], "e": "O priest"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधि", "s": ["वति"]}], "e": "according to rituals"}, {"w": "अग्निषु", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "7.3"}], "e": "into the fires"}, {"w": "वृष्टिः", "p": [{"l": "वृष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "rain"}, {"w": "भवति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "becomes"}, {"w": "सस्यानामम्", "p": [{"l": "सस्य", "cn": "6.3"}], "e": "of the crops"}, {"w": "अवग्रहविशोषिणाम्", "p": [{"l": "अवग्रह"}, {"l": "शुष्", "inf": "विशोषिन्", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्", "णिनि"], "cn": "6.3"}], "e": "withered by drought"}]},
{"c": "1", "n": "63", "i": 62, "v": "पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वद्बह्मवर्चसम् ॥", "mn": "पुरुषेति॥ आयुर्जीवितकालः। पुरुषस्यायुः पुरुपषायुषम्। वर्षशतमित्यर्थः। `शतायुर्वै पुरुषः` इति श्रुतेः। `अचतुर-` (पा.5।4।77)आदिसूत्रेणाच्प्रत्ययान्तो निपातः। मदीयाः प्रजाः। पुरुषायुषं जीवन्तीति पुरुषायुषजीविन्यः। निरातङ्का निर्भयाः, `आतङ्को भयमाशङ्का` इति हलायुधः। निरीतयोऽतिवृष्ट्यादिरहिता इति यत्तस्य सर्वस्य त्वद्ब्रह्मवर्चसं तव व्रताध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः। `व्रताध्ययनसंपत्तिरित्येतद्ब्रह्मवर्चसम्` इति हलायुधः। ब्रह्मणो वर्चो ब्रह्मवर्चसम् । `ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः` (पा.5।4।78)इत्यच्प्रत्ययः। `अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषिकाः शलभाः शुकाः । अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ॥` इति कामन्दकः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मदीयाः प्रजाः पुरुष-आयुष-जीविन्यः निरातङ्काः निरीतयः (सन्ति), यत् तस्य हेतुः त्वद्-ब्रह्म-वर्चसम् (अस्ति)।", "es": "That my subjects live their full lifespan, free from diseases and calamities, is solely due to your spiritual power derived from the Vedas.", "pc": [{"w": "पुरुषायुषजीविन्यः", "p": [{"l": "पुरुष"}, {"l": "आयुस्"}, {"l": "जीव्", "inf": "जीविन्", "s": ["णिनि"], "cn": "1.3"}], "e": "living a full human lifespan"}, {"w": "निरातङ्काः", "p": [{"l": "निर्"}, {"l": "आतङ्क", "cn": "1.3"}], "e": "free from fear"}, {"w": "निरीतयः", "p": [{"l": "निर्"}, {"l": "ईति", "cn": "1.3"}], "e": "free from calamities"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "that which"}, {"w": "मदीयाः", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "1.3"}], "e": "my"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "subjects"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "हेतुः", "p": [{"l": "हेतु", "cn": "1.1"}], "e": "cause"}, {"w": "त्वद्ब्रह्मवर्चसम्", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "ब्रह्मन्"}, {"l": "वर्चस्", "cn": "1.1"}], "e": "your spiritual power"}]},
{"c": "1", "n": "64", "i": 63, "v": "त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना । सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः ॥", "mn": "त्वयेति॥ ब्रह्मा योनिः कारणं यस्य तेन ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा त्वया। एवमुक्तप्रकारेण चिन्त्यमानस्यानुध्यायमानस्य। अत एव निरापदो व्यसनहीनस्य मे संपदः सानुबन्धाः सानुस्यूतयः। अविच्छिन्ना इति यावत्। कथं न स्युः? स्युरेवेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ब्रह्म-योनिना गुरुणा त्वया एवम् चिन्त्यमानस्य मे संपदः निरापदः सानुबन्धाः च कथं न स्युः?", "es": "When I am being cared for by you, a preceptor born of Brahmā, how could my prosperity not be free from calamities and continuous?", "pc": [{"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "चिन्त्यमानस्य", "p": [{"l": "चिन्त्", "inf": "चिन्त्यमान", "s": ["यक्", "शानच्"], "cn": "6.1"}], "e": "being cared for"}, {"w": "गुरुणा", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "by the preceptor"}, {"w": "ब्रह्मयोनिना", "p": [{"l": "ब्रह्मन्"}, {"l": "योनि", "cn": "3.1"}], "e": "born of Brahmā"}, {"w": "सानुबन्धाः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुबन्ध", "cn": "1.3"}], "e": "continuous"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "स्युः", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्युः", "t": "विधिलिङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "should be"}, {"w": "सम्पदः", "p": [{"l": "सम्पद्", "cn": "1.3"}], "e": "prosperities"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "निरापदः", "p": [{"l": "निर्"}, {"l": "आपद्", "cn": "1.3"}], "e": "free from danger"}]},
{"c": "1", "n": "65", "i": 64, "v": "किंतु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम् । न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी ॥", "mn": "किंत्विति॥ किंतु तवैतस्यां वध्यां स्नुषायाम्। `वधूर्जाया स्नुषा चैव` इत्यमरः। अदृष्टा सदृश्यनुरूपा प्रजा येन तं मां सद्वीपापि। रत्नानि सूयत इति रत्नसूरपि। `सत्सूद्विष-` (पा.3।2।61) इत्यादिना क्विप्। मेदिनी नावति न प्रीणाति। `अव`धातू रक्षणगति प्रीत्याद्यर्थेषूपदेशादत्र प्रीणने। `रत्नसूरपि` इत्यनेन सर्वरत्नेभ्यः पुत्ररत्नमेव श्लाघ्यमिति सूचितम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "किन्तु एतस्याम् तव वध्वाम् अदृष्ट-सदृश-प्रजम् माम् स-द्वीपा रत्न-सूः अपि मेदिनी न अवति।", "es": "However, this earth, though filled with jewels and islands, does not delight me as I have not seen a worthy offspring from this wife of mine.", "pc": [{"w": "किन्तु", "p": [{"l": "किन्तु"}], "e": "but"}, {"w": "वध्वाम्", "p": [{"l": "वधू", "cn": "7.1"}], "e": "in the wife"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "एतस्याम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "7.1"}], "e": "in this"}, {"w": "अदृष्टसदृशप्रजम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"]}, {"l": "सदृश"}, {"l": "प्रजा", "cn": "2.1"}], "e": "who has not seen a worthy offspring"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अवति", "p": [{"l": "अव्", "fin": "अवति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "protects/satisfies"}, {"w": "सद्वीपा", "p": [{"l": "स"}, {"l": "द्वीप", "cn": "1.1"}], "e": "with islands"}, {"w": "रत्नसूः", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "सू", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.1"}], "e": "producer of gems"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मेदिनी", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "1", "n": "66", "i": 65, "v": "नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥", "mn": "नूनमिति॥ मत्तः परं मदनन्तरम्। `पञ्चम्यास्तसिल्` (पा.5।3।7)। पिण्डविच्छेददर्शिनः पिण्डदानविच्छेदमुत्प्रेक्षमाणाः। वंशे भवा वंश्याः पितरः। स्वधेत्यव्ययं पितृभोज्ये वर्तते। तस्याः संग्रहे तत्परा आसक्ताः सन्तः श्राद्धे पितृकर्मणि। `पितृदानं निवापः स्याच्छ्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः` इत्यमरः (अ.को.2|7|33)। प्रकामभुजः पर्याप्तभोजिनो न भवन्ति नूनं सत्यम्। `कामं प्रकामं पर्याप्तम्` इत्यमरः (अ.को.2|7|33)। निर्धना ह्यापद्धनं कियदपि संगृह्णन्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नूनं मत्तः परं पिण्ड-विच्छेद-दर्शिनः वंश्याः स्वधा-संग्रह-तत्पराः (सन्तः) श्राद्धे न प्रकाम-भुजः (भवन्ति)।", "es": "Surely my ancestors, foreseeing the cessation of funeral offerings after me, do not eat their fill at the śrāddha ceremony, being anxious about preserving the svadhā offerings.", "pc": [{"w": "नूनम्", "p": [{"l": "नूनम्"}], "e": "surely"}, {"w": "मत्तः", "p": [{"l": "अस्मद्", "s": ["तसिल्"]}], "e": "after me"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "परम्"}], "e": "beyond"}, {"w": "वंश्याः", "p": [{"l": "वंश", "s": ["यत्"], "cn": "1.3"}], "e": "ancestors"}, {"w": "पिण्डविच्छेददर्शिनः", "p": [{"l": "पिण्ड"}, {"l": "छिद्", "inf": "विच्छेद", "vp": ["वि"], "s": ["घञ्"]}, {"l": "दृश्", "inf": "दर्शिन्", "s": ["णिनि"], "cn": "1.3"}], "e": "foreseeing the cessation of offerings"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रकामभुजः", "p": [{"l": "प्रकाम"}, {"l": "भुज्", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.3"}], "e": "eating to their heart's content"}, {"w": "श्राद्धे", "p": [{"l": "श्राद्ध", "cn": "7.1"}], "e": "in the funeral ceremony"}, {"w": "स्वधासंग्रहतत्पराः", "p": [{"l": "स्वधा"}, {"l": "ग्रह्", "inf": "संग्रह", "vp": ["सम्"], "s": ["घञ्"]}, {"l": "तत्पर", "cn": "1.3"}], "e": "anxious about the collection of offerings"}]},
{"c": "1", "n": "67", "i": 66, "v": "मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया । पयः पूर्वैः स्वनिःश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते ॥", "mn": "मत्परमिति॥ मत्परं मदनन्तरम्। `अन्यारात्-` (पा.2।3।29) इत्यादिना पञ्चमी। दुर्लभं दुर्लभ्यं मत्वा मयावर्जितं दत्तं पयः पूर्वैः पितृभिः स्वनिःश्वासैर्दुःखजैः कवोष्णमीषदुष्णं यथा तथोपभुज्यते। नूनमिति वितर्के। कवेष्णमिति कुशब्दस्य कवादेशः, `कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति` इत्यमरः (अ.को.1|3|39)॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मत्-परं (पयः) दुर्लभं मत्वा मया आवर्जितं पयः पूर्वैः नूनं स्व-निःश्वासैः कवोष्णम् उपभुज्यते।", "es": "Thinking that water offerings will be rare after me, my ancestors surely drink the water offered by me made lukewarm by their own sighs of grief.", "pc": [{"w": "मत्परम्", "p": [{"l": "अस्मद्"}, {"l": "परम्", "cn": "2.1"}], "e": "after me"}, {"w": "दुर्लभम्", "p": [{"l": "दुर्"}, {"l": "लभ्", "s": ["खल्"], "cn": "2.1"}], "e": "difficult to obtain"}, {"w": "मत्वा", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "thinking"}, {"w": "नूनम्", "p": [{"l": "नूनम्"}], "e": "surely"}, {"w": "आवर्जितम्", "p": [{"l": "वृज्", "inf": "आवर्जित", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "poured"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "1.1"}], "e": "water"}, {"w": "पूर्वैः", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "3.3"}], "e": "by the ancestors"}, {"w": "स्वनिःश्वासैः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "श्वस्", "inf": "निःश्वास", "vp": ["निर्"], "s": ["घञ्"], "cn": "3.3"}], "e": "by their own sighs"}, {"w": "कवोष्णम्", "p": [{"l": "क"}, {"l": "उष्ण", "cn": "1.1"}], "e": "lukewarm"}, {"w": "उपभुज्यते", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "उपभुज्यते", "vp": ["उप"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "is consumed"}]},
{"c": "1", "n": "68", "i": 67, "v": "सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः । प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥", "mn": "सोऽहमिति॥ इज्या यागः। `व्रजयजोर्भावे क्यप्` (पा.3।3।98) इति क्यप्प्रत्ययः। तया विशुद्धात्मा विशुद्धचेतनः प्रजालोपेन संतत्यभावेन निमीलितः कृतनिमीलनः सोऽहम्। लोक्यत इति लोकः। न लोक्यत इत्यलोकः। लोकश्चालोकश्चात्र स्त इति लोकश्चासावलोकश्चेति वा लोकालोकश्चक्रैवालोऽचल इव। `लोकालोकश्चक्रवालः` इत्यमरः (अ.को.2|3|2)। प्रकाशत इति प्रकाशश्च देवर्णविमोचनात्। न प्रकाशत इत्यप्रकाशश्च पितॄणाविमोचनात्। पचाद्यच्। अस्मीति शेषः। लोकालोकोऽप्यन्तः सूर्यसंपर्काद्बहिस्तमोव्याप्त्या च प्रकाशश्चाप्रकाशश्चेति मन्तव्यम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इज्या-विशुद्ध-आत्मा प्रजा-लोप-निमीलितः सः अहम् प्रकाशः च अप्रकाशः च लोकालोकः अचलः इव (अस्मि)।", "es": "I, whose soul is purified by sacrifices but whose future is darkened by the lack of progeny, am like the Lokaloka mountain, being both in light and darkness.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "इज्याविशुद्धात्मा", "p": [{"l": "यज्", "inf": "इज्या", "s": ["क्यप्"]}, {"l": "शुध्", "inf": "विशुद्ध", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "pure of soul through sacrifices"}, {"w": "प्रजालोपनिमीलितः", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "लुप्", "inf": "लोप", "s": ["घञ्"]}, {"l": "मील्", "inf": "निमीलित", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "darkened by the lack of progeny"}, {"w": "प्रकाशः", "p": [{"l": "काश्", "inf": "प्रकाश", "vp": ["प्र"], "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "bright"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अप्रकाशः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "काश्", "inf": "प्रकाश", "vp": ["प्र"], "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "dark"}, {"w": "लोकालोकः", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "अलोक", "cn": "1.1"}], "e": "the Lokaloka mountain"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अचलः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "चल", "cn": "1.1"}], "e": "mountain"}]},
{"c": "1", "n": "69", "i": 68, "v": "लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् । संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ॥", "mn": "लोकान्तरेति॥ समुद्भवत्यस्मादिति समुद्भवः कारणम्। तपोदाने समुद्भवो यस्य तत् तपोदानसमुद्भवं यत्पुण्यं तल्लोकान्तरे परलोके सुखं सुखकरम्। शुद्धवंशे भवा शुद्धवंश्या संततिर्हि परत्र परलोक इह च लोके शर्मणे सुखाय। `शर्मशातसुखानि च` इत्यमरः (अ.को.1|4|26)। भवतीति शेषः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तपः-दान-समुद्भवम् पुण्यं लोक-अन्तर-सुखम् (भवति), शुद्ध-वंश्या संततिः हि इह च परत्र च शर्मणे (भवति)।", "es": "Merit born of penance and charity brings happiness in the next world, but pure-bred progeny brings happiness both in this world and the next.", "pc": [{"w": "लोकान्तरसुखम्", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "सुख", "cn": "1.1"}], "e": "happiness in the next world"}, {"w": "पुण्यम्", "p": [{"l": "पुण्य", "cn": "1.1"}], "e": "merit"}, {"w": "तपोदानसमुद्भवम्", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "दान"}, {"l": "भू", "inf": "समुद्भव", "vp": ["सम्", "उद्"], "s": ["अप्"], "cn": "1.1"}], "e": "born of penance and charity"}, {"w": "सन्ततिः", "p": [{"l": "तन्", "inf": "सन्तति", "vp": ["सम्"], "s": ["क्तिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "offspring"}, {"w": "शुद्धवंश्या", "p": [{"l": "शुध्", "inf": "शुद्ध", "s": ["क्त"]}, {"l": "वंश", "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "of pure lineage"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "परत्र", "p": [{"l": "पर", "s": ["त्रल्"]}], "e": "in the next world"}, {"w": "इह", "p": [{"l": "इदम्", "s": ["हल्"]}], "e": "in this world"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "शर्मणे", "p": [{"l": "शर्मन्", "cn": "4.1"}], "e": "for peace/happiness"}]},
{"c": "1", "n": "70", "i": 69, "v": "तया हीनं विधातर्मां कथं पश्यन्न दूयसे? । सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥", "mn": "तयेति॥ हे विधातः स्रष्टः! तया संतत्या हीनमनपत्यं माम्। स्नेहात् प्रेम्णा स्वयमेव सिक्तं जलसेकेन वर्धितं वन्ध्यमफलम्। `वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च` इत्यमरः (अ.को.2|4|7)। आश्रमस्य वृक्षकं वृक्षपोतमिव। पश्यन् कथं न दूयसे न परितप्यसे? `विधातः` इत्यनेन समर्थोऽप्युपेक्षस इति गम्यते॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हे विधातः! तया हीनं माम् स्नेहात् स्वयम् सिक्तं वन्ध्यम् आश्रम-वृक्षकम् इव पश्यन् कथं न दूयसे?", "es": "O Creator, seeing me devoid of progeny, like a barren hermitage tree reared by your own hand with affection, why do you not feel distressed?", "pc": [{"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that (offspring)"}, {"w": "हीनम्", "p": [{"l": "हा", "inf": "हीन", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "devoid of"}, {"w": "विधातः", "p": [{"l": "विधातृ", "cn": "8.1"}], "e": "O Creator/Sage"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "दूयसे", "p": [{"l": "दु", "fin": "दूयसे", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "are pained"}, {"w": "सिक्तम्", "p": [{"l": "सिच्", "inf": "सिक्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "watered"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "yourself"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "स्नेहात्", "p": [{"l": "स्नेह", "cn": "5.1"}], "e": "out of affection"}, {"w": "वन्ध्यम्", "p": [{"l": "वन्ध्य", "cn": "2.1"}], "e": "barren"}, {"w": "आश्रमवृक्षकम्", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "वृक्ष", "s": ["कन्"], "cn": "2.1"}], "e": "a small hermitage tree"}]},
{"c": "1", "n": "71", "i": 70, "v": "असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे । अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥", "mn": "असह्येति॥ हे भगवन्! मे ममान्त्यमृणं पैतृकमृणम्। अनिर्वाणस्य मज्जनरहितस्य। `निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे विनाशे गजमज्जने` इति यादवः। दन्तिनो गजस्य। अरुर्मर्म तुदतीत्यरुंतुदं मर्मस्पृक्। `व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः` इति। `अरुंतुदं तु मर्मस्पृक्` इति चामरः। `विध्वरुषोस्तुदः` (पा.3।2।35) इति खश्प्रत्ययः। `अरुर्द्विषत्-` (पा.6।3।67) इत्यादिना मुमागमः। आलानं गजबन्धनस्तम्भमिव। `आलानं बन्धनस्तम्भे` इत्यमरः। असह्या सोढुमशक्या पीडा दुःखं यस्मिंस्तदवेहि। दुःसहदुःखजनकं विद्धीत्यर्थः। `निर्वाणोत्थानशयनानि त्रीणि गजकर्माणि`इति पालकाप्ये। `ऋणं देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा। संतत्या पितृलोकानां शोधयित्वा परिव्रजेत्` ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भगवन्! मे अन्त्यम् ऋणम् अनिर्वाणस्य दन्तिनः अरुन्तुदम् आलानम् इव असह्य-पीडम् अवेहि।", "es": "O Lord, know that the final debt to ancestors causes me unbearable pain, like a galling post to an unquenched elephant.", "pc": [{"w": "असह्यपीडम्", "p": [{"l": "सह", "inf": "सह्य", "s": ["यत्"], "vp": ["अ"]}, {"l": "पीडा", "cn": "2.1"}], "e": "unbearable pain"}, {"w": "भगवन्", "p": [{"l": "भगवत्", "cn": "8.1"}], "e": "O Lord"}, {"w": "ऋणम्", "p": [{"l": "ऋण", "cn": "2.1"}], "e": "debt"}, {"w": "अन्त्यम्", "p": [{"l": "अन्त्य", "cn": "2.1"}], "e": "the last (to ancestors)"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "vp": ["अव"], "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "know"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "अरुन्तुदम्", "p": [{"l": "अरुन्", "cn": "2.1"}, {"l": "तुद्", "inf": "तुद", "s": ["खश्"]}], "e": "galling/painful"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "आलानम्", "p": [{"l": "आलान", "cn": "2.1"}], "e": "the tying post"}, {"w": "अनिर्वाणस्य", "p": [{"l": "वा", "inf": "निर्वाण", "vp": ["निर्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "अ", "cn": "6.1"}], "e": "of an untamed"}, {"w": "दन्तिनः", "p": [{"l": "दन्तिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of an elephant"}]},
{"c": "1", "n": "72", "i": 71, "v": "तस्मान्मुच्ये यथा तात! संविधातुं तथार्हसि । इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः ॥", "mn": "तस्मादिति॥ हे तात! तस्मात्पैतृकादृणाद्यथा मुच्ये मुक्तो भवामि। कर्मणि लट्। तथा संविधातुं कर्तुमर्हसि। हि यस्मात्कारणात्, इक्ष्वाकूणामिक्ष्वाकुवंश्यानाम्। तद्राजत्वाद्बहुष्वणो लुक्। दुरापे दुष्प्राप्येऽर्थे। सिद्धयस्त्वदधीनास्त्वदायत्ताः। इक्ष्वाकूणामिति शेषे षष्ठी। `न लोक-` (पा. 2।3।69) इत्यादिना कृद्योगे षष्ठीनिषेधात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हे तात! यथा तस्मात् मुच्ये तथा संविधातुम् अर्हसि, हि इक्ष्वाकूणाम् दुरापे अर्थे सिद्धयः त्वद्-अधीनाः।", "es": "O Father, please arrange it so that I may be released from that debt; for the success of the Ikṣvākus in difficult matters depends on you.", "pc": [{"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from that (debt)"}, {"w": "मुच्ये", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मुच्ये", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "I may be released"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा", "cn": "0.0"}], "e": "so that"}, {"w": "तात", "p": [{"l": "तात", "cn": "8.1"}], "e": "O Father/Revered one"}, {"w": "संविधातुम्", "p": [{"l": "धा", "inf": "संविधातुम्", "vp": ["सम्", "वि"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to arrange/ordain"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा", "cn": "0.0"}], "e": "in that manner"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you ought"}, {"w": "इक्ष्वाकूणाम्", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Ikshvakus"}, {"w": "दुरापे", "p": [{"l": "आप्", "inf": "दुराप", "vp": ["दुर्"], "s": ["खल्"], "cn": "7.1"}], "e": "in difficult to attain"}, {"w": "अर्थे", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "7.1"}], "e": "matter/goal"}, {"w": "त्वदधीनाः", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "अधीन", "cn": "1.3"}], "e": "dependent on you"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "for/indeed"}, {"w": "सिद्धयः", "p": [{"l": "सिद्धि", "cn": "1.3"}], "e": "successes"}]},
{"c": "1", "n": "73", "i": 72, "v": "इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः ॥", "mn": "इतीति॥ इति राज्ञा विज्ञापित ऋषिर्ध्यानेन स्तिमिते लोचने यस्य ध्यानस्तिमितलोचनो निश्चलाक्षः सन् क्षणमात्रम्। सुप्तमीनो ह्रद इव। तस्थौ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति राज्ञा विज्ञापितः ऋषिः ध्यान-स्तिमित-लोचनः (सन्) सुप्त-मीनः ह्रदः इव क्षण-मात्रम् तस्थौ।", "es": "Thus requested by the King, the sage remained with eyes closed in meditation for a moment, like a lake in which the fish are asleep.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "विज्ञापितः", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "विज्ञापित", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having been requested"}, {"w": "राज्ञा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "ध्यानस्तिमितलोचनः", "p": [{"l": "ध्यान"}, {"l": "स्तिमित"}, {"l": "लोचन", "cn": "1.1"}], "e": "whose eyes were steady in meditation"}, {"w": "क्षणमात्रम्", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "मात्र", "cn": "2.1"}], "e": "for a mere moment"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "तस्थौ", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "stood/remained"}, {"w": "सुप्तमीनः", "p": [{"l": "सुप्त"}, {"l": "मीन", "cn": "1.1"}], "e": "where the fish are asleep"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "ह्रदः", "p": [{"l": "ह्रद", "cn": "1.1"}], "e": "a lake"}]},
{"c": "1", "n": "74", "i": 73, "v": "सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम् । भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यबोधयत् ॥", "mn": "स इति॥ स मुनिः प्रणिधानेन चित्तैकाग्र्येण भावितात्मा शुद्धान्तःकरणो भुवो भर्तुर्नृपस्य संततेः स्तम्भकारणं संतानप्रतिबिन्धकारणमपश्यत्। अथानन्तरमेनं नृपं प्रत्यबोधयत्। स्वदृष्टं ज्ञापितवानित्यर्थः। एनमिति `गतिबुद्धि-` (पा.1।4।52) इत्यादिनाणि कर्तुः कर्मत्वम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भावित-आत्मा सः प्रणिधानेन भुवः भर्तुः संततेः स्तम्भ-कारणम् अपश्यत् अथ एनम् प्रत्यबोधयत्।", "es": "The self-realized sage perceived through meditation the cause of the obstruction to the King's lineage and then addressed him.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (the sage)"}, {"w": "अपश्यत्", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "प्रणिधानेन", "p": [{"l": "धा", "inf": "प्रणिधान", "vp": ["प्र", "नि"], "s": ["ल्युट्"], "cn": "3.1"}], "e": "through meditation"}, {"w": "संततेः", "p": [{"l": "तन्", "inf": "संतति", "vp": ["सम्"], "s": ["क्तिन्"], "cn": "6.1"}], "e": "of progeny"}, {"w": "स्तम्भकारणम्", "p": [{"l": "स्तम्भ"}, {"l": "कारण", "cn": "2.1"}], "e": "the cause of obstruction"}, {"w": "भावितात्मा", "p": [{"l": "भावित"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "the pure-souled one"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord (king)"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (the king)"}, {"w": "प्रत्यबोधयत्", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "प्रत्यबोधयत्", "vp": ["प्रति"], "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "informed/awakened"}]},
{"c": "1", "n": "75", "i": 74, "v": "पुरा शक्रमुपस्थाय तवोर्वीं प्रति यास्यतः । आसीत्कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः पथि ॥", "mn": "पुरेति॥ पुरा पूर्वं शक्रमिन्द्रमुपस्थाय संसेव्य, उर्वीं प्रति भुवमुद्दिश्य यास्यतो गमिष्यतस्तव पथि कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः कामधेनुरासीत्। तत्र स्थितेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुरा शक्रम् उपस्थाय उर्वीम् प्रति यास्यतः तव पथि कल्प-तरु-छायाम् आश्रिता सुरभिः आसीत्।", "es": "Long ago, as you were returning to earth after visiting Indra, the divine cow Surabhi was resting in the shade of a desire-yielding tree on your path.", "pc": [{"w": "पुरा", "p": [{"l": "पुरा", "cn": "0.0"}], "e": "formerly"}, {"w": "शक्रम्", "p": [{"l": "शक्र", "cn": "2.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "उपस्थाय", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थाय", "vp": ["उप"], "s": ["ल्यप्"], "cn": "0.0"}], "e": "having waited upon"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति", "cn": "0.0"}], "e": "towards"}, {"w": "यास्यतः", "p": [{"l": "या", "inf": "यास्यत्", "s": ["शतृ", "स्य"], "cn": "6.1"}], "e": "who was going"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "कल्पतरुच्छायाम्", "p": [{"l": "कल्प"}, {"l": "तरु"}, {"l": "छाया", "cn": "2.1"}], "e": "the shade of the celestial wish-fulfilling tree"}, {"w": "आश्रिता", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "आश्रिता", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "residing in/taking shelter"}, {"w": "सुरभिः", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "1.1"}], "e": "Surabhi (the divine cow)"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}]},
{"c": "1", "n": "76", "i": 75, "v": "धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुस्नातामिमां स्मरन् । प्रदक्षिणक्रियार्हायां तस्यां त्वं साधु नाचरः ॥", "mn": "धर्मलोपेति॥ ऋतुः पुष्पम्। रज इति यावत्। `ऋतुः स्त्रीकुसुमेऽपि च` इत्यमरः। ऋतुना निमित्तेन स्नातामिमां राज्ञीं सुदक्षिणां धर्मस्यर्त्वभिगमनलक्षणस्य लोपाद्भ्रंशाद्यद्भयं तस्मात् स्मरन्ध्यायन्। `मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्। प्रदक्षिणानि कुर्वीत विज्ञातांश्च वनस्पतीन्॥` इति शास्त्रात् प्रदक्षिणक्रियार्हायां प्रदक्षिणकरणयोग्यायां तस्यां धेन्वां त्वं साधु प्रदक्षिणादिसत्कारं नाचरोनाचरितवानसि। व्यासक्ता हि विस्मरन्तीति भावः। ऋतुकालाभिगमने मनुः(3।45)- `ऋतुकालामिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा` इति। अकरणे दोषमाहपराशरः-(4।15)`ऋतुस्नातां तु यो भार्यां स्वस्थः सन्नोपगच्छति। बालगोघ्नापराधेन विध्यते नात्र संशयः॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "धर्म-लोप-भयात् ऋतु-स्नाताम् इमाम् राज्ञीम् स्मरन् त्वम् प्रदक्षिण-क्रिया-अर्हायाम् तस्यां साधु न आचरः।", "es": "Thinking of this Queen who had just bathed after her courses and fearing a lapse in duty, you did not behave properly toward Surabhi who deserved circumambulation.", "pc": [{"w": "धर्मलोपभयात्", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "लोप"}, {"l": "भय", "cn": "5.1"}], "e": "due to fear of neglecting duty"}, {"w": "राज्ञीम्", "p": [{"l": "राज्ञी", "cn": "2.1"}], "e": "the queen"}, {"w": "ऋतुस्नाताम्", "p": [{"l": "ऋतु"}, {"l": "स्ना", "inf": "स्नाता", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "who had bathed after her menses"}, {"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "स्मरन्", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "स्मरन्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "thinking of"}, {"w": "प्रदक्षिणक्रियार्हायाम्", "p": [{"l": "प्रदक्षिण"}, {"l": "क्रिया"}, {"l": "अर्ह", "cn": "7.1"}], "e": "who was worthy of circumambulation"}, {"w": "तस्याम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "towards her (Surabhi)"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "साधु", "p": [{"l": "साधु", "cn": "0.0"}], "e": "properly"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "आचरः", "p": [{"l": "चर्", "fin": "आचरः", "vp": ["आ"], "pn": 2, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "did behave"}]},
{"c": "1", "n": "77", "i": 76, "v": "अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति। मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ॥", "mn": "अवजानासीति॥ यस्मात्कारणान्मामवजानासि तिरस्करोषि। अतः कारणान्मत्प्रसूतिं मम संततिमनाराध्यासेवयित्वा ते तव प्रजा न भविष्यतीति सा सुरभिस्त्वां शशाप। `शप आक्रोशे` ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यस्मात् माम् अवजानासि अतः मत्-प्रसूतिम् अनाराध्य ते प्रजा न भविष्यति इति सा त्वां शशाप।", "es": "She cursed you, saying, \"Because you disregard me, you shall have no progeny until you have propitiated my offspring.\"", "pc": [{"w": "अवजानासि", "p": [{"l": "ज्ञा", "fin": "अवजानासि", "vp": ["अव"], "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you disregard"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "यस्मात्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "5.1"}], "e": "because"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः", "cn": "0.0"}], "e": "therefore"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "भविष्यति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भविष्यति", "pn": 3, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "will be"}, {"w": "मत्प्रसूतिम्", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "प्रसूति", "cn": "2.1"}], "e": "my offspring"}, {"w": "अनाराध्य", "p": [{"l": "राध्", "inf": "आराध्य", "vp": ["आ"], "s": ["ण्यत्", "ल्यप्"], "cn": "0.0"}], "e": "without propitiating"}, {"w": "प्रजा", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.1"}], "e": "offspring"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "त्वां", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "शशाप", "p": [{"l": "शप्", "fin": "शशाप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "cursed"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she (Surabhi)"}]},
{"c": "1", "n": "78", "i": 77, "v": "स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः । नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ॥", "mn": "स इति॥ हे राजन्! स शापस्त्वया न श्रुतः। सारथिना च न श्रुतः। अथवणे हेतुमाह-क्रीडार्थमागता उद्दामानो दाम्न उद्गता दिग्गजा यस्मिंस्तथोक्त आकाशगङ्गाया मन्दाकिन्याः स्रोतसि प्रवाहे नदति सति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हे राजन्! उद्दाम-दिग्-गजे आकाश-गङ्गायाः स्रोतसि नदति (सति) सः शापः न त्वया न च सारथिना श्रुतः।", "es": "O King, that curse was heard neither by you nor your charioteer, because of the roaring of the celestial Gaṅgā and the trumpeting of the wild elephants of the quarters.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "शापः", "p": [{"l": "शाप", "cn": "1.1"}], "e": "curse"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "राजन्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "8.1"}], "e": "O King"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "सारथिना", "p": [{"l": "सारथि", "cn": "3.1"}], "e": "by the charioteer"}, {"w": "श्रुतः", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुतः", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "heard"}, {"w": "नदति", "p": [{"l": "नद्", "inf": "नदत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "while roaring"}, {"w": "आकाशगङ्गायाः", "p": [{"l": "आकाश"}, {"l": "गङ्गा", "cn": "6.1"}], "e": "of the celestial Ganges"}, {"w": "स्रोतसि", "p": [{"l": "स्रोतस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the current"}, {"w": "उद्दानदिग्गजे", "p": [{"l": "उद्दाम"}, {"l": "दिग्गज", "cn": "7.1"}], "e": "where the elephants of the quarters are wild"}]},
{"c": "1", "n": "79", "i": 78, "v": "ईप्सितं तदवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः । प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥", "mn": "ईप्सितमिति॥ तदवज्ञानात्तस्या धेनोरवज्ञानादपमानादात्मनः स्वस्याप्तुमिष्टमीप्सितं मनोरथम्। आप्ने तेः सन्नन्तात् क्तः, ईकारश्च। सार्गलं सप्रतिबन्धं विद्धि जानीहि। तथा हि-पूज्यपूजाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं श्रेयः प्रतिबध्नाति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्-अवज्ञानात् आत्मनः ईप्सितं स-अर्गलम् विद्धि, हि पूज्य-पूजा-व्यतिक्रमः श्रेयः प्रतिबध्नाति।", "es": "Know that your desire is barred because of that disrespect; for an omission in the worship of those worthy of worship obstructs one's welfare.", "pc": [{"w": "ईप्सितम्", "p": [{"l": "आप्", "inf": "ईप्सित", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "desired object"}, {"w": "तदवज्ञानात्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अवज्ञान", "cn": "5.1"}], "e": "due to the disregard of her"}, {"w": "विद्धि", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विद्धि", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "know"}, {"w": "सार्गलम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अर्गल", "cn": "2.1"}], "e": "obstructed (with a bolt)"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "your own"}, {"w": "प्रतिबध्नाति", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "प्रतिबध्नाति", "vp": ["प्रति"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "obstructs"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "for/indeed"}, {"w": "श्रेयः", "p": [{"l": "श्रेयस्", "cn": "2.1"}], "e": "well-being/prosperity"}, {"w": "पूज्यपूजाव्यतिक्रमः", "p": [{"l": "पूज्य"}, {"l": "पूजा"}, {"l": "व्यतिक्रम", "cn": "1.1"}], "e": "transgression in the worship of the worshipful"}]},
{"c": "1", "n": "80", "i": 79, "v": "हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः । भुजङ्गपिहितद्वारं पातालमधितिष्टति ॥", "mn": "हविष इति॥ सा च सुरभिरिदानीं दीर्घं सत्रं चिरकालसाध्यो यागविशेषो यस्य तस्य प्रचेतसो हविषे दध्याज्यादिहविरर्थं भुजङ्गपिहितद्वारं भुजंगावरुद्धद्वारं ततो दुष्प्रवेशं पातालमधितिष्टति। पाताले तिष्ठतीत्यर्थः। `अधिशीङ्स्थासां कर्म` (पा.1।4।46) इति कर्मत्वम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा च इदानीं प्रचेतसः दीर्घ-सत्रस्य हविषे भुजङ्ग-पिहित-द्वारं पातालम् अधितिष्ठति।", "es": "She is currently staying in the netherworld, whose entrance is guarded by serpents, to provide oblations for the long sacrifice of Varuṇa.", "pc": [{"w": "हविषे", "p": [{"l": "हविस्", "cn": "4.1"}], "e": "for the sacrificial oblation"}, {"w": "दीर्घसत्रस्य", "p": [{"l": "दीर्घ"}, {"l": "सत्र", "cn": "6.1"}], "e": "of a long sacrifice"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she (Surabhi)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "इदानीम्", "p": [{"l": "इदानीम्", "cn": "0.0"}], "e": "now"}, {"w": "प्रचेतसः", "p": [{"l": "प्रचेतस्", "cn": "6.1"}], "e": "of Varuna"}, {"w": "भुजङ्गपिहितद्वारम्", "p": [{"l": "भुजङ्ग"}, {"l": "धा", "inf": "पिहित", "vp": ["अपि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "द्वार", "cn": "2.1"}], "e": "whose gates are guarded by serpents"}, {"w": "पातालम्", "p": [{"l": "पाताल", "cn": "2.1"}], "e": "the netherworld"}, {"w": "अधितिष्ठति", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अधितिष्ठति", "vp": ["अधि"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "resides in"}]},
{"c": "1", "n": "81", "i": 80, "v": "सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधिं शुचिः । आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुघा हि सा ॥", "mn": "सुतामिति॥ तस्याः सुरभेरियं तदीया। तां सुतां सुरभेः प्रतिनिधिं कृत्वा शुचिः शुद्धः। सह पत्न्या वर्तत इति सपत्नीकः सन्। `नद्यृतश्च` (पा.5।4।153) इति कप्प्रत्ययः। आराधय। हि यस्मात्कारणात्, सा प्रीतातुष्टा सती। कामान् दोग्धीति कामदुघा भवति। `दुहः कब्धश्च` (पा.3।2।70)इति कप्प्रत्ययः। घादेशश्च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शुचिः (त्वम्) तदीयां सुरभेः सुतां प्रतिनिधिं कृत्वा स-पत्नीकः आराधय हि सा प्रीता काम-दुघा (भवति) ।", "es": "Being pure, worship the daughter of Surabhi as her representative along with your wife. Indeed, when pleased, she fulfills all desires.", "pc": [{"w": "शुचिः", "p": [{"l": "शुचि", "cn": "1.1"}], "e": "pure"}, {"w": "सपत्नीकः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "पत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "along with your wife"}, {"w": "सुरभेः", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "6.1"}], "e": "of Surabhi"}, {"w": "तदीयाम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "सुताम्", "p": [{"l": "सुता", "cn": "2.1"}], "e": "daughter"}, {"w": "प्रतिनिधिम्", "p": [{"l": "प्रतिनिधि", "cn": "2.1"}], "e": "representative"}, {"w": "कृत्वा", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having made"}, {"w": "आराधय", "p": [{"l": "राध्", "vp": ["आ"], "fin": "आराधय", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "worship"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "प्रीता", "p": [{"l": "प्री", "inf": "प्रीता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "pleased"}, {"w": "कामदुघा", "p": [{"l": "काम"}, {"l": "दुह्", "inf": "दुघा", "s": ["क", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "wish-fulfilling cow"}]},
{"c": "1", "n": "82", "i": 81, "v": "इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनम् । अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥", "mn": "इतीति॥ इति वादिनो वदत एव होतुर्हवनशीलस्य । `तृन्` (पा.3।3।135) इति तृन्प्रत्ययः। अस्य मुनेराहुतीनां साधनं कारणम्। नन्दयतीति व्युत्पत्त्या नन्दिनी नामानिन्द्यागर्ह्या प्रशस्ता धेनुर्वनादाववृते प्रत्यागता। `अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणम्` इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति वादिनः एव अस्य होतुः आहुति-साधनम् अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुः वनात् आववृते ।", "es": "While the sage, the performer of sacrifices, was thus speaking, the irreproachable cow named Nandinī, the source of sacrificial offerings, returned from the forest.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "वादिनः", "p": [{"l": "वद्", "inf": "वादिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the speaker"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "होतुः", "p": [{"l": "होतृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the priest"}, {"w": "आहुतिसाधनम्", "p": [{"l": "आहुति"}, {"l": "साधन", "cn": "1.1"}], "e": "the means of sacrificial offerings"}, {"w": "अनिन्द्या", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "निन्द्", "inf": "निन्द्या", "s": ["ण्यत्", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "blameless"}, {"w": "नन्दिनी", "p": [{"l": "नन्दिनी", "cn": "1.1"}], "e": "Nandinī"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम", "cn": "0.0"}], "e": "by name"}, {"w": "धेनुः", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "cow"}, {"w": "आववृते", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["आ"], "fin": "आववृते", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "returned"}, {"w": "वनात्", "p": [{"l": "वन", "cn": "5.1"}], "e": "from the forest"}]},
{"c": "1", "n": "83", "i": 82, "v": "ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धापाटला । बिभ्रती श्वेतरोमाङ्कं संध्येव शशिनं नवम् ॥", "mn": "ललाटेति॥ पल्लववत् स्निग्धा चासौ पाटला च। संध्यायामप्येतद्विशेषणं योज्यम्। ललाट उदयो यस्य स ललाटोदयः, तम्। आभुग्नमीषद्वक्रम्। `आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि` इत्यमरः (अ.को.3|1|70)। `ओदितश्च` (पा.8।2।45) इति निष्ठातस्य नत्वम्। श्वेतरोमाण्येवाङ्कस्तं बिभ्रती। नवं शशिनं बिभ्रती संध्येव। स्थिता ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पल्लव-स्निग्ध-आपाटला (सा) आभुग्नं श्वेत-रोम-अङ्कं ललाट-उदयं बिभ्रती नवम् शशिनं संध्या इव (शुशुभे) ।", "es": "Reddish like a tender leaf, she bore a curved mark of white hair on her forehead, appearing like the evening twilight carrying the new crescent moon.", "pc": [{"w": "पल्लवस्निग्धापाटला", "p": [{"l": "पल्लव"}, {"l": "स्निग्ध"}, {"l": "आपाटल", "cn": "1.1"}], "e": "reddish like a tender leaf"}, {"w": "आभुग्नम्", "p": [{"l": "भुज्", "vp": ["आ"], "inf": "आभुग्न", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "slightly curved"}, {"w": "ललाटोदयम्", "p": [{"l": "ललाट"}, {"l": "उदय", "cn": "2.1"}], "e": "on the forehead"}, {"w": "श्वेतरोमाङ्कम्", "p": [{"l": "श्वेत"}, {"l": "रोमन्"}, {"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "a white mark of hair"}, {"w": "बिभ्रती", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्रती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "bearing"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "new"}, {"w": "शशिनम्", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "2.1"}], "e": "moon"}, {"w": "संध्या", "p": [{"l": "संध्या", "cn": "1.1"}], "e": "evening sky"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "1", "n": "84", "i": 83, "v": "भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी मेध्येनावभृथादपि । प्रस्रवेणाभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना ॥", "mn": "भुवमिति॥ कोष्णेन किंचिदुष्णेन। `कवं चोष्णे` (पा.6।3।107) इति चकारात्कादेशः। अवभृथादप्यवभृथस्नानादपि मेध्येन पवित्रेण `पूतं पवित्रं मेध्यं च` इत्यमरः (अ.को.3|1|55)। वत्सस्यालोकेन प्रदर्शनेन प्रवर्तिना प्रवहता प्रस्रवेन क्षीराभिस्यन्दनेन भुवमभिवर्षन्ती सिञ्चन्ती। कुण्डमिवोध आपीनं यस्याः सा कुण्डोध्नी। `बहुर्वीहेरूधसो ङीष्` (पा.2।3।35) इति ङीष्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कुण्ड-ऊध्नी वत्सा-आलोक-प्रवर्तिना अवभृथात् अपि मेध्येन कोष्णेन प्रस्रवेण भुवं अभिवर्षन्ती (सा आगता) ।", "es": "With an udder as large as a pot, she showered the earth with lukewarm milk—more purifying than even the ritual bath (avabhṛtha)—flowing at the sight of her calf.", "pc": [{"w": "कुण्डोध्नी", "p": [{"l": "कुण्ड"}, {"l": "ऊधन्", "s": ["ङीष्"], "cn": "1.1"}], "e": "having an udder like a jar"}, {"w": "वत्सालोकप्रवर्तिना", "p": [{"l": "वत्स"}, {"l": "आलोक"}, {"l": "वृत्", "inf": "प्रवर्तिन्", "vp": ["प्र"], "s": ["णिन्"], "cn": "3.1"}], "e": "flowing at the sight of the calf"}, {"w": "मेध्येन", "p": [{"l": "मेध्य", "cn": "3.1"}], "e": "pure"}, {"w": "अवभृथात्", "p": [{"l": "अवभृथ", "cn": "5.1"}], "e": "than the ritual bath"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "कोष्णेन", "p": [{"l": "कोष्ण", "cn": "3.1"}], "e": "warm"}, {"w": "प्रस्रवेण", "p": [{"l": "प्रस्रव", "cn": "3.1"}], "e": "with the flow of milk"}, {"w": "भुवम्", "p": [{"l": "भू", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "अभिवर्षन्ती", "p": [{"l": "वृष्", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिवर्षन्ती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "showering"}]},
{"c": "1", "n": "85", "i": 84, "v": "रजःकणैः खुरोद्धूतैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् । तीर्थाभिषेकजां शुद्धिमादधाना महीक्षितः ॥", "mn": "रज इति॥ खुरोद्धूतैरन्तिकात्समीपे गात्रं स्पृशद्भिः। `दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च` (पा.2।3।35)इति चकारात्पञ्चमी। रजसां कणैः। महीं क्षियत ईष्ट इति महीक्षित्। तस्य। तीर्थाभिषेकेण जातां तीर्थाभिषेकजाम्। शुद्धिमादधाना कुर्वाणा। एतेन वायव्यं स्नानमुक्तम्। उक्तं च मनुना`आग्रेयं भस्मना स्नानमवगाह्यं तु वारुणम्। आपोहिष्ठेति च ब्राह्मं वायव्यं गोरजः स्मृतम्॥` इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "खुर-उद्धूतैः अन्तिकात् गात्रं स्पृशद्भिः रजः-कणैः महीक्षितः तीर्थ-अभिषेक-जाम् शुद्धिम् आदधाना (सा आगता) ।", "es": "By the dust particles raised by her hooves touching his body nearby, she conferred upon the king a purity equal to that attained by bathing in sacred waters (tīrtha).", "pc": [{"w": "अन्तिकात्", "p": [{"l": "अन्तिक", "cn": "5.1"}], "e": "from nearby"}, {"w": "गात्रम्", "p": [{"l": "गात्र", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "स्पृशद्भिः", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "स्पृशत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "touching"}, {"w": "खुरोद्धूतैः", "p": [{"l": "खुर"}, {"l": "धू", "vp": ["उत्"], "inf": "उद्धूत", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "raised by hooves"}, {"w": "रजःकणैः", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "कण", "cn": "3.3"}], "e": "with particles of dust"}, {"w": "महीक्षितः", "p": [{"l": "मही"}, {"l": "क्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of the King"}, {"w": "तीर्थाभिषेकजाम्", "p": [{"l": "तीर्थ"}, {"l": "अभिषेक"}, {"l": "जन्", "s": ["ड", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "born of a holy bath"}, {"w": "शुद्धिम्", "p": [{"l": "शुद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "purity"}, {"w": "आदधाना", "p": [{"l": "धा", "vp": ["आ"], "inf": "आदधाना", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "bestowing"}]},
{"c": "1", "n": "86", "i": 85, "v": "तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तज्ञस्तपोनिधिः । याज्यमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरब्रवीत् ॥", "mn": "तामिति॥ निमित्तज्ञः शकुनज्ञस्तपोनिधिर्वसिष्ठः। पुण्यं दर्शनं यस्यास्तां तां धेनुं दृष्ट्वा आशंसितं मनोरथः। नपुंसके भावे क्तः। तत्रावन्ध्यं सफलं प्रार्थनं यस्य स तमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनम्। अवन्ध्यमनोरथमित्यर्थः। याजयितुं योग्यं याज्यं पार्थिवं पुनरब्रवीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तां पुण्य-दर्शनां दृष्ट्वा निमित्त-ज्ञः तपः-निधिः आशंसित-अवन्ध्य-प्रार्थनं याज्यं पुनः अब्रवीत् ।", "es": "Seeing her of auspicious sight, the sage, a treasure of penance and an expert in omens, spoke again to his patron whose prayers were destined to be fulfilled.", "pc": [{"w": "पुण्यदर्शनाम्", "p": [{"l": "पुण्य"}, {"l": "दर्शन", "cn": "2.1"}], "e": "of auspicious sight"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "दृष्ट्वा", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having seen"}, {"w": "निमित्तज्ञः", "p": [{"l": "निमित्त"}, {"l": "ज्ञा", "s": ["क"], "cn": "1.1"}], "e": "knower of omens"}, {"w": "तपोनिधिः", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "निधि", "cn": "1.1"}], "e": "treasure of penance"}, {"w": "आशंसितावन्ध्यप्रार्थनम्", "p": [{"l": "आशंसित"}, {"l": "अवन्ध्य"}, {"l": "प्रार्थन", "cn": "2.1"}], "e": "whose prayers were destined to be fruitful"}, {"w": "याज्यम्", "p": [{"l": "यज्", "inf": "याज्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.1"}], "e": "to the disciple (King)"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्", "cn": "0.0"}], "e": "again"}, {"w": "अब्रवीत्", "p": [{"l": "ब्रू", "fin": "अब्रवीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "1", "n": "87", "i": 86, "v": "अदूरवर्तिनीं सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः । उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥", "mn": "अदूरेति॥ हे राजन्! आत्मनः कार्यस्य सिद्धिमदूरवर्तिनीं शीघ्रभाविनीं विगणय विद्धि। यद्यस्मात्कारणात् कल्याणी मङ्गलमूर्तिः। `बह्वादिभ्यः` (पा.4।1।45)इति ङीप्। इयं धेनुर्नाम्नि कीर्तिते कथिते सत्येवोपस्थिता ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राजन् आत्मनः सिद्धिम् अदूर-वर्तिनीम् विगणय यत् नाम्नि कीर्तिते एव इयं कल्याणी उपस्थिता ।", "es": "O King, consider your success to be near, for as soon as her name was mentioned, this auspicious cow has appeared.", "pc": [{"w": "राजन्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "8.1"}], "e": "O King"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of your own"}, {"w": "सिद्धिम्", "p": [{"l": "सिद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "success"}, {"w": "अदूरवर्तिनीम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "दूर"}, {"l": "वृत्", "inf": "वर्तिनी", "s": ["णिन्", "ङीप्"], "cn": "2.1"}], "e": "not far away"}, {"w": "विगणय", "p": [{"l": "गण्", "vp": ["वि"], "fin": "विगणय", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "consider"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "0.0"}], "e": "because"}, {"w": "नाम्नि", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the name"}, {"w": "कीर्तिते", "p": [{"l": "कीर्त्", "inf": "कीर्तित", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "being mentioned"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "कल्याणी", "p": [{"l": "कल्याण", "s": ["ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "auspicious one"}, {"w": "उपस्थिता", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["उप"], "inf": "उपस्थिता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "appeared"}]},
{"c": "1", "n": "88", "i": 87, "v": "वन्यवृत्तिरिमां शश्वदात्मानुगमनेन गाम् । विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि ॥", "mn": "वन्येति॥ वने भवं वन्यं कन्दमूलादिकं वृत्तिराहारो यस्य तथाभूतः सन्। इमां गां शश्वत् सदा। आ प्रसादादविच्छेदेनेत्यर्थः। आत्मनस्तव कर्तुः अनुगमनेनानुसरणेन। अभ्यसनेनानुष्ठातुरभ्यासेन विद्यामिव। प्रसादयितुं प्रसन्नां कर्तुमर्हसि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वन्य-वृत्तिः (त्वम्) अभ्यासनेन विद्याम् इव आत्म-अनुगमनेन इमां गाम् शश्वत् प्रसादयितुम् अर्हसि ।", "es": "Adopting the lifestyle of the forest, you should constantly please this cow by following her, just as one masters knowledge through constant practice.", "pc": [{"w": "वन्यवृत्तिः", "p": [{"l": "वन्य"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "living on forest produce"}, {"w": "अभ्यसनेन", "p": [{"l": "अस्", "vp": ["अभि"], "inf": "अभ्यसन", "s": ["ल्युट्"], "cn": "3.1"}], "e": "by practice"}, {"w": "विद्याम्", "p": [{"l": "विद्या", "cn": "2.1"}], "e": "knowledge"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "आत्मानुगमनेन", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "गम्", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुगमन", "s": ["ल्युट्"], "cn": "3.1"}], "e": "by following her yourself"}, {"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "cow"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्", "cn": "0.0"}], "e": "constantly"}, {"w": "प्रसादयितुम्", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रसादयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to please"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you should"}]},
{"c": "1", "n": "89", "i": 88, "v": "प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिमाचरेः । निषण्णायां निषीदास्यां पीताम्भसि पिबेरपः ॥", "mn": "प्रस्थितेति॥ अस्यां नन्दिन्यां प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः प्रयाहि। `समवप्रविभ्यः स्थः` (पा.1।3।22) इत्यात्मनेपदम्। स्थितायां निवृत्तगतिकायां स्थितिमाचरेः स्थितिं कुरु। तिष्ठेत्यर्थः। निषण्णायामुपविष्टायां निषीदोपविश। विध्यर्थे लोट्। पीतमम्भो यया तस्यां पीताम्भसि सत्यामपः पिबेः पिब। ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(त्वम्) प्रस्थितायाम् प्रतिष्ठेथाः स्थितायाम् स्थितिम् आचरेः अस्याम् निषण्णायाम् निषीद पीत-अम्भसि (अस्याम्) अपः पिबेः ।", "es": "Set out when she moves, stand when she stays, sit when she reclines, and drink water only after she has drunk.", "pc": [{"w": "प्रस्थितायाम्", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रस्थिता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "7.1"}], "e": "when she starts walking"}, {"w": "प्रतिष्ठेथाः", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रतिष्ठेथाः", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "you should start walking"}, {"w": "स्थितायाम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थिता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "7.1"}], "e": "when she stands"}, {"w": "स्थितिम्", "p": [{"l": "स्थिति", "cn": "2.1"}], "e": "standing"}, {"w": "आचरेः", "p": [{"l": "चर्", "vp": ["आ"], "fin": "आचरेः", "t": "विधिलिङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you should perform"}, {"w": "अस्याम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}], "e": "when she"}, {"w": "निषण्णायाम्", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["नि"], "inf": "निषण्णा", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "7.1"}], "e": "when she sits"}, {"w": "निषीद", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["नि"], "fin": "निषीद", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "sit down"}, {"w": "पीताम्भसि", "p": [{"l": "पा", "inf": "पीत", "s": ["क्त"]}, {"l": "अम्भस्", "cn": "7.1"}], "e": "when she has drunk water"}, {"w": "अपः", "p": [{"l": "अप्", "cn": "2.3"}], "e": "water"}, {"w": "पिबेः", "p": [{"l": "पा", "fin": "पिबेः", "t": "विधिलिङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you should drink"}]},
{"c": "1", "n": "90", "i": 89, "v": "वधूर्भक्तिमती चैनामर्चितामा तपोवनात् । प्रयता प्रातरन्वेतु सायं प्रत्युद्व्रजेदपि ॥", "mn": "वधूरिति॥ वधूर्जाया च भक्तिमती प्रयता सती गन्धादिभिरर्चितामेनां गां प्रातरा तपोवनात्। आङ् मर्यादायाम्। पदद्वयं चैतत्। अन्वेत्वनुगच्छतु। सायमपि प्रत्युद्व्रजेत् प्रत्युद्गच्छेत्। विध्यर्थे लिङ् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भक्तिमती वधूः च अर्चिताम् एनाम् प्रातः आ तपोवनात् प्रयता अन्वेतु सायं प्रत्युद्व्रजेत् अपि ।", "es": "Let your devoted wife, having worshipped her, follow her with restraint to the edge of the forest in the morning and go out to welcome her back in the evening.", "pc": [{"w": "भक्तिमती", "p": [{"l": "भक्ति", "s": ["मतुप्", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "devoted"}, {"w": "वधूः", "p": [{"l": "वधू", "cn": "1.1"}], "e": "wife"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "अर्चिताम्", "p": [{"l": "अर्च्", "inf": "अर्चिता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "worshipped"}, {"w": "एनाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्", "cn": "0.0"}], "e": "in the morning"}, {"w": "तपोवनात्", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "वन", "cn": "5.1"}], "e": "from the penance forest"}, {"w": "आ", "p": [{"l": "आ", "cn": "0.0"}], "e": "up to"}, {"w": "प्रयता", "p": [{"l": "यत्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयता", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "pious"}, {"w": "अन्वेतु", "p": [{"l": "इ", "vp": ["अनु"], "fin": "अन्वेतु", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "should follow"}, {"w": "सायम्", "p": [{"l": "सायम्", "cn": "0.0"}], "e": "in the evening"}, {"w": "प्रत्युद्व्रजेत्", "p": [{"l": "व्रज्", "vp": ["प्रति", "उत्"], "fin": "प्रत्युद्व्रजेत्", "t": "विधिलिङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "should go out to receive"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "also"}]},
{"c": "1", "n": "91", "i": 90, "v": "इत्या प्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव । अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणाम् ॥", "mn": "इतीति॥ इत्यनेन प्रकारेण त्वमा प्रसादात् प्रसादपर्यन्तम्। `आङ् मर्यादाभिविध्योः` (पा.2।1।13) इत्यस्य वैभाषिकत्वादसमासत्वम्। अस्या धेनोः परिचर्यापरः शुश्रूषापरो भवः; ते तवाविघ्नं विघ्नस्याभावोऽस्तु। `अव्ययं विभक्ति-` (पा.2।1।6)इत्यादिनार्थाभावेऽव्ययीभावः। पितेव पुत्रीणां सत्पुत्रवताम्। प्रशंसायामिनिप्रत्ययः। धुर्यग्रे स्थेयास्तिष्ठेः। आशीरर्थे लिङ्। `एर्लिङि` (पा.6।4।67) इत्याकारस्यैकारादेशः। त्वत्सदृशो भवत्पुत्रोऽस्त्विति भावः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति अस्याः प्रसादात् आ त्वम् परिचर्या-परः भव ते अ-विघ्नम् अस्तु पुत्रिणाम् धुरि पिता इव स्थेयाः ।", "es": "Be devoted to her service until she is pleased. May there be no obstacles; may you stand at the head of those with sons, just like your father.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अस्याः", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of her (the cow)"}, {"w": "प्रसादात्", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["प्र"], "s": ["घञ्"], "cn": "5.1"}], "e": "until the favor"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "परिचर्यापरः", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चर्या", "vp": ["परि"], "s": ["यत्"]}, {"l": "पर", "cn": "1.1"}], "e": "devoted to service"}, {"w": "भव", "p": [{"l": "भू", "fin": "भव", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "be"}, {"w": "अविघ्नम्", "p": [{"l": "विघ्न", "cn": "1.1"}], "e": "freedom from obstacles"}, {"w": "अस्तु", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्तु", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "let there be"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "for you"}, {"w": "स्थेयाः", "p": [{"l": "स्था", "fin": "स्थेयाः", "t": "आशीर्लिङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "may you stand"}, {"w": "पिता", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "a father"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "धुरि", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "7.1"}], "e": "at the head"}, {"w": "पुत्रिणाम्", "p": [{"l": "पुत्रिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who have sons"}]},
{"c": "1", "n": "92", "i": 91, "v": "तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः । आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः ॥", "mn": "तथेति॥ देशकालज्ञः देशोऽग्निसंनिधिः। कालोऽग्निहोत्रावसानसमयः, विशिष्टदेशकालोत्पन्नमार्षं ज्ञानमव्याहतमिति जानन्। अत एव प्रीतिमान् शिष्योऽन्तेवासी राजा सपरिग्रहः सपत्नीकः। `पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः` इत्यमरः (अ.को.3|3|252)। आनतो विनयनम्रः सन्। शासितुर्गुरोरादेशमाज्ञां तथेति प्रतिजग्राह स्वीचकार॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "देश-काल-ज्ञः स-परिग्रहः प्रीति-मान् आनतः शिष्यः शासितुः आदेशम् तथा इति प्रतिजग्राह ।", "es": "Being joyful and accompanied by his wife, the bowing disciple, knowing time and place, accepted the teacher's command, saying, \"So be it.\"", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रतिजग्राह", "p": [{"l": "ग्रह", "fin": "प्रतिजग्राह", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "accepted"}, {"w": "प्रीतिमान्", "p": [{"l": "प्रीति", "s": ["मतुप्"], "cn": "1.1"}], "e": "joyful"}, {"w": "सपरिग्रहः", "p": [{"l": "सह"}, {"l": "ग्रह", "inf": "परिग्रह", "vp": ["परि"], "s": ["अप्"], "cn": "1.1"}], "e": "along with his wife"}, {"w": "आदेशम्", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "आदेश", "vp": ["आ"], "s": ["घञ्"], "cn": "2.1"}], "e": "the command"}, {"w": "देशकालज्ञः", "p": [{"l": "देश"}, {"l": "काल"}, {"l": "ज्ञा", "s": ["क"], "cn": "1.1"}], "e": "knower of place and time"}, {"w": "शिष्यः", "p": [{"l": "शिष्", "s": ["क्यप्"], "cn": "1.1"}], "e": "the disciple"}, {"w": "शासितुः", "p": [{"l": "शास्", "inf": "शासितृ", "s": ["तृच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the teacher"}, {"w": "आनतः", "p": [{"l": "नम्", "inf": "आनत", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "bowed"}]},
{"c": "1", "n": "93", "i": 92, "v": "अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशांपतिम् । सूनुः सूनृतवाक्स्रष्टुर्विससर्जोदितश्रियम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ प्रदोषे रात्रौ दोषज्ञो विद्वान्। `विद्वान्विपश्चिपश्चिद्दोषज्ञः` इत्यमरः (अ.को.3|3|225)। सूनृतवाक् सत्यप्रियवाक्। `प्रियं सत्यं च सूनृतम्` इति हलायुधः। स्रष्टुः सूनुर्ब्रह्मपुत्रो मुनिः। अनेन प्रकृतकार्यनिर्वाहकत्वं सूचयति। उदितश्रियं विशांपतिं मनुजेश्वरम्। `द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|225)। संवेशाय निद्रायै। `स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि` इत्यमरः (अ.को.1|7|38)। विससर्जाज्ञापयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ प्रदोषे दोष-ज्ञः सूनृत-वाक् स्रष्टुः सूनुः उदित-श्रियम् विशाम्-पतिम् संवेशाय विससर्ज ।", "es": "Then at twilight, the son of the Creator (Vasiṣṭha), who knew all faults and spoke pleasantly, dismissed the glorious king to rest.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "प्रदोषे", "p": [{"l": "प्रदोष", "cn": "7.1"}], "e": "at nightfall"}, {"w": "दोषज्ञः", "p": [{"l": "दोष"}, {"l": "ज्ञा", "s": ["क"], "cn": "1.1"}], "e": "knower of faults (wise)"}, {"w": "संवेशाय", "p": [{"l": "विश्", "inf": "संवेश", "vp": ["सम्"], "s": ["घञ्"], "cn": "4.1"}], "e": "for sleep"}, {"w": "विशांपतिम्", "p": [{"l": "विश्", "cn": "6.3"}, {"l": "पति", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of the subjects (king)"}, {"w": "सूनुः", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "the son"}, {"w": "सूनृतवाक्", "p": [{"l": "सूनृत"}, {"l": "वाच्", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.1"}], "e": "speaking pleasant truths"}, {"w": "स्रष्टुः", "p": [{"l": "स्रष्टृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the Creator (Brahmā)"}, {"w": "विससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "विससर्ज", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "dismissed"}, {"w": "उदितश्रियम्", "p": [{"l": "इ", "inf": "उदित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "whose glory was rising"}]},
{"c": "1", "n": "94", "i": 93, "v": "सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः । कल्पवित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम् ॥", "mn": "सत्यामिति॥ कल्पविद्व्रतप्रयोगाभिज्ञो मुनिः तपःसिद्धौ सत्यामपि। तपसैव राजयोग्याहारसंपादनसामर्थ्ये सत्यपीत्यर्थः। नियमापेक्षया तदाप्रभृत्येव व्रतचर्यापेक्षया। अस्य राज्ञो वन्यामेव। संविधीयतेऽनयेति संविधाम्। कुशादिशयनसामग्रीम्। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।1।136) इति कप्रत्ययः, `अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्` (पा.3।3।19) इति कर्माद्यर्थत्वम्। कल्पयामास संपादयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तपः-सिद्धौ सत्याम् अपि कल्प-वित् मुनिः नियम-अपेक्षया अस्य वन्याम् एव संविधाम् कल्पयामास ।", "es": "Despite possessing the power of penance, the sage, well-versed in rituals, arranged for the king's stay using only forest materials, in accordance with the rules of the vow.", "pc": [{"w": "सत्याम्", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "being"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "तपःसिद्धौ", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "सिध्", "inf": "सिद्धि", "s": ["क्तिन्"], "cn": "7.1"}], "e": "in the power of penance"}, {"w": "नियमापेक्षया", "p": [{"l": "नियम"}, {"l": "ईक्ष्", "inf": "अपेक्षा", "vp": ["अप"], "s": ["अङ्"], "cn": "3.1"}], "e": "out of regard for the rules"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "कल्पवित्", "p": [{"l": "कल्प"}, {"l": "विद्", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.1"}], "e": "knower of rituals"}, {"w": "कल्पयामास", "p": [{"l": "कॢप्", "fin": "कल्पयामास", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "arranged"}, {"w": "वन्याम्", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "2.1"}], "e": "forest-derived"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "for him (the king)"}, {"w": "संविधाम्", "p": [{"l": "धा", "inf": "संविधा", "vp": ["सम्"], "s": ["अङ्"], "cn": "2.1"}], "e": "provisions"}]},
{"c": "1", "n": "95", "i": 94, "v": "निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालामध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः । तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय ॥", "mn": "निर्दिष्टामिति॥ स राजा कुलपतिना मुनिकुलेश्वरेण वसिष्ठेन निर्दिष्टां पर्णशालामध्यास्याधिष्टाय। तस्यामधिष्ठानं कृत्वेत्यर्थः। `अधिशीङ्-` (पा.1।4।46) इत्यादिनाधारस्य कर्मत्वम्। कर्मणि द्वितीया। प्रयतो नियतः परिग्रहः पत्नी द्वितीयो यस्येति स तथोक्तः। कुशानां शयने संविष्टः सुप्तः सन्। तस्य वसिष्टस्य शिष्याणामध्ययनेनापररात्रवेदपाठेन निवेदितमवसानं यस्यास्तां निशां निनाय गमयामास। अपररात्राध्ययने मनुः-(4।99) `निशान्ते न परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्`। `न चापररात्रमधीत्य पुनः स्वपेत्` इति गौतमश्च। प्रहर्षिणीवृत्तमेतत्। तदुक्तम्-`म्नौ ज्रौ गस्त्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्`॥", "ch": {"n": "प्रहर्षिणी"}, "anv": "कुलपतिना निर्दिष्टाम् पर्ण-शालाम् अध्यास्य प्रयत-परिग्रह-द्वितीयः सः कुश-शयने संविष्टः तत्-शिष्य-अध्ययन-निवेदित-अवसानाम् निशाम् निनाय ।", "es": "Having occupied the leaf-hut pointed out by the head of the hermitage, accompanied by his restrained wife and reclining on a bed of kuśa grass, he spent the night, its end announced by the chanting of the sage's disciples.", "pc": [{"w": "निर्दिष्टाम्", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "निर्दिष्ट", "vp": ["निर्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "pointed out"}, {"w": "कुलपतिना", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "पति", "cn": "3.1"}], "e": "by the head of the family"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (the king)"}, {"w": "पर्णशालाम्", "p": [{"l": "पर्ण"}, {"l": "शाला", "cn": "2.1"}], "e": "the leaf-hut"}, {"w": "अध्यास्य", "p": [{"l": "आस्", "inf": "अध्यास्य", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having occupied"}, {"w": "प्रयतपरिग्रहद्वितीयः", "p": [{"l": "यम्", "inf": "प्रयत", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"]}, {"l": "ग्रह", "inf": "परिग्रह", "vp": ["परि"], "s": ["अप्"]}, {"l": "द्वितीय", "cn": "1.1"}], "e": "with his restrained wife as his only companion"}, {"w": "तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसानाम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "शिष्य"}, {"l": "इ", "inf": "अध्ययन", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्युट्"]}, {"l": "विद्", "inf": "निवेदित", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "सो", "inf": "अवसान", "vp": ["अव"], "s": ["ल्युट्"], "cn": "2.1"}], "e": "whose end was signaled by the chanting of his disciples"}, {"w": "संविष्टः", "p": [{"l": "विश्", "inf": "संविष्ट", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "lying down"}, {"w": "कुशशयने", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "शी", "inf": "शयन", "s": ["ल्युट्"], "cn": "7.1"}], "e": "on a bed of Kusa grass"}, {"w": "निशाम्", "p": [{"l": "निशा", "cn": "2.1"}], "e": "the night"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spent"}]},
{"c": "2", "n": "1", "i": 95, "v": "अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच ॥", "mn": "अथेति॥ अथ निशानयनानन्तरं यशोधनः प्रजानामधिपः प्रजेश्वरः प्रभाते प्रातःकाले जायया सुदक्षिणया प्रतिग्राहयित्र्या। प्रतिग्राहिते स्वीकारिते गन्धमाल्ये यया सा जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्या। तां तथोक्तम्। पीतं पानमस्यास्तीति पीतः। पीतवानित्यर्थः। `अर्शआदिभ्योऽच्` (पा.5।2।127) इत्यच्प्रत्ययः। `पीता गावो भुक्ता ब्राह्मणाः` इति महाभाष्ये दर्शनात्। पीतः प्रतिबद्धो वत्सो यस्यास्तामृषेर्धेनुं वनाय वनं गन्तुम्। `क्रियार्थोपपद-` (पा.2।3।14) इत्यादिना चतुर्थी। मुमोच मुक्तवान्। `जायां` पदसामर्थ्यात्सुदक्षिणायाः पुत्रजननयोग्यत्वमनुसंधेयम्। तथा हि श्रुतिः-`पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम्। तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते। तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः।` इति। `यशोधन` इत्यनेन पुत्रवत्ताकीर्तिलोभाद्राजानर्हे गोरक्षणे प्रवृत्त इति गम्यते। अस्मिन्सर्गे वृत्तमुपजातिः-`अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः`इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ प्रभाते प्रजानाम् अधिपः यशोधनः जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् पीतप्रतिबद्धवत्साम् ऋषेः धेनुम् वनाय मुमोच।", "es": "The next morning, King Dilīpa, whose true wealth was his reputation, released Vasiṣṭha's cow Nandinī to graze in the forest. Before her departure, the queen had honored her with perfumes and garlands, and her calf had been fed and secured.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "अधिपः", "p": [{"l": "पा", "inf": "अधिप", "vp": ["अधि"], "s": ["क"], "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "प्रभाते", "p": [{"l": "प्रभात", "cn": "7.1"}], "e": "at dawn"}, {"w": "जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम्", "p": [{"l": "जाया"}, {"l": "ग्रह", "inf": "प्रतिग्राहित", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"]}, {"l": "गन्ध"}, {"l": "माल्य", "cn": "2.1"}], "e": "to whom scents and garlands were offered by the wife"}, {"w": "वनाय", "p": [{"l": "वन", "cn": "4.1"}], "e": "for the forest"}, {"w": "पीतप्रतिबद्धवत्साम्", "p": [{"l": "पा", "inf": "पीत", "s": ["क्त"]}, {"l": "बन्ध", "inf": "प्रतिबद्ध", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"]}, {"l": "वत्स", "cn": "2.1"}], "e": "whose calf had finished drinking and was tied up"}, {"w": "यशोधनः", "p": [{"l": "यशस्"}, {"l": "धन", "cn": "1.1"}], "e": "whose wealth is fame"}, {"w": "धेनुम्", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "2.1"}], "e": "the cow"}, {"w": "ऋषेः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage"}, {"w": "मुमोच", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मुमोच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "released"}]},
{"c": "2", "n": "2", "i": 96, "v": "तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया । मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् ॥", "mn": "तस्या इति॥ पांसवो दोषा आसां सन्तीति पांसुलाः स्वैरिण्यः। `स्वैरिणी पांसुला` इत्यमरः (अ.को.2|6|11)। `सिध्मादिभ्यश्च` (पा.5।2।97) इति लच्प्रत्ययः। अपांसुलानां पतिव्रतानां धुर्यग्रे कीर्तनीया परिगणनीया मनुष्येश्वरधर्मपत्नी। खुरन्यासैः पवित्राः पांसवो यस्य तम्। `रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः` इत्यमरः (अ.को.2|8|98)। तस्या धेनोर्मार्गम्। स्मृतिर्मन्वादिवाक्यं श्रुतेर्वेदवाक्यस्यार्थमभिधेयमिव। अन्वगच्छदनुसृतवती च। यथा स्मृतिः श्रुतिक्षुण्णमेवार्थमनुसरति तथा सापि गोखुरक्षुण्णमेव मार्गमनुससारेत्यर्थः। धर्मपत्नीत्यत्राश्वघासादिवत्तादर्थ्ये षष्ठीसमासः, प्रकृतिविकाराभावात्। पांसुलपथप्रवृत्तावप्यपांसुलानामिति विरोधालंकारो ध्वन्यते॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अपांसुलानाम् धुरि कीर्तनीया मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेः अर्थम् स्मृतिः इव तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुम् मार्गम् अन्वगच्छत्।", "es": "Queen Sudakṣiṇā, the most virtuous of women, followed the cow's path, which was sanctified by the dust of her hooves. Her following the cow is compared to the Smṛti scriptures following and expanding upon the inherent meaning of the Vedas.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her (the cow's)"}, {"w": "खुरन्यासपवित्रपांसुम्", "p": [{"l": "खुर"}, {"l": "अस्", "inf": "न्यास", "vp": ["नि"], "s": ["घञ्"]}, {"l": "पवित्र"}, {"l": "पांसु", "cn": "2.1"}], "e": "the path whose dust was purified by the touch of her hooves"}, {"w": "अपांसुलानाम्", "p": [{"l": "पांसु", "s": ["लच"], "cn": "6.3"}], "e": "of the virtuous women"}, {"w": "धुरि", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "7.1"}], "e": "at the head"}, {"w": "कीर्तनीया", "p": [{"l": "कीर्त्", "inf": "कीर्तनीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}], "e": "praiseworthy"}, {"w": "मार्गम्", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "मनुष्येश्वरधर्मपत्नी", "p": [{"l": "मनुष्य"}, {"l": "ईश्वर"}, {"l": "धर्म"}, {"l": "पत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "the lawful wife of the lord of men"}, {"w": "श्रुतेः", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुति", "s": ["क्तिन्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the Vedas"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "the meaning"}, {"w": "स्मृतिः", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "स्मृति", "s": ["क्तिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "the Smṛti scripture"}, {"w": "अन्वगच्छत्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अन्वगच्छत्", "vp": ["अनु"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "followed"}]},
{"c": "2", "n": "3", "i": 97, "v": "निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् ॥", "mn": "निवर्त्येति॥ दयालुः कारुणिकः। `स्याद्दयालुः कारुणिकः` इत्यमरः (अ.को.3|1|15)। `स्पृहिगृहि-` (पा.3।2।158)इत्यादिनालुच्प्रत्ययः। यशोभिः सुरभिर्मनोज्ञः। `सुरभिः स्यान्मनोज्ञेऽपि` इति विश्वः। स राजा तां दयितां निवर्त्य सौरभेयीं कामधेनुसुतां नन्दिनीम्। धरन्तीति धराः। पचाद्यच्। पयसां धराः पयोधराः स्तनाः। `स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|172)। अपयोधराः पयोधराः संपद्यमानाः पयोधरीभूताः। अभूततद्भावे च्विः। `कुगतिप्रादयः` (पा.2।2।18) इति समासः। पयोधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्यास्ताम्। `अनेकमन्यपदार्थे` (पा.2।2।24) इत्यनेकपदार्थग्रहणसामर्थ्यात्त्रिपदो बहुव्रीहिः। गोरूपधरामुर्वीमिव। जुगोप ररक्ष। भूरक्षणप्रयत्नेनेव ररक्षेति भावः। धेनुपक्षे, -पयसा दुग्धेनाधरीभूताश्चत्वारः समुद्रा यस्याः सा तथोक्ता ताम्। दुग्धतिरस्कृतसागरामित्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यशोभिः सुरभिः दयालुः राजा दयिताम् निवर्त्य पयोधरीभूतचतुःसमुद्राम् गोरूपधराम् उर्वीम् इव ताम् सौरभेयीम् जुगोप।", "es": "After sending his wife back to the hermitage, the compassionate King Dilīpa, famous for his virtues, began guarding Nandinī. He protected her as if she were the Earth itself, which had taken the form of a cow and possessed the four oceans as her udders.", "pc": [{"w": "निवर्त्य", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "निवर्त्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having sent back"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "दयिताम्", "p": [{"l": "दय्", "inf": "दयिता", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "his beloved wife"}, {"w": "दयालुः", "p": [{"l": "दया", "s": ["आलु"], "cn": "1.1"}], "e": "compassionate"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "सौरभेयीम्", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "2.1"}], "e": "the daughter of Surabhi (Nandini)"}, {"w": "सुरभिः", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "1.1"}], "e": "fragrant"}, {"w": "यशोभिः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "3.3"}], "e": "with fame"}, {"w": "पयोधरीभूतचतुःसमुद्राम्", "p": [{"l": "पयस्"}, {"l": "धृ", "inf": "पयोधर", "s": ["अच्"]}, {"l": "भू", "inf": "भूत", "s": ["क्त"]}, {"l": "चतुर्"}, {"l": "समुद्र", "cn": "2.1"}], "e": "whose four oceans have become udders"}, {"w": "जुगोप", "p": [{"l": "गुप्", "fin": "जुगोप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "protected"}, {"w": "गोरूपधराम्", "p": [{"l": "गो"}, {"l": "रूप"}, {"l": "धृ", "inf": "धरा", "s": ["अच्"], "cn": "2.1"}], "e": "bearing the form of a cow"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "2", "n": "4", "i": 98, "v": "व्रताय तेनानुचरेण धेनोर्न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः । न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः ॥", "mn": "व्रतायेति॥ व्रताय धेरोरनुचरेण। न तु जीवनायेति भावः। तेन दिलीपेन शेषोऽवशिष्टोऽप्यनुयायिवर्गोऽनुचरवर्गो न्यषेधि निवर्तितः। शेषत्वं सुदक्षिणापेक्षया। कथं तर्ह्यात्मरक्षणमत आह-न चेति। तस्य दिलीपस्य शरीररक्षा चान्यतः पुरुषान्तरान्न। कुतः? हि यस्मात्कारणान्मनोः। प्रसूयत इति प्रसूतिः संततिः स्ववीर्यगुप्ता स्ववीर्येणैव रक्षिता। न हि स्वनिर्वाहकस्य परापेक्षेति भावः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "व्रताय धेनोः अनुचरेण तेन शेषः अनुयायिवर्गः अपि न्यषेधि। तस्य शरीररक्षा अन्यतः न च, हि मनोः प्रसूतिः स्ववीर्यगुप्ता।", "es": "To fulfill his vow, the king dismissed his entire retinue and followed the cow alone. He required no external protection for his person, as the descendants of King Manu are naturally protected by their own inherent strength and valor.", "pc": [{"w": "व्रताय", "p": [{"l": "व्रत", "cn": "4.1"}], "e": "for the sake of the vow"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अनुचरेण", "p": [{"l": "चर्", "inf": "अनुचर", "vp": ["अनु"], "s": ["अप्"], "cn": "3.1"}], "e": "by the follower"}, {"w": "धेनोः", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "6.1"}], "e": "of the cow"}, {"w": "न्यषेधि", "p": [{"l": "सिध्", "fin": "न्यषेधि", "vp": ["नि"], "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was turned back"}, {"w": "शेषः", "p": [{"l": "शिष्", "inf": "शेष", "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "the remaining"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अनुयायिवर्गः", "p": [{"l": "या", "inf": "अनुयायिन्", "vp": ["अनु"], "s": ["णिनि"]}, {"l": "वर्ग", "cn": "1.1"}], "e": "the group of followers"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अन्यतः", "p": [{"l": "अन्य", "s": ["तसिल्"]}], "e": "from others"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "शरीररक्षा", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "रक्ष्", "inf": "रक्षा", "s": ["अङ्"], "cn": "1.1"}], "e": "protection of the body"}, {"w": "स्ववीर्यगुप्ता", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "वीर्य"}, {"l": "गुप्", "inf": "गुप्ता", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "protected by their own prowess"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "मनोः", "p": [{"l": "मनु", "cn": "6.1"}], "e": "of Manu"}, {"w": "प्रसूतिः", "p": [{"l": "सू", "inf": "प्रसूति", "vp": ["प्र"], "s": ["क्तिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "the progeny"}]},
{"c": "2", "n": "5", "i": 99, "v": "आस्वादवद्भिः कवलस्तृणानां कण्डूयनैर्दंशनिवारणैश्च । अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् ॥", "mn": "आस्वादवद्भिरिति॥ सम्राट् मण्डलेश्वरः। `येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः। शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राट्` इत्यमरः (अ.को.2|5|29)। स राजा। आस्वादवद्भी रसवद्भिः। स्वादयुक्तैरित्यर्थः। तृणानां कवलैर्ग्रासैः `ग्रासस्तु कवलार्थकः` इत्यमरः (अ.को.2|5|29)। कण्डूयनैः खर्जनैः। दंशानां वनमक्षिकाणां निवारणैः। `दंशस्तु वनमक्षिका` इत्यमरः (अ.को.2|5|29)। अव्याहतैरप्रतिहतैः स्वैरगतैः स्वच्छन्दगमनैश्च तस्या धेन्वाः समाराधनतत्परः शुश्रूषासक्तोऽभूत्। तदेव परं प्रधानं यस्येति तत्परः। `तत्परे प्रसितासक्तौ` इत्यमरः (अ.को.2|5|29)॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः सम्राट् आस्वादवद्भिः तृणानाम् कवलैः कण्डूयनैः दंशनिवारणैः च अव्याहतैः स्वैरगतैः तस्याः समाराधनतत्परो अभूत्।", "es": "The emperor devoted himself entirely to serving the cow. He offered her delicious mouthfuls of grass, scratched her body for comfort, drove away biting insects, and allowed her to wander freely and without any hindrance through the forest.", "pc": [{"w": "आस्वादवद्भिः", "p": [{"l": "आस्वाद", "s": ["वतुप्"], "cn": "3.3"}], "e": "with tasty"}, {"w": "कवलैः", "p": [{"l": "कवल", "cn": "3.3"}], "e": "with mouthfuls"}, {"w": "तृणानाम्", "p": [{"l": "तृण", "cn": "6.3"}], "e": "of grass"}, {"w": "कण्डूयनैः", "p": [{"l": "कण्डूय्", "inf": "कण्डूयन", "s": ["ल्युट्"], "cn": "3.3"}], "e": "by scratching"}, {"w": "दंशनिवारणैः", "p": [{"l": "दंश"}, {"l": "वृ", "inf": "निवारण", "vp": ["नि"], "s": ["ल्युट्"], "cn": "3.3"}], "e": "by warding off gadflies"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अव्याहतैः", "p": [{"l": "हन्", "inf": "व्याहत", "vp": ["वि", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "unimpeded"}, {"w": "स्वैरगतैः", "p": [{"l": "स्वैर"}, {"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by free movements"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "सम्राट्", "p": [{"l": "राज्", "inf": "सम्राज्", "vp": ["सम्"], "s": ["क्विप्"], "cn": "1.1"}], "e": "the emperor"}, {"w": "समाराधनतत्परः", "p": [{"l": "राध्", "inf": "आराधन", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["ल्युट्"]}, {"l": "तत्पर", "cn": "1.1"}], "e": "intent on serving"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "2", "n": "6", "i": 100, "v": "स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः । जलाभिलाषी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् ॥", "mn": "स्थित इति॥ भूपतिस्तां गां स्तितां सतीं स्थितः सन्। स्थितिरूर्ध्वावस्थानम्। प्रयातां प्रस्थितामुच्चलितः प्रस्थितः। निषेदुषीं निषण्णाम्। उपविष्टामित्यर्थः। `भाषायां सदवसश्रुवः` (पा.3।2।108) इति क्वसुप्रत्ययः। `उगितश्च` (पा.4।1।6) इति ङीप्। आसनबन्ध उपवेशने धीरः स्थितः। उपविष्टः सन्नित्यर्थः। जलमाददानां पिबन्तीं जलाभिलाषी। पिबन्नित्यर्थः। इत्थं छायेवान्वगच्छदनुसृतवान् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आसनबन्धधीरः भूपतिः स्थिताम् ताम् स्थितः, प्रयाताम् ताम् उच्चलितः, निषेदुषीम् ताम् (स्वयम् अपि) निषसाद, जलम् आददानाम् ताम् जलाभिलाषी (सन्), ताम् छाया इव अन्वगच्छत्।", "es": "The king, firm in his posture, followed the cow like a shadow. He stood when she stood, walked when she walked, sat when she sat down, and desired water only when she drank.", "pc": [{"w": "स्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "stood"}, {"w": "स्थिताम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "the one who stood"}, {"w": "उच्चलितः", "p": [{"l": "चल्", "inf": "चलित", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "moved"}, {"w": "प्रयाताम्", "p": [{"l": "या", "inf": "प्रयात", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "the one who moved"}, {"w": "निषेदुषीम्", "p": [{"l": "सद्", "inf": "निषेदुषी", "vp": ["नि"], "s": ["क्वसु", "ङीप्"], "cn": "2.1"}], "e": "the one who sat"}, {"w": "आसनबन्धधीरः", "p": [{"l": "आसन"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "धीर", "cn": "1.1"}], "e": "one who was firm in his sitting posture"}, {"w": "जलाभिलाषी", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "अभिलाषिन्", "cn": "1.1"}], "e": "desirous of water"}, {"w": "जलम्", "p": [{"l": "जल", "cn": "2.1"}], "e": "water"}, {"w": "आददानाम्", "p": [{"l": "दा", "inf": "आददान", "vp": ["आ"], "s": ["शानच्", "ङीप्"], "cn": "2.1"}], "e": "the one who was drinking"}, {"w": "छाया", "p": [{"l": "छाया", "cn": "1.1"}], "e": "shadow"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "भूपतिः", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अन्वगच्छत्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अन्वगच्छत्", "vp": ["अनु"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "followed"}]},
{"c": "2", "n": "7", "i": 101, "v": "स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां दधानः । आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः ॥", "mn": "स इति॥ न्यस्तानि परिहृतानि चिह्नानि छत्रचामरादीनि यस्यास्तां तथाभूतामपि तेजोविशेषेण प्रभावातिशयेन। अनुमितां सर्वथा राजैवायं भवेदित्यूहितां राजलक्ष्मीं दधानः स राजा। अनाविष्कृतदानराजिर्वहिरप्रकटितमदरेखः। अन्तर्गता मदावस्था यस्य सोऽन्तर्मदावस्थः। तथाभूतो द्विपेन्द्र इव। आसीत्॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः न्यस्तचिह्नाम् अपि तेजोविशेषानुमिताम् राजलक्ष्मीम् दधानः, अनाविष्कृतदानराजिः अन्तर्मदावस्थः द्विपेन्द्रः इव आसीत्।", "es": "Though he had set aside the royal insignia, he still bore the royal splendor, which was inferred from his exceptional majesty. He was like a lordly elephant whose line of rut-fluid is not yet visible but whose inner state of rut is evident.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "न्यस्तचिह्नाम्", "p": [{"l": "न्यस्त"}, {"l": "चिह्न", "cn": "2.1"}], "e": "with insignia laid aside"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "राजलक्ष्मीम्", "p": [{"l": "राजलक्ष्मी", "cn": "2.1"}], "e": "royal splendor"}, {"w": "तेजोविशेषानुमिताम्", "p": [{"l": "तेजस्"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "अनुमित", "cn": "2.1"}], "e": "inferred from his exceptional majesty"}, {"w": "दधानः", "p": [{"l": "धा", "inf": "दधान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "bearing"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अनाविष्कृतदानराजिः", "p": [{"l": "अनाविष्कृत"}, {"l": "दान"}, {"l": "राजि", "cn": "1.1"}], "e": "one whose line of rut-fluid was not manifested"}, {"w": "अन्तर्मदावस्थः", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "मद"}, {"l": "अवस्था", "cn": "1.1"}], "e": "in an inner state of rut"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्विपेन्द्रः", "p": [{"l": "द्विप"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "a lordly elephant"}]},
{"c": "2", "n": "8", "i": 102, "v": "लताप्रतानोद्ग्रथितैः स कैशैरधिज्यधन्वा विचचार दावम् । रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् ॥", "mn": "लतेति॥ लतानां वल्लीनां प्रतानैः कुटिलतन्तुभिरुद्ग्रथिता उन्नमय्य ग्रथिता ये केशास्तैरुपलक्षितः। `इत्थंभूतलक्षणे` (पा.2।3।21) इति तृतीया। स राजा। अधिज्यमारोपितमौर्वीकं धनुर्यस्य सोऽधिज्यधन्वा सन्। `धनुषश्च` (पा.5।4।132) इत्यनङादेशः। मुनिहोमधेनो रक्षापदेशाद्रक्षणव्याजात्। वन्यान् वने भवान् दुष्टसत्त्वान् दुष्टजन्तून्। `द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्त्री तु जन्तुषु` इत्यमरः। विनेष्यञ्छिक्षयिष्यन्निव। दावं वनम्। `वने च वनवह्नौ च दवो दाव इहेष्यते` इति यादवः। विचचार। वने चचारेत्यर्थः। `देशकालाघ्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्`इति दावस्य कर्मत्वम्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः अधिज्यधन्वा (सन्) लताप्रतानोद्ग्रथितैः कैशैः (युक्तः) मुनिहोमधेनोः रक्षापदेशात् वन्यान् दुष्टसत्त्वान् विनेष्यन् इव दावम् विचचार।", "es": "With his hair tied up with vine creepers and his bow strung, he roamed the forest. On the pretext of protecting the sage's sacrificial cow, it was as if he were there to discipline the wicked wild beasts.", "pc": [{"w": "लताप्रतानोद्ग्रथितैः", "p": [{"l": "लता"}, {"l": "प्रतान"}, {"l": "उद्ग्रथित", "cn": "3.3"}], "e": "with hair tied up by vine creepers"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "कैशैः", "p": [{"l": "केश", "cn": "3.3"}], "e": "with hair"}, {"w": "अधिज्यधन्वा", "p": [{"l": "अधिज्य"}, {"l": "धनुस्", "cn": "1.1"}], "e": "with a strung bow"}, {"w": "विचचार", "p": [{"l": "चर्", "fin": "विचचार", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "roamed"}, {"w": "दावम्", "p": [{"l": "दाव", "cn": "2.1"}], "e": "the forest"}, {"w": "रक्षापदेशात्", "p": [{"l": "रक्षा"}, {"l": "अपदेश", "cn": "5.1"}], "e": "on the pretext of protecting"}, {"w": "मुनिहोमधेनोः", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "होम"}, {"l": "धेनु", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage's sacrificial cow"}, {"w": "वन्यान्", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "2.3"}], "e": "wild"}, {"w": "विनेष्यन्", "p": [{"l": "नी", "inf": "विनेष्यत्", "vp": ["वि"], "s": ["स्य", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "as if to discipline"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "दुष्टसत्त्वान्", "p": [{"l": "दुष्ट"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "2.3"}], "e": "wicked creatures"}]},
{"c": "2", "n": "9", "i": 103, "v": "विसृष्टपार्श्वानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य । उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावैः ॥", "mn": "विसृष्टेति॥ विसृष्टाः पार्श्वानुचराः पार्श्ववर्तिनो जना येन तस्य। पाशभृता वरुणेन समस्य तुल्यस्य। `प्रचेता वरुणः पाशी` इत्यमरः (अ.को.1|1|73)। अनुभावोऽनेन सूचितः। तस्य राज्ञः पार्श्वयोर्द्रुमाः। उन्मदानामुत्कटमदानां वयसां खगानाम्। `खगबाल्यादिनोर्वयः` इत्यमरः (अ.को.3|3|245)। विरावैः शब्दैः। आलोकस्य शब्दं वाचकमालोकयेति शब्दम्। जयशब्दमित्यर्थः। `आलोको जयशब्दः स्यात्`इति विश्वः। उदीरयामासुरिवावदन्निव। इत्युत्प्रेक्षा॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विसृष्टपार्श्वानुचरस्य पाशभृता समस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः उन्मदानाम् वयसाम् विरावैः आलोकशब्दम् उदीरयामासुः इव।", "es": "For the king, who was equal to Varuna (the noose-holder) and had dismissed his attendants, the trees by his side, through the chirping of excited birds, seemed to raise a cry of 'Look! Look!' to announce his presence.", "pc": [{"w": "विसृष्टपार्श्वानुचरस्य", "p": [{"l": "विसृष्ट"}, {"l": "पार्श्व"}, {"l": "अनुचर", "cn": "6.1"}], "e": "of him who had dismissed his side-attendants"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पार्श्वद्रुमाः", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "द्रुम", "cn": "1.3"}], "e": "the trees by his side"}, {"w": "पाशभृता", "p": [{"l": "पाशभृत्", "cn": "6.1"}], "e": "with the noose-holder (Varuna)"}, {"w": "समस्य", "p": [{"l": "सम", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was equal"}, {"w": "उदीरयामासुः", "p": [{"l": "ईर्", "fin": "उदीरयामासुः", "vp": ["उत्"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "uttered"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "उन्मदानाम्", "p": [{"l": "उन्मद", "cn": "6.3"}], "e": "of the excited"}, {"w": "आलोकशब्दम्", "p": [{"l": "आलोक"}, {"l": "शब्द", "cn": "2.1"}], "e": "the cry of 'look'"}, {"w": "वयसाम्", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "6.3"}], "e": "of birds"}, {"w": "विरावैः", "p": [{"l": "विराव", "cn": "3.3"}], "e": "with cries"}]},
{"c": "2", "n": "10", "i": 104, "v": "मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमर्च्यमारादभिवर्तमानम् । अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः ॥", "mn": "मरुदिति॥ मरुत्प्रयुक्ता वायुना प्रेरिता बाललता आरात् समीपेऽभिवर्तमानम्। `आराद्दूरसमीपयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|257)। मरुतो वायोः सखा मरुत्सखोऽग्निः। स इवाभातीति मरुत्सखाभः। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।1।136) इति कप्रत्ययः। तम्, अर्च्यं पूज्यं तं दिलीपं प्रसूनैः पुष्पैः। पौरकन्याः पौराश्च ताः कन्या आचारार्थैर्लाजैराचारलाजैरिव। अवाकिरन्। तस्योपरि निक्षिप्तवत्य इत्यर्थः। सखा हि सखायमागतमुपचरतीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मरुत्प्रयुक्ताः बाललताः च आरात् अभिवर्तमानम् अर्च्यम् मरुत्सखाभम् तम्, पौरकन्याः आचारलाजैः इव, प्रसूनैः अवाकिरन्।", "es": "The young creepers, shaken by the wind, showered flowers upon the approaching king, who was worthy of worship and resembled Agni (friend of the wind). This was like city maidens scattering customary fried grains on a revered person.", "pc": [{"w": "मरुत्प्रयुक्ताः", "p": [{"l": "मरुत्"}, {"l": "प्रयुक्त", "cn": "1.3"}], "e": "shaken by the wind"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मरुत्सखाभम्", "p": [{"l": "मरुत्सख"}, {"l": "आभ", "cn": "2.1"}], "e": "resembling the friend of the wind (Agni)"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अर्च्यम्", "p": [{"l": "अर्च", "inf": "अर्च्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.1"}], "e": "worshipful"}, {"w": "आरात्", "p": [{"l": "आरात्"}], "e": "near"}, {"w": "अभिवर्तमानम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "अभिवर्तमान", "vp": ["अभि"], "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "approaching"}, {"w": "अवाकिरन्", "p": [{"l": "कॄ", "fin": "अवाकिरन्", "vp": ["अव"], "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "scattered"}, {"w": "बाललताः", "p": [{"l": "बाल"}, {"l": "लता", "cn": "1.3"}], "e": "young creepers"}, {"w": "प्रसूनैः", "p": [{"l": "प्रसून", "cn": "3.3"}], "e": "with flowers"}, {"w": "आचारलाजैः", "p": [{"l": "आचार"}, {"l": "लाज", "cn": "3.3"}], "e": "with customary fried grains"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पौरकन्याः", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "कन्या", "cn": "1.3"}], "e": "city maidens"}]},
{"c": "2", "n": "11", "i": 105, "v": "धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः । विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥", "mn": "धनुर्भृत इति॥ धनुर्भृतोऽप्यस्य राज्ञः। एतेन भयसंभावना दर्शिता। तथापि विशङ्कैर्निर्भीकैरन्तः करणैः कर्तृभिः। दयया कृपारसेनार्द्रो भावोऽभिप्रायो यस्य तद्दयार्द्रभावं तदाख्यातम्। दयार्द्रभावमेतदित्याख्यातमित्यर्थः। `भावः सत्त्वस्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु` इत्यमरः। तथाविधं वपुर्विलोकयन्त्यो हरिण्योऽक्ष्णां प्रकामविस्तारस्यात्यन्तविशालतायाः फलमापुः। `विमलं कलुषीभवञ्च चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं च` इति न्यायेन स्वान्तःकरणवृत्तिप्रामाण्यादेव विश्रब्धं ददृशुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हरिण्यः धनुर्भृतः अपि अस्य दयार्द्रभावम् विशङ्कैः अन्तःकरणैः आख्यातम् (इव) वपुः विलोकयन्त्यः (सत्यः) अक्ष्णाम् प्रकामविस्तारफलम् आपुः।", "es": "The female deer, gazing at his body, attained the full reward of their eyes' wide gaze. Though he carried a bow, his compassionate nature was revealed by their fearless hearts, allowing them to look at him without fear.", "pc": [{"w": "धनुर्भृतः", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the bow-bearer"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "दयार्द्रभावम्", "p": [{"l": "दया"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "compassionate nature"}, {"w": "आख्यातम्", "p": [{"l": "ख्या", "inf": "आख्यात", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "proclaimed"}, {"w": "अन्तःकरणैः", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "करण", "cn": "3.3"}], "e": "by their inner minds"}, {"w": "विशङ्कैः", "p": [{"l": "विशङ्क", "cn": "3.3"}], "e": "fearless"}, {"w": "विलोकयन्त्यः", "p": [{"l": "लोक्", "inf": "विलोकयन्ती", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.3"}], "e": "gazing"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "आपुः", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आपुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "अक्ष्णाम्", "p": [{"l": "अक्षि", "cn": "6.3"}], "e": "of their eyes"}, {"w": "प्रकामविस्तारफलम्", "p": [{"l": "प्रकाम"}, {"l": "विस्तार"}, {"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "the reward of a full, wide gaze"}, {"w": "हरिण्यः", "p": [{"l": "हरिणी", "cn": "1.3"}], "e": "female deer"}]},
{"c": "2", "n": "12", "i": 106, "v": "स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम् । शुश्राव कुञ्जेषु यशः स्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः ॥", "mn": "स इति॥ स दिलीपो मारुतपूर्णरन्ध्रैः। अत एव कूजद्भिः स्वनद्भिः कीचकैर्वेणुविशेषैः। `वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः` इत्यमरः (अ.को.2|4|161)। वंशः सुषिरवाद्यावशेषः। `वंशादिकं तु सुषिरम्` इत्यमरः (अ.को.2|4|161)। आपादितं संपादितं वंशस्य कृत्यं कार्यं यस्मिन्कर्मणि तत्तथा। कुञ्जेषु लतागृहेषु। `निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लिबे लतादिपिहितोदरे` इत्यमरः (अ.को.2|4|161)। वनदेवताभिरुद्गीयमानमुञ्चैर्गीयमानं स्वं यशः शुश्राव श्रुतवान्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः कुञ्जेषु मारुतपूर्णरन्ध्रैः कूजद्भिः कीचकैः आपादितवंशकृत्यम् (यथा स्यात् तथा) वनदेवताभिः उच्चैः उद्गीयमानम् स्वम् यशः शुश्राव।", "es": "In the forest groves, he heard his own fame being sung aloud by the forest deities. The music was produced by the humming bamboos, whose holes were filled with wind, thus performing the function of flutes.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "कीचकैः", "p": [{"l": "कीचक", "cn": "3.3"}], "e": "by the bamboos"}, {"w": "मारुतपूर्णरन्ध्रैः", "p": [{"l": "मारुत"}, {"l": "पूर्ण"}, {"l": "रन्ध्र", "cn": "3.3"}], "e": "whose holes were filled with wind"}, {"w": "कूजद्भिः", "p": [{"l": "कूज्", "inf": "कूजत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "humming"}, {"w": "आपादितवंशकृत्यम्", "p": [{"l": "आपादित"}, {"l": "वंश"}, {"l": "कृत्य", "cn": "2.1"}], "e": "performing the function of a flute"}, {"w": "शुश्राव", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "शुश्राव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "heard"}, {"w": "कुञ्जेषु", "p": [{"l": "कुञ्ज", "cn": "7.3"}], "e": "in the groves"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}], "e": "fame"}, {"w": "स्वम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "उच्चैः", "p": [{"l": "उच्चैस्"}], "e": "aloud"}, {"w": "उद्गीयमानम्", "p": [{"l": "गै", "inf": "उद्गीयमान", "vp": ["उत्"], "s": ["यक्", "शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "being sung"}, {"w": "वनदेवताभिः", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "देवता", "cn": "3.3"}], "e": "by the forest deities"}]},
{"c": "2", "n": "13", "i": 107, "v": "पृक्तस्तुषारैर्गिरिनिर्झराणामनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी । तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारपूतं पवनः सिषेवे ॥", "mn": "पृक्त इति॥ गिरिषु निर्झराणां वारिप्रवाहाणाम्। `वारिप्रवाहो निर्झरो झरः` इत्यमरः (अ.को.2|3|5)। तुषारः सीकरैः। `तुषारौ ह्रिमसीकरौ` इति शाश्वतः। पृक्तः संपृक्तोऽनोकहानां वृक्षाणामाकम्पितानीषत्कम्पितानि पुष्पाणि तेषां यो गन्धः सोऽस्यास्तीत्याकम्पितपुष्पगन्धी ईषत्कम्पितपुष्पगन्धवान्। एवं शीतो मन्दः सुरभिः पवनो वायुरनातपत्रं व्रतार्थं परिहृतच्छत्रम्। अत एव, आतपक्लान्तमाचारेण पूतं शुद्धं तं नृपं सिषेवे। आचारपूतत्वात्स राजा जगत्पावनस्यापि सेव्य आसीदिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गिरिनिर्झराणाम् तुषारैः पृक्तः अनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी पवनः, आतपक्लान्तम् अनातपत्रम् आचारपूतम् तम् सिषेवे।", "es": "The wind served him, who was weary from the sun, without an umbrella, and purified by his righteous conduct. The wind itself was cool with the spray from mountain streams and carried the fragrance of flowers shaken from the trees.", "pc": [{"w": "पृक्तः", "p": [{"l": "पृच्", "inf": "पृक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "mixed"}, {"w": "तुषारैः", "p": [{"l": "तुषार", "cn": "3.3"}], "e": "with spray"}, {"w": "गिरिनिर्झराणाम्", "p": [{"l": "गिरि"}, {"l": "निर्झर", "cn": "6.3"}], "e": "of mountain streams"}, {"w": "अनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी", "p": [{"l": "अनोकह"}, {"l": "आकम्पित"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "1.1"}], "e": "carrying the fragrance of flowers shaken from trees"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आतपक्लान्तम्", "p": [{"l": "आतप"}, {"l": "क्लान्त", "cn": "2.1"}], "e": "weary from the sun"}, {"w": "अनातपत्रम्", "p": [{"l": "अनातपत्र", "cn": "2.1"}], "e": "without an umbrella"}, {"w": "आचारपूतम्", "p": [{"l": "आचार"}, {"l": "पूत", "cn": "2.1"}], "e": "purified by conduct"}, {"w": "पवनः", "p": [{"l": "पवन", "cn": "1.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "सिषेवे", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "सिषेवे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "served"}]},
{"c": "2", "n": "14", "i": 108, "v": "शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निरासीद्विशेषो फलपुष्पवृद्धिः । ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे तस्मिन्वनं गोप्तरि गाहमाने ॥", "mn": "शशामेति॥ गोप्तरि तस्मिन् राज्ञि वनं गाहमाने प्रविशति सति वृष्ट्या विनापि। दवाग्निर्वनाग्निः। `दवदावौ वनानले`इति हैमः। शशाम। फलानां पुष्पाणां च वृद्धिः। विशेष्यत इति विशेषा। अतिशयिताऽऽसीत्। कर्मार्थे धञ्प्रत्ययः। सत्त्वेषु जन्तुषु मध्ये। `यतश्च निर्धारणम्` (पा.2।3।41) इति सप्तमी। अधिकः प्रबलो व्याघ्रादिरूनं दुर्बलं हरिणादिकं न बबाधे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्मिन् गोप्तरि वने गाहमाने (सति), दवाग्निः वृष्ट्या विना अपि शशाम। फलपुष्पवृद्धिः विशेषतः आसीत्। अधिकः ऊनम् सत्त्वेषु न बबाधे।", "es": "While that protector (the king) was traversing the forest, the forest fire subsided even without rain. There was a remarkable increase in fruits and flowers. Among the creatures, the strong did not harm the weak.", "pc": [{"w": "शशाम", "p": [{"l": "शम्", "fin": "शशाम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "subsided"}, {"w": "वृष्ट्या", "p": [{"l": "वृष्टि", "cn": "3.1"}], "e": "by rain"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "दवाग्निः", "p": [{"l": "दव"}, {"l": "अग्नि", "cn": "1.1"}], "e": "forest fire"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "विशेषतः", "p": [{"l": "विशेषतस्"}], "e": "a special"}, {"w": "फलपुष्पवृद्धिः", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "वृद्धि", "cn": "1.1"}], "e": "increase in fruits and flowers"}, {"w": "ऊनम्", "p": [{"l": "ऊन", "cn": "2.1"}], "e": "the weak"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सत्त्वेषु", "p": [{"l": "सत्त्व", "cn": "7.3"}], "e": "among creatures"}, {"w": "अधिकः", "p": [{"l": "अधिक", "cn": "1.1"}], "e": "the strong"}, {"w": "बबाधे", "p": [{"l": "बाध्", "fin": "बबाधे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "harassed"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "while that"}, {"w": "वने", "p": [{"l": "वन", "cn": "7.1"}], "e": "in the forest"}, {"w": "गोप्तरि", "p": [{"l": "गोप्तृ", "cn": "7.1"}], "e": "protector"}, {"w": "गाहमाने", "p": [{"l": "गाह्", "inf": "गाहमान", "s": ["शानच्"], "cn": "7.1"}], "e": "was traversing"}]},
{"c": "2", "n": "15", "i": 109, "v": "संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनुः ॥", "mn": "संचारपूतानीति॥ पल्लवस्य रागो वर्णः पल्लवरागः। `रागोऽनुरक्तौ मात्सर्ये क्लेशादौ लोहितादिषु` इति शाश्वतः। स इव ताम्रा पल्लवरागताम्रा पतङ्गस्य सूर्यस्य प्रभा कान्तिः। `पतङ्गः पक्षिसूर्ययोः` इति शाश्वतः। मुनेर्धेनुश्च। दिगन्तराणि दिशामवकाशान्। `अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभादतादर्थ्ये` इत्यमरः। संचारेण पूतानि शुद्धानि कृत्वा दिनान्ते सायंकाले निलयायास्तमयाय;धेनुपक्षे, -आलयाय च। गन्तुं प्रचक्रमे॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दिनान्ते पतङ्गस्य पल्लवरागताम्रा प्रभा, मुनेः धेनुः च, दिगन्तराणि संचारपूतानि कृत्वा निलयाय गन्तुम् प्रचक्रमे।", "es": "At the end of the day, having purified the quarters with their movement, both the sun's glow, red like the hue of new leaves, and the sage's cow began their journey homeward.", "pc": [{"w": "संचारपूतानि", "p": [{"l": "संचार"}, {"l": "पूत", "cn": "2.3"}], "e": "purified by movement"}, {"w": "दिगन्तराणि", "p": [{"l": "दिक्"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.3"}], "e": "the quarters"}, {"w": "कृत्वा", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having made"}, {"w": "दिनान्ते", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the day"}, {"w": "निलयाय", "p": [{"l": "निलय", "cn": "4.1"}], "e": "for home"}, {"w": "गन्तुम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गन्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to go"}, {"w": "प्रचक्रमे", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "प्रचक्रमे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "began"}, {"w": "पल्लवरागताम्रा", "p": [{"l": "पल्लव"}, {"l": "राग"}, {"l": "ताम्र", "cn": "1.1"}], "e": "red like the hue of new leaves"}, {"w": "प्रभा", "p": [{"l": "प्रभा", "cn": "1.1"}], "e": "the glow"}, {"w": "पतङ्गस्य", "p": [{"l": "पतङ्ग", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "मुनेः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "धेनुः", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "the cow"}]},
{"c": "2", "n": "16", "i": 110, "v": "तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थामन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः । बभौ च सा मतेन सतां तेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना ॥", "mn": "तामिति॥ मध्यमलोकपालो भूपालः। देवतापित्रतिथीनां क्रिया यागश्राद्धदानानि ता एवार्थः प्रयोजनं यस्यास्तां तां धेनुमन्वगनुपदं ययौ। `अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम्` इत्यमरः (अ.को.3|1|77)। सतां मतेन सिद्धिर्मान्येन। `गतिबुद्धि-` (पा.1।4।52)इत्यादिना वर्तमाने क्तः। `क्तस्य च वर्तमाने` (पा.2।3।67)इति षष्ठी। तेन राज्ञोपपन्ना युक्ता सा धेनुः। सतां मतेन विधिनाऽनुष्ठानेनोपपन्ना युक्ता साक्षात् प्रत्यक्षा श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिरिव। बभौ च ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मध्यमलोकपालः देवतापितृअतिथिक्रियार्थाम् ताम् अन्वक् ययौ। सा च तेन सताम् मतेन (अन्वीयमाना) साक्षात् विधिना उपपन्ना श्रद्धा इव बभौ।", "es": "The protector of the middle world (King Dilipa) followed her, who was essential for rites concerning gods, ancestors, and guests. Followed by him, who was esteemed by the virtuous, she shone like Faith personified, accompanied by its corresponding Ritual.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "देवतापितृअतिथिक्रियार्थाम्", "p": [{"l": "देवता"}, {"l": "पितृ"}, {"l": "अतिथि"}, {"l": "क्रिया"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "who was for the purpose of rites for gods, ancestors, and guests"}, {"w": "अन्वक्", "p": [{"l": "अन्वञ्च्"}], "e": "following"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "मध्यमलोकपालः", "p": [{"l": "मध्यम"}, {"l": "लोक"}, {"l": "पाल", "cn": "1.1"}], "e": "the protector of the middle world"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "मतेन", "p": [{"l": "मति", "cn": "3.1"}], "e": "esteemed by"}, {"w": "सताम्", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the virtuous"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "श्रद्धा", "p": [{"l": "श्रद्धा", "cn": "1.1"}], "e": "Faith"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "साक्षात्", "p": [{"l": "साक्षात्"}], "e": "personified"}, {"w": "विधिना", "p": [{"l": "विधि", "cn": "3.1"}], "e": "by Ritual"}, {"w": "उपपन्ना", "p": [{"l": "पद्", "inf": "उपपन्न", "vp": ["उप"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "accompanied"}]},
{"c": "2", "n": "17", "i": 111, "v": "स पल्वलोत्तीर्णवराहयूथान्यावासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि । ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥", "mn": "स इति॥ स राजा। पल्वलेभ्योऽल्पजलाशयभ्य उत्तीर्णानि निर्गतानि वराहाणां यूथानि कुलानि येषु तानि। बर्हाण्येषां सन्तीति बर्हिणा मयूराः। `मयूरो बर्हिणो बर्ही` इत्यमरः (अ.को.2|5|32)। फलबर्हाभ्यामिनच्प्रत्ययो वक्तव्यः। आवासवृक्षा णामुन्मुखा बर्हिणा येषु तानि श्यामायमानानि वराहबर्हिणादिमलिनिम्ना श्यामानि। श्यामानि भवन्तीति श्यामायमानानि। `लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्` (पा.3।1।13) इति क्यष्प्रत्ययः। `वा क्यषः` (पा.1।3।90) इत्यात्मनेपदे शानच्। मृगैरध्यासिता अधिष्ठिताः शाद्वला येषु तानि। शादाः शष्पाण्येषु देशेषु सन्तीति शाद्वलाः शष्पश्यामदेशाः। `शाद्वलः शादहरिते` इत्यमरः (अ.को.2|1|11)। `शादः कर्दमशष्पयोः` इति विश्वः। `नडशादादूङ्वलच्` (पा.4।2।88)इति ड्वलच्प्रत्ययः। वनानि पश्यन्ययौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः पल्वलोत्तीर्णवराहयूथानि आवासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ययौ।", "es": "He proceeded, observing the forests that were growing dark. In them, herds of boars were emerging from ponds, peacocks were heading towards their roosting trees, and green patches were occupied by deer.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "पल्वलोत्तीर्णवराहयूथानि", "p": [{"l": "पल्वल"}, {"l": "उत्तीर्ण"}, {"l": "वराह"}, {"l": "यूथ", "cn": "2.3"}], "e": "in which herds of boars were emerging from ponds"}, {"w": "आवासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि", "p": [{"l": "आवास"}, {"l": "वृक्ष"}, {"l": "उन्मुख"}, {"l": "बर्हिण", "cn": "2.3"}], "e": "in which peacocks were heading towards their roosting trees"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "proceeded"}, {"w": "मृगाध्यासितशाद्वलानि", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "अध्यासित"}, {"l": "शाद्वल", "cn": "2.3"}], "e": "whose green patches were occupied by deer"}, {"w": "श्यामायमानानि", "p": [{"l": "श्याम", "inf": "श्यामायमान", "s": ["क्यङ्", "शानच्"], "cn": "2.3"}], "e": "growing dark"}, {"w": "वनानि", "p": [{"l": "वन", "cn": "2.3"}], "e": "the forests"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}]},
{"c": "2", "n": "18", "i": 112, "v": "आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद्धृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः । उभावलंचक्रतुरञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् ॥", "mn": "आपीनेति॥ गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः। `गृष्टिः सकृत्प्रसूता गौः` इति हलायुधः। नरेन्द्रश्च। उभौ यथाक्रमम्। आपीनमूधः। `ऊधस्तु क्लीबमापीनम्` इत्यमरः (अ.को.2|9|74)। आपीनस्य भारोद्वहने प्रयत्नात् प्रयासात् वपुषो गुरुत्वादाधिक्याञ्च। अञ्चिताभ्यां चारुभ्यां गताभ्यां गमनाभ्यां तपोवनादावृत्तेः पन्थास्तं तपोवनावृत्तिपथम्। `ऋक्पूः-` (पा.5।4।74)इत्यादिना समासान्तोऽप्रत्ययः। अलंचक्रतुर्भूषितवन्तौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आपीनभारोद्वहनप्रयत्नात् धृष्टिः, वपुषः गुरुत्वात् नरेन्द्रः च, उभौ अञ्चिताभ्याम् गताभ्याम् तपोवनावृत्तिपथम् अलंचक्रतुः।", "es": "The cow, resolute from the effort of carrying her heavy udder, and the king, majestic due to the dignity of his form—both of them, with their graceful gaits, adorned the path of return from the penance-grove.", "pc": [{"w": "आपीनभारोद्वहनप्रयत्नात्", "p": [{"l": "आपीन"}, {"l": "भार"}, {"l": "उद्वहन"}, {"l": "प्रयत्न", "cn": "5.1"}], "e": "from the effort of carrying her heavy udder"}, {"w": "धृष्टिः", "p": [{"l": "धृष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "the resolute one (the cow)"}, {"w": "गुरुत्वात्", "p": [{"l": "गुरुत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the dignity"}, {"w": "वपुषः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "6.1"}], "e": "of his form"}, {"w": "नरेन्द्रः", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "अलंचक्रतुः", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अलंचक्रतुः", "vp": ["अलम्"], "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "adorned"}, {"w": "अञ्चिताभ्याम्", "p": [{"l": "अञ्च्", "inf": "अञ्चित", "s": ["क्त"], "cn": "3.2"}], "e": "with graceful"}, {"w": "तपोवनावृत्तिपथम्", "p": [{"l": "तपोवन"}, {"l": "आवृत्ति"}, {"l": "पथ", "cn": "2.1"}], "e": "the path of return from the penance-grove"}, {"w": "गताभ्याम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "3.2"}], "e": "gaits"}]},
{"c": "2", "n": "19", "i": 113, "v": "वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् । पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥", "mn": "वसिष्ठेति॥ वसिष्ठधेनुयायिनमनुचरं वनान्तादावर्तमानं प्रत्यागतं तं दिलीपं वनिता सुदक्षिणा निमेषेष्वलसा मन्दा पक्ष्मणां पङ्क्तिर्यस्याः सा। अनिमेषा सतीत्यर्थः, लोचनाभ्यां करणाभ्याम्। उपोषिताभ्यामिव। उपवासो भोजननिवृत्तिः। तद्विद्भ्यामिव। वसतेः कर्तरि क्तः। पपौ। यथोपोषितोऽतितृष्णया जलमधिकं पिबति तद्वदतितृष्णयाधिकं व्यलोकयदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वनिता निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिः (सती) वनान्तात् आवर्तमानम् वसिष्ठधेनोः अनुयायिनम् तम् उपोषिताभ्याम् लोचनाभ्याम् इव पपौ।", "es": "His wife (Sudakshina), her rows of eyelashes still from not blinking, drank in the sight of him returning from the edge of the forest, following Vasishtha's cow, as if with eyes that had been fasting.", "pc": [{"w": "वसिष्ठधेनोः", "p": [{"l": "वसिष्ठ"}, {"l": "धेनु", "cn": "6.1"}], "e": "of Vasishtha's cow"}, {"w": "अनुयायिनम्", "p": [{"l": "अनुयायिन्", "cn": "2.1"}], "e": "the follower"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आवर्तमानम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "आवर्तमान", "vp": ["आ"], "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "returning"}, {"w": "वनिता", "p": [{"l": "वनिता", "cn": "1.1"}], "e": "his wife"}, {"w": "वनान्तात्", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "अन्त", "cn": "5.1"}], "e": "from the edge of the forest"}, {"w": "पपौ", "p": [{"l": "पा", "fin": "पपौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "drank in the sight of"}, {"w": "निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिः", "p": [{"l": "निमेष"}, {"l": "अलस"}, {"l": "पक्ष्म"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "1.1"}], "e": "with rows of eyelashes still from not blinking"}, {"w": "उपोषिताभ्याम्", "p": [{"l": "वस्", "inf": "उपोषित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "3.2"}], "e": "that had been fasting"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "लोचनाभ्याम्", "p": [{"l": "लोचन", "cn": "3.2"}], "e": "with eyes"}]},
{"c": "2", "n": "20", "i": 114, "v": "पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपत्न्या । तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्या ॥", "mn": "पुरस्कृतेति॥ वर्त्मनि पार्थिवेन पृथिव्या ईश्वरेण। `तस्येश्वरः` (पा.5।1।42)इत्यञ्प्रत्ययः। पुरस्कृताऽग्रतः कृता। धर्मस्य पत्नी धर्मपत्नी। धर्मार्थपत्नीत्यर्थः। अश्वघासादिवत्तादर्थ्ये षष्ठीसमासः। पार्थिवस्य धर्मपत्न्या सा धेनुस्तदन्तरे तयोर्दंपत्योर्मध्ये। दिनक्षपयोर्दिनरात्र्योर्मध्यगता संध्येव। रराज॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वर्त्मनि पार्थिवेन पुरस्कृता, पार्थिवधर्मपत्न्या प्रत्युद्गता सा धेनुः, तत् अन्तरे दिनक्षपामध्यगता संध्या इव विरराज।", "es": "Escorted on the path by the king and received by the king's lawful wife, the cow shone between them, just as the twilight shines between day and night.", "pc": [{"w": "पुरस्कृता", "p": [{"l": "कृ", "inf": "पुरस्कृत", "vp": ["पुरस्"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "escorted"}, {"w": "वर्त्मनि", "p": [{"l": "वर्त्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "पार्थिवेन", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "प्रत्युद्गता", "p": [{"l": "गम्", "inf": "प्रत्युद्गत", "vp": ["प्रति", "उत्"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "received"}, {"w": "पार्थिवधर्मपत्न्या", "p": [{"l": "पार्थिव"}, {"l": "धर्म"}, {"l": "पत्नी", "cn": "3.1"}], "e": "by the king's lawful wife"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्"}], "e": "that"}, {"w": "अन्तरे", "p": [{"l": "अन्तर", "cn": "7.1"}], "e": "between them"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "विरराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "विरराज", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "धेनुः", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "the cow"}, {"w": "दिनक्षपामध्यगता", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "क्षपा"}, {"l": "मध्य"}, {"l": "गत", "cn": "1.1"}], "e": "that is between day and night"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "संध्या", "p": [{"l": "संध्या", "cn": "1.1"}], "e": "the twilight"}]},
{"c": "2", "n": "21", "i": 115, "v": "प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनीं तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता । प्रणम्य चानर्च विशालमस्याः श्रृङ्गान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धेः ॥", "mn": "प्रदक्षिणीकृत्येति॥ अक्षतानां पात्रेण सह वर्तेते इति साक्षतपात्रौ ह्रस्तौ यस्याः सा सुदक्षिणा पयस्विनीं प्रशस्तक्षीरां तां धेनुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च। अस्याः धेन्वा विशालं शृङ्गमध्यम्। अर्थसिद्धेः कार्यसिद्धेर्द्वारं प्रवेशमार्गमिव। आनर्चार्चयामास, अर्चतेर्भौवादिकाल्लिट्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "साक्षतपात्रहस्ता सुदक्षिणा पयस्विनीम् ताम् प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च, अस्याः विशालम् शृङ्गान्तरम् अर्थसिद्धेः द्वारम् इव अनर्च।", "es": "Sudakshina, holding a vessel with sacred grains, circumambulated the milk-laden cow, bowed to her, and then worshipped the wide space between her horns as if it were the gateway to the fulfillment of her desire.", "pc": [{"w": "प्रदक्षिणीकृत्य", "p": [{"l": "कृ", "inf": "प्रदक्षिणीकृत्य", "vp": ["प्रदक्षिणी"], "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having circumambulated"}, {"w": "पयस्विनीम्", "p": [{"l": "पयस्विनी", "cn": "2.1"}], "e": "the milk-laden one"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "सुदक्षिणा", "p": [{"l": "सुदक्षिणा", "cn": "1.1"}], "e": "Sudakshina"}, {"w": "साक्षतपात्रहस्ता", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अक्षत"}, {"l": "पात्र"}, {"l": "हस्त", "cn": "1.1"}], "e": "holding a vessel with sacred grains"}, {"w": "प्रणम्य", "p": [{"l": "नम्", "inf": "प्रणम्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having bowed"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अनर्च", "p": [{"l": "अर्च", "fin": "अनर्च", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "worshipped"}, {"w": "विशालम्", "p": [{"l": "विशाल", "cn": "2.1"}], "e": "the wide"}, {"w": "अस्याः", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "शृङ्गान्तरम्", "p": [{"l": "शृङ्ग"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "space between the horns"}, {"w": "द्वारम्", "p": [{"l": "द्वार", "cn": "2.1"}], "e": "the gateway"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अर्थसिद्धेः", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "सिद्धि", "cn": "6.1"}], "e": "of the fulfillment of her desire"}]},
{"c": "2", "n": "22", "i": 116, "v": "वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्यां प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ । भक्त्योपपन्नेषु हि तद्विधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि ॥", "mn": "वत्सोत्सुकेति॥ सा धेनुर्वत्सोत्सुकापि वत्स उत्कण्ठितापि स्तिमिता निश्चला सती सपर्यां पूजां प्रत्यग्रहीदिति होतः, तौ दंपती ननन्दतुः। पूजास्वाकारस्यानन्दहेतुत्वमाह-भक्त्येति। पूज्येष्वनुरागो भक्तिः। तयोपपन्नेषु युक्त्वेषु विषये तद्विधानाम्। तस्या धेन्वा विधेव विधा प्रकारो येषां तेषाम्। महतामित्यर्थः। प्रसादस्य चिह्नानि लिङ्गानि पूजास्वीकारादीनि पुरःफलानि। पुरोगतानि प्रत्यासन्नानि फलानि येषां तानि हि। अविलम्बितफलसूचकलिङ्गदशनादानन्दो युज्यत इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा वत्सोत्सुका अपि स्तिमिता (सती) सपर्याम् प्रत्यग्रहीत् इति तौ ननन्दतुः। हि तद्विधानाम् भक्त्या उपपन्नेषु प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि (भवन्ति)।", "es": "Though eager for her calf, the cow stood still and accepted the worship. Seeing this, the couple rejoiced. Indeed, for those devoted to superior beings, signs of favor are themselves the precursors to the desired fruit.", "pc": [{"w": "वत्सोत्सुका", "p": [{"l": "वत्स"}, {"l": "उत्सुक", "cn": "1.1"}], "e": "eager for her calf"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "though"}, {"w": "स्तिमिता", "p": [{"l": "स्तिमित", "cn": "1.1"}], "e": "still"}, {"w": "सपर्याम्", "p": [{"l": "सपर्या", "cn": "2.1"}], "e": "worship"}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "vp": ["प्रति"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "accepted"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "ननन्दतुः", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "ननन्दतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "rejoiced"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "the two of them"}, {"w": "भक्त्या", "p": [{"l": "भक्ति", "cn": "3.1"}], "e": "with devotion"}, {"w": "उपपन्नेषु", "p": [{"l": "पद्", "inf": "उपपन्न", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "7.3"}], "e": "for the devoted"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "तद्विधानाम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "विध", "cn": "6.3"}], "e": "of superior beings"}, {"w": "प्रसादचिह्नानि", "p": [{"l": "प्रसाद"}, {"l": "चिह्न", "cn": "1.3"}], "e": "signs of favor"}, {"w": "पुरःफलानि", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "फल", "cn": "1.3"}], "e": "are precursors to the fruit"}]},
{"c": "2", "n": "23", "i": 117, "v": "गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सांध्वं च विधिं दिलीपः । दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निषण्णाम् ॥", "mn": "गुरोरिति॥ भुजोच्छिन्नरिपुर्दिलीपः सदारस्य दारैररुन्धत्या सह वर्तमानस्य गुरोः, उभयोरपीत्यर्थः। `भार्या जायाथ पुं भूम्नि दाराः` इत्यमरः। पादौ निपीड्याभिवन्द्य। सांध्यं संध्यायां विहितं विधिननुष्ठानं च समाप्य। दोहावसाने निषण्णामासीनां दोग्ध्रीं दोहनशीलम्। `तृन्` (पा.3।2।135)इति तृन्प्रत्ययः। धेनुमेव पुनर्भेजे सेवितवान्। `दोग्ध्रीम्`इति निरुपपदप्रयोगात्कामधेनुत्वं गम्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भुजोच्छिन्नरिपुः दिलीपः सदारस्य गुरोः पादौ निपीड्य सान्ध्यम् विधिम् च समाप्य, दोहावसाने निषण्णाम् दोग्ध्रीम् पुनः एव भेजे।", "es": "Dilipa, the destroyer of enemies with his arms, after pressing the feet of his guru and his wife and completing the evening rituals, again attended to the milch-cow, who was now sitting down after being milked.", "pc": [{"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the guru"}, {"w": "सदारस्य", "p": [{"l": "स"}, {"l": "दार", "cn": "6.1"}], "e": "with his wife"}, {"w": "निपीड्य", "p": [{"l": "पीड्", "inf": "निपीड्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having pressed"}, {"w": "पादौ", "p": [{"l": "पाद", "cn": "2.2"}], "e": "the feet"}, {"w": "समाप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "समाप्य", "vp": ["सम्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having completed"}, {"w": "सान्ध्यम्", "p": [{"l": "सान्ध्य", "cn": "2.1"}], "e": "evening"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "विधिम्", "p": [{"l": "विधि", "cn": "2.1"}], "e": "ritual"}, {"w": "दिलीपः", "p": [{"l": "दिलीप", "cn": "1.1"}], "e": "Dilipa"}, {"w": "दोहावसाने", "p": [{"l": "दोह"}, {"l": "अवसान", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of milking"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "दोग्ध्रीम्", "p": [{"l": "दोग्ध्री", "cn": "2.1"}], "e": "the milch-cow"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "attended to"}, {"w": "भुजोच्छिन्नरिपुः", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "उच्छिन्न"}, {"l": "रिपु", "cn": "1.1"}], "e": "destroyer of enemies with his arms"}, {"w": "निषण्णाम्", "p": [{"l": "सद्", "inf": "निषण्ण", "vp": ["नि"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "sitting down"}]},
{"c": "2", "n": "24", "i": 118, "v": "तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहीणीसहायः । क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् ॥", "mn": "तामिति॥ गोप्ता रक्षको गृहिणीसहायः पत्नीद्वितीयः सन्। उभावपीत्यर्थः। अन्तिके न्यस्ता बलयः प्रदीपाश्च यस्यास्तां तथोक्तां तां पूर्वोक्तां निषण्णां धेनुमन्वास्यानूपविश्य क्रमेण सुप्तामन्वनन्तरं संविवेश सुष्वाप प्रातः सुप्तोत्थितामनूदष्ठिदुत्थितवान्। अत्र `अनु शब्देन धेनुगजव्यापारयोः पौर्वापर्यमुच्यते।` `क्रम`शब्देन धेनुव्यापाराणामेवेत्यपौनरुक्त्यम्। `कर्मप्रवचनीययुक्ते-` (पा.2।3।8)इति द्वितीया ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गृहिणीसहायः गोप्ता अन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपाम् ताम् अन्वास्य, क्रमेण सुप्ताम् अनु संविवेश, प्रातः सुप्तोत्थिताम् अनु उदतिष्ठत्।", "es": "The protector (Dilipa), assisted by his wife, sat near the cow, for whom offerings and a lamp had been placed nearby. He went to sleep only after she had slept, and in the morning, he rose only after she had woken up.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपाम्", "p": [{"l": "अन्तिक"}, {"l": "न्यस्त"}, {"l": "बलि"}, {"l": "प्रदीप", "cn": "2.1"}], "e": "for whom offerings and a lamp were placed nearby"}, {"w": "अन्वास्य", "p": [{"l": "आस्", "inf": "अन्वास्य", "vp": ["अनु"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having sat near"}, {"w": "गोप्ता", "p": [{"l": "गोप्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "the protector"}, {"w": "गृहिणीसहायः", "p": [{"l": "गृहिणी"}, {"l": "सहाय", "cn": "1.1"}], "e": "assisted by his wife"}, {"w": "क्रमेण", "p": [{"l": "क्रम", "cn": "3.1"}], "e": "in sequence"}, {"w": "सुप्ताम्", "p": [{"l": "स्वप्", "inf": "सुप्त", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "after she slept"}, {"w": "अनु", "p": [{"l": "अनु"}], "e": "after"}, {"w": "संविवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "संविवेश", "vp": ["सम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he went to sleep"}, {"w": "सुप्तोत्थिताम्", "p": [{"l": "सुप्त"}, {"l": "उत्थित", "cn": "2.1"}], "e": "after she had woken from sleep"}, {"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्"}], "e": "in the morning"}, {"w": "अनु", "p": [{"l": "अनु"}], "e": "after"}, {"w": "उदतिष्ठत्", "p": [{"l": "स्था", "fin": "उदतिष्ठत्", "vp": ["उत्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he rose"}]},
{"c": "2", "n": "25", "i": 119, "v": "इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थं समं महिण्या महनीयकीर्तेः । सप्त व्यतीयुस्त्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥", "mn": "इत्थमिति॥ इत्थमनेन प्रकारेण प्रजार्थं संतानाय महिष्या सममभिषिक्तपत्न्या सह। `कृताभिषेका महिषी` इत्यमरः (अ.को.2|6|5)। व्रतं धारयतः। महनीया पूज्या कीर्तिर्यस्य तस्य दीनानामुद्धरणं दैन्दविमोचनम्। तत्रोचितस्य परिचितस्य तस्य नृपस्य। त्रयो गुणा आवृत्तयो येषां तानि त्रिगुणानि त्रिरावृत्तानि सप्त दिनान्येकविंशतिदिनानि व्यतीयुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इत्थम् प्रजार्थम् महिष्या समम् व्रतम् धारयतः, महनीयकीर्तेः, दीनोद्धरणोचितस्य तस्य त्रिगुणानि सप्त दिनानि व्यतीयुः।", "es": "In this manner, three times seven (twenty-one) days passed for him—a man of praiseworthy fame, accustomed to uplifting the distressed—as he, along with his queen, observed this vow for the sake of progeny.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "In this manner"}, {"w": "व्रतम्", "p": [{"l": "व्रत", "cn": "2.1"}], "e": "vow"}, {"w": "धारयतः", "p": [{"l": "धृ", "inf": "धारयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of him observing"}, {"w": "प्रजार्थम्", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "अर्थम्"}], "e": "for the sake of progeny"}, {"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "with"}, {"w": "महिष्या", "p": [{"l": "महिषी", "cn": "3.1"}], "e": "the queen"}, {"w": "महनीयकीर्तेः", "p": [{"l": "महनीय"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of him of praiseworthy fame"}, {"w": "सप्त", "p": [{"l": "सप्तन्", "cn": "1.3"}], "e": "seven"}, {"w": "व्यतीयुः", "p": [{"l": "इ", "fin": "व्यतीयुः", "vp": ["वि", "अति"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "passed by"}, {"w": "त्रिगुणानि", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "multiplied by three"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "दिनानि", "p": [{"l": "दिन", "cn": "1.3"}], "e": "days"}, {"w": "दीनोद्धरणोचितस्य", "p": [{"l": "दीन"}, {"l": "उद्धरण"}, {"l": "उचित", "cn": "6.1"}], "e": "of him accustomed to uplifting the distressed"}]},
{"c": "2", "n": "26", "i": 120, "v": "अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः । गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश ॥", "mn": "अन्येद्युरिति॥ अन्येद्युरन्यस्मिन्दिने द्वाविंशे दिने। `सद्यः परुत्परारि- (पा.5।3।22)` इत्यादिना निपातनादव्ययम्। `अद्यात्राह्लाय पूर्वेऽह्रीत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् । तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेंद्युरादयः ॥` इत्यमरः। मुनिहोमधेनुः आत्मानुचरस्य भावमभिप्रायं दृढभक्तित्वम्। `भावोऽभिप्राय आशयः` इति यादवः। जिज्ञासमाना ज्ञातुमिच्छन्ती। `ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः` (पा.1।3।57)इत्यात्मनेपदे शानच्। प्रपतत्यस्मिन्निति प्रपातः पतनप्रदेशः गङ्गायाः प्रपातस्तस्यान्ते समीपे विरूढानि जातानि शष्पाणि बालतृणानि यस्मिंस्तत्। `शष्पं बालतृणं घासः` इत्यमरः। गौरीगुरोः पार्वतीपितुर्गह्वरं गुहामाविवेश ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अन्येद्युः मुनि-होम-धेनुः आत्म-अनुचरस्य भावम् जिज्ञासमाना गौरी-गुरोः गङ्गा-प्रपात-अन्त-विरूढ-शष्पम् गह्वरम् आविवेश।", "es": "On another day, the sage's sacrificial cow, wishing to test the devotion of her follower, King Dilipa, entered a cave in the Himalayas—the father of Gauri—where tender grass grew near the waterfalls of the Ganga.", "pc": [{"w": "अन्येद्युः", "p": [{"l": "अन्येद्युस्"}], "e": "on another day"}, {"w": "आत्म-अनुचरस्य", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "अनुचर", "cn": "6.1"}], "e": "of her own follower"}, {"w": "भावम्", "p": [{"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "the disposition"}, {"w": "जिज्ञासमाना", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "जिज्ञासमान", "s": ["सन्", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "desiring to know"}, {"w": "मुनि-होम-धेनुः", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "होम"}, {"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "the sage's sacrificial cow"}, {"w": "गङ्गा-प्रपात-अन्त-विरूढ-शष्पम्", "p": [{"l": "गङ्गा"}, {"l": "प्रपात"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "विरूढ"}, {"l": "शष्प", "cn": "2.1"}], "e": "where tender grass grew near the waterfalls of the Ganga"}, {"w": "गौरी-गुरोः", "p": [{"l": "गौरी"}, {"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the father of Gauri (Himalaya)"}, {"w": "गह्वरम्", "p": [{"l": "गह्वर", "cn": "2.1"}], "e": "a cave"}, {"w": "आविवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "आविवेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "entered"}]},
{"c": "2", "n": "27", "i": 121, "v": "सा दुष्प्रधर्षा मनसापि हिंस्रैरित्यद्रिशोभाप्रहितेक्षणेन । अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष ॥", "mn": "सेति॥ सा धेनुर्हिंस्रैर्व्याघ्रादिभिर्मनसाऽपि दुष्प्रधर्षा दुर्धर्षेति हेतोः, अद्रिशोभायां प्रहितेक्षणेन दत्तदृष्टिना नृपेणालक्षितमभ्युत्पतनमाभिमुख्येनोत्पतनं यस्य स सिंहस्तां धेनुं प्रसह्य हठात्। `प्रसह्य तु हठार्थकम्` इत्यमरः (अ.को.3|4|10)। चकर्ष। `किल` इत्यलीके ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हिंस्रैः मनसा अपि दुष्प्रधर्षा सा इति अद्रि-शोभा-प्रहित-ईक्षणेन नृपेण अलक्षित-अभ्युत्पतनः सिंहः ताम् प्रसह्य चकर्ष किल।", "es": "While the king, his gaze fixed on the mountain's beauty, thought, \"She is unassailable even in thought by predators,\" a lion, whose leap went unnoticed by him, forcefully attacked her.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "दुष्प्रधर्षा", "p": [{"l": "दुष्प्रधर्ष", "cn": "1.1"}], "e": "unassailable"}, {"w": "मनसा", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "3.1"}], "e": "by mind"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "हिंस्रैः", "p": [{"l": "हिंस्र", "cn": "3.3"}], "e": "by predators"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अद्रि-शोभा-प्रहित-ईक्षणेन", "p": [{"l": "अद्रि"}, {"l": "शोभा"}, {"l": "प्रहित"}, {"l": "ईक्षण", "cn": "3.1"}], "e": "by him whose gaze was directed towards the mountain's beauty"}, {"w": "अलक्षित-अभ्युत्पतनः", "p": [{"l": "अलक्षित"}, {"l": "अभ्युत्पतन", "cn": "1.1"}], "e": "whose leap was unnoticed"}, {"w": "नृपेण", "p": [{"l": "नृप", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "प्रसह्य", "p": [{"l": "सह्", "inf": "प्रसह्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["प्र"]}], "e": "forcefully"}, {"w": "सिंहः", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "1.1"}], "e": "a lion"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "चकर्ष", "p": [{"l": "कृष्", "fin": "चकर्ष", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "attacked"}]},
{"c": "2", "n": "28", "i": 122, "v": "तदीयमाक्रन्दितमार्तसाधोर्गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घम् । रश्मिष्ववादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम् ॥", "mn": "तदीयमिति॥ गुहानिबद्धेन प्रतिशब्देन प्रतिध्वनिना दीर्घम्। तस्या इदं तदीयम्। आक्रन्दितमार्तघोषणम्। आर्तेष्वापन्नेषु साधोर्हितकारिणो नृपस्य नगेन्द्रसक्तां दृष्टिम्। रश्मिषु प्रग्रहेषु। `किरणप्रग्रहौ रश्मी` इत्यमरः (अ.को.3|3|146)। आदायेव गृहीत्वेव। निवर्तयामास॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आर्त-साधोः गुहा-निबद्ध-प्रतिशब्द-दीर्घम् तदीयम् आक्रन्दितम् नगेन्द्र-सक्ताम् नृपस्य दृष्टिम् रश्मिषु अवादाय इव निवर्तयामास।", "es": "Her cry of distress, made long by the echo in the cave, turned back the gaze of the king—the protector of the afflicted—which was fixed on the mountain, as if seizing it by the reins.", "pc": [{"w": "तदीयम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "आक्रन्दितम्", "p": [{"l": "आक्रन्दित", "cn": "1.1"}], "e": "cry of distress"}, {"w": "आर्त-साधोः", "p": [{"l": "आर्त"}, {"l": "साधु", "cn": "6.1"}], "e": "of the protector of the distressed"}, {"w": "गुहा-निबद्ध-प्रतिशब्द-दीर्घम्", "p": [{"l": "गुहा"}, {"l": "निबद्ध"}, {"l": "प्रतिशब्द"}, {"l": "दीर्घ", "cn": "1.1"}], "e": "made long by the echo bound in the cave"}, {"w": "रश्मिषु", "p": [{"l": "रश्मि", "cn": "7.3"}], "e": "by the reins"}, {"w": "अवादाय", "p": [{"l": "दा", "inf": "अवादाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव", "आ"]}], "e": "having seized"}, {"w": "नगेन्द्र-सक्ताम्", "p": [{"l": "नग"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "सक्त", "cn": "2.1"}], "e": "which was fixed on the king of mountains"}, {"w": "निवर्तयामास", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निवर्तयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्"]}], "e": "turned back"}, {"w": "नृपस्य", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "दृष्टिम्", "p": [{"l": "दृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "the gaze"}]},
{"c": "2", "n": "29", "i": 123, "v": "स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श । अधित्यकायामिव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥", "mn": "स इति॥ धनुर्धरः स नृपः पाटलायां रक्तवर्णायां गवि तस्थिवांसं स्थितम्। `क्कसुश्च` (पा.3।2।102)इति क्वसुप्रत्ययः। केसरिणं सिंहम्। सानुमत्तोऽद्रेः। धातोर्गैरिकस्य विकारो धातुमयी। तस्यामधित्यकायामूर्ध्वभूमौ। `उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमाधित्यका` इत्यमरः। `उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारूढयोः (पा.5।2।34) इति त्यकन्प्रत्ययः। प्रफुल्लो विकसितस्तम्। `फुल्ल विकसने` इति धातोः पचाद्यच्। `प्रफुल्तम्`इति तकारपाठे ञिफला विशरणे` इति धातोः कर्तरि क्तः। `उत्परस्यातः` (पा.7।4।88)इत्युकारादेशः। लोध्राख्यं द्रुममिव ददर्श॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "धनुर्धरः सः पाटलायाम् गवि तस्थिवांसम् केसरिणम्, सानुमतः अधित्यकायाम् धातुमय्याम् प्रफुल्लम् लोध्र-द्रुमम् इव, ददर्श।", "es": "The archer, King Dilipa, saw the lion standing over the reddish-brown cow, appearing like a fully blossomed Lodhra tree on a mineral-rich plateau of a mountain.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "पाटलायाम्", "p": [{"l": "पाटला", "cn": "7.1"}], "e": "on the reddish-brown"}, {"w": "गवि", "p": [{"l": "गो", "cn": "7.1"}], "e": "cow"}, {"w": "तस्थिवांसम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "तस्थिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "2.1"}], "e": "standing upon"}, {"w": "धनुर्धरः", "p": [{"l": "धनुर्धर", "cn": "1.1"}], "e": "the archer"}, {"w": "केसरिणम्", "p": [{"l": "केसरिन्", "cn": "2.1"}], "e": "the lion"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "अधित्यकायाम्", "p": [{"l": "अधित्यका", "cn": "7.1"}], "e": "on the plateau"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "धातुमय्याम्", "p": [{"l": "धातुमयी", "cn": "7.1"}], "e": "rich with minerals"}, {"w": "लोध्र-द्रुमम्", "p": [{"l": "लोध्र"}, {"l": "द्रुम", "cn": "2.1"}], "e": "a Lodhra tree"}, {"w": "सानुमतः", "p": [{"l": "सानुमत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the mountain"}, {"w": "प्रफुल्लम्", "p": [{"l": "प्रफुल्ल", "cn": "2.1"}], "e": "in full bloom"}]},
{"c": "2", "n": "30", "i": 124, "v": "ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः । जाताभिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गादुद्धर्तुमैच्छत्प्रसभोद्धृतारिः ॥", "mn": "तत इति॥ ततः सिंहदर्शनानन्तरं मृगेन्द्रगामी सिंहगामी। शरणं रक्षणम्। `शरणं गृहरक्षित्रोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|59)। `शरणं रक्षणे गृहे`इति यादवः। शरणे साधुः शरण्यः, `तत्र साधुः` (पा.4।4।98) इति यत्प्रत्ययः। प्रसभेन बलात्कारेणोद्धृता अरयो येन स नृपती राजा जाताभिषङ्गो जातपराभवः सन्। `अभिषङ्गः पराभवे` इत्यमरः (अ.को.3|3|59)। वध्यस्य वधार्हस्य। `दण्डादिभ्यो यत्` (पा.5।1।66) इति यत्प्रत्ययः। मृगन्द्रस्य वधाय निषङ्गात्तूणीरात् `तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः` इत्यमरः (अ.को.2|8|88)। शरमुद्धर्तुमैच्छत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः मृगेन्द्र-गामी शरण्यः प्रसह-उद्धृत-अरिः नृपतिः जात-अभिषङ्गः सन् वध्यस्य मृगेन्द्रस्य वधाय निषङ्गात् शरम् उद्धर्तुम् ऐच्छत्।", "es": "Then the king—who had the gait of a lion, was a refuge to the distressed, had forcibly uprooted his enemies, and was filled with anger—wished to draw an arrow from his quiver to slay the lion, who deserved to be killed.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "then"}, {"w": "मृगेन्द्रस्य", "p": [{"l": "मृगेन्द्र", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of beasts (lion)"}, {"w": "मृगेन्द्र-गामी", "p": [{"l": "मृगेन्द्र"}, {"l": "गामिन्", "cn": "1.1"}], "e": "he who has the gait of a lion"}, {"w": "वधाय", "p": [{"l": "वध", "cn": "4.1"}], "e": "for the slaying"}, {"w": "वध्यस्य", "p": [{"l": "वध्य", "cn": "6.1"}], "e": "of the one to be slain"}, {"w": "शरम्", "p": [{"l": "शर", "cn": "2.1"}], "e": "an arrow"}, {"w": "शरण्यः", "p": [{"l": "शरण्य", "cn": "1.1"}], "e": "the protector"}, {"w": "जात-अभिषङ्गः", "p": [{"l": "जात"}, {"l": "अभिषङ्ग", "cn": "1.1"}], "e": "he in whom anger had arisen"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "निषङ्गात्", "p": [{"l": "निषङ्ग", "cn": "5.1"}], "e": "from the quiver"}, {"w": "उद्धर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "उद्धर्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "to draw out"}, {"w": "ऐच्छत्", "p": [{"l": "इष्", "fin": "ऐच्छत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "wished"}, {"w": "प्रसह-उद्धृत-अरिः", "p": [{"l": "प्रसह"}, {"l": "उद्धृत"}, {"l": "अरि", "cn": "1.1"}], "e": "he who had forcibly uprooted his enemies"}]},
{"c": "2", "n": "31", "i": 125, "v": "वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुर्नखप्रभाभूषितकङ्कपत्रे । सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे ॥", "mn": "वामेति॥ प्रहर्तुस्तस्य वामेतरो दक्षिणः करः। नखप्रभाभिर्भूषितानि विच्छुरितानि कङ्कस्य पक्षिविशेषस्य पत्राणि यस्य तस्मिन्। `कङ्कः पक्षिविशेषे स्याद्गुप्ताकारे युधिष्टिरे` इति विश्वः। `कङ्कस्तु कर्कटः` इति यादवः। सायकस्य पुङ्ख एव कर्तर्याख्ये मूलप्रदेशे। `कर्तरी पुङ्खे`इति यादवः। सक्ताङ्गुलिः सन्। चित्रार्पितारम्भश्चित्रलिखितशरोद्धरणोद्योग इव। अवतस्थे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रहर्तुः तस्य वाम-इतरः करः नख-प्रभा-भूषित-कङ्क-पत्रे सायक-पुङ्खे एव सक्त-अङ्गुलिः सन् चित्र-अर्पित-आरम्भः इव अवतस्थे।", "es": "The right hand of the king, who was about to strike, remained fixed with its fingers stuck to the feathered end of the arrow—adorned by the lustre of his fingernails—as if his effort was depicted in a painting.", "pc": [{"w": "वाम-इतरः", "p": [{"l": "वाम"}, {"l": "इतर", "cn": "1.1"}], "e": "the right (other than left)"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "करः", "p": [{"l": "कर", "cn": "1.1"}], "e": "hand"}, {"w": "प्रहर्तुः", "p": [{"l": "प्रहर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was about to strike"}, {"w": "नख-प्रभा-भूषित-कङ्क-पत्रे", "p": [{"l": "नख"}, {"l": "प्रभा"}, {"l": "भूषित"}, {"l": "कङ्क"}, {"l": "पत्र", "cn": "7.1"}], "e": "on the heron-feathered end adorned with the lustre of his fingernails"}, {"w": "सक्त-अङ्गुलिः", "p": [{"l": "सक्त"}, {"l": "अङ्गुलि", "cn": "1.1"}], "e": "with fingers stuck"}, {"w": "सायक-पुङ्खे", "p": [{"l": "सायक"}, {"l": "पुङ्ख", "cn": "7.1"}], "e": "on the feathered end of the arrow"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "चित्र-अर्पित-आरम्भः", "p": [{"l": "चित्र"}, {"l": "अर्पित"}, {"l": "आरम्भ", "cn": "1.1"}], "e": "whose effort was depicted in a picture"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अवतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अवतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["अव"]}], "e": "remained fixed"}]},
{"c": "2", "n": "32", "i": 126, "v": "बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः । राजा स्वतेजोभिरदह्यतान्तर्भोगीव मन्त्त्रौषधिरुद्धवीर्यः ॥", "mn": "बाह्विति॥ बाह्वोः प्रतिष्मम्भेन प्रतिबन्धेन। `प्रतिबन्धः प्रतिष्टम्भः` इत्यमरः (अ.को.3|1|66)। विवृद्धमन्युः प्रवृद्धरोषो राजा। मन्त्त्रौषधिभ्यां रुद्धवीर्यः प्रतिबद्धशक्तिर्भोगीसर्प इव। `भोगी राजभुजंगयोः` इति शाश्वतः। अभ्यर्णमन्तिकम्। `उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अप्यभितोऽव्ययम्` इत्यमरः (अ.को.3|1|66)। आगस्कृतमपराधकारिणम्, अस्पृशद्भिः स्वतेजोभिरन्तरदह्यत। `अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि` इति यादवः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "बाहु-प्रतिष्टम्भ-विवृद्ध-मन्युः राजा अभ्यर्णम् आगः-कृतम् अस्पृशद्भिः स्व-तेजोभिः अन्तः अदह्यत, मन्त्र-औषधि-रुद्ध-वीर्यः भोगी इव।", "es": "The king, his anger intensified by the paralysis of his arm, was burned internally by his own powers which could not touch the nearby offender, just like a serpent whose venomous power is restrained by spells and herbs.", "pc": [{"w": "बाहु-प्रतिष्टम्भ-विवृद्ध-मन्युः", "p": [{"l": "बाहु"}, {"l": "प्रतिष्टम्भ"}, {"l": "विवृद्ध"}, {"l": "मन्यु", "cn": "1.1"}], "e": "he whose anger was increased by the paralysis of his arm"}, {"w": "अभ्यर्णम्", "p": [{"l": "अभ्यर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "nearby"}, {"w": "आगः-कृतम्", "p": [{"l": "आगस्"}, {"l": "कृत्", "cn": "2.1"}], "e": "the offender"}, {"w": "अस्पृशद्भिः", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "अस्पृशत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3", "vp": ["अ"]}], "e": "by those not touching"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "स्व-तेजोभिः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "तेजस्", "cn": "3.3"}], "e": "by his own powers"}, {"w": "अदह्यत", "p": [{"l": "दह्", "fin": "अदह्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was being burned"}, {"w": "अन्तः", "p": [{"l": "अन्तर्"}], "e": "internally"}, {"w": "भोगी", "p": [{"l": "भोगिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a serpent"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मन्त्र-औषधि-रुद्ध-वीर्यः", "p": [{"l": "मन्त्र"}, {"l": "औषधि"}, {"l": "रुद्ध"}, {"l": "वीर्य", "cn": "1.1"}], "e": "whose power is restrained by spells and herbs"}]},
{"c": "2", "n": "33", "i": 127, "v": "तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् । विस्माययन्विस्मितमात्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः ॥", "mn": "तमिति॥ निगृहीता पीडिता धेनुर्येन स सिंहः। आर्याणां सतां गृह्यं पक्ष्यम्। `पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च` (पा.3।1।119) इति क्यप्। मनुवंशस्य केतुं चिह्नं केतुवद्व्यावर्तकम्। सिंह इवोरुसत्त्वो महाबलस्तम्। आत्मनो वृत्तौ बाहुस्तम्भरूपे व्यापारेऽभूतपूर्वत्वाद्विस्मितम्। कर्तरि क्तः। तं दिलीपं मनुष्यवाचा करणेन। पुनर्विस्माययन् स्मयमाश्चर्यं प्रापयन्निजगाद। `स्मिङ् ईषद्धसने` इति धातोर्णिचि वृद्धावायादेशे शतृप्रत्यये च सति विस्माययन्निति रूपं सिद्धम्। `विस्मापयन्` इति पाठे पुगागममात्रं वक्यव्यम्। तञ्च `नित्यं स्मयतेः` (पा.6।1।57) इति हेतुभयविवक्षायामेवेति `भीस्म्योर्हेतुभये` (पा.1।3।68) इत्यात्मनेपदे विस्मापयमान इति स्यात्। तस्मान्मनुष्यवाचा विस्माययन्निति रूपं सिद्धम्। करणविवक्षायां न कश्चिद्दोषः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "निगृहीत-धेनुः सिंहः आत्म-वृत्तौ विस्मितम् आर्य-गृह्यम् मनु-वंश-केतुम् सिंह-उरु-सत्त्वम् तम् विस्माययन् मनुष्य-वाचा निजगाद।", "es": "The lion, having seized the cow, spoke in a human voice to the king—the banner of Manu's lineage, respected by the noble, possessing the great courage of a lion, and astonished at his own powerlessness—further astonishing him.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "आर्य-गृह्यम्", "p": [{"l": "आर्य"}, {"l": "गृह्य", "cn": "2.1"}], "e": "who was respected by the noble"}, {"w": "निगृहीत-धेनुः", "p": [{"l": "निगृहीत"}, {"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "the one who had seized the cow"}, {"w": "मनुष्य-वाचा", "p": [{"l": "मनुष्य"}, {"l": "वाच्", "cn": "3.1"}], "e": "with a human voice"}, {"w": "मनु-वंश-केतुम्", "p": [{"l": "मनु"}, {"l": "वंश"}, {"l": "केतु", "cn": "2.1"}], "e": "the banner of Manu's lineage"}, {"w": "विस्माययन्", "p": [{"l": "स्मि", "inf": "विस्माययत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1", "vp": ["वि"]}], "e": "causing to wonder"}, {"w": "विस्मितम्", "p": [{"l": "स्मि", "inf": "विस्मित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1", "vp": ["वि"]}], "e": "who was astonished"}, {"w": "आत्म-वृत्तौ", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "7.1"}], "e": "at his own condition"}, {"w": "सिंह-उरु-सत्त्वम्", "p": [{"l": "सिंह"}, {"l": "उरु"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "2.1"}], "e": "him who had the great courage of a lion"}, {"w": "निजगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "निजगाद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["नि"]}], "e": "spoke"}, {"w": "सिंहः", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "1.1"}], "e": "the lion"}]},
{"c": "2", "n": "34", "i": 128, "v": "अलं महीपाल! तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् । न पादणेन्मूलनशक्ति रंहः शिलोञ्चये मूर्च्छति मारुतस्य ॥", "mn": "अलमिति॥ हे महीपाल! तव श्रमेणालम्, साध्याभावाच्छ्रमो न कर्तव्य इत्यर्थः। अत्र गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया श्रमस्य करणत्वात्तृतीया। उक्तं च न्यासोद्द्योते-`न केवलं श्रूयमाणैव क्रिया निमित्तं करणभावस्य । अपि तर्हि गम्यमानापि` इति। `अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|267)। इतोऽस्मिन्मयि। सार्वविभक्तिकस्तसिः। प्रयुक्तमप्यस्त्त्रं वृथा स्यात्। तथा हि-पादपोन्मूलने शक्तिर्यस्य तत्तथोक्तं मारुतस्य रंहो वेगः शिलोञ्चये पर्वते न मूर्च्छति न प्रसरति ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "मही-पाल! तव श्रमेण अलम्। इतः प्रयुक्तम् अस्त्रम् अपि वृथा स्यात्। मारुतस्य पादप-उन्मूलन-शक्ति रंहः शिल-उञ्चये न मूर्च्छति।", "es": "\"O protector of the earth, enough with your effort! Even if used, your weapon would be in vain against me. The force of the wind, which has the power to uproot trees, does not prevail against a heap of rocks.\"", "pc": [{"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "enough"}, {"w": "मही-पाल", "p": [{"l": "मही"}, {"l": "पाल", "cn": "8.1"}], "e": "O protector of the earth!"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "श्रमेण", "p": [{"l": "श्रम", "cn": "3.1"}], "e": "with the effort"}, {"w": "प्रयुक्तम्", "p": [{"l": "युज्", "inf": "प्रयुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1", "vp": ["प्र"]}], "e": "used"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "इतः", "p": [{"l": "इतस्"}], "e": "against this"}, {"w": "वृथा", "p": [{"l": "वृथा"}], "e": "in vain"}, {"w": "स्यात्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्यात्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "would be"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पादप-उन्मूलन-शक्ति", "p": [{"l": "पादप"}, {"l": "उन्मूलन"}, {"l": "शक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "the power to uproot trees"}, {"w": "रंहः", "p": [{"l": "रंहस्", "cn": "1.1"}], "e": "force"}, {"w": "शिल-उञ्चये", "p": [{"l": "शिल"}, {"l": "उञ्चय", "cn": "7.1"}], "e": "on a heap of rocks"}, {"w": "मूर्च्छति", "p": [{"l": "मूर्छ्", "fin": "मूर्च्छति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "prevails"}, {"w": "मारुतस्य", "p": [{"l": "मारुत", "cn": "6.1"}], "e": "of the wind"}]},
{"c": "2", "n": "35", "i": 129, "v": "कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् । अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥", "mn": "कैलासेति॥ कैलास इव गौरः शुभ्रस्तम्। `चामीकरं च शुभ्रं च गौरमाहुर्मनीषिणः` इति शाश्वतः। वृषं वृषभम्, आरुरुक्षोरारोढुमिच्छोः। स्वस्योपरि पदं निक्षिप्य वृषमारोहतीत्यर्थः। अष्टौ मूर्तयो यस्य स तस्याष्टमूर्तेः शिवस्य पादार्पणं पादन्त्यासस्तदेवानुग्रहः प्रसादस्तेन पूतं पृष्ठं यस्य तं तथोक्तं निकुम्भमित्रं कुम्भोदरं नाम किंकरं मामवेहि विद्धि। `पृथिवी सलिलं तेजौ वायुराकाशमेव च । सूर्यां चन्द्रमसौ मोमयाजी चेत्यष्टमूर्तयः ॥` इति यादवः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(त्वम्) माम् अष्ट-मूर्तेः वृषम् आरुरुक्षोः (शिवस्य) पाद-अर्पण-अनुग्रह-पूत-पृष्ठम्, कैलास-गौरम्, निकुम्भ-मित्रम्, कुम्भ-उदरम् नाम किंकरम् अवेहि।", "es": "\"Know me to be a servant of the eight-formed Shiva, named Kumbhodara, a friend of Nikumbha. My back is purified by the grace of His foot placed upon it as He is about to mount His bull, and I am as white as Kailasa.\"", "pc": [{"w": "कैलास-गौरम्", "p": [{"l": "कैलास"}, {"l": "गौर", "cn": "2.1"}], "e": "white as Mount Kailasa"}, {"w": "वृषम्", "p": [{"l": "वृष", "cn": "2.1"}], "e": "the bull"}, {"w": "आरुरुक्षोः", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "आरुरुक्षु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "6.1", "vp": ["आ"]}], "e": "of one who wishes to ascend"}, {"w": "पाद-अर्पण-अनुग्रह-पूत-पृष्ठम्", "p": [{"l": "पाद"}, {"l": "अर्पण"}, {"l": "अनुग्रह"}, {"l": "पूत"}, {"l": "पृष्ठ", "cn": "2.1"}], "e": "whose back is purified by the grace of the placement of the foot"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "know"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "किंकरम्", "p": [{"l": "किंकर", "cn": "2.1"}], "e": "a servant"}, {"w": "अष्ट-मूर्तेः", "p": [{"l": "अष्ट"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of the eight-formed one (Shiva)"}, {"w": "कुम्भ-उदरम्", "p": [{"l": "कुम्भ"}, {"l": "उदर", "cn": "2.1"}], "e": "Kumbhodara (pot-bellied)"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "निकुम्भ-मित्रम्", "p": [{"l": "निकुम्भ"}, {"l": "मित्र", "cn": "2.1"}], "e": "a friend of Nikumbha"}]},
{"c": "2", "n": "36", "i": 130, "v": "अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥", "mn": "अमुमिति॥ पुरोऽग्रतोऽग्रतोऽमुं देवदारुं पश्यसि। इति काकुः। असौ देवदारुः। वृषभो ध्वजे यस्य स तेन शिवेन पुत्रीकृतः पुत्रत्वेन स्वीकृतः। अभूततद्भावे च्विः। यो देवदारुः स्कन्दस्य मातुर्गौर्या हेम्नः कुम्भ एव स्तनः तस्मान्निःसृतानां पयसामम्बूनां रसज्ञः स्वादज्ञः। स्कन्दपक्षे, -हेमकुम्भ इव स्तन इति विग्रहः। पयसां क्षीराणाम्। `पयः क्षीरं पयोऽम्बु च` इत्यमरः। स्कन्दसमानप्रेमास्पदमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुरः अमुम् देवदारुम् पश्यसि। असौ वृषभ-ध्वजेन पुत्रीकृतः। यः स्कन्दस्य मातुः हेम-कुम्भ-स्तन-निःसृतानाम् पयसाम् रस-ज्ञः अस्ति।", "es": "\"You see this Deodar tree before you. It was made a son by Shiva. This tree knows the taste of the water that flowed from the golden-pitcher-like breasts of Parvati, the mother of Skanda.\"", "pc": [{"w": "अमुम्", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "in front"}, {"w": "पश्यसि", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्यसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you see"}, {"w": "देवदारुम्", "p": [{"l": "देवदारु", "cn": "2.1"}], "e": "Deodar tree"}, {"w": "पुत्रीकृतः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "पुत्रीकृत", "s": ["च्वि", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is made a son"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "वृषभ-ध्वजेन", "p": [{"l": "वृषभ"}, {"l": "ध्वज", "cn": "3.1"}], "e": "by the one with the bull banner (Shiva)"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "हेम-कुम्भ-स्तन-निःसृतानाम्", "p": [{"l": "हेम"}, {"l": "कुम्भ"}, {"l": "स्तन"}, {"l": "निःसृत", "cn": "6.3"}], "e": "of (waters) that have flowed from the golden-pitcher-like breasts"}, {"w": "स्कन्दस्य", "p": [{"l": "स्कन्द", "cn": "6.1"}], "e": "of Skanda"}, {"w": "मातुः", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the mother (Parvati)"}, {"w": "पयसाम्", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the waters"}, {"w": "रस-ज्ञः", "p": [{"l": "रस"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "knower of the taste"}]},
{"c": "2", "n": "37", "i": 131, "v": "कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य । अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्त्रैः ॥", "mn": "कण्डूयमानेनेति॥ कदाचित् कटं कपोलं कण्डूयमानेन कर्षता। `कण्ड्वादिभ्यो यक्` (पा.3।2।61) इति यक। ततः शानच्। वन्यद्विपेनास्य देवदारोस्त्वगुन्मथिता अथाद्रेस्तनया गौरी। असुरास्त्त्रैरालीढं क्षतम्। सेनां नयत्तीति सेनानीः स्कन्दः। `पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीः` इत्यमरः (अ.को.1|1|49)। `सत्सूद्विष-` (पा.3।1।27)इत्यादिना क्विप्। तमिव। एवं देवदारुं शुशोच ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कदाचित् कटम् कण्डूयमानेन वन्य-द्विपेन अस्य त्वक् उन्मथिता। अथ अद्रेः तनया, असुर-अस्त्रैः आलीढम् सेनान्यम् इव, एनम् शुशोच।", "es": "\"Once, its bark was rubbed off by a wild elephant scratching its temples against it. Then Parvati, the daughter of the mountain, grieved for it as if for her son Skanda, wounded by the weapons of the asuras.\"", "pc": [{"w": "कण्डूयमानेन", "p": [{"l": "कण्डूय्", "inf": "कण्डूयमान", "s": ["शानच्"], "cn": "3.1"}], "e": "by one who was scratching"}, {"w": "कटम्", "p": [{"l": "कट", "cn": "2.1"}], "e": "the temples"}, {"w": "कदाचित्", "p": [{"l": "कदाचित्"}], "e": "once"}, {"w": "वन्य-द्विपेन", "p": [{"l": "वन्य"}, {"l": "द्विप", "cn": "3.1"}], "e": "by a wild elephant"}, {"w": "उन्मथिता", "p": [{"l": "मन्थ्", "inf": "उन्मथित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1", "vp": ["उद्"]}], "e": "was rubbed off"}, {"w": "त्वक्", "p": [{"l": "त्वच्", "cn": "1.1"}], "e": "bark"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "its"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "it"}, {"w": "अद्रेः", "p": [{"l": "अद्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of the mountain"}, {"w": "तनया", "p": [{"l": "तनया", "cn": "1.1"}], "e": "the daughter (Parvati)"}, {"w": "शुशोच", "p": [{"l": "शुच्", "fin": "शुशोच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "grieved for"}, {"w": "सेनान्यम्", "p": [{"l": "सेनानी", "cn": "2.1"}], "e": "the commander of the army (Skanda)"}, {"w": "आलीढम्", "p": [{"l": "लिह्", "inf": "आलीढ", "s": ["क्त"], "cn": "2.1", "vp": ["आ"]}], "e": "wounded"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "असुर-अस्त्रैः", "p": [{"l": "असुर"}, {"l": "अस्त्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the weapons of the asuras"}]},
{"c": "2", "n": "38", "i": 132, "v": "तदाप्रभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थमस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ । व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति ॥", "mn": "तदेति॥ तदा तत्कालः प्रभृतिरादिर्यस्मिन्कर्मणि तत्तथा तदाप्रभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थं भयार्थं शूलभृता शिवेन । अङ्गंसमीपमागताः प्राप्ताः सत्त्वाः प्राणिनो वृत्तिर्यस्मिंस्तत्। `अङ्कः समीप उत्सङ्गे चिह्ने स्थानापराधयोः` इति केशवः। सिंहत्वं विधाय। अस्मिन्नद्रिकुक्षौ गुहायामहं व्यापारितो नियुक्तः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तदा-प्रभृति एव शूल-भृता अङ्क-आगत-सत्त्व-वृत्ति (माम्) सिंहत्वम् विधाय वन-द्विपानाम् त्रास-अर्थम् अस्मिन् अद्रि-कुक्षौ अहम् व्यापारितः।", "es": "\"From that time onwards, the trident-bearer (Shiva) appointed me in this mountain cave to frighten away wild elephants, having given me the form of a lion whose sustenance is any creature that comes within my reach.\"", "pc": [{"w": "तदा-प्रभृति", "p": [{"l": "तदाप्रभृति"}], "e": "from that time onwards"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "वन-द्विपानाम्", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "द्विप", "cn": "6.3"}], "e": "of the wild elephants"}, {"w": "त्रास-अर्थम्", "p": [{"l": "त्रास"}, {"l": "अर्थ"}], "e": "for the purpose of frightening"}, {"w": "अस्मिन्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}], "e": "in this"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "अद्रि-कुक्षौ", "p": [{"l": "अद्रि"}, {"l": "कुक्षि", "cn": "7.1"}], "e": "in the cave of the mountain"}, {"w": "व्यापारितः", "p": [{"l": "पृ", "inf": "व्यापारित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1", "vp": ["वि", "आ"]}], "e": "was appointed"}, {"w": "शूल-भृता", "p": [{"l": "शूल"}, {"l": "भृत्", "cn": "3.1"}], "e": "by the trident-bearer (Shiva)"}, {"w": "विधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "विधाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having made"}, {"w": "सिंहत्वम्", "p": [{"l": "सिंहत्व", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being a lion"}, {"w": "अङ्क-आगत-सत्त्व-वृत्ति", "p": [{"l": "अङ्क"}, {"l": "आगत"}, {"l": "सत्त्व"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "whose living is on creatures that come into my vicinity"}]},
{"c": "2", "n": "39", "i": 133, "v": "तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विषश्चान्द्रमसी सुधेव ॥", "mn": "तस्येति॥ परमेश्वरेण प्रदिष्टो निर्दिष्टः कालो भोजनवेला यस्याः सोपस्थिता प्राप्ता एषा गोरूपा शोणितपारणा रुधिरस्य व्रतान्तभोजनम्। सुरद्विषोराहोः चन्द्रमस इयं चान्द्रमसी सुधेव क्षुधितस्य तस्याङ्कागतसत्त्ववृत्तेर्मे मम सिंहस्य तृप्त्या अलं पर्याप्ता। `नमःस्वस्ति-` (पा.2।3।16) इत्यादिना चतुर्थी ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "क्षुधितस्य तस्य मे तृप्त्यै परम-ईश्वरेण प्रदिष्ट-काला एषा शोणित-पारणा, सुर-द्विषः चान्द्रमसी सुधा इव, उपस्थिता।", "es": "\"For the satisfaction of my hunger, this cow has arrived as my blood-meal, her time ordained by the Supreme Lord, just as the nectar of the moon presents itself to Rahu, the enemy of the gods.\"", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that (me)"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "sufficient"}, {"w": "एषा", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this (cow)"}, {"w": "क्षुधितस्य", "p": [{"l": "क्षुध्", "inf": "क्षुधित", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of the hungry"}, {"w": "तृप्त्यै", "p": [{"l": "तृप्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for satisfaction"}, {"w": "प्रदिष्ट-काला", "p": [{"l": "प्रदिष्ट"}, {"l": "काल", "cn": "1.1"}], "e": "whose time has been ordained"}, {"w": "परम-ईश्वरेण", "p": [{"l": "परम"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "3.1"}], "e": "by the Supreme Lord (Shiva)"}, {"w": "उपस्थिता", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1", "vp": ["उप"]}], "e": "has arrived"}, {"w": "शोणित-पारणा", "p": [{"l": "शोणित"}, {"l": "पारणा", "cn": "1.1"}], "e": "the breaking of a fast with blood"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "for me"}, {"w": "सुर-द्विषः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "द्विष्", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy of the gods (Rahu)"}, {"w": "चान्द्रमसी", "p": [{"l": "चान्द्रमसी", "cn": "1.1"}], "e": "related to the moon"}, {"w": "सुधा", "p": [{"l": "सुधा", "cn": "1.1"}], "e": "nectar"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "2", "n": "40", "i": 134, "v": "स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः । शस्त्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्त्रभृतां क्षिणोति ॥", "mn": "स इति॥ स एवमुपायशून्यस्त्वं लज्जां विहाय निवर्तस्व। भवांस्त्वं गुरोर्दर्शिता प्रकाशिता शिष्यस्य कर्तव्या भक्तिर्येन स तथोक्तोऽस्ति। ननु गुरुधनं विनाश्य कथं तत्समीपं गच्छेयमत आह-शस्त्त्रेणेति। यद्रक्ष्यं धनं शस्त्त्रेणायुधेन। `शस्त्त्रमायुधलोहयोः` इत्यमरः। अशक्या रक्षा यस्य तदशक्यरक्षम्; रक्षितुमशक्यमित्यर्थः। तद्रक्ष्यं नष्टमपि शस्त्रभृतां यशो न क्षिणोति न हिनस्ति। अशक्यार्थेष्वप्रतिविधानं न दोषायेति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः त्वम् लज्जाम् विहाय निवर्तस्व। भवान् गुरोः दर्शित-शिष्य-भक्तिः अस्ति। यत् शस्त्रेण रक्ष्यम् अशक्य-रक्षम् भवति, तत् शस्त्र-भृताम् यशः न क्षिणोति।", "es": "\"Therefore, you should turn back, abandoning shame. You have already shown your devotion as a disciple to your guru. When something that ought to be protected by a weapon is impossible to protect, failing to do so does not diminish the fame of a warrior.\"", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (you)"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "निवर्तस्व", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निवर्तस्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1", "vp": ["नि"]}], "e": "turn back"}, {"w": "विहाय", "p": [{"l": "हा", "inf": "विहाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "लज्जाम्", "p": [{"l": "लज्जा", "cn": "2.1"}], "e": "shame"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "towards the guru"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you (respectful)"}, {"w": "दर्शित-शिष्य-भक्तिः", "p": [{"l": "दर्शित"}, {"l": "शिष्य"}, {"l": "भक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "one who has shown the devotion of a disciple"}, {"w": "शस्त्रेण", "p": [{"l": "शस्त्र", "cn": "3.1"}], "e": "by a weapon"}, {"w": "रक्ष्यम्", "p": [{"l": "रक्ष्", "inf": "रक्ष्य", "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "what is to be protected"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "that which"}, {"w": "अशक्य-रक्षम्", "p": [{"l": "अशक्य"}, {"l": "रक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "is impossible to protect"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}], "e": "the fame"}, {"w": "शस्त्र-भृताम्", "p": [{"l": "शस्त्र"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the weapon-bearers"}, {"w": "क्षिणोति", "p": [{"l": "क्षि", "fin": "क्षिणोति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "diminishes"}]},
{"c": "2", "n": "41", "i": 135, "v": "इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य । प्रत्याहतास्त्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार ॥", "mn": "इति प्रगल्भं पुरुषाणामधिराजो नृप इति प्रगल्भं मृगाधिराजस्य वचोनिशम्य श्रुत्वा गिरिशस्येश्वरस्य प्रभावात्प्रत्याहतास्त्त्रः` कुण्ठितास्त्त्रः सन् आत्मनि विषयेऽववज्ञामपमानं शिथिलीचकार। तत्याजेत्यर्थः। अवज्ञातोऽहमिति निर्वेदं न प्रापेत्यर्थः। समानेषु हि क्षत्रियाणामभिमानः न सर्वेश्वरं प्रतीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इति मृग-अधिराजस्य प्रगल्भम् वचः निशम्य, गिरिश-प्रभावात् प्रति-आहत-अस्त्रः पुरुष-अधिराजः आत्मनि अवज्ञाम् शिथिली-चकार।", "es": "Having heard the bold speech of the king of beasts, the sovereign of men, whose weapon was rendered useless by the power of Shiva, lessened the self-contempt he felt.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रगल्भम्", "p": [{"l": "प्रगल्भ", "cn": "2.1"}], "e": "bold"}, {"w": "पुरुष-अधिराजः", "p": [{"l": "पुरुष"}, {"l": "अधिराज", "cn": "1.1"}], "e": "the sovereign of men"}, {"w": "मृग-अधिराजस्य", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "अधिराज", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of beasts"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "speech"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["नि"]}], "e": "having heard"}, {"w": "प्रति-आहत-अस्त्रः", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "आहत"}, {"l": "अस्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "he whose weapon was rendered useless"}, {"w": "गिरिश-प्रभावात्", "p": [{"l": "गिरिश"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "5.1"}], "e": "due to the power of Girisha (Shiva)"}, {"w": "आत्मनि", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in himself"}, {"w": "अवज्ञाम्", "p": [{"l": "अवज्ञा", "cn": "2.1"}], "e": "self-contempt"}, {"w": "शिथिली-चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "loosened"}]},
{"c": "2", "n": "42", "i": 136, "v": "प्रत्यब्रवीञ्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वभङ्गे वितथप्रयत्नः । जडीकृतस्त्त्र्यम्बकवीक्षणेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥", "mn": "प्रतीति॥ स एव पूर्वः प्रथमो भङ्गः प्रतिबन्धो यस्य तस्मिस्तत्पूर्वभङ्ग इषुप्रयोगे वितथप्रयत्नो विफलप्रयासः। अत एव वज्रं कुलिशं मुमुक्षन् मोक्तुमिच्चन्। अम्बुकं लोचनम्। दृग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि` इति हलायुधः। त्रीण्यम्बकानि यस्य स त्र्यम्बको हरः। तस्य वीक्षणेन जडीकृतो निष्पन्दीकृतः। वज्रं पाणौ यस्य स वज्रपाणिरिन्द्रः। `प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इति वक्तव्यम्`(वा.1415) इति पाणेः सप्तम्यन्तस्योत्तरनिपातः। स इव स्थितो नृप एनं सिंहं प्रत्यब्रवीञ्च। `बाहुं सवज्रं शक्रस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुः` इति महाभारते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इषु-प्रयोगे तत्-पूर्व-भङ्गे वितथ-प्रयत्नः, त्र्यम्बक-वीक्षणेन जडी-कृतः वज्र-पाणिः वज्रम् मुमुक्षन् इव, एनम् प्रति-अब्रवीत् च।", "es": "And he, whose effort in using the arrow was futile due to its unprecedented failure, replied to the lion, like Indra wishing to release his thunderbolt but paralyzed by the gaze of Shiva.", "pc": [{"w": "प्रति-अब्रवीत्", "p": [{"l": "ब्रू", "fin": "प्रत्यब्रवीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति"]}], "e": "replied"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "इषु-प्रयोगे", "p": [{"l": "इषु"}, {"l": "प्रयोग", "cn": "7.1"}], "e": "in the use of the arrow"}, {"w": "तत्-पूर्व-भङ्गे", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "भङ्ग", "cn": "7.1"}], "e": "in the unprecedented failure of which"}, {"w": "वितथ-प्रयत्नः", "p": [{"l": "वितथ"}, {"l": "प्रयत्न", "cn": "1.1"}], "e": "he whose effort was futile"}, {"w": "जडी-कृतः", "p": [{"l": "जडी"}, {"l": "कृत", "cn": "1.1"}], "e": "paralyzed"}, {"w": "त्र्यम्बक-वीक्षणेन", "p": [{"l": "त्र्यम्बक"}, {"l": "वीक्षण", "cn": "3.1"}], "e": "by the gaze of the three-eyed one (Shiva)"}, {"w": "वज्रम्", "p": [{"l": "वज्र", "cn": "2.1"}], "e": "the thunderbolt"}, {"w": "मुमुक्षन्", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "मुमुक्षत्", "s": ["सन्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "wishing to release"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वज्र-पाणिः", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "पाणि", "cn": "1.1"}], "e": "the thunderbolt-handed one (Indra)"}]},
{"c": "2", "n": "43", "i": 137, "v": "संरुद्धचेष्टस्य मृगेन्द्र! कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः । अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान्भावमतोऽभिधास्ये ॥", "mn": "संरुद्धेति॥ हे मृगेन्द्र! संरुद्धचेष्टस्य प्रतिबद्धव्यापारस्य मम तद्वचोवाक्यं कामं हास्यं परिहसनीयम्। यद्वचः `स त्वं मदीयेन`(2।45) इत्यादिकमहं विवक्षुर्वक्तुमिच्छुरस्मि। तर्हि तूष्णीं स्थीयतामित्याशङ्क्येश्वरकिंकरत्वात्सर्वज्ञं त्वां प्रति न हास्यमित्याह-अन्तरिति। हि यतो भवान् प्राणभृतामन्तर्गतं हृद्गतं वाग्वृत्त्या बहिरप्रकाशितमेव सर्वं भावं वेद वेत्ति। `विदो लटो वा` (पा.3।4।83)इति णलादेशः। अतोऽभिधास्ये वक्ष्यामि। वच इति प्रकृतं कर्म संबध्यते। अन्ये त्वीदृग्वचनमाकर्ण्यासंभावितार्थमेतदित्युपहसन्ति। अतस्तु मौनमेव भूषणम्। त्वं तु वाङ्मनसयोरेकविध एवायमिति जानासि। अतोऽभिधास्ये यद्वचोऽहं विवक्षुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "मृगेन्द्र! संरुद्ध-चेष्टस्य मम यत् वचः अहम् विवक्षुः, तत् कामम् हास्यम्। हि भवान् प्राण-भृताम् सर्वम् अन्तः-गतम् भावम् वेद। अतः अहम् अभिधास्ये।", "es": "\"O king of beasts! The words I wish to speak may be laughable, coming from one whose actions are paralyzed. However, since you know all the innermost thoughts of living beings, I will speak.\"", "pc": [{"w": "संरुद्ध-चेष्टस्य", "p": [{"l": "संरुद्ध"}, {"l": "चेष्ट", "cn": "6.1"}], "e": "of one whose actions are blocked"}, {"w": "मृगेन्द्र", "p": [{"l": "मृगेन्द्र", "cn": "8.1"}], "e": "O king of beasts!"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "indeed"}, {"w": "हास्यम्", "p": [{"l": "हास्य", "cn": "1.1"}], "e": "laughable"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "1.1"}], "e": "speech"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "विवक्षुः", "p": [{"l": "वच्", "inf": "विवक्षु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "1.1"}], "e": "am desirous of speaking"}, {"w": "अन्तः-गतम्", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "गत", "cn": "2.1"}], "e": "internal"}, {"w": "प्राण-भृताम्", "p": [{"l": "प्राण"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of living beings"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "वेद", "p": [{"l": "विद्", "fin": "वेद", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "knows"}, {"w": "सर्वम्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.1"}], "e": "all"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "भावम्", "p": [{"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "intention"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतस्"}], "e": "therefore"}, {"w": "अभिधास्ये", "p": [{"l": "धा", "fin": "अभिधास्ये", "pn": 1, "t": "लृट्", "pp": "A1", "vp": ["अभि"]}], "e": "I will speak"}]},
{"c": "2", "n": "44", "i": 138, "v": "मान्यः स मे स्थावरजंगमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः । गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेर्नश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ॥", "mn": "मान्य इति॥ प्रत्यवहारः प्रलयः। स्थावराणां तरुशैलादीनां जंगमानां मनुष्यादीनां सर्गस्थितिप्रत्यवहारेषु हेतुः स ईश्वरो मे मम मान्यः पूज्यः। अलङ्घ्यशासन इत्यर्थः। शासनं च `सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति`(2।38) इत्युक्तरूपम्। तर्हि विसृज्य गम्यताम्; नेत्याह-गुरोरपीति। पुरस्तादग्रे नश्यदिदमाहिताग्नेगुरोर्धनमपि गोरूपमनुपेक्षणीयम्। `आहिताग्नेः` इति विशेषणेनानुपेक्षाकारणं हविः साधनत्वं सूचयति॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "स्थावर-जङ्गमानाम् सर्ग-स्थिति-प्रत्यवहार-हेतुः सः शिवः मे मान्यः। तथापि आहित-अग्नेः गुरोः इदम् धनम् अपि पुरस्तात् नश्यत् सत् अनुपेक्षणीयम् न भवति।", "es": "\"He (Shiva), the cause of creation, preservation, and destruction of all beings, is worthy of my respect. Yet, this cow, the wealth of my guru who maintains the sacred fire, cannot be neglected as it perishes before my eyes.\"", "pc": [{"w": "मान्यः", "p": [{"l": "मान्य", "cn": "1.1"}], "e": "to be respected"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Shiva)"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "by me"}, {"w": "स्थावर-जङ्गमानाम्", "p": [{"l": "स्थावर"}, {"l": "जङ्गम", "cn": "6.3"}], "e": "of the movable and immovable"}, {"w": "सर्ग-स्थिति-प्रत्यवहार-हेतुः", "p": [{"l": "सर्ग"}, {"l": "स्थिति"}, {"l": "प्रत्यवहार"}, {"l": "हेतु", "cn": "1.1"}], "e": "the cause of creation, preservation, and destruction"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the guru"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "yet"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "धनम्", "p": [{"l": "धन", "cn": "1.1"}], "e": "wealth (the cow)"}, {"w": "आहित-अग्नेः", "p": [{"l": "आहित"}, {"l": "अग्नि", "cn": "6.1"}], "e": "of one who maintains the sacred fire"}, {"w": "नश्यत्", "p": [{"l": "नश्", "inf": "नश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "perishing"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "in front of me"}, {"w": "अनुपेक्षणीयम्", "p": [{"l": "अनुपेक्षणीय", "cn": "1.1"}], "e": "not to be neglected"}]},
{"c": "2", "n": "45", "i": 139, "v": "स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः ॥", "mn": "स इति॥ सोऽङ्कागतसत्त्ववृत्तिस्त्वं मदीयेन देहेन शरीरस्य वृत्तिं जीवनं निर्वर्तयितुं संपादयितुं प्रसीद। दिनावसान उत्सुको `माता ममागमिष्यति` इत्युत्काण्ठतो बालवत्सो यस्याः सा महर्षेरियं धेनुर्विसृज्यताम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः त्वम् मदीयेन देहेन शरीर-वृत्तिम् निर्वर्तयितुम् प्रसीद। दिन-अवसान-उत्सुक-बाल-वत्सा इयम् महर्षेः धेनुः विसृज्यताम्।", "es": "\"Therefore, be pleased to satisfy your hunger with my body. Let this cow of the great sage, whose young calf is eagerly awaiting her at day's end, be released.\"", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (you)"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "मदीयेन", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "3.1"}], "e": "with my"}, {"w": "शरीर-वृत्तिम्", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "sustenance of the body"}, {"w": "देहेन", "p": [{"l": "देह", "cn": "3.1"}], "e": "body"}, {"w": "निर्वर्तयितुम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "निर्वर्तयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"], "vp": ["निर्"]}], "e": "to accomplish"}, {"w": "प्रसीद", "p": [{"l": "सद्", "fin": "प्रसीद", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "be pleased"}, {"w": "दिन-अवसान-उत्सुक-बाल-वत्सा", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "अवसान"}, {"l": "उत्सुक"}, {"l": "बाल"}, {"l": "वत्स", "cn": "1.1"}], "e": "whose young calf is eager for her at the end of the day"}, {"w": "विसृज्यताम्", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "विसृज्यताम्", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "A2", "vp": ["वि"]}], "e": "let be released"}, {"w": "धेनुः", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "the cow"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "महर्षेः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sage"}]},
{"c": "2", "n": "46", "i": 140, "v": "अथान्धकारं गिरिगह्वराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे ॥", "mn": "अथेति॥ अथ भूतेश्वरस्य पार्श्ववर्त्यनुचरः स सिंहो गिरेर्गह्वराणां गुहानाम्। `देवखातबिले गुहा। गह्वरम्` इत्यमरः। अन्धकारं ध्वान्तं दंष्ट्रामयूखैः शकलानि खण्डानि कुर्वन्, निरस्यन्नित्यर्थः। किंचिद्विहस्य। अर्थपतिं नृपं भूयो बभाषे। हासकारणम् `अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्`(2।47) इति वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ सः भूतेश्वरपार्श्ववर्ती गिरिगह्वराणाम् अन्धकारम् दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन्, किञ्चित् विहस्य, भूयः अर्थपतिम् बभाषे।", "es": "Then, that attendant of Shiva (the lion), shattering the darkness of the mountain caves with the rays from his fangs, smiled slightly and spoke again to the king.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अन्धकारम्", "p": [{"l": "अन्धकार", "cn": "2.1"}], "e": "the darkness"}, {"w": "गिरिगह्वराणाम्", "p": [{"l": "गिरि"}, {"l": "गह्वर", "cn": "6.3"}], "e": "of the mountain caves"}, {"w": "दंष्ट्रामयूखैः", "p": [{"l": "दंष्ट्रा"}, {"l": "मयूख", "cn": "3.3"}], "e": "with the rays of his fangs"}, {"w": "शकलानि", "p": [{"l": "शकल", "cn": "2.3"}], "e": "into pieces"}, {"w": "कुर्वन्", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "inf": "कुर्वत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "making"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "भूतेश्वरपार्श्ववर्ती", "p": [{"l": "भूतेश्वर"}, {"l": "पार्श्ववर्तिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the attendant of the Lord of Beings (Shiva)"}, {"w": "किञ्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्"}], "e": "a little"}, {"w": "विहस्य", "p": [{"l": "हस्", "inf": "विहस्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having smiled"}, {"w": "अर्थपतिम्", "p": [{"l": "अर्थपति", "cn": "2.1"}], "e": "to the lord of wealth (the king)"}, {"w": "बभाषे", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "बभाषे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "2", "n": "47", "i": 141, "v": "एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च । अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥", "mn": "एकेति॥ एकातपत्रमेकच्छत्रं। जगतः प्रभुत्वं स्वामित्वम्। नवं वयो यौवनम्। इदं कान्तं रम्यं वपुश्च। इत्येवं बहु अल्पस्य हेतोरल्पेन कारणेन अल्पफलायेत्यर्थः। `षष्ठी हेतुप्रयोगे` (पा.2।3।36) इति षष्ठी। हातुं त्यक्तुमिच्छंस्त्वं विचारे कार्याकायविमर्शे मूढो मूर्खो मे मम प्रतिभासि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "त्वम् अल्पस्य हेतोः एकातपत्रम् जगतः प्रभुत्वम्, नवम् वयः, इदम् कान्तम् वपुः च, (इति) बहु हातुम् इच्छन् मे विचारमूढः प्रतिभासि।", "es": "\"Wishing to abandon so much—undisputed sovereignty over the world, your youth, and this handsome body—for such a trivial reason, you appear to me to be confounded in your judgment.\"", "pc": [{"w": "एकातपत्रम्", "p": [{"l": "एकातपत्र", "cn": "2.1"}], "e": "sole-umbrella (undisputed)"}, {"w": "जगतः", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the world"}, {"w": "प्रभुत्वम्", "p": [{"l": "प्रभुत्व", "cn": "2.1"}], "e": "sovereignty"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "youthful"}, {"w": "वयः", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "2.1"}], "e": "age"}, {"w": "कान्तम्", "p": [{"l": "कान्त", "cn": "2.1"}], "e": "handsome"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अल्पस्य", "p": [{"l": "अल्प", "cn": "6.1"}], "e": "for a small"}, {"w": "हेतोः", "p": [{"l": "हेतु", "cn": "5.1"}], "e": "reason"}, {"w": "बहु", "p": [{"l": "बहु", "cn": "2.1"}], "e": "much"}, {"w": "हातुम्", "p": [{"l": "हा", "inf": "हातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to abandon"}, {"w": "इच्छन्", "p": [{"l": "इष्", "cn": "1.1", "inf": "इच्छत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "wishing"}, {"w": "विचारमूढः", "p": [{"l": "विचार"}, {"l": "मूढ", "cn": "1.1"}], "e": "confounded in judgment"}, {"w": "प्रतिभासि", "p": [{"l": "भा", "fin": "प्रतिभासि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति"]}], "e": "you appear"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "to me"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}]},
{"c": "2", "n": "48", "i": 142, "v": "भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ! पितेव पासि ॥", "mn": "भूतेति॥ तव भूतेष्वनुकम्पा कृपा चेत्। `कृपा दयानुकम्पा स्यात्` इत्यमरः (अ.को.1|7|19)। कृपैव वर्तते चेदित्यर्थः। तर्हि त्वदन्ते तव नाशे सति, इयमेका गौः। स्वस्ति क्षेममस्या अस्तीति स्वस्तिमती। भवेत्, जीवेदित्यर्थथः। `स्वस्त्याशीःक्षेमपुण्यादौ` इत्यमरः (अ.को.1|7|19)। हे प्रजानाथ! जीवन् पुनः पितेव प्रजा उपप्लवेभ्यो विपद्भ्यः शश्वत् सदा ।`पुनः सदार्थयोः शश्वत्` इत्यमरः (अ.को.1|7|19)। पासि रक्षसि। स्वप्राणव्ययेनैकधेनुरक्षणाद्वरं जीवितेनैव शश्वदखिलजगत्त्राणमित्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रजानाथ! चेत् तव भूतानुकम्पा (अस्ति), (तर्हि) त्वदन्ते इयम् एका गौः स्वस्तिमती भवेत्। पुनः जीवन् (त्वम्) शश्वत् उपप्लवेभ्यः प्रजाः पिता इव पासि।", "es": "\"O Lord of subjects! If you feel compassion for all beings, then at the cost of your life, only this one cow will be safe. But by staying alive, you can constantly protect all your subjects from calamities, just like a father.\"", "pc": [{"w": "भूतानुकम्पा", "p": [{"l": "भूत"}, {"l": "अनुकम्पा", "cn": "1.1"}], "e": "Compassion for beings"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "चेत्", "p": [{"l": "चेत्"}], "e": "if"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "गौः", "p": [{"l": "गो", "cn": "1.1"}], "e": "cow"}, {"w": "एका", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "भवेत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "would be"}, {"w": "स्वस्तिमती", "p": [{"l": "स्वस्तिमत्", "cn": "1.1"}], "e": "safe"}, {"w": "त्वदन्ते", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at your death"}, {"w": "जीवन्", "p": [{"l": "जीव्", "cn": "1.1", "inf": "जीवत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "living"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "but"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्"}], "e": "constantly"}, {"w": "उपप्लवेभ्यः", "p": [{"l": "उपप्लव", "cn": "5.3"}], "e": "from calamities"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "2.3"}], "e": "subjects"}, {"w": "प्रजानाथ", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "नाथ", "cn": "8.1"}], "e": "O Lord of subjects"}, {"w": "पिता", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "a father"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पासि", "p": [{"l": "पा", "fin": "पासि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you protect"}]},
{"c": "2", "n": "49", "i": 143, "v": "अथैकधेनोरपराधचण्डाद्गुरोः कृशानुप्रतिमाद्बिभेषि । शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः ॥", "mn": "अथेति॥ अथेति पक्षआन्तरे, अथवा। एकैव धेनुर्यस्य तस्मात्। अयं कोपकारणोपन्यास इति ज्ञेयम्। अत एवापराधे गवोपेक्षालक्षणे सति चण्डादतिकोपनात्। `चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः` इत्यमरः (अ.को.3|1|32)। अत एव कृशानुः प्रतिमोपमा यस्य तस्मादग्निकल्पाद्गुरोर्बिभेषि इति काकुः। `भीत्रार्थानां भयहेतुः` (पा.1।4।25)इत्यपादानात्पञ्चमी। अल्पवित्तस्य धनहानिरतिदुःसहेति भावः। अस्य गुरोर्मन्युः क्रोधः। `मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि` इत्यमरः (अ.को.3|1|32)। घटा इवोधांसि यासां ता घटोध्नीः। `ऊधसोऽनङ्` (पा.5।4।131) इत्यनङादेशः। `बहुव्रीहेरूधसो ङीष्` (पा.4।1।25) इति ङीष्। कोटिशो गाः स्पर्शयता प्रतिपादयता। `विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम्` इत्यमरः (अ.को.2|7|31)। भवता विनेतुमपनेतुं शक्यः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ (यदि त्वम्) एकधेनोः (विषये) अपराधचण्डाद् कृशानुप्रतिमात् गुरोः बिभेषि, (तर्हि) कोटिशः घटोध्नीः गाः स्पर्शयता भवता अस्य मन्युः विनेतुम् शक्यः (अस्ति)।", "es": "\"Or, if you fear your guru—who is like fire and fierce in his anger over an offense concerning his single cow—his wrath can be appeased by you, by gifting him millions of cows with pot-like udders.\"", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Or if"}, {"w": "एकधेनोः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "धेनु", "cn": "6.1"}], "e": "regarding the one cow"}, {"w": "अपराधचण्डाद्", "p": [{"l": "अपराध"}, {"l": "चण्ड", "cn": "5.1"}], "e": "from the one fierce in anger over an offense"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "5.1"}], "e": "from the guru"}, {"w": "कृशानुप्रतिमात्", "p": [{"l": "कृशानु"}, {"l": "प्रतिम", "cn": "5.1"}], "e": "who is like fire"}, {"w": "बिभेषि", "p": [{"l": "भी", "fin": "बिभेषि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you are afraid"}, {"w": "शक्यः", "p": [{"l": "शक्य", "cn": "1.1"}], "e": "is possible"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "मन्युः", "p": [{"l": "मन्यु", "cn": "1.1"}], "e": "anger"}, {"w": "भवता", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "विनेतुम्", "p": [{"l": "नी", "inf": "विनेतुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["वि"]}], "e": "to appease"}, {"w": "गाः", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.3"}], "e": "cows"}, {"w": "कोटिशः", "p": [{"l": "कोटिशस्"}], "e": "by the crores"}, {"w": "स्पर्शयता", "p": [{"l": "स्पृश्", "cn": "3.1", "inf": "स्पर्शयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"]}], "e": "by causing to give"}, {"w": "घटोध्नीः", "p": [{"l": "घट"}, {"l": "ऊधस्", "cn": "2.3"}], "e": "with pot-like udders"}]},
{"c": "2", "n": "50", "i": 144, "v": "तद्रक्ष कल्याणपरम्पराणां भोक्तारमूर्जस्वलमात्मदेहम् । महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नमृद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मात्कारणात् कल्याणपरम्पराणां भोक्तारम्। कर्मणि षष्ठी। ऊर्जो बलमस्यास्तीत्यूर्जस्वलम्। `ज्योत्स्नातमिस्रा-` (पा.5।2।114) इत्यादिना बलच्प्रत्ययान्तो निपातः। आत्मदेहं रक्ष। ननु गामुपेक्ष्यात्मदेहरक्षणे स्वर्गहानिः स्यात्। नेत्याह-महीतलेति। ऋद्धं समृद्धं राज्यं महीतलस्पर्शनमात्रेण भूतलसंबन्धमात्रेण भिन्नमैन्द्रमिन्द्रसंबन्धि पदं स्थानमाहुः। स्वर्गान्न भिद्यत इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत् कल्याणपरम्पराणाम् भोक्तारम् ऊर्जस्वलम् आत्मदेहम् रक्ष। हि ऋद्धम् राज्यम् महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नम् ऐन्द्रम् पदम् आहुः।", "es": "\"Therefore, protect your own vigorous body, the enjoyer of a series of fortunes. For a prosperous kingdom is said to be the very state of Indra, differing only in that it touches the surface of the earth.\"", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "रक्ष", "p": [{"l": "रक्ष्", "fin": "रक्ष", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "protect"}, {"w": "कल्याणपरम्पराणाम्", "p": [{"l": "कल्याण"}, {"l": "परम्परा", "cn": "6.3"}], "e": "of a series of fortunes"}, {"w": "भोक्तारम्", "p": [{"l": "भोक्तृ", "cn": "2.1"}], "e": "the enjoyer"}, {"w": "ऊर्जस्वलम्", "p": [{"l": "ऊर्जस्वल", "cn": "2.1"}], "e": "vigorous"}, {"w": "आत्मदेहम्", "p": [{"l": "आत्म"}, {"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "your own body"}, {"w": "महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नम्", "p": [{"l": "महीतल"}, {"l": "स्पर्शन"}, {"l": "मात्र"}, {"l": "भिन्न", "cn": "2.1"}], "e": "differing only by its contact with the earth's surface"}, {"w": "ऋद्धम्", "p": [{"l": "ऋद्ध", "cn": "2.1"}], "e": "a prosperous"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "For"}, {"w": "राज्यम्", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}], "e": "kingdom"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "the state"}, {"w": "ऐन्द्रम्", "p": [{"l": "ऐन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "of Indra"}, {"w": "आहुः", "p": [{"l": "अह्", "fin": "आहुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they say"}]},
{"c": "2", "n": "51", "i": 145, "v": "एतावदुक्त्वा विरते मृगेन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन । शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषतेव ॥", "mn": "एतावदिति॥ मृगेन्द्र एतावदुक्त्वा विरते सति गुह्नागतेनास्य सिंहस्य प्रतिस्वनेन शिलोच्चयः शैलोऽपि प्रीत्या तमेवार्थं क्षितिपालमुञ्चैरभाषतेव। इत्युत्प्रेक्षा। भाषिरयं ब्रुविसमानार्थत्वाद्दिकर्मकः। ब्रुविस्तु द्विकर्मकेषु पठितः। तदुक्तम्-`दुहियाचिरुधिप्रच्छिभिक्षिचिञामुपयोगनिमित्तमपूर्वविधौ। ब्रुविशासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितमाचरितं कविना ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मृगेन्द्रे एतावत् उक्त्वा विरते (सति), अस्य गुहागतेन प्रतिस्वनेन शिलोच्चयः अपि प्रीत्या तम् एव अर्थम् उच्चैः क्षितिपालम् अभाषत इव।", "es": "When the king of beasts fell silent after speaking thus, the mountain, through the echo of his voice from the caves, seemed to lovingly and loudly repeat that very same message to the king.", "pc": [{"w": "एतावत्", "p": [{"l": "एतावत्", "cn": "2.1"}], "e": "this much"}, {"w": "उक्त्वा", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having said"}, {"w": "विरते", "p": [{"l": "रम्", "cn": "7.1", "inf": "विरत", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "having ceased"}, {"w": "मृगेन्द्रे", "p": [{"l": "मृगेन्द्र", "cn": "7.1"}], "e": "the king of beasts"}, {"w": "प्रतिस्वनेन", "p": [{"l": "प्रतिस्वन", "cn": "3.1"}], "e": "by the echo"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of his"}, {"w": "गुहागतेन", "p": [{"l": "गुहा"}, {"l": "गत", "cn": "3.1"}], "e": "coming from the cave"}, {"w": "शिलोच्चयः", "p": [{"l": "शिल"}, {"l": "उच्चय", "cn": "1.1"}], "e": "the mountain"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "क्षितिपालम्", "p": [{"l": "क्षितिपाल", "cn": "2.1"}], "e": "to the king"}, {"w": "उच्चैः", "p": [{"l": "उच्चैस्"}], "e": "loudly"}, {"w": "प्रीत्या", "p": [{"l": "प्रीति", "cn": "3.1"}], "e": "with affection"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "very"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "meaning"}, {"w": "अभाषत", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "अभाषत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1", "vp": ["आ"]}], "e": "spoke"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as it were"}]},
{"c": "2", "n": "52", "i": 146, "v": "निशम्य देवानुचरस्य वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच । धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः ॥", "mn": "निशम्येति॥ देवानुचरस्येश्वरकिंकरस्य सिंहस्य वाचं निशम्य, मनुष्यदेवो राजा पुनरप्युवाच। किंभूतः सन्? तेन सिंहेन यदध्यासितं व्याक्रमणम्। नपुंसके भावे क्तः। तेन कातरे अक्षिणी यस्यास्तया। `बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच्` (पा.5।4।113) इति षच्। `षिद्गौरादिभ्यश्च` (पा.4।1।41) इति ङीष्। `किंवा वक्ष्यति` इति मीत्यैवं स्थितयेत्यर्थः। धेन्वा निरीक्ष्यमाणः। अत एव सुतरां दयालुः सन्। `सुतराम्` इत्यत्र `द्विवचनविभज्य-` (पा.4।1।41) इत्यादिना सुशब्दात्तरप्। `किमेत्तिङव्यय-` (पा.5।4।11) इत्यादिनाम्प्रत्ययः। `तद्धितश्चासर्वविभक्तिः` (पा.1।1।38) इत्यव्ययसंज्ञा ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "देवानुचरस्य वाचम् निशम्य, तदध्यासितकातराक्ष्या धेन्वा निरीक्ष्यमाणः, सुतराम् दयालुः मनुष्यदेवः पुनः अपि उवाच।", "es": "Hearing the words of the god's attendant, the king—a god among men—became exceedingly compassionate as he was being watched by the cow, whose frightened eyes were fixed upon him, and spoke again.", "pc": [{"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["नि"]}], "e": "Having heard"}, {"w": "देवानुचरस्य", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "अनुचर", "cn": "6.1"}], "e": "of the god's attendant"}, {"w": "वाचम्", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "2.1"}], "e": "the words"}, {"w": "मनुष्यदेवः", "p": [{"l": "मनुष्य"}, {"l": "देव", "cn": "1.1"}], "e": "the god among men (the king)"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "धेन्वा", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "3.1"}], "e": "by the cow"}, {"w": "तदध्यासितकातराक्ष्या", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "अध्यासित"}, {"l": "कातर"}, {"l": "अक्षि", "cn": "3.1"}], "e": "whose frightened eyes were fixed on him"}, {"w": "निरीक्ष्यमाणः", "p": [{"l": "ईक्ष्", "cn": "1.1", "inf": "निरीक्ष्यमाण", "s": ["शानच्"], "vp": ["निर्"]}], "e": "being watched"}, {"w": "सुतराम्", "p": [{"l": "सुतराम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "दयालुः", "p": [{"l": "दयालु", "cn": "1.1"}], "e": "compassionate"}]},
{"c": "2", "n": "53", "i": 147, "v": "क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्त्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा ॥", "mn": "क्षतादिति॥ `क्षणु हिंसायाम्` इति धातोः संपदादित्पात्क्विप्। `गमादीनाम्`(वा.4073) इति वक्तव्यादनुनासिकलोपे तुगागमे च क्षदिति रूपं सिद्धम्। क्षतो नाशात्त्रायत इति क्षत्त्रः। `सुपि-` (पा.3।2।4) इति योगविभागात्कः। तामेतां व्युत्पत्तिं कविरर्थतोऽनुक्रामति-क्षतादित्यादिना। उदग्र उन्नतः क्षत्त्रवर्णस्य शब्दो वाचकः। क्षत्त्रशब्द इत्यर्थः। क्षतात्त्रायत इति व्युत्पत्त्या भुवनेषु रूढः किल प्रसिद्धः। खलु। नाश्वकर्णादिवत्केवलरूढः किंतु पङ्कजादिवद्योगरूढ इत्यर्थः। ततः किमित्य आह-तस्य`क्षत्त्र`शब्दस्य विपरीतवृत्तेर्विरुद्धव्यापारस्य क्षतस्त्राणमकुर्वतः पुंसो राज्येन किम्? उपक्रोशमलीमसैर्निन्दामलिनैः। `उपक्रोशोजुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गर्हणे` इत्यमरः। `ज्योत्स्नातमिस्रा-` (पा.5।2।114)इत्यादिना `मलीमैस`शब्दो निपातितः। `मलीमसं तु मलिनं कञ्चरं मलदूषितम्` इत्यमरः। तैः प्राणैर्वा किम्? निन्दितस्य सर्वं व्यर्थमित्यर्थः। एतेन `एकातपत्रम्`(2।47)इत्यादिना श्लोकद्वयेनोक्तं प्रत्युक्तमिति वेदितव्यम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "'क्षतात् त्रायते' इति क्षत्त्रस्य उदग्रः शब्दः भुवनेषु रूढः किल। तद्विपरीतवृत्तेः (जनस्य) राज्येन किम्? उपक्रोशमलीमसैः प्राणैः वा (किम्)?", "es": "\"The noble definition of a 'Kshatriya' is famous in all worlds because 'he protects from harm.' What is the use of a kingdom, or even a life stained by public disgrace, for one whose conduct is contrary to this?\"", "pc": [{"w": "क्षतात्", "p": [{"l": "क्षत", "cn": "5.1"}], "e": "From harm"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "त्रायते", "p": [{"l": "त्रै", "fin": "त्रायते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "one protects"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उदग्रः", "p": [{"l": "उदग्र", "cn": "1.1"}], "e": "the noble"}, {"w": "क्षत्त्रस्य", "p": [{"l": "क्षत्त्र", "cn": "6.1"}], "e": "of a Kshatriya"}, {"w": "शब्दः", "p": [{"l": "शब्द", "cn": "1.1"}], "e": "word (definition)"}, {"w": "भुवनेषु", "p": [{"l": "भुवन", "cn": "7.3"}], "e": "in the worlds"}, {"w": "रूढः", "p": [{"l": "रुह्", "cn": "1.1", "inf": "रूढ", "s": ["क्त"]}], "e": "is famous"}, {"w": "राज्येन", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "3.1"}], "e": "with a kingdom"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what (is the use)"}, {"w": "तद्विपरीतवृत्तेः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "विपरीत"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of one whose conduct is contrary to that"}, {"w": "प्राणैः", "p": [{"l": "प्राण", "cn": "3.3"}], "e": "with a life"}, {"w": "उपक्रोशमलीमसैः", "p": [{"l": "उपक्रोश"}, {"l": "मलीमस", "cn": "3.3"}], "e": "stained by public censure"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}]},
{"c": "2", "n": "54", "i": 148, "v": "कथं नु शक्योऽनुनयो महर्षेर्विश्राणनाञ्चान्यपयस्विनीनाम् । इमामनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयाऽस्याम् ॥", "mn": "कथमिति॥ अनुनयः क्रोधापनयः। चकारो वाकारार्थः। महर्षेरनुनयो वाऽन्यासां पयस्विनीनां दोग्ध्रीणां गवां विश्राणनाद्दानात्। `त्यागो वितरणं दानमुत्सर्जनविसर्जने। विश्राणनं वितरणम्` इत्यमरः (अ.को.2|7|31)। कथं नु शक्यः? न शक्य इत्यर्थः। अत्र हेतुमाह-इमां गां सुरभेः कामधेनोः। `पञ्चमी विभक्ते` (पा.2।3।42)इति पञ्चमी। अनूनामन्यूनामवेहि जानीहि। तर्हि कथमस्याः परिभवोऽभूदित्याह-रुद्रौजसेति। अस्यां गवि त्वया कर्त्रा प्रहृतं तु प्रहारस्तु। नपुंसके भावे क्तः। रुद्रौजसेश्वरसामर्थ्येन। न तु त्वयेत्यर्थः। `सप्तम्यधिकरणे च` (पा.2।3।36) इति सप्तमी॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अन्यपयस्विनीनाम् विश्राणनात् च महर्षेः अनुनयः कथम् नु शक्यः? इमाम् सुरभेः अनूनाम् अवेहि। तु त्वया अस्याम् रुद्रौजसा प्रहृतम्।", "es": "\"How can the great sage possibly be appeased by the gift of other cows? Know this cow to be no less than Surabhi herself. And you have attacked her with the very power of Rudra.\"", "pc": [{"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "How"}, {"w": "नु", "p": [{"l": "नु"}], "e": "indeed"}, {"w": "शक्यः", "p": [{"l": "शक्य", "cn": "1.1"}], "e": "is it possible"}, {"w": "अनुनयः", "p": [{"l": "अनुनय", "cn": "1.1"}], "e": "the appeasement"}, {"w": "महर्षेः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sage"}, {"w": "विश्राणनात्", "p": [{"l": "विश्राणन", "cn": "5.1"}], "e": "by the gift"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अन्यपयस्विनीनाम्", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "पयस्विनी", "cn": "6.3"}], "e": "of other milk-cows"}, {"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this (cow)"}, {"w": "अनूनाम्", "p": [{"l": "अनून", "cn": "2.1"}], "e": "not less than"}, {"w": "सुरभेः", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "6.1"}], "e": "Surabhi (the celestial cow)"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "know"}, {"w": "रुद्रौजसा", "p": [{"l": "रुद्र"}, {"l": "ओजस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the power of Rudra"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "But"}, {"w": "प्रहृतम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "प्रहृतम्", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"]}], "e": "it has been attacked"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "अस्याम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}], "e": "on her"}]},
{"c": "2", "n": "55", "i": 149, "v": "सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः । न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः ॥", "mn": "सेयमिति॥ सेयं गौर्मया। निष्क्रीयते प्रत्याह्रियतेऽनेन परगृहीतमिति निष्क्रयः प्रतिशीर्षकम्। `एरच्` (पा.3।3।56) इत्यच्प्रत्ययः। स्वदेहार्पणमेव निष्क्रयस्तेन भवत्तस्त्वत्तः। पञ्चम्यास्तसिल्। मोचयितुं न्याय्या न्यायादनपेता। युक्तेत्यर्थः। `धर्मपथ्यर्थं-` (पा.4।4।92) इत्यादिना यत्प्रत्ययः। एवं सति तव पारणा भोजनं विहता न स्यात्। मुनेः क्रिया होमादिः स एवार्थः प्रयोजनम्। स चालुप्तो भवेत्। स्वप्राणब्ययेनापि स्वामिगुरुधनं संरक्ष्यमिति भावः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा इयम् (गौः) मया स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण भवतः मोचयितुम् न्याय्या। एवम् तव पारणा विहता न स्यात्, मुनेः क्रियार्थः च अलुप्तः भवेत्।", "es": "\"It is right for me to free this cow from you by offering my own body as ransom. In this way, your meal will not be obstructed, and the sage's purpose for the ritual will also remain unimpaired.\"", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "She"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "देह"}, {"l": "अर्पण"}, {"l": "निष्क्रय", "cn": "3.1"}], "e": "by the ransom of offering my own body"}, {"w": "न्याय्या", "p": [{"l": "न्याय्य", "cn": "1.1"}], "e": "is proper"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "मोचयितुम्", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "मोचयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to be released"}, {"w": "भवतः", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "5.1"}], "e": "from you"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पारणा", "p": [{"l": "पारणा", "cn": "1.1"}], "e": "breaking of a fast (meal)"}, {"w": "स्यात्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्यात्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "would be"}, {"w": "विहता", "p": [{"l": "हन्", "cn": "1.1", "inf": "विहत", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "obstructed"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "Thus"}, {"w": "भवेत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "would be"}, {"w": "अलुप्तः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "लुप्त", "cn": "1.1"}], "e": "unimpaired"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मुनेः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage"}, {"w": "क्रियार्थः", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "अर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "the purpose of the ritual"}]},
{"c": "2", "n": "56", "i": 150, "v": "भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नस्तव देवदारौ । स्थातुं नियोक्तुर्न हि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ॥", "mn": "भवानिति॥ परवान् स्वामिपरतन्त्त्रो भवानपि। `परतन्त्त्रः पराधीनः परवान्नाथवानपि` इत्यमरः (अ.को.3|3|272)। इदं वक्ष्यमाणमवैति। भवतानुभूयत एवेत्यर्थः। `शेषे प्रथमः` (पा.1।4।108) इति प्रथमपुरुषः। किमित्यत आह-हि यस्माद्धेतोः, `हि हेताववधारणे` इत्यमरः (अ.को.3|3|272)। तव देवदारौ विषये महान् यत्नः। महता यत्नेन रक्ष्यत इत्यर्थः। इदंशब्दोक्तमर्थं दर्शयति-स्थातुमिति॥ रक्ष्यं वस्तु विनाश्य विनाशं गमयित्वा स्वयमक्षतेनाव्रणेन। नुयुक्तेनेति शेषः। नियोक्तुः स्वामि नोऽग्रे स्थातुं शक्यं न हि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भवान् अपि परवान् (अस्ति), इदम् अवैति। हि तव देवदारौ महान् यत्नः (अस्ति)। नियोक्तुः अग्रे रक्ष्यम् विनाश्य स्वयम् अक्षतेन स्थातुम् हि न शक्यम्।", "pc": [{"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "You"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "परवान्", "p": [{"l": "परवत्", "cn": "1.1"}], "e": "are bound by duty"}, {"w": "अवैति", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवैति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "know"}, {"w": "महान्", "p": [{"l": "महत्", "cn": "1.1"}], "e": "great"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "यत्नः", "p": [{"l": "यत्न", "cn": "1.1"}], "e": "is the effort"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "देवदारौ", "p": [{"l": "देवदारु", "cn": "7.1"}], "e": "in protecting the Deodar tree"}, {"w": "स्थातुम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to stand"}, {"w": "नियोक्तुः", "p": [{"l": "नियोक्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of one's master"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "शक्यम्", "p": [{"l": "शक्य", "cn": "1.1"}], "e": "is it possible"}, {"w": "अग्रे", "p": [{"l": "अग्र", "cn": "7.1"}], "e": "before"}, {"w": "विनाश्य", "p": [{"l": "नश्", "inf": "विनाश्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having destroyed"}, {"w": "रक्ष्यम्", "p": [{"l": "रक्ष्य", "cn": "2.1"}], "e": "what is to be protected"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "oneself"}, {"w": "अक्षतेन", "p": [{"l": "अक्षत", "cn": "3.1"}], "e": "unharmed"}], "es": "\"You too are bound by duty and understand this, for your effort in guarding the Deodar tree is great. Indeed, it is impossible to stand unharmed before one's master after having allowed the object of protection to be destroyed.\""},
{"c": "2", "n": "57", "i": 151, "v": "किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविध्वंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु ॥", "mn": "किमिति॥ किमपि किं वाऽहं तवाहिंस्योऽवध्यो मतश्चेत्तर्हि मे यश एव शरीरं तस्मिन् दयालुः कारुणिको भव। `स्याद्दयालुः कारुणिकः` इत्यमरः (अ.को.3|1|15)। ननु मुख्यमुपेक्ष्यामुख्यशरीरे कोऽभिनिवेशः? अत आह-एकान्तेति॥ मद्विधानां मादृशानां विवेकिनामेकान्तविध्वंसिष्ववश्यविनाशिषु भौतिकेषु पृथिव्यादिभूतविकारेषु पिण्डेषु शरीरेष्वनास्था खल्वनपेक्षैव। `आस्था त्वालम्बनास्थानयत्नापेक्षासु कथ्यते` इति विश्वः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चेत् अहम् तव किम् अपि अहिंस्यः मतः, (तर्हि) मे यशःशरीरे दयालुः भव। खलु मद्विधानाम् एकान्तविध्वंसिषु भौतिकेषु पिण्डेषु अनास्था (भवति)।", "pc": [{"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "in any way"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": " "}, {"w": "अहिंस्यः", "p": [{"l": "अहिंस्य", "cn": "1.1"}], "e": "not to be harmed"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "by you"}, {"w": "चेत्", "p": [{"l": "चेत्"}], "e": "if"}, {"w": "मतः", "p": [{"l": "मन्", "cn": "1.1", "inf": "मत", "s": ["क्त"]}], "e": "am considered"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "यशःशरीरे", "p": [{"l": "यशस्"}, {"l": "शरीर", "cn": "7.1"}], "e": "on the body of fame"}, {"w": "भव", "p": [{"l": "भू", "fin": "भव", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "be"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "दयालुः", "p": [{"l": "दयालु", "cn": "1.1"}], "e": "merciful"}, {"w": "एकान्तविध्वंसिषु", "p": [{"l": "एकान्त"}, {"l": "विध्वंसिन्", "cn": "7.3"}], "e": "in those which are certainly perishable"}, {"w": "मद्विधानाम्", "p": [{"l": "मद्विध", "cn": "6.3"}], "e": "of those like me"}, {"w": "पिण्डेषु", "p": [{"l": "पिण्ड", "cn": "7.3"}], "e": "in the bodies"}, {"w": "अनास्था", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "आस्था", "cn": "1.1"}], "e": "there is no attachment"}, {"w": "खलु", "p": [{"l": "खलु"}], "e": "indeed"}, {"w": "भौतिकेषु", "p": [{"l": "भौतिक", "cn": "7.3"}], "e": "physical"}], "es": "\"If you consider me in any way inviolable, then be merciful to my body of fame. Indeed, people like me have no attachment to these physical bodies, which are inevitably destined for destruction.\""},
{"c": "2", "n": "58", "i": 152, "v": "संबन्धमाभाषणपूर्वमाहुर्वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते । तद्भूतनाथानुग! नार्हसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥", "mn": "संबन्धमिति॥ संबन्धं सख्यम्। आभाषणमालापः पूर्वं कारणं यस्य तमाहुः। `स्यादाभाषणमालापः` इत्यमरः (अ.को.1|6|15)। स तादृक्संबन्धो वनान्ते संगतयोर्नावावयोर्वृत्तो जातः। तत्ततो हेतोर्हे भूतनाथानुग शिवानुचर!। एतेन तस्य महत्त्वं सूचयति। अत एव संबन्धिनो मित्रस्य मे प्रणयं याञ्चाम्। `प्रणयास्त्मी। विश्रम्भयाञ्चाप्रेमाणः` इत्यमरः (अ.को.1|6|15)। विहन्तुं नार्हसि ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "(पण्डिताः) संबन्धम् भाषणपूर्वम् आहुः। वनान्ते संगतयोः नौ सः (संबन्धः) वृत्तः। तत् भूतनाथानुग! त्वम् संबन्धिनः मे प्रणयम् विहन्तुम् न अर्हसि।", "pc": [{"w": "संबन्धम्", "p": [{"l": "संबन्ध", "cn": "2.1"}], "e": "A relationship"}, {"w": "आभाषणपूर्वम्", "p": [{"l": "आभाषण"}, {"l": "पूर्व", "cn": "2.1"}], "e": "is preceded by conversation"}, {"w": "आहुः", "p": [{"l": "अह्", "fin": "आहुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they say"}, {"w": "वृत्तः", "p": [{"l": "वृत्", "cn": "1.1", "inf": "वृत्त", "s": ["क्त"]}], "e": "has occurred"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "नौ", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.2"}], "e": "between us two"}, {"w": "संगतयोः", "p": [{"l": "गम्", "cn": "6.2", "inf": "संगत", "s": ["क्त"], "vp": ["सम्"]}], "e": "who have met"}, {"w": "वनान्ते", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "in the forest-end"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "भूतनाथानुग", "p": [{"l": "भूतनाथ"}, {"l": "अनुग", "cn": "8.1"}], "e": "O follower of the Lord of Beings"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you should"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "संबन्धिनः", "p": [{"l": "संबन्धिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of a kinsman"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "प्रणयम्", "p": [{"l": "प्रणय", "cn": "2.1"}], "e": "request"}, {"w": "विहन्तुम्", "p": [{"l": "हन्", "inf": "विहन्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["वि"]}], "e": "to refuse"}], "es": "\"They say a relationship begins with conversation. Such a bond has now formed between us, who have met here in the forest. Therefore, O follower of Shiva, you should not refuse the request of me, who is now your kinsman.\""},
{"c": "2", "n": "59", "i": 153, "v": "तथेति गामुक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः । सन्न्यस्तशस्त्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिषस्य ॥", "mn": "तथेति॥ तथेति गामुक्तवते हरये सिंहाय। `कपौ सिंहे सुवर्णे च वर्णे विष्णौ हरिं विदुः` इति शाश्वतः। सद्यस्तत्क्षणे प्रतिष्टम्भात्प्रतिबन्धाद्विमुक्तो बाहुर्यस्य सः। दिलीपः। न्यस्तशस्त्त्रस्त्यक्तायुधः सन्। स्वदेहं, आमिषस्य मांसस्य, `पललं क्रव्यमामिषम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|63)। पिण्डं कवलमिव। उपानयत् समर्पितवान्। एतेन निर्ममत्वमुक्तम्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गाम् तथा इति उक्तवते (सिंहे सति), प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः सन्न्यस्तशस्त्रः दिलीपः सद्यः हरये आमिषस्य पिण्डम् इव स्वदेहम् उपानयत्।", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "So be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "the word"}, {"w": "उक्तवते", "p": [{"l": "वच्", "cn": "7.1", "inf": "उक्तवत्", "s": ["क्तवतु"]}], "e": "when he (the lion) had spoken"}, {"w": "दिलीपः", "p": [{"l": "दिलीप", "cn": "1.1"}], "e": "Dilipa"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः", "p": [{"l": "प्रतिष्टम्भ"}, {"l": "विमुक्त"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "whose arm was freed from paralysis"}, {"w": "सन्न्यस्तशस्त्रः", "p": [{"l": "सन्न्यस्त"}, {"l": "शस्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "having laid down his weapon"}, {"w": "हरये", "p": [{"l": "हरि", "cn": "4.1"}], "e": "to the lion"}, {"w": "स्वदेहम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "his own body"}, {"w": "उपानयत्", "p": [{"l": "नी", "fin": "उपानयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["उप", "आ"]}], "e": "offered"}, {"w": "पिण्डम्", "p": [{"l": "पिण्ड", "cn": "2.1"}], "e": "a lump"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आमिषस्य", "p": [{"l": "आमिष", "cn": "6.1"}], "e": "of flesh"}], "es": "When the lion spoke the words \"So be it,\" Dilipa, his arm suddenly freed from paralysis, laid down his weapon and immediately offered his own body to the lion like a lump of flesh."},
{"c": "2", "n": "60", "i": 154, "v": "तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुग्रम् । अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन्क्षणे उग्रं सिंहनिपातमुत्पश्यत उत्प्रेक्षमाणस्य तर्कयतोऽवाङ्मुखस्याधोमुखस्य। `स्यादवाङप्यधोमुखः` इत्यमरः (अ.को.3|1|33)। प्रजानां पालयितू राज्ञ उपर्युपरिष्टात्। `उपर्युपरिष्टात्` (पा.5।3।31) इति निपातः। विद्याधराणां देवयोनिविशेषणां हस्तैर्मुक्ता पुष्पवृष्टिः पपात ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्मिन् क्षणे, उग्रम् सिंहनिपातम् उत्पश्यतः, अवाङ्मुखस्य प्रजानाम् पालयितुः (दिलीपस्य) उपरि विद्याधरहस्तमुक्ता पुष्पवृष्टिः पपात।", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "At that"}, {"w": "क्षणे", "p": [{"l": "क्षण", "cn": "7.1"}], "e": "moment"}, {"w": "पालयितुः", "p": [{"l": "पालयितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the protector"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the people"}, {"w": "उत्पश्यतः", "p": [{"l": "पश्", "cn": "6.1", "inf": "उत्पश्यत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["उद्"]}], "e": "who was anticipating"}, {"w": "सिंहनिपातम्", "p": [{"l": "सिंह"}, {"l": "निपात", "cn": "2.1"}], "e": "the lion's pounce"}, {"w": "उग्रम्", "p": [{"l": "उग्र", "cn": "2.1"}], "e": "fierce"}, {"w": "अवाङ्मुखस्य", "p": [{"l": "अवाच्"}, {"l": "मुख", "cn": "6.1"}], "e": "with face bowed down"}, {"w": "उपरि", "p": [{"l": "उपरि"}], "e": "upon"}, {"w": "पुष्पवृष्टिः", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "वृष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "a shower of flowers"}, {"w": "पपात", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पपात", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "विद्याधरहस्तमुक्ता", "p": [{"l": "विद्याधर"}, {"l": "हस्त"}, {"l": "मुक्त", "cn": "1.1"}], "e": "released from the hands of Vidyadharas"}], "es": "At that very moment, as the protector of the people, with his face bowed down, was awaiting the lion's fierce pounce, a shower of flowers released from the hands of celestial beings called Vidyadharas fell upon him."},
{"c": "2", "n": "61", "i": 155, "v": "उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीमिव स्वां गामग्रतः प्रस्रविणीं न सिंहम् ॥", "mn": "उत्तिष्ठेति॥ राजा। अमृतमिवाचरतीत्यमृतायमानम्। `उपमानादाचारे` (पा.3।1।10)इति क्यच्। ततः शानच्। उत्थितमुत्पन्नम्, `हे वत्स! उत्तिष्ठ` इति वचो निशम्य श्रुत्वा। उत्थितः सन्। अस्तेः शतृप्रत्ययः। अग्रतोऽग्रे प्रस्रवः क्षीरस्रावोऽस्ति यस्याः सा तां प्रस्रविणीं गां स्वां जननीमिव ददर्श। सिंहं न ददर्श ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "\"वत्स, उत्तिष्ठ\" इति अमृतायमानम् उत्थितम् वचः निशम्य, उत्थितः सन् राजा अग्रतः स्वाम् जननीम् इव प्रस्रविणीम् गाम् ददर्श, न सिंहम्।", "pc": [{"w": "उत्तिष्ठ", "p": [{"l": "स्था", "fin": "उत्तिष्ठ", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["उद्"]}], "e": "Arise"}, {"w": "वत्स", "p": [{"l": "वत्स", "cn": "8.1"}], "e": "O child"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अमृतायमानम्", "p": [{"l": "अमृत", "cn": "2.1", "inf": "अमृतायमान", "s": ["क्यङ्", "शानच्"]}], "e": "nectar-like"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "words"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["नि"]}], "e": "having heard"}, {"w": "उत्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "cn": "2.1", "inf": "उत्थित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}], "e": "that had arisen"}, {"w": "उत्थितः", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "inf": "उत्थित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}], "e": "having risen"}, {"w": "सन्", "p": [{"l": "अस्", "cn": "1.1", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "being"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "जननीम्", "p": [{"l": "जननी", "cn": "2.1"}], "e": "mother"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "स्वाम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "the cow"}, {"w": "अग्रतः", "p": [{"l": "अग्रतस्"}], "e": "before him"}, {"w": "प्रस्रविणीम्", "p": [{"l": "प्रस्रविणी", "cn": "2.1"}], "e": "lactating"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सिंहम्", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "2.1"}], "e": "the lion"}], "es": "Hearing the nectar-like words, \"Arise, my child!\", the king rose and saw before him not the lion, but the cow, lactating with affection like his own mother."},
{"c": "2", "n": "62", "i": 156, "v": "तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो! मायां मयोद्भाव्य परीक्षितोऽसि । ऋषिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किमुतान्यहिंस्राः ॥", "mn": "तमिति॥ विस्मितमाश्चर्यं गतम्। कर्तरि क्तः। तं दिलीपं धेनुरुवाच । किमित्यत्राह-हे साधो! मया मायामुद्भाव्य कल्पयित्वा परीक्षितोऽसि। ऋषिप्रभावान्मय्यन्तको यमोऽपि प्रहर्तुं न प्रभुर्न समर्थः। अन्ये हिंस्ना घातुकाः। `शरारुर्घातुको हिंस्रः` इत्यमरः (अ.को.3|1|28)। `नमिकम्पि-` (पा.3।1।167)इत्यादिना रप्रत्ययः। किमुत सुष्ठु, न प्रभव इति योज्यम्। `बलवत्सुष्टु किमुत स्वत्यतीव च निर्भरे` इत्यमरः (अ.को.3|1|28) ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "धेनुः विस्मितम् तम् उवाच - \"साधो! मया मायाम् उद्भाव्य परीक्षितः असि। ऋषिप्रभावात् मयि अन्तकः अपि प्रहर्तुम् प्रभुः न (अस्ति), अन्यहिंस्राः किम् उत?\"", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "विस्मितम्", "p": [{"l": "स्मि", "cn": "2.1", "inf": "विस्मित", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "the astonished one"}, {"w": "धेनुः", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "The cow"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "साधो", "p": [{"l": "साधु", "cn": "8.1"}], "e": "O noble one"}, {"w": "माया", "p": [{"l": "माया", "cn": "1.1"}], "e": "an illusion"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "उद्भाव्य", "p": [{"l": "भू", "inf": "उद्भाव्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "having created"}, {"w": "परीक्षितः", "p": [{"l": "ईक्ष्", "cn": "1.1", "inf": "परीक्षित", "s": ["क्त"], "vp": ["परि"]}], "e": "you have been tested"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "ऋषिप्रभावात्", "p": [{"l": "ऋषि"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "5.1"}], "e": "Due to the sage's power"}, {"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "on me"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अन्तकः", "p": [{"l": "अन्तक", "cn": "1.1"}], "e": "Yama (god of death)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "प्रभुः", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "1.1"}], "e": "is able"}, {"w": "प्रहर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "प्रहर्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["प्र"]}], "e": "to strike"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "what"}, {"w": "उत", "p": [{"l": "उत"}], "e": "then"}, {"w": "अन्यहिंस्राः", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "हिंस्र", "cn": "1.3"}], "e": "of other predators"}], "es": "The cow said to the astonished king: \"O noble one, you have been tested by me through an illusion I created. Due to the sage's power, not even the God of Death is able to harm me, let alone other beasts of prey.\""},
{"c": "2", "n": "63", "i": 157, "v": "भक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पया च प्रीतास्मि ते पुत्र! वरं वृणीष्व । न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुघां प्रसन्नाम् ॥", "mn": "भक्त्येति॥ हे पुत्र! गुरौ। भक्त्या। मय्यनुकम्पया च। ते तुभ्यं प्रीताऽस्मि। `क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम्` इति चतुर्थी। वरं देवेभ्यो वरणीयमर्थम्। `देवाद्धृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये` इत्यमरः। वृणीष्व स्वीकुरु। तथा हि-मां केवलानां पयसां प्रसूतिं कारणं नावेहि न विद्धिः। किंतु प्रसन्नां माम्। कामान्दोग्धीति कामदुघा। तामवेहि। `दुहः कब्थश्च` (पा.3।2।70) इति कप्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुत्र! गुरौ भक्त्या मयि अनुकम्पया च ते प्रीता अस्मि। वरम् वृणीष्व। प्रसन्नाम् माम् केवलानाम् पयसाम् प्रसूतिम् न अवेहि, (अपि तु) कामदुघाम् अवेहि।", "pc": [{"w": "भक्त्या", "p": [{"l": "भक्ति", "cn": "3.1"}], "e": "By your devotion"}, {"w": "गुरौ", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "7.1"}], "e": "to the guru"}, {"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "to me"}, {"w": "अनुकम्पया", "p": [{"l": "अनुकम्पा", "cn": "3.1"}], "e": "and by your compassion"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "प्रीता", "p": [{"l": "प्री", "cn": "1.1", "inf": "प्रीत", "s": ["क्त"]}], "e": "pleased"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "with you"}, {"w": "पुत्र", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "8.1"}], "e": "O son"}, {"w": "वरम्", "p": [{"l": "वर", "cn": "2.1"}], "e": "a boon"}, {"w": "वृणीष्व", "p": [{"l": "वृ", "fin": "वृणीष्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1"}], "e": "choose"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलानाम्", "p": [{"l": "केवल", "cn": "6.3"}], "e": "of mere"}, {"w": "पयसाम्", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "6.3"}], "e": "milk"}, {"w": "प्रसूतिम्", "p": [{"l": "प्रसूति", "cn": "2.1"}], "e": "as a producer"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "know"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "कामदुघाम्", "p": [{"l": "कामदुघ", "cn": "2.1"}], "e": "as a wish-fulfilling cow"}, {"w": "प्रसन्नाम्", "p": [{"l": "सद्", "cn": "2.1", "inf": "प्रसन्न", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"]}], "e": "being pleased"}], "es": "\"My son, I am pleased with you for your devotion to your guru and your compassion for me. Choose a boon. Now that I am pleased, know me not merely as a producer of milk, but as a wish-fulfilling cow.\""},
{"c": "2", "n": "64", "i": 158, "v": "ततः समानीय स मानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः । वंशस्य कर्तारमनन्तकीर्तिं सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ॥", "mn": "तत इति॥ ततो मानितार्थी। स्वहस्तार्जितो वीर इति शब्दो येन सः। एतेनास्य दातृत्वं दैन्यराहित्यं चोक्तम्। स राजा हस्तौ समानीय संधाय। अञ्जलिं बद्ध्वेत्यर्थः। वंशस्य कर्तारं प्रवर्तयितारम्। अत एव रघुकुलमिति प्रसिद्धिः। अनन्तकीर्तिं स्थिरयशसं तनयं सुदक्षिणायां ययाचे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः मानितार्थी स्वहस्तार्जितवीरशब्दः सः (राजा) हस्तौ समानीय, वंशस्य कर्तारम् अनन्तकीर्तिम् तनयम् सुदक्षिणायाम् ययाचे।", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "Then"}, {"w": "समानीय", "p": [{"l": "नी", "inf": "समानीय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["सम्", "आ"]}], "e": "bringing together"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मानितार्थी", "p": [{"l": "मानित"}, {"l": "अर्थिन्", "cn": "1.1"}], "e": "whose request was honored"}, {"w": "हस्तौ", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "2.2"}], "e": "his two hands"}, {"w": "स्वहस्तार्जितवीरशब्दः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "हस्त"}, {"l": "अर्जित"}, {"l": "वीरशब्द", "cn": "1.1"}], "e": "who had earned the title 'hero' with his own hands"}, {"w": "वंशस्य", "p": [{"l": "वंश", "cn": "6.1"}], "e": "of the dynasty"}, {"w": "कर्तारम्", "p": [{"l": "कर्तृ", "cn": "2.1"}], "e": "the founder"}, {"w": "अनन्तकीर्तिम्", "p": [{"l": "अनन्त"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "2.1"}], "e": "of endless fame"}, {"w": "सुदक्षिणायाम्", "p": [{"l": "सुदक्षिणा", "cn": "7.1"}], "e": "in Sudakshina"}, {"w": "तनयम्", "p": [{"l": "तनय", "cn": "2.1"}], "e": "a son"}, {"w": "ययाचे", "p": [{"l": "याच्", "fin": "ययाचे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "asked for"}], "es": "Then, the king—whose request was honored and who had earned the title 'hero' with his own hands—joined his palms and asked for a son to be born to Sudakshina, a son of endless fame who would be the founder of his dynasty."},
{"c": "2", "n": "65", "i": 159, "v": "संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा । दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुङ्क्ष्वेति तमादिदेश ॥", "mn": "संतानेति॥ सा पयस्विनी गौः। संतानं कामयत इति ह्यंतानकामः। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।1)तस्मै राज्ञे तथेति। काम्यत इति कामो वरः। कर्मार्थे घञप्रत्ययः। तं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय, `हे पुत्र!मदीयं पयः पत्रपुटे पत्रनिर्मिते पात्रे दुग्ध्वोपभुङ्क्ष्व पिब` इति तमादिदेशाज्ञापितवती। `उपयुङ्क्ष्व` इति वा पाठः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सा पयस्विनी संतानकामाय राज्ञे \"तथा\" इति कामम् प्रतिश्रुत्य, \"पुत्र! मदीयम् पयः पत्रपुटे दुग्ध्वा उपभुङ्क्ष्व\" इति तम् आदिदेश।", "pc": [{"w": "संतानकामाय", "p": [{"l": "संतान"}, {"l": "काम", "cn": "4.1"}], "e": "to the one desirous of progeny"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "So be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "काम", "cn": "2.1"}], "e": "the wish"}, {"w": "राज्ञे", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "4.1"}], "e": "to the king"}, {"w": "प्रतिश्रुत्य", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "प्रतिश्रुत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["प्रति"]}], "e": "having promised"}, {"w": "पयस्विनी", "p": [{"l": "पयस्विनी", "cn": "1.1"}], "e": "the milk-giving cow"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "दुग्ध्वा", "p": [{"l": "दुह्", "inf": "दुग्ध्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having milked"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "2.1"}], "e": "the milk"}, {"w": "पत्रपुटे", "p": [{"l": "पत्र"}, {"l": "पुट", "cn": "7.1"}], "e": "into a cup of leaves"}, {"w": "मदीयम्", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "2.1"}], "e": "my"}, {"w": "पुत्र", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "8.1"}], "e": "O son"}, {"w": "उपभुङ्क्ष्व", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "उपभुङ्क्ष्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1", "vp": ["उप"]}], "e": "drink"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आदिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "आदिदेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "instructed"}], "es": "That milk-giving cow, after promising the king who desired progeny his wish by saying \"So be it,\" instructed him: \"My son, milk my milk into a cup made of leaves and drink it.\""},
{"c": "2", "n": "66", "i": 160, "v": "वत्सस्य होमार्थविधेश्च शेषमृषेरनुज्ञामधिगम्य मातः । ऊधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं षष्ठांशमुर्व्या इव रक्षितायाः ॥", "mn": "वत्सस्येति॥ हे मातः!वत्सस्य वत्सपीतस्य शेषम्। वत्सपीतावशिष्टमित्यर्थथः। होम एवार्थः। तस्य विधिरनुष्ठानम्। तस्य च शेषम्। होमावशिष्टमित्यर्थः। तव। ऊधसि भवमूधस्यं क्षीरम्। `शरीरावयवाञ्च` (पा.4।3।55)इति यत्प्रत्ययः। पक्षिताया उर्व्याः षष्ठांशं षष्ठभागमिव। ऋषेरनुज्ञामधिगम्य उपभोक्तुमिच्छामि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मातः, (अहम्) वत्सस्य होम-अर्थ-विधेः च शेषम्, ऋषेः अनुज्ञाम् अधिगम्य, रक्षितायाः उर्व्याः षष्ठ-अंशम् इव, तव ऊधस्यम् उपभोक्तुम् इच्छामि ।", "es": "King Dilipa addresses the cow Nandini as 'Mother,' saying, 'Having obtained the sage's permission, I wish to consume your milk that remains after feeding your calf and for the sacrificial rites. I desire to partake of it just as I, as a protector, am entitled to the sixth part of the produce of the protected earth.'", "pc": [{"w": "वत्सस्य", "p": [{"l": "वत्स", "cn": "6.1"}], "e": "of the calf"}, {"w": "होमार्थविधेश्च", "p": [{"l": "होम"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "विधि", "cn": "6.1"}, {"l": "च"}], "e": "and of the rite for the sacrificial offering"}, {"w": "शेषम्", "p": [{"l": "शेष", "cn": "2.1"}], "e": "the remainder"}, {"w": "ऋषेः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage"}, {"w": "अनुज्ञाम्", "p": [{"l": "अनुज्ञा", "cn": "2.1"}], "e": "permission"}, {"w": "अधिगम्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "अधिगम्य", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "मातः", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "8.1"}], "e": "O Mother"}, {"w": "ऊधस्यम्", "p": [{"l": "ऊधस्य", "cn": "2.1"}], "e": "milk from the udder"}, {"w": "इच्छामि", "p": [{"l": "इष्", "fin": "इच्छामि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I wish"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "उपभोक्तुम्", "p": [{"l": "भुज्", "inf": "उपभोक्तुम्", "vp": ["उप"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to consume"}, {"w": "षष्ठांशम्", "p": [{"l": "षष्ठ"}, {"l": "अंश", "cn": "2.1"}], "e": "the sixth part"}, {"w": "उर्व्याः", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "रक्षितायाः", "p": [{"l": "रक्ष्", "inf": "रक्षित", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of the protected"}]},
{"c": "2", "n": "67", "i": 161, "v": "इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा बभूव । तदन्विता हैमवताञ्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रममश्रमेण ॥", "mn": "इत्थमिति॥ इत्थं क्षितीशेन विज्ञापिता वसिष्ठस्य धेनुः प्रीततरा पूर्वं शुश्रूषया प्रीता। संप्रत्यनया विज्ञापनया प्रीततराऽतिसंतुष्टा बभूव। तदन्विता तेन दिलीपेनान्विता हैमवताद्धिमवत्संबन्धिनः कुक्षेगुहायाः सकाशादश्रमेणानायासेनाश्रमं प्रत्याययावागता च ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इत्थम् क्षितीशेन विज्ञापिता वसिष्ठ-धेनुः प्रीततरा बभूव । तत्-अन्विता (सा) हैमवतात् कुक्षेः च अश्रमेण आश्रमम् प्रति आययौ ।", "es": "Thus addressed by the king, Vasishtha's cow, Nandini, became very pleased. Accompanied by him, she returned effortlessly from the Himalayan cave to the hermitage.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "thus"}, {"w": "क्षितीशेन", "p": [{"l": "क्षिति"}, {"l": "ईश", "cn": "3.1"}], "e": "by the lord of the earth"}, {"w": "वसिष्ठधेनुः", "p": [{"l": "वसिष्ठ"}, {"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "Vasishtha's cow"}, {"w": "विज्ञापिता", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "विज्ञापित", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having been informed"}, {"w": "प्रीततरा", "p": [{"l": "प्रीततर", "cn": "1.1"}], "e": "more pleased"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "तदन्विता", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "अन्वित", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by him"}, {"w": "हैमवतात्", "p": [{"l": "हैमवत", "cn": "5.1"}], "e": "from the Himalayan"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कुक्षेः", "p": [{"l": "कुक्षि", "cn": "5.1"}], "e": "from the cave"}, {"w": "प्रत्याययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "प्रत्याययौ", "vp": ["प्रति", "आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "returned"}, {"w": "आश्रमम्", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "to the hermitage"}, {"w": "अश्रमेण", "p": [{"l": "अश्रम", "cn": "3.1"}], "e": "without effort"}]},
{"c": "2", "n": "68", "i": 162, "v": "तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ॥", "mn": "तस्या इति॥ प्रसन्नेन्दुरिव मुखं यस्य स नृपाणां गुरुर्दिलीपः प्रहर्षचिह्नैर्मुखरागादिभिरनुमितमभ्यूहितं तस्या धेनोः प्रसादमनुग्रहं प्रहर्षचिह्नैरेव ज्ञातत्वात्पुनरुक्तयेव वाचा गुरवे निवेद्य विज्ञाप्य पश्चात्प्रियायै शशंस । कथितस्यैव कथनं पुनरुक्तिः, न चेह तदस्ति। किंतु चिह्नैः कथितप्रायत्वात्पुनरुक्तयेव स्थितयेवेत्युत्प्रेक्षा ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नृपाणाम् गुरुः प्रसन्न-इन्दु-मुखः (सन्) तस्याः प्रहर्ष-चिह्न-अनुमितम् प्रसादम् गुरवे निवेद्य, पुनरुक्तया इव वाचा प्रियायै शशंस ।", "es": "The great king, his face radiant like a clear moon, reported to his guru Vasishtha the cow's favor, which he had inferred from signs of her great joy. He then conveyed the same news to his beloved wife, Sudakshina, with words that seemed almost redundant, as his joy was already evident.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "प्रसन्नेन्दुमुखः", "p": [{"l": "प्रसन्न"}, {"l": "इन्दु"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "with a face like a clear moon"}, {"w": "प्रसादम्", "p": [{"l": "प्रसाद", "cn": "2.1"}], "e": "the favor"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "the great one (king)"}, {"w": "नृपाणाम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.3"}], "e": "of kings"}, {"w": "गुरवे", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "4.1"}], "e": "to the guru (Vasishtha)"}, {"w": "निवेद्य", "p": [{"l": "विद्", "inf": "निवेद्य", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having reported"}, {"w": "प्रहर्षचिह्नानुमितं", "p": [{"l": "प्रहर्ष"}, {"l": "चिह्न"}, {"l": "अनुमित", "cn": "2.1"}], "e": "inferred from signs of great joy"}, {"w": "प्रियायै", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "4.1"}], "e": "to his beloved"}, {"w": "शशंस", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंस", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he told"}, {"w": "वाचा", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "3.1"}], "e": "with speech"}, {"w": "पुनरुक्तयेव", "p": [{"l": "पुनरुक्त", "cn": "3.1"}, {"l": "इव"}], "e": "as if redundant"}]},
{"c": "2", "n": "69", "i": 163, "v": "स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषम् । पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तमिवातितृष्णः ॥", "mn": "स इति॥ अनिन्दितात्माऽगर्हितस्वभावः। सत्सु वत्सलः प्रेमवान् सद्वत्सलः। `वत्सांसाभ्यां कामबले` (पा.5।2।98)इति लच्प्रत्ययः। वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः कृतानुमतिः स राजा वत्सस्य हुतस्य चावशेषं पीतहुतावशिष्टं नन्दिन्याः स्तन्यं क्षीरम्। शुभ्रं मूर्तं परिच्छिन्नं यश इव। अतितृष्णः सन्पपौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अनिन्दित-आत्मा सत्-वत्सलः सः वसिष्ठेन कृत-अभ्यनुज्ञः (सन्) अति-तृष्णः (सन्) वत्स-हुत-अवशेषम् नन्दिनी-स्तन्यम् मूर्तम् शुभ्रम् यशः इव पपौ ।", "es": "That blameless king, affectionate towards the virtuous, having been given permission by Vasishtha, drank with great thirst the milk of Nandini, which was the remainder after her calf had fed and the sacrificial offerings were made. He drank it as if it were his own pure fame, embodied and white.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "नन्दिनीस्तन्यम्", "p": [{"l": "नन्दिनी"}, {"l": "स्तन्य", "cn": "2.1"}], "e": "Nandini's milk"}, {"w": "अनिन्दितात्मा", "p": [{"l": "अनिन्दित"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "he of blameless soul"}, {"w": "सद्वत्सलः", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "वत्सल", "cn": "1.1"}], "e": "affectionate to the good"}, {"w": "वत्सहुतावशेषम्", "p": [{"l": "वत्स"}, {"l": "हुत"}, {"l": "अवशेष", "cn": "2.1"}], "e": "the remainder after the calf and the oblation"}, {"w": "पपौ", "p": [{"l": "पा", "fin": "पपौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "drank"}, {"w": "वसिष्ठेन", "p": [{"l": "वसिष्ठ", "cn": "3.1"}], "e": "by Vasishtha"}, {"w": "कृताभ्यनुज्ञः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "अभ्यनुज्ञा", "cn": "1.1"}], "e": "one who was given permission"}, {"w": "शुभ्रम्", "p": [{"l": "शुभ्र", "cn": "2.1"}], "e": "white"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}], "e": "fame"}, {"w": "मूर्तम्", "p": [{"l": "मूर्त्", "inf": "मूर्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "embodied"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अतितृष्णः", "p": [{"l": "अतितृष्ण", "cn": "1.1"}], "e": "very thirsty"}]},
{"c": "2", "n": "70", "i": 164, "v": "प्रातर्यथोक्तव्रतपारमान्ते प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज्य । तौ दंपती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः ॥", "mn": "प्रातरिति॥ वशी वसिष्ठः प्रातः। यथोक्तस्य पूर्वोक्तस्य व्रतस्य गोसेवारूपस्याङ्गभूता या पारणा तस्या अन्ते प्रास्थानिकं प्रस्थानकाले भवम्। तत्कालोचितमित्यर्थथः। `कालाट्टञ्` (पा.4।3।11) इति ठञ्प्रत्ययः। `यथाकथंचिद्गुणवृत्त्यापि काले वर्तमानत्वात्तत्प्रत्यय इष्यते` इति वृत्तिकारः। ईयते प्राप्यतेऽनेनेत्ययनं स्वस्त्ययनं शुभावहमाशीर्वादं प्रयुज्य । तौ दंपती स्वां राजधानीं पुरीं प्रति प्रस्थापयामास ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "प्रातः यथा-उक्त-व्रत-पारम-अन्ते वशी वसिष्ठः प्रास्थानिकम् स्वस्त्ययनम् प्रयुज्य, तौ दम्पती स्वाम् राजधानीम् प्रति प्रस्थापयामास ।", "es": "In the morning, at the conclusion of the vow's prescribed completion, the self-controlled sage Vasishtha, after performing the benedictory rites for their departure, sent the couple off towards their own capital city.", "pc": [{"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्"}], "e": "in the morning"}, {"w": "यथोक्तव्रतपारमान्ते", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "उक्त"}, {"l": "व्रत"}, {"l": "पारम"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the completion of the prescribed vow"}, {"w": "प्रास्थानिकं", "p": [{"l": "प्रास्थानिक", "cn": "2.1"}], "e": "related to departure"}, {"w": "स्वस्त्ययनं", "p": [{"l": "स्वस्त्ययन", "cn": "2.1"}], "e": "benedictory rite"}, {"w": "प्रयुज्य", "p": [{"l": "युज्", "inf": "प्रयुज्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having performed"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "दंपती", "p": [{"l": "दम्पती", "cn": "2.2"}], "e": "the couple"}, {"w": "स्वां", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "their own"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "towards"}, {"w": "राजधानीं", "p": [{"l": "राजधानी", "cn": "2.1"}], "e": "capital city"}, {"w": "प्रस्थापयामास", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रस्थापयामास", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sent off"}, {"w": "वशी", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the self-controlled"}, {"w": "वसिष्ठः", "p": [{"l": "वसिष्ठ", "cn": "1.1"}], "e": "Vasishtha"}]},
{"c": "2", "n": "71", "i": 165, "v": "प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च । धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः ॥", "mn": "प्रदक्षिणीकृत्येति॥ नृपो हुतं तर्पितम्। हुतमश्नातीति हुताशोऽग्निः। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।12)। तं भर्तुर्मुनेरनन्तरम्। प्रदक्षिणानन्तरमित्यर्थः। अरुन्धतीं च सवत्सां धेनुं च प्रदक्षिणीकृत्य । प्रगतो दक्षिणं प्रदक्षिणम्। `तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च` (पा.2।1।17) इत्यव्ययीभावः। ततश्चिवः। अप्रदक्षिणं प्रदक्षिणं संपद्यमानं कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य। सद्भिर्मङ्गलैः प्रदक्षिणादिभिर्मङ्गलाचारैरुदग्रतरप्रभावः सन्। प्रतस्थे ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "सत्-मङ्गल-उदग्रतर-प्रभावः नृपः हुतम् हुताशम्, अनन्तरम् भर्तुः अरुन्धतीम् च, सवत्साम् धेनुम् च प्रदक्षिणीकृत्य प्रतस्थे ।", "es": "The king, his majesty greatly enhanced by auspicious blessings, set out after circumambulating the sacrificial fire, his preceptor Vasishtha, Arundhati, and finally the cow Nandini with her calf.", "pc": [{"w": "प्रदक्षिणीकृत्य", "p": [{"l": "कृ", "inf": "प्रदक्षिणीकृत्य", "s": ["च्वि", "ल्यप्"]}], "e": "having circumambulated"}, {"w": "हुतं", "p": [{"l": "हु", "inf": "हुत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "the offered"}, {"w": "हुताशम्", "p": [{"l": "हुताश", "cn": "2.1"}], "e": "fire"}, {"w": "अनन्तरं", "p": [{"l": "अनन्तरम्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the master (Vasishtha)"}, {"w": "अरुन्धतीं", "p": [{"l": "अरुन्धती", "cn": "2.1"}], "e": "Arundhati"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "धेनुं", "p": [{"l": "धेनु", "cn": "2.1"}], "e": "the cow"}, {"w": "सवत्सां", "p": [{"l": "सवत्स", "cn": "2.1"}], "e": "with her calf"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "set out"}, {"w": "सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "मङ्गल"}, {"l": "उदग्रतर"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}], "e": "he whose power was greatly heightened by good blessings"}]},
{"c": "2", "n": "72", "i": 166, "v": "श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः । ययावनुद्धातसुखेन मार्गं स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन ॥", "mn": "श्रोत्रेति॥ धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुर्व्रतादिदुःखसहनशीलः स नृपः श्रोत्राभिरामध्वनिना कर्णाह्लादकरस्वनेनानुद्धातः पाषाणादि प्रति घातरहितः। अत एव सुखयतीति सुखः, तेन रथेन। स्वेन पूर्णेन सफलेन मनोरथेनेव। मार्गमध्वानं ययौ। मनोरथपक्षे, -ध्वनिः श्रुतिः। अनुद्धातः प्रतिबन्धनिवृत्तिः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सहिष्णुः सः धर्मपत्नी-सहितः (सन्) श्रोत्र-अभिराम-ध्वनिना अनुद्धात-सुखेन रथेन, पूर्णेन स्वेन मनोरथेन इव, मार्गम् ययौ ।", "es": "The patient king, accompanied by his lawful wife, traveled the path in a chariot that was comfortable, jolt-free, and had a sound pleasing to the ears. It was as if he was traveling by his own fulfilled desire.", "pc": [{"w": "श्रोत्राभिरामध्वनिना", "p": [{"l": "श्रोत्र"}, {"l": "अभिराम"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "3.1"}], "e": "with a sound pleasing to the ears"}, {"w": "रथेन", "p": [{"l": "रथ", "cn": "3.1"}], "e": "by the chariot"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "धर्मपत्नीसहितः", "p": [{"l": "धर्मपत्नी"}, {"l": "सहित", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by his lawful wife"}, {"w": "सहिष्णुः", "p": [{"l": "सहिष्णु", "cn": "1.1"}], "e": "the patient one"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "traveled"}, {"w": "अनुद्धातसुखेन", "p": [{"l": "अनुद्धात"}, {"l": "सुख", "cn": "3.1"}], "e": "with jolt-free comfort"}, {"w": "मार्गं", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "स्वेन", "p": [{"l": "स्व", "cn": "3.1"}], "e": "by his own"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "पूर्णेन", "p": [{"l": "पूर्", "inf": "पूर्ण", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by the fulfilled"}, {"w": "मनोरथेन", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "रथ", "cn": "3.1"}], "e": "by the desire"}]},
{"c": "2", "n": "73", "i": 167, "v": "तमाहितौत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम् । नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनाप्नुवद्भिर्नवोदयं नाथमिवौषधीनाम् ॥", "mn": "तमिति॥ अदर्शनेन प्रवासनिमित्तेनाहितौत्सुक्यं जनितदर्शनोत्कण्ठम्। प्रजार्थेन संतानार्थेन व्रतेन नियमेन कर्शितं कृशीकृतमङ्गं यस्य तम्। नवोदयं नवाभ्युदयं प्रजास्तृप्तिमनाप्नुवद्भिरतिगृध्नुभिर्नेत्रैः। ओषधीनां नाथं सोममिव। तं राजानं पपुः । अत्यास्थया ददृशुरित्यर्थः। चन्द्रपक्षे, -अदर्शनं कलाक्षयनिमित्तम्। प्रजार्थे लोकहितार्थम्। व्रतं देवताभ्यः कलादाननियमः-`तं च सोमं पपुर्देवाः पर्यायेणानुपूर्वशः` इति व्यासः। उदय आविर्भावः । अन्यत्समानम्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रजाः अदर्शनेन आहित-औत्सुक्यम्, प्रजा-अर्थ-व्रत-कर्शित-अङ्गम् तम्, नव-उदयम् ओषधीनाम् नाथम् इव, तृप्तिम् अनाप्नुवद्भिः नेत्रैः पपुः ।", "es": "The subjects, who had become anxious due to his absence, gazed upon him, whose body was emaciated from the vow undertaken for progeny. They drank him in with their eyes, which could not find satisfaction, just as they would gaze upon the newly risen moon, the lord of the herbs.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आहितौत्सुक्यम्", "p": [{"l": "आहित"}, {"l": "औत्सुक्य", "cn": "2.1"}], "e": "for whom eagerness was caused"}, {"w": "अदर्शनेन", "p": [{"l": "अदर्शन", "cn": "3.1"}], "e": "by non-seeing"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम्", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "व्रत"}, {"l": "कर्शित"}, {"l": "अङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "whose body was emaciated by the vow for progeny"}, {"w": "नेत्रैः", "p": [{"l": "नेत्र", "cn": "3.3"}], "e": "with their eyes"}, {"w": "पपुः", "p": [{"l": "पा", "fin": "पपुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "drank"}, {"w": "तृप्तिम्", "p": [{"l": "तृप्ति", "cn": "2.1"}], "e": "satisfaction"}, {"w": "अनाप्नुवद्भिः", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अनाप्नुवत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "by the not-obtaining"}, {"w": "नवोदयं", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "उदय", "cn": "2.1"}], "e": "newly risen"}, {"w": "नाथम्", "p": [{"l": "नाथ", "cn": "2.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ओषधीनाम्", "p": [{"l": "ओषधी", "cn": "6.3"}], "e": "of the herbs"}]},
{"c": "2", "n": "74", "i": 168, "v": "पुरंदरश्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः । भुजे भुजंगेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरमाससञ्ज ॥", "mn": "पुरंदरेति॥ पुरः पुरीरसुराणां दारयतीति पुरंदरः शकः। `पूःसर्वयोर्दारिसहोः` (पा.3।2।41)इति खच्प्रत्ययः। `वाचंयमपुरंदरौ च` (पा.6।3।69)इति मुमागमो निपातितः। तस्य श्रीरिव श्रीर्यस्यसः। स नृपः पौरैरभिनन्द्यमानः। उत्पताकमुच्छ्रितध्वजम्। `पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|8|99)। पुरं प्रविश्य भुजंगेन्द्रेण समानसारे तुल्यबले। `सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरे त्रुषु` इत्यमरः (अ.को.2|8|99)। भुजे भूयो भूमेर्धुरमाससञ्ज अर्पितवान्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुरंदर-श्रीः सः उत्-पताकम् पुरम् प्रविश्य पौरैः अभिनन्द्यमानः (सन्) भुजंग-इन्द्र-समान-सारे भुजे भूयः भूमेः धुरम् आससञ्ज ।", "es": "With a splendor like Indra's, King Dilipa entered his city, which was adorned with raised flags, and was being welcomed by the citizens. He once again attached the yoke of the earth's responsibility to his arm, which was as strong as the king of serpents.", "pc": [{"w": "पुरंदरश्रीः", "p": [{"l": "पुरंदर"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "he with the splendor of Indra"}, {"w": "पुरम्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "2.1"}], "e": "the city"}, {"w": "उत्पताकं", "p": [{"l": "उत्"}, {"l": "पताका", "cn": "2.1"}], "e": "with raised flags"}, {"w": "प्रविश्य", "p": [{"l": "विश्", "inf": "प्रविश्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having entered"}, {"w": "पौरैः", "p": [{"l": "पौर", "cn": "3.3"}], "e": "by the citizens"}, {"w": "अभिनन्द्यमानः", "p": [{"l": "नन्द्", "inf": "अभिनन्द्यमान", "vp": ["अभि"], "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being welcomed"}, {"w": "भुजे", "p": [{"l": "भुज", "cn": "7.1"}], "e": "on his arm"}, {"w": "भुजंगेन्द्रसमानसारे", "p": [{"l": "भुजंग"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "समान"}, {"l": "सार", "cn": "7.1"}], "e": "on the one with strength equal to the king of serpents"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "भूमेः", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "धुरम्", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "2.1"}], "e": "the yoke (of responsibility)"}, {"w": "आससञ्ज", "p": [{"l": "सञ्ज्", "fin": "आससञ्ज", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "attached"}]},
{"c": "2", "n": "75", "i": 169, "v": "अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतमैशम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ द्यौः सुरवर्त्म। `द्यौः स्वर्गसुरवर्त्मनोः` इति विश्वः। अत्रेर्महर्षेर्नयनयोः समुत्थमुत्पन्नं नयनसमुत्थम्। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।1।136)इति कप्रत्ययः। ज्योतिरिव। चन्द्रमिवेत्यर्थः। `ऋक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः` इति हलायुधः। चन्द्रस्यात्रिनेत्रोद्भूतत्वमुक्तं हरिवंशे-`नेत्राभ्यां वारि सुस्नाव दशधा द्योतयद्दिशः। तद्गर्भविधिना हृष्टा दिशो देव्यो दधुस्तदा। समेत्य धारयामासुर्न चैताः समशक्नुवन्। स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः। पपात पावयँल्लोकाञ्छीतांशुः सुरभावनः॥` इति। सुरसरिद्गङ्गा वह्निना निष्ठ्यूतं विक्षिप्तम्। `च्छ्वोः शूडनुनासिके च` (पा.6।4।19)इत्यनेन निपूर्वात्ष्ठीवतेर्वकारस्य ऊठ्। `नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः` इत्यमरः (अ.को.3|1|86)। ऐशं तेजः स्कन्दमिव। अत्र रामायणम्(बाल.3।6।10)-`ते गत्वा पर्वतं राम! कैलासं धातुमण्डितम्। अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः। देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन!। शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज। देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः। गर्भँ धारय वै देवि! देवतानामिदं प्रियम्। इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत्। स तस्यामहिमां दृष्ट्वा समन्तादवशीर्यत। समन्ततस्तु तां देवीमभ्यषिञ्चत पावकः। सर्वस्नोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन!॥` इति। राज्ञी सुदक्षिणा नरपतेर्दिलीपस्य कुलभूत्यै संततिलक्षणायै गुरुभिर्महद्भिर्लोकपालानामनुभावैस्तेजोभिरभिनिविष्टमनुप्रविष्टं गर्भमाधत्त। दधावित्यर्थः। अत्र मनुः(5।96)-`अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः` इति। अत्र `आधत्त` इत्यनेन स्त्रीकर्तृकधारणमात्रमुच्यते। तथा मन्त्रे च दृश्यते-`यथेयं पृथिवी मह्युत्ताना गर्भमादधे। एवं त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतवे।` इत्याश्वलायनानां सीमन्तमन्त्रे स्त्रीव्यापारधारण आधानशब्दप्रयोगदर्शनादिति। मालिनीवृत्तमेतत्। तदुक्तम्-`ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः` इति लक्षणात् ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "अथ राज्ञी, द्यौः अत्रेः नयन-समुत्थम् ज्योतिः इव, सुरसरित् ऐशम् वह्नि-निष्ठ्यूतम् तेजः इव, नरपति-कुल-भूत्यै लोकपाल-अनुभावैः गुरुभिः अभिनिविष्टम् गर्भम् आधत्त ।", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "नयनसमुत्थं", "p": [{"l": "नयन"}, {"l": "समुत्थ", "cn": "2.1"}], "e": "arisen from the eye"}, {"w": "ज्योतिः", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "2.1"}], "e": "the light"}, {"w": "अत्रेः", "p": [{"l": "अत्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of Atri"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्यौः", "p": [{"l": "द्यु", "cn": "1.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "सुरसरिदिव", "p": [{"l": "सुरसरित्", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like the river of gods (Ganges)"}, {"w": "तेजः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "2.1"}], "e": "the energy"}, {"w": "वह्निनिष्ठ्यूतम्", "p": [{"l": "वह्नि"}, {"l": "निष्ठ्यूत", "cn": "2.1"}], "e": "spat out by fire"}, {"w": "ऐशम्", "p": [{"l": "ऐश", "cn": "2.1"}], "e": "of Shiva"}, {"w": "नरपतिकुलभूत्यै", "p": [{"l": "नरपति"}, {"l": "कुल"}, {"l": "भूति", "cn": "4.1"}], "e": "for the prosperity of the royal dynasty"}, {"w": "गर्भम्", "p": [{"l": "गर्भ", "cn": "2.1"}], "e": "an embryo"}, {"w": "आधत्त", "p": [{"l": "धा", "fin": "आधत्त", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "conceived"}, {"w": "राज्ञी", "p": [{"l": "राज्ञी", "cn": "1.1"}], "e": "the queen"}, {"w": "गुरुभिः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.3"}], "e": "by the great"}, {"w": "अभिनिविष्टं", "p": [{"l": "विश्", "inf": "अभिनिविष्ट", "vp": ["अभि", "नि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "pervaded"}, {"w": "लोकपालानुभावैः", "p": [{"l": "लोकपाल"}, {"l": "अनुभाव", "cn": "3.3"}], "e": "by the powers of the world-guardians"}], "es": "Then, for the prosperity of the royal dynasty, the queen conceived an embryo. It was like the sky receiving the light born from Atri's eye (the moon), or like the Ganges receiving Shiva's fiery energy cast forth from the fire. This embryo was pervaded by the great powers of the world-guardians."},
{"c": "3", "n": "1", "i": 170, "v": "अथेप्सितं भर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम् । निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः सुदक्षिणा दौर्हृदलक्षणं दधौ ॥", "mn": "अथेति॥ अथ गर्भधारणानन्तरम्। सुदक्षिणा। उपस्थितोदयं प्राप्तकालं भर्तुर्दिलीपस्येप्सितं मनोरथम्। भावे क्तः। पुनः सखीजनस्योद्वीक्षणानां दृष्टीनां कौमुदीमुखं चन्द्रिकाप्रादुर्भावम्। यद्वा, -कौमुदी नाम दीपोत्सपतिथिः। तदुक्तं भविष्योत्तरे-`कौ मोदन्ते जना यस्यां तेनासौ कौमुदी मता` इति। तस्या मुखं प्रारम्भम्। अत एव केचित्-`सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमहम्` इति पाठं पठन्ति। इक्ष्वाकुकुलस्य संतते रविच्छेदस्य निदानं मूलकारणम्। `निदानं त्वादिकारणम्` इत्यमरः (अ.को.1|4|30)। एवंविधं दौर्हृदलक्षणं गम्भचिह्नं वक्ष्यमाणं दधौ। स्वहृदयेन गर्भहृदयेन च द्विहृदया गर्भिणी। यथाह वाग्भटः(अ.हृ.शा.1।52)-`मातृजं ह्यस्य हृदयं मातुश्च हृदयं तु तत्। संबद्धं तेन गर्भिण्याः श्रेष्ठं श्रद्धाभिमाननम्॥` इति। तत्संबन्धित्वाद्गर्भो दौर्हृदमित्युच्यते। सा च तद्योगाद्दौहृदिनीति। तदुक्तं संग्रहे(अ.2)-`द्विहृदयां नारीं दौर्हृदिनीमाचक्षते` इति। अत्र दौर्हृदलक्षणस्येप्सितत्वेन कौमुदीमुखत्वेन च निरूपणाद्रूपकालंकारः। अस्मिन्सर्गे वंशस्थं वृत्तम्-`जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ` इति लक्षणात् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अथ सुदक्षिणा भर्तुः ईप्सितम्, उपस्थित-उदयम्, सखी-जन-उद्वीक्षण-कौमुदी-मुखम्, इक्ष्वाकु-कुलस्य संततेः निदानम् दौर्हृद-लक्षणम् दधौ ।", "es": "Then, Sudakshina began to show the signs of pregnancy cravings. This was the desired outcome for her husband, the dawn of their hopes, a joyous sight for her friends like a moonlight festival, and the primary cause for the continuation of the Ikshvaku dynasty.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "ईप्सितं", "p": [{"l": "आप्", "inf": "ईप्सित", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "the desired thing"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "उपस्थितोदयं", "p": [{"l": "उपस्थित"}, {"l": "उदय", "cn": "2.1"}], "e": "the result of which had arrived"}, {"w": "सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम्", "p": [{"l": "सखी"}, {"l": "जन"}, {"l": "उद्वीक्षण"}, {"l": "कौमुदी"}, {"l": "मुख", "cn": "2.1"}], "e": "which was like the beginning of a moonlight festival for the upward glances of her friends"}, {"w": "निदानम्", "p": [{"l": "निदान", "cn": "2.1"}], "e": "the primary cause"}, {"w": "इक्ष्वाकुकुलस्य", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "कुल", "cn": "6.1"}], "e": "of the Ikshvaku dynasty"}, {"w": "संततेः", "p": [{"l": "संतति", "cn": "6.1"}], "e": "of the lineage"}, {"w": "सुदक्षिणा", "p": [{"l": "सुदक्षिणा", "cn": "1.1"}], "e": "Sudakshina"}, {"w": "दौर्हृदलक्षणं", "p": [{"l": "दौर्हृद"}, {"l": "लक्षण", "cn": "2.1"}], "e": "the sign of pregnancy craving"}, {"w": "दधौ", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "bore"}]},
{"c": "3", "n": "2", "i": 171, "v": "शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना । तनुप्रकाशेन विचेयतारका प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी ॥", "mn": "शरीरेति॥ शरीरस्य सादात् काश्यादसमग्रभूषणा परिमिताभरणा लोध्रपुष्पवत् पाण्डुना मुखेनोपलक्षिता सा सुदक्षिणा। विचेया मृग्यास्तारका यस्यां सा तथोक्ता। विरलनक्षत्रेत्यर्थः। तनुप्रकाशेनाल्पकान्तिना शशिनोपलक्षितेषदसमाप्तप्रभाता प्रभातकल्पा। प्रभातादीषदूनेत्यर्थः। `तसिलादिष्वा कृत्वसुचः` (पा.6।3।35) इति `प्रभात`शब्दस्य पुंवद्भावः। शर्वरी रात्रिरिव। अलक्ष्यत। शरीरसादादिगर्भलक्षणमाह वाग्भटः(अ.हृ.शा1।50)-`क्षामता गरिमा कुक्षेमूर्च्छा छर्दिररोचकम्। जृम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम्॥` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "शरीर-सादात् असमग्र-भूषणा सा लोध्र-पाण्डुना मुखेन, प्रभात-कल्पा तनु-प्रकाशेन शशिना विचेय-तारका शर्वरी इव, अलक्ष्यत ।", "es": "Due to bodily languor, she wore few ornaments and was perceived by her face, which was pale like a lodhra flower. She appeared like the night at the verge of dawn, when the stars are barely discernible and the moon has a faint light.", "pc": [{"w": "शरीरसादात्", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "साद", "cn": "5.1"}], "e": "due to bodily languor"}, {"w": "असमग्रभूषणा", "p": [{"l": "असमग्र"}, {"l": "भूषण", "cn": "1.1"}], "e": "she with incomplete ornaments"}, {"w": "मुखेन", "p": [{"l": "मुख", "cn": "3.1"}], "e": "by her face"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "आलक्ष्यत", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "आलक्ष्यत", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was perceived"}, {"w": "लोध्रपाण्डुना", "p": [{"l": "लोध्र"}, {"l": "पाण्डु", "cn": "3.1"}], "e": "pale like a lodhra flower"}, {"w": "तनुप्रकाशेन", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "प्रकाश", "cn": "3.1"}], "e": "with faint light"}, {"w": "विचेयतारका", "p": [{"l": "विचेय"}, {"l": "तारका", "cn": "1.1"}], "e": "whose stars are to be discerned"}, {"w": "प्रभातकल्पा", "p": [{"l": "प्रभात"}, {"l": "कल्पा", "cn": "1.1"}], "e": "like the dawn"}, {"w": "शशिना", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शर्वरी", "p": [{"l": "शर्वरी", "cn": "1.1"}], "e": "the night"}]},
{"c": "3", "n": "3", "i": 172, "v": "तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपाघ्राय न तृप्तिमाययौ । करीव सिक्तं पृषतैः पयोमुचां शुचिव्यपाये वनराजिपल्वलम् ॥", "mn": "तदिति॥ क्षितीश्वरो रहसि मृत्सुरभि मृदा सुगन्धि तस्या आननं तदाननं सुदक्षिणामुखमुपाघ्राय तृप्तिं नाययौ। कः कमिव? शुचिव्यपाये प्रीष्मावसाने। `शुचि शुद्धेऽनुपहते शृङ्गाराषाढयोः सिते। ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्त्त्रिणी॥` इति विश्वः। पयोमुचां मेघानां पृषतैर्बिन्दुभिः। `पृषन्ति बिन्दुपृषताः` इत्यमरः (अ.को.1|10|6)। सिक्तमुक्षितं वनराज्याः पल्वलमुपाघ्राय करी गज इव । अत्र करिवनराजिपल्वलानां कान्तकामिनीवदनसमाधिरनुसंधेयः। गर्भिणीनां मृद्भक्षणं लोकप्रसिद्धमेव। एतेन दोहदाख्यं गर्भलक्षणमुच्यते ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "क्षितीश्वरः मृत्-सुरभि तत् आननम् रहसि उपाघ्राय, शुचि-व्यपाये पयोमुचाम् पृषतैः सिक्तम् वन-राजि-पल्वलम् करी इव, तृप्तिम् न आययौ ।", "es": "The king, smelling her earth-fragrant face in private, did not attain satisfaction. He was like an elephant at the end of the hot season, which never tires of smelling a forest pond sprinkled with droplets from the rain clouds.", "pc": [{"w": "तदाननं", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}, {"l": "आनन", "cn": "2.1"}], "e": "that face"}, {"w": "मृत्सुरभि", "p": [{"l": "मृत्"}, {"l": "सुरभि", "cn": "2.1"}], "e": "fragrant with earth"}, {"w": "क्षितीश्वरः", "p": [{"l": "क्षिति"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the earth"}, {"w": "रहसि", "p": [{"l": "रहस्", "cn": "7.1"}], "e": "in private"}, {"w": "उपाघ्राय", "p": [{"l": "घ्रा", "inf": "उपाघ्राय", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having smelled"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तृप्तिम्", "p": [{"l": "तृप्ति", "cn": "2.1"}], "e": "satisfaction"}, {"w": "आययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "आययौ", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "करीव", "p": [{"l": "करिन्", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like an elephant"}, {"w": "सिक्तं", "p": [{"l": "सिच्", "inf": "सिक्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "sprinkled"}, {"w": "पृषतैः", "p": [{"l": "पृषत", "cn": "3.3"}], "e": "with droplets"}, {"w": "पयोमुचां", "p": [{"l": "पयोमुच्", "cn": "6.3"}], "e": "of the clouds"}, {"w": "शुचिव्यपाये", "p": [{"l": "शुचि"}, {"l": "व्यपाय", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the hot season"}, {"w": "वनराजिपल्वलम्", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "राजि"}, {"l": "पल्वल", "cn": "2.1"}], "e": "a forest pond"}]},
{"c": "3", "n": "4", "i": 173, "v": "दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते भुवं दिगन्तविश्रान्तरथो हि तत्सुतः । अतोऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे मनो बवन्धान्यरसान्विलङ्घ्य सा ॥", "mn": "दिवमिति॥ हि यस्माद्दिगन्तविश्रान्तरथश्चक्रवर्ती तस्याः सुतस्तत्सुतः। मरुत्वानिन्द्रः। `इन्द्रो मरुत्वान्मघवा` इत्यमरः (अ.को.1|1|51)। दिवं स्वर्गमिव। भुवं भोक्ष्यते। `भुजोऽनवने` (पा.1।3।36)इत्यात्मनेपदम्। अतः प्रथमं सा सुदक्षिणा तथा मृद्रूपे। अभिलष्यत इत्यभिलाषो भोग्यवस्तु। कर्मणि घञ्प्रत्ययः। रस्यन्ते स्वाद्यन्तविधे भूविकारे इति रसा भोग्यार्थाः। अन्ये च ते रसाश्च तान्विलङ्घ्य विहाय मनो बबन्ध। विदधावित्यर्थः। दोहदहेतुकस्य मृद्भक्षणस्य पुत्रभूभोगसूचनार्थत्वमुत्प्रेक्षते ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "हि तत्-सुतः दिगन्त-विश्रान्त-रथः (सन्) मरुत्वान् दिवम् इव भुवम् भोक्ष्यते । अतः सा अन्य-रसान् विलङ्घ्य प्रथमम् तथाविधे अभिलाषे मनः बबन्ध ।", "es": "'Indeed, her son, with his chariot reaching the ends of the earth, will rule the world just as Indra rules heaven.' Therefore, disregarding all other tastes, she first fixed her mind on a desire of that kind (i.e., a craving befitting the mother of such a hero).", "pc": [{"w": "दिवं", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "2.1"}], "e": "heaven"}, {"w": "मरुत्वान्", "p": [{"l": "मरुत्वत्", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भोक्ष्यते", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "भोक्ष्यते", "t": "लृट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "will rule"}, {"w": "भुवं", "p": [{"l": "भु", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "दिगन्तविश्रान्तरथो", "p": [{"l": "दिगन्त"}, {"l": "विश्रान्त"}, {"l": "रथ", "cn": "1.1"}], "e": "he whose chariot is unobstructed to the ends of the quarters"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "तत्सुतः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "सुत", "cn": "1.1"}], "e": "her son"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "अभिलाषे", "p": [{"l": "अभिलाष", "cn": "7.1"}], "e": "on the desire"}, {"w": "प्रथमं", "p": [{"l": "प्रथमम्"}], "e": "first"}, {"w": "तथाविधे", "p": [{"l": "तथाविध", "cn": "7.1"}], "e": "of that kind"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "her mind"}, {"w": "बबन्ध", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बबन्ध", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "fixed"}, {"w": "अन्यरसात्", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "रस", "cn": "2.3"}], "e": "other tastes"}, {"w": "विलङ्घ्य", "p": [{"l": "लङ्घ्", "inf": "विलङ्घ्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having disregarded"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}]},
{"c": "3", "n": "5", "i": 174, "v": "न मे ह्रिया शंसति किंचिदीप्सितं स्पृहावती वस्तुषु केषु मागधी । इति स्म पृच्छत्यनुवेलमादृतः प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः ॥", "mn": "नेति॥ मगधस्य राज्ञोऽपत्यं स्त्त्री मागधी सुदक्षिणा। `व्द्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण्` (पा.4।1।170)इत्यण्प्रत्ययः। ह्रिया किंचित्किमपीप्सितमिष्टं मे मह्यं न शंसति नाचष्टे। केषु वस्तुषु स्पृहावतीत्यनुवेलमनुक्षणमादृत आदृतवान्। कर्तरि क्तः। `आदृतौ सादरार्चितौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|92)। प्रियायाः सखीः सहचरीरुत्तरकोसलेश्वरो दिलीपः पृच्छति स्म पप्रच्छ। `लट् स्मे` (पा.3।2।118) इत्यनेन भूतार्थे लट्। सखीनां विश्रम्भभूमित्वादिति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "मागधी केषु वस्तुषु स्पृहावती? (सा) ह्रिया मे किञ्चित् ईप्सितम् न शंसति । इति उत्तर-कोसल-ईश्वरः आदृतः (सन्) अनुवेलम् प्रिया-सखीः पृच्छति स्म ।", "es": "'In what things does the princess of Magadha have a craving? Out of shyness, she does not tell me her desires.' Thinking thus, the lord of North Kosala, full of concern, would constantly ask his beloved's friends.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to me"}, {"w": "ह्रिया", "p": [{"l": "ह्री", "cn": "3.1"}], "e": "out of shyness"}, {"w": "शंसति", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शंसति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "she tells"}, {"w": "किंचिदीप्सितं", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "2.1"}, {"l": "आप्", "inf": "ईप्सित", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "any desired thing"}, {"w": "स्पृहावती", "p": [{"l": "स्पृहावत्", "cn": "1.1"}], "e": "desirous"}, {"w": "वस्तुषु", "p": [{"l": "वस्तु", "cn": "7.3"}], "e": "in which things"}, {"w": "केषु", "p": [{"l": "किम्", "cn": "7.3"}], "e": "which"}, {"w": "मागधी", "p": [{"l": "मागधी", "cn": "1.1"}], "e": "the princess of Magadha"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "स्म", "p": [{"l": "स्म"}], "e": "(makes past tense)"}, {"w": "पृच्छति", "p": [{"l": "प्रछ्", "fin": "पृच्छति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he used to ask"}, {"w": "अनुवेलम्", "p": [{"l": "अनुवेलम्"}], "e": "constantly"}, {"w": "आदृतः", "p": [{"l": "दृ", "inf": "आदृत", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "being concerned"}, {"w": "प्रियासखीः", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "सखी", "cn": "2.3"}], "e": "his beloved's friends"}, {"w": "उत्तरकोसलेश्वरः", "p": [{"l": "उत्तर"}, {"l": "कोसल"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of North Kosala"}]},
{"c": "3", "n": "6", "i": 175, "v": "उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव वव्रे तदपश्यदाहृतम् । न हीष्टमस्य त्रिदिवेऽपि भूपतेरभूदनासाद्यमधिज्यधन्वनः ॥", "mn": "उपत्येति॥ दोहदं गर्भिणीमनोरथः। `दोहदं दौर्हृदं श्रद्धा लालसं च समं स्मृतम्` इति हलायुधः। सा सुदक्षिणा दोहदेन गर्भिणीमनोरथेन दुःखशीलतां दुःखस्वभावतामुपेत्य प्राप्य यद्वस्तु वव्र आचकाङ्क्ष तदाहृतमानीतम्। भर्त्रेति शेषः। अपश्यदेव। अलभतेत्यर्थः। कुतः? हि यस्मादस्य भूपतेस्त्त्रिदिवेऽपि स्वर्गेऽपीष्टं वस्त्वनासाद्यमनवाप्यं नाभूत्। किं याञ्चया? नेत्याह-अधिज्यधन्वन इति। न हि वीरपत्नीनामलभ्यां नाम किंचिदस्तीति भावः। अत्र वाग्भटः (अ.हृ.शा।1।52)`पादशोफो विदाहोऽन्ते श्रद्धा च विवधात्मिका`इति। एतञ्च पत्मीमनोरथपूरणाकरणे दृष्टदोषसंभवात्, न तु राज्ञः प्रीतिलौल्यात्। तदुक्तम्(अ.हृ.शा.1।53)-`देयमप्यहितं तस्यै हिताय हितमल्पकम्। श्रद्धाविघाते गर्भस्य विकृतिश्च्युतिरेव वा`॥ अन्यत्र च-`दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात्` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सा दोहद-दुःख-शीलताम् उपेत्य यत् एव वव्रे, तत् आहृतम् अपश्यत् । हि अधिज्य-धन्वनः अस्य भूपतेः इष्टम् त्रिदिवे अपि अनासाद्यम् न अभूत् ।", "es": "Having reached the state of unease from pregnancy cravings, whatever she chose, she saw it brought before her. Indeed, for this king, whose bow was always strung, nothing he desired was unattainable, even in heaven.", "pc": [{"w": "उपेत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "उपेत्य", "vp": ["उप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having attained"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "दोहददुःखशीलतां", "p": [{"l": "दोहद"}, {"l": "दुःख"}, {"l": "शीलता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of uneasiness from pregnancy cravings"}, {"w": "यदेव", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}, {"l": "एव"}], "e": "whatever"}, {"w": "वव्रे", "p": [{"l": "वृ", "fin": "वव्रे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "chose"}, {"w": "तदपश्यदाहृतम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}, {"l": "दृश्", "fin": "अपश्यत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}, {"l": "हृ", "inf": "आहृत", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "that she saw brought"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "इष्टम्", "p": [{"l": "इष्", "inf": "इष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "a desired thing"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of this"}, {"w": "त्रिदिवे", "p": [{"l": "त्रिदिव", "cn": "7.1"}], "e": "in heaven"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "भूपतेः", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अनासाद्यम्", "p": [{"l": "अनासाद्य", "cn": "1.1"}], "e": "unobtainable"}, {"w": "अधिज्यधन्वनः", "p": [{"l": "अधिज्य"}, {"l": "धन्वन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him whose bow was strung"}]},
{"c": "3", "n": "7", "i": 176, "v": "क्रमेण निस्तीर्य च दोहदव्यथां प्रचीयमानावयवा रराज सा । पुराणपत्रापगमादनन्तरं लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा ॥", "mn": "क्रमेणेति॥ सा सुदक्षिणा क्रमेण दोहदव्यथां च निस्तीर्य प्रचीयमानावयवा पुष्यमाणावयवा सती। पुराणपत्राणामपगमान्नाशादनन्तरं संनद्धाः संजाताः प्रत्यग्रत्बान्मनोज्ञाः पल्लवा यस्याः सा लतेव। रराज ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "क्रमेण दोहद-व्यथाम् निस्तीर्य च सा प्रचीयमान-अवयवा (सती), पुराण-पत्र-अपगमात् अनन्तरम् सन्नद्ध-मनोज्ञ-पल्लवा लता इव, रराज ।", "es": "Gradually overcoming the distress of her pregnancy cravings, she, with her limbs filling out, shone beautifully. She was like a creeper that, after shedding its old leaves, becomes adorned with charming new sprouts.", "pc": [{"w": "क्रमेण", "p": [{"l": "क्रम", "cn": "3.1"}], "e": "gradually"}, {"w": "निस्तीर्य", "p": [{"l": "तृ", "inf": "निस्तीर्य", "vp": ["निस्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having crossed over"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "दोहदव्यथां", "p": [{"l": "दोहद"}, {"l": "व्यथा", "cn": "2.1"}], "e": "the distress of pregnancy cravings"}, {"w": "प्रचीयमानावयवा", "p": [{"l": "चि", "inf": "प्रचीयमान", "vp": ["प्र"], "s": ["शानच्"]}, {"l": "अवयव", "cn": "1.1"}], "e": "she whose limbs were filling out"}, {"w": "रराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रराज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "पुराणपत्रापगमादनन्तरं", "p": [{"l": "पुराण"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "अपगम", "cn": "5.1"}, {"l": "अनन्तरम्"}], "e": "after the departure of old leaves"}, {"w": "लतेव", "p": [{"l": "लता", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like a creeper"}, {"w": "संनद्धमनोज्ञपल्लवा", "p": [{"l": "सन्नद्ध"}, {"l": "मनोज्ञ"}, {"l": "पल्लव", "cn": "1.1"}], "e": "adorned with charming new sprouts"}]},
{"c": "3", "n": "8", "i": 177, "v": "दिनेषु गच्छत्सु नितान्तपीवरं तदीयमानीलमुखं स्तनद्वयम् । तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम् ॥", "mn": "दिनेष्विति॥ दिनेषु दोहददिवसेषु गच्छत्सु सत्सु नितान्तपीवरमतिस्थूलम्। आ समन्तान्नीले मुखे चूचुके यस्य तत्। तदीयं स्तनद्वयम्। भ्रमरैरभिलीनयोरभिव्याप्तयोः सुजातयोः सुन्दरयोः पङ्कजकोशयोः पद्ममुकुलयोः श्रियं तिरश्चकार। अत्र वाग्भटः(अ.हृ.शा 1।51)-`अम्लेष्टता स्तनौ पीनौ श्वेतान्तौ कृष्णचूचुकौ` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "दिनेषु गच्छत्सु, नितान्त-पीवरम् आ-नील-मुखम् तदीयम् स्तन-द्वयम् भ्रमर-अभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कज-कोशयोः श्रियम् तिरश्चकार ।", "es": "As the days passed, her pair of breasts, becoming exceedingly full with darkened nipples, surpassed the beauty of two well-formed lotus buds upon which bees have settled.", "pc": [{"w": "दिनेषु", "p": [{"l": "दिन", "cn": "7.3"}], "e": "as the days"}, {"w": "गच्छत्सु", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गच्छत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.3"}], "e": "were passing"}, {"w": "नितान्तपीवरं", "p": [{"l": "नितान्त"}, {"l": "पीवर", "cn": "1.1"}], "e": "exceedingly full"}, {"w": "तदीयं", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "1.1"}], "e": "her"}, {"w": "आनीलमुखं", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "नील"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "with darkened tips"}, {"w": "स्तनद्वयम्", "p": [{"l": "स्तन"}, {"l": "द्वय", "cn": "1.1"}], "e": "pair of breasts"}, {"w": "तिरश्चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "तिरश्चकार", "vp": ["तिरस्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "surpassed"}, {"w": "भ्रमराभिलीनयोः", "p": [{"l": "भ्रमर"}, {"l": "अभिलीन", "cn": "6.2"}], "e": "of the two on which bees have settled"}, {"w": "सुजातयोः", "p": [{"l": "सुजात", "cn": "6.2"}], "e": "of the two well-formed"}, {"w": "पङ्कजकोशयोः", "p": [{"l": "पङ्कज"}, {"l": "कोश", "cn": "6.2"}], "e": "of the two lotus buds"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the beauty"}]},
{"c": "3", "n": "9", "i": 178, "v": "निधानगर्भामिव सागराम्बरां शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम् । नदीमिवान्तःसलिलां सरस्वतीं नृपः ससत्त्वां महिषीममन्यत ॥", "mn": "निधानेति॥ नृपः ससत्त्वामापन्नसत्त्वाम्। गर्भिणीमित्यर्थः। `आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी` इत्यमरः (अ.को.2|6|22)। महिषीम्। निधानं निधिर्गर्भे यस्यास्तां सागराम्बरां समुद्रवसनाम्। भूमिमिवेत्यर्थः;`भूतधात्री रत्नगर्भा विपुला सागराम्बरा` इति कोशः। अभ्यन्तरे लीनः पावको यस्यास्तां शमीमिव। शमीतरौ वह्निरस्तीत्यत्र लिङ्गं-शमीगर्भादग्निं मथ्नन्तीति। अन्तः सलिलामन्तर्गतजलां सरस्वतीं नदीमिव। अमन्यत। एतेन गर्भस्य भाग्यवत्त्व-तेजस्वित्व-पावनत्वानि विवक्षितानि ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "नृपः स-सत्त्वाम् महिषीम्, निधान-गर्भाम् सागर-अम्बराम् (भूमिम्) इव, अभ्यन्तर-लीन-पावकाम् शमीम् इव, अन्तः-सलिलाम् सरस्वतीम् नदीम् इव, अमन्यत ।", "es": "The king regarded his pregnant queen as being like the ocean-girdled Earth with treasure in its womb, like a Shami tree with fire hidden within, and like the river Sarasvati with its waters flowing unseen underground.", "pc": [{"w": "निधानगर्भामिव", "p": [{"l": "निधान"}, {"l": "गर्भा", "cn": "2.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like the one with treasure in her womb"}, {"w": "सागराम्बरां", "p": [{"l": "सागर"}, {"l": "अम्बरा", "cn": "2.1"}], "e": "the ocean-girdled (Earth)"}, {"w": "शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम्", "p": [{"l": "शमी", "cn": "2.1"}, {"l": "इव"}, {"l": "अभ्यन्तर"}, {"l": "लीन"}, {"l": "पावका", "cn": "2.1"}], "e": "like a Shami tree with fire hidden within"}, {"w": "नदीमिवान्तःसलिलां", "p": [{"l": "नदी", "cn": "2.1"}, {"l": "इव"}, {"l": "अन्तः"}, {"l": "सलिला", "cn": "2.1"}], "e": "like a river with water inside"}, {"w": "सरस्वतीं", "p": [{"l": "सरस्वती", "cn": "2.1"}], "e": "the Sarasvati"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "ससत्त्वां", "p": [{"l": "ससत्त्वा", "cn": "2.1"}], "e": "the pregnant"}, {"w": "महिषीम्", "p": [{"l": "महिषी", "cn": "2.1"}], "e": "queen"}, {"w": "अमन्यत", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "regarded"}]},
{"c": "3", "n": "10", "i": 179, "v": "प्रियानुरागस्य मनः समुन्नतेर्भुजार्जितानां च दिगन्तसंपदाम् । यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः ॥", "mn": "प्रियेति॥ धीरः स राजा प्रियायामनुरागस्य स्नेहस्य । मनसः समुन्नतेरौदार्यस्य। भुजेन भुजबलेन करेण वाऽर्जितानाम्, न तु वाणिज्यादिना। दिगन्तेषु संपदाम्। धृत्तेः पुत्रो मे भविष्यतीति संतोषस्य च, `धृतिर्योगान्तरे धैर्ये धारणाध्वरतुष्टिषु` इति विश्वः। सदृशीरनुरूपाः। पुमान् सूयतेऽनेनेति पुंसवनम्। तदादिर्यासां ताः क्रिया यथाक्रमं क्रममनतिक्रम्य व्यधत्त कृतवान्। `आदि`- शब्देनानवलोभनसीमन्तोन्नयने गृह्येते। अत्र मासि द्वितीये तृतीये वा पुंसवनम्। `यदहः पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात्` (1।16।3) इति पारस्करः। `चतुर्थेऽनवलोभनम्`(1।14) इत्याश्वलायनः । `षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तोन्नयनं` (आचार.11) इति याज्ञवल्क्यः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "धीरः सः प्रिया-अनुरागस्य, मनः-समुन्नतेः, भुज-अर्जितानाम् दिगन्त-सम्पदाम् च, धृतेः च सदृशीः पुंसवन-आदिकाः क्रियाः यथा-क्रमम् व्यधत्त ।", "es": "That steadfast king duly performed the Pumsavana and other rites. These ceremonies were befitting his love for his wife, his own exalted state of mind, the vast wealth he had acquired by his arms reaching the ends of the earth, and the precious conception itself.", "pc": [{"w": "प्रियानुरागस्य", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "अनुराग", "cn": "6.1"}], "e": "of his love for his beloved"}, {"w": "मनःसमुन्नतेः", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "समुन्नति", "cn": "6.1"}], "e": "of his mental exaltation"}, {"w": "भुजार्जितानां", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "अर्जित", "cn": "6.3"}], "e": "of the earned by his arms"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "दिगन्तसंपदाम्", "p": [{"l": "दिगन्त"}, {"l": "सम्पद्", "cn": "6.3"}], "e": "of the wealth of the world's ends"}, {"w": "यथाक्रमं", "p": [{"l": "यथाक्रमम्"}], "e": "in due order"}, {"w": "पुंसवनादिकाः", "p": [{"l": "पुंसवन"}, {"l": "आदिक", "cn": "2.3"}], "e": "the Pumsavana and other"}, {"w": "क्रियाः", "p": [{"l": "क्रिया", "cn": "2.3"}], "e": "rites"}, {"w": "धृतेश्च", "p": [{"l": "धृति", "cn": "6.1"}, {"l": "च"}], "e": "and of the conception"}, {"w": "धीरः", "p": [{"l": "धीर", "cn": "1.1"}], "e": "the steadfast"}, {"w": "सदृशीः", "p": [{"l": "सदृशी", "cn": "2.3"}], "e": "befitting"}, {"w": "व्यधत्त", "p": [{"l": "धा", "fin": "व्यधत्त", "vp": ["वि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "performed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "3", "n": "11", "i": 180, "v": "सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवात्प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः । तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥", "mn": "सुरेन्द्रेति॥ गृहागतो नृपः सुरेन्द्राणां लोकपालानां मात्राभिरंशैराश्रितस्यानुप्रविष्टस्य गर्भस्य गौरवाद्भारात् प्रयत्नेन मुक्तासनया। आसनादुत्थितयेत्यर्थः। उपचारस्याञ्जलावञ्जलिकरणे खिन्नहस्तया पारिप्लवनेत्रया तरलाक्ष्या। `चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे` इत्यमरः। तया सुदक्षिणया ननन्द। `सुरेन्द्रमात्राश्रित-` इत्यत्र मनुः(5।96)- `अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणां मात्राभिर्निर्मितो नृपः` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "गृह-आगतः नृपः सुरेन्द्रमात्रा-आश्रित-गर्भ-गौरवात् प्रयत्न-मुक्त-आसनया पारिप्लव-नेत्रया उपचार-अञ्जलि-खिन्न-हस्तया तया ननन्द ।", "es": "The king, having come home, was delighted by Queen Sudakshina. Due to the weight of her pregnancy, which made her resemble Indra's mother Aditi, she rose from her seat with effort. Her eyes were restless, and her hands were weary from offering respectful greetings.", "pc": [{"w": "गृह-आगतः", "p": [{"l": "गृह"}, {"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "आगत", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}], "e": "who had come home"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवात्", "p": [{"l": "सुरेन्द्र"}, {"l": "मातृ"}, {"l": "आश्रित"}, {"l": "गर्भ"}, {"l": "गौरव", "cn": "5.1"}], "e": "due to the heaviness of the womb which was like that of Indra's mother"}, {"w": "प्रयत्नमुक्तासनया", "p": [{"l": "प्रयत्न"}, {"l": "मुक्त"}, {"l": "आसना", "cn": "3.1"}], "e": "by her who rose from her seat with effort"}, {"w": "पारिप्लवनेत्रया", "p": [{"l": "पारिप्लव"}, {"l": "नेत्रा", "cn": "3.1"}], "e": "by her with restless eyes"}, {"w": "उपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया", "p": [{"l": "उपचार"}, {"l": "अञ्जलि"}, {"l": "खिन्न"}, {"l": "हस्ता", "cn": "3.1"}], "e": "by her whose hands were weary from making gestures of respect"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her"}, {"w": "ननन्द", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "ननन्द", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "rejoiced"}]},
{"c": "3", "n": "12", "i": 181, "v": "कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्मणि । पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श काले दिवमभ्रितामिव ॥", "mn": "कुमारेति॥ अथ । कुमारभृत्या बालचिकित्सा। `संज्ञायां समजनिषद-` (पा.3।3।99) इत्यादिना क्यप्। तस्यां कुशलैः कृतिभिः। `कृती कृशलः` इत्यमरः (अ.को.2|6|57)। आप्तैर्हितैर्भिषग्भिर्वैद्यैः। `भिषग्वैद्यौ चिकित्सकौ` इत्यमरः (अ.को.2|6|57)। गर्भस्य भर्मणि भरणे। `भरणे पोषणे भर्म` इति हैमः। `भृतिर्भर्म` इति शाश्वतः। मृञो मनिच्प्रत्ययः। `गर्भकर्मणि`इति पाठे गर्भाधानप्रतीतावौचित्यभङ्गः। अनुष्ठिते कृते सति। काले दशमे मासि। अन्यत्र, ग्रीष्मावसाने। प्रसवस्य गर्भमोवनस्योन्मुखीम्। आसन्नप्रसवामित्यर्थः। `स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने` इत्यमरः (अ.को.3|3|219)। प्रियां भार्याम्। अभ्राण्यस्याः संजातान्यभ्रिता ताम्। `तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्` (पा.5।2।36)इतीतच्प्रत्ययः। दिवमिव। पतिर्भर्ता प्रतीतो हृष्टः सन्। `दिवः ख्याते हृष्टे प्रतीतः` इत्यमरः (अ.को.2|6|57)। ददर्श दृष्टवान्॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अथ आप्तैः कुमारभृत्या-कुशलैः भिषग्भिः गर्भ-भर्मणि अनुष्ठिते (सति), प्रतीतः पतिः काले प्रसव-उन्मुखीं प्रियां अभ्रितां दिवम् इव ददर्श ।", "es": "Then, when the prenatal care was duly performed by trusted physicians skilled in childcare, the confident husband, at the proper time, saw his beloved queen ready for delivery, looking like a sky laden with clouds, ready to shower rain.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "आप्तैः", "p": [{"l": "आप्त", "cn": "3.3"}], "e": "by the trusted"}, {"w": "कुमारभृत्याकुशलैः", "p": [{"l": "कुमार"}, {"l": "भृत्या"}, {"l": "कुशल", "cn": "3.3"}], "e": "by those skilled in childcare"}, {"w": "भिषग्भिः", "p": [{"l": "भिषज्", "cn": "3.3"}], "e": "by physicians"}, {"w": "गर्भभर्मणि", "p": [{"l": "गर्भभर्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the care of the womb"}, {"w": "अनुष्ठिते", "p": [{"l": "स्था", "cn": "7.1", "inf": "अनुष्ठित", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"]}], "e": "when it was performed"}, {"w": "प्रतीतः", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "inf": "प्रतीत", "s": ["क्त"], "vp": ["प्रति"]}], "e": "confident"}, {"w": "पतिः", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the husband"}, {"w": "काले", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}], "e": "at the due time"}, {"w": "प्रसवोन्मुखीं", "p": [{"l": "प्रसव"}, {"l": "उन्मुखी", "cn": "2.1"}], "e": "who was ready for delivery"}, {"w": "प्रियां", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "his beloved"}, {"w": "अभ्रिताम्", "p": [{"l": "अभ्रित", "cn": "2.1"}], "e": "cloud-laden"}, {"w": "दिवम्", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "2.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}]},
{"c": "3", "n": "13", "i": 182, "v": "ग्रहैस्ततः पञ्चभिरुञ्चसंश्रयैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसंपदम् । असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् ॥", "mn": "ग्रहैरिति॥ ततः शच्येन्द्राण्या समा। `पुलोमजा शचीन्द्राणी` इत्यमरः (अ.को.1|1|55)। सा सुदक्षिणा समये प्रसूतिकाले सति। दशमे मासीत्यर्थः। `दशमे मासि जायते` इति श्रुतिः। उच्ञ्चसंश्रयैरुञ्चसंस्थैस्तुङ्गस्थानगैरसूर्यगैरनस्तमितैः कैश्चिद्यथासंभवं पञ्चभिर्ग्रहैः सूचिता भाग्यसंपद्यस्य तं पुत्रम्। त्रीणि प्रभावमन्त्रोत्साहात्मकानि साधनान्युत्पादकानि यस्याः सा त्रिसाधना शक्तिः। `शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्त्रजाः` इत्यमरः (अ.को.1|1|55)। अक्षयमर्थमिव। असूत। `षूङ् प्राणिगर्भविमोचने` इत्यात्मनेपदिषु पठ्यते। तस्माद्धातोः कर्तरि लङ्। अत्रेदमनुसंधेयम्-`अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषवणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः। दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशैस्त्त्रिनवकविंशतिभिश्च तेऽस्तनीचाः॥`(बृ.जा.) इति। सूर्यादीनां सप्तानां ग्रहाणां मेषवृषभादयो राशयः श्लोकोक्तक्रमविशिष्टा उञ्चस्थानानि। स्वस्वतुङ्गापेक्षया सप्तमस्थस्थानानि च नीचानि। तत्रोञ्चेष्वपि दशमादयो राशित्रिंशांशा यथाक्रममुञ्चेषु परमोञ्चा नीचेषु परमनीचा इति जातकश्लोकार्थः। अत्रांशस्त्त्रिंशो भागः। यथाह नारदः-`त्रिंशद्भागात्मकं लग्नम्` इति। सूर्यप्रत्यासत्तिर्ग्रहाणामस्तमयो नाम्। तदुक्तं लघुजातके-`रविणास्तमयो योगो वियोगस्तूदयो भवेत्` इति। ते च स्वोञ्चस्थाः फलान्ति नास्तगा नापि नीचगाः। तदुक्तं राजमृगाङ्के-`स्वोञ्चे पूर्णं स्वर्क्षकेऽर्धं सुहृद्भे पादं द्विङ्भेऽल्पं शुभं खेचरेन्द्रः। नीचस्थायी नास्तगो वा न किंचित्पादं नूनं स्वत्रिकोणे ददाति॥` इति। तदिदमाह कविः-`उञ्चसंश्रयैरसूर्यगैः` इति च। एवं सति यस्य जन्मकाले पञ्चप्रभृतयो ग्रहाः स्वोञ्चस्थाः स एव तुङ्गो भवति। तदुक्तं कूटस्थीये-`सुखिनः प्रकृष्टकार्या राजप्रतिरूपकाश्च राजानः। एकद्वित्रिचतुर्भिर्जायन्तेऽतः परं दिव्याः॥` इति। तदिदमाह-पञ्चभिरिति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ततः शची-समा सा समये उच्च-संश्रयैः असूर्यगैः पञ्चभिः ग्रहैः सूचित-भाग्य-संपदम् पुत्रम्, त्रि-साधना शक्तिः अक्षयम् अर्थम् इव, असूत ।", "es": "Then, at the auspicious time, the queen, who was equal to Indra's wife Shachi, gave birth to a son. His immense future fortune was indicated by five planets being in their highest positions and not obscured by the sun. This was like the triple power of a king yielding an inexhaustible result.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "शचीसमा", "p": [{"l": "शची"}, {"l": "समा", "cn": "1.1"}], "e": "she who was equal to Shachi"}, {"w": "समये", "p": [{"l": "समय", "cn": "7.1"}], "e": "at the right time"}, {"w": "उच्चसंश्रयैः", "p": [{"l": "उच्च"}, {"l": "संश्रय", "cn": "3.3"}], "e": "by those in exalted positions"}, {"w": "असूर्यगैः", "p": [{"l": "असूर्यग", "cn": "3.3"}], "e": "not combust (with the sun)"}, {"w": "पञ्चभिः", "p": [{"l": "पञ्चन्", "cn": "3.3"}], "e": "by five"}, {"w": "ग्रहैः", "p": [{"l": "ग्रह", "cn": "3.3"}], "e": "planets"}, {"w": "सूचितभाग्यसंपदम्", "p": [{"l": "सूचित"}, {"l": "भाग्य"}, {"l": "संपद्", "cn": "2.1"}], "e": "one whose great fortune was indicated"}, {"w": "पुत्रं", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "a son"}, {"w": "त्रिसाधना", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "साधना", "cn": "1.1"}], "e": "the triple power (of a king)"}, {"w": "शक्तिः", "p": [{"l": "शक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "power"}, {"w": "अक्षयम्", "p": [{"l": "अक्षय", "cn": "2.1"}], "e": "an inexhaustible"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "result"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "असूत", "p": [{"l": "सू", "fin": "असूत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "gave birth to"}]},
{"c": "3", "n": "14", "i": 183, "v": "दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः प्रदक्षिणार्चिर्हविरग्निराददे । बभूव सर्वं शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् ॥", "mn": "दिश इति॥ तत्क्षणं तस्मिन्क्षणे। `कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया` (पा.2।3।5)दिशः प्रसेदुः प्रसन्ना बभूवुः। मरुतो वाताः सुखा मनोहरा ववुः। अग्निः प्रदक्षिणार्चिः सन् हविराददे स्वीचकार । इत्थँ सर्वं शुभशंसि शुभसूचकं बभूव। तथा हि-तादृशां रघुप्रकाराणां भवो जन्म लोकाभ्युदयाय। भवतीति शेषः। ततो देवा अपि संतुष्टा इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "दिशः प्रसेदुः । सुखाः मरुतः ववुः । अग्निः प्रदक्षिण-अर्चिः (सन्) हविः आददे । तत्-क्षणं सर्वं शुभ-शंसि बभूव । हि तादृशां भवः लोक-अभ्युदयाय (भवति) ।", "es": "The directions became clear, pleasant winds blew, and the sacrificial fire, with its flame turning clockwise, accepted the oblation. At that moment, everything became auspicious. Indeed, the birth of such great souls is for the prosperity of the world.", "pc": [{"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "1.3"}], "e": "The directions"}, {"w": "प्रसेदुः", "p": [{"l": "सद्", "fin": "प्रसेदुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "became clear"}, {"w": "मरुतः", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "1.3"}], "e": "the winds"}, {"w": "ववुः", "p": [{"l": "वा", "fin": "ववुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "blew"}, {"w": "सुखाः", "p": [{"l": "सुख", "cn": "1.3"}], "e": "pleasantly"}, {"w": "प्रदक्षिणार्चिः", "p": [{"l": "प्रदक्षिण"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "1.1"}], "e": "with flame turning clockwise"}, {"w": "हविः", "p": [{"l": "हविस्", "cn": "2.1"}], "e": "the oblation"}, {"w": "अग्निः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "1.1"}], "e": "the fire"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["आ"]}], "e": "accepted"}, {"w": "तत्क्षणं", "p": [{"l": "तत्क्षणम्", "cn": "2.1"}], "e": "at that moment"}, {"w": "सर्वं", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.1"}], "e": "everything"}, {"w": "शुभशंसि", "p": [{"l": "शुभ"}, {"l": "शंसिन्", "cn": "1.1"}], "e": "auspicious"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "Indeed"}, {"w": "तादृशाम्", "p": [{"l": "तादृश", "cn": "6.3"}], "e": "of such (great souls)"}, {"w": "भवः", "p": [{"l": "भव", "cn": "1.1"}], "e": "the birth"}, {"w": "लोकाभ्युदयाय", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "अभ्युदय", "cn": "4.1"}], "e": "for the prosperity of the world"}]},
{"c": "3", "n": "15", "i": 184, "v": "अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा । निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव ॥", "mn": "अरिष्टेति॥ `अरिष्टं सूतिकागृहम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|8)। अरिष्टे सूतिकागृहे शय्यां तल्पं परितः सर्वतः। `अभितः परितः समयानिकषाप्रतियोगेऽपि`(वा.1422) इति द्वितीया। विसारिणा। सुजन्मनः शोभनोत्पत्तेः। `जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः` इत्यमरः (अ.को.1|4|31)। तस्य शिशोर्निजेन नैसर्गिकेण तेजसा सहसा हतत्विषः क्षीणकान्तयो निशीथदीपा अर्धरात्रप्रदीपाः `अर्धरात्रनिशीथौद्वौ` इत्यमरः (अ.को.2|2|8)। आलेख्ये चित्रे समर्पिता इव बभूवुः। `निशीथ`शब्दो दीपानां प्रभाधिक्यसंभावनार्थः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सुजन्मनः तस्य निजेन तेजसा अरिष्ट-शय्यां परितः विसारिणा (सता), निशीथ-दीपाः सहसा हत-त्विषः (सन्तः) आलेख्य-समर्पिताः इव बभूवुः ।", "es": "By the newborn's own radiance, which spread all around the lying-in chamber, the midnight lamps were suddenly deprived of their luster and appeared as if they were merely figures in a painting.", "pc": [{"w": "सुजन्मनः", "p": [{"l": "सुजन्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the well-born one"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "निजेन", "p": [{"l": "निज", "cn": "3.1"}], "e": "by his own"}, {"w": "तेजसा", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "3.1"}], "e": "radiance"}, {"w": "अरिष्टशय्यां", "p": [{"l": "अरिष्टशय्या", "cn": "2.1"}], "e": "the lying-in chamber"}, {"w": "परितः", "p": [{"l": "परितः"}], "e": "all around"}, {"w": "विसारिणा", "p": [{"l": "सृ", "cn": "3.1", "inf": "विसारिन्", "s": ["णिनि"], "vp": ["वि"]}], "e": "which was spreading"}, {"w": "निशीथदीपाः", "p": [{"l": "निशीथ"}, {"l": "दीप", "cn": "1.3"}], "e": "the midnight lamps"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "हतत्विषः", "p": [{"l": "हत"}, {"l": "त्विष्", "cn": "1.3"}], "e": "deprived of their luster"}, {"w": "बभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "आलेख्यसमर्पिताः", "p": [{"l": "आलेख्य"}, {"l": "समर्पित", "cn": "1.3"}], "e": "rendered in a painting"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "3", "n": "16", "i": 185, "v": "जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् । अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभ छत्रमुभे च चामरे ॥", "mn": "जनायेति॥ भूपतेर्दिलीपस्यामृतसंमिताक्षरममृतसमानाक्षरम्। `सरूपसमसंमिताः` इत्याह दण्डी। कुमारजन्म पुत्रोत्पत्तिं शंसते कथयते शुद्धान्तचरायान्तःपुरचारिणे जनाय त्रयमेवादेयमासीत्। किं तत्? शशिप्रभमुज्ज्वलं छत्रम्। उभे चामरे च, छत्रादीनां राज्ञः प्रधानाङ्गत्वादिति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "कुमार-जन्म-अमृत-संमित-अक्षरं शंसते शुद्धान्त-चराय जनाय भूपतेः शशि-प्रभं छत्रम् उभे चामरे च इति त्रयम् एव अदेयम् आसीत् ।", "es": "To the palace attendant who announced the news of the prince's birth in words as sweet as nectar, the only three things the king deemed ungivable were his moon-like white parasol and the two royal whisks. Everything else was given away in his joy.", "pc": [{"w": "जनाय", "p": [{"l": "जन", "cn": "4.1"}], "e": "To the person"}, {"w": "शुद्धान्तचराय", "p": [{"l": "शुद्धान्त"}, {"l": "चर", "cn": "4.1"}], "e": "who moved in the inner apartments"}, {"w": "शंसते", "p": [{"l": "शंस", "cn": "4.1", "inf": "शंसत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "who was announcing"}, {"w": "कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम्", "p": [{"l": "कुमार"}, {"l": "जन्म"}, {"l": "अमृत"}, {"l": "संमित"}, {"l": "अक्षरम्", "cn": "2.1"}], "e": "in words as sweet as the nectar of the prince's birth"}, {"w": "अदेयम्", "p": [{"l": "अदेय", "cn": "1.1"}], "e": "ungivable"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "त्रयम्", "p": [{"l": "त्रय", "cn": "1.1"}], "e": "a triad"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "भूपतेः", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "शशिप्रभं", "p": [{"l": "शशि"}, {"l": "प्रभ", "cn": "1.1"}], "e": "moon-like bright"}, {"w": "छत्रम्", "p": [{"l": "छत्र", "cn": "1.1"}], "e": "the parasol"}, {"w": "उभे", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "चामरे", "p": [{"l": "चामर", "cn": "1.2"}], "e": "the whisks"}]},
{"c": "3", "n": "17", "i": 186, "v": "निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम् । महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनाद्गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि ॥", "mn": "निवातेति॥ निवातो निर्वातप्रदेशः। `निवातावाश्रयावातौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|91)। तत्र यत्पद्मं तद्वत्स्तिमितेन निष्पन्देन चक्षुषा नेत्रेण कान्तं सुन्दरं सुताननं पुत्रमुखं पिबतस्तृष्णया पश्यतो नृपस्य गुरुरुत्कटः प्रहर्षः कर्ता इन्दुदर्शनाद्गुरुर्महोदधेः पूरो जलौघ इव आत्माने शरीरे न प्रबभूव स्थातुं न शशाक। अन्तर्न माति स्मेति यावत्। न ह्यल्पाधारेऽधिकं मीयत इति भावः। यद्वा, -हर्ष आत्मनि स्वस्मिन्विषये न प्रबभूव। आत्मानं नियन्तुं न शशाक। किंतु बहिर्निर्जगामेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "कान्तं सुत-आननं निवात-पद्म-स्तिमितेन चक्षुषा पिबतः नृपस्य आत्मनि, इन्दु-दर्शनात् महा-उदधेः पूरः इव, गुरुः प्रहर्षः न प्रबभूव ।", "es": "As the king gazed upon his son's lovely face with an unblinking eye, steady like a lotus in a windless place, an immense joy arose that could not be contained within himself, much like the tide of the great ocean swelling at the sight of the moon.", "pc": [{"w": "निवातपद्मस्तिमितेन", "p": [{"l": "निवात"}, {"l": "पद्म"}, {"l": "स्तमित", "cn": "3.1"}], "e": "steady like a lotus in a windless place"}, {"w": "चक्षुषा", "p": [{"l": "चक्षुस्", "cn": "3.1"}], "e": "with his eye"}, {"w": "नृपस्य", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "कान्तं", "p": [{"l": "कान्त", "cn": "2.1"}], "e": "the lovely"}, {"w": "पिबतः", "p": [{"l": "पा", "cn": "6.1", "inf": "पिबत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "who was drinking in"}, {"w": "सुताननम्", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "आनन", "cn": "2.1"}], "e": "the face of his son"}, {"w": "महोदधेः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "उदधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great ocean"}, {"w": "पूरः", "p": [{"l": "पूर", "cn": "1.1"}], "e": "the tide"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "इन्दुदर्शनात्", "p": [{"l": "इन्दु"}, {"l": "दर्शन", "cn": "5.1"}], "e": "from the sight of the moon"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "an immense"}, {"w": "प्रहर्षः", "p": [{"l": "प्रहर्ष", "cn": "1.1"}], "e": "joy"}, {"w": "प्रबभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "प्रबभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "was contained"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "आत्मनि", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in himself"}]},
{"c": "3", "n": "18", "i": 187, "v": "स जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते । दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥", "mn": "स इति॥ स दिलीपसूनुः। सपस्विना पुरोधसा पुरोहितेन। `पुरोधास्तु पुरोहितः` इत्यमरः (अ.को.2|8|5)। वसिष्ठेन। तपस्वित्वात्तदनुष्ठितं कर्म सवीर्यं स्यादिति भावः। तपोवनादेत्यागत्य। अखिले समग्रे जातकर्मणि जातस्य कर्तव्यसंस्कारविशेषे कृते सति। प्रयुक्तः संस्कारः शाणोल्लेखनादिर्यस्य स तथोक्तः। आकरोद्भवः खनिप्रभवः। `खनिः स्त्त्रियामाकरः स्यात्` इत्यमरः (अ.को.2|8|5)। मणिरिव। अधिकं बभौ। वसिष्ठमन्त्त्रप्रभावात्तेजिष्ठोऽभूदित्यर्थः। अत्र मनुः (2।29)-`प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "तपस्विना पुरोधसा तपोवनात् एत्य अखिले जातकर्मणि कृते (सति), सः दिलीप-सूनुः, प्रयुक्त-संस्कारः आकर-उद्भवः मणिः इव, अधिकं बभौ ।", "es": "When the ascetic priest, having come from the hermitage, performed all the birth rites, that son of Dilipa shone even more brightly, like a gem from a mine that has been expertly cut and polished.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "जातकर्मणि", "p": [{"l": "जातकर्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "the birth ceremony"}, {"w": "अखिले", "p": [{"l": "अखिल", "cn": "7.1"}], "e": "all"}, {"w": "तपस्विना", "p": [{"l": "तपस्विन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the ascetic"}, {"w": "तपोवनात्", "p": [{"l": "तपोवन", "cn": "5.1"}], "e": "from the hermitage"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having come"}, {"w": "पुरोधसा", "p": [{"l": "पुरोधस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the priest"}, {"w": "कृते", "p": [{"l": "कृ", "cn": "7.1", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}], "e": "having been performed"}, {"w": "दिलीपसूनुः", "p": [{"l": "दिलीप"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "the son of Dilipa"}, {"w": "मणिः", "p": [{"l": "मणि", "cn": "1.1"}], "e": "a gem"}, {"w": "आकरोद्भवः", "p": [{"l": "आकर"}, {"l": "उद्भव", "cn": "1.1"}], "e": "born from a mine"}, {"w": "प्रयुक्तसंस्कारः", "p": [{"l": "प्रयुक्त"}, {"l": "संस्कार", "cn": "1.1"}], "e": "that has been polished"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अधिकं", "p": [{"l": "अधिकम्", "cn": "2.1"}], "e": "more"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}]},
{"c": "3", "n": "19", "i": 188, "v": "सुखश्रवा मङ्गलतूर्यनिस्वनाः प्रमोदनृत्यैः सह वारयोषिताम् । न केवलं सद्मनि मागधीपतेः पथि व्यजृम्भन्त दिवौकसामपि ॥", "mn": "सुखश्रवा इति॥ सुखः सुखकरः श्रवः श्रवणं येषां ते सुखश्रवाः। श्रुतिसुखा इत्यर्थः। मङ्गलतूर्यनिस्वना मङ्गलवाद्यध्वनयो वारयोषितां वेश्यानाम्। `वारस्त्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवा` इत्यमरः। प्रमोदनृत्यैर्हर्षनर्तनैः सह मागधीपतेर्दिलीपस्य सद्मनि केवलं गृह एव न व्यजृम्भन्त, किंतु द्यौरोको येषां ते दिवौकसो देवाः। पृषोदरादित्वात्साधुः, तेषां पथ्याऽऽकाशेऽपि व्यजृम्भन्त। तस्य देवांशत्वाद्देवोपकारित्वाञ्च देवदुन्दुभयोऽपि नेदुरिति भावः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "वार-योषितां प्रमोद-नृत्यैः सह सुख-श्रवाः मङ्गल-तूर्य-निस्वनाः केवलं मागधी-पतेः सद्मनि न, दिव्-ओकसां पथि अपि व्यजृम्भन्त ।", "es": "The pleasant sounds of auspicious musical instruments, accompanied by the joyous dances of the courtesans, resounded not only in the palace of the king of Magadha but also in the heavens, the path of the gods.", "pc": [{"w": "सुखश्रवाः", "p": [{"l": "सुख"}, {"l": "श्रव", "cn": "1.3"}], "e": "Pleasant to hear"}, {"w": "मङ्गलतूर्यनिस्वनाः", "p": [{"l": "मङ्गल"}, {"l": "तूर्य"}, {"l": "निस्वन", "cn": "1.3"}], "e": "the sounds of auspicious instruments"}, {"w": "प्रमोदनृत्यैः", "p": [{"l": "प्रमोद"}, {"l": "नृत्य", "cn": "3.3"}], "e": "with joyous dances"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "along with"}, {"w": "वारयोषिताम्", "p": [{"l": "वार"}, {"l": "योषित्", "cn": "6.3"}], "e": "of the courtesans"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलं", "p": [{"l": "केवलम्", "cn": "2.1"}], "e": "only"}, {"w": "सद्मनि", "p": [{"l": "सद्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the palace"}, {"w": "मागधीपतेः", "p": [{"l": "मागधी"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of Magadha"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the path"}, {"w": "व्यजृम्भन्त", "p": [{"l": "जृम्भ्", "fin": "व्यजृम्भन्त", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "A1", "vp": ["वि", "आ"]}], "e": "resounded"}, {"w": "दिवौकसाम्", "p": [{"l": "दिव्"}, {"l": "ओकस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the gods"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}]},
{"c": "3", "n": "20", "i": 189, "v": "न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विसर्जयेद्यं सुतजन्महर्षितः । ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितॄणां मुमुचे स बन्धनात् ॥", "mn": "नेति॥ रक्षितुः सम्यक्पालनशीलस्य तस्य दिलीपस्य। अत एव चौराद्यभावात्। संयतो बद्धो न बभूव नास्ति स्म। किं तेनात आह-विसर्जयेदिति॥ सुतजन्म हर्षितस्तोषितः सन्। यं बद्धं विसर्जयेद्विमोचयेत्। किंतु स राजा तदा पितॄणामृणाभिधानाद्बान्धनात् केवलमेकं यथा तथा। स्वयमेव। एक एवेत्यर्थः। `केवलः कृत्स्न एकश्च केवलश्चावधीरितः` इति शाश्वतः। मुमुचे। कर्मकर्तरि लिट्। स्वयमेव मुक्त इत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे-`एष वा अनृणो यः पुत्री` इति श्रुतिः प्रमाणम् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सुत-जन्म-हर्षितः रक्षितुः तस्य यं विसर्जयेत् (सः) संयतः न बभूव । तदा सः केवलं पितॄणाम् ऋण-अभिधानात् बन्धनात् स्वयम् एव मुमुचे ।", "es": "Overjoyed by his son's birth, the protector king released all his prisoners; there was none he did not set free. At that moment, he himself was automatically released from the only remaining bond: the debt owed to his ancestors.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "संयतः", "p": [{"l": "यम्", "cn": "1.1", "inf": "संयत", "s": ["क्त"], "vp": ["सं"]}], "e": "a prisoner"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "रक्षितुः", "p": [{"l": "रक्षितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the protector (king)"}, {"w": "विसर्जयेत्", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "विसर्जयेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "he would release"}, {"w": "यं", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "सुतजन्महर्षितः", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "जन्म"}, {"l": "हर्षित", "cn": "1.1"}], "e": "overjoyed by his son's birth"}, {"w": "ऋणाभिधानात्", "p": [{"l": "ऋण"}, {"l": "अभिधान", "cn": "5.1"}], "e": "from that called a debt"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "केवलं", "p": [{"l": "केवलम्", "cn": "2.1"}], "e": "only"}, {"w": "तदा", "p": [{"l": "तदा"}], "e": "Then"}, {"w": "पितॄणाम्", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.3"}], "e": "to the ancestors"}, {"w": "मुमुचे", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मुमुचे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "was released"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "बन्धनात्", "p": [{"l": "बन्धन", "cn": "5.1"}], "e": "from the bond"}]},
{"c": "3", "n": "21", "i": 190, "v": "श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः । अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविञ्चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् ॥", "mn": "श्रुतस्येति॥ अर्थविच्छब्दार्थज्ञः पार्थिवः पृथिवीश्वरो दिलीपः। अयमर्भको बालकः श्रुतस्य शास्त्त्रस्यान्तं पारं यायात्। तथा युधि परेषां शत्रूणामन्तं पारं च यायात्। यातुं शक्नुयादित्यर्थः। `शकि लिङ् च` (पा.3।3।172)इति शक्यार्थे लिंङ्। इति होतोर्धातोः `अधिवधिलधि गत्यर्थाः` इति लधिधातोर्गमनाख्यमर्थमर्थवित्त्वादवेक्ष्यालोच्च। आत्मसंभवं पुत्रं नाम्ना रघुं चकार। `लङ्घिवं ह्योर्नलोपश्च`(वा.4798) इत्यप्रत्यये `बलमूललघ्वलमङ्गुलीनां वा लो रत्वमापद्यते`(उ.सू.29) इति वैकल्पिके रेफादेशे रघुरिति रूपं सिद्धम्। अत्र शङ्खः-`आशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अयम् अर्भकः श्रुतस्य तथा युधि परेषां च अन्तम् यायात् इति (विचार्य), अर्थवित् पार्थिवः धातोः गमन-अर्थम् अवेक्ष्य आत्म-संभवं नाम्ना रघुं चकार ।", "es": "'May this child reach the end of all knowledge and also of his enemies in battle.' Thinking this, the king, an expert in semantics, considered the meaning of 'to go' or 'to move swiftly' associated with the verbal root 'ragh' and thus named his son Raghu.", "pc": [{"w": "श्रुतस्य", "p": [{"l": "श्रुत", "cn": "6.1"}], "e": "of knowledge"}, {"w": "यायात्", "p": [{"l": "या", "fin": "यायात्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "may he reach"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अन्तम्", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "the end"}, {"w": "अर्भकः", "p": [{"l": "अर्भक", "cn": "1.1"}], "e": "child"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "and"}, {"w": "परेषां", "p": [{"l": "पर", "cn": "6.3"}], "e": "of enemies"}, {"w": "युधि", "p": [{"l": "युध्", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "having considered"}, {"w": "धातोः", "p": [{"l": "धातु", "cn": "6.1"}], "e": "of the verbal root (रघ्)"}, {"w": "गमनार्थम्", "p": [{"l": "गमन"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "the meaning of 'going'"}, {"w": "अर्थवित्", "p": [{"l": "अर्थविद्", "cn": "1.1"}], "e": "the knower of meanings"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made (named)"}, {"w": "नाम्ना", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "3.1"}], "e": "by name"}, {"w": "रघुम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "2.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "आत्मसंभवम्", "p": [{"l": "आत्मसंभव", "cn": "2.1"}], "e": "his own offspring"}]},
{"c": "3", "n": "22", "i": 191, "v": "पितुः प्रयत्नात्स समग्रसंपदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने । पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः ॥", "mn": "पितुरिति॥ स रघुः समग्रसंपदः पूर्णलक्ष्मीकस्य पितुर्दिलीपस्य प्रयत्नाच्छुभैर्मनोहरैः शरीरावयवैः। हरिदश्वदीधितेः सूर्यस्य रश्मेः। `भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः` इत्यमरः (अ.को.1|3|31)। अनुप्रवेशाद्बालचन्द्रमा इव। दिने दिने प्रतिदिनम्। `नित्यवीप्सयोः` (पा.8।1।4) इति द्विर्वचनम्। वृद्धिं पुपोष। अत्र वराहसंहितावचनम्-`सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूर्च्छितास्तमोनैशम्। क्षपयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः॥` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "समग्र-संपदः सः पितुः प्रयत्नात् शुभैः शरीर-अवयवैः दिने दिने, हरिदश्व-दीधितेः अनुप्रवेशात् बाल-चन्द्रमाः इव, वृद्धिं पुपोष ।", "es": "Through his father's diligent efforts, the prince, who was endowed with all auspicious qualities, grew day by day in the perfection of his limbs, just as the young moon grows by absorbing the rays of the sun.", "pc": [{"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "प्रयत्नात्", "p": [{"l": "प्रयत्न", "cn": "5.1"}], "e": "through the efforts"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "समग्रसंपदः", "p": [{"l": "समग्र"}, {"l": "संपद्", "cn": "1.1"}], "e": "endowed with all excellences"}, {"w": "शुभैः", "p": [{"l": "शुभ", "cn": "3.3"}], "e": "with auspicious"}, {"w": "शरीरावयवैः", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "अवयव", "cn": "3.3"}], "e": "limbs"}, {"w": "दिने", "p": [{"l": "दिन", "cn": "7.1"}], "e": "day"}, {"w": "दिने", "p": [{"l": "दिन", "cn": "7.1"}], "e": "by day"}, {"w": "पुपोष", "p": [{"l": "पुष्", "fin": "पुपोष", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "nourished"}, {"w": "वृद्धिं", "p": [{"l": "वृद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "growth"}, {"w": "हरिदश्वदीधितेः", "p": [{"l": "हरिदश्व"}, {"l": "दीधिति", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun's rays"}, {"w": "अनुप्रवेशात्", "p": [{"l": "अनुप्रवेश", "cn": "5.1"}], "e": "from the entry"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "बालचन्द्रमाः", "p": [{"l": "बालचन्द्रमस्", "cn": "1.1"}], "e": "the young moon"}]},
{"c": "3", "n": "23", "i": 192, "v": "उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरंदरौ । तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥", "mn": "उमेति॥ उमावृषाङ्कौ पार्वती-वृषभध्वजौ शरजन्मना कार्तिकेयेन। `कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः` इत्यमरः (अ.को.1|1|48)। यथा ननन्दतुः। शचीपुरंदरौ जयन्तेन जयन्ताख्येन सुतेन। `जयन्तः पाकशासनिः` इत्यमरः (अ.को.1|1|56)। यथा ननन्दतुः। तथा तत्समौ ताभ्यामुमान्वृषाङ्काभ्यां शची-पुरंदराभ्यां च समौ समानौ सा मागधी नृपश्च तत्सदृशेन ताभ्यां कुमार-जयन्ताभ्यां सदृशेन सुतेन ननन्दतुः। मागधी प्रग्व्याख्याता ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "शर-जन्मना उमा-वृषाङ्कौ यथा, जयन्तेन शची-पुरंदरौ यथा (ननन्दतुः), तथा तत्-समौ नृपः सा मागधी च तत्-सदृशेन सुतेन ननन्दतुः ।", "es": "Just as Uma and Shiva rejoiced in their son Kartikeya, and just as Shachi and Indra rejoiced in their son Jayanta, so too did the king and the queen of Magadha, who were their equals, rejoice in their son, who was worthy of them.", "pc": [{"w": "उमावृषाङ्कौ", "p": [{"l": "उमा"}, {"l": "वृषाङ्क", "cn": "1.2"}], "e": "Uma and Shiva"}, {"w": "शरजन्मना", "p": [{"l": "शरजन्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by Kartikeya"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "जयन्तेन", "p": [{"l": "जयन्त", "cn": "3.1"}], "e": "by Jayanta"}, {"w": "शचीपुरंदरौ", "p": [{"l": "शची"}, {"l": "पुरंदर", "cn": "1.2"}], "e": "Shachi and Indra"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so too"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सुतेन", "p": [{"l": "सुत", "cn": "3.1"}], "e": "by their son"}, {"w": "मागधी", "p": [{"l": "मागधी", "cn": "1.1"}], "e": "the queen of Magadha"}, {"w": "ननन्दतुः", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "ननन्दतुः", "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "rejoiced (dual)"}, {"w": "तत्सदृशेन", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "सदृश", "cn": "3.1"}], "e": "who was worthy of them"}, {"w": "तत्समौ", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "सम", "cn": "1.2"}], "e": "who were their equals"}]},
{"c": "3", "n": "24", "i": 193, "v": "रथाङ्गनाम्नोरिव भावबन्धनं बभूव यत्प्रेम परस्पराश्रयम् । विभक्तमप्येकसुतेन तत्तयोः परस्परस्योपरि पयचीयत ॥", "mn": "रथाङ्गेति॥ रथाङ्गनाम्नी च रथाङ्गनामा च रथाङ्गनामानो चक्रवाकौ। `पुमान्स्त्रिया` (पा.1।2।67)इत्येकशेषः। तयोरिव तयोर्दपत्योर्भावबन्धनं हृदयाकर्षकं परस्पराश्रयमन्योन्यविषयं यत्प्रेम बभूव तदेकेन केवलेन ताभ्यामन्येन वा। `एके मुख्यान्यकेवलाः` इत्यमरः (अ.को.3|3|16)। सुतेन विभक्तमपि कृतविभागमपि परस्परस्योपरि पर्यचीयत ववृधे। कर्मकर्तरि लिट्। अकृत्रिमत्वात्स्वयमेवोपचितमित्यर्थः। यदेकाधारं वस्तु तदाधारद्वये विभज्यमानं हीयते। अत्र तु तयोः प्रागेकैककर्तृकमेकैकविषयं प्रेम संप्रति द्वितीयविषयलामेऽपि नाहीयत, प्रत्युतोपचितमेवाभूदिति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "रथाङ्ग-नाम्नोः इव यत् परस्पर-आश्रयं भाव-बन्धनं प्रेम (आसीत्), तत् तयोः प्रेम एक-सुतेन विभक्तम् अपि परस्परस्य उपरि पर्यचीयत ।", "es": "Their love, which was a mutual bond of affection like that of the pair of Chakravaka birds, though now shared with their one son, seemed only to increase and be heaped up even more for each other.", "pc": [{"w": "रथाङ्गनाम्नोः", "p": [{"l": "रथाङ्गनामन्", "cn": "6.2"}], "e": "of the Chakravaka birds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भावबन्धनं", "p": [{"l": "भावबन्धन", "cn": "1.1"}], "e": "a bond of affection"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "प्रेम", "p": [{"l": "प्रेमन्", "cn": "1.1"}], "e": "love"}, {"w": "परस्पराश्रयम्", "p": [{"l": "परस्पराश्रय", "cn": "1.1"}], "e": "mutual"}, {"w": "विभक्तम्", "p": [{"l": "भज्", "cn": "1.1", "inf": "विभक्त", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "divided"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "although"}, {"w": "एकसुतेन", "p": [{"l": "एकसुत", "cn": "3.1"}], "e": "by their one son"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "their"}, {"w": "परस्परस्य", "p": [{"l": "परस्पर", "cn": "6.1"}], "e": "for each other"}, {"w": "उपरि", "p": [{"l": "उपरि"}], "e": "upon"}, {"w": "पर्यचीयत", "p": [{"l": "चि", "fin": "पर्यचीयत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2", "vp": ["परि"]}], "e": "was increased"}]},
{"c": "3", "n": "25", "i": 194, "v": "उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चाङ्गुलिम् । अभूञ्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः ॥", "mn": "उवाचेति॥ सोऽर्भकः शिशुः। `पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः` इत्यमरः (अ.को.2|5|40)। धात्र्योपमात्रा। `छात्रीजनन्यामलकीवसुमत्युपमातृषु` इति विश्वः। प्रथममुदितमुपदिष्टं वच उवाच। तदीयामङ्गुलिमवलम्ब्य ययौ च। प्रणिपातस्य शिक्षयोपदेशेन नम्रोऽभूञ्च। इति यत्तेन पितुर्मुदं ततान ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सः अर्भकः धात्र्या प्रथम-उदितं वचः उवाच, तदीयाम् अङ्गुलिम् अवलम्ब्य च ययौ, प्रणिपात-शिक्षया नम्रः च अभूत् । तेन (कर्मणा) पितुः मुदं ततान ।", "es": "That child spoke the first words taught by his nurse, walked by holding her finger, and became humble through lessons in bowing. With these actions, he greatly increased his father's joy.", "pc": [{"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "धात्र्या", "p": [{"l": "धात्री", "cn": "3.1"}], "e": "by his nurse"}, {"w": "प्रथमोदितं", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "उदित", "cn": "2.1"}], "e": "first uttered"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "words"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he walked"}, {"w": "तदीयाम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अवलम्ब्य", "p": [{"l": "लम्ब्", "inf": "अवलम्ब्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "holding"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अङ्गुलिम्", "p": [{"l": "अङ्गुलि", "cn": "2.1"}], "e": "finger"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "he became"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "नम्रः", "p": [{"l": "नम्र", "cn": "1.1"}], "e": "humble"}, {"w": "प्रणिपातशिक्षया", "p": [{"l": "प्रणिपात"}, {"l": "शिक्षा", "cn": "3.1"}], "e": "through lessons in bowing"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "मुदं", "p": [{"l": "मुद्", "cn": "2.1"}], "e": "the joy"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "ततान", "p": [{"l": "तन्", "fin": "ततान", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he increased"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अर्भकः", "p": [{"l": "अर्भक", "cn": "1.1"}], "e": "child"}]},
{"c": "3", "n": "26", "i": 195, "v": "तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निषिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि । उपान्तसंमीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ ॥", "mn": "तमिति॥ शरीरयोगजैः सुखैस्त्वचि त्वगिन्द्रियेऽमृतं निषिञ्चन्तं वर्षन्तमिव तं पुत्रमङ्कमारोप्य मुदाविर्भावादुपान्तयोः प्रान्तयोः संमीलितलोचनः सन्। नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ। रसः स्वादः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "नृपः, शरीर-योग-जैः सुखैः त्वचि अमृतं निषिञ्चन्तम् इव (स्थितं) तम् अङ्कम् आरोप्य, उपान्त-संमीलित-लोचनः (सन्) चिरात् सुत-स्पर्श-रसज्ञताम् ययौ ।", "es": "Placing the child on his lap—who seemed to be sprinkling nectar on his skin with the joys born from bodily contact—the king, with his eyes half-closed in bliss, finally, after a long time, experienced the full delight of his son's touch.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अङ्कम्", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "to his lap"}, {"w": "आरोप्य", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "आरोप्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having placed"}, {"w": "शरीरयोगजैः", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "योग"}, {"l": "ज", "cn": "3.3"}], "e": "born from bodily contact"}, {"w": "सुखैः", "p": [{"l": "सुख", "cn": "3.3"}], "e": "with the joys"}, {"w": "निषिञ्चन्तम्", "p": [{"l": "सिच्", "cn": "2.1", "inf": "निषिञ्चत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["नि"]}], "e": "sprinkling"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अमृतं", "p": [{"l": "अमृत", "cn": "2.1"}], "e": "nectar"}, {"w": "त्वचि", "p": [{"l": "त्वच्", "cn": "7.1"}], "e": "on the skin"}, {"w": "उपान्तसंमीलितलोचनः", "p": [{"l": "उपान्त"}, {"l": "संमीलित"}, {"l": "लोचन", "cn": "1.1"}], "e": "with eyes half-closed (in bliss)"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "चिरात्", "p": [{"l": "चिर", "cn": "5.1"}], "e": "after a long time"}, {"w": "सुतस्पर्शरसज्ञताम्", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "स्पर्श"}, {"l": "रस"}, {"l": "ज्ञता", "cn": "2.1"}], "e": "the full experience of the delight of his son's touch"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "attained"}]},
{"c": "3", "n": "27", "i": 196, "v": "अमंस्त चानेन परार्ध्यजन्मना स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् । स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्र्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः ॥", "mn": "अमंस्तेति॥ स्थितेरभेत्ता मर्यादापालकः स नृपः परार्ध्यजन्मनोत्कृष्टजन्मनाऽनेन रघुणाऽन्वयं वंशम्। प्रजानां पतिर्ब्रह्मा। गुणाः स्त्त्वादयः। तेष्वग्र्येण मुख्येन सत्त्वेन वर्तते व्याप्रियत इति गुणाग्र्यवर्ती। तेन स्वस्य मूर्तिभेदेनावतारविशेषेण विष्णुनाऽऽत्मनः सर्गं सृष्टिमिव। स्थितिमन्तं प्रतिष्ठावन्तममंस्त मन्यते स्म। मन्यतेरनुदात्तत्वादिट्प्रतिषेधः। अत्रोपमानोपमेययोरितरेतरविशेषणानीतरेतरत्र योज्यानि। तत्र रघुपक्षे, - गुणा विद्याविनयादयः। `गुणोऽप्रधाने रूपादौ मौर्व्या सूदे वृकोदरे। स्तम्बे सत्त्वादिसंध्यादिविद्यादिहरितादिषु॥` इति विश्वः। शेषं सुगमम् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "(सः) अनेन परार्ध्य-जन्मना (पुत्रेण) स्थितिमन्तम् अन्वयं स्थितेः अभेत्ता (भविष्यति इति) अमंस्त, प्रजानां पतिः गुण-अग्र्य-वर्तिना स्व-मूर्ति-भेदेन आत्मनः सर्गम् इव ।", "es": "The king considered that through this son of noble birth, his well-established lineage would remain unbroken and its traditions upheld. This was like Brahma, the lord of creatures, viewing his own creation as perpetual, manifested through his different forms which abide in the highest quality of sattva.", "pc": [{"w": "अमंस्त", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमंस्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "He thought"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by this one"}, {"w": "परार्ध्यजन्मना", "p": [{"l": "परार्ध्य"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "of most excellent birth"}, {"w": "स्थितेः", "p": [{"l": "स्थिति", "cn": "6.1"}], "e": "of tradition/order"}, {"w": "अभेत्ता", "p": [{"l": "अभेत्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "as a non-breaker"}, {"w": "स्थितिमन्तम्", "p": [{"l": "स्थितिमन्त्", "cn": "2.1"}], "e": "well-established"}, {"w": "अन्वयम्", "p": [{"l": "अन्वय", "cn": "2.1"}], "e": "his lineage"}, {"w": "स्वमूर्तिभेदेन", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "मूर्तिभेद", "cn": "3.1"}], "e": "by a manifestation of his own form"}, {"w": "गुणाग्र्यवर्तिना", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "अग्र्य"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "3.1"}], "e": "abiding in the highest quality (sattva)"}, {"w": "पतिः", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of creatures (Brahma)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सर्गम्", "p": [{"l": "सर्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the creation"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "his own"}]},
{"c": "3", "n": "28", "i": 197, "v": "स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः । लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥", "mn": "स इति॥ `चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः। प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात्॥` (2।34) इति मनुस्मरणात्तृतीये वर्षे वृत्तचूलो निष्पन्नचूडाकर्मा सन्। डलयोरभेदः। स रघुः। `प्राप्ते तु पञ्चमे वर्षे विद्यारम्भं च कारयेत्` इति वचनात्पञ्चमे वर्षे चलकाकपक्षकैश्चञ्चलशिखण्डकैः। `बालानां तु शिखा प्रोक्ता काकपक्षः शिखण्डकः` इति हलायुधः। सवयोभिः स्निग्धैः। `वयस्यः स्निग्धः सवयाः` इत्यमरः (अ.को.2|8|12)। अमात्यपुत्रैरन्वितः सन्। लिपेः पञ्चाशद्वर्णात्मिकाया मातृकाया यथावद्ग्रहणेन सम्यग्बोधेनोपायभूतेन वाङ्मयं शब्दजातम्। नद्यामुखं द्वारम्। `मुखं तु वदने मुख्यारम्भे द्वाराभ्युपाययोः` इति यादवः। तेन कश्चिन्मकरादिः समुद्रमिव। आविशत् प्रविष्टः। ज्ञातवानित्यर्थः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "वृत्त-चूलः सः चल-काक-पक्षैः स-वयोभिः अमात्य-पुत्रैः अन्वितः (सन्) लिपेः यथावत् ग्रहणेन, नदी-मुखेन समुद्रम् इव, वाङ्मयम् आविशत् ।", "es": "After his tonsure ceremony, the prince, accompanied by the sons of ministers of his own age who had flowing side-locks, entered the vast ocean of literature through the proper learning of the script, just as a river enters the ocean through its mouth.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "वृत्तचूलः", "p": [{"l": "वृत्त"}, {"l": "चूल", "cn": "1.1"}], "e": "whose tonsure ceremony was performed"}, {"w": "चलकाकपक्षकैः", "p": [{"l": "चल"}, {"l": "काक"}, {"l": "पक्षक", "cn": "3.3"}], "e": "with flowing side-locks"}, {"w": "अमात्यपुत्रैः", "p": [{"l": "अमात्य"}, {"l": "पुत्र", "cn": "3.3"}], "e": "with the sons of ministers"}, {"w": "सवयोभिः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "वयस्", "cn": "3.3"}], "e": "of the same age"}, {"w": "अन्वितः", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "inf": "अन्वित", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"]}], "e": "accompanied"}, {"w": "लिपेः", "p": [{"l": "लिपि", "cn": "6.1"}], "e": "of the script"}, {"w": "यथावत्", "p": [{"l": "यथावत्"}], "e": "properly"}, {"w": "ग्रहणेन", "p": [{"l": "ग्रहण", "cn": "3.1"}], "e": "by the learning"}, {"w": "वाङ्मयम्", "p": [{"l": "वाङ्मय", "cn": "2.1"}], "e": "the world of literature"}, {"w": "नदीमुखेन", "p": [{"l": "नदीमुख", "cn": "3.1"}], "e": "through a river's mouth"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "समुद्रम्", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "2.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "आविशत्", "p": [{"l": "विश्", "fin": "आविशत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "he entered"}]},
{"c": "3", "n": "29", "i": 198, "v": "अथोपनीतं विधिवद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् । अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ॥", "mn": "अथेति॥ `गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम्। गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भाञ्च द्वादशे विशः॥` (2।36) इति मनुस्मरणात्। अथ गर्भैकादशेऽब्दे विधिवदुपनीतं गुरुप्रियमेनं रघुं विपश्चितो विद्वांसो गुरवो विनिन्युः शिक्षितवन्तः। ते गुरवोऽत्रास्मिन्रघौ अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुः। तथा हि-क्रिया शिक्षा। `क्रिया तु निष्कृतौ शिक्षाचिकित्सोपायकर्मसु` इति यादवः। वस्तुनि पात्रभूत उपहिता प्रयुक्ता प्रसीदति फलति। `क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम्` इति कौटिल्यः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अथ विपश्चितः गुरवः विधिवत् उपनीतं गुरु-प्रियम् एनं विनिन्युः । ते अत्र अवन्ध्य-यत्नाः च बभूवुः । हि क्रिया वस्तु-उपहिता (सती) प्रसीदति ।", "es": "Then, learned preceptors duly educated the prince, who had undergone the sacred thread ceremony and was dear to his teachers. Their efforts in this were fruitful, for indeed, an action bestowed upon a worthy recipient always succeeds.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "उपनीतं", "p": [{"l": "नी", "cn": "2.1", "inf": "उपनीत", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"]}], "e": "who had undergone the sacred thread ceremony"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to the rules"}, {"w": "विपश्चितः", "p": [{"l": "विपश्चित्", "cn": "1.3"}], "e": "learned"}, {"w": "विनिन्युः", "p": [{"l": "नी", "fin": "विनिन्युः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "educated"}, {"w": "एनं", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "गुरवः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.3"}], "e": "preceptors"}, {"w": "गुरुप्रियम्", "p": [{"l": "गुरुप्रिय", "cn": "2.1"}], "e": "who was dear to his teachers"}, {"w": "अवन्ध्ययत्नाः", "p": [{"l": "अवन्ध्य"}, {"l": "यत्न", "cn": "1.3"}], "e": "whose efforts were fruitful"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "बभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they became"}, {"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "in this matter"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "क्रिया", "p": [{"l": "क्रिया", "cn": "1.1"}], "e": "an action"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "वस्तूपहिता", "p": [{"l": "वस्तु"}, {"l": "उपहित", "cn": "1.1"}], "e": "bestowed on a worthy object"}, {"w": "प्रसीदति", "p": [{"l": "सद्", "fin": "प्रसीदति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "succeeds"}]},
{"c": "3", "n": "30", "i": 199, "v": "धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः क्रमाञ्चतस्रश्चतुरर्णवोपमाः । ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिद्भिर्हरितामिवेश्वरः ॥", "mn": "धिय इति॥ अत्र कामन्दकः-`शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा। ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः॥` इति। `आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती। एता विद्याश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिहेतवः॥` इति च। उदारधीरुत्कृष्टबुद्धिः स रघुः समग्रैर्धियो गुणैः। चत्वारोऽर्णवा उपमा यासां ताश्चतुरर्णवोपमाः। `तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च` (पा.2।1।41) इत्युत्तरपदसमासः। चतस्रो विद्याः। हरितां दिशामीश्वरः सूर्यः पवनातिपातिभिर्हरिद्भिर्निजाश्वैः। `हरित्ककुभि वर्णे च तृणवाजिविशेषयोः` इति विश्वः। चतस्रो दिश इव। क्रमात्ततार। चतुरर्णवोपमत्वं दिशामपि द्रष्टव्यम् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "उदार-धीः सः समग्रैः धियः गुणैः (युक्तः सन्) क्रमात् चतुः-अर्णव-उपमाः चतस्रः विद्याः, हरिताम् ईश्वरः (सूर्यः) पवन-अतिपातिभिः हरिद्भिः दिशः इव, ततार ।", "es": "That noble-minded prince, endowed with all the qualities of intellect, successively mastered the four great branches of knowledge, which are as vast as the four oceans. He did so with great speed, just as the Sun, the lord of the directions, traverses the quarters with his horses that outstrip the wind.", "pc": [{"w": "धियः", "p": [{"l": "धी", "cn": "6.1"}], "e": "of intellect"}, {"w": "समग्रैः", "p": [{"l": "समग्र", "cn": "3.3"}], "e": "with all"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "गुणैः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "qualities"}, {"w": "उदारधीः", "p": [{"l": "उदार"}, {"l": "धी", "cn": "1.1"}], "e": "the noble-minded one"}, {"w": "क्रमात्", "p": [{"l": "क्रम", "cn": "5.1"}], "e": "successively"}, {"w": "चतस्रः", "p": [{"l": "चतुर्", "cn": "2.3"}], "e": "the four"}, {"w": "चतुरर्णवोपमाः", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "उपमा", "cn": "2.3"}], "e": "which are comparable to the four oceans"}, {"w": "ततार", "p": [{"l": "तॄ", "fin": "ततार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "crossed"}, {"w": "विद्याः", "p": [{"l": "विद्या", "cn": "2.3"}], "e": "branches of knowledge"}, {"w": "पवनातिपातिभिः", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "अतिपातिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by those that outstrip the wind"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.3"}], "e": "the directions"}, {"w": "हरिद्भिः", "p": [{"l": "हरित्", "cn": "3.3"}], "e": "with his horses"}, {"w": "हरिताम्", "p": [{"l": "हरित्", "cn": "6.3"}], "e": "of the directions"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ईश्वरः", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord (the Sun)"}]},
{"c": "3", "n": "31", "i": 200, "v": "त्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीमशिक्षतास्त्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् । न केवलं तद्गुरुरेकपार्थिवः क्षितावभूदेकधनुर्धरोऽपि सः ॥", "mn": "त्वचमिति॥ स रघुः। `कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः। वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमादिकानि च॥` (2।41) इति मनुस्मरणान्मेध्यां शुद्धां रौरवीं रुरुसंबन्धिनीम्। `रुरुर्महाकृष्णसारः` इति यादवः। त्वचं चर्म परिधाय वसित्वा मन्त्त्रवत् समन्त्त्रकमस्त्त्रमाग्नेयादिकं पितुरेवोपाध्यायादशिक्षताऽभ्यस्तवान्। `आख्यातोपयोगे` (पा.1429) इत्यपादानसंज्ञा। पितुरेवेत्यवधारणमुपपादयति-नेति॥ तद्गुरुरेकोऽद्वितीयः पार्थिवः केवलं पृथिवीश्वर एव नाभूत्, किंतु क्षितौ स दिलीप एको धनुर्धरोऽप्यभूत् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सः मेध्याम् रौरवीम् त्वचम् परिधाय पितुः एव मन्त्रवत् अस्त्रम् अशिक्षत। सः केवलम् तत् गुरुः एकपार्थिवः न अभूत्, सः क्षितौ एकधनुर्धरः अपि अभूत्।", "es": "Wearing the pure skin of a Ruru deer, he (Raghu) learned the science of missiles along with their mantras from his father himself. His father was not just the sole king on earth; he (Raghu) also became the sole great archer.", "pc": [{"w": "त्वचम्", "p": [{"l": "त्वच्", "cn": "2.1"}], "e": "skin"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Raghu)"}, {"w": "मेध्याम्", "p": [{"l": "मेध्य", "cn": "2.1"}], "e": "pure"}, {"w": "परिधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "परिधाय", "vp": ["परि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having worn"}, {"w": "रौरवीम्", "p": [{"l": "रौरव", "cn": "2.1"}], "e": "of the Ruru deer"}, {"w": "अशिक्षत", "p": [{"l": "शिक्ष्", "fin": "अशिक्षत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "learned"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "the science of missiles"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "5.1"}], "e": "from his father"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "मन्त्रवत्", "p": [{"l": "मन्त्रवत्"}], "e": "along with mantras"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवल"}], "e": "only"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्"}], "e": "that"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "his father"}, {"w": "एकपार्थिवः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "the sole king"}, {"w": "क्षितौ", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "7.1"}], "e": "on the earth"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "एकधनुर्धरः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "धनुर्धर", "cn": "1.1"}], "e": "the sole great archer"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "3", "n": "32", "i": 201, "v": "महोक्षतां वत्सतरः स्पृशन्निव द्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव । रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोप गाम्भीर्यमनोहरं वपुः ॥", "mn": "महोक्षतामिति॥ रघुः क्रमाद्यौवनेन भिन्नशैशवो निरस्तशिशुभावः सन्। महानुक्षा महोक्षो महर्षभः। `अचतुर-` (पा.5।4।77) आदिसूत्रेण निपातनादकारान्तत्वम्, तस्य भावस्तत्ता। तां स्पृशन्गच्छन् वत्सतरो दम्य इव।`दम्यवत्सतरौ समौ` इत्यमरः (अ.को.2|9|63)। द्विपेन्द्रभावं महागजत्वं श्रयन्व्रजन् कलभः करिपोत इव। गाम्भीर्येणाचापलेन मनोहरं वपुः पुपोष॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "वत्सतरः महोक्षताम् स्पृशन् इव, कलभः द्विपेन्द्रभावम् श्रयन् इव, क्रमात् यौवनभिन्नशैशवः रघुः गाम्भीर्यमनोहरम् वपुः पुपोष।", "es": "Like a young bull attaining the state of a great bull, and a young elephant becoming a lordly elephant, Raghu, whose childhood was gradually replaced by youth, developed a body that was charming with its gravity.", "pc": [{"w": "महोक्षताम्", "p": [{"l": "महोक्षता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of a great bull"}, {"w": "वत्सतरः", "p": [{"l": "वत्सतर", "cn": "1.1"}], "e": "a young bull"}, {"w": "स्पृशन्", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "स्पृशत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "attaining"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्विपेन्द्रभावम्", "p": [{"l": "द्विप"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "the state of a lordly elephant"}, {"w": "कलभः", "p": [{"l": "कलभ", "cn": "1.1"}], "e": "a young elephant"}, {"w": "श्रयन्", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "श्रयत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "attaining"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "क्रमात्", "p": [{"l": "क्रम", "cn": "5.1"}], "e": "gradually"}, {"w": "यौवनभिन्नशैशवः", "p": [{"l": "यौवन"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "शैशव", "cn": "1.1"}], "e": "whose childhood was replaced by youth"}, {"w": "पुपोष", "p": [{"l": "पुष्", "fin": "पुपोष", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "developed"}, {"w": "गाम्भीर्यमनोहरम्", "p": [{"l": "गाम्भीर्य"}, {"l": "मनोहर", "cn": "2.1"}], "e": "charming with gravity"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "body"}]},
{"c": "3", "n": "33", "i": 202, "v": "अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयद्गुरुः । नरेन्द्रकन्यास्तमवाप्य सत्पतिं तमोनुदं दक्षसुता इवाबभुः ॥", "mn": "अथेति॥ `गौर्नादित्ये बलीवर्दे क्रतुभेदर्षिभेदयोः। स्त्त्री तु स्याद्दिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि॥ पुंस्त्त्रियोः स्वर्गवज्राम्बुरश्मिदृग्बाणलोमसु॥` इति केशवः। गावो लोमानि केशा दीयन्ते खण्ड्यन्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या गोदानं नाम ब्राह्मणादीनां षोडशादिषु वर्षेषु कर्तव्यं केशान्ताख्यं कर्मोच्यते। तदुक्तं मनुना(2।65)-`केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते। राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके ततः॥` इति। अथ गुरुः पिता। `गुरू गीष्पतिपित्राद्यौ` इत्यमरः। अस्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयत्। कृतवानित्यर्थः। अथ नरेन्द्रकन्यास्तं रघुम्। दक्षस्य सुता रोहिण्यादयस्तमोनुदं चन्द्रमिव। `तमोनुदोऽग्निचन्द्रार्काः` इति विश्वः। सत्पतिमवाप्त्याबभुः। रघुरपि तमोनुत्। अत्र मनुः(3।2)-`वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम्। अविप्लुतब्रह्मचर्ये गृहस्थाश्रममाविशेत्॥` इति॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अथ अस्य गोदानविधेः अनन्तरम् गुरुः विवाहदीक्षाम् निरवर्तयत्। नरेन्द्रकन्याः तम् सत्पतिम् अवाप्य, तमोनुदम् (अवाप्य) दक्षसुताः इव आबभुः।", "es": "Then, after his Godana ceremony, his father performed the rites of marriage for him. The princesses, having obtained him as their noble husband, shone brightly, just as the daughters of Daksha (the constellations) shine upon obtaining the moon, the dispeller of darkness.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "गोदानविधेः", "p": [{"l": "गोदान"}, {"l": "विधि", "cn": "5.1"}], "e": "after the Godana ceremony"}, {"w": "अनन्तरम्", "p": [{"l": "अनन्तर"}], "e": "after"}, {"w": "विवाहदीक्षाम्", "p": [{"l": "विवाह"}, {"l": "दीक्षा", "cn": "2.1"}], "e": "the consecration of marriage"}, {"w": "निरवर्तयत्", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निरवर्तयत्", "vp": ["निस्"], "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "performed"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "his father (Dilipa)"}, {"w": "नरेन्द्रकन्याः", "p": [{"l": "नरेन्द्र"}, {"l": "कन्या", "cn": "1.3"}], "e": "the princesses"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अवाप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अवाप्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "सत्पतिम्", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "पति", "cn": "2.1"}], "e": "a noble husband"}, {"w": "तमोनुदम्", "p": [{"l": "तमस्"}, {"l": "नुद", "cn": "2.1"}], "e": "the dispeller of darkness (the Moon)"}, {"w": "दक्षसुताः", "p": [{"l": "दक्ष"}, {"l": "सुता", "cn": "1.3"}], "e": "the daughters of Daksha (constellations)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आबभुः", "p": [{"l": "भा", "fin": "आबभुः", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "shone"}]},
{"c": "3", "n": "34", "i": 203, "v": "युवा युगव्यायतबाहुरंसलः कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरः । वपुः प्रकर्षादजयद्गुरुं रघुस्तथापि नीचौर्विनयाददृश्यत ॥", "mn": "युवति॥ युवा। युगो नाम धुर्यस्कन्धगः सच्छिद्रप्रान्तो यानाङ्गभूतो दारुविशेषः। `यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|30)। युगवद्व्यायतौ दीर्घौ बाहू यस्य सः। अंसावस्य स्त इत्यंसलो बलवान्। मांसलश्चेति वृत्तिकारः। `बलवान्मांसलोंऽसलः` इत्यमरः (अ.को.2|6|44)। `वत्सांसाभ्यां कामबले` (पा.5।2।98) इति लच्प्रत्ययः। कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरो विशालग्रीवः। `परिणाहो विशालता` इत्यमरः (अ.को.2|6|115)। रघुर्वपुषः प्रकर्षादाधिक्याद्यौवनकृताद्गुरुं पितरमजयत्। तथापि विनयान्नम्रत्वेन नीचैरल्पकोऽदृश्यत॥ अनौद्धत्यं च विवक्षितम्॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "युवा युगव्यायतबाहुः अंसलः कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरः रघुः वपुःप्रकर्षात् गुरुम् अजयत्। तथापि विनयात् नीचैः अदृश्यत।", "es": "The young Raghu, with arms as long as a yoke, strong shoulders, a broad chest, and a thick neck, surpassed his father in physical excellence. Yet, due to his humility, he always appeared modest.", "pc": [{"w": "युवा", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}], "e": "Young"}, {"w": "युगव्यायतबाहुः", "p": [{"l": "युग"}, {"l": "व्यायत"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "with arms as long as a yoke"}, {"w": "अंसलः", "p": [{"l": "अंसल", "cn": "1.1"}], "e": "strong-shouldered"}, {"w": "कपाटवक्षाः", "p": [{"l": "कपाट"}, {"l": "वक्षस्", "cn": "1.1"}], "e": "with a chest like a door-panel"}, {"w": "परिणद्धकंधरः", "p": [{"l": "परिणद्ध"}, {"l": "कंधर", "cn": "1.1"}], "e": "with a thick neck"}, {"w": "वपुःप्रकर्षात्", "p": [{"l": "वपुस्"}, {"l": "प्रकर्ष", "cn": "5.1"}], "e": "due to the excellence of his body"}, {"w": "अजयत्", "p": [{"l": "जि", "fin": "अजयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he surpassed"}, {"w": "गुरुम्", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "his father"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "तथापि", "p": [{"l": "तथापि"}], "e": "yet"}, {"w": "नीचैः", "p": [{"l": "नीचैस्"}], "e": "humbly"}, {"w": "विनयात्", "p": [{"l": "विनय", "cn": "5.1"}], "e": "due to humility"}, {"w": "अदृश्यत", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अदृश्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "he appeared"}]},
{"c": "3", "n": "35", "i": 204, "v": "ततः प्रजानां चिरमात्मना धृतां नितान्तगुर्वीं लघयिष्यता धुरम् । निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् ॥", "mn": "तत इति॥ तत आत्मना चिरं धृतां नितान्तगुर्वीम्। `वोतो गुणवचनात्` (पा.4।1।44) इति ङीष्। प्रजानां धुरं पालनप्रयासं लघयिष्यता लघुं करिष्यता। `तत्करोति तदाचष्टे`(ग.204) इति लघुशब्दाण्णिच्। ततो `लृटः सद्वा` (पा.3।3।18) इति शतृप्रत्ययः। नृपेण दिलीपेन। असौ रघुर्निसर्गेण स्वभावेन संस्कारेण शास्त्त्राभ्यासजनितवासनया च विनीतो नम्र इति हेतोः। युवराज इति शब्दं भजतीति तथोक्तः। `भजो ण्विः` (पा.3।2।62) इति ण्विप्रत्ययः। चक्रे कृतः। `द्विविधो विनयः स्वाभाविकः कृत्रिमश्च` इति कौटिल्यः। तदुभयसंपन्नत्वात्पुत्रं युवराजं चकारेत्यर्थः। अत्र कामन्दकः-`विनीयोपग्रहान्भूत्यै कुर्वीत नृपतिः सुतान्। अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीर्यते ॥ विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत्॥` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ततः, प्रजानाम् चिरम् आत्मना धृताम् नितान्तगुर्वीम् धुरम् लघयिष्यता नृपेण, असौ 'निसर्गसंस्कारविनीतः' इति युवराजशब्दभाक् चक्रे।", "es": "Then, the king (Dilipa), wishing to lighten the extremely heavy burden of ruling which he had long borne, made Raghu the crown prince, thinking, 'He is modest by both nature and training.'", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "Then"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "चिरम्", "p": [{"l": "चिर"}], "e": "for a long time"}, {"w": "आत्मना", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by himself"}, {"w": "धृताम्", "p": [{"l": "धृ", "inf": "धृत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "borne"}, {"w": "नितान्तगुर्वीम्", "p": [{"l": "नितान्त"}, {"l": "गुर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "extremely heavy"}, {"w": "लघयिष्यता", "p": [{"l": "लघु", "inf": "लघयिष्यत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "by him who wished to lighten"}, {"w": "धुरम्", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "2.1"}], "e": "the yoke (of responsibility)"}, {"w": "निसर्गसंस्कारविनीतः", "p": [{"l": "निसर्ग"}, {"l": "संस्कार"}, {"l": "विनीत", "cn": "1.1"}], "e": "modest by nature and training"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thinking thus"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Raghu)"}, {"w": "नृपेण", "p": [{"l": "नृप", "cn": "3.1"}], "e": "by the king (Dilipa)"}, {"w": "चक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was made"}, {"w": "युवराजशब्दभाक्", "p": [{"l": "युवराज"}, {"l": "शब्द"}, {"l": "भाज्", "cn": "1.1"}], "e": "bearer of the title 'Yuvaraja'"}]},
{"c": "3", "n": "36", "i": 205, "v": "नरेन्द्रमूलायतनादनन्तरं तदास्पदं श्रीर्युवराजसंज्ञितम् । अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् ॥", "mn": "नरेन्द्रेति॥ गुणान्विनयादीन्सौरभ्यादींश्चाभिलषतीति गुणाभिलाषिणी श्री राज्यलक्ष्मीः पद्माश्रया च नरेन्द्रो दिलीप एव मूलायतनं प्रधानस्थानं तस्मात्। अपादानात्। अनन्तरं संनिहितम्। `युवराज` इति संज्ञास्य संजाता युवराजसंज्ञितम्। तारकादित्वातच्प्रत्ययः। आत्मनः पदं स्थानमास्पदम्। `आस्पदं प्रतिष्ठायाम्` (पा.6।1।146) इति निपातः। स रघुरित्यास्पदं तदास्पदम्। कमलाञ्चिरोत्पन्नवावतारमचिरोत्पन्नमुत्पलमिव। अंशेनागच्छत्। स्रियो हि यूनि रज्यन्त इति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "गुणाभिलाषिणी श्रीः नरेन्द्रमूलायतनात् अनन्तरम् युवराजसंज्ञितम् तत् आस्पदम् अंशेन अगच्छत्, कमलात् नव अवतारम् उत्पलम् इव।", "es": "The Royal Fortune (Shri), ever desirous of virtues, partially moved from her primary abode, the king, to the new position designated 'Yuvaraja', just as the beauty of a lotus partially transfers to a newly blossomed water lily nearby.", "pc": [{"w": "नरेन्द्रमूलायतनात्", "p": [{"l": "नरेन्द्र"}, {"l": "मूल"}, {"l": "आयतन", "cn": "5.1"}], "e": "from its primary abode, the king"}, {"w": "अनन्तरम्", "p": [{"l": "अनन्तर"}], "e": "next"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "आस्पदम्", "p": [{"l": "आस्पद", "cn": "2.1"}], "e": "position"}, {"w": "श्रीः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "the Royal Fortune (Shri)"}, {"w": "युवराजसंज्ञितम्", "p": [{"l": "युवराज"}, {"l": "संज्ञित", "cn": "2.1"}], "e": "named 'Yuvaraja'"}, {"w": "अगच्छत्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अगच्छत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "अंशेन", "p": [{"l": "अंश", "cn": "3.1"}], "e": "partially"}, {"w": "गुणाभिलाषिणी", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "अभिलाषिणी", "cn": "1.1"}], "e": "desirous of virtues"}, {"w": "नव", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "new"}, {"w": "अवतारम्", "p": [{"l": "अवतार", "cn": "2.1"}], "e": "abode"}, {"w": "कमलात्", "p": [{"l": "कमल", "cn": "5.1"}], "e": "from a lotus"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उत्पलम्", "p": [{"l": "उत्पल", "cn": "2.1"}], "e": "a water lily"}]},
{"c": "3", "n": "37", "i": 206, "v": "विभावसुः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव । बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥", "mn": "विभावसुरिति॥ सारथिना सहायभूतेन। एतद्विशेषणमुत्तरवाक्येष्वप्यनुषञ्जनीयम्। वायुना वाभावसुर्वह्रिरिव। `सूर्यवर्नी विभावसू` इत्यमरः। घनव्यपायेन शरत्समयेन सारथिना गभस्तिमान् सूर्य इव। कटो गण्डः। `गण्डः कटो मदोदानम्` इत्यमरः। तस्य प्रभेदः स्फुटनम्। मदोदय इत्यर्थः। तेन करीव। पार्थिवो दिलीपः। तेन रघुणाऽतितरामत्यन्तं सुदुःसहः सुष्ठ्वसह्यो बभूव ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "पार्थिवः तेन, वायुना सारथिना विभावसुः इव, घनव्यपायेन गभस्तिमान् इव, कटप्रभेदेन करी इव, अतितराम् सुदुःसहः बभूव।", "es": "With Raghu by his side, King Dilipa became exceedingly formidable, like fire aided by its charioteer, the wind; like the sun after the clouds have passed; and like an elephant in rut with ichor flowing from its temples.", "pc": [{"w": "विभावसुः", "p": [{"l": "विभावसु", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}, {"w": "सारथिना", "p": [{"l": "सारथि", "cn": "3.1"}], "e": "with the charioteer"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वायुना", "p": [{"l": "वायु", "cn": "3.1"}], "e": "wind"}, {"w": "घनव्यपायेन", "p": [{"l": "घन"}, {"l": "व्यपाय", "cn": "3.1"}], "e": "by the passing of clouds"}, {"w": "गभस्तिमान्", "p": [{"l": "गभस्तिमत्", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him (Raghu)"}, {"w": "अतितराम्", "p": [{"l": "अतितराम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "सुदुःसहः", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "दुस्"}, {"l": "सह", "cn": "1.1"}], "e": "very formidable"}, {"w": "कटप्रभेदेन", "p": [{"l": "कट"}, {"l": "प्रभेद", "cn": "3.1"}], "e": "by the flowing of ichor"}, {"w": "करी", "p": [{"l": "करिन्", "cn": "1.1"}], "e": "an elephant"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "the king (Dilipa)"}]},
{"c": "3", "n": "38", "i": 207, "v": "नियुज्य तं होमतुरंगरक्षणे धनुर्धरं राजसुतैरनुद्रुतम् । अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं क्रतूनामपविघ्नमाप सः ॥", "mn": "नियुज्येति॥ शतक्रतुरिन्द्र उपमा यस्य स शतक्रतूपमः स दिलीपः। `शतं वै तुल्या राजपुत्रा देवा आशापालाः` इत्यादिश्रुत्या। राजसुतैरनुद्रुतमनुगतं धनुर्धरं तं रघुं होमतुरंगाणां रक्षणे नियुज्य। एकेन क्रतुनाऽपूर्णमेकोनं क्रतूनामश्वमेधानां शतमपविघ्नमपगतविघ्नं यथा तथाऽऽप ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "शतक्रतु-उपमः सः, धनुर्धरम् राजसुतैः अनुद्रुतम् तम् होमतुरंगरक्षणे नियुज्य, एकेन अपूर्णम् क्रतूनाम् शतम् अपविघ्नम् आप।", "es": "King Dilipa, who was like Indra, appointed Raghu—the archer, followed by other princes—to protect the sacrificial horse. Thus, he successfully completed ninety-nine sacrifices without any hindrance, with only one remaining to reach a hundred.", "pc": [{"w": "नियुज्य", "p": [{"l": "युज्", "inf": "नियुज्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having appointed"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Raghu)"}, {"w": "होमतुरंगरक्षणे", "p": [{"l": "होम"}, {"l": "तुरंग"}, {"l": "रक्षण", "cn": "7.1"}], "e": "in the protection of the sacrificial horse"}, {"w": "धनुर्धरम्", "p": [{"l": "धनुर्धर", "cn": "2.1"}], "e": "the archer"}, {"w": "राजसुतैः", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "सुत", "cn": "3.3"}], "e": "by princes"}, {"w": "अनुद्रुतम्", "p": [{"l": "द्रु", "inf": "अनुद्रुत", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "followed"}, {"w": "अपूर्णम्", "p": [{"l": "अपूर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "incomplete"}, {"w": "एकेन", "p": [{"l": "एक", "cn": "3.1"}], "e": "by one"}, {"w": "शतक्रतूपमः", "p": [{"l": "शतक्रतु"}, {"l": "उपम", "cn": "1.1"}], "e": "comparable to Indra"}, {"w": "शतम्", "p": [{"l": "शत", "cn": "2.1"}], "e": "a hundred"}, {"w": "क्रतूनाम्", "p": [{"l": "क्रतु", "cn": "6.3"}], "e": "of sacrifices"}, {"w": "अपविघ्नम्", "p": [{"l": "अपविघ्न", "cn": "2.1"}], "e": "without obstacles"}, {"w": "आप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he completed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Dilipa)"}]},
{"c": "3", "n": "39", "i": 208, "v": "ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरंगमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः । धनुर्भृतामग्रत एव रक्षिणां जहार शक्रः किल गूढविग्रहः ॥", "mn": "तत इति॥ ततः परमेकोनशतक्रतुप्राप्त्यनन्तरं यज्वना विधिनेष्टवता तेन दिलीपेन पुनः पुनरपि मखाय मखं कर्तुम्। `क्रियार्थोपपदस्य-` (पा.2।3।14)इत्यादिना चतुर्थी। उत्सृष्टं मुक्तमनर्गलमप्रतिबन्धम्। अव्याहतस्वैरगतिमित्यर्थः। `अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति` इत्यापस्तम्बस्मरणात्। तुरंगं धनुर्भृतां रक्षिणां रक्षकाणामग्रत एव शक्रो गूढविग्रहः सन्। जहार किल। `किल` इत्यैतिह्ये ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ततः परम् यज्वना तेन मखाय पुनः अनर्गलम् उत्सृष्टम् तुरंगम्, गूढविग्रहः शक्रः धनुर्भृताम् रक्षिणाम् अग्रतः एव जहार किल।", "es": "Afterwards, when the sacrificial horse was again released unrestrained by the sacrificer (Dilipa) for the final sacrifice, Indra, in a concealed form, reportedly stole it right from the front of the guarding archers.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "Then"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "पर"}], "e": "afterwards"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him (Dilipa)"}, {"w": "मखाय", "p": [{"l": "मख", "cn": "4.1"}], "e": "for the sacrifice"}, {"w": "यज्वना", "p": [{"l": "यज्वन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the sacrificer"}, {"w": "तुरंगम्", "p": [{"l": "तुरंग", "cn": "2.1"}], "e": "the horse"}, {"w": "उत्सृष्टम्", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "उत्सृष्ट", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "released"}, {"w": "अनर्गलम्", "p": [{"l": "अनर्गल", "cn": "2.1"}], "e": "unrestrained"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "धनुर्भृताम्", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the archers"}, {"w": "अग्रतः", "p": [{"l": "अग्रतस्"}], "e": "in front"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "right"}, {"w": "रक्षिणाम्", "p": [{"l": "रक्षिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the guards"}, {"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "stole"}, {"w": "शक्रः", "p": [{"l": "शक्र", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "reportedly"}, {"w": "गूढविग्रहः", "p": [{"l": "गूढ"}, {"l": "विग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "in a concealed form"}]},
{"c": "3", "n": "40", "i": 209, "v": "विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् । वसिष्ठधेनुश्च यदृच्छयागता श्रुतप्रभावा ददृशेऽथ नन्दिनी ॥", "mn": "विषादेति॥ तत् कुमारस्य सैन्यं सेना सपदि। विषाद इष्टनाशकृतो मनोभङ्गः। तदुक्तम्-`विषादश्चेतसो भङ्ग उपायाभावनाशयोः` इति। तेन लुप्ता प्रतिपत्तिः कर्तव्यज्ञानं यस्य तत्तथोक्तम्। विस्मितमश्वनाशस्याकस्मिकत्वादाश्चर्याविष्टं सत्। स्थितं तस्थौ। अथ श्रुतप्रभावा यदृच्छया स्वेच्छयागता। रघोः स्वप्रसादलब्धत्वादनुजिघृक्षयेति भावः। नन्दिनी नाम वसिष्ठधेनुश्च ददृशे। द्वौ चकारावविलम्बसूचकौ ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अथ विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितम् तत् कुमारसैन्यम् सपदि स्थितम्। च यदृच्छया आगता श्रुतप्रभावा वसिष्ठधेनुः नन्दिनी ददृशे।", "es": "Then, the prince's army, astonished and with its presence of mind lost in despair, suddenly stood still. And then, Nandini, Vasistha's cow of renowned power, who had arrived there by chance, was seen.", "pc": [{"w": "विषादलुप्तप्रतिपत्ति", "p": [{"l": "विषाद"}, {"l": "लुप्त"}, {"l": "प्रतिपत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "whose presence of mind was lost due to grief"}, {"w": "विस्मितम्", "p": [{"l": "स्मि", "inf": "विस्मित", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "astonished"}, {"w": "कुमारसैन्यम्", "p": [{"l": "कुमार"}, {"l": "सैन्य", "cn": "1.1"}], "e": "the prince's army"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि"}], "e": "suddenly"}, {"w": "स्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "stood still"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "वसिष्ठधेनुः", "p": [{"l": "वसिष्ठ"}, {"l": "धेनु", "cn": "1.1"}], "e": "Vasistha's cow"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यदृच्छया", "p": [{"l": "यदृच्छा", "cn": "3.1"}], "e": "by chance"}, {"w": "आगता", "p": [{"l": "गम्", "inf": "आगत", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "arrived"}, {"w": "श्रुतप्रभावा", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}], "e": "of renowned power"}, {"w": "ददृशे", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "नन्दिनी", "p": [{"l": "नन्दिनी", "cn": "1.1"}], "e": "Nandini"}]},
{"c": "3", "n": "41", "i": 210, "v": "तदङ्गनिस्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतः सत्ताम् । अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥", "mn": "तदिति॥ सतां पुरस्कृतः पूजितो दिलीपनन्दनो रघुः पुण्येन तस्या नन्दिन्या यदङ्गं तस्य निस्यन्दो द्रवः स एव जलम्। मूत्रमित्यर्थः। तेन लोचने प्रमृज्य शोधयित्वा। अतीन्द्रियेष्विन्द्रियाण्यतिक्रान्तेषु। `अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया` (वा.1336) इति समासः। द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु परवल्लिङ्गताप्रतिषेधाद्विशेष्यनिघ्नत्वम्। भावेष्वपि वस्तुषूपपन्नदर्शनः संपन्नसाक्षात्कारशक्तिर्बभूव ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सताम् पुरस्कृतः दिलीपनन्दनः पुण्येन तदङ्गनिस्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य, अतीन्द्रियेषु भावेषु अपि उपपन्नदर्शनः बभूव।", "es": "Honored by the virtuous, the son of Dilipa (Raghu) wiped his eyes with the holy water exuded from her (Nandini's) body. He then gained the ability to see even beings and objects that are beyond the perception of the senses.", "pc": [{"w": "तदङ्गनिस्यन्दजलेन", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "निस्यन्द"}, {"l": "जल", "cn": "3.1"}], "e": "with the water exuded from her body"}, {"w": "लोचने", "p": [{"l": "लोचन", "cn": "2.2"}], "e": "the two eyes"}, {"w": "प्रमृज्य", "p": [{"l": "मृज्", "inf": "प्रमृज्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having wiped"}, {"w": "पुण्येन", "p": [{"l": "पुण्य", "cn": "3.1"}], "e": "holy"}, {"w": "पुरस्कृतः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "पुरस्कृत", "vp": ["पुरस्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "honored"}, {"w": "सताम्", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}], "e": "by the good"}, {"w": "अतीन्द्रियेषु", "p": [{"l": "अतीन्द्रिय", "cn": "7.3"}], "e": "in beings beyond the senses"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "उपपन्नदर्शनः", "p": [{"l": "उपपन्न"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "one who has obtained sight"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "भावेषु", "p": [{"l": "भाव", "cn": "7.3"}], "e": "in beings"}, {"w": "दिलीपनन्दनः", "p": [{"l": "दिलीप"}, {"l": "नन्दन", "cn": "1.1"}], "e": "the son of Dilipa (Raghu)"}]},
{"c": "3", "n": "42", "i": 211, "v": "स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसंभवः । पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं हरन्तमश्वं रथरश्मिसंयतम् ॥", "mn": "स इति॥ नरदेवसंभवः स रघुः पुनः पुनः सूतेन निषिद्धचापलं निवारितौद्धत्यं रथस्य रश्मिभिः प्रग्रहैः। `किरणप्रग्रहौ रश्मी` इत्यमरः (अ.को.3|3|146)। संयतं बद्धमश्वं हरन्तं पर्वतपक्षाणां शातनं छेदकं देवमिन्द्रं पूर्वतः पूर्वस्यां दिशि ददर्श ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "नरदेवसंभवः सः पूर्वतः, सूतनिषिद्धचापलम् रथरश्मिसंयतम् अश्वम् पुनः पुनः हरन्तम्, पर्वतपक्षशातनम् देवम् ददर्श।", "es": "Raghu, the son of the king, looked to the east and saw the god Indra, the cutter of the mountains' wings. Indra was leading away the horse, which was controlled by the chariot's reins, its restiveness repeatedly checked by his charioteer.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "पूर्वतः", "p": [{"l": "पूर्वतस्"}], "e": "in the east"}, {"w": "पर्वतपक्षशातनम्", "p": [{"l": "पर्वत"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "शातन", "cn": "2.1"}], "e": "the cutter of mountains' wings (Indra)"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "देवम्", "p": [{"l": "देव", "cn": "2.1"}], "e": "the god"}, {"w": "नरदेवसंभवः", "p": [{"l": "नरदेव"}, {"l": "संभव", "cn": "1.1"}], "e": "the one born of a king (Raghu)"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again and"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "सूतनिषिद्धचापलम्", "p": [{"l": "सूत"}, {"l": "निषिद्ध"}, {"l": "चापल", "cn": "2.1"}], "e": "whose restiveness was checked by the charioteer"}, {"w": "हरन्तम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "taking away"}, {"w": "अश्वम्", "p": [{"l": "अश्व", "cn": "2.1"}], "e": "the horse"}, {"w": "रथरश्मिसंयतम्", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "रश्मि"}, {"l": "संयत", "cn": "2.1"}], "e": "controlled by the chariot's reins"}]},
{"c": "3", "n": "43", "i": 212, "v": "शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिर्हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः । अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव ॥", "mn": "शतैरिति॥ रघुस्तमश्वहर्तारमनिमेषवृत्तिभिर्निमेषव्यापारशून्यैरक्ष्णां शतैर्हरिभिर्हरिद्वर्णैः। `हरिर्वाच्यवदाख्यातो हरित्कपिलवर्णयोः` इति विश्वः। वाजिभिरश्वैश्च हरिमिन्द्रं विदित्वा। `हरिर्वातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिषु` इति विश्वः। एनमिन्द्रं गगनस्पृशा व्योमव्यापिना धीरेण गभीरेण स्वरेण ध्वनिनैव निवर्तयन्निव। अवोचत् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "रघुः तम् अनिमेषवृत्तिभिः अक्ष्णाम् शतैः हरिभिः वाजिभिः च हरिम् विदित्वा, एनम् निवर्तयन् इव, गगनस्पृशा धीरेण स्वरेण अवोचत्।", "es": "Recognizing him as Indra by his hundreds of unblinking eyes and his bay-colored horses, Raghu spoke to him in a deep, sky-reaching voice, as if to stop him in his tracks.", "pc": [{"w": "शतैः", "p": [{"l": "शत", "cn": "3.3"}], "e": "with hundreds"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अक्ष्णाम्", "p": [{"l": "अक्षि", "cn": "6.3"}], "e": "of eyes"}, {"w": "अनिमेषवृत्तिभिः", "p": [{"l": "अनिमेष"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "3.3"}], "e": "with unblinking function"}, {"w": "हरिम्", "p": [{"l": "हरि", "cn": "2.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "विदित्वा", "p": [{"l": "विद्", "inf": "विदित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having recognized"}, {"w": "हरिभिः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "3.3"}], "e": "bay-colored"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वाजिभिः", "p": [{"l": "वाजिन्", "cn": "3.3"}], "e": "with horses"}, {"w": "अवोचत्", "p": [{"l": "वच्", "fin": "अवोचत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "गगनस्पृशा", "p": [{"l": "गगन"}, {"l": "स्पृश्", "cn": "3.1"}], "e": "sky-touching"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "स्वरेण", "p": [{"l": "स्वर", "cn": "3.1"}], "e": "with a voice"}, {"w": "धीरेण", "p": [{"l": "धीर", "cn": "3.1"}], "e": "deep"}, {"w": "निवर्तयन्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "निवर्तयत्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "as if stopping him"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "3", "n": "44", "i": 213, "v": "मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वमेव देवेन्द्र! सदा निगद्यसे । अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविथाताय कथं प्रवर्तसे ? ॥", "mn": "मखेति॥ हे देवेन्द्र! मनीषिभिस्त्वमेव मखांशभाजां यज्ञभागभुजां प्रथमः सदा निगद्यसे कथ्यसे। तथाप्यजस्रदीक्षायां नित्यदीक्षायां प्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय क्रतुविघाताय, क्रियां विहन्तुमित्यर्थः। `तुमर्थाञ्च भाववचनात्` (पा.2।3।15)इति चतुर्थीं। कथं प्रवर्तसे? ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "देवेन्द्र! त्वम् एव मनीषिभिः सदा मखांशभाजाम् प्रथमः निगद्यसे। त्वम् अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मत्गुरोः क्रियाविघाताय कथम् प्रवर्तसे?", "es": "'O Lord of Gods! You are always spoken of by the wise as the foremost among those who receive a share of the sacrifice. Why then do you act to obstruct the sacred rite of my father, who is purified by his constant consecration for these sacrifices?'", "pc": [{"w": "मखांशभाजाम्", "p": [{"l": "मख"}, {"l": "अंश"}, {"l": "भाज्", "cn": "6.3"}], "e": "of the partakers of sacrifice shares"}, {"w": "प्रथमः", "p": [{"l": "प्रथम", "cn": "1.1"}], "e": "the first"}, {"w": "मनीषिभिः", "p": [{"l": "मनीषिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the wise"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "देवेन्द्र", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "8.1"}], "e": "O Lord of Gods!"}, {"w": "सदा", "p": [{"l": "सदा"}], "e": "always"}, {"w": "निगद्यसे", "p": [{"l": "गद्", "fin": "निगद्यसे", "vp": ["नि"], "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A2"}], "e": "you are spoken of"}, {"w": "अजस्रदीक्षाप्रयतस्य", "p": [{"l": "अजस्र"}, {"l": "दीक्षा"}, {"l": "प्रयत", "cn": "6.1"}], "e": "of him who is purified by constant sacrificial consecration"}, {"w": "मद्गुरोः", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of my father"}, {"w": "क्रियाविघाताय", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "विघात", "cn": "4.1"}], "e": "for the obstruction of the rite"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "why"}, {"w": "प्रवर्तसे", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रवर्तसे", "vp": ["प्र"], "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "do you proceed"}]},
{"c": "3", "n": "45", "i": 214, "v": "त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विषस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा । स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसिच्युतोविधिः ॥", "mn": "त्रिलोकेति॥ त्रयाणां लोकानां नाथस्त्त्रिलोकनाथः। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51) इत्यादिनोत्तरपदसमासः। तेन त्रैलोक्यनियामकेन दिव्यचक्षुषाऽःतीन्द्रियार्थदर्शिना त्वया मखद्विषः क्रतुविघातकाः सदा नियम्या ननु शिक्ष्याखलु। स त्वं धर्मचारिणां कर्मसु क्रतुषु स्वयमन्तरायो विघ्नो भवसि चेत्। विधिरनुष्ठानं च्युतः क्षतः। लोके सत्कर्मकथैवास्तमियादित्यर्थः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ननु त्रिलोकनाथेन दिव्यचक्षुषा त्वया मखद्विषः सदा नियम्याः। चेत् सः त्वम् स्वयम् धर्मचारिणाम् कर्मसु अन्तरायः भवसि, तर्हि विधिः च्युतः।", "es": "'Surely, as the lord of the three worlds with divine sight, you are meant to always restrain the enemies of sacrifice. If you yourself become an obstacle in the righteous actions of the virtuous, then the very law of duty is violated.'", "pc": [{"w": "त्रिलोकनाथेन", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "लोक"}, {"l": "नाथ", "cn": "3.1"}], "e": "by the lord of the three worlds"}, {"w": "सदा", "p": [{"l": "सदा"}], "e": "always"}, {"w": "मखद्विषः", "p": [{"l": "मख"}, {"l": "द्विष्", "cn": "1.3"}], "e": "the enemies of sacrifice"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "नियम्याः", "p": [{"l": "यम्", "inf": "नियम्य", "vp": ["नि"], "s": ["यत्"], "cn": "1.3"}], "e": "are to be restrained"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "surely"}, {"w": "दिव्यचक्षुषा", "p": [{"l": "दिव्य"}, {"l": "चक्षुस्", "cn": "3.1"}], "e": "with divine sight"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that very"}, {"w": "चेत्", "p": [{"l": "चेत्"}], "e": "if"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "yourself"}, {"w": "कर्मसु", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "in the actions"}, {"w": "धर्मचारिणाम्", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "चारिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the righteous"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अन्तरायः", "p": [{"l": "अन्तराय", "cn": "1.1"}], "e": "an obstacle"}, {"w": "भवसि", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवसि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you become"}, {"w": "च्युतः", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "violated"}, {"w": "विधिः", "p": [{"l": "विधि", "cn": "1.1"}], "e": "the law"}]},
{"c": "3", "n": "46", "i": 215, "v": "तदङ्गमग्र्यं मघवन्महाक्रतोरमुं तुरंगं प्रतिमोक्तुमर्हसि । पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥", "mn": "तदिति॥ हे मघवन्! तत्तस्मात्कारणात्। महाक्रतोरश्वमेधस्याग्र्यं श्रेष्ठमङ्गं साधनममुं तुरंगं प्रतिमोक्तुं प्रतिदातुमर्हसि। तथा हि-श्रुतेः पथो दर्शयितारः सन्मार्गप्रदर्शका ईश्वरा महान्तो मलीमसां मलिनां पद्धतिं मार्गं नाददते न स्वीकुर्वते, असन्मार्गं नावलम्बन्त इत्यर्थः। `मलीमसं तु मलिनं कञ्चरं मलदूषितम्` इत्यमरः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "मघवन्! तत् महाक्रतोः अग्र्यम् अङ्गम् अमुम् तुरंगम् प्रतिमोक्तुम् अर्हसि। श्रुतेः पथः दर्शयितारः ईश्वराः मलीमसाम् पद्धतिम् न आददते।", "es": "'Therefore, O Indra, you ought to release this horse, the principal component of the great sacrifice. The powerful, who are meant to show the path of the scriptures, do not themselves follow a sinful course.'", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "अङ्गम्", "p": [{"l": "अङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the part"}, {"w": "अग्र्यम्", "p": [{"l": "अग्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "the principal"}, {"w": "मघवन्", "p": [{"l": "मघवन्", "cn": "8.1"}], "e": "O Maghavan (Indra)!"}, {"w": "महाक्रतोः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "क्रतु", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sacrifice"}, {"w": "अमुम्", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "तुरंगम्", "p": [{"l": "तुरंग", "cn": "2.1"}], "e": "horse"}, {"w": "प्रतिमोक्तुम्", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "प्रतिमोक्तुम्", "vp": ["प्रति"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to release"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you ought to"}, {"w": "पथः", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "श्रुतेः", "p": [{"l": "श्रुति", "cn": "6.1"}], "e": "of the Veda"}, {"w": "दर्शयितारः", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दर्शयितृ", "s": ["णिच्", "तृच्"], "cn": "1.3"}], "e": "showers/teachers"}, {"w": "ईश्वराः", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "1.3"}], "e": "the powerful"}, {"w": "मलीमसाम्", "p": [{"l": "मलीमस", "cn": "2.1"}], "e": "impure"}, {"w": "आददते", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददते", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "they follow"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पद्धतिम्", "p": [{"l": "पद्धति", "cn": "2.1"}], "e": "path"}]},
{"c": "3", "n": "47", "i": 216, "v": "इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् । निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् ॥", "mn": "इतीति॥ इति रघुणा समीरितं प्रगल्भं वचो निशम्याऽऽकर्ण्य। दिवौकसः स्वर्गौकसः। `दिवं स्वर्गेऽन्तरिक्षो च` इति विश्वः। तेषामधिपतिर्देवेन्द्रो रघुप्रभावात् सविस्मयः सन्। रथं निवर्तयामास। उत्तरं प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे च ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "इति रघुणा समीरितम् प्रगल्भम् वचः निशम्य, दिवौकसाम् अधिपतिः सविस्मयः रथम् निवर्तयामास, उत्तरम् प्रतिवक्तुम् च प्रचक्रमे।", "es": "Having heard this bold speech uttered by Raghu, the lord of the gods (Indra), filled with astonishment, turned his chariot back and began to give a reply.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "प्रगल्भम्", "p": [{"l": "प्रगल्भ", "cn": "2.1"}], "e": "bold"}, {"w": "रघुणा", "p": [{"l": "रघु", "cn": "3.1"}], "e": "by Raghu"}, {"w": "समीरितम्", "p": [{"l": "ईर्", "inf": "समीरित", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "spoken"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "speech"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having heard"}, {"w": "अधिपतिः", "p": [{"l": "अधिपति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "दिवौकसाम्", "p": [{"l": "दिवौकस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the heaven-dwellers"}, {"w": "निवर्तयामास", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निवर्तयामास", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "turned back"}, {"w": "रथम्", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "the chariot"}, {"w": "सविस्मयः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "विस्मय", "cn": "1.1"}], "e": "with astonishment"}, {"w": "प्रचक्रमे", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "प्रचक्रमे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "began"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "प्रतिवक्तुम्", "p": [{"l": "वच्", "inf": "प्रतिवक्तुम्", "vp": ["प्रति"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to reply"}, {"w": "उत्तरम्", "p": [{"l": "उत्तर", "cn": "2.1"}], "e": "a reply"}]},
{"c": "3", "n": "48", "i": 217, "v": "यदात्थ राजन्यकुमार! तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः । जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवद्गुरुर्लङ्घयितुं ममोद्यतः ॥", "mn": "यदिति॥ हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार! `मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्` इत्यमरः (अ.को.2|8|1)। यद्वाक्यमात्थ ब्रवीषि। `ब्रुवः पञ्चानाम्-` (पा.3।4।84) इत्यादिनाहादेशः। तत्तथा सत्यम्;किंतु यशोधनैरस्मादृशैः परतः शत्रुतो यशो रक्ष्यम्। ततः किमत आह-भवद्गुरुस्त्वात्पिता जगत्प्रकाशं लोकप्रसिद्धमशेषं सर्वं मम तद्यश इत्यया यागेन लङ्घयितुं तिरस्कर्तुमुद्यत उद्युक्तः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "राजन्यकुमार! यत् आत्थ, तत् तथा। तु यशोधनैः यशः परतः रक्ष्यम्। भवद्गुरुः इज्यया मम तत् अशेषम् जगत्प्रकाशम् यशः लङ्घयितुम् उद्यतः।", "es": "'O prince, what you have said is true. But for those whose wealth is fame, that fame must be protected from others. By this sacrifice, your father is attempting to surpass my entire, world-illuminating fame.'", "pc": [{"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "What"}, {"w": "आत्थ", "p": [{"l": "अह्", "fin": "आत्थ", "t": "लिट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you have said"}, {"w": "राजन्यकुमार", "p": [{"l": "राजन्य"}, {"l": "कुमार", "cn": "8.1"}], "e": "O prince!"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "is so"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "1.1"}], "e": "fame"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "रक्ष्यम्", "p": [{"l": "रक्ष्", "inf": "रक्ष्य", "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "is to be protected"}, {"w": "परतः", "p": [{"l": "परतस्"}], "e": "from another"}, {"w": "यशोधनैः", "p": [{"l": "यशस्"}, {"l": "धन", "cn": "3.3"}], "e": "by those whose wealth is fame"}, {"w": "जगत्प्रकाशम्", "p": [{"l": "जगत्"}, {"l": "प्रकाश", "cn": "2.1"}], "e": "world-illuminating"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "अशेषम्", "p": [{"l": "अशेष", "cn": "2.1"}], "e": "entire"}, {"w": "इज्यया", "p": [{"l": "इज्या", "cn": "3.1"}], "e": "by sacrifice"}, {"w": "भवद्गुरुः", "p": [{"l": "भवत्"}, {"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "your father"}, {"w": "लङ्घयितुम्", "p": [{"l": "लङ्घ्", "inf": "लङ्घयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to surpass"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "उद्यतः", "p": [{"l": "यम्", "inf": "उद्यत", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is attempting"}]},
{"c": "3", "n": "49", "i": 218, "v": "हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्त्त्र्यम्बक एव नापरः । तथा विदुर्मां मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥", "mn": "हरिरिति॥ पुरुषेषूत्तम इति सप्तमीसमासः। `न निर्धारणे` (पा.2।2।50)इति षष्ठीसमासनिषेधात्। कर्मधारये तु `सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः` इत्युत्तमपुरुष इति स्यात्। यथा ह्ररिर्विष्णुरेक एव पुरुषोत्तमः स्मृतः। यथा च त्र्यम्बकः शिव एव महेश्वरः स्मृतः। नापरोऽपरः पुमान्न। तथा मां मुनयः शतक्रतुं विदुर्विदन्ति। `विदो लटो वा` (पा.3।4।83) इति झेर्जुसादेशः। नोऽस्माकम्। हरिहरयोर्मम चेत्यर्थः। एष त्रितयोऽपि शब्दो द्वितीयगामी न हि। द्वितीयाप्रकरणे नमिगम्यादीनामुपसंख्यानात्समासः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "यथा हरिः एकः पुरुषोत्तमः स्मृतः, महेश्वरः त्र्यम्बकः एव, न अपरः, तथा मुनयः माम् शतक्रतुम् विदुः। हि एषः शब्दः नः द्वितीयगामी न।", "es": "'Just as Hari is known as the one Supreme Person, and Maheshvara is the only Three-Eyed one and no other, so too do the sages know me alone as 'Shatakratu' (performer of a hundred sacrifices). Indeed, this title of mine does not apply to a second person.'", "pc": [{"w": "हरिः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "1.1"}], "e": "Hari (Vishnu)"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "Just as"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "पुरुषोत्तमः", "p": [{"l": "पुरुष"}, {"l": "उत्तम", "cn": "1.1"}], "e": "the Supreme Person"}, {"w": "स्मृतः", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "स्मृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is known"}, {"w": "महेश्वरः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "Maheshvara (Shiva)"}, {"w": "त्र्यम्बकः", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "अम्बक", "cn": "1.1"}], "e": "the three-eyed one"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so also"}, {"w": "विदुः", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विदुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they know"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "मुनयः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.3"}], "e": "the sages"}, {"w": "शतक्रतुम्", "p": [{"l": "शतक्रतु", "cn": "2.1"}], "e": "as 'Shatakratu'"}, {"w": "द्वितीयगामी", "p": [{"l": "द्वितीय"}, {"l": "गामिन्", "cn": "1.1"}], "e": "applying to a second person"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "शब्दः", "p": [{"l": "शब्द", "cn": "1.1"}], "e": "word/title"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "नः", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}]},
{"c": "3", "n": "50", "i": 219, "v": "अतोऽयमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः । अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य संततेः ॥", "mn": "अत इति। अतोऽहमेव शतक्रतुरतस्त्वदीयस्य पितुरयं शततमोऽश्वः कपिलानुकारिणा कपिलमुनितुल्येन मयाऽपहारितोऽपहृतः। अपहारित इति स्वार्थे णिच्। तवात्राश्वे प्रयत्नेनालम्;प्रयत्नो माकारीत्यर्थः। निषेध्यस्य निषेधं प्रति करणत्वात्तृतीया। सगरस्य राज्ञः संततेः संतानस्य पदव्यां पदं मा निधा न निधेहि। निपूर्वाद्धाधातोर्लुङ्। `न माङ्योगे` (पा.6।4।74) इत्यडागमप्रतिषेधः। महदास्कन्दनं ते विनाशमूलं भवेदिति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "अतः कपिल-अनुकारिणा मया त्वदीयस्य पितुः अयम् अश्वः अपहारितः। तव अत्र प्रयत्नेन अलम्। सगरस्य संततेः पदव्याम् पदम् मा निधाः।", "es": "'Therefore, imitating the sage Kapila, I have stolen this horse of your father. Enough of your effort in this matter. Do not place your foot on the same path as the descendants of Sagara (who perished searching for their horse).'", "pc": [{"w": "अतः", "p": [{"l": "अतस्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अश्वः", "p": [{"l": "अश्व", "cn": "1.1"}], "e": "horse"}, {"w": "कपिलानुकारिणा", "p": [{"l": "कपिल"}, {"l": "अनुकारिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by me who am imitating Kapila"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the father"}, {"w": "त्वदीयस्य", "p": [{"l": "त्वदीय", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "अपहारितः", "p": [{"l": "हृ", "inf": "अपहारित", "vp": ["अप"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been stolen"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "Enough"}, {"w": "प्रयत्नेन", "p": [{"l": "प्रयत्न", "cn": "3.1"}], "e": "with the effort"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "in this matter"}, {"w": "मा", "p": [{"l": "मा"}], "e": "do not"}, {"w": "निधाः", "p": [{"l": "धा", "fin": "निधाः", "vp": ["नि"], "t": "लुङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "place"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "foot"}, {"w": "पदव्याम्", "p": [{"l": "पदवी", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "सगरस्य", "p": [{"l": "सगर", "cn": "6.1"}], "e": "of Sagara"}, {"w": "संततेः", "p": [{"l": "संतति", "cn": "6.1"}], "e": "of the descendants"}]},
{"c": "3", "n": "51", "i": 220, "v": "ततः प्रहस्यापभयः पुरंदरं पुनर्बभाषे तुरगस्य रक्षिता । गृहाण शस्त्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान् ॥", "mn": "तत इति॥ ततस्तुरगस्य रक्षिता रघुः प्रहस्य प्रहासं कृत्वा। अपभयो निर्भीकः सन्। पुनः पुरंदरं बभाषे। किमिति? हे देवेन्द्र! यद्येषोऽश्वामोचनरूपस्ते तव सर्गो निश्चयः। `सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|27)। तर्हि शस्त्रं गृहाण। भवान् रघुं मामनिर्जित्य। कृतमनेनेति कृती। कृतकृत्यो न खलु। `इष्टादिभ्यश्च` (पा.5।2।88) इतीनिप्रत्ययः। रघुमित्यनेनात्मनो दुर्जयत्वं सूचितम्॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ततः अपभयः तुरगस्य रक्षिता प्रहस्य पुरंदरम् पुनः बभाषे । यदि एषः ते सर्गः (अस्ति), (तर्हि) शस्त्रम् गृहाण । रघुम् अनिर्जित्य भवान् खलु कृती न (भविष्यति) ।", "es": "Then, the fearless protector of the horse (Raghu), laughing, spoke again to Indra. \"If this is your resolve, then take up your weapon. Indeed, you will not be successful without conquering Raghu.\"", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "प्रहस्य", "p": [{"l": "हस्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रहस्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having laughed"}, {"w": "अपभयः", "p": [{"l": "अपभय", "cn": "1.1"}], "e": "fearless"}, {"w": "पुरंदरम्", "p": [{"l": "पुरंदर", "cn": "2.1"}], "e": "to Purandara (Indra)"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "बभाषे", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "बभाषे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "spoke"}, {"w": "तुरगस्य", "p": [{"l": "तुरग", "cn": "6.1"}], "e": "of the horse"}, {"w": "रक्षिता", "p": [{"l": "रक्षितृ", "cn": "1.1"}], "e": "the protector (Raghu)"}, {"w": "गृहाण", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "गृहाण", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "Take"}, {"w": "शस्त्रम्", "p": [{"l": "शस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "सर्गः", "p": [{"l": "सर्ग", "cn": "1.1"}], "e": "resolve"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "खलु", "p": [{"l": "खलु"}], "e": "indeed"}, {"w": "अनिर्जित्य", "p": [{"l": "जि", "vp": ["निर्"], "inf": "निर्जित्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "without conquering"}, {"w": "रघुम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "2.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "कृती", "p": [{"l": "कृतिन्", "cn": "1.1"}], "e": "successful"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}]},
{"c": "3", "n": "52", "i": 221, "v": "स एवमुक्त्वा मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम् । अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षेण विडम्बितेश्वरः ॥", "mn": "स इति॥ स रघुरुन्मुखः सन् मघवन्तमिन्द्रमेवमुक्त्वा शरासनं चापं सशरं करिष्यमाणः। आलीढेनालीढाख्येन स्थानभेदेन विशेषशोभिनाऽतिशयशोभिना वपुःप्रकर्षेण देहौन्नत्येन विडम्बितेश्वरोऽनुसृतपिनाकी सन्। अतिष्ठत्। आलीढलक्षणमाह यादवः-`स्थानानि धन्विनां पञ्च तत्र वैशाखमस्त्त्रियाम्। त्रिवितस्त्यन्तरौ पादौ मण्डलं तोरणाकृति॥ अन्वर्थं स्यात्समपदमालीढं तु ततोऽग्रतः। दक्षिणे वाममाकुञ्च्य प्रत्यालीढविपर्ययः॥` इति ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सः मघवन्तम् एवम् उक्त्वा, उन्मुखः (सन्) सशरम् शरासनम् करिष्यमाणः, आलीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षेण विडम्बित-ईश्वरः (सन्) अतिष्ठत् ।", "es": "Having spoken thus to Indra, Raghu, with his face upturned, stood ready to place an arrow on his bow. With the excellence of his body, shining in the specific warrior stance known as 'ālīḍha', he looked as if he were imitating Lord Shiva.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Raghu)"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "उक्त्वा", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having spoken"}, {"w": "मघवन्तम्", "p": [{"l": "मघवन्", "cn": "2.1"}], "e": "to Maghavan (Indra)"}, {"w": "उन्मुखः", "p": [{"l": "उन्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "with face upturned"}, {"w": "करिष्यमाणः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "करिष्यमाण", "s": ["लृट्", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "about to make"}, {"w": "सशरम्", "p": [{"l": "सशर", "cn": "2.1"}], "e": "with an arrow"}, {"w": "शरासनम्", "p": [{"l": "शरासन", "cn": "2.1"}], "e": "the bow"}, {"w": "अतिष्ठत्", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अतिष्ठत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he stood"}, {"w": "आलीढविशेषशोभिना", "p": [{"l": "आलीढविशेषशोभिन्", "cn": "3.1"}], "e": "shining with the particular (stance) of Ālīḍha"}, {"w": "वपुःप्रकर्षेण", "p": [{"l": "वपुस्"}, {"l": "प्रकर्ष", "cn": "3.1"}], "e": "by the excellence of his body"}, {"w": "विडम्बितेश्वरः", "p": [{"l": "विडम्बित"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "who imitated Lord Shiva"}]},
{"c": "3", "n": "53", "i": 222, "v": "रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः । नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोघं समधत्त सायकम् ॥", "mn": "रघोरिति॥ रघोरवष्टम्भमयेन स्तम्भरूपेण। `अवष्टम्भः सुवर्णे च स्तम्भप्रारम्भयोरपि` इति विश्वः। पत्रिणा बाणेन हृदि हृदये क्षतो विद्धः। अत एवामर्षणोऽसहनः। क्रुद्ध इत्यर्थः। गोत्रभिदिन्द्रोऽपि । `संभावनीये चौरेऽपि गोत्रः क्षोणीधरे मतः` इति विश्वः। नवाम्बुदानामनीकस्य वृन्दस्य मुहूर्तं क्षणमात्रं लाञ्छने चिह्रभूते धनुषि। दिव्ये धनुषीत्यर्थः। अमोघमवन्ध्यं सायकं बाणं समधत्त संहितवान् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "रघोः अवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतः अमर्षणः गोत्रभित् अपि, नव-अम्बुद-अनीक-मुहूर्त-लाञ्छने धनुषि अमोघम् सायकम् समधत्त ।", "es": "Even the mountain-splitter (Indra), wounded in the chest by Raghu's stunning arrow, became wrathful. He placed an unfailing arrow on his bow, which resembled a rainbow, bearing the fleeting mark of a host of new clouds.", "pc": [{"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "अवष्टम्भमयेन", "p": [{"l": "अवष्टम्भमय", "cn": "3.1"}], "e": "paralyzing"}, {"w": "पत्रिणा", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the arrow"}, {"w": "हृदि", "p": [{"l": "हृद्", "cn": "7.1"}], "e": "in the chest"}, {"w": "क्षतः", "p": [{"l": "क्षण्", "inf": "क्षत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "wounded"}, {"w": "गोत्रभित्", "p": [{"l": "गोत्रभिद्", "cn": "1.1"}], "e": "the splitter of mountains (Indra)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अमर्षणः", "p": [{"l": "अमर्षण", "cn": "1.1"}], "e": "wrathful"}, {"w": "नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "अम्बुद"}, {"l": "अनीक"}, {"l": "मुहूर्त"}, {"l": "लाञ्छन", "cn": "7.1"}], "e": "on the (bow) which bore the momentary mark of a host of new clouds"}, {"w": "धनुषि", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the bow"}, {"w": "अमोघम्", "p": [{"l": "अमोघ", "cn": "2.1"}], "e": "unfailing"}, {"w": "समधत्त", "p": [{"l": "धा", "vp": ["सम्"], "fin": "समधत्त", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "placed"}, {"w": "सायकम्", "p": [{"l": "सायक", "cn": "2.1"}], "e": "arrow"}]},
{"c": "3", "n": "54", "i": 223, "v": "दिलीपसूनोः स बृहद्भुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः । पपावनास्वादितपूर्वमाशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् ॥", "mn": "दिलीपेति॥ भीमानां भयंकराणामसुराणां शोणिते रुधिरे उचितः परिचितः स इन्द्गमुक्त आशुगः सायको दिलीपसूनो रघोर्बृहद्विशालं भुजान्तरं वक्षः प्रविश्य अनास्वादितपूर्वं पूर्वमनास्वादितम्। सुप्सुपेति समासः। मनुष्यशोणितं कुतूहलेनेव पपौ ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सः भीमासुरशोणितोचितः आशुगः दिलीपसूनोः बृहत्-भुज-अन्तरम् प्रविश्य, अनास्वादितपूर्वम् मनुष्यशोणितम् कुतूहलेन इव पपौ ।", "es": "That arrow, accustomed to the blood of fearsome demons, entered the broad chest of Dilipa's son. It drank the human blood, which it had never tasted before, as if out of curiosity.", "pc": [{"w": "दिलीपसूनोः", "p": [{"l": "दिलीप"}, {"l": "सूनु", "cn": "6.1"}], "e": "of Dilipa's son (Raghu)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "बृहद्भुजान्तरम्", "p": [{"l": "बृहत्"}, {"l": "भुज"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "the broad chest"}, {"w": "प्रविश्य", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रविश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having entered"}, {"w": "भीमासुरशोणितोचितः", "p": [{"l": "भीम"}, {"l": "असुर"}, {"l": "शोणित"}, {"l": "उचित", "cn": "1.1"}], "e": "accustomed to the blood of fearsome demons"}, {"w": "पपौ", "p": [{"l": "पा", "fin": "पपौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "drank"}, {"w": "अनास्वादितपूर्वम्", "p": [{"l": "अनास्वादितपूर्व", "cn": "2.1"}], "e": "not tasted before"}, {"w": "आशुगः", "p": [{"l": "आशुग", "cn": "1.1"}], "e": "the swift-goer (arrow)"}, {"w": "कुतूहलेन", "p": [{"l": "कुतूहल", "cn": "3.1"}], "e": "out of curiosity"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "मनुष्यशोणितम्", "p": [{"l": "मनुष्य"}, {"l": "शोणित", "cn": "2.1"}], "e": "human blood"}]},
{"c": "3", "n": "55", "i": 224, "v": "हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ । भुजे शचीपत्रविशेषकाङ्किते स्वनामचिह्नं निचखान सायकम् ॥", "mn": "हरेरिति॥ कुमारस्य स्कन्दस्य विक्रम इव विक्रमो यस्य स तथोक्तः। `सप्तम्युपमान-` इत्यादिना समासः। कुमारोऽपि रघुरपि सुरद्विपस्यैरावतस्यास्फालनेन कर्कशा अङ्गुलयो यस्य सः। तस्मिन्। शच्याः पत्रविशेषकैरङ्किते शचीपत्रविशेषकाङ्किते हरेरिन्द्रस्य भुजे स्वनामचिह्नं स्वनामाङ्कितं सायकं निचखान निखातवान्। निष्कण्टकराज्यमाप्तस्यायं महानभिभव इति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "कुमारविक्रमः कुमारः अपि हरेः सुर-द्विप-आस्फालन-कर्कश-अङ्गुलौ शची-पत्र-विशेषक-अङ्किते भुजे स्व-नाम-चिह्नम् सायकम् निचखान ।", "es": "The youth Raghu, possessing the valor of Kartikeya, also drove an arrow marked with his own name into Indra's arm—the arm whose fingers were calloused from patting the divine elephant Airavata and which was adorned with decorative paintings by his wife, Shachi.", "pc": [{"w": "हरेः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "6.1"}], "e": "of Hari (Indra)"}, {"w": "कुमारः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}], "e": "the youth (Raghu)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "कुमारविक्रमः", "p": [{"l": "कुमार"}, {"l": "विक्रम", "cn": "1.1"}], "e": "having the valor of Kumara (Kartikeya)"}, {"w": "सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "द्विप"}, {"l": "आस्फालन"}, {"l": "कर्कश"}, {"l": "अङ्गुलि", "cn": "7.1"}], "e": "on the arm whose fingers were hardened by patting the divine elephant (Airavata)"}, {"w": "भुजे", "p": [{"l": "भुज", "cn": "7.1"}], "e": "on the arm"}, {"w": "शचीपत्रविशेषकाङ्किते", "p": [{"l": "शची"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "विशेषक"}, {"l": "अङ्कित", "cn": "7.1"}], "e": "marked with the special leaf-designs drawn by Shachi"}, {"w": "स्वनामचिह्नम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "नाम"}, {"l": "चिह्न", "cn": "2.1"}], "e": "marked with his own name"}, {"w": "निचखान", "p": [{"l": "खन्", "vp": ["नि"], "fin": "निचखान", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "drove in"}, {"w": "सायकम्", "p": [{"l": "सायक", "cn": "2.1"}], "e": "an arrow"}]},
{"c": "3", "n": "56", "i": 225, "v": "जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम् । चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव ॥", "mn": "जहारेति॥ अन्येन मयूरपत्रिणा मयूरपत्रवता शरेण शक्रस्येन्द्रस्य महाशनिध्वजं महान्तमशनिरूपं ध्वजं जहार चिच्छेद च। स शकः। सुरश्रियः प्रसह्य बलात्कृत्य केशानां व्यपरोपणादवतारणाच्छेदनादिव। तस्मै रघवे भृशमत्यर्थं चुकोप। तं हन्तुमियेषेत्यर्थः। `क्रुधद्रुह-` (पा.1।4।37) इत्यादिना संप्रदानाञ्चतुर्थी ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "च अन्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महा-अशनि-ध्वजम् जहार । सः (शक्रः) सुरश्रियः केशान् प्रसह्य व्यपरोपणात् इव तस्मै भृशम् चुकोप ।", "es": "And with another arrow, fletched with peacock feathers, Raghu cut down Indra's great thunderbolt banner. At this, Indra became greatly enraged at him, as if from the forcible tearing out of the hair of the Goddess of divine fortune.", "pc": [{"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he cut down"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "And"}, {"w": "अन्येन", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "3.1"}], "e": "with another"}, {"w": "मयूरपत्रिणा", "p": [{"l": "मयूरपत्रिन्", "cn": "3.1"}], "e": "feathered with peacock plumes"}, {"w": "शरेण", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.1"}], "e": "arrow"}, {"w": "शक्रस्य", "p": [{"l": "शक्र", "cn": "6.1"}], "e": "of Shakra (Indra)"}, {"w": "महाशनिध्वजम्", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "अशनि"}, {"l": "ध्वज", "cn": "2.1"}], "e": "the banner marked with the great thunderbolt"}, {"w": "चुकोप", "p": [{"l": "कुप्", "fin": "चुकोप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became angry"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "at him (Raghu)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "भृशम्", "p": [{"l": "भृशम्"}], "e": "greatly"}, {"w": "सुरश्रियः", "p": [{"l": "सुरश्री", "cn": "6.1"}], "e": "of the glory of the gods"}, {"w": "प्रसह्य", "p": [{"l": "सह्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रसह्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "by force"}, {"w": "केशव्यपरोपणात्", "p": [{"l": "केश"}, {"l": "व्यपरोपण", "cn": "5.1"}], "e": "from the tearing out of the hair"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "3", "n": "57", "i": 226, "v": "तयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः । बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणोरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च पत्रिभिः ॥", "mn": "तयोरिति॥ जयैषिणोरन्योन्यजयाकाङ्क्षिणोस्तयोरिन्द्ररध्वोः। गरुत्मन्तः पक्षवन्तः। `गरुत्पक्षच्छदाः पत्रम्` इत्यमरः (अ.को.2|5|38)। आशीविषाः। आशिषि दंष्ट्रायां विषं येषां त आशीविषाः सर्पाः। पृषोदरादित्यात्साधुः। `स्त्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रुयोः` इत्यमरः (अ.को.2|5|38)। त इव भीमदर्शनाः सपक्षाः सर्पा इव। द्रष्टॄणां भयावहा इत्यर्थः। तैरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च। धन्विनोरुपर्यधोदेशावस्थितत्वादिति भावः । पत्रिभिर्बाणैरुपान्तस्थितास्तटस्थाः सिद्धा देवा इन्द्रस्य सैनिकाश्च रघोर्यस्मिंस्तथोक्तं तुमुलं संकुलं संकुलं युद्धं बभूव ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "जयैषिणोः तयोः अधोमुखैः ऊर्ध्वमुखैः च गरुत्मत्-आशीविष-भीम-दर्शनैः पत्रिभिः उपान्त-स्थित-सिद्ध-सैनिकम् तुमुलम् युद्धम् बभूव ।", "es": "A tumultuous battle ensued between the two victory-seekers, with arrows flying downwards and upwards. These arrows were as fearsome to behold as Garudas and venomous snakes, and the Siddhas stood by as spectators.", "pc": [{"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "उपान्तस्थितसिद्धसैनिकम्", "p": [{"l": "उपान्त"}, {"l": "स्थित"}, {"l": "सिद्ध"}, {"l": "सैनिक", "cn": "2.1"}], "e": "in which Siddhas stood as soldiers on the sidelines"}, {"w": "गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः", "p": [{"l": "गरुत्मत्"}, {"l": "आशीविष"}, {"l": "भीम"}, {"l": "दर्शन", "cn": "3.3"}], "e": "with (arrows) whose appearance was as fearsome as Garudas and venomous snakes"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "युद्धम्", "p": [{"l": "युद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "a battle"}, {"w": "तुमुलम्", "p": [{"l": "तुमुल", "cn": "1.1"}], "e": "tumultuous"}, {"w": "जयैषिणोः", "p": [{"l": "जयैषिन्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two desiring victory"}, {"w": "अधोमुखैः", "p": [{"l": "अधोमुख", "cn": "3.3"}], "e": "with downward-facing (arrows)"}, {"w": "ऊर्ध्वमुखैः", "p": [{"l": "ऊर्ध्वमुख", "cn": "3.3"}], "e": "with upward-facing (arrows)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "पत्रिभिः", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "3.3"}], "e": "with arrows"}]},
{"c": "3", "n": "58", "i": 227, "v": "अतिप्रबन्धप्रहितास्त्त्रवृष्टिभिस्तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः । शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतश्च्युतं वह्निमिवाद्भिरम्बुदः ॥", "mn": "अतीति॥ वासवोऽतिप्रबन्धेनातिसातत्येन प्रहिताभिः प्रयुक्ताभिरस्त्त्रवृष्टिभिर्दुष्प्रसहस्य दुःखेन प्रसह्यत इति दुष्प्रसहं तस्य। दुःखेनाप्यसह्यस्येत्यर्थः। तेजसः प्रतापस्याश्रयं तं रघुम्। अम्बुदोऽद्भिः स्ततश्च्युतं निर्गतं वह्निमिव निर्वापयितुं न शशाक। रघोरपि लोकपालात्मकस्येन्द्रांशसंभवत्वदिति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "वासवः अतिप्रबन्ध-प्रहित-अस्त्र-वृष्टिभिः दुष्प्रसहस्य तेजसः तम् आश्रयम् (रघुम्) निर्वापयितुम् न शशाक, (यथा) अम्बुदः अद्भिः स्वतः च्युतम् वह्निम् (निर्वापयितुं न शशाक) इव ।", "es": "Indra, with his continuous showers of weapons, was not able to extinguish Raghu, that abode of unbearable prowess; just as a cloud cannot extinguish with its waters the fire of lightning that has fallen from itself.", "pc": [{"w": "अतिप्रबन्धप्रहितास्त्रवृष्टिभिः", "p": [{"l": "अतिप्रबन्ध"}, {"l": "प्रहित"}, {"l": "अस्त्र"}, {"l": "वृष्टि", "cn": "3.3"}], "e": "by the showers of weapons shot in continuous succession"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आश्रयम्", "p": [{"l": "आश्रय", "cn": "2.1"}], "e": "the abode"}, {"w": "दुष्प्रसहस्य", "p": [{"l": "दुष्प्रसह", "cn": "6.1"}], "e": "of unbearable"}, {"w": "तेजसः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "6.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "शशाक", "p": [{"l": "शक्", "fin": "शशाक", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was able"}, {"w": "निर्वापयितुम्", "p": [{"l": "वा", "vp": ["निर्"], "inf": "निर्वापयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to extinguish"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वासवः", "p": [{"l": "वासव", "cn": "1.1"}], "e": "Vasava (Indra)"}, {"w": "स्वतः", "p": [{"l": "स्वतः"}], "e": "from itself"}, {"w": "च्युतम्", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "fallen"}, {"w": "वह्निम्", "p": [{"l": "वह्नि", "cn": "2.1"}], "e": "fire (lightning)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अद्भिः", "p": [{"l": "अप्", "cn": "3.3"}], "e": "with waters"}, {"w": "अम्बुदः", "p": [{"l": "अम्बुद", "cn": "1.1"}], "e": "a cloud"}]},
{"c": "3", "n": "59", "i": 228, "v": "ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दनाङ्किते प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् । रघुः शशाङ्कार्धमुखेन पत्रिणा शरासनज्यामलुनाद्बिडौजसः ॥", "mn": "तत इति॥ ततो रघुर्हरिचन्दनाङ्किते प्रकोष्ठे मणिबन्धे प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीं प्रमथ्यमानार्णव इव धीरं गम्भीरं नदतीति तां तथोक्ताम्। वेवेष्टि व्याप्नोतीति विट् व्यापकमोजो यस्य स तस्य बिडौजस इन्द्रस्य। पृषोदरादित्यात्साधुः। शरासनज्यां धनुर्मौर्वीम्। शशाङ्कस्यार्धः खण्ड इव मुकं फलं यस्य तेन पत्रिणाऽलुनादच्छिनत् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ततः रघुः, हरिचन्दन-अङ्किते प्रकोष्ठे, शशाङ्क-अर्ध-मुखेन पत्रिणा बिडौजसः प्रमथ्यमान-अर्णव-धीर-नादिनीम् शरासन-ज्याम् अलुनात् ।", "es": "Then Raghu, with a crescent-headed arrow, cut the bowstring of Indra, which was resting on his forearm marked with yellow sandalwood paste and which resounded deeply like the churning ocean.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "प्रकोष्ठे", "p": [{"l": "प्रकोष्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "on the forearm"}, {"w": "हरिचन्दनाङ्किते", "p": [{"l": "हरिचन्दन"}, {"l": "अङ्कित", "cn": "7.1"}], "e": "marked with yellow sandalwood paste"}, {"w": "प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम्", "p": [{"l": "प्रमथ्यमान"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "धीर"}, {"l": "नादिनी", "cn": "2.1"}], "e": "(the bowstring) which had a deep sound like the churning ocean"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "शशाङ्कार्धमुखेन", "p": [{"l": "शशाङ्क"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "मुख", "cn": "3.1"}], "e": "with a crescent-moon-headed"}, {"w": "पत्रिणा", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "3.1"}], "e": "arrow"}, {"w": "शरासनज्याम्", "p": [{"l": "शरासन"}, {"l": "ज्या", "cn": "2.1"}], "e": "the bowstring"}, {"w": "अलुनात्", "p": [{"l": "लू", "fin": "अलुनात्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "cut"}, {"w": "बिडौजसः", "p": [{"l": "बिडौजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of Bidojas (Indra)"}]},
{"c": "3", "n": "60", "i": 229, "v": "स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्सरः प्रणाशनाय प्रबलस्य विद्विषः । महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्त्रमाददे ॥", "mn": "स इति॥ विवृद्धमत्सरः प्रवृद्धवैरः स इन्द्रश्चापमुत्सृज्य प्रबलस्य विद्विषः शत्रोः प्रणाशनाय वधाय। महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः। मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः। तेषां पक्षव्यपरोपणे पक्षच्छेद उचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्त्त्रं वज्रायुधमाददे जग्राह ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "सः च विवृद्ध-मत्सरः (सन्) चापम् उत्सृज्य, प्रबलस्य विद्विषः प्रणाशनाय महीध्र-पक्ष-व्यपरोपण-उचितम् स्फुरत्-प्रभा-मण्डलम् अस्त्रम् आददे ।", "es": "And he (Indra), with his jealousy greatly inflamed, threw away his bow. For the destruction of his powerful enemy, he took up the missile (Vajra) with its throbbing halo of light, the one fit for severing the wings of mountains.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "चापम्", "p": [{"l": "चाप", "cn": "2.1"}], "e": "the bow"}, {"w": "उत्सृज्य", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्सृज्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having thrown away"}, {"w": "विवृद्धमत्सरः", "p": [{"l": "विवृद्ध"}, {"l": "मत्सर", "cn": "1.1"}], "e": "with his jealousy greatly increased"}, {"w": "प्रणाशनाय", "p": [{"l": "प्रणाशन", "cn": "4.1"}], "e": "for the destruction"}, {"w": "प्रबलस्य", "p": [{"l": "प्रबल", "cn": "6.1"}], "e": "of the powerful"}, {"w": "विद्विषः", "p": [{"l": "विद्विष्", "cn": "6.1"}], "e": "enemy"}, {"w": "महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितम्", "p": [{"l": "महीध्र"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "व्यपरोपण"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "fit for cutting the wings of mountains"}, {"w": "स्फुरत्प्रभामण्डलम्", "p": [{"l": "स्फुरत्"}, {"l": "प्रभा"}, {"l": "मण्डल", "cn": "2.1"}], "e": "with a throbbing halo of light"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "a missile (Vajra)"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "vp": ["आ"], "fin": "आददे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took up"}]},
{"c": "3", "n": "61", "i": 230, "v": "रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । निमेषमात्रादवधूय च व्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिस्वनैः ॥", "mn": "रघुरिति॥ रघुस्तेन वज्रेण भृशमत्यर्थं वक्षसि ताडितो हतः सन् । सैनिकानामश्रुभिः सह भूमौ पपात। तस्मिन्पतिते ते रुरुदुरित्यर्थः। निमेषमात्राद्व्यथां दुःखमवधूय तिरस्कृत्य सैनिकानां हर्षेण ये निस्वनाः क्ष्वेडास्तैः सहोत्थितश्च। तस्मिन्नुत्थिते हर्षात्सिंहनादांश्चक्रुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "तेन वक्षसि भृशम् ताडितः रघुः सैनिक-अश्रुभिः सह भूमौ पपात । च निमेषमात्रात् व्यथाम् अवधूय सैनिक-हर्ष-निस्वनैः सह उत्थितः ।", "es": "Struck heavily on the chest by it (the Vajra), Raghu fell to the ground along with the tears of his soldiers. And, in just a moment, shaking off the pain, he rose up along with the joyous shouts of his soldiers.", "pc": [{"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "भृशम्", "p": [{"l": "भृशम्"}], "e": "heavily"}, {"w": "वक्षसि", "p": [{"l": "वक्षस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the chest"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by it"}, {"w": "ताडितः", "p": [{"l": "तड्", "inf": "ताडित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "struck"}, {"w": "पपात", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पपात", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "भूमौ", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "7.1"}], "e": "on the ground"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "सैनिकाश्रुभिः", "p": [{"l": "सैनिक"}, {"l": "अश्रु", "cn": "3.3"}], "e": "the tears of his soldiers"}, {"w": "निमेषमात्रात्", "p": [{"l": "निमेष"}, {"l": "मात्र", "cn": "5.1"}], "e": "in the measure of a moment"}, {"w": "अवधूय", "p": [{"l": "धू", "vp": ["अव"], "inf": "अवधूय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having shaken off"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "व्यथाम्", "p": [{"l": "व्यथा", "cn": "2.1"}], "e": "the pain"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "उत्थितः", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "rose up"}, {"w": "सैनिकहर्षनिस्वनैः", "p": [{"l": "सैनिक"}, {"l": "हर्ष"}, {"l": "निस्वन", "cn": "3.3"}], "e": "the joyous shouts of his soldiers"}]},
{"c": "3", "n": "62", "i": 231, "v": "तथापि शस्त्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्थुषः । तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते ॥", "mn": "तथापीति॥ तथापि वज्रघातेऽपि शस्त्त्राणामायुधानां व्यवहारेण व्यापारेण निष्ठुरे क्रूरे विपक्षभावे शात्रवे चिरं तस्थुषः स्थितवतोऽस्य रघोर्वीर्यातिशयेन। वृत्रं हतवानिति वृत्रहा। `ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्`। (पा.3।2।87) तुतोष। स्वयं वीर एव वीरं जानातीति भावः। कथं शत्रोः संतोषोऽत आह-गुणैः सर्वत्र शत्रुमित्रोदासीनेषु पदमङ्ग्रिर्निधीयते। गुणैः सर्वत्र संक्रम्यत इत्यर्थः। गुणाः शत्रूनप्यावर्जयन्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "तथापि शस्त्र-व्यवहार-निष्ठुरे विपक्ष-भावे चिरम् तस्थुषः अस्य वीर्य-अतिशयेन वृत्रहा तुतोष । हि पदम् सर्वत्र गुणैः निधीयते ।", "es": "Nevertheless, the slayer of Vritra (Indra) was pleased by the extraordinary valor of him (Raghu), who stood firm for a long time in the state of hostility, harsh with the use of weapons. For indeed, a high position is everywhere secured by virtues.", "pc": [{"w": "तथापि", "p": [{"l": "तथापि"}], "e": "Nevertheless"}, {"w": "शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे", "p": [{"l": "शस्त्र"}, {"l": "व्यवहार"}, {"l": "निष्ठुर", "cn": "7.1"}], "e": "in the harsh conduct of weapons"}, {"w": "विपक्षभावे", "p": [{"l": "विपक्षभाव", "cn": "7.1"}], "e": "in the state of hostility"}, {"w": "चिरम्", "p": [{"l": "चिरम्"}], "e": "for a long time"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "तस्थुषः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "तस्थिवस्", "s": ["लिट्", "क्वसु"], "cn": "6.1"}], "e": "who stood firm"}, {"w": "तुतोष", "p": [{"l": "तुष्", "fin": "तुतोष", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was pleased"}, {"w": "वीर्यातिशयेन", "p": [{"l": "वीर्य"}, {"l": "अतिशय", "cn": "3.1"}], "e": "by the excess of valor"}, {"w": "वृत्रहा", "p": [{"l": "वृत्रहन्", "cn": "1.1"}], "e": "the slayer of Vritra (Indra)"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "1.1"}], "e": "A place"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "सर्वत्र", "p": [{"l": "सर्वत्र"}], "e": "everywhere"}, {"w": "गुणैः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "by virtues"}, {"w": "निधीयते", "p": [{"l": "धा", "vp": ["नि"], "fin": "निधीयते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "is established"}]},
{"c": "3", "n": "63", "i": 232, "v": "असङ्गमद्रिष्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम् । अवेहि मां प्रीतमृते तुरंगमात्किमिच्छसीति स्फुटमाह वासवः ॥", "mn": "असङ्गमिति॥ सारवत्तयाऽद्रिष्वसङ्गमप्रतिबन्धं मे आयुधं वज्रं त्वदन्येन न विसोढम्। अतो मां प्रीतं संतुष्टमवेहि। तुरंगमादृते दुरंगं वर्जयित्वा। `अन्यारादितरर्ते-` (पा.2।3।29) इति पञ्चमी। किमिच्छसीति स्फुटं वासव आह। तुरंगमादन्यददेयं नास्तीति भावः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "वासवः स्फुटम् आह - सारवत्तया अद्रिषु अपि असङ्गम् मे आयुधम् त्वत्-अन्येन न विसोढम् । माम् प्रीतम् अवेहि । तुरंगमात् ऋते किम् इच्छसि इति ।", "es": "Indra said clearly: \"My weapon (the Vajra), which moves unobstructed even through hard mountains, has not been withstood by anyone other than you. Know that I am pleased. Except for the horse, what do you wish for?\"", "pc": [{"w": "असङ्गम्", "p": [{"l": "असङ्गम्"}], "e": "without obstruction"}, {"w": "अद्रिषु", "p": [{"l": "अद्रि", "cn": "7.3"}], "e": "on mountains"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "सारवत्तया", "p": [{"l": "सारवत्ता", "cn": "3.1"}], "e": "due to their hardness"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "त्वदन्येन", "p": [{"l": "त्वत्"}, {"l": "अन्य", "cn": "3.1"}], "e": "by anyone other than you"}, {"w": "विसोढम्", "p": [{"l": "सह्", "vp": ["वि"], "inf": "विसोढ", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "withstood"}, {"w": "आयुधम्", "p": [{"l": "आयुध", "cn": "1.1"}], "e": "weapon (Vajra)"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "vp": ["अव"], "fin": "अवेहि", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "Know"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "प्रीतम्", "p": [{"l": "प्री", "inf": "प्रीत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "as pleased"}, {"w": "ऋते", "p": [{"l": "ऋते"}], "e": "except for"}, {"w": "तुरंगमात्", "p": [{"l": "तुरंगम", "cn": "5.1"}], "e": "the horse"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "2.1"}], "e": "what"}, {"w": "इच्छसि", "p": [{"l": "इष्", "fin": "इच्छसि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "do you wish"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "स्फुटम्", "p": [{"l": "स्फुटम्"}], "e": "clearly"}, {"w": "आह", "p": [{"l": "ब्रू", "fin": "आह", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "वासवः", "p": [{"l": "वासव", "cn": "1.1"}], "e": "Vasava (Indra)"}]},
{"c": "3", "n": "64", "i": 233, "v": "ततो निषङ्गादसमग्रमुद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिरञ्जिताङ्गुलिम् । नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरन्निषुं प्रियंवदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् ॥", "mn": "तत इति॥ ततो निषङ्गात्तूणीरादसमग्रं यथा तथोद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिभी रञ्जिता अङ्गुलयो येन तमिषुं प्रतिसंहरन्निवर्तयन्। `नाप्रहरन्तं प्रहरेत्` इति निषेधादिति भावः। प्रियं वदतीति प्रियंवदः। `प्रियवशे वदः खच्` (पा.3।2।38) इति खच्प्रत्ययः। `अरुर्द्विषट्-` (पा.6।3।67) इत्यादिना मुमागमः। नरेन्द्रसूनू रघुः सुरेश्वरं प्रत्यवदत्। न तु प्राहरदिति भावः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "ततः प्रियंवदः नरेन्द्र-सूनुः निषङ्गात् असमग्रम् उद्धृतम्, सुवर्ण-पुङ्ख-द्युति-रञ्जित-अङ्गुलिम् इषुम् प्रतिसंहरन् सुर-ईश्वरम् प्रत्यवदत् ।", "es": "Then, the pleasant-speaking son of the king (Raghu), while putting back the arrow he had only partially drawn from his quiver—an act that colored his fingers with the gleam of its golden nock—replied to the lord of the gods.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "निषङ्गात्", "p": [{"l": "निषङ्ग", "cn": "5.1"}], "e": "from the quiver"}, {"w": "असमग्रम्", "p": [{"l": "असमग्रम्"}], "e": "not fully"}, {"w": "उद्धृतम्", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["उद्"], "inf": "उद्धृत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "drawn"}, {"w": "सुवर्णपुङ्खद्युतिरञ्जिताङ्गुलिम्", "p": [{"l": "सुवर्ण"}, {"l": "पुङ्ख"}, {"l": "द्युति"}, {"l": "रञ्जित"}, {"l": "अङ्गुलि", "cn": "2.1"}], "e": "(the arrow) whose drawing colored his fingers with the gleam of its golden feather-end"}, {"w": "नरेन्द्रसूनुः", "p": [{"l": "नरेन्द्र"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "the king's son (Raghu)"}, {"w": "प्रतिसंहरन्", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["प्रति", "सम्"], "inf": "प्रतिसंहरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "while putting back"}, {"w": "इषुम्", "p": [{"l": "इषु", "cn": "2.1"}], "e": "the arrow"}, {"w": "प्रियंवदः", "p": [{"l": "प्रियंवद", "cn": "1.1"}], "e": "the pleasant-speaker"}, {"w": "प्रत्यवदत्", "p": [{"l": "वद्", "vp": ["प्रति"], "fin": "प्रत्यवदत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "replied"}, {"w": "सुरेश्वरम्", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "to the lord of the gods"}]},
{"c": "3", "n": "65", "i": 234, "v": "अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे प्रभो! ततः समाप्ते विधिनैव कर्मणि । अजस्रदीक्षाप्रयतः स मद्गुरुः क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम् ॥", "mn": "अमोच्यमिति॥ हे प्रभो इन्द्र! अश्वममोच्यं मन्यसे यदि ततस्तर्ह्यजस्रदीक्षायां प्रयतः स मद्गुरुर्मम पिता विधिनैव कर्मणि समाप्ते सति क्रतोर्यत्फलं तेन फलेनाशेषेण कृत्स्नेन युज्यतां युक्तोऽस्तु । अश्वमेधफललाभे किमश्वेनेति भावः॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "प्रभो! यदि अश्वम् अमोच्यम् मन्यसे, ततः कर्मणि विधिना एव समाप्ते (सति), अजस्र-दीक्षा-प्रयतः सः मत्-गुरुः क्रतोः अशेषेण फलेन युज्यताम् ।", "es": "\"O Lord! If you think the horse must not be released, then let the ritual be considered completed by this very rite (of my fighting you). May my father, who is purified by constant consecration, be endowed with the entire fruit of the sacrifice.\"", "pc": [{"w": "अमोच्यम्", "p": [{"l": "अमोच्य", "cn": "2.1"}], "e": "not to be released"}, {"w": "अश्वम्", "p": [{"l": "अश्व", "cn": "2.1"}], "e": "the horse"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "मन्यसे", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मन्यसे", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "you think"}, {"w": "प्रभो", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "8.1"}], "e": "O Lord!"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "समाप्ते", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["सम्"], "inf": "समाप्त", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "being completed"}, {"w": "विधिना", "p": [{"l": "विधि", "cn": "3.1"}], "e": "by the rite"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "कर्मणि", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "the ritual"}, {"w": "अजस्रदीक्षाप्रयतः", "p": [{"l": "अजस्र"}, {"l": "दीक्षा"}, {"l": "प्रयत", "cn": "1.1"}], "e": "who is purified by constant consecration"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मद्गुरुः", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "my father"}, {"w": "क्रतोः", "p": [{"l": "क्रतु", "cn": "6.1"}], "e": "of the sacrifice"}, {"w": "अशेषेण", "p": [{"l": "अशेष", "cn": "3.1"}], "e": "with the entire"}, {"w": "फलेन", "p": [{"l": "फल", "cn": "3.1"}], "e": "fruit"}, {"w": "युज्यताम्", "p": [{"l": "युज्", "fin": "युज्यताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "may he be endowed"}]},
{"c": "3", "n": "66", "i": 235, "v": "यथा च वृत्तान्तमिमं सदोगतस्त्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः । तवैव संदेशहराद्विशांपतिः श्रृणोति लोकेश! तथाविधीयताम् ॥", "mn": "यथेति॥ सदोगतः सदो गृहं गतस्त्त्रिलोचनस्येश्वरस्यैकांशतया, अष्टानामन्यतममूर्तित्वात्। दुरासदो मादृशैर्दुष्प्राप्यो विशांपतिर्यथेमं वृत्तान्तं तव संदेशहराद्वार्ताहरादेव शृणोति च। हे लोकेशेन्द्र! तथा विधीयताम्॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "लोकेश! च यथा सदः-गतः, त्रिलोचन-एक-अंशतया दुरासदः विशाम्पतिः इमम् वृत्तान्तम् तव एव संदेश-हरात् शृणोति, तथा विधीयताम् ।", "es": "\"O Lord of the worlds! And please arrange it so that the king—who is seated in his assembly and is unapproachable due to being a partial incarnation of Shiva—hears this account from your own messenger.\"", "pc": [{"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "As"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वृत्तान्तम्", "p": [{"l": "वृत्तान्त", "cn": "2.1"}], "e": "account"}, {"w": "इमम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "सदोगतः", "p": [{"l": "सदस्"}, {"l": "गत", "cn": "1.1"}], "e": "seated in the assembly"}, {"w": "त्रिलोचनैकांशतया", "p": [{"l": "त्रिलोचन"}, {"l": "एक"}, {"l": "अंशता", "cn": "3.1"}], "e": "due to being a partial incarnation of the three-eyed one (Shiva)"}, {"w": "दुरासदः", "p": [{"l": "दुरासद", "cn": "1.1"}], "e": "unapproachable"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "very"}, {"w": "संदेशहरात्", "p": [{"l": "संदेश"}, {"l": "हर", "cn": "5.1"}], "e": "from a messenger"}, {"w": "विशाम्पतिः", "p": [{"l": "विशाम्पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the people (the king)"}, {"w": "शृणोति", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "शृणोति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "hears"}, {"w": "लोकेश", "p": [{"l": "लोकेश", "cn": "8.1"}], "e": "O Lord of the worlds!"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "विधीयताम्", "p": [{"l": "धा", "vp": ["वि"], "fin": "विधीयताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be arranged"}]},
{"c": "3", "n": "67", "i": 236, "v": "तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान्रघोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययौ । नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत ॥", "mn": "तथेति॥ मातलिसारथिरिन्द्रो रघोः संबन्धिनं कामं मनोरथं तथेति `तथास्तु` इति प्रतिशुश्रुवान्। `भाषायां सदवसश्रुवः` (पा.3।2।108) इति क्वसुप्रत्ययः। तथागतं ययौ सुदक्षिणासूनू रघुरपि नातिप्रमना विजयलाभेऽप्यश्वनाशान्नातीव तुष्टः सन्। नञर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः। नृपस्य सदोगृहं प्रति न्यवर्तत ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "मातलि-सारथिः (इन्द्रः) रघोः 'तथा' इति कामम् प्रतिशुश्रुवान् यथा-आगतम् ययौ । सुदक्षिणा-सूनुः अपि न अतिप्रमनाः (सन्) नृपस्य सदः-गृहम् न्यवर्तत ।", "es": "Having willingly promised Raghu \"So be it,\" Indra, whose charioteer is Matali, departed as he had come. Sudakshina's son, Raghu, also returned to the king's assembly hall, though not in very high spirits.", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "So be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "willingly"}, {"w": "प्रतिशुश्रुवान्", "p": [{"l": "श्रु", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिशुश्रुवस्", "s": ["लिट्", "क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "having promised"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "to Raghu"}, {"w": "यथागतम्", "p": [{"l": "यथागतम्"}], "e": "as he had come"}, {"w": "मातलिसारथिः", "p": [{"l": "मातलि"}, {"l": "सारथि", "cn": "1.1"}], "e": "he whose charioteer is Matali (Indra)"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "नृपस्य", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अतिप्रमनाः", "p": [{"l": "अतिप्रमनस्", "cn": "1.1"}], "e": "very cheerful"}, {"w": "सदोगृहम्", "p": [{"l": "सदस्"}, {"l": "गृह", "cn": "2.1"}], "e": "to the assembly hall"}, {"w": "सुदक्षिणासूनुः", "p": [{"l": "सुदक्षिणा"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "Sudakshina's son (Raghu)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "न्यवर्तत", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["नि"], "fin": "न्यवर्तत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "returned"}]},
{"c": "3", "n": "68", "i": 237, "v": "तमभ्यनन्दत्प्रथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः । परामृशन्हर्षजडेन पाणिना तदीयमङ्गं कुलिशव्रणाङ्कितम् ॥", "mn": "तमिति॥ हरेरिन्द्रस्य शासनहारिणा पुरुषेण प्रथमं प्रबोधितो ज्ञापितः। वृत्तान्तमिति शेषः। प्रजेश्वरो दिलीपो हर्षजडेन हर्षजडेन हर्षशिशिरेण पाणिना कुलिशव्रणाङ्कितम्। तस्य रघोरिदं तदीयम्। अङ्गं शरीरं परामृशन्, तं रघुमभ्यनन्दत् ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "हरेः शासन-हारिणा प्रथमम् प्रबोधितः प्रजा-ईश्वरः, हर्ष-जडेन पाणिना तदीयम् कुलिश-व्रण-अङ्कितम् अङ्गम् परामृशन् तम् अभ्यनन्दत् ।", "es": "The lord of subjects (King Dilipa), having been first informed by Indra's messenger, congratulated him (Raghu). He did so while stroking with a hand numb with joy Raghu's body, which was marked with the wound from the thunderbolt.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अभ्यनन्दत्", "p": [{"l": "नन्द्", "vp": ["अभि"], "fin": "अभ्यनन्दत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "congratulated"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथमम्"}], "e": "first"}, {"w": "प्रबोधितः", "p": [{"l": "बुध्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रबोधित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "informed"}, {"w": "प्रजेश्वरः", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of subjects (King Dilipa)"}, {"w": "शासनहारिणा", "p": [{"l": "शासनहारिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the messenger"}, {"w": "हरेः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "6.1"}], "e": "of Hari (Indra)"}, {"w": "परामृशन्", "p": [{"l": "मृश्", "vp": ["परा"], "inf": "परामृशत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "touching"}, {"w": "हर्षजडेन", "p": [{"l": "हर्ष"}, {"l": "जड", "cn": "3.1"}], "e": "numb with joy"}, {"w": "पाणिना", "p": [{"l": "पाणि", "cn": "3.1"}], "e": "with his hand"}, {"w": "तदीयम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}], "e": "his"}, {"w": "अङ्गम्", "p": [{"l": "अङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "कुलिशव्रणाङ्कितम्", "p": [{"l": "कुलिश"}, {"l": "व्रण"}, {"l": "अङ्कित", "cn": "2.1"}], "e": "marked with the wound of the thunderbolt"}]},
{"c": "3", "n": "69", "i": 238, "v": "इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरम्परामिव ॥", "mn": "इतीति॥ महनीयशासनः पूजनीयाज्ञः क्षितीश इत्यनेन प्रकारेण। `इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु` इत्यमरः`। महाक्रतूनामश्वमेधानां नवभिरधिकां नवतिमेकोनशतमायुषः क्षये सति दिवं स्वर्गं समारुरुक्षुरारोढुमिच्छुः सोपानानां परम्परां पङ्क्तिमिव ततान ॥", "ch": {"n": "वंशस्थम्"}, "anv": "इति महनीय-शासनः क्षितीशः आयुषः क्षये दिवम् समारुरुक्षुः (सन्) नव-अधिकाम् नवतिम् महा-क्रतूनाम् (कृत्वा) सोपान-परम्पराम् इव ततान ।", "es": "Thus, the lord of the earth (Dilipa), whose command was venerable, completed ninety-nine great sacrifices. Desirous of ascending to heaven at the end of his life, he constructed, as it were, a flight of stairs with them.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "क्षितीशः", "p": [{"l": "क्षितीश", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the earth (Dilipa)"}, {"w": "नवतिम्", "p": [{"l": "नवति", "cn": "2.1"}], "e": "ninety"}, {"w": "नवाधिकाम्", "p": [{"l": "नवाधिक", "cn": "2.1"}], "e": "plus nine"}, {"w": "महाक्रतूनाम्", "p": [{"l": "महाक्रतु", "cn": "2.1"}], "e": "great sacrifices"}, {"w": "महनीयशासनः", "p": [{"l": "महनीय"}, {"l": "शासन", "cn": "1.1"}], "e": "whose command is venerable"}, {"w": "समारुरुक्षुः", "p": [{"l": "रुह्", "vp": ["सम्", "आ"], "inf": "समारुरुक्षु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "1.1"}], "e": "desirous of ascending"}, {"w": "दिवम्", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "2.1"}], "e": "to heaven"}, {"w": "आयुषः", "p": [{"l": "आयुस्", "cn": "6.1"}], "e": "of life"}, {"w": "क्षये", "p": [{"l": "क्षय", "cn": "7.1"}], "e": "at the end"}, {"w": "ततान", "p": [{"l": "तन्", "fin": "ततान", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he constructed"}, {"w": "सोपानपरम्पराम्", "p": [{"l": "सोपान"}, {"l": "परम्परा", "cn": "2.1"}], "e": "a flight of stairs"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as it were"}]},
{"c": "3", "n": "70", "i": 239, "v": "अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् । मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ विषयेभ्यो व्यावृत्तात्मा निवृत्तचितः स दिलीपो यथाविधि यथाशास्त्त्रं यूने सूनवे नृपतिककुदं राजचिह्नम्। `ककुद्वत्ककुदं श्रेष्ठे वृषाङ्के राजलक्ष्मणि` इति विश्वः। सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं दत्त्वा तया देव्या सुदक्षिणया सह मुनिवनतरोश्छायां शिश्रिये श्रितवान्। वानप्रस्थाश्रमं स्वीकृतवानित्यर्थः। तथा हि-गलितवयसां वृद्धानामिक्ष्वाकूणामिक्ष्वाकोर्गोत्रापत्यानाम्। तद्राजसंज्ञकत्वादणो लुक्। इदं वनगमनं कुलव्रतम्। `देव्या सह` इत्यनेन सपत्नीकवानप्रस्थाश्रमपक्ष उक्तः। तथा च याज्ञवल्क्यः(प्राय.3।45)- `सुतविन्यस्तपत्नीकस्तया वाऽनुगतो वनम्। वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनो व्रजेत्॥` इति। हरिणीवृत्तमेतत्। तदुक्तम्-`रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा` इति॥", "ch": {"n": "हरिणी"}, "anv": "अथ विषय-व्यावृत्त-आत्मा सः (दिलीपः) यूने सूनवे नृपति-ककुदम् सित-आतप-वारणम् यथाविधि दत्त्वा, तया देव्या सह मुनि-वन-तरु-छायाम् शिश्रिये । हि इदम् गलित-वयसाम् इक्ष्वाकूणाम् कुल-व्रतम् (अस्ति) ।", "es": "Then, King Dilipa, his soul turned away from worldly objects, duly gave the royal insignia, the white parasol, to his young son. Along with his queen Sudakshina, he resorted to the shade of the trees in the sages' forest. For this is indeed the family vow of the Ikshvakus in their old age.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "विषयव्यावृत्तात्मा", "p": [{"l": "विषय"}, {"l": "व्यावृत्त"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "one whose soul is turned away from worldly objects"}, {"w": "यथाविधि", "p": [{"l": "यथाविधि"}], "e": "according to the rule"}, {"w": "सूनवे", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "4.1"}], "e": "to his son"}, {"w": "नृपतिककुदम्", "p": [{"l": "नृपति"}, {"l": "ककुद", "cn": "2.1"}], "e": "the royal insignia"}, {"w": "दत्त्वा", "p": [{"l": "दा", "inf": "दत्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having given"}, {"w": "यूने", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "4.1"}], "e": "the young"}, {"w": "सितातपवारणम्", "p": [{"l": "सित"}, {"l": "आतपवारण", "cn": "2.1"}], "e": "the white parasol"}, {"w": "मुनिवनतरुच्छायाम्", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "वन"}, {"l": "तरु"}, {"l": "छाया", "cn": "2.1"}], "e": "the shade of the trees in the sages' forest"}, {"w": "देव्या", "p": [{"l": "देवी", "cn": "3.1"}], "e": "with the queen"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "that"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "along with"}, {"w": "शिश्रिये", "p": [{"l": "श्रि", "fin": "शिश्रिये", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "resorted to"}, {"w": "गलितवयसाम्", "p": [{"l": "गलितवयस्", "cn": "6.3"}], "e": "of those whose age has passed"}, {"w": "इक्ष्वाकूणाम्", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Ikshvakus"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "कुलव्रतम्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "व्रत", "cn": "1.1"}], "e": "is the family vow"}]},
{"c": "4", "n": "1", "i": 240, "v": "स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिकं बभौ । दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः ॥", "mn": "स इति॥ स रघुर्गुरुणा पित्रा दत्तं राज्यं राज्ञः कर्म प्रजापरिपालनात्मकम्। पुरोहितादित्वाद्यक्। प्रतिपद्य प्राप्य। दिनान्ते सायंकाले सवित्रा सूर्येण निहितं तेजः प्रतिपद्य हुताशनोऽग्निरिव। अधिकं बभौ। `सौरं तेजः सायमग्निं संक्रमते। आदित्यो वा अस्तं यन्नग्निमनुप्रविशति। अग्निं वा आदित्यः सायं प्रविशति।` इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः गुरुणा दत्तम् राज्यम् प्रतिपद्य, दिनान्ते सवित्रा निहितम् तेजः (प्रतिपद्य) हुताशनः इव, अधिकम् बभौ ।", "es": "Having received the kingdom given by his father, Raghu shone even more brightly, just as fire, having received the sun's brilliance at the end of the day, shines more intensely.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "राज्यम्", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}], "e": "the kingdom"}, {"w": "गुरुणा", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "by his father"}, {"w": "दत्तम्", "p": [{"l": "दा", "inf": "दत्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "given"}, {"w": "प्रतिपद्य", "p": [{"l": "पद्", "inf": "प्रतिपद्य", "vp": ["प्रति"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having received"}, {"w": "अधिकम्", "p": [{"l": "अधिक"}], "e": "more"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "दिनान्ते", "p": [{"l": "दिनान्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the day"}, {"w": "निहितम्", "p": [{"l": "धा", "inf": "निहित", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "placed"}, {"w": "तेजः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "2.1"}], "e": "brilliance"}, {"w": "सवित्रा", "p": [{"l": "सवितृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "हुताशनः", "p": [{"l": "हुताशन", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}]},
{"c": "4", "n": "2", "i": 241, "v": "दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् । पूर्वं प्रधूमितो राज्ञां हृदयेऽग्निरिवोत्थितः ॥", "mn": "दिलीपेति॥ दिलीपानन्तरं राज्ये प्रतिष्ठितमवस्थितं तं रघुं निशम्याकर्ण्यं पूर्वं दिलीपकाले राज्ञां हृदये प्रकर्षेण धूमोऽस्य संजातः प्रधूमितोऽग्निः संतापाग्निरुत्थित इव प्रज्वलित इव। पूर्वाभ्यधिकः संतापोऽभूदित्यर्थः। राजकर्तृकस्यापि निशमनस्याग्नावुपचारान्न समानकर्तृकत्वविरोधः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दिलीपानन्तरम् राज्ये प्रतिष्ठितम् तम् निशम्य, राज्ञाम् हृदये पूर्वम् प्रधूमितः अग्निः इव उत्थितः ।", "es": "Hearing that Raghu was firmly established in the kingdom after Dilipa, the fire of jealousy, which was previously just smouldering in the hearts of other kings, now flared up.", "pc": [{"w": "दिलीपानन्तरम्", "p": [{"l": "दिलीपानन्तरम्"}], "e": "After Dilipa"}, {"w": "राज्ये", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the kingdom"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having heard"}, {"w": "प्रतिष्ठितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "प्रतिष्ठित", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "established"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्व"}], "e": "previously"}, {"w": "प्रधूमितः", "p": [{"l": "धूम्", "inf": "प्रधूमित", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "smouldering"}, {"w": "राज्ञाम्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "हृदये", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "7.1"}], "e": "in the heart"}, {"w": "अग्निः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उत्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उत्थित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "arose"}]},
{"c": "4", "n": "3", "i": 242, "v": "पुरुहूतध्वजस्येव तस्योन्नयनपङ्क्तयः । नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः ॥", "mn": "पुरुहूतेति॥ पुरुहूतध्वज इन्द्रध्वजः। स किल राजभिर्वृष्ट्यर्थं पूज्यत इत्युक्तं भविष्योत्तरे-`एवं यः कुरुते यात्रामिन्द्रकेतोर्युधिष्ठिर!। पर्यन्यः कामवर्षी स्यात्तस्य राज्ये न संशयः॥` इति। `चतुरस्रं ध्वजाकारं राजद्वारे प्रतिष्टितम्। आहुः शक्रध्वजं नाम पौरलोकसुखावहम्॥` इति च। पुरुहूतध्वजस्येव तस्य रघोर्नवमभ्युत्थानमभ्युन्नतिमभ्युदयं च पश्यन्तीति नवाभ्युत्थानदर्शिन्यः। उदूर्द्ध्वं प्रस्थिता उल्लसिताश्च नयनपङ्क्तयो यासां ताः सप्रजाः ससंतानाः प्रजाः जनाः। `प्रजा स्यात्संततौ जने` इत्युत्रयत्राप्यमरः। ननन्दुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुरुहूतध्वजस्य उन्नयनपङ्क्तयः इव, तस्य नव अभ्युत्थानम् दर्शिन्यः सप्रजाः प्रजाः ननन्दुः ।", "es": "Just as the rows of eyes rejoice at the raising of Indra's banner, so did the subjects, along with their children, rejoice upon seeing the new prosperity of their king, Raghu.", "pc": [{"w": "पुरुहूतध्वजस्य", "p": [{"l": "पुरुहूत"}, {"l": "ध्वज", "cn": "6.1"}], "e": "of Indra's banner"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "उन्नयनपङ्क्तयः", "p": [{"l": "उन्नयन"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "1.3"}], "e": "rows of raised (eyes)"}, {"w": "नव", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "new"}, {"w": "अभ्युत्थानम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "अभ्युत्थान", "vp": ["अभि", "उद्"], "s": ["ल्युट्"], "cn": "2.1"}], "e": "rising prosperity"}, {"w": "दर्शिन्यः", "p": [{"l": "दर्शिन्", "cn": "1.3"}], "e": "seeing"}, {"w": "ननन्दुः", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "ननन्दुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "rejoiced"}, {"w": "सप्रजाः", "p": [{"l": "सप्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "along with their children"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}]},
{"c": "4", "n": "4", "i": 243, "v": "सममेव समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना । तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् ॥", "mn": "सममिति॥ द्विरद इव द्विरदैश्च गच्छतीति द्विरदगामिना। `कर्तर्युपमाने` (पा.3।2।79)इति, `सुप्यजातौ-` (पा.3।2।78)इति च णिनिः। तेन रघुणा समं युगपदेव द्वयं समाक्रान्तमधिष्ठितम्। किं तद्वयम्? पितुरागतं पित्र्यम्। `पितुर्यत-` (पा.4।3।79)इति यत्प्रत्ययः। सिंहासनम्। अखिलमरीणां मण्डलं राष्ट्रं च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "द्विरदगामिना तेन पित्र्यम् सिंहासनम् अखिलम् अरिमण्डलम् च, द्वयम् समम् एव समाक्रान्तम् ।", "es": "He, who walked with the gait of an elephant, simultaneously mounted two things: his ancestral throne and the entire circle of his enemies.", "pc": [{"w": "समम्", "p": [{"l": "सम"}], "e": "simultaneously"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "समाक्रान्तम्", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "समाक्रान्त", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was mounted/conquered"}, {"w": "द्वयम्", "p": [{"l": "द्वय", "cn": "1.1"}], "e": "the pair"}, {"w": "द्विरदगामिना", "p": [{"l": "द्विरद"}, {"l": "गामिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by him who walks like an elephant"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "सिंहासनम्", "p": [{"l": "सिंह"}, {"l": "आसन", "cn": "2.1"}], "e": "the lion-throne"}, {"w": "पित्र्यम्", "p": [{"l": "पित्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "ancestral"}, {"w": "अखिलम्", "p": [{"l": "अखिल", "cn": "2.1"}], "e": "the entire"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अरिमण्डलम्", "p": [{"l": "अरि"}, {"l": "मण्डल", "cn": "2.1"}], "e": "circle of enemies"}]},
{"c": "4", "n": "5", "i": 244, "v": "छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् । पद्मा पद्मातपत्रेण मेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥", "mn": "छायेति॥ अत्र रघोस्तेजोविशेषेण स्वयं संनिहितया लक्ष्म्या छत्रधारणं कृतमित्युत्प्रेक्षते-पद्मा लक्ष्मीः। `लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया` इत्यमरः (अ.को.1|1|31)। सा स्वयमदृश्या किल। `किल` इति संभावनायाम्। सती छायामण्डललक्ष्येण कान्तिपुञ्जानुमेयेन। न तु स्वरूपतो दृश्येन। `छायामण्डलम्` इत्यनेनानातपज्ञानं लक्ष्यते। `छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः` इत्युभयत्राप्यमरः। पद्मातपत्रेण पद्ममेवातपत्रं तेन कारणभूतेन साम्राज्यदीक्षितं साम्राज्ये साम्राज्यकर्मणि मण्डलाधिपत्ये दीक्षितमभिषिक्तं तं भेजे। अन्यथा कथमेतादृशी कान्तिसंपत्तिरिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अदृश्या पद्मा स्वयम् किल छायामण्डललक्ष्येण पद्मातपत्रेण साम्राज्यदीक्षितम् तम् भेजे ।", "es": "The goddess Padma (Lakshmi), herself unseen, served him who was consecrated for sovereignty, under the pretext of the royal white parasol, which was discernible only by the circle of its shadow.", "pc": [{"w": "छायामण्डललक्ष्येण", "p": [{"l": "छाया"}, {"l": "मण्डल"}, {"l": "लक्ष्य", "cn": "3.1"}], "e": "by the pretext of the circle of its shadow"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अदृश्या", "p": [{"l": "अदृश्य", "cn": "1.1"}], "e": "unseen"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "herself"}, {"w": "पद्मा", "p": [{"l": "पद्मा", "cn": "1.1"}], "e": "the goddess Lakshmi"}, {"w": "पद्मातपत्रेण", "p": [{"l": "पद्म"}, {"l": "आतपत्र", "cn": "3.1"}], "e": "by the lotus-umbrella"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "served"}, {"w": "साम्राज्यदीक्षितम्", "p": [{"l": "साम्राज्य"}, {"l": "दीक्षित", "cn": "2.1"}], "e": "consecrated for sovereignty"}]},
{"c": "4", "n": "6", "i": 245, "v": "परिकल्पितसांनिध्या काले काले च बन्दिषु । स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती ॥", "mn": "परिकल्पितेति॥ सरस्वती च काले काले सर्वेष्वपि योग्यकालेषु। `नित्यवीप्सयोः` (पा.8।1।4) इति वीप्सायां द्विर्वचनम्। बन्दिषु परिकल्पितसांनिध्या कृतसंनिधाना सती स्तुत्यं स्तोत्रार्हं तं रघुम्। अर्थ्याभिरर्थादनपेताभिः। `धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते` (पा.4।4।92)इति यत्प्रत्ययः। स्तुतिभिः स्तोत्रैः। उपतस्थे। देवताबुद्ध्या पूजितवतीत्यर्थः। देवतात्वं च-`ना विष्णुः वृथिवीपतिः` इति वा लोकपालात्मकत्वाद्वेत्यनुसंधेयम्। एवं च सति`उपाद्देवपूजासंगतिकरणमित्रकरणपथिषु`(वा.914) इति वक्तव्यादात्मनेपदं सिद्ध्यति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सरस्वती च काले काले बन्दिषु परिकल्पितसांनिध्या (सती) अर्थ्याभिः स्तुतिभिः स्तुत्यम् (तम्) उपतस्थे ।", "es": "The goddess Saraswati, manifesting her presence in the bards from time to time, also attended upon the praiseworthy Raghu with meaningful hymns of praise.", "pc": [{"w": "परिकल्पितसांनिध्या", "p": [{"l": "परिकल्पित"}, {"l": "सांनिध्य", "cn": "1.1"}], "e": "she whose presence was arranged"}, {"w": "काले", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}], "e": "time"}, {"w": "काले", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}], "e": "to time"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "बन्दिषु", "p": [{"l": "बन्दिन्", "cn": "7.3"}], "e": "in the bards"}, {"w": "स्तुत्यम्", "p": [{"l": "स्तु", "inf": "स्तुत्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.1"}], "e": "the praiseworthy one"}, {"w": "स्तुतिभिः", "p": [{"l": "स्तुति", "cn": "3.3"}], "e": "with praises"}, {"w": "अर्थ्याभिः", "p": [{"l": "अर्थ्य", "cn": "3.3"}], "e": "meaningful"}, {"w": "उपतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "उपतस्थे", "vp": ["उप"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "worshipped"}, {"w": "सरस्वती", "p": [{"l": "सरस्वती", "cn": "1.1"}], "e": "the goddess Saraswati"}]},
{"c": "4", "n": "7", "i": 246, "v": "मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः । तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद्धसुंधरा ॥", "mn": "मन्विति॥ वसुंधरा मनुप्रभृतिभिर्मन्वादिभिर्मान्यैः पूज्यै राजभिर्भुक्ता यद्यपि। भुक्तैवेत्यर्थः। `यद्यपि` इत्यवधारणे। `अप्यर्थे यदि वार्थे `स्यात्` इति केशवः। तथापि तस्मिन् राज्ञि। अन्यः पूर्वो यस्याः साऽन्यपूर्वा। अन्यपूर्वा न भवतीत्यनन्यपूर्वा। अनन्योपभुक्तेवासीत्। तत्प्रथमपतिकेवानुरक्तवतीत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यद्यपि वसुंधरा मनुप्रभृतिभिः मान्यैः राजभिः भुक्ता, तथापि तस्मिन् (सति) अनन्यपूर्वा इव आसीत् ।", "es": "Although the earth had been ruled by venerable kings starting from Manu, yet under Raghu's rule, she seemed as if she had never been possessed by any other before.", "pc": [{"w": "मनुप्रभृतिभिः", "p": [{"l": "मनु"}, {"l": "प्रभृति", "cn": "3.3"}], "e": "by Manu and others"}, {"w": "मान्यैः", "p": [{"l": "मान्य", "cn": "3.3"}], "e": "by the venerable"}, {"w": "भुक्ता", "p": [{"l": "भुज्", "inf": "भुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "enjoyed/ruled"}, {"w": "यद्यपि", "p": [{"l": "यद्यपि"}], "e": "although"}, {"w": "राजभिः", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.3"}], "e": "by kings"}, {"w": "तथापि", "p": [{"l": "तथापि"}], "e": "yet"}, {"w": "अनन्यपूर्वा", "p": [{"l": "अनन्यपूर्व", "cn": "1.1"}], "e": "as if not possessed by another before"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "वसुंधरा", "p": [{"l": "वसुंधरा", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "4", "n": "8", "i": 247, "v": "स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः । आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥", "mn": "स इति॥ हि यस्मात्कारणात् स रघुर्युक्तदण्डतया यथापराधदण्डतया सर्वस्य लोकस्य मन आददे जहार। क इव? अतिशीतोऽत्युष्णो वा न भवतीति नातिशीतोष्णः। नञर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः। दक्षिणो दक्षिणदिग्भवो नभस्वान् वायुरिव। मलयानिल इवेत्यर्थः। `युक्तदण्डतया` इत्यत्र कामन्दकः-`उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते। दण्डेन नृपतिस्तस्माद्युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हि सः युक्तदण्डतया, न अतिशीतोष्णः दक्षिणः नभस्वान् इव, सर्वस्य लोकस्य मनः आददे ।", "es": "By virtue of his just administration of punishment, he won the hearts of all people, just as the southern wind, being neither too cold nor too hot, is pleasing to all.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "सर्वस्य", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "6.1"}], "e": "of all"}, {"w": "लोकस्य", "p": [{"l": "लोक", "cn": "6.1"}], "e": "of the people"}, {"w": "युक्तदण्डतया", "p": [{"l": "युक्त"}, {"l": "दण्डता", "cn": "3.1"}], "e": "by the appropriateness of his punishments"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "the mind"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "vp": ["आ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "captured"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अतिशीतोष्णः", "p": [{"l": "अतिशीत"}, {"l": "उष्ण", "cn": "1.1"}], "e": "too cold or too hot"}, {"w": "नभस्वान्", "p": [{"l": "नभस्वत्", "cn": "1.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "दक्षिणः", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "1.1"}], "e": "southern"}]},
{"c": "4", "n": "9", "i": 248, "v": "मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरौ । फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इव प्रजाः ॥", "mn": "मन्देति। तेन रघुणा प्रजा गुरौ दिलीपविषये। सहकारोऽतिसौरभश्चूतः। `आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽसौरभः` इत्यमरः। तस्य फलेन पुष्पोद्गमे पुष्पोदय इव। ततोऽपि गुणाधिकतया हेतुना मन्दोत्कण्ठा अल्पौत्सुक्याः कृताः। गुणोत्तरश्चोत्तरो विषयः पूर्वं विस्मारयतीति भावः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन, गुरौ गुणाधिकतया, प्रजाः मन्दोत्कण्ठाः कृताः, सहकारस्य फलेन पुष्प-उद्गमः इव ।", "es": "Due to Raghu's superior qualities, the subjects' longing for his father was diminished, just as the appearance of the mango fruit makes one forget the beauty of its preceding blossoms.", "pc": [{"w": "मन्दोत्कण्ठाः", "p": [{"l": "मन्द"}, {"l": "उत्कण्ठा", "cn": "1.3"}], "e": "made less anxious"}, {"w": "कृताः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were made"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "गुणाधिकतया", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "अधिकता", "cn": "3.1"}], "e": "due to the superiority of qualities"}, {"w": "गुरौ", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "7.1"}], "e": "for the father"}, {"w": "फलेन", "p": [{"l": "फल", "cn": "3.1"}], "e": "by the fruit"}, {"w": "सहकारस्य", "p": [{"l": "सहकार", "cn": "6.1"}], "e": "of the mango tree"}, {"w": "पुष्पोद्गमः", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "उद्गम", "cn": "1.1"}], "e": "blossoming"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}]},
{"c": "4", "n": "10", "i": 249, "v": "नयविद्भिर्नवे राज्ञि सदसञ्चोपदर्शितम् । पूर्वं एवाभवत्पक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः ॥", "mn": "नयविद्भिरिति॥ नयविद्भिर्नीतिशास्त्त्रज्ञैर्नवे तस्मिन्राज्ञि विषये। तमधिकृत्येत्यर्थः। सद्धर्मयुद्धादिकम्, असत् कूटयुद्धादिकं चोपदर्शितम्। तस्मिन्राज्ञि पूर्वः पक्ष एवाभवत्। संकान्त इत्यर्थः। उत्तरः पक्षो नाभवत्। न संक्रान्त इत्यर्थः। तत्र सदसतोर्मध्ये सदेवाभिमतं नासत्। तदुद्भावनं तु ज्ञानार्थमेवेत्यर्थः। पक्षः साधनयोग्यार्थः। `पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहायबलभित्तिषु` इति केशवः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नयविद्भिः नवे राज्ञि सत् असत् च उपदर्शितम् । तस्मिन् पूर्वः पक्षः एव अभवत्, उत्तरः न अभवत् ।", "es": "When policy experts presented both good and bad courses of action to the new king, only the former found favor with him; the latter never did.", "pc": [{"w": "नयविद्भिः", "p": [{"l": "नय"}, {"l": "विद्", "cn": "3.3"}], "e": "by experts in policy"}, {"w": "नवे", "p": [{"l": "नव", "cn": "7.1"}], "e": "new"}, {"w": "राज्ञि", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the king"}, {"w": "सत्", "p": [{"l": "सत्", "cn": "1.1"}], "e": "the good"}, {"w": "असत्", "p": [{"l": "असत्", "cn": "1.1"}], "e": "the bad"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "उपदर्शितम्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "उपदर्शित", "vp": ["उप"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was presented"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "1.1"}], "e": "the former"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "पक्षः", "p": [{"l": "पक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "the choice"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "उत्तरः", "p": [{"l": "उत्तर", "cn": "1.1"}], "e": "the latter"}]},
{"c": "4", "n": "11", "i": 250, "v": "पञ्जानामपि भूतानामुत्कर्षं पुपुषुर्गुणाः । नवे तस्मिन्महीपाले सर्वं नवमिवाभवत् ॥", "mn": "पञ्चानामिति॥ पृथिव्यादीनां पञ्चानां भूतानामपि गुणा गन्धादय उत्कर्षमतिशयं पुपुषुः। अत्रोत्प्रेक्षते-तस्मिन् रघौ नाम नवे महीपाले सति सर्वं क्स्तुजातं नवमिवाभवत्। तदेव भूतजातमिदानीमपूर्वगुणयोगादपूर्वमिवाभवदिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नवे तस्मिन् महीपाले (सति) गुणाः पञ्चानाम् अपि भूतानाम् उत्कर्षम् पुपुषुः । सर्वम् नवम् इव अभवत् ।", "es": "Under that new king, the inherent qualities of the five elements (earth, water, fire, air, ether) achieved excellence. Everything seemed renewed, as if it were new.", "pc": [{"w": "पञ्चानाम्", "p": [{"l": "पञ्चन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the five"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "भूतानाम्", "p": [{"l": "भूत", "cn": "6.3"}], "e": "of the elements"}, {"w": "उत्कर्षम्", "p": [{"l": "उत्कर्ष", "cn": "2.1"}], "e": "excellence"}, {"w": "पुपुषुः", "p": [{"l": "पुष्", "fin": "पुपुषुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "nourished"}, {"w": "गुणाः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "the qualities"}, {"w": "नवे", "p": [{"l": "नव", "cn": "7.1"}], "e": "new"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "that"}, {"w": "महीपाले", "p": [{"l": "महीपाल", "cn": "7.1"}], "e": "in the king"}, {"w": "सर्वम्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.1"}], "e": "everything"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "1.1"}], "e": "new"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "4", "n": "12", "i": 251, "v": "यथा प्रह्लादनाञ्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥", "mn": "यथेति॥ यथा चन्दयत्याह्लादयतीति चन्द्र इन्दुः। चदिधातोरौणादिकोरप्रत्ययः। प्रह्लादनादाह्लादकरणादन्वर्थोऽनुगतार्थनामकोऽभूत्। यथा च तपतीति तपनः सूर्यः। नन्द्यादित्वाल्ल्युप्रत्ययः। प्रतापात् संतापजननादन्वर्थः। तथैव स राजा प्रकृतिरञ्जनादन्वर्थः सार्थकराजशब्दोऽभूत्। यद्यपि `राज` शब्दो राजतेर्दीप्त्यर्थात्कनिन्प्रत्ययान्तो न तु रञ्जेस्तथापि धातूनामनेकार्थत्वाद्रञअजनाद्राजेत्युक्तं कविना ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यथा चन्द्रः प्रह्लादनात् (अन्वर्थः), यथा तपनः प्रतापात् (अन्वर्थः), तथा एव सः राजा प्रकृतिरञ्जनात् अन्वर्थः अभूत् ।", "es": "Just as the moon is true to its name ('delighter') by giving delight, and the sun ('scorcher') by its heat, so too did he become a true 'Raja' (king) by pleasing his 'prakriti' (subjects).", "pc": [{"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "प्रह्लादनात्", "p": [{"l": "प्रह्लादन", "cn": "5.1"}], "e": "from causing delight"}, {"w": "चन्द्रः", "p": [{"l": "चन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "प्रतापात्", "p": [{"l": "प्रताप", "cn": "5.1"}], "e": "from majesty"}, {"w": "तपनः", "p": [{"l": "तपन", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "अन्वर्थः", "p": [{"l": "अन्वर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "true to his name"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "प्रकृतिरञ्जनात्", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "रञ्जन", "cn": "5.1"}], "e": "from pleasing the subjects"}]},
{"c": "4", "n": "13", "i": 252, "v": "कामं कर्णान्तविश्रान्ते विशाले तस्य लोचने । चक्षुष्मत्ता तु शास्त्त्रेण सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना ॥", "mn": "काममिति॥ विशाले तस्य रघोर्लोचने कामं कर्णान्तयोर्विश्रान्ते कर्णप्रान्तगते। चक्षुष्मत्ता तु। चक्षुःफलं त्वित्यर्थः। सूक्ष्मान् कार्यार्थान्कर्तव्यार्थान् दर्शयति प्रकाशयतीति सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना शास्त्त्रेणैव। शास्त्त्रं दृष्टिर्विवेकिनामिति भावः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य लोचने कामम् कर्णान्तविश्रान्ते विशाले (आस्ताम्) । तु सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना शास्त्रेण (एव) चक्षुष्मत्ता (अभूत्) ।", "es": "Granted, his large eyes extended to his ears. But his true power of sight came from the scriptures, which enabled him to perceive subtle matters and their true purpose.", "pc": [{"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "Granted"}, {"w": "कर्णान्तविश्रान्ते", "p": [{"l": "कर्ण"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "विश्रान्त", "cn": "1.2"}], "e": "resting up to the ears"}, {"w": "विशाले", "p": [{"l": "विशाल", "cn": "1.2"}], "e": "large"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "लोचने", "p": [{"l": "लोचन", "cn": "1.2"}], "e": "two eyes"}, {"w": "चक्षुष्मत्ता", "p": [{"l": "चक्षुष्मत्ता", "cn": "1.1"}], "e": "the state of having true sight"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "शास्त्रेण", "p": [{"l": "शास्त्र", "cn": "3.1"}], "e": "by the scripture"}, {"w": "सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना", "p": [{"l": "सूक्ष्म"}, {"l": "कार्य"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "दर्शिन्", "cn": "3.1"}], "e": "which sees subtle matters and their purpose"}]},
{"c": "4", "n": "14", "i": 253, "v": "लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्तिता । पार्थिवश्रीर्दितीयेव शरत्पङ्कजलक्षणा ॥", "mn": "लब्धेति॥ अथ लब्धस्य राज्यस्य प्रशमनेन परिपन्थिनामनुरञ्जनप्रतीकाराभ्यां स्थिरीकरणेन स्वस्थं समाहितचित्तमेनं रघुं पङ्कजलक्षणा पद्मचिह्ना। श्रियोऽपि विशेषणमेतत्। शरत्। द्वितीया पार्थिवश्री राजलक्ष्मीरिव। समुपस्थिता प्राप्ता। `रक्षा पौरजनस्य देशनगरग्रामेषु गुप्तिस्तथा योधानामपि संग्रहोऽपि तुलया मानव्यवस्थापनम्। साम्यं लिङ्गिषु दानवृत्तिकरणं त्यागः समानेऽर्चनं कार्याण्येव महीभुजां प्रशमनान्येतानि राज्ये नवे॥` इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ लब्ध-प्रशमन-स्वस्थम् एनम्, शरत्-पङ्कज-लक्षणा द्वितीया इव पार्थिवश्रीः समुपस्थिता ।", "es": "Then, as Raghu attained peace and stability after quelling disturbances, the royal fortune of autumn, characterized by blooming lotuses, approached him like a second queen.", "pc": [{"w": "लब्धप्रशमनस्वस्थम्", "p": [{"l": "लब्ध"}, {"l": "प्रशमन"}, {"l": "स्वस्थ", "cn": "2.1"}], "e": "him who had attained peace and stability"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एतत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "समुपस्थिता", "p": [{"l": "स्था", "inf": "समुपस्थित", "vp": ["सम्", "उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "approached"}, {"w": "पार्थिवश्रीः", "p": [{"l": "पार्थिव"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "royal fortune"}, {"w": "द्वितीया", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "1.1"}], "e": "a second"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शरत्पङ्कजलक्षणा", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "पङ्कज"}, {"l": "लक्षणा", "cn": "1.1"}], "e": "the autumn season characterized by lotuses"}]},
{"c": "4", "n": "15", "i": 254, "v": "निर्वृष्टलघुभिर्मेघैर्मुक्तवर्त्मा सुदुःसहः । प्रतापस्तस्य भानोश्च युगपद्व्यानशे दिशः ॥", "mn": "निर्वृष्टेति॥ निःशेषं वृष्टा निर्वृष्टाः। कर्तरि क्तः। अत एव लघवः, तैर्मेघैर्मुक्तवर्मा त्यक्तमार्गः। अत एव सुदुःसहः। तस्य रघोर्भानोश्च प्रतापः पौरुषमातपश्च। `प्रतापौ पौरुषातपौ` इति यादवः। यचुगपद्दिशो व्यानशे व्यापः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "निर्वृष्टलघुभिः मेघैः मुक्तवर्त्मा सुदुःसहः तस्य प्रतापः भानोः (प्रतापः) च युगपत् दिशः व्यानशे ।", "es": "With its path cleared by the clouds that had become light after raining, the unbearable heat of the sun, and simultaneously, the unbearable prowess of King Raghu, pervaded all directions.", "pc": [{"w": "निर्वृष्टलघुभिः", "p": [{"l": "निर्वृष्ट"}, {"l": "लघु", "cn": "3.3"}], "e": "by clouds lightened after raining"}, {"w": "मेघैः", "p": [{"l": "मेघ", "cn": "3.3"}], "e": "by the clouds"}, {"w": "मुक्तवर्त्मा", "p": [{"l": "मुक्त"}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "whose path was cleared"}, {"w": "सुदुःसहः", "p": [{"l": "सुदुःसह", "cn": "1.1"}], "e": "very unbearable"}, {"w": "प्रतापः", "p": [{"l": "प्रताप", "cn": "1.1"}], "e": "the prowess/heat"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "भानोः", "p": [{"l": "भानु", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "युगपत्", "p": [{"l": "युगपत्"}], "e": "simultaneously"}, {"w": "व्यानशे", "p": [{"l": "अश्", "fin": "व्यानशे", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "pervaded"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.3"}], "e": "the directions"}]},
{"c": "4", "n": "16", "i": 255, "v": "वार्षिकं संजहारेन्द्रो धनुर्जैत्रं रघुर्दधौ । प्रजार्थसाधने तौ हि पर्यायोद्यतकार्मुकौ ॥", "mn": "वार्षिकमिति॥ इन्द्रः। वर्षासु भवं वार्षिकम्, वर्षानिमित्तमित्यर्थः। `वर्षाभ्यष्ठक्` (पा.4।3।18) इति ठक्प्रत्ययः। धनुः संजहार। रघुर्जैत्रं जयशीलम्। `जेतृ`शब्दात्तृन्नन्तात् `प्रज्ञादिभ्यश्च` (पा.5।4।38) इति स्वार्थेऽण्प्रत्ययः। धनुर्दधौ। हि यस्मात् ताविन्द्ररघू प्रजानामर्थस्य प्रयोजनस्य वृष्टिविजयलक्षणस्य साधने विषये पर्यायेणोद्यते कार्मुके याभ्यां तौ पर्यायोद्यतकार्मुकौ। `पर्यायोद्यमविश्रमौ` इति पाठान्तरे पर्यायेणोद्यमो विश्रमश्च ययोस्तौ पर्यायोद्यमविश्रमौ। द्वयोः पर्यायकरणादक्लेशः इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इन्द्रः वार्षिकम् धनुः संजहार, रघुः जैत्रम् (धनुः) दधौ । हि तौ प्रजार्थसाधने पर्यायेण उद्यतकार्मुकौ (आस्ताम्) ।", "es": "Indra withdrew his seasonal bow (the rainbow), while Raghu wielded his victorious one. Indeed, for the welfare of the people, those two held their bows aloft in succession.", "pc": [{"w": "वार्षिकम्", "p": [{"l": "वार्षिक", "cn": "2.1"}], "e": "the rainy season's"}, {"w": "संजहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "संजहार", "vp": ["सम्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "withdrew"}, {"w": "इन्द्रः", "p": [{"l": "इन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "जैत्रम्", "p": [{"l": "जैत्र", "cn": "2.1"}], "e": "victorious"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "दधौ", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "wielded"}, {"w": "प्रजार्थसाधने", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "साधन", "cn": "7.1"}], "e": "in achieving the welfare of the subjects"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "पर्यायोद्यतकार्मुकौ", "p": [{"l": "पर्याय"}, {"l": "उद्यत"}, {"l": "कार्मुक", "cn": "1.2"}], "e": "with bows raised in turn"}]},
{"c": "4", "n": "17", "i": 256, "v": "पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्काशचामरः । ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्रियम् ॥", "mn": "पुण्डरीकेति॥ पुण्डरीकं सिताम्भोजमेवात्तपत्रं यस्य स तथोक्तः। विकसन्ति काशानि काशाख्यतृणकुसुमान्येव चामरणि यस्य स तथोक्तः। ऋतुः शरदृतुः पुण्डरीकनिभातपत्रं काशनिभचामरं तं रघुं विडम्बयामासानुचकार। तस्य रघोः श्रियं पुनः शोभां तु न प्राप। `शोभासंपत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दश्यते` इति शाश्वतः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुण्डरीकातपत्रः विकसत्काशचामरः ऋतुः तम् विडम्बयामास, पुनः तस्य श्रियम् न प्राप ।", "es": "The autumn season, with its white lotuses for a royal parasol and blooming Kaasha grass for chowries, imitated King Raghu, but it could not attain his splendor.", "pc": [{"w": "पुण्डरीकातपत्रः", "p": [{"l": "पुण्डरीक"}, {"l": "आतपत्र", "cn": "1.1"}], "e": "having a white lotus as a parasol"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "विकसत्काशचामरः", "p": [{"l": "विकसत्"}, {"l": "काश"}, {"l": "चामर", "cn": "1.1"}], "e": "having blooming Kaasha grass as chowries"}, {"w": "ऋतुः", "p": [{"l": "ऋतु", "cn": "1.1"}], "e": "the season"}, {"w": "विडम्बयामास", "p": [{"l": "विडम्ब्", "fin": "विडम्बयामास", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "imitated"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "but"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "तत्श्रियम्", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "his splendor"}]},
{"c": "4", "n": "18", "i": 257, "v": "प्रसादसुमुखे तस्मिंश्चन्द्रे च विशदप्रभे । तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरासीत्समरसा द्वयोः ॥", "mn": "प्रसादेति॥ प्रसादेन सुमुखे तस्मिन् रघौ विशदप्रभे निर्मलकान्तौ चन्द्रे च द्वयोर्विषये तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरनुरागः समरसा समस्वादा। तुल्यभोगेति यावत्। `रसो गन्धे रसः स्वादे` इति विश्वः। आसीत्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तदा प्रसादसुमुखे तस्मिन् विशदप्रभे चन्द्रे च, द्वयोः (विषये) चक्षुष्मताम् प्रीतिः समरसा आसीत् ।", "es": "At that time, the delight of the people was equally intense towards both: towards King Raghu, whose face was radiant with grace, and towards the moon, which was brilliant with clear light.", "pc": [{"w": "प्रसादसुमुखे", "p": [{"l": "प्रसाद"}, {"l": "सुमुख", "cn": "7.1"}], "e": "on him whose face was pleasant with grace"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "on him"}, {"w": "चन्द्रे", "p": [{"l": "चन्द्र", "cn": "7.1"}], "e": "on the moon"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "विशदप्रभे", "p": [{"l": "विशद"}, {"l": "प्रभ", "cn": "7.1"}], "e": "on the one with clear light"}, {"w": "तदा", "p": [{"l": "तदा"}], "e": "then"}, {"w": "चक्षुष्मताम्", "p": [{"l": "चक्षुष्मत्", "cn": "6.3"}], "e": "of those with eyes"}, {"w": "प्रीतिः", "p": [{"l": "प्रीति", "cn": "1.1"}], "e": "the delight"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "समरसा", "p": [{"l": "समरस", "cn": "1.1"}], "e": "of equal intensity"}, {"w": "द्वयोः", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "6.2"}], "e": "towards the two"}]},
{"c": "4", "n": "19", "i": 258, "v": "हंसश्रेणीषु तारासु कुमुद्वत्सु च वारिषु । विभूतयस्तदीयानां पर्यस्ता यशसामिव ॥", "mn": "हंसेति॥ हंसानां श्रेणीषु पङ्क्तिषु। तारासु नक्षत्रेषु। कुमुदानि येषु सन्तीति कुमुद्वन्ति। `कुमुद्वान्कुमुदप्राये` इत्यमरः (अ.को.2|1|10)। `कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्यतुप्` (पा.4।2।87)। तेषु। कुमुदप्रायेष्वित्यर्थः। वारिषु च तदीयानां रघुसंबन्धिनां यशसां विभूतयः संपदः पर्यस्ता इव प्रसारिताः किम् ? इत्युत्प्रेक्षा। अन्यथा कथमेषां धवलिमेति भावः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तदीयानाम् यशसाम् विभूतयः इव हंसश्रेणीषु तारासु कुमुद्वत्सु वारिषु च पर्यस्ताः (आसन्) ।", "es": "His glories seemed to be scattered everywhere: in the lines of swans, in the stars, and in the waters adorned with water-lilies, as if they were manifestations of his widespread fame.", "pc": [{"w": "हंसश्रेणीषु", "p": [{"l": "हंस"}, {"l": "श्रेणी", "cn": "7.3"}], "e": "in the lines of swans"}, {"w": "तारासु", "p": [{"l": "तारा", "cn": "7.3"}], "e": "in the stars"}, {"w": "कुमुद्वत्सु", "p": [{"l": "कुमुद्वत्", "cn": "7.3"}], "e": "in the waters having water-lilies"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वारिषु", "p": [{"l": "वारि", "cn": "7.3"}], "e": "in the waters"}, {"w": "विभूतयः", "p": [{"l": "विभूति", "cn": "1.3"}], "e": "manifestations"}, {"w": "तदीयानाम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "6.3"}], "e": "of his"}, {"w": "पर्यस्ताः", "p": [{"l": "अस्", "inf": "पर्यस्त", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were scattered"}, {"w": "यशसाम्", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "6.3"}], "e": "of fame"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "4", "n": "20", "i": 259, "v": "इक्षुच्छायनिषादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥", "mn": "इक्ष्विति॥ इक्षूणां छायेक्षुच्छायम्। `छाया बाहुल्ये` (पा.2।4।22) इति नपुंसकत्वम्; तत्र निषण्णा इक्षुच्छायनिषादिन्यः। `इक्षुच्छायानिषादिन्यः` इति स्त्त्रीलिङ्गपाठ इक्षोश्छायेति विग्रहः; अन्यथा बहुत्वे नपुंसकत्वप्रसङ्गात्। शालीन् गोपायन्ति रक्षन्तीति शालिगोप्यः सस्यपालिकाः स्त्त्रियः। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।1) । `टिड्ढाणञ-` (पा.4।1।15)इत्यादिना ङीप्। गोप्तू रक्षकस्य तस्य रघोः। गुणेभ्य उदयो यस्य तद्गुणोदयं गुणोत्पन्नमाकुमारं कुमारादारभ्य कथोद्घातः कथारम्भो यस्य तम्। कुमारैरपि स्तूयमानमित्यर्थः। यशो जगुर्गायन्ति स्म। अथवा, -कुमारस्य सतो रघोर्याः कथा इन्द्रविजयादयस्तत यशो जगुर्गायन्ति स्म। अथवा, -कुमारस्य सतो रघोर्याः कथा इन्द्रविजयादयस्तत आरभ्याकुमारकथम्। तत्राप्यभिविधावव्ययीभावः। आकुमारकथमुद्घातो यस्मिन् कर्मणि। गानकियाविशेषणमेतत्। `स्यादभ्यादानमुद्घात आरम्भः` इत्यमरः। `आकुमारकथोद्भूतम्` इति पाठे कुमारस्य सतस्तस्य कथभिश्चरितैरुद्भूतं यद्यशस्तद्यश आरभ्य यशो जगुरिति व्याख्येयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इक्षुच्छायनिषादिन्यः शालिगोप्यः तस्य गोप्तुः गुणोदयम् आकुमारकथोद्घातम् यशः जगुः ।", "es": "The female guardians of the paddy fields, resting in the shade of sugarcane plants, sang of the protector Raghu's fame and the rise of his virtues, including anecdotes from his very boyhood.", "pc": [{"w": "इक्षुच्छायनिषादिन्यः", "p": [{"l": "इक्षु"}, {"l": "छाया"}, {"l": "निषादिन्", "cn": "1.3"}], "e": "women sitting in the shade of sugarcane"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "गोप्तुः", "p": [{"l": "गोप्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the protector"}, {"w": "गुणोदयम्", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "उदय", "cn": "2.1"}], "e": "the rise of his virtues"}, {"w": "आकुमारकथोद्घातम्", "p": [{"l": "आकुमार"}, {"l": "कथा"}, {"l": "उद्घात", "cn": "2.1"}], "e": "including the tales of his boyhood"}, {"w": "शालिगोप्यः", "p": [{"l": "शालि"}, {"l": "गोपी", "cn": "1.3"}], "e": "the female guardians of the paddy fields"}, {"w": "जगुः", "p": [{"l": "गै", "fin": "जगुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "sang"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}], "e": "the fame"}]},
{"c": "4", "n": "21", "i": 260, "v": "प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः । रघोरभिभवाशङ्कि चुक्षुभे द्विषतां मनः ॥", "mn": "प्रससादेति॥ महौजसः कुम्भयोनेरगस्त्यस्य। `अगस्त्यः कुम्भसंभवः` इत्यमरः। उदयादम्भः प्रससाद प्रसन्नं बभूव। महौजसो रघोरुदयादभिभवाशङ्कि द्विषतां मनश्चुक्षुभे कालुष्यं प्राप। `अगस्त्योदये जलानि प्रसीदन्ति` इत्यमरः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "महौजसः कुम्भयोनेः उदयात् अम्भः प्रससाद । रघोः अभिभवाशङ्कि द्विषताम् मनः चुक्षुभे ।", "es": "Just as the water becomes clear at the rising of the mighty Agastya (the star Canopus), the minds of Raghu's enemies, fearing his rise to power, became agitated.", "pc": [{"w": "प्रससाद", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रससाद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became clear"}, {"w": "उदयात्", "p": [{"l": "उदय", "cn": "5.1"}], "e": "from the rising"}, {"w": "अम्भः", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "1.1"}], "e": "water"}, {"w": "कुम्भयोनेः", "p": [{"l": "कुम्भयोनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the pot-born (Agastya)"}, {"w": "महौजसः", "p": [{"l": "महौजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the very powerful"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "अभिभवाशङ्कि", "p": [{"l": "अभिभव"}, {"l": "आशङ्किन्", "cn": "1.1"}], "e": "fearing defeat"}, {"w": "चुक्षुभे", "p": [{"l": "क्षुभ्", "fin": "चुक्षुभे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "was agitated"}, {"w": "द्विषताम्", "p": [{"l": "द्विषत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "mind"}]},
{"c": "4", "n": "22", "i": 261, "v": "मदोदग्राः ककुद्मन्तः सरितां कूलमुद्रुजाः । लीलाखेलमनुप्रापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमम् ॥", "mn": "मदेति॥ मदोदग्रा मदोद्घाताः। ककुदेषामस्तीति ककुद्मन्तः। महाककुद इत्यर्थः। यवादित्वान्मकारस्य वत्वाभावः। सरितां कूलान्युद्रुजन्तीति कूलमुद्रुजाः। `उदि कूले रुजिवहोः` (पा.3।2।31) इति खश्प्रत्ययः। `अरुर्द्विषद्-` (पा.6।3।67)इत्यादिना मुमागमः। महन्त उक्षाणो महोक्षाः। `अचतुर-` (पा.5।4।77) इत्यादिना निपातनादकारान्तः। लीलाखेलं विलाससुभगं तस्य रघोरुत्साहवतो वपुष्मतः परभञ्जकस्य विक्रमं शौर्यम्। अनुप्रापुरनुचक्रुः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मद-उदग्राः ककुद्मन्तः सरिताम् कूल-मुद्रुजाः महा-उक्षाः तस्य विक्रमम् लीला-खेलम् अनुप्रापुः ।", "es": "Great bulls, arrogant with rut, with their large humps, breaking the river banks, imitated Raghu's powerful stride with playful ease.", "pc": [{"w": "मदोदग्राः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "उदग्र", "cn": "1.3"}], "e": "arrogant with rut"}, {"w": "ककुद्मन्तः", "p": [{"l": "ककुद्मत्", "cn": "1.3"}], "e": "humped"}, {"w": "सरिताम्", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "6.3"}], "e": "of the rivers"}, {"w": "कूलमुद्रुजाः", "p": [{"l": "कूल"}, {"l": "उद्रुज्", "cn": "1.3"}], "e": "breaking the banks"}, {"w": "लीलाखेलम्", "p": [{"l": "लीलाखेल", "cn": "2.1"}], "e": "with playful ease"}, {"w": "अनुप्रापुः", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["अनु"], "fin": "अनुप्रापुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "imitated"}, {"w": "महोक्षाः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "उक्षन्", "cn": "1.3"}], "e": "great bulls"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विक्रमम्", "p": [{"l": "विक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "prowess"}]},
{"c": "4", "n": "23", "i": 262, "v": "प्रसवैः सप्तपर्णानं मदगन्धिभिराहताः । असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुस्रुवुः ॥", "mn": "प्रसवैरिति॥ मदस्यैव गन्धो येषां तैर्मदगन्धिभिः। `उपमानाञअच` (पा.5।4।137)इतीकारः समासान्तः। सप्तपर्णानां वृक्षविशेषाणाम्। `सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः` इत्यमरः (अ.को.2|4|23)। प्रसवैः पुष्पैराहतास्तस्य रघोर्नागागजाः। `गजेऽपि नागमातङ्गौ` इत्यमरः (अ.को.2|4|23)। असूययेवाहतिनिमित्तया स्पर्धयेव सप्तधैव प्रसुस्रुवुर्मदं ववृषुः। प्रतिगजगन्धाभिमानादिति भावः। `करात्कटाभ्यां मेढाञ्च नेत्राभ्यां च मदस्रुतिः` इति पालकाप्ये। करान्नासारन्ध्राभ्यामित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मदगन्धिभिः सप्तपर्णानम् प्रसवैः आहताः तत्-नागाः असूयया इव सप्तधा एव प्रसुस्रुवुः ।", "es": "Struck by the blossoms of the Saptaparna trees, which had a scent like rut, Raghu's elephants, as if out of jealousy, let their own ichor flow in seven streams.", "pc": [{"w": "प्रसवैः", "p": [{"l": "प्रसव", "cn": "3.3"}], "e": "by the blossoms"}, {"w": "सप्तपर्णानम्", "p": [{"l": "सप्तपर्ण", "cn": "6.3"}], "e": "of the Saptaparna trees"}, {"w": "मदगन्धिभिः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "गन्धि", "cn": "3.3"}], "e": "with the scent of rut"}, {"w": "आहताः", "p": [{"l": "हन्", "vp": ["आ"], "inf": "आहत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "struck"}, {"w": "असूयया", "p": [{"l": "असूया", "cn": "3.1"}], "e": "with jealousy"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "तन्नागाः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "नाग", "cn": "1.3"}], "e": "his elephants"}, {"w": "सप्तधा", "p": [{"l": "सप्तधा"}], "e": "in seven streams"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "प्रसुस्रुवुः", "p": [{"l": "स्रु", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रसुस्रुवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "flowed forth"}]},
{"c": "4", "n": "24", "i": 263, "v": "सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्दमान् । यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् ॥", "mn": "सरित इति॥ सरितो गाधाः सुप्रतराः कुर्वती। पथो मार्गांश्चाश्यानकर्दमाञ्शुष्कपङ्कान् कुर्वंती। `संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः` (पा.8।4।43)इति श्यतेर्निष्ठातस्य नत्वम्। शरच्छरदृतुस्तं रघुं शक्तेरुत्साहृशक्तेः प्रथमं प्राग्यात्रायै दण्डयात्रायै चोदयामास प्रेरयामास। प्रभुमन्त्त्रशक्तिसंपन्नस्य शरत् स्वयमुत्साहमुत्पादयामासेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शरत् सरितः गाधाः पथः च अश्यान-कर्दमान् कुर्वती, शक्तेः प्रथमम् तम् यात्रायै चोदयामास ।", "es": "The Autumn season, making the rivers fordable and the roads free of wet mud, urged Raghu, the foremost of the powerful, to set out on his military expedition.", "pc": [{"w": "सरितः", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "2.3"}], "e": "rivers"}, {"w": "कुर्वती", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कुर्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "making"}, {"w": "गाधाः", "p": [{"l": "गाध", "cn": "2.3"}], "e": "fordable"}, {"w": "पथः", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "2.3"}], "e": "roads"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अश्यानकर्दमान्", "p": [{"l": "अश्यान"}, {"l": "कर्दम", "cn": "2.3"}], "e": "with dried mud"}, {"w": "यात्रायै", "p": [{"l": "यात्रा", "cn": "4.1"}], "e": "for the expedition"}, {"w": "चोदयामास", "p": [{"l": "चुद्", "fin": "चोदयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "urged"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "शक्तेः", "p": [{"l": "शक्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of power"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथम", "cn": "2.1"}], "e": "the first"}, {"w": "शरत्", "p": [{"l": "शरद्", "cn": "1.1"}], "e": "Autumn"}]},
{"c": "4", "n": "25", "i": 264, "v": "तस्मै रुम्यग्घुतो विह्निर्वाजिनीराजनाविधौ । प्रदक्षिणार्चिर्व्याजेन हस्तेनेव जयं ददौ ॥", "mn": "तस्मा इति॥ वाजिनामश्वानां नीराजनाविधौ नीराजनाख्ये शान्तिकर्मणि सम्यग्विधिवद्धुतो होमसमिद्धो वह्निः। प्रगता दक्षिणं प्रदक्षिणम्। तिष्ठद्गुप्रभृतित्वादव्ययीभावः। प्रदक्षिणं याऽर्चिर्ज्वाला तस्या व्याजेन हस्तेनेव तस्मै जयं ददौ। उक्तं महायात्रायाम्-`इद्धः प्रदक्षिणगतो हुतभुङ् नृपस्य धात्रीं समुद्ररशनां वशगा करोति` इति। `वाजि`ग्रहणं गजादीनामप्युपलक्षणम्, तेषामपि नीराजनाविधानात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वाजि-नीराजना-विधौ सम्यक् हुतः वह्निः प्रदक्षिण-अर्चिः-व्याजेन हस्तेन इव तस्मै जयम् ददौ ।", "es": "During the lustration ceremony for the horses, the sacrificial fire, into which offerings were properly made, seemed to grant victory to Raghu with its hand, under the pretext of its clockwise-moving flame.", "pc": [{"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "सम्यक्", "p": [{"l": "सम्यञ्च्"}], "e": "properly"}, {"w": "हुतः", "p": [{"l": "हु", "inf": "हुत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "offered"}, {"w": "वह्निः", "p": [{"l": "वह्नि", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}, {"w": "वाजिनीराजनाविधौ", "p": [{"l": "वाजिन्"}, {"l": "नीराजना"}, {"l": "विधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the lustration ceremony for the horses"}, {"w": "प्रदक्षिणार्चिर्व्याजेन", "p": [{"l": "प्रदक्षिण"}, {"l": "अर्चिस्"}, {"l": "व्याज", "cn": "3.1"}], "e": "under the pretext of its clockwise flame"}, {"w": "हस्तेन", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "3.1"}], "e": "with a hand"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "जयम्", "p": [{"l": "जय", "cn": "2.1"}], "e": "victory"}, {"w": "ददौ", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "gave"}]},
{"c": "4", "n": "26", "i": 265, "v": "स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपार्ष्णिरयान्वितः । षड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया ॥", "mn": "स इति॥ गुप्तौ मूलं स्वनिवासस्थानं प्रत्यन्तः प्रान्तदुर्गं च येन स गुप्तमूलप्रत्यन्तः। शुद्धपार्ष्णिरुद्धृतपृष्टशत्रुः सेनया रक्षितपृष्ठदेशो वा। अयान्वितः शुभदैवान्वितः। `अयः शुभावहो विधिः` इत्यमरः। स रघुः षड्विधं मौलभृत्यादिरूपं बलं सैन्यम्। `मौलं भृत्यः सुहृच्छ्रेणी द्विषदाटविकं बलम्`इति कोशः। आदाय दिशां जिगीषया जेतुमिच्छया प्रतस्थे चचाल ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "गुप्त-मूल-प्रत्यन्तः शुद्ध-पार्ष्णिः अय-अन्वितः सः षट्-विधम् बलम् आदाय दिक्-जिगीषया प्रतस्थे ।", "es": "Having secured his core territory, borders, and rear, and endowed with good policy, he (Raghu) set out with his six-fold army, desiring to conquer all the directions.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "गुप्तमूलप्रत्यन्तः", "p": [{"l": "गुप्त"}, {"l": "मूल"}, {"l": "प्रत्यन्त", "cn": "1.1"}], "e": "whose core territory and borders were secured"}, {"w": "शुद्धपार्ष्णिः", "p": [{"l": "शुद्ध"}, {"l": "पार्ष्णि", "cn": "1.1"}], "e": "whose rear was secure"}, {"w": "अयान्वितः", "p": [{"l": "अय"}, {"l": "अन्वित", "cn": "1.1"}], "e": "endowed with good policy"}, {"w": "षड्विधम्", "p": [{"l": "षड्विध", "cn": "2.1"}], "e": "six-fold"}, {"w": "बलम्", "p": [{"l": "बल", "cn": "2.1"}], "e": "army"}, {"w": "आदाय", "p": [{"l": "दा", "vp": ["आ"], "inf": "आदाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "set out"}, {"w": "दिग्जिगीषया", "p": [{"l": "दिश्"}, {"l": "जिगीषा", "cn": "3.1"}], "e": "with the desire to conquer the quarters"}]},
{"c": "4", "n": "27", "i": 266, "v": "अवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः । पृषतैर्मन्दरोद्धूतैः क्षीरोर्मय इवाच्युतम् ॥", "mn": "अवाकिरन्निति॥ वयोवृद्धाः पौरयौषितस्तं रघुं प्रयान्तं लाजैराचारलाजैः। मन्दरोद्धूतैः पृषतैर्बिन्दुभिः क्षीरोर्मयः क्षीरसमुद्रोर्मयोऽच्युतं विष्णुमिव। अवाकिरन् पर्यक्षिपन्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वयः-वृद्धाः पौर-योषितः, मन्दर-उद्धूतैः पृषतैः क्षीर-ऊर्मयः अच्युतम् इव, तम् लाजैः अवाकिरन् ।", "es": "The elderly women of the city scattered parched grains upon him, just as the waves of the milk ocean, churned by Mount Mandara, showered drops upon Achyuta (Vishnu).", "pc": [{"w": "अवाकिरन्", "p": [{"l": "कॄ", "vp": ["अव"], "fin": "अवाकिरन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "scattered"}, {"w": "वयोवृद्धाः", "p": [{"l": "वयस्"}, {"l": "वृद्ध", "cn": "1.3"}], "e": "elderly"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "लाजैः", "p": [{"l": "लाज", "cn": "3.3"}], "e": "with parched grains"}, {"w": "पौरयोषितः", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "योषित्", "cn": "1.3"}], "e": "the women of the city"}, {"w": "पृषतैः", "p": [{"l": "पृषत", "cn": "3.3"}], "e": "with drops"}, {"w": "मन्दरोद्धूतैः", "p": [{"l": "मन्दर"}, {"l": "उद्धूत", "cn": "3.3"}], "e": "churned by Mandara mountain"}, {"w": "क्षीरोर्मयः", "p": [{"l": "क्षीर"}, {"l": "ऊर्मि", "cn": "1.3"}], "e": "the waves of the milk ocean"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अच्युतम्", "p": [{"l": "अच्युत", "cn": "2.1"}], "e": "Achyuta (Vishnu)"}]},
{"c": "4", "n": "28", "i": 267, "v": "स ययौ प्रथमं प्राचीं तुल्यः प्राचीनबर्हिषा । अहिताननिलोद्धूतैस्तर्जयन्निव केतुभिः ॥", "mn": "स इति॥ प्राचीनबर्हिर्नाम कश्चिन्महाराज इति केचित्। प्राचीनवर्हिरिन्द्रः। `पर्जन्यो मघवा वृषा हरिहयः प्राचीनबर्हिस्तथा`इतीन्द्रपर्यायेषु हलायुधाभिधानात्। तेन तुल्यः स रघुः। अनिलेनानुकूलवातेनोद्धूतैः केतुभिर्ध्वजैरहितान् रिपून्। तर्जयन्निव भर्त्सयन्निव। तर्जभिर्त्स्योरनुदात्तेत्त्वे।ञपि चक्षिङो ङित्करणेनानुदात्तेत्त्वनिमित्तस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वज्ञापनात्परस्मैपदमिति वामनः। प्रथमं प्राचीं दिशं ययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्राचीनबर्हिषा तुल्यः सः अहित-अनिल-उद्धूतैः केतुभिः तर्जयन् इव, प्रथमम् प्राचीम् ययौ ।", "es": "Equal to Indra (Prachinabarhis), he first went east, as if threatening his enemies with his banners that were fluttering in the wind blowing against them.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथमम्"}], "e": "first"}, {"w": "प्राचीम्", "p": [{"l": "प्राची", "cn": "2.1"}], "e": "to the east"}, {"w": "तुल्यः", "p": [{"l": "तुल्य", "cn": "1.1"}], "e": "equal"}, {"w": "प्राचीनबर्हिषा", "p": [{"l": "प्राचीनबर्हिस्", "cn": "3.1"}], "e": "to Prachinabarhis (Indra)"}, {"w": "अहितानिलोद्धूतैः", "p": [{"l": "अहित"}, {"l": "अनिल"}, {"l": "उद्धूत", "cn": "3.3"}], "e": "by the wind hostile to his enemies"}, {"w": "तर्जयन्", "p": [{"l": "तर्ज्", "inf": "तर्जयत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "threatening"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "केतुभिः", "p": [{"l": "केतु", "cn": "3.3"}], "e": "with the banners"}]},
{"c": "4", "n": "29", "i": 268, "v": "रजोभिः स्यन्दनोद्धूतैर्गजैश्च घनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥", "mn": "रजोभिरिति॥ किं कुर्वन्? स्यन्दनोद्धूतै रजोभिर्घनसंनिभैर्वर्णतः क्रियातःपरिमाणताश्च मेघतुल्यैर्गजैश्च यथाक्रमं व्योमाकाशं भुवस्तलमिव भूतलं च व्योमेव कुर्वन्। `ययौ`इति पूर्वेण संबन्धः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्यन्दन-उद्धूतैः रजोभिः घन-संनिभैः गजैः च भुवः तलम् व्योम इव, व्योम भू-तलम् इव कुर्वन् (सः ययौ) ।", "es": "Making the surface of the earth seem like the sky with the dust raised by his chariots, and making the sky seem like the earth with his cloud-like elephants, he marched on.", "pc": [{"w": "रजोभिः", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "3.3"}], "e": "with the dust"}, {"w": "स्यन्दनोद्धूतैः", "p": [{"l": "स्यन्दन"}, {"l": "उद्धूत", "cn": "3.3"}], "e": "raised by the chariots"}, {"w": "गजैः", "p": [{"l": "गज", "cn": "3.3"}], "e": "with the elephants"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "घनसंनिभैः", "p": [{"l": "घन"}, {"l": "संनिभ", "cn": "3.3"}], "e": "resembling clouds"}, {"w": "भुवस्तलम्", "p": [{"l": "भू"}, {"l": "तल", "cn": "2.1"}], "e": "the surface of the earth"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "व्योम", "p": [{"l": "व्योमन्", "cn": "2.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "कुर्वन्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कुर्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "making"}, {"w": "व्योम", "p": [{"l": "व्योमन्", "cn": "2.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भूतलम्", "p": [{"l": "भूतल", "cn": "2.1"}], "e": "the surface of the earth"}]},
{"c": "4", "n": "30", "i": 269, "v": "प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुःस्कन्धेव सा चमूः ॥", "mn": "प्रताप इति॥ अग्रे प्रतापस्तेजोविशेषः। `स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्` इत्यमरः। ततः शब्दः सेनाकलकलः। तदनन्तरं परागो धूलिः। `परागः पुष्परजसि धूलिस्नानीययोरपि`इति शब्दाध्याहारेण योज्यम्। इतीत्थं चतुःस्कन्धेव चतुर्व्यूहेव। `स्कन्धः प्रकाण्डे कायांशे विज्ञानादिषु पञ्चसु। नृपेसमूहे व्यूहे च` इति हैमः। सा चमूर्ययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(तस्याः चम्वः) प्रतापः अग्रे, ततः शब्दः, तत्-अनन्तरम् परागः, पश्चात् रथ-आदि इति (क्रमेण) ययौ । सा चमूः चतुः-स्कन्धा इव (आसीत्) ।", "es": "First went his prowess, then the sound, after that the dust, and behind them the chariots and the rest. Thus, that army advanced as if in four divisions.", "pc": [{"w": "प्रतापः", "p": [{"l": "प्रताप", "cn": "1.1"}], "e": "Prowess"}, {"w": "अग्रे", "p": [{"l": "अग्रे"}], "e": "in front"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "शब्दः", "p": [{"l": "शब्द", "cn": "1.1"}], "e": "the sound"}, {"w": "परागः", "p": [{"l": "पराग", "cn": "1.1"}], "e": "the dust"}, {"w": "तदनन्तरम्", "p": [{"l": "तदनन्तरम्"}], "e": "after that"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "behind"}, {"w": "रथादि", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "आदि", "cn": "1.1"}], "e": "the chariots and the rest"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "चतुःस्कन्धा", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "स्कन्ध", "cn": "1.1"}], "e": "with four divisions"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "चमूः", "p": [{"l": "चमू", "cn": "1.1"}], "e": "army"}]},
{"c": "4", "n": "31", "i": 270, "v": "मरुपृष्ठान्युदम्भांसि नाव्याः सुप्रतरा नदीः । विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाञ्चकार सः ॥", "mn": "मर्विति॥ स रघुः शक्तिमत्त्वात्समर्थत्वान्मरुपृष्ठानि निर्जलस्थानानि। `समानौ मरुधान्वानौ` इत्यमरः (अ.को.1|10|10)। उदम्भांस्युद्भूतजलानि चकार। नाव्या नौभिस्तार्या नदीः। `नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये` इत्यमरः (अ.को.1|10|10)। a`नौवयोधर्मविषमूल-` (पा.4।4।91)इत्यादिना यत्प्रत्ययः। सुप्रतराः सुखेन तार्याश्चकार। विपिनान्यरण्यानि। `अटव्यरण्यं विपिनम्` इत्यमरः (अ.को.1|10|10)। प्रकाशानि निर्वृक्षाणि चकार। शक्त्युत्कर्षात्तस्यागम्यं किमपि नासीदिति भावः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः शक्तिमत्त्वात् मरु-पृष्ठानि उदम्भांसि, नाव्याः नदीः सु-प्रतराः, विपिनानि प्रकाशानि चकार ।", "es": "Due to his power, he made deserts full of water by digging wells, unnavigable rivers easily crossable by building bridges, and dense forests open by clearing paths.", "pc": [{"w": "मरुपृष्ठानि", "p": [{"l": "मरु"}, {"l": "पृष्ठ", "cn": "2.3"}], "e": "deserts"}, {"w": "उदम्भांसि", "p": [{"l": "उदम्भस्", "cn": "2.3"}], "e": "full of water"}, {"w": "नाव्याः", "p": [{"l": "नाव्य", "cn": "2.3"}], "e": "unnavigable"}, {"w": "सुप्रतराः", "p": [{"l": "सुप्रतर", "cn": "2.3"}], "e": "easily crossable"}, {"w": "नदीः", "p": [{"l": "नदी", "cn": "2.3"}], "e": "rivers"}, {"w": "विपिनानि", "p": [{"l": "विपिन", "cn": "2.3"}], "e": "forests"}, {"w": "प्रकाशानि", "p": [{"l": "प्रकाश", "cn": "2.3"}], "e": "cleared"}, {"w": "शक्तिमत्त्वात्", "p": [{"l": "शक्तिमत्त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to his power"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}]},
{"c": "4", "n": "32", "i": 271, "v": "स सेनां महतीं कर्षन्पूर्वसागरगामिनीम् । बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥", "mn": "स इति॥ महतीं सेनां पूर्वसागरगामिनीं कर्षन् स रघुः। हरस्य जटाभ्यो भ्रष्टां गङ्गां कर्षन्। सापि पूर्वसागरगामिनी। भगीरथ इव। बभौ। भगीरथो नाम कश्चित्कपिलदग्धानां सागराणां नप्ता तत्पावनाय हरकिरीटाद्गङ्गा प्रवर्तयिता राजा। यत्संबन्धाद्गङ्गा च भागीरथीति गीयते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पूर्व-सागर-गामिनीम् महतीम् सेनाम् कर्षन् सः, हर-जटा-भ्रष्टाम् गङ्गाम् (कर्षन्) भगीरथः इव बभौ ।", "es": "Leading his great army towards the eastern ocean, he appeared like King Bhagiratha leading the river Ganga, which had fallen from Shiva's matted locks.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "सेनाम्", "p": [{"l": "सेना", "cn": "2.1"}], "e": "army"}, {"w": "महतीम्", "p": [{"l": "महत्", "cn": "2.1"}], "e": "great"}, {"w": "कर्षन्", "p": [{"l": "कॄष्", "inf": "कर्षत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "leading"}, {"w": "पूर्वसागरगामिनीम्", "p": [{"l": "पूर्वसागर"}, {"l": "गामिन्", "cn": "2.1"}], "e": "going to the eastern ocean"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "हरजटाभ्रष्टाम्", "p": [{"l": "हर"}, {"l": "जटा"}, {"l": "भ्रष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "fallen from Shiva's matted locks"}, {"w": "गङ्गाम्", "p": [{"l": "गङ्गा", "cn": "2.1"}], "e": "the Ganga"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भगीरथः", "p": [{"l": "भगीरथ", "cn": "1.1"}], "e": "Bhagiratha"}]},
{"c": "4", "n": "33", "i": 272, "v": "त्याजितैः फलमुत्खातैर्भग्नैश्च बहुधा नृपैः । तस्यासीदुल्बणो मार्गः पादपैरिव दन्तिनः ॥", "mn": "त्याजितैरिति॥ `फलं फले धने बीजे निष्पत्तौ भोगलाभयोः` इति केशवः। फलं लाभम्। वृक्षपक्षे, -प्रसवं च। त्याजितैः। त्यजेर्ण्यन्ताद्द्वकर्मकादप्रधाने कर्मणि क्तः। उत्खातैः स्वपदाञ्च्यावितैः। अन्यत्र, -उत्पाटितैः। बहुधा भग्नै रणे जितैः। अन्यत्र, -छिन्नेः। नृपैः। पादपैर्दन्तिनो गजस्येव तस्य रघोर्मार्ग उल्बणः प्रकाश आसीत्। `प्रकाशं प्रकटं स्पष्टमुल्बणं विशदं स्फुटम्` इति यादवः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "बहुधा त्याजितैः, उत्खातैः, भग्नैः च नृपैः तस्य मार्गः, पादपैः दन्तिनः (मार्गः) इव, उल्बणः आसीत् ।", "es": "His path, strewn with kings who were variously made to abandon their tribute, uprooted, or broken, was as formidable as the path of a wild elephant, which is marked by uprooted and broken trees.", "pc": [{"w": "त्याजितैः", "p": [{"l": "त्यज्", "inf": "त्याजित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by those made to abandon (tribute)"}, {"w": "फलम्", "p": [{"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "fruit/tribute"}, {"w": "उत्खातैः", "p": [{"l": "खन्", "vp": ["उत्"], "inf": "उत्खात", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by the uprooted"}, {"w": "भग्नैः", "p": [{"l": "भञ्ज्", "inf": "भग्न", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by the broken"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "बहुधा", "p": [{"l": "बहुधा"}], "e": "in many ways"}, {"w": "नृपैः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "3.3"}], "e": "by the kings"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "उल्बणः", "p": [{"l": "उल्बण", "cn": "1.1"}], "e": "formidable"}, {"w": "मार्गः", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "1.1"}], "e": "path"}, {"w": "पादपैः", "p": [{"l": "पादप", "cn": "3.3"}], "e": "by the trees"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "दन्तिनः", "p": [{"l": "दन्तिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of an elephant"}]},
{"c": "4", "n": "34", "i": 273, "v": "पौरस्त्यानेवमाक्रामंस्तांस्ताञ्जनपदाञ्जयी । प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः ॥", "mn": "पौरस्त्यानिति॥ जयी जयनशीलः। `जिदृक्षिविश्री-` (पा.3।2।147) इत्यादिनेनिप्रत्ययः। स रघुरेवम्। पुरो भवान् पौरस्त्यान्प्राच्यान्। `दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्` (पा.4।2।98) इति त्यक्प्रत्ययः। तांस्तान्, सर्वानित्यर्थः। वीप्सायां द्विरुक्तिः। जनपदान्देशानाक्रामन्। तालीवनैः श्यामं महोदधेरुपकण्ठमन्तिकं प्राप॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "जयी (रघुः) तान् तान् पौरस्त्यान् जनपदान् एवम् आक्रामन्, ताली-वन-श्यामम् महा-उदधेः उपकण्ठम् प्राप ।", "es": "Thus attacking those eastern kingdoms, the victorious Raghu reached the shore of the great ocean, which was dark with forests of palm trees.", "pc": [{"w": "पौरस्त्यान्", "p": [{"l": "पौरस्त्य", "cn": "2.3"}], "e": "eastern"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "आक्रामन्", "p": [{"l": "क्रम्", "vp": ["आ"], "inf": "आक्रामत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "attacking"}, {"w": "तान्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}], "e": "those"}, {"w": "तान्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}], "e": "those"}, {"w": "जनपदान्", "p": [{"l": "जनपद", "cn": "2.3"}], "e": "kingdoms"}, {"w": "जयी", "p": [{"l": "जयिन्", "cn": "1.1"}], "e": "The victorious one"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्राप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "तालीवनश्यामम्", "p": [{"l": "तालीवन"}, {"l": "श्याम", "cn": "2.1"}], "e": "dark with palm forests"}, {"w": "उपकण्ठम्", "p": [{"l": "उपकण्ठ", "cn": "2.1"}], "e": "the shore"}, {"w": "महोदधेः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "उदधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great ocean"}]},
{"c": "4", "n": "35", "i": 274, "v": "अनम्राणां समुद्धर्तस्तस्मात्सिन्धुरयादिव । आत्मा संरक्षितः सुह्यैर्वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् ॥", "mn": "अनम्राणामिति॥ अनम्राणाम्। कर्मणि षष्ठी। समुद्धर्तुरुन्मीलयितुस्तस्माद्रघोः सकाशात्। `भीत्रार्थानां भयहेतुः` (पा.1।4।25)इत्यपादानत्वात्पञ्चमी। सिन्धुरयान्नदीवेगादिव सुह्नैः सुह्नदेशीयैः। सुह्नादयः शब्दा जनपदवचनाः क्षत्रियमाचक्षते। वैतसीं वेतसः संबन्धिनीं वृत्तिम्। प्रणतिमित्यर्थः। आश्रित्य। आत्मा संरक्षितः। अत्र कौटिल्यः-`बलीयसाभियुक्तो दुर्बलः सर्वत्रानुप्रणतो वेतसं धर्ममातिष्ठेत्`इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अनम्राणाम् समुद्धर्तुः तस्मात् (रघोः) सुह्यैः, सिन्धु-रयात् इव, वैतसीम् वृत्तिम् आश्रित्य आत्मा संरक्षितः ।", "es": "The people of Suhma, from him (Raghu) who was an uprooter of the proud, protected themselves by adopting the behavior of a reed, which bends before the river's current.", "pc": [{"w": "अनम्राणाम्", "p": [{"l": "अनम्र", "cn": "6.3"}], "e": "of the unbending"}, {"w": "समुद्धर्तुः", "p": [{"l": "समुद्धर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the uprooter"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from him"}, {"w": "सिन्धुरयात्", "p": [{"l": "सिन्धु"}, {"l": "रय", "cn": "5.1"}], "e": "from the river's current"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आत्मा", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "self"}, {"w": "संरक्षितः", "p": [{"l": "रक्ष्", "vp": ["सम्"], "inf": "संरक्षित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was protected"}, {"w": "सुह्यैः", "p": [{"l": "सुह्य", "cn": "3.3"}], "e": "by the Suhmas"}, {"w": "वृत्तिम्", "p": [{"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "behavior"}, {"w": "आश्रित्य", "p": [{"l": "श्रि", "vp": ["आ"], "inf": "आश्रित्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having resorted to"}, {"w": "वैतसीम्", "p": [{"l": "वैतसी", "cn": "2.1"}], "e": "of the reed"}]},
{"c": "4", "n": "36", "i": 275, "v": "वङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोद्यतान् । निचखान जयस्तम्भान्गङ्गास्रोतोन्तरेषु सः ॥", "mn": "वङ्गानिति॥ नेता नायकः स रघुर्नौभिः साधनैरुद्यतान्संनद्धान् वङ्गान्राज्ञस्तरसा बलेन। `तरसी बलरंहसी` इति यादवः। उत्खायोन्मूल्य गङ्गायाः स्रोतसां प्रवाहाणामन्तरेषु द्वीपेषु जयस्तम्भान्निचखान। स्थापितवानित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नेता सः तरसा नौ-साधन-उद्यतान् वङ्गान् उत्खाय, गङ्गा-स्रोतः-अन्तरेषु जय-स्तम्भान् निचखान ।", "es": "That leader (Raghu), having forcefully uprooted the Vangas who were proficient in naval warfare, planted pillars of victory on the islands amidst the streams of the Ganges.", "pc": [{"w": "वङ्गान्", "p": [{"l": "वङ्ग", "cn": "2.3"}], "e": "the Vangas"}, {"w": "उत्खाय", "p": [{"l": "खन्", "vp": ["उत्"], "inf": "उत्खाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having uprooted"}, {"w": "तरसा", "p": [{"l": "तरस्", "cn": "3.1"}], "e": "by force"}, {"w": "नेता", "p": [{"l": "नेतृ", "cn": "1.1"}], "e": "The leader"}, {"w": "नौसाधनोद्यतान्", "p": [{"l": "नौसाधन"}, {"l": "उद्यत", "cn": "2.3"}], "e": "who were proficient in naval warfare"}, {"w": "निचखान", "p": [{"l": "खन्", "vp": ["नि"], "fin": "निचखान", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "planted"}, {"w": "जयस्तम्भान्", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "स्तम्भ", "cn": "2.3"}], "e": "pillars of victory"}, {"w": "गङ्गास्रोतोन्तरेषु", "p": [{"l": "गङ्गा"}, {"l": "स्रोतस्"}, {"l": "अन्तर", "cn": "7.3"}], "e": "on the islands in the streams of the Ganges"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}]},
{"c": "4", "n": "37", "i": 276, "v": "आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् । फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः ॥", "mn": "आपादेति॥ आपादपद्ममङ्घ्रिपम्दपर्यन्तं प्रणताः। अत एव, उत्खाताः पूर्वमुद्धृता अपि प्रतिरोपिताः पश्चात्स्थापितास्ते वङ्गाः। कलमा इव शालिविशेषा इव। `शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी` इत्यमरः (अ.को.2|9|25)। तेऽप्यापादपद्मं पादपद्ममूलपर्यन्तं प्रणताः। `पादो बुध्ने तुरीयांशशैलप्रत्यन्तपर्वताः`इति विश्वः। उत्खातप्रतिरोपिताश्च। रघुं फलैर्धनैः। अन्यत्र, -सस्यैः। संवर्धयामासुः। `फलं फले धने बीजे निष्पत्तौ भोगलाभयोः। सस्ये` इति केशवः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उत्खात-प्रतिरोपिताः ते (वङ्गाः) आ-पाद-पद्म-प्रणताः (सन्तः), कलमाः इव, फलैः रघुम् संवर्धयामासुः ।", "es": "Those Vanga kings, having been uprooted and then reinstated, bowed down to Raghu's lotus feet and honored him with tributes, just like rice stalks that, after being transplanted, bend down with the weight of their grains.", "pc": [{"w": "आपादपद्मप्रणताः", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "पादपद्म"}, {"l": "प्रणत", "cn": "1.3"}], "e": "bowing down to his lotus feet"}, {"w": "कलमाः", "p": [{"l": "कलम", "cn": "1.3"}], "e": "rice stalks"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "They"}, {"w": "रघुम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "2.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "फलैः", "p": [{"l": "फल", "cn": "3.3"}], "e": "with fruits (tributes)"}, {"w": "संवर्धयामासुः", "p": [{"l": "वृध्", "vp": ["सम्"], "fin": "संवर्धयामासुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "honored"}, {"w": "उत्खातप्रतिरोपिताः", "p": [{"l": "उत्खात"}, {"l": "प्रतिरोपित", "cn": "1.3"}], "e": "uprooted and replanted"}]},
{"c": "4", "n": "38", "i": 277, "v": "स तीर्त्वा कपिशां सैन्यैर्बद्धद्विरदसेतुभिः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाभिमुखो ययौ ॥", "mn": "स इति॥ स रघुर्बद्धा द्विरदा एव सेतवो यैस्तैः सैन्यैः कपिशां नाम नदीं तीर्त्वा। `करभाम्`इति केचित्पठन्ति। उत्कलै राजभिरादर्शितपथः संदर्शितमर्गः सन् कलिङ्गाभिमुखो ययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः बद्ध-द्विरद-सेतुभिः सैन्यैः कपिशाम् तीर्त्वा, उत्कल-आदर्शित-पथः (सन्) कलिङ्ग-अभिमुखः ययौ ।", "es": "Having crossed the Kapisha river with his armies using bridges made of elephants, he, with the path shown by the defeated Utkalas, proceeded towards Kalinga.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "तीर्त्वा", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "तीर्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having crossed"}, {"w": "कपिशाम्", "p": [{"l": "कपिशा", "cn": "2.1"}], "e": "the Kapisha river"}, {"w": "सैन्यैः", "p": [{"l": "सैन्य", "cn": "3.3"}], "e": "with his armies"}, {"w": "बद्धद्विरदसेतुभिः", "p": [{"l": "बद्ध"}, {"l": "द्विरद"}, {"l": "सेतु", "cn": "3.3"}], "e": "by which bridges of elephants were formed"}, {"w": "उत्कलादर्शितपथः", "p": [{"l": "उत्कल"}, {"l": "आदर्शित"}, {"l": "पथिन्", "cn": "1.1"}], "e": "for whom the path was shown by the Utkalas"}, {"w": "कलिङ्गाभिमुखः", "p": [{"l": "कलिङ्ग"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "1.1"}], "e": "facing towards Kalinga"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "went"}]},
{"c": "4", "n": "39", "i": 278, "v": "स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं न्यवेशयत् । अङ्कुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥", "mn": "स इति॥ स रघुर्महेन्द्रस्य कुलपर्वतविशेषस्य। `महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः।` इति विष्णुपुराणात्। मूर्ध्नि तीक्ष्णं दुःसहं प्रतापम्। यन्ता सारथिर्गम्भीरवेदिनो द्विरदस्य गजविशेषस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं निशितमङ्कुशमिव। न्यवेशयन्निक्षिप्तवान्। `त्वग्भेदाच्छोणितस्रावान्मांसस्य क्रथनादपि। आत्मानं यो न जानाति स स्याद्गम्भीरवेदिता॥` इति राजपुत्रीये। `चिरकालेन यो वेत्ति शिक्षां परिचितामपि । गम्भीरवेदी विज्ञेयः स गजो गजवेदिभिः॥` इति मृगचर्मीये ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यन्ता गम्भीर-वेदिनः द्विरदस्य मूर्ध्नि अङ्कुशम् इव, सः महेन्द्रस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णम् प्रतापम् न्यवेशयत् ।", "es": "He placed his sharp prowess on the head of Mahendra, the king of Kalinga, just as a skilled mahout, who knows the sensitive spots, places a sharp goad on the head of an elephant.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "प्रतापम्", "p": [{"l": "प्रताप", "cn": "2.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "महेन्द्रस्य", "p": [{"l": "महेन्द्र", "cn": "6.1"}], "e": "of Mahendra (king of Kalinga)"}, {"w": "मूर्ध्नि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "तीक्ष्णम्", "p": [{"l": "तीक्ष्ण", "cn": "2.1"}], "e": "sharp"}, {"w": "न्यवेशयत्", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["नि"], "fin": "न्यवेशयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "placed"}, {"w": "अङ्कुशम्", "p": [{"l": "अङ्कुश", "cn": "2.1"}], "e": "a goad"}, {"w": "द्विरदस्य", "p": [{"l": "द्विरद", "cn": "6.1"}], "e": "of an elephant"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "यन्ता", "p": [{"l": "यन्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "a driver"}, {"w": "गम्भीरवेदिनः", "p": [{"l": "गम्भीर"}, {"l": "वेदिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of one who knows the sensitive spots"}]},
{"c": "4", "n": "40", "i": 279, "v": "प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमस्त्त्रैर्गजसाधनः । पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं शिलावर्षीव पर्वतः ॥", "mn": "प्रतीति॥ गजसाधनः सन् कालिङ्गः कलिङ्गानां राजा। `द्व्यञ्मगधकलिङ्ग-` (पा.4।1।170)इत्यादिनाण्प्रत्ययः। अस्त्त्रैरायुधैस्तं रघुम्। पक्षाणां धेद उद्यतमुद्युक्तं शक्रं शिलावर्षी पर्वत इव। प्रतिजग्राह प्रत्यभियुक्तवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "गज-साधनः कालिङ्गः, शिला-वर्षी पर्वतः पक्ष-च्छेद-उद्यतम् शक्रम् इव, तम् अस्त्रैः प्रतिजग्राह ।", "es": "The king of Kalinga, whose main force was his elephants, countered Raghu with missiles, just as a mountain, showering rocks, would counter Indra who was ready to clip its wings.", "pc": [{"w": "प्रतिजग्राह", "p": [{"l": "ग्रह्", "vp": ["प्रति"], "fin": "प्रतिजग्राह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "countered"}, {"w": "कालिङ्गः", "p": [{"l": "कालिङ्ग", "cn": "1.1"}], "e": "The king of Kalinga"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अस्त्रैः", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "3.3"}], "e": "with missiles"}, {"w": "गजसाधनः", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "साधन", "cn": "1.1"}], "e": "whose main force was elephants"}, {"w": "पक्षच्छेदोद्यतम्", "p": [{"l": "पक्षच्छेद"}, {"l": "उद्यत", "cn": "2.1"}], "e": "who was ready to cut the wings"}, {"w": "शक्रम्", "p": [{"l": "शक्र", "cn": "2.1"}], "e": "Shakra (Indra)"}, {"w": "शिलावर्षी", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "वर्षिन्", "cn": "1.1"}], "e": "showering rocks"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पर्वतः", "p": [{"l": "पर्वत", "cn": "1.1"}], "e": "a mountain"}]},
{"c": "4", "n": "41", "i": 280, "v": "द्विषां विषह्य काकुत्स्थस्तत्र नाराचदुर्दिनम् । सन्मङ्गलस्नात इव प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥", "mn": "द्विषामिति॥ काकुत्स्थो रघुस्तत्र महेन्द्राद्रौ द्विषां नाराचदुर्दिनं नाराचानां बाणाविशेषाणां दुर्दिनम्। लक्षणया वर्षमुच्यते। विषह्य सहित्वा सद्यथाशास्त्त्रं मङ्गलस्नात इव विजयमङ्गलार्थमभिषिक्त इव जयश्रियं प्रतिपेदे प्राप। `यत्तु सर्वौषधिस्नानं तन्माङ्गल्यमुदीरितम्`इति यादवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "काकुत्स्थः तत्र द्विषाम् नाराचदुर्दिनम् विषह्य सत् मङ्गल स्नातः इव जयश्रियम् प्रतिपेदे।", "es": "Having endured the shower of iron arrows from his enemies, Raghu (Kakutstha) attained the glory of victory, as if he had just taken a sacred, auspicious bath after a sacrifice.", "pc": [{"w": "काकुत्स्थः", "e": "The descendant of Kakutstha (Raghu),", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्र", "e": "there,", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "द्विषाम्", "e": "of the enemies", "p": [{"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "नाराचदुर्दिनम्", "e": "the bad day of iron arrows (a shower of arrows)", "p": [{"l": "नाराच"}, {"l": "दुर्दिन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विषह्य", "e": "having endured,", "p": [{"l": "सह्", "inf": "विषह्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "सत्-मङ्गल-स्नातः", "e": "one who has taken an auspicious purificatory bath", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "मङ्गल"}, {"l": "स्नात", "inf": "स्नात", "pl": "स्ना", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like,", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "जयश्रियम्", "e": "the glory of victory", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "श्री", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रतिपेदे", "e": "attained.", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रतिपेदे", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}]},
{"c": "4", "n": "42", "i": 281, "v": "ताम्बूलीनां दलैस्तत्र रचितापानभूमयः । नारिकेलासवं योधाः शात्रवं च पपुर्यशः ॥", "mn": "ताम्बूलीनामिति॥ तत्र महेन्द्राद्रौ। युध्यन्त इति योधाः। पचाद्यच्। रचिताः कल्पिता आपानभूमयः पानयोग्यप्रदेशा यैस्ते तथोक्ताः सन्तो नारिकेलासवं नारिकेलमद्यं ताम्बूलीनां नागवल्लीनां दलैः पपुः। तत्र विजह्रुरित्यर्थः। शात्रवं यशश्च पपुः, जह्रुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र योधाः ताम्बूलीनाम् दलैः रचित-आपानभूमयः (सन्तः) नारिकेल-आसवम् शात्रवम् यशः च पपुः।", "es": "There, Raghu's warriors, having prepared drinking grounds with betel leaves, drank both coconut liquor and the fame of their enemies.", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "There,", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "योधाः", "e": "the warriors,", "p": [{"l": "योध", "cn": "1.3"}]}, {"w": "ताम्बूलीनाम्", "e": "of betel plants", "p": [{"l": "ताम्बूली", "cn": "6.3"}]}, {"w": "दलैः", "e": "with leaves,", "p": [{"l": "दल", "cn": "3.3"}]}, {"w": "रचित-आपानभूमयः", "e": "having prepared drinking grounds,", "p": [{"l": "रचित", "inf": "रचित", "pl": "रच्", "s": ["क्त"]}, {"l": "आपान"}, {"l": "भूमि", "cn": "1.3"}]}, {"w": "नारिकेल-आसवम्", "e": "liquor from coconuts", "p": [{"l": "नारिकेल"}, {"l": "आसव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शात्रवम्", "e": "of the enemy", "p": [{"l": "शात्रव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यशः", "e": "the fame", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "पपुः", "e": "drank.", "p": [{"l": "पा", "fin": "पपुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "4", "n": "43", "i": 282, "v": "गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः । श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ॥", "mn": "गृहीतेति॥ धर्मविजयी धर्मार्थविजयशीलः स नृपो रघुः। गृहीतश्चासौ प्रतिमुक्तश्च गृहीतप्रतिमुक्तः। तस्य महेन्द्रनाथस्य कालिङ्गस्य श्रियं जहार। धर्मार्थमिति भावः। मेदिनीं तु न जहार। शरणागतवात्सल्यादिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "धर्मविजयी सः नृपः गृहीत-प्रतिमुक्तस्य महेन्द्रनाथस्य श्रियम् जहार, तु मेदिनीम् न (जहार)।", "es": "That righteous conqueror, King Raghu, took away the royal fortune of the lord of Mahendra, whom he had captured and then released, but not his land.", "pc": [{"w": "गृहीत-प्रतिमुक्तस्य", "e": "of him who was captured and then released,", "p": [{"l": "गृहीत", "inf": "गृहीत", "pl": "ग्रह्", "s": ["क्त"]}, {"l": "प्रतिमुक्त", "inf": "प्रतिमुक्त", "pl": "मुच्", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "धर्मविजयी", "e": "righteous conqueror,", "p": [{"l": "धर्मविजयिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नृपः", "e": "king,", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}]}, {"w": "श्रियम्", "e": "the royal fortune", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}]}, {"w": "महेन्द्रनाथस्य", "e": "of the lord of the Mahendra mountain,", "p": [{"l": "महेन्द्रनाथ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "जहार", "e": "took away,", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "तु", "e": "but", "p": [{"l": "तु"}]}, {"w": "मेदिनीम्", "e": "the land.", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "44", "i": 283, "v": "ततो वेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना । अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ ॥", "mn": "तत इति॥ ततः प्राचीविजयानन्तरं फलवत्पूगमालिना फलितक्रमुकश्रेणीमता। व्रीह्यादित्वादिनिप्रत्ययः। वेलायाः समुद्रकूलस्य तटेनोपान्तेनैवागस्त्येनाचरितामाशां दक्षिणां दिशमनाशास्यजयः। अयत्नसिद्धत्वादप्रार्थनीयजयः सन्। ययौ। `अगस्त्यो दक्षिणमाशामाश्रित्य नभसि स्थितः। वरुणस्यात्मजो योगी विन्धअय वातापिमर्दनः` इति ब्रह्मपुराणे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः अनाशास्यजयः (रघुः) फलवत्-पूगमालिना वेलातटेन एव अगस्त्य-आचरिताम् आशाम् ययौ।", "es": "Then, Raghu, whose victory was never in doubt, proceeded towards the southern direction, once traversed by the sage Agastya, traveling along the sea-shore lined with fruitful areca-nut trees.", "pc": [{"w": "ततः", "e": "Thence,", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "वेलातटेन", "e": "by the sea-shore", "p": [{"l": "वेलातट", "cn": "3.1"}]}, {"w": "एव", "e": "itself,", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "फलवत्-पूगमालिना", "e": "lined with fruitful areca-nut trees,", "p": [{"l": "फलवत्"}, {"l": "पूगमालिन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अगस्त्य-आचरिताम्", "e": "frequented by Agastya,", "p": [{"l": "अगस्त्य"}, {"l": "आचरित", "inf": "आचरित", "pl": "चर्", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "आशाम्", "e": "the direction (South)", "p": [{"l": "आशा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अनाशास्यजयः", "e": "he whose victory was not to be doubted", "p": [{"l": "अनाशास्यजय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ययौ", "e": "went.", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "4", "n": "45", "i": 284, "v": "स सैन्यपरिभोगेण गजदानसुगन्धिना । कावेरीं सरितां पत्युः शङ्कनीयामिवाकरोत् ॥", "mn": "स इति॥ स रघुः गजानां दानेन मदेन सुगन्धिना सुरभिगन्धिना। `गन्धस्येत्-` (पा.5।4।135)इत्यादिनेकारादेशः समासान्तः। यद्यपि गन्धस्येत्वेः तदेकान्तग्रहणं कर्तव्यमिति नैसर्गिग्धविवक्षायामेवेकारादेशः, तथापि `निरङ्कुशाः कवयः`। तथा च माघकाव्ये(6।50)-`ववुरयुक्छदगुच्छसुगन्धयः सततगास्तगानगिरोऽलिभिः`, नैषधे च (3।93)-`अपां हि तृप्ताय न वारिधाराः स्वादुसुगन्धिः स्वदते तुषारा`इति। `न कर्मधारयान्मत्वर्थीय` इति निषेधादिनिप्रत्ययपक्षोऽपि जघन्य एव। सेनायां समवेताः सैन्याः। `सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते` इत्यमरः (अ.को.2|8|61)। `सेनाया वा` (पा.4।4।45)इति ण्यप्रत्ययः। तेषां परिभोगेन कावेरीं नाम सरितं सरितां पत्युः समुद्रस्य शङ्कनीयां न विश्वसनीयामिवाकरोत्। संभोगलिङ्गदर्शनाद्भर्तुरविश्वासो भवतीति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः गजदान-सुगन्धिना सैन्य-परिभोगेण कावेरीम् सरिताम् पत्युः शङ्कनीयाम् इव अकरोत्।", "es": "By the passage of his army, fragrant with the ichor of elephants, Raghu made the river Kaveri seem like a rival wife to her husband, the ocean, thus making her an object of his suspicion.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He,", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सैन्य-परिभोगेण", "e": "by the use of his army,", "p": [{"l": "सैन्य"}, {"l": "परिभोग", "cn": "3.1"}]}, {"w": "गजदान-सुगन्धिना", "e": "fragrant with the ichor of elephants,", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "दान"}, {"l": "सुगन्धिन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "कावेरीम्", "e": "the Kaveri river", "p": [{"l": "कावेरी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सरिताम्", "e": "of rivers", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "पत्युः", "e": "of the lord (the ocean),", "p": [{"l": "पति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "शङ्कनीयाम्", "e": "an object of suspicion (a rival wife)", "p": [{"l": "शङ्कनीय", "inf": "शङ्कनीय", "pl": "शङ्क्", "s": ["अनीयर्"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if,", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अकरोत्", "e": "made.", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "4", "n": "46", "i": 285, "v": "बलैरध्युषितास्तस्य विजिगीषोर्गताध्वनः । मारीचोद्भ्रान्तहारीता मलयाद्रेरुपत्यकाः ॥", "mn": "बलैरिति॥ विजिगीषोर्विजेतुमिच्छोर्गताध्वनस्तस्य रघोर्बलैः सैन्यैः। `बलं शक्तिर्बलं सैन्यम्`इति यादवः। मारीचेषु मरीचवनेषूद्भ्रान्ताः परिभ्रान्ता ह्रारीताः पक्षिविशेषा यासुताः। `तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः` इत्यमरः (अ.को.2|5|37)। मलयाद्रेरुपत्यका आसन्नभूमयः। `उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका` इत्यमरः (अ.को.2|3|8)। `उपाधिभ्यां त्यकन्-` (पा.5।4।34)इत्यादिना त्यकन्प्रत्ययः। अध्युषिताः। उपत्यकासूषितमित्यर्थः। `उपान्वध्याङ्वसः` (पा.1।4।48) इति कर्मत्वम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विजिगीषोः गताध्वनः तस्य बलैः मारीचोद्भ्रान्तहारीताः मलयाद्रेः उपत्यकाः अध्युषिताः ।", "es": "The foothills of the Malaya mountain, where green pigeons were startled from the pepper vines, were occupied by the armies of that conqueror, Raghu, who had travelled a long way.", "pc": [{"w": "बलैः", "p": [{"l": "बल", "cn": "3.3"}], "e": "by the armies"}, {"w": "अध्युषिताः", "p": [{"l": "वस्", "inf": "अध्युषित", "vp": ["अधि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were occupied"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "विजिगीषोः", "p": [{"l": "विजिगीषु", "cn": "6.1"}], "e": "of the one desirous of victory"}, {"w": "गत-अध्वनः", "p": [{"l": "गत"}, {"l": "अध्वन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who had travelled the path"}, {"w": "मारीच-उद्भ्रान्त-हारीताः", "p": [{"l": "मारीच"}, {"l": "उद्भ्रान्त"}, {"l": "हारीत", "cn": "1.3"}], "e": "where green pigeons were startled from the pepper vines"}, {"w": "मलय-अद्रेः", "p": [{"l": "मलय"}, {"l": "अद्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of the Malaya mountain"}, {"w": "उपत्यकाः", "p": [{"l": "उपत्यका", "cn": "1.3"}], "e": "the foothills"}]},
{"c": "4", "n": "47", "i": 286, "v": "ससञ्जुरश्वक्षुण्णानामेलानामुत्पतिष्णवः । तुल्यगन्धिषु मत्तेभकटेषु फलरेणवः ॥", "mn": "ससञ्जुरिति॥ अश्वैः क्षुण्णानामेलानामेलालतानामुत्पतिष्णव उत्पतनशीलाः `अलंकृञ-` (पा.3।2।136)इत्यादिनेष्णुच्प्रत्ययः। फलरेणवः फलरजांसि तुल्यगन्धिषु समानगन्धिषु। सर्वधनीतिवदिन्नन्ताद्बहुव्रीहिः। मत्तेभानां कटेषु ससञ्जुः सक्ताः। `गजगण्डकटी कटौ`इति कोषः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अश्व-क्षुण्णानाम् एलानाम् उत्पतिष्णवः फलरेणवः तुल्यगन्धिषु मत्त-इभ-कटेषु ससञ्जुः।", "es": "The rising pollen from the fruits of cardamom plants, crushed by the horses, clung to the temples of the intoxicated elephants, which had a similar fragrance.", "pc": [{"w": "ससञ्जुः", "e": "clung", "p": [{"l": "सञ्ज्", "fin": "ससञ्जुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "अश्व-क्षुण्णानाम्", "e": "of those crushed by horses", "p": [{"l": "अश्व"}, {"l": "क्षुण्ण", "inf": "क्षुण्ण", "pl": "क्षुद्", "s": ["क्त"], "cn": "6.3"}]}, {"w": "एलानाम्", "e": "of the cardamom plants,", "p": [{"l": "एला", "cn": "6.3"}]}, {"w": "उत्पतिष्णवः", "e": "the rising", "p": [{"l": "उत्पतिष्णु", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तुल्यगन्धिषु", "e": "on the similarly fragrant", "p": [{"l": "तुल्यगन्धिन्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "मत्त-इभ-कटेषु", "e": "temples of intoxicated elephants,", "p": [{"l": "मत्त"}, {"l": "इभ"}, {"l": "कट", "cn": "7.3"}]}, {"w": "फलरेणवः", "e": "the pollen from the fruits.", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "रेणु", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "4", "n": "48", "i": 287, "v": "भोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् । नास्रसत्करिणां ग्रैवं त्रिपदीच्छेदिनामपि ॥", "mn": "भोगीति॥ चन्दनानां चन्दनद्रुमाणां भोगिवेष्टनमार्गेषु सर्पवेष्टनान्निम्रेषु समर्पितं सञ्जितं त्रिपदीच्छेदिनां पादशृङ्खलच्छेदकानामपि। `ग्रीवाभ्योऽण्च` (पा.4।3।57) इत्यण्प्रत्ययः। नास्रसन्न स्रस्तमभूत्। `द्युद्भ्यो लुङि` (पा.1।3।91) इति परस्मैपदम्। पुषादित्वादङ्। `अनिदिताम्-` (पा.6।4।24) इति नकारलोपः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "त्रिपदी-छेदिनाम् अपि करिणाम् चन्दनानाम् भोगि-वेष्टन-मार्गेषु समर्पितम् ग्रैवम् न अस्रसत्।", "es": "The neck-chains of the elephants, though they were strong enough to break their three-legged fetters, did not slip off, as they were firmly lodged in the grooves on the sandalwood trees made by the coiling of serpents.", "pc": [{"w": "भोगि-वेष्टन-मार्गेषु", "e": "in the tracks of the coils of serpents", "p": [{"l": "भोगिन्"}, {"l": "वेष्टन"}, {"l": "मार्ग", "cn": "7.3"}]}, {"w": "चन्दनानाम्", "e": "on the sandalwood trees,", "p": [{"l": "चन्दन", "cn": "6.3"}]}, {"w": "समर्पितम्", "e": "placed/fastened", "p": [{"l": "ऋ", "inf": "समर्पित", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "अस्रसत्", "e": "did slip off", "p": [{"l": "स्रंस्", "fin": "अस्रसत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "करिणाम्", "e": "of the elephants,", "p": [{"l": "करिन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "ग्रैवम्", "e": "the neck-chain,", "p": [{"l": "ग्रैव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्रिपदी-छेदिनाम्", "e": "of those who can break the three-legged fetters,", "p": [{"l": "त्रिपदी"}, {"l": "छेदिन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "even.", "p": [{"l": "अपि"}]}]},
{"c": "4", "n": "49", "i": 288, "v": "दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणस्यां रवेरपि । तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः प्रतापं न विषेहिरे ॥", "mn": "दिशीति॥ दक्षिणस्यां दिशि रवेरपि तेजो मन्दायते मन्दं भवति। लोहितादित्वात्क्यष्प्रत्ययः। `वा क्यषः` (पा.1।3।90) इत्यात्मनेपदम्। दक्षिणायने तेजोमान्द्यादिति भावः। तस्यामेव दिशि। पाण्ड्याः पाण्डूनां जनपदानां राजानः पाण्ड्याः। `पाण्डोर्ड्यण्वक्तव्यः`(वा.2671)। रघोः प्रतापं न विषेहिरे न सोढवन्तः। सूर्यविजयिनोऽपि विजितवानिति नायकस्य महानुत्कर्षो गम्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दक्षिणस्याम् दिशि रवेः अपि तेजः मन्दायते। तस्याम् एव (दिशि) पाण्ड्याः रघोः प्रतापम् न विषेहिरे।", "es": "In the southern direction, even the sun's brilliance grows feeble. Yet, in that very same direction, the Pandya kings could not endure the prowess of Raghu.", "pc": [{"w": "दिशि", "e": "In the direction", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "मन्दायते", "e": "grows feeble", "p": [{"l": "मन्दाय", "fin": "मन्दायते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "तेजः", "e": "the brilliance", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दक्षिणस्याम्", "e": "southern,", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "7.1"}]}, {"w": "रवेः", "e": "of the sun", "p": [{"l": "रवि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even.", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "तस्याम्", "e": "In that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "एव", "e": "very (direction),", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "रघोः", "e": "of Raghu", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पाण्ड्याः", "e": "the Pandya kings", "p": [{"l": "पाण्ड्य", "cn": "1.3"}]}, {"w": "प्रतापम्", "e": "the prowess", "p": [{"l": "प्रताप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "विषेहिरे", "e": "could endure.", "p": [{"l": "सह्", "fin": "विषेहिरे", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}]}]},
{"c": "4", "n": "50", "i": 289, "v": "ताम्रपर्णीसमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः । ते निपत्य तदुस्तस्मै यशः स्वमिव संचितम् ॥", "mn": "ताम्रपर्णीति॥ ते पाण्ड्यास्ताम्रपर्ण्या नद्या समेतस्य संगतस्य महोदधेः संबन्धि संचितं मुक्तासारं मौक्तिकवरम्। `सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरे त्रिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|179)। स्वं स्वकीयं संचितं यश इव तस्मै रघवे निपत्य प्रणिपत्य ददुः। यशसः शुभ्रत्वादौपम्यम्। ताम्रपर्णीसंगमे मौक्तिकोत्पत्तिरिति प्रसिद्धम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते निपत्य ताम्रपर्णी-समेतस्य महा-उदधेः सञ्चितम् मुक्तासारम् स्वम् यशः इव तस्मै ददुः।", "es": "Bowing before him, the Pandya kings offered Raghu the finest pearls from the great ocean where it meets the Tamraparni river, as if they were offering their own accumulated fame.", "pc": [{"w": "ताम्रपर्णी-समेतस्य", "e": "of the one united with the Tamraparni river", "p": [{"l": "ताम्रपर्णी"}, {"l": "समेत", "cn": "6.1"}]}, {"w": "मुक्तासारम्", "e": "the best of pearls,", "p": [{"l": "मुक्ता"}, {"l": "सार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "महा-उदधेः", "e": "from the great ocean,", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "उदधि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "ते", "e": "They (the Pandyas),", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "निपत्य", "e": "having bowed down,", "p": [{"l": "पत्", "inf": "निपत्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "ददुः", "e": "gave", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "तस्मै", "e": "to him (Raghu)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "यशः", "e": "fame", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "स्वम्", "e": "their own", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as it were,", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "सञ्चितम्", "e": "accumulated.", "p": [{"l": "चि", "inf": "सञ्चित", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "51", "i": 290, "v": "स निर्विश्य यथाकामं तटेष्वालीनचन्दनौ । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ ॥", "mn": "स इति॥ असह्येति च॥ युग्ममेतत्। असह्यविक्रमः स रघुस्तटेषु सानुष्वालीनचन्दनौ व्याप्तचन्दनद्रुमौ। गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्त्रियाम्` इत्यमरः। स्तनपक्षे, -प्रान्तेषु व्याप्तचन्दनानुलेपौ। तस्या दक्षिणस्या दिशः स्तनाविव स्थितौ मलयदर्दुरौ नाम शैलौ यथाकामं यथेच्छं निर्विश्योपभुज्य। `निर्वेशो भृतिभोगयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|226)। उदकान्यस्य सन्तीत्युदन्वानुदधिः। `उदन्वानुदधौ च` इति (पा.8।2।13)निपातः। उदन्वता दूरान्मुक्तं दूरतस्त्यक्तम्। `स्तोकान्तिकदूरार्थिकृच्छ्राणि क्तेन` (पा.2।1।39) इति समासः। `पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः` (पा.6।3।3) इत्यलुक्। स्रस्तांशुकं मेदिन्या नितम्बमिव स्थितं सह्यं सह्याद्रिमलङ्घयत् प्राप्तोऽतिक्रान्तो वा ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः तस्याः दिशः स्तनौ इव (स्थितौ) आलीन-चन्दनौ मलय-दर्दुरौ शैलौ तटेषु यथाकामम् निर्विश्य (ययौ)।", "es": "He (Raghu) enjoyed at will the Malaya and Dardura mountains, which were covered with clinging sandalwood trees and stood like the two breasts of the southern direction, resting on their slopes.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He,", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "निर्विश्य", "e": "having enjoyed", "p": [{"l": "विश्", "inf": "निर्विश्य", "vp": ["निर्"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "यथाकामम्", "e": "at will", "p": [{"l": "यथाकामम्"}]}, {"w": "तटेषु", "e": "on the slopes", "p": [{"l": "तट", "cn": "7.3"}]}, {"w": "आलीन-चन्दनौ", "e": "on which sandalwood trees clung,", "p": [{"l": "आलीन", "inf": "आलीन", "pl": "ली", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "चन्दन", "cn": "2.2"}]}, {"w": "स्तनौ", "e": "the two breasts", "p": [{"l": "स्तन", "cn": "2.2"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "दिशः", "e": "of the direction", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तस्याः", "e": "of that (South),", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "शैलौ", "e": "the two mountains", "p": [{"l": "शैल", "cn": "2.2"}]}, {"w": "मलय-दर्दुरौ", "e": "Malaya and Dardura.", "p": [{"l": "मलय"}, {"l": "दर्दुर", "cn": "2.2"}]}]},
{"c": "4", "n": "52", "i": 291, "v": "असह्यविक्रमः सह्यं दूरान्मुक्तमुदन्वता । नितम्बमिव मेदिन्याः स्रस्तांशुकमलङ्घयत् ॥", "mn": "स इति॥ असह्येति च॥ युग्ममेतत्। असह्यविक्रमः स रघुस्तटेषु सानुष्वालीनचन्दनौ व्याप्तचन्दनद्रुमौ। गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्त्रियाम्` इत्यमरः। स्तनपक्षे, -प्रान्तेषु व्याप्तचन्दनानुलेपौ। तस्या दक्षिणस्या दिशः स्तनाविव स्थितौ मलयदर्दुरौ नाम शैलौ यथाकामं यथेच्छं निर्विश्योपभुज्य। `निर्वेशो भृतिभोगयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|226)। उदकान्यस्य सन्तीत्युदन्वानुदधिः। `उदन्वानुदधौ च` इति (पा.8।2।13)निपातः। उदन्वता दूरान्मुक्तं दूरतस्त्यक्तम्। `स्तोकान्तिकदूरार्थिकृच्छ्राणि क्तेन` (पा.2।1।39) इति समासः। `पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः` (पा.6।3।3) इत्यलुक्। स्रस्तांशुकं मेदिन्या नितम्बमिव स्थितं सह्यं सह्याद्रिमलङ्घयत् प्राप्तोऽतिक्रान्तो वा ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "असह्य-विक्रमः (सः) उदन्वता दूरात् मुक्तम् मेदिन्याः स्रस्त-अंशुकम् नितम्बम् इव सह्यम् अलङ्घयत्।", "es": "Raghu, of unbearable valor, crossed the Sahya mountain, which, being set back from the ocean, resembled the hip of the Earth from which its garment (the sea) had slipped.", "pc": [{"w": "असह्य-विक्रमः", "e": "He of unbearable valor,", "p": [{"l": "असह्य"}, {"l": "विक्रम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सह्यम्", "e": "the Sahya mountain,", "p": [{"l": "सह्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दूरात्", "e": "from a distance", "p": [{"l": "दूरात्"}]}, {"w": "मुक्तम्", "e": "abandoned", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "मुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "उदन्वता", "e": "by the ocean,", "p": [{"l": "उदन्वत्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "नितम्बम्", "e": "the hip/slope", "p": [{"l": "नितम्ब", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "मेदिन्याः", "e": "of the Earth,", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "6.1"}]}, {"w": "स्रस्त-अंशुकम्", "e": "from which the garment has slipped,", "p": [{"l": "स्रस्त", "inf": "स्रस्त", "pl": "स्रंस्", "s": ["क्त"]}, {"l": "अंशुक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अलङ्घयत्", "e": "crossed.", "p": [{"l": "लङ्घ्", "fin": "अलङ्घयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "4", "n": "53", "i": 292, "v": "तस्यानीकैर्विसर्पद्भिरपरान्तजयोद्यतैः । रामास्त्त्रोत्सारितोऽप्यासीत्सह्यलग्न इवार्णवः ॥", "mn": "तस्येति॥ अपरान्तानां पाश्चात्त्यानां जय उद्यतैरुद्युक्तैः। `अपरान्तास्तु पाश्चात्त्यास्ते च सूर्यरिकादयः` इति यादवः। विसर्पद्भिर्गच्छद्भिस्तस्य रघोरनीकैः सैन्यैः। `अनीकं तु रणे सैन्ये` इति विश्वः। अर्णवो रामस्य जामदग्न्यस्यास्त्त्रैरुत्सारितः परिसारितोऽपि सह्यलग्न इवासीत्। सैन्यं द्वितीयोऽर्णव इवादृश्यतेति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अपरान्त-जय-उद्यतैः विसर्पद्भिः तस्य अनीकैः राम-अस्त्र-उत्सारितः अपि अर्णवः सह्य-लग्नः इव आसीत्।", "es": "With his armies spreading out, intent on conquering the Aparanta region, the ocean—though once driven back by Parashurama's arrow—seemed to cling to the Sahya mountain again, as if pushed back by Raghu's forces.", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनीकैः", "e": "by the armies,", "p": [{"l": "अनीक", "cn": "3.3"}]}, {"w": "विसर्पद्भिः", "e": "spreading,", "p": [{"l": "सृप्", "inf": "विसर्पत्", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}]}, {"w": "अपरान्त-जय-उद्यतैः", "e": "intent on conquering the Aparanta region,", "p": [{"l": "अपरान्त"}, {"l": "जय"}, {"l": "उद्यत", "inf": "उद्यत", "pl": "यम्", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}]}, {"w": "राम-अस्त्र-उत्सारितः", "e": "driven back by Rama's arrow", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अस्त्र"}, {"l": "उत्सारित", "inf": "उत्सारित", "pl": "सृ", "vp": ["उद्"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even,", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सह्य-लग्नः", "e": "clinging to the Sahya mountain", "p": [{"l": "सह्य"}, {"l": "लग्न", "inf": "लग्न", "pl": "लग्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अर्णवः", "e": "the ocean.", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "54", "i": 293, "v": "भयोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषिताम् । अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥", "mn": "भयेति॥ तेन रघुणा भयेनोत्सृष्टविभूषाणां परिहृतभूषणानां केरलयोषितां केरलाङ्गनानामलकेषु चमूरेणुः चूर्णस्य सेनारजश्चूर्णस्य कुङ्कुमादिरजसः प्रतिनिधीकृतः। एतेन योषितां पलायनं चमूनां च तदनुधावनं ध्वन्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन भय-उत्सृष्ट-विभूषाणाम् केरल-योषिताम् अलकेषु चमूरेणुः चूर्ण-प्रतिनिधि-कृतः।", "es": "For the women of Kerala, who had cast off their ornaments in fear, the dust raised by his army served as a substitute for the cosmetic powder in their hair.", "pc": [{"w": "भय-उत्सृष्ट-विभूषाणाम्", "e": "of those who had abandoned their ornaments out of fear,", "p": [{"l": "भय"}, {"l": "उत्सृष्ट", "inf": "उत्सृष्ट", "pl": "सृज्", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "विभूषण", "cn": "6.3"}]}, {"w": "तेन", "e": "by him,", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "केरल-योषिताम्", "e": "of the women of Kerala", "p": [{"l": "केरल"}, {"l": "योषित्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अलकेषु", "e": "in the locks of hair,", "p": [{"l": "अलक", "cn": "7.3"}]}, {"w": "चमूरेणुः", "e": "the dust of the army", "p": [{"l": "चमू"}, {"l": "रेणु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चूर्ण-प्रतिनिधि-कृतः", "e": "was made a substitute for cosmetic powder.", "p": [{"l": "चूर्ण"}, {"l": "प्रतिनिधि"}, {"l": "कृत", "inf": "कृत", "pl": "कृ", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "55", "i": 294, "v": "मुरलामारुतोद्धूतमगमत्कैतकं रजः । तद्योधवारबाणानामयत्नपटवासताम् ॥", "mn": "मुरलेति॥ मुरला नाम केरलदेशेषु काचिन्नदी, तस्या मारुतेनोद्धूतमुत्थापितम्। `मुरवीमारुतोद्भूतम्` इति केचित्पठन्ति। कैतकं केतकसंबन्धि रजस्तद्योधवारबाणानां रघुभटकञ्चुकानाम्, `कञ्चुको वारबाणोऽस्त्त्री` इत्यमरः (अ.को.2|6|140)। अयत्नपटवासतामयत्नसिद्धवस्त्त्रवासनाद्रव्यत्वमगमत्। `पिष्टातः पटवासकः` इत्यमरः (अ.को.2|6|140) ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मुरला-मारुत-उद्धूतम् कैतकम् रजः तत्-योध-वारबाणानाम् अयत्न-पटवासताम् अगमत्।", "es": "The pollen of the Ketaki flowers, stirred up by the winds from the Murala river, served as an effortless cosmetic scent for the armor of his warriors.", "pc": [{"w": "मुरला-मारुत-उद्धूतम्", "e": "Shaken by the wind from the Murala river,", "p": [{"l": "मुरला"}, {"l": "मारुत"}, {"l": "उद्धूत", "inf": "उद्धूत", "pl": "धू", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अगमत्", "e": "became", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अगमत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "कैतकम्", "e": "of the Ketaki plant", "p": [{"l": "कैतक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रजः", "e": "the pollen", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्-योध-वारबाणानाम्", "e": "of the armor of his warriors", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "योध"}, {"l": "वारबाण", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अयत्न-पटवासताम्", "e": "the state of being an effortless cosmetic powder.", "p": [{"l": "अयत्न"}, {"l": "पटवासता", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "56", "i": 295, "v": "अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रशिञ्जितैः । वर्मभिः पवनोद्धूतराजतालीवनध्वनिः ॥", "mn": "अभ्यभूयतेति॥ चरतां गच्छतां वाहानां वाजिनां, `वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः` इत्यमरः (अ.को.2|8|44)। गात्रशिञ्जितैर्गात्रेषु शब्दायमानैः। कर्तरि क्तः। `गात्रसञ्जितैः` इति वा पाठः। सञ्जतेर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः। वर्मभिः कवचैः। `मर्मरैः` इति पाठे वाहानां गात्रशिञअजितैर्गात्रध्वनिभिरित्यर्थः। मर्मरो मर्मरायमाण इति ध्वनेर्विंशेषणम्। पवनेनोद्धूतानां कम्पितानां राजतालीवनानां ध्वनिरभ्यभूयत तिरस्कृतः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चरताम् वाहानाम् गात्र-शिञ्जितैः वर्मभिः पवन-उद्धूत-राजताली-वन-ध्वनिः अभ्यभूयत।", "es": "The sound of the royal palm groves rustling in the wind was drowned out by the jingling of the armor on the bodies of the moving horses.", "pc": [{"w": "अभ्यभूयत", "e": "was overpowered", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभ्यभूयत", "vp": ["अभि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "वाहानाम्", "e": "of the horses", "p": [{"l": "वाह", "cn": "6.3"}]}, {"w": "चरताम्", "e": "moving,", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}]}, {"w": "गात्र-शिञ्जितैः", "e": "by the jingling on the limbs", "p": [{"l": "गात्र"}, {"l": "शिञ्जित", "cn": "3.3"}]}, {"w": "वर्मभिः", "e": "of the armors,", "p": [{"l": "वर्मन्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "पवन-उद्धूत-राजताली-वन-ध्वनिः", "e": "the sound of the royal palm groves shaken by the wind.", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "उद्धूत", "inf": "उद्धूत", "pl": "धू", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "राजताली"}, {"l": "वन"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "57", "i": 296, "v": "खर्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसुगन्धिषु । कटेषु करिणां पेतुः पुंनागेभ्यः शिलीमुखाः ॥", "mn": "खर्जूरीति॥ खर्जूरीणां तृणद्रुमविशेषाणाम्। `खर्जूरः केतकी ताली खर्जूरी च तृणद्रुमा` इत्यमरः (अ.को.2|4|170)। स्कन्धेषु प्रकाण्डेषु। `अस्त्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः` इत्यमरः (अ.को.2|4|170)। नद्धानां बद्धानां करिणां मदोद्गारेण मदस्रावेण सुगन्धिषु। `गन्धस्येत्-` (पा.5।4।135) इत्यादिनेकारः। कटेषु गण्डेषु पुंनागेभ्यो नागकेशरेभ्यः पुंनागपुष्पाणि विहाय। ल्यब्लोपे पञ्चमी। शिलीमुखा अलयः पेतुः। `अलिबाणौ शिनीमुखौ` इत्यमरः (अ.को.2|4|170)। ततो।ञपि सौगन्ध्यातिशयादिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुंनागेभ्यः शिलीमुखाः खर्जूरी-स्कन्ध-नद्धानाम् मद-उद्गार-सुगन्धिषु करिणाम् कटेषु पेतुः।", "es": "Bees from the Punnaga trees landed on the temples of the elephants, which were tied to the trunks of date-palm trees and were fragrant with exuding ichor.", "pc": [{"w": "खर्जूरी-स्कन्ध-नद्धानाम्", "e": "of those tied to the trunks of date-palm trees,", "p": [{"l": "खर्जूरी"}, {"l": "स्कन्ध"}, {"l": "नद्ध", "inf": "नद्ध", "pl": "नह्", "s": ["क्त"], "cn": "6.3"}]}, {"w": "मद-उद्गार-सुगन्धिषु", "e": "on the fragrant with the scent of exuding ichor", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "उद्गार"}, {"l": "सुगन्धिन्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "कटेषु", "e": "temples", "p": [{"l": "कट", "cn": "7.3"}]}, {"w": "करिणाम्", "e": "of the elephants,", "p": [{"l": "करिन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "पेतुः", "e": "fell", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पेतुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "पुंनागेभ्यः", "e": "from the Punnaga trees", "p": [{"l": "पुंनाग", "cn": "5.3"}]}, {"w": "शिलीमुखाः", "e": "bees.", "p": [{"l": "शिलीमुख", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "4", "n": "58", "i": 297, "v": "अवकाशं कोलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ । अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ॥", "mn": "अवकाशमिति॥ उदन्वानुदधी रामाय जामदग्न्याय। अभ्यर्थितो याचितः सन्। अवकाशं स्थानं ददौ किल। `किल` इति प्रसिद्धौ। रघवे त्वपरान्तमहीपालव्याजेन करं बलिं ददौ। `बलिहस्तांशवः कराः` इत्यमरः (अ.को.3|3|172)। अपरान्तानां समुद्रमध्यदेशवर्तित्वात्तैर्दत्ते करे समुद्रदत्तत्वोपचारः। करदानं च भीत्या, न तु याञ्चयेति रामाद्रघोरुत्कर्षः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राम-अभ्यर्थितः उदन्वान् रामाय अवकाशम् ददौ किल। (सः एव उदन्वान्) अपरान्त-महीपाल-व्याजेन रघवे करम् ददौ।", "es": "The ocean, which, when requested by Parashurama, had once given him land, now gave tribute to Raghu under the pretext of it being offered by the kings of the Aparanta region.", "pc": [{"w": "अवकाशम्", "e": "space/land", "p": [{"l": "अवकाश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed,", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "उदन्वान्", "e": "the ocean,", "p": [{"l": "उदन्वत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राम-अभ्यर्थितः", "e": "requested by Rama (Parashurama),", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अभ्यर्थित", "inf": "अभ्यर्थित", "pl": "अर्थ्", "vp": ["अभि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "ददौ", "e": "gave.", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अपरान्त-महीपाल-व्याजेन", "e": "Under the pretext of the kings of Aparanta,", "p": [{"l": "अपरान्त"}, {"l": "महीपाल"}, {"l": "व्याज", "cn": "3.1"}]}, {"w": "रघवे", "e": "to Raghu", "p": [{"l": "रघु", "cn": "4.1"}]}, {"w": "करम्", "e": "tribute.", "p": [{"l": "कर", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "59", "i": 298, "v": "मत्तेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् । त्रिकूटमेव तत्रोञ्चैर्जयस्तम्भं चकार सः ॥", "mn": "मत्तेति॥ तत्र स रघुर्मत्तानामिभानां रदनोत्कीर्णानि दन्तक्षतान्येव। भावे क्तः। व्यक्तानि स्फुटानि विक्रमलक्षणानि पराक्रमचिह्नानि विजयवर्णावलिस्थानानि यस्मिंस्तं तथोक्तं त्रिकूटमेवोञ्चैर्जयस्तम्भं चकार। गाढप्रहारस्त्त्रिकूटो।ञद्रिरेवोत्कीर्णवर्णस्तम्भ इव रघोर्जयस्तम्भोऽभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः तत्र मत्त-इभ-रदन-उत्कीर्ण-व्यक्त-विक्रम-लक्षणम् त्रिकूटम् एव उच्चैः जयस्तम्भम् चकार।", "es": "There, he made the Trikuta mountain itself his lofty pillar of victory, on which the signs of his prowess were visibly carved by the tusks of his intoxicated elephants.", "pc": [{"w": "मत्त-इभ-रदन-उत्कीर्ण-व्यक्त-विक्रम-लक्षणम्", "e": "on which the signs of his valor were made visible, carved by the tusks of his intoxicated elephants,", "p": [{"l": "मत्त"}, {"l": "इभ"}, {"l": "रदन"}, {"l": "उत्कीर्ण", "inf": "उत्कीर्ण", "pl": "कॄ", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "व्यक्त"}, {"l": "विक्रम"}, {"l": "लक्षण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "त्रिकूटम्", "e": "the Trikuta mountain", "p": [{"l": "त्रिकूट", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एव", "e": "itself", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "उच्चैः", "e": "a lofty", "p": [{"l": "उच्चैस्"}]}, {"w": "जयस्तम्भम्", "e": "victory pillar", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "स्तम्भ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सः", "e": "he.", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "60", "i": 299, "v": "पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतस्थे स्थलवर्त्मना। इन्द्रियाख्यानिव रिपूंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी ॥", "mn": "पारसीकानिति॥ ततः स रघुः। संयमी योगी तत्त्वज्ञानेनेन्द्रियाख्यानिन्द्रियनामकान् रिपूनिव। पारसीकान् राज्ञो जेतुं स्थलवर्त्मना प्रतस्थे। न तु नेदिष्टेनापि जलपथेन। समुद्रयानस्य निषिद्धत्वादिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः संयमी तत्त्वज्ञानेन इन्द्रिय-आख्यान् रिपून् इव (जेतुम्), (सः) स्थलवर्त्मना पारसीकान् जेतुम् प्रतस्थे।", "es": "Then, Raghu set out by the land route to conquer the Persians, just as a self-controlled ascetic sets out to conquer his enemies called the senses through the knowledge of reality.", "pc": [{"w": "पारसीकान्", "e": "the Persians", "p": [{"l": "पारसीक", "cn": "2.3"}]}, {"w": "ततः", "e": "Then,", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "जेतुम्", "e": "to conquer,", "p": [{"l": "जि", "inf": "जेतुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "प्रतस्थे", "e": "he set out", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "स्थलवर्त्मना", "e": "by the land route,", "p": [{"l": "स्थलवर्त्मन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "इन्द्रिय-आख्यान्", "e": "called the senses", "p": [{"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "आख्य", "cn": "2.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "रिपून्", "e": "the enemies", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "2.3"}]}, {"w": "तत्त्वज्ञानेन", "e": "by the knowledge of reality", "p": [{"l": "तत्त्व"}, {"l": "ज्ञान", "cn": "3.1"}]}, {"w": "संयमी", "e": "a self-controlled ascetic.", "p": [{"l": "संयमिन्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "61", "i": 300, "v": "यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः । बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः ॥", "mn": "यवनीति॥ स रघुर्यवनीनां यवनस्त्त्रीणाम्। `जातेरस्त्त्रीविषयादयोपधात्` (पा.4।1।63)इति ङीष्। मुखानि पद्मानीव मुखपद्मानि। उपमितसमासः। तेषां मधुना मद्येन यो मदो मदरागः। कार्यकारणभावयोरभेदेन निर्देशः। तं न सेहे। कमिव? अकाले प्रावृड्व्यतिरिक्ते काले जलदोदयः। प्रायेण प्रावृषि पद्मविकाशस्याप्रसक्तत्वादब्जानां संबन्धिनं बालातपमिव। अब्जहितत्वादब्जसंबन्धित्वं सौरातपस्य ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अकालजलदोदयः अब्जानाम् बालातपम् इव यवनीमुखपद्मानाम् मधुमदम् न सेहे।", "es": "He (Raghu) could not bear the intoxication from wine on the lotus-like faces of the Yavana women, just as the rise of an untimely cloud cannot tolerate the morning sunlight on lotuses.", "pc": [{"w": "यवनीमुखपद्मानाम्", "e": "of the lotus-like faces of the Yavana women", "p": [{"l": "यवनी"}, {"l": "मुख"}, {"l": "पद्म", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सेहे", "e": "tolerated", "p": [{"l": "सह्", "fin": "सेहे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "मधुमदम्", "e": "the intoxication from wine", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "मद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बालातपम्", "e": "the morning sunlight", "p": [{"l": "बाल"}, {"l": "आतप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अब्जानाम्", "e": "of the lotuses", "p": [{"l": "अब्ज", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अकालजलदोदयः", "e": "the rise of an untimely cloud", "p": [{"l": "अकाल"}, {"l": "जलद"}, {"l": "उदय", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "62", "i": 301, "v": "सङ्ग्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्त्यैरश्वसाधनैः । शार्ङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधे रजस्यभूत् ॥", "mn": "सङ्ग्राम इति॥ तस्य रघोरश्वसाधनैर्वाजिसैन्यैः। `साधनं सिद्धिसैन्ययोः` इति हैमः। पश्चाद्भवैः पाश्चात्त्यैर्यवनैः सह `दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्` (पा.4।2।98)। सहार्थे तृतीया। शृङ्गाणां विकाराः शार्ङ्गाणि धनूंषि तेषां कूजितैः शब्दैः। `शार्ङ्गं पुनर्धनुषि शार्ङ्गिणः। जये च शृङ्गविहिते चापेऽप्याह विशेषतः॥` इति केशवः। अथवा, -शार्ङ्गैः शृङ्गसंबन्धिभिः कूजितैर्विज्ञेया अनुमेयाः प्रतियोधाः प्रतिभटाः यस्मिंस्तस्मिन् रजसि तुमुलः सङ्गामः संकुलं युद्धमभूत्। `तुमुलं रणसंकुले` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य तुमुलः सङ्ग्रामः पाश्चात्त्यैः अश्वसाधनैः (सह) शार्ङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधे रजसि अभूत्।", "es": "His tumultuous battle with the westerners, whose forces consisted of cavalry, took place in such thick dust that the enemy warriors could only be identified by the twang of their bows.", "pc": [{"w": "सङ्ग्रामः", "e": "battle", "p": [{"l": "सङ्ग्राम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तुमुलः", "e": "tumultuous", "p": [{"l": "तुमुल", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पाश्चात्त्यैः", "e": "with the westerners", "p": [{"l": "पाश्चात्त्य", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अश्वसाधनैः", "e": "whose forces were cavalry", "p": [{"l": "अश्व"}, {"l": "साधन", "cn": "3.3"}]}, {"w": "शार्ङ्गकूजितविज्ञेयप्रतियोधे", "e": "in which the opponent was to be identified by the twang of the bow", "p": [{"l": "शार्ङ्ग"}, {"l": "कूजित"}, {"l": "विज्ञेय"}, {"l": "प्रतियोध", "cn": "7.1"}]}, {"w": "रजसि", "e": "in the dust", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अभूत्", "e": "took place", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "4", "n": "63", "i": 302, "v": "भल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्महीम् । तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव ॥", "mn": "भल्लेति॥ स रघुर्भल्लापवलर्जितैर्बाणविशेषकृत्तैः। `स्नुहीदलफलो भल्लः` इति यादवः। श्मश्रुलैः प्रवृद्धमुखरोमवद्भिः। `सिध्मादिभ्यश्च` (पा.5।2।97) इति लच्प्रत्ययः। तेषां पाश्चात्त्यानां शिरोभिः। सरघाभिर्मधुमक्षिकाभिर्व्याप्तैः। `सरघा मधुमक्षिका` इत्यमरः (अ.को.2|5|29)। क्षुद्राः सरघाः। `क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका` इत्यमरशाश्वतौ। क्षुद्राभिः कृतानि क्षौद्राणि मधूनि। `मधु क्षौद्रं माक्षिकादि` इत्यमरः (अ.को.2|9|107)। `क्षुद्राभअरमरवटरपादपादञ्` (पा.4।3।119) इति संज्ञायामञ्प्रत्ययः। तेषां पटलैः स्तबकैरिव। `पटलं तिलके नेत्ररोगे छन्दसि संचये। पटिके परिवारे च` इति हैमः। महीं तस्ताराच्छादयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः तेषां भल्लापवर्जितैः श्मश्रुलैः शिरोभिः महीम् तस्तार, सरघाव्याप्तैः क्षौद्रपटलैः इव।", "es": "He (Raghu) covered the earth with their bearded heads, severed by broad-headed arrows, as if with clusters of honeycombs swarming with bees.", "pc": [{"w": "भल्लापवर्जितैः", "e": "by those severed by broad-headed arrows", "p": [{"l": "भल्ल"}, {"l": "अपवर्जित", "cn": "3.3"}]}, {"w": "तेषाम्", "e": "their", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "शिरोभिः", "e": "with heads", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "श्मश्रुलैः", "e": "bearded", "p": [{"l": "श्मश्रुल", "cn": "3.3"}]}, {"w": "महीम्", "e": "the earth", "p": [{"l": "मही", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तस्तार", "e": "covered", "p": [{"l": "स्तृ", "fin": "तस्तार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "सरघाव्याप्तैः", "e": "swarmed by honey-bees", "p": [{"l": "सरघा"}, {"l": "व्याप्त", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "क्षौद्रपटलैः", "e": "with clusters of honeycombs", "p": [{"l": "क्षौद्र"}, {"l": "पटल", "cn": "3.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "4", "n": "64", "i": 303, "v": "अपनीतशिरस्त्त्राणां शेषास्तं शरणं ययुः । प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् ॥", "mn": "अपनीतेति॥ शेषा हतावशिष्ठा अपनीतशिरस्त्त्राणा अपसारितशीर्यण्याः सन्तः `शीर्षकम्। शीर्षण्यं च शरिस्त्त्रे` इत्यमरः। शरणागतलक्षणमेतत्। तं रघुं शरणं ययुः। तथा हि-महात्मनां संरम्भः कोपः। `संरम्भः संभ्रमे कोपे` इति विश्वः। प्रणिपातः प्रणतिरेव प्रतीकारो यस्य स हि। महतां परकीयमौद्धत्यमेवासह्यं, न तु जीवितमिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अपनीतशिरस्त्राणाः शेषाः तम् शरणं ययुः। हि महात्मनां संरम्भः प्रणिपातप्रतीकारः (भवति)।", "es": "The remaining soldiers, their helmets removed, sought refuge in him. Indeed, the wrath of the great-souled is appeased by the enemy's surrender.", "pc": [{"w": "अपनीतशिरस्त्राणाः", "e": "those whose helmets were removed", "p": [{"l": "अपनीत"}, {"l": "शिरस्त्राण", "cn": "1.3"}]}, {"w": "शेषाः", "e": "the remaining ones", "p": [{"l": "शेष", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शरणम्", "e": "for refuge", "p": [{"l": "शरण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ययुः", "e": "went", "p": [{"l": "या", "fin": "ययुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "प्रणिपातप्रतीकारः", "e": "is remedied by prostration", "p": [{"l": "प्रणिपात"}, {"l": "प्रतीकार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "संरम्भः", "e": "the wrath", "p": [{"l": "संरम्भ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हि", "e": "for/indeed", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "महात्मनाम्", "e": "of the great-souled", "p": [{"l": "महात्मन्", "cn": "6.3"}]}]},
{"c": "4", "n": "65", "i": 304, "v": "विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमम् । आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु ॥", "mn": "विनयन्त इति॥ तस्य रघोर्योधा भटा आस्तीर्णान्यजिनरत्नानि चर्मश्रेष्टानि यासु तासु द्राक्षावलयानां भूमिषु। `मृद्विका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च` इत्यमरः। मधुभिर्द्राक्षाफलप्रकृतिकैर्मद्यैर्विजयश्रमं युद्धखेदं विनयन्ते स्मापनीतवन्तः। `कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि` (पा.1।3।37) इत्यात्मनेपदम्। `लट् स्मे` (पा.3।2।118) इति भूतार्थे लट् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तद्योधाः आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु मधुभिः विजयश्रमं विनयन्ते स्म।", "es": "His warriors dispelled their fatigue from the victory by drinking wine in the vineyards, on grounds where precious animal skins were spread.", "pc": [{"w": "विनयन्ते", "e": "dispelled", "p": [{"l": "नी", "fin": "विनयन्ते", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}]}, {"w": "स्म", "e": "(makes past tense)", "p": [{"l": "स्म"}]}, {"w": "तद्योधाः", "e": "his warriors", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "योध", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मधुभिः", "e": "with wines", "p": [{"l": "मधु", "cn": "3.3"}]}, {"w": "विजयश्रमम्", "e": "the fatigue of victory", "p": [{"l": "विजय"}, {"l": "श्रम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आस्तीर्णाजिनरत्नासु", "e": "on which precious animal skins were spread", "p": [{"l": "आस्तीर्ण"}, {"l": "अजिन"}, {"l": "रत्न", "cn": "7.3"}]}, {"w": "द्राक्षावलयभूमिषु", "e": "in the grounds of the vineyards", "p": [{"l": "द्राक्षा"}, {"l": "वलय"}, {"l": "भूमि", "cn": "7.3"}]}]},
{"c": "4", "n": "66", "i": 305, "v": "ततः प्रतस्थे कौबेरीं भास्वानिव रघुर्दिशम् । शरैरुस्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव ॥", "mn": "तत इति॥ ततो रघुर्भास्वान् सूर्य इव शरैर्बाणैरुस्रैः किरणैरिव। `किरणोस्रमयूखांशुगभस्तघृणिरश्मयः` इत्यमरः। उदीच्यानुदग्भवान्नृपान् रसानुदकानीवोद्धरिष्यन् कौबेरीं कुबेरसंबन्धिनीं दिशमुदीचीं प्रतस्थे। अनेकेवशब्देनेयमुपमा। यथाह दण्डी-`एकानेकेवशब्दत्वात्सा वाक्यार्थोपमा द्विधा` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः रघुः उदीच्यान् शरैः उद्धरिष्यन्, भास्वान् उस्रैः रसान् इव, कौबेरीं दिशं प्रतस्थे।", "es": "Then Raghu set out for the northern direction, intending to conquer the northerners with his arrows, just as the sun moves north to draw out the earth's waters with its rays.", "pc": [{"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "प्रतस्थे", "e": "set out", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}]}, {"w": "कौबेरीम्", "e": "northern (direction of Kubera)", "p": [{"l": "कौबेरी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भास्वान्", "e": "the sun", "p": [{"l": "भास्वत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "रघुः", "e": "Raghu", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दिशम्", "e": "direction", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शरैः", "e": "with arrows", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "उस्रैः", "e": "with rays", "p": [{"l": "उस्र", "cn": "3.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "उदीच्यान्", "e": "the northerners", "p": [{"l": "उदीच्य", "cn": "2.3"}]}, {"w": "उद्धरिष्यन्", "e": "intending to extract/conquer", "p": [{"l": "हृ", "inf": "उद्धरिष्यत्", "cn": "1.1", "s": ["शतृ"], "vp": ["उद्"]}]}, {"w": "रसान्", "e": "the waters/essence", "p": [{"l": "रस", "cn": "2.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "4", "n": "67", "i": 306, "v": "विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धुतीरविचेष्टनैः । दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धाल्लग्नकुङ्कुमकेसरान् ॥", "mn": "विनीतेति॥ सिन्धुर्नाम काश्मीरदेशेषु कश्चिन्नदविशेषः। `देशे नदविशेषेऽब्धेः सिन्धुर्ना सरिति स्त्त्रियाम्` इत्यमरः। सिन्धोस्तीरे विचेष्टनैरङ्गपरिवर्तनैर्विनीताध्वश्रमास्तस्य रघोर्वाजिनोऽश्वा लग्नाः कुङ्कुमकेसराः कुङ्कुमकुसुमकिञ्जल्का येषां तान्। यद्वा, -लग्नकुङ्कुमाः केसराः सटा येषां तान्। `अथ कुङ्कुमम्। काश्मीरजन्म` इत्यमरः। `केसरो नामकेसरे। तुरंगसिंहयोः स्कन्धकेशेषु बहुलद्रुमे। पुंनागवृक्षे किञ्जल्के स्यात्` इति हैमः। स्कन्धान् कायान्। `स्कन्धः प्रकाण्डे कायेंऽसे विज्ञानादिषु पञ्चसु। नृपे समूहे व्यूहे च` इति हैमः। दुधुवुः कम्पयन्ति स्म ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य विनीताध्वश्रमाः वाजिनः सिन्धुतीरविचेष्टनैः स्कन्धात् लग्नकुङ्कुमकेसरान् दुधुवुः।", "es": "His horses, their journey-fatigue relieved by rolling on the banks of the Indus river, shook from their manes the saffron filaments that had clung to them.", "pc": [{"w": "विनीताध्वश्रमाः", "e": "whose journey-fatigue was removed", "p": [{"l": "विनीत"}, {"l": "अध्वश्रम", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सिन्धुतीरविचेष्टनैः", "e": "by rolling on the banks of the Indus", "p": [{"l": "सिन्धु"}, {"l": "तीर"}, {"l": "विचेष्टन", "cn": "3.3"}]}, {"w": "दुधुवुः", "e": "shook off", "p": [{"l": "धु", "fin": "दुधुवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "वाजिनः", "e": "the horses", "p": [{"l": "वाजिन्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "स्कन्धात्", "e": "from their manes/shoulders", "p": [{"l": "स्कन्ध", "cn": "5.1"}]}, {"w": "लग्नकुङ्कुमकेसरान्", "e": "the stuck saffron filaments", "p": [{"l": "लग्न"}, {"l": "कुङ्कुम"}, {"l": "केसर", "cn": "2.3"}]}]},
{"c": "4", "n": "68", "i": 307, "v": "तत्र हूणावरोधानां भर्तृषु व्यक्तविक्रमम् । कपोलपाटलादेशि बभूव रघुचेष्टितम् ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्रोदीच्यां दिशि भर्तृषु व्यक्तविक्रमम्। भर्तृवधेन स्फुटपराक्रममित्यर्थः। रघुचेष्टितं रघुव्यापारः। हूणा जनपदाख्याः क्षत्रियाः। तेषामवरोधा अन्तः पुरस्त्त्रियस्तासां कपोलेषु पाटलस्य पाटलिम्रस्ताडनादिकृतारुण्यस्यादेश्युपदेशकं बभूव। अथवा, -पाटल आदेश्यादेष्टा यस्य तद्बभूव। स्वयं लेख्यायत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र भर्तृषु व्यक्तविक्रमं रघुचेष्टितं हूणावरोधानां कपोलपाटलादेशि बभूव।", "es": "There, Raghu's valor, displayed against their husbands, was indicated by the pale-red color of the Huna women's cheeks (from fear and anger).", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "हूणावरोधानाम्", "e": "of the Huna women in the harem", "p": [{"l": "हूण"}, {"l": "अवरोध", "cn": "6.3"}]}, {"w": "भर्तृषु", "e": "towards their husbands", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "7.3"}]}, {"w": "व्यक्तविक्रमम्", "e": "whose valor was manifested", "p": [{"l": "व्यक्त"}, {"l": "विक्रम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कपोलपाटलादेशि", "e": "indicating the paleness of their cheeks", "p": [{"l": "कपोल"}, {"l": "पाटल"}, {"l": "आदेशिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभूव", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "रघुचेष्टितम्", "e": "the deed of Raghu", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "चेष्टित", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "69", "i": 308, "v": "काम्बोजाः समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः । गजालानपरिक्लिष्टैरक्षोटैः सार्धमानताः ॥", "mn": "काम्बोजा इति॥ काम्बोजा राजानः समरे तस्य रघोर्वीर्यं प्रभावम्। `वीर्यं तेजःप्रभावयोः` इति हैमः॥ सोढुमनीश्वरा अशक्ताः सन्तः। गजानामालानं बन्धनम्। भावे स्युटि `विभाषा लीयतेः` (पा.6।1।51) इत्यात्वम्। तेन परिक्लिष्टैः परिक्षतैरक्षोटैर्वृक्षविशेषैः सार्धमानताः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "समरे तस्य वीर्यं सोढुम् अनीश्वराः काम्बोजाः गजालानपरिक्लिष्टैः अक्षोटैः सार्धम् आनताः (बभूवुः)।", "es": "Unable to withstand his prowess in battle, the Kambojas bowed down before him, along with their walnut trees, which were bent from being used as tying posts for their war elephants.", "pc": [{"w": "काम्बोजाः", "e": "the Kambojas", "p": [{"l": "काम्बोज", "cn": "1.3"}]}, {"w": "समरे", "e": "in battle", "p": [{"l": "समर", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सोढुम्", "e": "to endure", "p": [{"l": "सह्", "inf": "सोढुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वीर्यम्", "e": "prowess", "p": [{"l": "वीर्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अनीश्वराः", "e": "unable", "p": [{"l": "अनीश्वर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "गजालानपरिक्लिष्टैः", "e": "by being bent from use as tying posts for elephants", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "आलान"}, {"l": "परिक्लिष्ट", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अक्षोटैः", "e": "with walnut trees", "p": [{"l": "अक्षोट", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सार्धम्", "e": "along with", "p": [{"l": "सार्धम्"}]}, {"w": "आनताः", "e": "bowed down", "p": [{"l": "नम्", "inf": "आनत", "cn": "1.3", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}]}]},
{"c": "4", "n": "70", "i": 309, "v": "तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः । उपदा विविशुः शश्वन्नोत्सेकाः कोसलेश्वरम् ॥", "mn": "तेषामिति॥ तेषां काम्बोजानां सद्भिरश्वैर्भूयिष्ठा बहुलास्तुङ्गा द्रविणानां हिरण्यानाम्। `हिरण्यं द्रविणं द्युम्नम्` इत्यमरः (अ.को.2|9|90)। राशय एवोपदा उपायनानि। `उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा` इत्यमरः (अ.को.2|8|28)। कोसलेश्वरं कोसलदेशाधिपतिं तं रघुं शश्वदसकृद्विविशुः। `मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः` इत्यमरः (अ.को.3|4|1)। तथाप्युत्सेका गर्वास्तु न विविशुः। सत्यपि गर्पकारणे न जगर्वेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेषां सदश्वभूयिष्ठाः तुङ्गाः द्रविणराशयः उपदा (भूत्वा) शश्वत् न उत्सेकाः (सन्त:) कोसलेश्वरं विविशुः।", "es": "Their vast heaps of wealth, abundant with fine horses, entered the treasury of the lord of Kosala as tribute, yet this did not make him arrogant.", "pc": [{"w": "तेषाम्", "e": "their", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सदश्वभूयिष्ठाः", "e": "abundant with fine horses", "p": [{"l": "सदश्व"}, {"l": "भूयिष्ठ", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तुङ्गाः", "e": "vast", "p": [{"l": "तुङ्ग", "cn": "1.3"}]}, {"w": "द्रविणराशयः", "e": "heaps of wealth", "p": [{"l": "द्रविण"}, {"l": "राशि", "cn": "1.3"}]}, {"w": "उपदा", "e": "as tribute", "p": [{"l": "उपदा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विविशुः", "e": "entered", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विविशुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "शश्वत्", "e": "always", "p": [{"l": "शश्वत्"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "उत्सेकाः", "e": "arrogant", "p": [{"l": "उत्सेक", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कोसलेश्वरम्", "e": "the lord of Kosala", "p": [{"l": "कोसल"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "4", "n": "71", "i": 310, "v": "ततो गौरीगुरुं शैलमारुरोहाश्वसाधनः । वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धूतैर्धातुरेणुभिः ॥", "mn": "तत इति॥ ततोऽनन्तरमश्वसाधनः सन् गौर्या गुरुं पितरं शैलं हिमवन्तम्। उद्धूतैरश्वस्वुरोद्धूतैर्धातूनां गैरिकादीनां रेणुभिस्तत्कूटांस्तस्य श्रृङ्गाणि। `कूटो।ञस्त्त्री शिखरं शृङ्गम्` इत्यमरः। वर्धयन्निव। आरुरोह। उत्पतद्धूलिदर्शनाद्गिरिशिखरवृद्धिभ्रमो जायत इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः अश्वसाधनः (रघुः) उद्धूतैः धातुरेणुभिः तत्कूटान् वर्धयन् इव गौरीगुरुं शैलम् आरुरोह।", "pc": [{"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "गौरीगुरुम्", "e": "the father of Gauri (Himalaya)", "p": [{"l": "गौरी"}, {"l": "गुरु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शैलम्", "e": "the mountain", "p": [{"l": "शैल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आरुरोह", "e": "ascended", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "आरुरोह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}]}, {"w": "अश्वसाधनः", "e": "he whose force was cavalry", "p": [{"l": "अश्व"}, {"l": "साधन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वर्धयन्", "e": "increasing", "p": [{"l": "वृध्", "inf": "वर्धयत्", "cn": "1.1", "s": ["णिच्", "शतृ"]}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "तत्कूटान्", "e": "its peaks", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "कूट", "cn": "2.3"}]}, {"w": "उद्धूतैः", "e": "with the raised", "p": [{"l": "धू", "inf": "उद्धूत", "cn": "3.3", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}]}, {"w": "धातुरेणुभिः", "e": "mineral dust", "p": [{"l": "धातु"}, {"l": "रेणु", "cn": "3.3"}]}], "es": "Then Raghu, with his cavalry, ascended the Himalaya mountain, the father of Gauri, appearing to heighten its peaks with the mineral dust raised by his army's march."},
{"c": "4", "n": "72", "i": 311, "v": "शशंस तुल्यसत्त्वानां सैन्यघोषेऽप्यसंभ्रमम् । गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्यावलोकितम् ॥", "mn": "शशंसेति॥ तुल्यसत्त्वानां सैन्यैः समानबलानाम्। गुहासु शेरत इति गुहाशयास्तेषाम्। `अधिकरणे शेते` (पा.3।2।15)इत्यच्प्रत्ययः। `दरी तु कन्दरो वा स्तत्री देवखातबिले गुहा` इत्यमरः। संबन्धि परिवृत्य परावृत्यावलोकितं शयित्वैव ग्रीवाभङ्गेनावलोकनं कर्तृ सैन्यघोषे सेनाकलकले संभ्रमकारणे सत्यप्यसंभ्रममन्तः क्षोभविरहित्वम्। नञः प्रसज्यप्रतिषेधे।ञपि समास इष्यते। शशंस कथयामास। `सैन्येभ्यः` इत्यर्थाल्लभ्यते। बाह्यचेष्टितमेव मनोवृत्तेरनुमापकमिति भावः। असंभ्रान्तत्वे हेतुः-तुल्यसत्त्वानामिति। न हि समबलः समबलाद्बिभेतीति भेवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सैन्यघोषे अपि असंभ्रमं परिवृत्य अवलोकितं गुहाशयानां सिंहानां तुल्यसत्त्वतां शशंस।", "pc": [{"w": "शशंस", "e": "indicated", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंस", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "तुल्यसत्त्वताम्", "e": "the state of having equal courage", "p": [{"l": "तुल्य"}, {"l": "सत्त्वता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सैन्यघोषे", "e": "at the noise of the army", "p": [{"l": "सैन्य"}, {"l": "घोष", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "असंभ्रमम्", "e": "unperturbed", "p": [{"l": "असंभ्रम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "गुहाशयानाम्", "e": "of those lying in caves", "p": [{"l": "गुहा"}, {"l": "शय", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सिंहानाम्", "e": "of the lions", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "6.3"}]}, {"w": "परिवृत्य", "e": "having turned around", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "परिवृत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["परि"]}]}, {"w": "अवलोकितम्", "e": "the glance", "p": [{"l": "लोक्", "inf": "अवलोकित", "cn": "1.1", "s": ["क्त"], "vp": ["अव"]}]}], "es": "The calm glance cast by the cave-dwelling lions, turning around unperturbed even by the army's great noise, indicated that their courage was equal to Raghu's."},
{"c": "4", "n": "73", "i": 312, "v": "भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः । गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिषेविरे ॥", "mn": "भूर्जेष्विति॥ भूर्जेषु भूर्जेपत्रेषु। `भूर्जपत्रो भुजो भूर्जो मृदुत्वक्चर्मिका मता` इति यादवः। मर्मरः शुकपर्णध्वनिः । `मर्मरः शुष्कपर्णानाम्` इति यादवः। अयं च शुक्लादिशब्दवद्गुणिन्यपि वर्तते। प्रयोज्यते च-`मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिः` इति। अतो मर्मरीभूताः। `मर्मर` शब्दवन्तो भूता इत्यर्थः। कीचकानां वेणुविशेषाणां ध्वनिहेतवः। श्रोत्रसुखाश्चेति भावः। गङ्गाशीकरिणः शीतला इत्यर्थः। मरुतो वाता मार्गे तं सिषेविरे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मार्गे भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः गङ्गाशीकरिणः मरुतः तम् सिषेविरे।", "pc": [{"w": "भूर्जेषु", "e": "in the birch trees", "p": [{"l": "भूर्ज", "cn": "7.3"}]}, {"w": "मर्मरीभूताः", "e": "having become rustling", "p": [{"l": "मर्मरीभूत", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कीचकध्वनिहेतवः", "e": "the cause of sound in the hollow bamboos", "p": [{"l": "कीचक"}, {"l": "ध्वनि"}, {"l": "हेतु", "cn": "1.3"}]}, {"w": "गङ्गाशीकरिणः", "e": "carrying sprays of water from the Ganges", "p": [{"l": "गङ्गा"}, {"l": "शीकरिन्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मार्गे", "e": "on the path", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "7.1"}]}, {"w": "मरुतः", "e": "the winds", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सिषेविरे", "e": "served", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "सिषेविरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}], "es": "On his path, winds served him; they carried fine sprays of water from the Ganges, created a rustling sound in the birch trees, and whistled through the hollow bamboos."},
{"c": "4", "n": "74", "i": 313, "v": "विशश्रमुर्नमेरूणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः । दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः ॥", "mn": "विशश्रमुरिति॥ सैनिकाः सेनायां समवेताः। प्राग्वहतीयष्ठक्प्रत्ययः। नमेरूणां सुरपुंनागानां छायासु निषण्णानां दृषदुपविष्टानां मृगाणां कस्तूरीमृगाणां नाभिभिर्वासितोत्सङ्गाः सुरभिततला दृषदः शिला अध्यास्याधिष्ठाय। अधिशीङ्स्थासां कर्म` (पा.1।4।46) इति कर्म। दृषत्स्वधिरुह्येत्यर्थः। विशश्रमुर्विश्रान्ताः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सैनिकाः निषण्णमृगनाभिभिः वासितोत्सङ्गाः दृषदः अध्यास्य नमेरूणां छायासु विशश्रमुः।", "pc": [{"w": "विशश्रमुः", "e": "rested", "p": [{"l": "श्रम्", "fin": "विशश्रमुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}]}, {"w": "नमेरूणाम्", "e": "of the Nameru trees", "p": [{"l": "नमेरु", "cn": "6.3"}]}, {"w": "छायासु", "e": "in the shades", "p": [{"l": "छाया", "cn": "7.3"}]}, {"w": "अध्यास्य", "e": "having sat upon", "p": [{"l": "आस्", "inf": "अध्यास्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अधि"]}]}, {"w": "सैनिकाः", "e": "the soldiers", "p": [{"l": "सैनिक", "cn": "1.3"}]}, {"w": "दृषदः", "e": "stone slabs", "p": [{"l": "दृषद्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "वासितोत्सङ्गाः", "e": "whose surfaces were perfumed", "p": [{"l": "वासित"}, {"l": "उत्सङ्ग", "cn": "2.3"}]}, {"w": "निषण्णमृगनाभिभिः", "e": "by the musk deer that had sat there", "p": [{"l": "निषण्ण"}, {"l": "मृगनाभि", "cn": "3.3"}]}], "es": "The soldiers rested in the shade of Nameru trees, after sitting on stone slabs whose surfaces were perfumed by the musk deer that had previously rested there."},
{"c": "4", "n": "75", "i": 314, "v": "सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः । आसन्नोषधयो नेतुर्नक्तमस्नेहदीपिकाः ॥", "mn": "सरलेति॥ सरलेषु देवदारुविशेषेष्वासक्तानि यानि मातङ्गानां गजानाम्। ग्रीवासु भवानि ग्रैवेयाणि कण्ठशृङ्खलानि। `ग्रीवाभ्योऽण्च` (पा.4।3।57) इति चकाराड्ढतञ्प्रत्ययः। तेषु स्फुरितत्विषः प्रतिफलितभास ओषधयो ज्वलन्तो ज्योतिर्ललाविशेषा नक्तं रात्रौ नेतुर्नायकस्य रघोरस्नेहदीपिकास्तैलनिरपेक्षाः प्रदीपा आसन् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः ओषधयः नक्तं नेतुः अस्नेहदीपिकाः आसन्।", "pc": [{"w": "सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः", "e": "whose light was enhanced by the flashing neck-chains of elephants rubbing against pine trees", "p": [{"l": "सरल"}, {"l": "आसक्त"}, {"l": "मातङ्ग"}, {"l": "ग्रैवेय"}, {"l": "स्फुरित"}, {"l": "त्विष्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "आसन्", "e": "were", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "ओषधयः", "e": "the luminous herbs", "p": [{"l": "ओषधि", "cn": "1.3"}]}, {"w": "नेतुः", "e": "for the leader", "p": [{"l": "नेतृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "नक्तम्", "e": "at night", "p": [{"l": "नक्तम्"}]}, {"w": "अस्नेहदीपिकाः", "e": "oilless lamps", "p": [{"l": "अस्नेह"}, {"l": "दीपिका", "cn": "1.3"}]}], "es": "At night, the luminous herbs, their glow enhanced by the flashing neck-chains of elephants rubbing against pine trees, served as oilless lamps for the leader, Raghu."},
{"c": "4", "n": "76", "i": 315, "v": "तस्योत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः । गजवर्ष्म किरातेभ्यः शशंसुर्देवदारवः ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्य रघोरुत्सृष्टेषूज्झितेषु निवासेषु सेनानिवेशेषु कण्ठरज्जुभिर्गजग्रैवैः क्षता निष्पिष्टास्त्वचो येषां ते देवदारवः किरातेभ्यो वनचरेभ्यो गजानां वर्ष्म प्रमाणम्। `वर्ष्म देहप्रमाणयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|131)। शशंसुः कथितवन्तः, देवदारुस्कन्धत्वक्क्षतैर्गजानामौन्नत्युमनुमीयत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य उत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः देवदारवः किरातेभ्यः गजवर्ष्म शशंसुः।", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उत्सृष्टनिवासेषु", "e": "in the abandoned encampments", "p": [{"l": "उत्सृष्ट"}, {"l": "निवास", "cn": "7.3"}]}, {"w": "कण्ठरज्जुक्षतत्वचः", "e": "whose barks were scraped by neck-ropes", "p": [{"l": "कण्ठरज्जु"}, {"l": "क्षत"}, {"l": "त्वच्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "गजवर्ष्म", "e": "the size of the elephants", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "वर्ष्मन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "किरातेभ्यः", "e": "to the Kiratas", "p": [{"l": "किरात", "cn": "4.3"}]}, {"w": "शशंसुः", "e": "indicated", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंसुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "देवदारवः", "e": "the Deodar trees", "p": [{"l": "देवदारु", "cn": "1.3"}]}], "es": "In his abandoned encampments, the Deodar trees, their barks scraped by the neck-ropes of his elephants, indicated the great size of the elephants to the Kirata tribesmen."},
{"c": "4", "n": "77", "i": 316, "v": "तत्र जन्यं रघोर्घोरं पर्वतीयैर्गणैरभूत् । नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलम् ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र हिमाद्रौ रघोः पर्वते भवैः पर्वतीयैः। `पर्वताञ्च` (पा.4।2।143)इति छप्रत्ययः। गणैरुत्सवसंकेताख्यैः सप्तभिः सह। `गणानुत्सवसंकेतानजयत्सप्तपाण्डवः` इति महाभारते। नाराचानां बाणविशेषाणां क्षेपणीयानां भिन्दिपालानामश्मनां च निष्पेषेण संघर्षेणोत्पतिता अनला यस्मिंस्तत्तथोक्तम्। `क्षेपणीयो भिन्दिपालः खङ्गो दीर्घो महाफलः` इति यादवः। घोरं भीमं जन्यं युद्धमभूत्। `युद्धमायोधनं जन्यम्` इत्यमरः (अ.को.2|8|103)॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र रघोः पर्वतीयैः गणैः (सह) नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलं घोरं जन्यम् अभूत्।", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "जन्यम्", "e": "a battle", "p": [{"l": "जन्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रघोः", "e": "of Raghu", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "घोरम्", "e": "terrible", "p": [{"l": "घोर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पर्वतीयैः", "e": "with the mountaineer", "p": [{"l": "पर्वतीय", "cn": "3.3"}]}, {"w": "गणैः", "e": "tribes", "p": [{"l": "गण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अभूत्", "e": "occurred", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलम्", "e": "in which fire was produced from the clash of iron arrows and hurled stones", "p": [{"l": "नाराच"}, {"l": "क्षेपणीय"}, {"l": "अश्मन्"}, {"l": "निष्पेष"}, {"l": "उत्पतित"}, {"l": "अनल", "cn": "1.1"}]}], "es": "There, Raghu fought a terrible battle with the mountain tribes, a battle in which fire sparked from the clash of his iron arrows against the stones hurled by them."},
{"c": "4", "n": "78", "i": 317, "v": "शरैरुत्सवसंकेतान्स कृत्वा विरतोत्सवान् । जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किंनरान् ॥", "mn": "शरैरिति॥ स रघुः शरैर्बाणैरुत्सवसंकेतान्नाम गणान्विरतोत्सवान्कृत्वा। डित्वेत्यर्थः। किंनरान्बाह्वोः स्वभुजयोर्जयोदाहरणं जयख्यापकं प्रबन्धविशेषं गापयामास। `गतिबुद्धि-` (पा.1।4।52) इत्यादिना किंकराणां कर्मत्वम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः उत्सवसंकेतान् शरैः विरतोत्सवान् कृत्वा किंनरान् बाह्वोः जयोदाहरणं गापयामास।", "pc": [{"w": "शरैः", "e": "with arrows", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "उत्सवसंकेतान्", "e": "the Utsavasanketas (a tribe)", "p": [{"l": "उत्सवसंकेत", "cn": "2.3"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कृत्वा", "e": "having made", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "विरतोत्सवान्", "e": "devoid of festivals", "p": [{"l": "विरत"}, {"l": "उत्सव", "cn": "2.3"}]}, {"w": "जयोदाहरणम्", "e": "a song of victory", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "उदाहरण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "बाह्वोः", "e": "of his two arms", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "6.2"}]}, {"w": "गापयामास", "e": "caused to sing", "p": [{"l": "गै", "fin": "गापयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}]}, {"w": "किंनरान्", "e": "the Kinnaras", "p": [{"l": "किंनर", "cn": "2.3"}]}], "es": "Having defeated the Utsavasanketa tribes with his arrows and thus stopped their festivities, he made the Kinnaras sing a song in praise of the victory of his arms."},
{"c": "4", "n": "79", "i": 318, "v": "परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु । राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ॥", "mn": "परस्परेति॥ तेषु गणेषूपायनयुक्ताः पाणयो येषां तेषु सत्सु परस्परेणान्योन्यं राज्ञा हिमवतः सारो धनरूपो विज्ञातः। हिमाद्रिणाऽपि राज्ञः सारो बलरूपो विज्ञातः। एतेन तत्रत्यवस्तूनामनर्ध्यत्वं गणानामभूतपूर्वश्च पराजय इति ध्वन्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेषु उपायनपाणिषु (सत्सु), राज्ञा हिमवतः सारः विज्ञातः, हिमाद्रिणा राज्ञः सारः (च) परस्परेण विज्ञातः।", "pc": [{"w": "परस्परेण", "e": "by each other", "p": [{"l": "परस्पर", "cn": "3.1"}]}, {"w": "विज्ञातः", "e": "was known", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "विज्ञात", "cn": "1.1", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}]}, {"w": "तेषु", "e": "they", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "उपायनपाणिषु", "e": "having gifts in their hands", "p": [{"l": "उपायन"}, {"l": "पाणि", "cn": "7.3"}]}, {"w": "राज्ञा", "e": "by the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "हिमवतः", "e": "of the Himalaya", "p": [{"l": "हिमवत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सारः", "e": "the strength/essence", "p": [{"l": "सार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राज्ञः", "e": "of the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सारः", "e": "the strength/essence", "p": [{"l": "सार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हिमाद्रिणा", "e": "by the Himalaya mountain", "p": [{"l": "हिमाद्रि", "cn": "3.1"}]}], "es": "As the mountain tribes stood with tribute in their hands, the king recognized the strength of the Himalaya, and the Himalaya, in turn, recognized the strength of the king. Thus, their respective powers were mutually acknowledged."},
{"c": "4", "n": "80", "i": 319, "v": "तत्राक्षोभ्यं यशोराशिं निवेश्यावरुरोह सः । पौसस्त्यतुलितस्याद्रेरादधान इव ह्रियम् ॥", "mn": "तत्रेति॥ स रघुस्तत्र हिमाद्रावक्षोभ्यमधृष्यं यशोराशिं निवेश्य निधाय पौलस्त्येन रावणेन तुलितस्य चालितस्याद्रेः कैलासस्य ह्रियमादधानो जनयन्निव। अवरुरोहावततार। कैलासमगत्वैव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः। न हि शूराः परेण पराजितमभियुज्यन्त इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः तत्र अक्षोभ्यं यशोराशिं निवेश्य, पौलस्त्यतुलितस्य अद्रेः ह्रियम् आदधानः इव, अवरुरोह।", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "अक्षोभ्यम्", "e": "unshakeable", "p": [{"l": "अक्षोभ्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यशोराशिम्", "e": "heap of fame", "p": [{"l": "यशस्"}, {"l": "राशि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "निवेश्य", "e": "having established", "p": [{"l": "विश्", "inf": "निवेश्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["नि"]}]}, {"w": "अवरुरोह", "e": "descended", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "अवरुरोह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पौलस्त्यतुलितस्य", "e": "of the one lifted by Ravana", "p": [{"l": "पौलस्त्य"}, {"l": "तुलित", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अद्रेः", "e": "of the mountain (Kailasa)", "p": [{"l": "अद्रि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आदधानः", "e": "causing", "p": [{"l": "धा", "inf": "आदधान", "cn": "1.1", "s": ["शानच्"], "vp": ["आ"]}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "ह्रियम्", "e": "shame", "p": [{"l": "ह्री", "cn": "2.1"}]}], "es": "Having established his unshakeable monument of fame there, he (Raghu) descended, as if causing shame to the mountain (Kailasa) which had once been lifted by Ravana."},
{"c": "4", "n": "81", "i": 320, "v": "चकम्पे तीर्णलौहित्ये तस्मिन्प्राग्ज्योतिषेश्वरः । तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः ॥", "mn": "चकम्प इति॥ तस्मिन्रघौ। तीर्णा लौहित्या नाम नदी येन तस्मिंस्तीर्णलौहित्ये सति। प्राग्ज्योतिषाणां जनपदानामीश्वरस्तस्य रघोर्गजानामालानतां प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः कृष्णागुरुवृक्षैः सह चकम्पे कम्पितवान् ॥", "ch": {"n": "उद्गीतिः"}, "anv": "तस्मिन् तीर्णलौहित्ये (सति) प्राग्ज्योतिषेश्वरः तत्गजालानतां प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः सह चकम्पे।", "es": "When Raghu crossed the Lauhitya river, the king of Pragjyotisha trembled, along with the black aloe-wood trees which had served as tying posts for Raghu's elephants.", "pc": [{"w": "चकम्पे", "p": [{"l": "कम्प्", "fin": "चकम्पे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "trembled"}, {"w": "तीर्णलौहित्ये", "p": [{"l": "तीर्ण", "inf": "तीर्ण", "pl": "तॄ", "s": ["क्त"]}, {"l": "लौहित्य", "cn": "7.1"}], "e": "when the Lauhitya was crossed"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "by him (Raghu)"}, {"w": "प्राग्ज्योतिषेश्वरः", "p": [{"l": "प्राग्ज्योतिष"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Pragjyotisha"}, {"w": "तद्गजालानतां", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "गज"}, {"l": "आलानता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being the tying posts for his elephants"}, {"w": "प्राप्तैः", "p": [{"l": "आप्", "cn": "3.3", "pl": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "by those who had obtained"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "कालागुरुद्रुमैः", "p": [{"l": "काल"}, {"l": "अगुरु"}, {"l": "द्रुम", "cn": "3.3"}], "e": "with the black aloe-wood trees"}]},
{"c": "4", "n": "82", "i": 321, "v": "न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम् । रथवर्त्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥", "mn": "नेति॥ स प्राग्ज्योतिषेश्वरो रुद्धार्कमावृतसूर्यम्। अधारावर्षं च तद्दुर्दिनं च धारावृष्टिं विना दुर्दिनीभूतम्। अस्य रघो रथवर्त्मरजोऽपि न प्रसेहे। पताकिनीं सेनां तु कुत एव प्रसेहे? न कुतोऽपीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अस्य रुद्धार्कम् अधारावर्षदुर्दिनम् रथवर्त्मरजः अपि न प्रसेहे, पताकिनीम् कुतः एव (प्रसहेत)?", "es": "The king of Pragjyotisha could not even endure the dust from the path of Raghu's chariots, which created a gloomy day by obscuring the sun like a rain of dust. How then could he possibly face Raghu's entire army?", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रसेहे", "p": [{"l": "सह्", "fin": "प्रसेहे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "could endure"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम्", "p": [{"l": "रुद्ध", "inf": "रुद्ध", "pl": "रुध्", "s": ["क्त"]}, {"l": "अर्क"}, {"l": "अधारा"}, {"l": "वर्ष"}, {"l": "दुर्दिन", "cn": "2.1"}], "e": "a gloomy day of dust-rain obscuring the sun"}, {"w": "रथवर्त्मरजः", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "वर्त्म"}, {"l": "रजस्", "cn": "2.1"}], "e": "the dust from the chariot path"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Raghu's)"}, {"w": "कुतः", "p": [{"l": "कुतः"}], "e": "how"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "पताकिनीम्", "p": [{"l": "पताकिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the army"}]},
{"c": "4", "n": "83", "i": 322, "v": "तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् । भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः ॥", "mn": "तमिति॥ कामरूपाणां नाम देशानामीशोऽत्याखण्डलविक्रममतीन्द्रपराक्रमं तं रघुम्। भिन्नाः स्रवन्मदाः कटा गण्डा येषां तैर्नागैर्गजैः साधनैः । भेजे। नागान्दत्त्वा शरणं गत इत्यर्थः। कीदृशैर्नागैः? यैरन्यान् रघुव्यतिरिक्तान्नृपानुपरुरोध शूराणामपि शूरो रघुरिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कामरूपाणाम् ईशः, यैः भिन्नकटैः नागैः अन्यान् उपरुरोध, (तैः एव नागैः) अत्याखण्डलविक्रमम् तम् भेजे।", "es": "The lord of the Kamarupas submitted to Raghu, whose valor surpassed Indra's. He served him with the very same elephants—their temples flowing with ichor—with which he had previously besieged other kings.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Raghu)"}, {"w": "ईशः", "p": [{"l": "ईश", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "कामरूपाणाम्", "p": [{"l": "कामरूप", "cn": "6.3"}], "e": "of the Kamarupas"}, {"w": "अत्याखण्डलविक्रमम्", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "आखण्डल"}, {"l": "विक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "one whose valor surpasses Indra's"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "submitted to"}, {"w": "भिन्नकटैः", "p": [{"l": "भिन्न", "inf": "भिन्न", "pl": "भिद्", "s": ["क्त"]}, {"l": "कट", "cn": "3.3"}], "e": "with temples flowing (with ichor)"}, {"w": "नागैः", "p": [{"l": "नाग", "cn": "3.3"}], "e": "with elephants"}, {"w": "अन्यान्", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "2.3"}], "e": "others"}, {"w": "उपरुरोध", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "उपरुरोध", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["उप"]}], "e": "had besieged"}, {"w": "यैः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.3"}], "e": "with which"}]},
{"c": "4", "n": "84", "i": 323, "v": "कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् । रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ॥", "mn": "कामरूपेश्वर इति॥ कामरूपेश्वरो हेमपीठस्याधिदेवतां तस्य रघोः पादयोश्छायां कनकमयपादपीठव्यापिनीं कान्तिं रत्नान्येव पुष्पाणि तेषामुपहारेण समर्पणेनानर्चार्चयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कामरूपेश्वरः रत्नपुष्पोपहारेण तस्य पादयोः छायाम् हेमपीठाधिदेवताम् (इव) आनर्च।", "es": "The king of Kamarupa, with offerings of jewel-flowers, worshipped the shadow of Raghu's feet as if it were the presiding deity of a golden throne.", "pc": [{"w": "कामरूपेश्वरः", "p": [{"l": "कामरूप"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "The lord of Kamarupa"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Raghu's)"}, {"w": "हेमपीठाधिदेवताम्", "p": [{"l": "हेम"}, {"l": "पीठ"}, {"l": "अधिदेवता", "cn": "2.1"}], "e": "the presiding deity of a golden throne"}, {"w": "रत्नपुष्पोपहारेण", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "उपहार", "cn": "3.1"}], "e": "with an offering of jewel-flowers"}, {"w": "छायाम्", "p": [{"l": "छाया", "cn": "2.1"}], "e": "the shadow"}, {"w": "आनर्च", "p": [{"l": "अर्च", "fin": "आनर्च", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "worshipped"}, {"w": "पादयोः", "p": [{"l": "पाद", "cn": "6.2"}], "e": "of the two feet"}]},
{"c": "4", "n": "85", "i": 324, "v": "इति जित्वा दिशो जिष्णुर्न्यवर्तत रथोद्धतम् । रजो विश्रामयन्राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिषु ॥", "mn": "इतीति॥ जिष्णुर्जयशीलः। `ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः` (पा.3।2।139) इति ग्स्नुप्रत्ययः। स रघुरितीत्थं दिशो जित्वा रथैरुद्धतं रजश्छत्रशून्येषु। रघोरेकच्छत्रकत्वादिति भावः। राज्ञां मौलिषु किरीटेषु। `मौलिः किरिटे धम्मिल्लेचूडाकंकेलिमूर्धजे` इति हैमः। विश्रामयन्। संक्रामयन्नित्यर्थः। न्यवर्तत निवृत्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति दिशः जित्वा जिष्णुः राज्ञाम् छत्रशून्येषु मौलिषु रथोद्धतम् रजः विश्रामयन् न्यवर्तत।", "es": "Thus, having conquered the directions, the victorious Raghu returned, allowing the dust raised by his chariots to settle on the heads of the defeated kings, now devoid of their royal umbrellas.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "जित्वा", "p": [{"l": "जि", "inf": "जित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having conquered"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.3"}], "e": "the directions"}, {"w": "जिष्णुः", "p": [{"l": "जिष्णु", "cn": "1.1"}], "e": "the victorious one"}, {"w": "न्यवर्तत", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "न्यवर्तत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1", "vp": ["नि"]}], "e": "returned"}, {"w": "रथोद्धतम्", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "उद्धत", "cn": "2.1", "inf": "उद्धत", "pl": "हन्", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}], "e": "raised by the chariots"}, {"w": "रजः", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "2.1"}], "e": "the dust"}, {"w": "विश्रामयन्", "p": [{"l": "श्रम्", "cn": "1.1", "pl": "श्रम्", "vp": ["वि"], "inf": "विश्रामयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"]}], "e": "causing to rest"}, {"w": "राज्ञाम्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "छत्रशून्येषु", "p": [{"l": "छत्र"}, {"l": "शून्य", "cn": "7.3"}], "e": "on the (heads) devoid of umbrellas"}, {"w": "मौलिषु", "p": [{"l": "मौलि", "cn": "7.3"}], "e": "on the crowns"}]},
{"c": "4", "n": "86", "i": 325, "v": "स विश्वजितमाजह्ने यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् । आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ॥", "mn": "स इति॥ स रघुः सर्वस्वं दक्षिणा यस्य तं सर्वस्वदक्षिणम्। `विश्वजित्सर्वस्वदक्षिणः`इति श्रुतेः। विश्वजितं नाम यज्ञमाजह्ने। कृतवानित्यर्थः। युक्तं चैतदित्याह-सतां साधूनाम्। वारिमुचां मेघानामिव। आदानमर्जनं विसर्गाय त्यागाय हि। पात्रविनियोगायेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः सर्वस्वदक्षिणम् विश्वजितम् यज्ञम् आजह्रे। हि सताम् आदानम् वारिमुचाम् इव विसर्गाय (भवति)।", "es": "Raghu performed the Vishvajit sacrifice, in which the fee was all his possessions. For, the accumulation of wealth by the virtuous is for giving it away, just as clouds gather water only to rain it down.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "विश्वजितम्", "p": [{"l": "विश्वजित्", "cn": "2.1"}], "e": "the Vishvajit"}, {"w": "आजह्रे", "p": [{"l": "हृ", "fin": "आजह्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["आ"]}], "e": "performed"}, {"w": "यज्ञम्", "p": [{"l": "यज्ञ", "cn": "2.1"}], "e": "sacrifice"}, {"w": "सर्वस्वदक्षिणम्", "p": [{"l": "सर्वस्व"}, {"l": "दक्षिण", "cn": "2.1"}], "e": "in which all possessions are the sacrificial fee"}, {"w": "आदानम्", "p": [{"l": "आदान", "cn": "1.1"}], "e": "the act of taking"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "विसर्गाय", "p": [{"l": "विसर्ग", "cn": "4.1"}], "e": "for giving away"}, {"w": "सताम्", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the virtuous"}, {"w": "वारिमुचाम्", "p": [{"l": "वारि"}, {"l": "मुच्", "cn": "6.3"}], "e": "of the clouds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "4", "n": "87", "i": 326, "v": "सत्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभिर्गुर्वीभिः शमितपराजयव्यलीकान् । काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान्स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥", "mn": "सत्रान्त इति॥ काकुत्स्थो रघुः सत्रान्ते यज्ञान्ते। `सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने धनेऽपि च` इत्यमरः (अ.को.2|8|1)। सचिवानाममात्यानां सखेति सचिवसखः सन्। `सचिवो भृतकेऽमात्ये` इति हैमः। तेषामत्यन्तानुसरणद्योतनार्थं राज्ञः सखित्वव्यपदेशः। `राजाहःसखिभ्यष्टच्` (पा.5।4।91) गुर्वीभिर्महतीभिः। `गुरुर्महत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके` इति हैमः। पुरस्क्रियाभिः पूजाभिः शमितं पराजयेन व्यलीकं दुःखं वैलक्ष्यं वा येषां तान्। `दुःखे वैलक्ष्ये व्यलीकम्` इति यादवः। चिरविरहेणोत्सुका उत्कण्ठिता अवरोधा अन्तःपुराङ्गना येषां तान्। राज्ञोऽपत्यानि राजन्याः क्षत्रियाः। तान्। `राजश्वशुराद्यत्` (पा.4।1।137) इत्यपत्यार्थे यत्प्रत्ययः। `मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्` इत्यमरः (अ.को.2|8|1)। स्वपुरं प्रतिनिवृत्तये प्रतिगमनायानुमेनेऽनुज्ञातवान् । प्रहर्षिणीवृत्तमेतत्। तदुक्तम्-`म्नौ ज्रौ गस्त्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्`इति ॥", "ch": {"n": "प्रहर्षिणी"}, "anv": "सत्रान्ते सचिवसखः काकुत्स्थः गुर्वीभिः पुरस्क्रियाभिः शमितपराजयव्यलीकान् चिरविरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान् स्वपुरनिवृत्तये अनुमेने।", "es": "At the end of the sacrifice, Kakutstha (Raghu), who considered his ministers as friends, gave leave to the vassal kings to return to their own cities. He honored them greatly, soothing the pain of their past defeat, and acknowledged that their queens were anxious due to the long separation.", "pc": [{"w": "सत्रान्ते", "p": [{"l": "सत्र"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the sacrifice"}, {"w": "सचिवसखः", "p": [{"l": "सचिव"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "one whose friends are his ministers"}, {"w": "पुरस्क्रियाभिः", "p": [{"l": "पुरस्क्रिया", "cn": "3.3"}], "e": "with honors"}, {"w": "गुर्वीभिः", "p": [{"l": "गुर्वी", "cn": "3.3"}], "e": "great"}, {"w": "शमितपराजयव्यलीकान्", "p": [{"l": "शमित", "inf": "शमित", "pl": "शम्", "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "पराजय"}, {"l": "व्यलीक", "cn": "2.3"}], "e": "those whose pain from defeat was pacified"}, {"w": "काकुत्स्थः", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "Kakutstha (Raghu)"}, {"w": "चिरविरहोत्सुकावरोधान्", "p": [{"l": "चिर"}, {"l": "विरह"}, {"l": "उत्सुक"}, {"l": "अवरोध", "cn": "2.3"}], "e": "those whose harems were anxious from long separation"}, {"w": "राजन्यान्", "p": [{"l": "राजन्य", "cn": "2.3"}], "e": "the kings"}, {"w": "स्वपुरनिवृत्तये", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "पुर"}, {"l": "निवृत्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for the return to their own cities"}, {"w": "अनुमेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अनुमेने", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["अनु"]}], "e": "gave leave"}]},
{"c": "4", "n": "88", "i": 327, "v": "प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु चकुर्मौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥", "mn": "त इति॥ ते राजानः । रेखा एव ध्वजाश्च कुलिशानि चातपत्राणि च। ध्वजाद्याकाररेखा इत्यर्थः। तानि चिह्नानि यस्य तत्तथोक्तम्। प्रसादेनैव लभ्यं प्रसादलभ्यम्। सम्राजः सार्वभौमस्य रघोश्चरणयुगं प्रस्थाने प्रयाणसमये याः प्रणतयो नमस्कारास्ताभिः करणैः। अङ्गुलीषु। मौलिषु केशबन्धेषु याः स्रजो माल्यानि ताभ्यश्च्युतैर्मकरन्दैः पुष्परसैः। `मकरन्दः पुष्परसः` इत्यमरः (अ.को.2|4|17)। रेणुभिः परागैश्च। `परागः सुमनोरजः` इत्यमरः (अ.को.2|4|17)। गौरं गौरवर्णं चक्रुः॥", "ch": null, "anv": "(ते राजानः) प्रस्थान-प्रणतिभिः अङ्गुलीषु मौलि-स्रक्-च्युत-मकरन्द-रेणु-गौरम् चक्रुः ।", "es": "With their farewell salutations, the kings made their fingers yellow-white with the pollen and nectar that had fallen from the garlands on their crowns, a subtle detail indicating their respectful gesture and the lingering fragrance of their royal adornments.", "pc": [{"w": "प्रस्थानप्रणतिभिर", "p": [{"l": "प्रस्थान"}, {"l": "प्रणति", "cn": "3.3"}], "e": "with farewell salutations"}, {"w": "अङ्गुलीषु", "p": [{"l": "अङ्गुली", "cn": "7.3"}], "e": "on their fingers"}, {"w": "चकुर्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they made"}, {"w": "मौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम्", "p": [{"l": "मौलि"}, {"l": "स्रज्"}, {"l": "च्यु", "s": ["क्त"]}, {"l": "मकरन्द"}, {"l": "रेणु"}, {"l": "गौर", "cn": "2.1"}], "e": "yellow-white with pollen and nectar fallen from crown garlands"}]},
{"c": "5", "n": "1", "i": 328, "v": "तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोशजातम् । उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः ॥", "mn": "तमिति॥ विश्वजिति विश्वजिन्नाम्र्यध्वरे यज्ञे। `यज्ञः सवोऽध्वरो यागः` इत्यमरः (अ.को.2|7|15)। निःशेषं विश्राणितं दत्तम्। `श्रण दाने`चुरादिः। कोशानामर्थराशीनां जातं समूहो येन तं तथोक्तम्। `कोशोऽस्त्त्री कुड्भले खङ्गपिधानेऽर्यौघदिव्ययोः` इत्यमरः (अ.को.2|7|15)। `जातं जनिसमूहयोः` इति शाश्वतः। एतेन कौत्सस्यानवसरप्राप्तिं सूचयति। त्तं क्षितीशं रघुमुपात्तविद्यो लब्धविद्यो वरतन्तोः शिष्यः कौत्सः। `ऋष्यन्धक-` (पा.4।1।114) इत्यण्। इञोऽपवादः। गुरुदक्षिणार्थी। `पुष्करादिभ्यो देशे` (पा.5।2।135) इत्यत्रार्थाञ्चासंनिहिते तदन्ताञ्चेतीनेः। अप्रत्याख्येय इति भावः। प्रपेदे प्राप। अस्मिन्सर्गे वृत्तमुपजातिः। तल्लक्षणं तु-`स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः। उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ। अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीथावुपजातयस्ताः` इति॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वरतन्तुशिष्यः उपात्तविद्यः गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः विश्वजिति अध्वरे निःशेषविश्राणितकोशजातम् तम् क्षितीशम् प्रपेदे।", "es": "Kautsa, the disciple of Varatantu, having completed his studies and now seeking to pay the fee to his teacher, approached King Raghu during the Vishvajit sacrifice, at a time when the king had given away his entire treasury.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अध्वरे", "p": [{"l": "अध्वर", "cn": "7.1"}], "e": "in the sacrifice"}, {"w": "विश्वजिति", "p": [{"l": "विश्वजित्", "cn": "7.1"}], "e": "in the Vishvajit"}, {"w": "क्षितीशम्", "p": [{"l": "क्षितीश", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of the earth"}, {"w": "निःशेषविश्राणितकोशजातम्", "p": [{"l": "निःशेष"}, {"l": "विश्राणित", "inf": "विश्राणित", "pl": "श्रण्", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "कोश"}, {"l": "जात", "cn": "2.1"}], "e": "one whose entire collection of treasury was given away"}, {"w": "उपात्तविद्यः", "p": [{"l": "उपात्त", "inf": "उपात्त", "pl": "दा", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "विद्या", "cn": "1.1"}], "e": "one who has acquired knowledge"}, {"w": "गुरुदक्षिणार्थी", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "दक्षिणा"}, {"l": "अर्थिन्", "cn": "1.1"}], "e": "one desirous of (paying) the teacher's fee"}, {"w": "कौत्सः", "p": [{"l": "कौत्स", "cn": "1.1"}], "e": "Kautsa"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "approached"}, {"w": "वरतन्तुशिष्यः", "p": [{"l": "वरतन्तु"}, {"l": "शिष्य", "cn": "1.1"}], "e": "the disciple of Varatantu"}]},
{"c": "5", "n": "2", "i": 329, "v": "स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायार्ध्यमनर्घशीलः । श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः ॥", "mn": "स इति॥ अनर्घशीलोऽमूल्यस्वभावः। असाधारणस्वभाव इत्यर्थः। `मूल्ये पूजाविधआवर्धः` इति। `शीलं स्वभावे सद्वृत्ते` इति चामरशाश्वतौ। यशसा कीर्त्या। प्रकाशत इति प्रकाशः। पचाद्यच्। अतिथिषु साधुरातिथएयः। `पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्ढञ` (पा.4।4।104) इति ढञ्। स रघुः। हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम्। `दाण्डिनायन-` (पा.6।4।174) आदिसूत्रेण निपातः। वीतहिरण्मयत्वादपगतसुवर्णपात्रत्वात्। यज्ञस्य सर्वस्वदक्षिणाकत्वादिति भावः। मृण्मये मृद्विकारे पात्रे। अर्घार्थमिदमर्घअयम्। `पादार्घाभ्यां च` (पा.5।4।25)इति यत्। पूजार्थं द्रव्यं निधआय श्रुतेन शास्त्त्रेण प्रकाशं प्रसिद्धम्। श्रूयत इति श्रुतं वेदशास्त्त्रम्।`श्रुतं शास्त्त्रावधृतयोः` इत्यमरः (अ.को.2|7|36)। अतिथिमभ्यागतं कौत्सम्। `अतिथिर्ना गृहागते` इत्यमरः (अ.को.2|7|36)। प्रत्युज्जगाम ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वीतहिरण्मयत्वात् मृण्मये पात्रे अर्घ्यम् निधाय, अनर्घशीलः यशसा प्रकाशः आतिथेयः सः श्रुतप्रकाशम् अतिथिम् प्रत्युज्जगाम।", "es": "Raghu, the hospitable one, whose character was priceless and who was himself illustrious through fame, went forth to receive the guest Kautsa, who was renowned for his learning. Due to the absence of golden vessels, Raghu placed the water of respectful offering in an earthen pot.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Raghu)"}, {"w": "मृण्मये", "p": [{"l": "मृण्मय", "cn": "7.1"}], "e": "in an earthen"}, {"w": "वीतहिरण्मयत्वात्", "p": [{"l": "वीत"}, {"l": "हिरण्मयत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the absence of golden ones"}, {"w": "पात्रे", "p": [{"l": "पात्र", "cn": "7.1"}], "e": "vessel"}, {"w": "निधाय", "p": [{"l": "धा", "vp": ["नि"], "inf": "निधाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having placed"}, {"w": "अर्घ्यम्", "p": [{"l": "अर्घ्य", "cn": "2.1"}], "e": "the water of respectful offering"}, {"w": "अनर्घशीलः", "p": [{"l": "अनर्घ"}, {"l": "शील", "cn": "1.1"}], "e": "one of priceless character"}, {"w": "श्रुतप्रकाशम्", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "प्रकाश", "cn": "2.1"}], "e": "one famous for his learning"}, {"w": "यशसा", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "3.1"}], "e": "by fame"}, {"w": "प्रकाशः", "p": [{"l": "प्रकाश", "cn": "1.1"}], "e": "the illustrious one"}, {"w": "प्रत्युज्जगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "प्रत्युज्जगाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति", "उद्"]}], "e": "went forth to receive"}, {"w": "अतिथिम्", "p": [{"l": "अतिथि", "cn": "2.1"}], "e": "the guest"}, {"w": "आतिथेयः", "p": [{"l": "आतिथेय", "cn": "1.1"}], "e": "the hospitable one"}]},
{"c": "5", "n": "3", "i": 330, "v": "तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनाग्रयायी । विशांपतिर्विष्टरभाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ॥", "mn": "तमिति॥ विधिज्ञः शास्त्त्रज्ञः। अकरणे प्रत्यवायभीरुरित्यर्थः। मानधनानामग्रयाय्यग्रेसरः। अपयशोभीरुरित्यर्थः। कृत्यवित् कार्यज्ञः। आगमन प्रयोजनमवश्यं प्रष्टव्यमिति कृत्यवित्। विशांपतिर्मनुजेश्वरः। `द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|225)। विष्टरभाजमासनगतम्। उपविष्टमित्यर्थः। `विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्` इत्यमरः। `वृक्षासनयोर्विष्टरः` (पा.8।3।93) इति निपातः। तं तपोधनं विधिवद्विध्यर्हम्। यथाशास्त्त्रमित्यर्थः। `तदर्हम्` (पा.5।1।117)इति वतिप्रत्ययः। अर्चयित्वा। आरात् समीपे। `आराद्दूरसमीपयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|225)। कृताञ्जलिः सन्। इति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "विधिज्ञः मानधनाग्रयायी कृत्यवित् विशांपतिः तम् तपोधनम् विधिवत् अर्चयित्वा आरात् विष्टरभाजम् (तम् प्रति) कृताञ्जलिः (सन्) इति उवाच।", "es": "The lord of the people, Raghu—knower of rites, foremost among those who hold honor as wealth, and aware of his duties—worshipped the ascetic Kautsa according to tradition. Then, with folded hands, he spoke thus to the guest who was seated nearby on a seat of grass.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अर्चयित्वा", "p": [{"l": "अर्च", "inf": "अर्चयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}], "e": "having worshipped"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to rule"}, {"w": "विधिज्ञः", "p": [{"l": "विधि"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "the knower of rites"}, {"w": "तपोधनम्", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "धन", "cn": "2.1"}], "e": "one whose wealth is austerity"}, {"w": "मानधनाग्रयायी", "p": [{"l": "मान"}, {"l": "धन"}, {"l": "अग्रयायिन्", "cn": "1.1"}], "e": "foremost among those whose wealth is honor"}, {"w": "विशांपतिः", "p": [{"l": "विश्"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the people"}, {"w": "विष्टरभाजम्", "p": [{"l": "विष्टर"}, {"l": "भाज्", "cn": "2.1"}], "e": "one occupying a seat of grass"}, {"w": "आरात्", "p": [{"l": "आरात्"}], "e": "near"}, {"w": "कृताञ्जलिः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "अञ्जलि", "cn": "1.1"}], "e": "one who has folded his hands"}, {"w": "कृत्यवित्", "p": [{"l": "कृत्य"}, {"l": "विद्", "cn": "1.1"}], "e": "the knower of duty"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "5", "n": "4", "i": 331, "v": "अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे! कुशली गुरुस्ते । यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः ॥", "mn": "अप्यग्रणीरिति॥ हे कुशाग्रबुद्धे सूक्ष्मबुद्धे!`कुशाग्रीयमतिः प्रोक्तः सूक्ष्मदर्शी च यः पुमान्` इति हलायुधः। मन्त्रकृतां मन्त्रस्रष्टॄणाम्। `सुकर्मपापमन्त्र-` (पा.3।2।89)इत्यादिना क्विप्। ऋषीणामग्रणीः श्रेष्ठस्ते तव गुरुः कुशल्यपि क्षेमवान्किम्? `अपि`प्रश्ने। `गर्हासमुञ्चयप्रश्नशङ्कासंभावनास्वपि` इत्यमरः। यतो यस्माद्गुरोः सकाशात् त्वयाऽशेषं ज्ञानम्। लोकेनोष्णरश्मेः सूर्याञ्चैतन्यं प्रबोध इव। आप्तं स्वीकृतम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कुशाग्रबुद्धे! मन्त्रकृताम् ऋषीणाम् अग्रणीः ते गुरुः अपि कुशली? यतः त्वया अशेषम् ज्ञानम् आप्तम्, उष्णरश्मेः लोकेन चैतन्यम् इव।", "es": "\"O you of intellect as sharp as the tip of Kusha grass! Is your teacher, the foremost among the sages who compose mantras, well? It is from him that you have obtained complete knowledge, just as the world receives consciousness from the sun.\"", "pc": [{"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "(question particle)"}, {"w": "अग्रणीः", "p": [{"l": "अग्रणी", "cn": "1.1"}], "e": "the foremost"}, {"w": "मन्त्रकृताम्", "p": [{"l": "मन्त्र"}, {"l": "कृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the composers of mantras"}, {"w": "ऋषीणाम्", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "6.3"}], "e": "of the sages"}, {"w": "कुशाग्रबुद्धे", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "बुद्धि", "cn": "8.1"}], "e": "O one with an intellect sharp as a blade of grass"}, {"w": "कुशली", "p": [{"l": "कुशलिन्", "cn": "1.1"}], "e": "well"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "teacher"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "from whom"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "ज्ञानम्", "p": [{"l": "ज्ञान", "cn": "2.1"}], "e": "knowledge"}, {"w": "अशेषम्", "p": [{"l": "अशेष", "cn": "2.1"}], "e": "complete"}, {"w": "आप्तम्", "p": [{"l": "आप्", "cn": "1.1", "inf": "आप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "has been obtained"}, {"w": "लोकेन", "p": [{"l": "लोक", "cn": "3.1"}], "e": "by the world"}, {"w": "चैतन्यम्", "p": [{"l": "चैतन्य", "cn": "1.1"}], "e": "consciousness"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उष्णरश्मेः", "p": [{"l": "उष्ण"}, {"l": "रश्मि", "cn": "6.1"}], "e": "from the sun"}]},
{"c": "5", "n": "5", "i": 332, "v": "कायेन वाचा मनसापि शश्वद्यत्संभृतं वासवधैर्यलोपि । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कञ्चिन्महर्षेस्त्त्रिविधं तपस्तत् ॥", "mn": "कायेनेति॥ कायेनोपवासादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिना वाचा वेदपाठेन मनसा गायत्रीजपादिना कायेन वाचा मनसापि करणेन वासवस्येन्द्रस्य धैर्यं लुम्पतीति वासवधैर्यलोपि। स्वपदापहारशङ्काजनकमित्यर्थः। यत्तपः शश्वदसकृत्। `मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णससकृत्समाः` इत्यमरः। संभृतं संचितं महर्षेर्वरतन्तोस्त्त्रिविधं वाङ्मनः कायजं तत्तपोऽन्तरायैर्विघ्नैरिन्द्रप्रेरिताप्सरः शापैर्व्ययं नाशं नापाद्यते कञ्चित् न नीयते किम्? `कञ्चित् कामप्रवेदने` इत्यमरः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "महर्षेः कायेन वाचा मनसा अपि शश्वत् यत् वासवधैर्यलोपि त्रिविधम् तपः संभृतम्, तत् अन्तरायैः व्ययम् न आपाद्यते कञ्चित्?", "es": "\"I hope that the great sage's three-fold penance—constantly accumulated through body, speech, and mind, and potent enough to shatter even Indra's fortitude—is not being wasted by any obstacles?\"", "pc": [{"w": "कायेन", "p": [{"l": "काय", "cn": "3.1"}], "e": "by body"}, {"w": "वाचा", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "3.1"}], "e": "by speech"}, {"w": "मनसा", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "3.1"}], "e": "by mind"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्"}], "e": "constantly"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "संभृतम्", "p": [{"l": "भृ", "cn": "1.1", "vp": ["सम्"], "inf": "संभृत", "s": ["क्त"]}], "e": "is accumulated"}, {"w": "वासवधैर्यलोपि", "p": [{"l": "वासव"}, {"l": "धैर्य"}, {"l": "लोपिन्", "cn": "1.1"}], "e": "that which destroys Indra's fortitude"}, {"w": "आपाद्यते", "p": [{"l": "पद्", "fin": "आपाद्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्"]}], "e": "is brought to"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "व्ययम्", "p": [{"l": "व्यय", "cn": "2.1"}], "e": "destruction"}, {"w": "अन्तरायैः", "p": [{"l": "अन्तराय", "cn": "3.3"}], "e": "by obstacles"}, {"w": "कञ्चित्", "p": [{"l": "कञ्चित्"}], "e": "I hope"}, {"w": "महर्षेः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sage"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "त्रिविधम्", "p": [{"l": "त्रिविध", "cn": "1.1"}], "e": "three-fold"}, {"w": "तपः", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "1.1"}], "e": "austerity"}]},
{"c": "5", "n": "6", "i": 333, "v": "आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेषम् । कञ्चिन्न वाय्वादिरुपप्लवो वः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् ॥", "mn": "आधारेति॥ आधारबन्धप्रमुखैरालवालनिर्माणादिभिः प्रयत्नैरुपायैः। `आधार आलवालेऽम्बुबन्धेऽधिकरणेऽपि च` इति विश्वः। सुतेभ्यो निर्गतो विशेषोऽतिशयो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा संवर्धितानां श्रमच्छिदां व आश्रमपादपानां वाय्वादिः। `आदि`शब्दाद्दावानलादिः। उपप्लवो बाधको न कञ्चिन्नास्ति किम्? ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः सुतनिर्विशेषम् संवर्धितानाम्, वः श्रमच्छिदाम् आश्रमपादपानाम् वायु-आदिः उपप्लवः कञ्चित् न (अस्ति)?", "es": "\"I hope there is no calamity, such as strong winds, affecting your hermitage trees, which remove fatigue and have been nurtured with efforts like building water basins, treating them no differently than sons?\"", "pc": [{"w": "आधारबन्धप्रमुखैः", "p": [{"l": "आधार"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "प्रमुख", "cn": "3.3"}], "e": "by efforts headed by making water-basins"}, {"w": "प्रयत्नैः", "p": [{"l": "प्रयत्न", "cn": "3.3"}], "e": "by efforts"}, {"w": "संवर्धितानाम्", "p": [{"l": "वृध्", "cn": "6.3", "pl": "वृध्", "vp": ["सम्"], "inf": "संवर्धित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "of those that have been nurtured"}, {"w": "सुतनिर्विशेषम्", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "निर्विशेष", "cn": "2.1"}], "e": "like a son, without distinction"}, {"w": "कञ्चित्", "p": [{"l": "कञ्चित्"}], "e": "I hope"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वाय्वादिरुपप्लवः", "p": [{"l": "वायु"}, {"l": "आदि"}, {"l": "उपप्लव", "cn": "1.1"}], "e": "calamity such as wind etc."}, {"w": "वः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "your"}, {"w": "श्रमच्छिदाम्", "p": [{"l": "श्रम"}, {"l": "छिद्", "cn": "6.3"}], "e": "of the removers of fatigue"}, {"w": "आश्रमपादपानाम्", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "पादप", "cn": "6.3"}], "e": "of the hermitage trees"}]},
{"c": "5", "n": "7", "i": 334, "v": "क्रियानिमित्तेष्वपि वत्सलत्वादभग्नकामा मुनिभिः कुशेषु । तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला कञ्चिन्मृगीणामनघा प्रसूतिः ॥", "mn": "क्रियेति॥ क्रियानिमित्तेष्वप्यनुष्टानसाधनेष्वपि कुशेषु मुनिभिर्वत्सलत्वान्मृगस्नेहादभग्नकामाऽप्रतिहतेच्छा। तेषां मुनीनामङ्का एव शय्यास्तासु च्युतानि नाभिनालानि यस्याः सा तथोक्ता मृगीणां प्रसीतिः संततिरनघाऽव्यसना कञ्चित्? अनपायिनी किमित्यर्थथः। `दुःखैनोव्यसनेष्वघम्` इति यादवः। ते हि व्यालभयाद्दशरात्रमङ्क एव धारयन्ति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "क्रियानिमित्तेषु कुशेषु अपि वत्सलत्वात् मुनिभिः अभग्नकामाः (सत्यः), तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला मृगीणाम् प्रसूतिः कञ्चित् अनघा (अस्ति)?", "es": "\"Due to their affection, the sages allow the female deer to fulfill their desire of nibbling on the Kusha grass, even when it's meant for rituals. I hope the childbirth of these deer—whose fawns' umbilical cords fall on the sages' laps as they lie there—is safe and without trouble?\"", "pc": [{"w": "क्रियानिमित्तेषु", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "निमित्त", "cn": "7.3"}], "e": "for the purpose of rituals"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "वत्सलत्वात्", "p": [{"l": "वत्सलत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to affection"}, {"w": "अभग्नकामा", "p": [{"l": "अभग्न"}, {"l": "काम", "cn": "1.3"}], "e": "whose desires are unfrustrated"}, {"w": "मुनिभिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "3.3"}], "e": "by the sages"}, {"w": "कुशेषु", "p": [{"l": "कुश", "cn": "7.3"}], "e": "on the Kusha grass"}, {"w": "तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अङ्क"}, {"l": "शय्या"}, {"l": "च्युत"}, {"l": "नाभि"}, {"l": "नाला", "cn": "1.1"}], "e": "in which the umbilical cords have fallen on the bed of their laps"}, {"w": "कञ्चित्", "p": [{"l": "कञ्चित्"}], "e": "I hope"}, {"w": "मृगीणाम्", "p": [{"l": "मृगी", "cn": "6.3"}], "e": "of the female deer"}, {"w": "अनघा", "p": [{"l": "अनघा", "cn": "1.1"}], "e": "safe, faultless"}, {"w": "प्रसूतिः", "p": [{"l": "प्रसूति", "cn": "1.1"}], "e": "the childbirth"}]},
{"c": "5", "n": "8", "i": 335, "v": "निर्वर्त्यते यैर्नियमाभिषेको येभ्यो निवापाञ्जलयः पितॄणाम् । तान्युञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कञ्चित् ॥", "mn": "निर्वर्त्यत इति॥ यैस्तीर्थजलैर्नियमाभिषेको नित्यस्नानादिर्निर्वर्त्यते निष्पाद्यते। येभ्यो जलेभ्यः। उद्धृत्येति शेषः। पितॄणामग्निष्वात्तादीनां निवापाञ्जलयस्तर्पणाञ्जलयः। `पितृदानं निवापः स्यात्` इत्यमरः (अ.को.2|7|33)। निर्वर्त्यन्ते। उञ्छानां प्रकीर्णोद्धृतधान्यानां षष्टैः षष्ठभागैः पालकत्वाद्राजग्राहैरङ्कितानि सैकतानि पुनिनानि येषां तानि तथोक्तानि वो युष्माकं तानि तीर्थजलानि शिवानि भद्राणि कञ्चित्? अनुपप्लवानि किमित्यर्थः। `उञ्छो धान्यांशकादानं कणिशाद्यर्जनं शिलम्` इति यादवः। `।षष्टाष्टमाभ्यां ञ च` (पा.5।3।50) इति षष्ठशब्दाद्भागार्थेऽन्प्रत्ययः। अत एवापूरणार्थत्वात् `पूरणगुण-` (पा.2।2।11) इत्यादिना न षष्ठीसमासप्रतिषेधः। सिकता येषु सन्ति सैकतानि। `सिकताशर्कराभ्यां च` (पा.5।2।104) इत्यण्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यैः नियमाभिषेकः निर्वर्त्यते, येभ्यः पितॄणाम् निवापाञ्जलयः (दीयन्ते), तानि उञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि वः तीर्थजलानि कञ्चित् शिवानि (सन्ति)?", "es": "\"I hope the sacred waters of your hermitage are pure and auspicious? The waters with which you perform your ritual baths, from which you offer libations to your ancestors, and whose sandy banks are marked with the one-sixth portion of gleaned grains offered as tax.\"", "pc": [{"w": "निर्वर्त्यते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निर्वर्त्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2", "vp": ["निर्"]}], "e": "is accomplished"}, {"w": "यैः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.3"}], "e": "by which"}, {"w": "नियमाभिषेकः", "p": [{"l": "नियम"}, {"l": "अभिषेक", "cn": "1.1"}], "e": "the ritual bath"}, {"w": "येभ्यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "4.3"}], "e": "to which"}, {"w": "निवापाञ्जलयः", "p": [{"l": "निवाप"}, {"l": "अञ्जलि", "cn": "1.3"}], "e": "handfuls of offerings to the manes"}, {"w": "पितॄणाम्", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.3"}], "e": "of the ancestors"}, {"w": "तानि", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "उञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि", "p": [{"l": "उञ्छ"}, {"l": "षष्ठ"}, {"l": "अङ्कित"}, {"l": "सैकत", "cn": "1.3"}], "e": "whose sandy banks are marked with a sixth part of gleaned grains"}, {"w": "शिवानि", "p": [{"l": "शिव", "cn": "1.3"}], "e": "auspicious"}, {"w": "वः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "your"}, {"w": "तीर्थजलानि", "p": [{"l": "तीर्थ"}, {"l": "जल", "cn": "1.3"}], "e": "sacred waters"}, {"w": "कञ्चित्", "p": [{"l": "कञ्चित्"}], "e": "I hope"}]},
{"c": "5", "n": "9", "i": 336, "v": "नीवारपाकादि कडंगरीयैरामृश्यते जानपदैर्न कञ्चित् । कालोपपन्नातिथिकल्प्यभागं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः ॥", "mn": "नीवारेति॥ कालेषु योग्यकालेषूपपन्नानामगतानामतिथीनां कल्प्याभागा यस्य तत्तथोक्तम्। वने भवं वन्यम्। शरीरस्थिते र्जीवनस्य साधनं वो युष्माकम्। पच्यत इति पाकः फलम्। धान्यमिति यावत्। नीवारपाकादि। `आदि`शब्दाञ्छ्यामाकादिधान्यसंग्रहः। जनपदेभ्य आगतैर्जानपदैः। `तत आगतः` (पा.4।3।74) इत्यण्। कडंगरीयैः। कडंगरं बुसमर्हन्तीति कडंगरीयाः। `कडंगरो बुसंक्लीबे धान्यत्वचि तुषः पुमान्` इत्यमरः। `कडंगरदक्षिणाच्छ च` (पा.5।1।69) इति छप्रत्ययः। तैर्गोमहिषादिभिर्नामृश्यते कञ्चित् ? न भक्ष्यते किमित्यर्थः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "वः काल-उपपन्न-अतिथि-कल्प्य-भागम् वन्यम् शरीर-स्थिति-साधनम् नीवार-पाक-आदि कडंगरीयैः जानपदैः कञ्चित् न आमृश्यते?", "es": "\"I hope that your means of subsistence, the wild produce like ripening wild rice—from which a portion is always set aside for guests who may arrive—is not being interfered with by villagers who gather fodder?\"", "pc": [{"w": "नीवारपाकादि", "p": [{"l": "नीवार"}, {"l": "पाक"}, {"l": "आदि", "cn": "1.1"}], "e": "wild rice and other produce"}, {"w": "कडंगरीयैः", "p": [{"l": "कडंगरीय", "cn": "3.3"}], "e": "by those who gather straw"}, {"w": "आमृश्यते", "p": [{"l": "मृश्", "fin": "आमृश्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2", "vp": ["आ"]}], "e": "is interfered with"}, {"w": "जानपदैः", "p": [{"l": "जानपद", "cn": "3.3"}], "e": "by villagers"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "कञ्चित्", "p": [{"l": "कञ्चित्"}], "e": "I hope"}, {"w": "कालोपपन्नातिथिकल्प्यभागं", "p": [{"l": "काल"}, {"l": "उपपन्न"}, {"l": "अतिथि"}, {"l": "कल्प्य"}, {"l": "भाग", "cn": "1.1"}], "e": "in which a portion is set aside for a timely guest"}, {"w": "वन्यं", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "1.1"}], "e": "wild-growing"}, {"w": "शरीरस्थितिसाधनं", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "स्थिति"}, {"l": "साधन", "cn": "1.1"}], "e": "the means of subsistence"}, {"w": "वः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "your"}]},
{"c": "5", "n": "10", "i": 337, "v": "अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय । कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते ॥", "mn": "अपीति॥ किंच, त्वं प्रसन्नेन सता महर्षिणा सम्यग्विनीय शिक्षयित्वा। विद्यामुपदिश्येत्यर्थः। गृहाय गृहस्थाश्रमं प्रवेष्मुम्। `क्रियार्थोपपद-` (पा.2।3।14)इत्यादिना चतुर्थी। अनुमतोऽप्यनुज्ञातः किम् ? हि यस्मात्ते तव सर्वेषामाश्रमाणां ब्रह्मचर्य-वनप्रस्थ यतीनामुपकारे क्षमं शक्तम्। `क्षमं शक्ते हिते त्रिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|151)। द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्यं संक्रमितुं प्राप्तुमयं कालः। विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः। `कालसमयवेलासु तुमुन्` (पा.3।3।164) इति तुमुन्। सर्वोपकारक्षममित्यत्र मनुः(3।77)-`यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः। वर्तन्ते गृहीणस्तद्वदाश्रित्येतर आश्रमाः ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अपि प्रसन्नेन महर्षिणा सम्यक् विनीय त्वम् गृहाय अनुमतः? हि अयम् ते द्वितीयम् सर्वोपकारक्षमम् आश्रमम् संक्रमितुम् कालः।", "es": "\"Having been properly instructed, have you been permitted by the pleased great sage to enter the householder's life? For this is the right time for you to enter the second stage of life (Grihastha ashrama), which is capable of rendering service to all.\"", "pc": [{"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "(question particle)"}, {"w": "प्रसन्नेन", "p": [{"l": "प्रसन्न", "cn": "3.1"}], "e": "by the pleased"}, {"w": "महर्षिणा", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "3.1"}], "e": "by the great sage"}, {"w": "त्वं", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "सम्यक्", "p": [{"l": "सम्यक्"}], "e": "properly"}, {"w": "विनीय", "p": [{"l": "नी", "vp": ["वि"], "inf": "विनीय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having been instructed"}, {"w": "अनुमतः", "p": [{"l": "मन्", "cn": "1.1", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुमत", "s": ["क्त"]}], "e": "permitted"}, {"w": "गृहाय", "p": [{"l": "गृह", "cn": "4.1"}], "e": "for the householder's life"}, {"w": "कालः", "p": [{"l": "काल", "cn": "1.1"}], "e": "time"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "संक्रमितुं", "p": [{"l": "क्रम्", "vp": ["सम्"], "inf": "संक्रमितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to enter"}, {"w": "द्वितीयं", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "2.1"}], "e": "the second"}, {"w": "सर्वोपकारक्षमम्", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "उपकार"}, {"l": "क्षम", "cn": "2.1"}], "e": "capable of rendering service to all"}, {"w": "आश्रमं", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "stage of life"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}]},
{"c": "5", "n": "11", "i": 338, "v": "तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे । अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम् ॥", "mn": "तवेति॥ अर्हतः पूज्यस्य प्रशंस्यस्य। `अर्हः प्रशंसायाम्` (पा.3।2।113) इति शतृप्रत्ययः। तवाभिगमेनागमनमात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम्। किंतु नियोगक्रिययाऽऽज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम्। `इष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः` इत्यमरः (अ.को.3|1|9)। `प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च` (पा.2।3।44) इति सप्तम्यर्थे तृतीया। शासितुर्गुरोराज्ञयाप्यात्मना स्वतो वा। `प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्`(वा.1466) इति तृतीया। मां संभावयितुं वनात्प्राप्तोऽसि? गुर्वर्थं स्वार्थं वाऽऽगमनमित्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अर्हतः तव अभिगमेन मे मनः न तृप्तम्, (अपितु) नियोगक्रियया उत्सुकम्। शासितुः आज्ञया वा आत्मना वा माम् वनात् संभावयितुम् प्राप्तः असि अपि?", "es": "\"My mind is not satisfied by your mere arrival, worthy one; it is eager to carry out a command for you. Have you come from the forest to honor me, either by the command of your preceptor or of your own accord?\"", "pc": [{"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "अर्हतः", "p": [{"l": "अर्हत्", "cn": "6.1", "inf": "अर्हत्", "pl": "अर्ह्", "s": ["शतृ"]}], "e": "of you, the worthy one"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अभिगमेन", "p": [{"l": "अभिगमन", "cn": "3.1"}], "e": "by the mere arrival"}, {"w": "तृप्तं", "p": [{"l": "तृप्त", "cn": "1.1", "inf": "तृप्त", "pl": "तृप्", "s": ["क्त"]}], "e": "satisfied"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "mind"}, {"w": "नियोगक्रियया", "p": [{"l": "नियोग"}, {"l": "क्रिया", "cn": "3.1"}], "e": "by the act of (fulfilling) a command"}, {"w": "उत्सुकं", "p": [{"l": "उत्सुक", "cn": "1.1"}], "e": "eager"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "(question particle)"}, {"w": "आज्ञया", "p": [{"l": "आज्ञा", "cn": "3.1"}], "e": "by the command"}, {"w": "शासितुः", "p": [{"l": "शासितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the preceptor"}, {"w": "आत्मना", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by yourself"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "प्राप्तः", "p": [{"l": "आप्", "cn": "1.1", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "arrived"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "संभावयितुं", "p": [{"l": "भू", "vp": ["सम्"], "inf": "संभावयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to honor"}, {"w": "वनात्", "p": [{"l": "वन", "cn": "5.1"}], "e": "from the forest"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}]},
{"c": "5", "n": "12", "i": 339, "v": "इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥", "mn": "इतीति॥ अर्घ्यपात्रेण मृष्मयेनानुमितो व्ययः सर्वस्वत्यागो यस्य तस्य रघोरित्युक्तप्रकारामुदारामौदार्ययुक्तामपि गां वाचम्। `मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे` (5।11) इत्येवंरूपाम्। `स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्गेत्रघृणिभूजले। लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः` इत्यमरः। निशम्य श्रुत्वा वरतन्तुशिष्यः कौत्सः स्वार्थोपपत्तिं स्वकार्यसिद्धिं प्रति दुर्बलाशः सन् मृण्मयपात्रदर्शनाच्छिथिलमनोरथथः सन्। तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इति अर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोः उदाराम् अपि गाम् निशम्य, स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशः वरतन्तुशिष्यः तम् इति अवोचत्।", "es": "Having heard the generous speech of Raghu—whose complete expenditure was inferred from the mere earthen vessel for the offering—the disciple of Varatantu, his hope of achieving his purpose now weakened, spoke thus to him.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य", "p": [{"l": "अर्घ्य"}, {"l": "पात्र"}, {"l": "अनुमित", "inf": "अनुमित", "pl": "मा", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"]}, {"l": "व्यय", "cn": "6.1"}], "e": "of him whose expenditure was inferred from the offering vessel"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "उदाराम्", "p": [{"l": "उदारा", "cn": "2.1"}], "e": "noble"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "speech"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "vp": ["नि"], "inf": "निशम्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having heard"}, {"w": "स्वार्थोपपत्तिं", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "उपपत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the accomplishment of his own purpose"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "towards"}, {"w": "दुर्बलाशः", "p": [{"l": "दुर्बल"}, {"l": "आशा", "cn": "1.1"}], "e": "one whose hope was weakened"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अवोचत्", "p": [{"l": "वच्", "fin": "अवोचत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "वरतन्तुशिष्यः", "p": [{"l": "वरतन्तु"}, {"l": "शिष्य", "cn": "1.1"}], "e": "the disciple of Varatantu"}]},
{"c": "5", "n": "13", "i": 340, "v": "सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥", "mn": "सर्वत्रेति॥ हे राजन्! त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वार्तं स्वास्थ्यमवेहि जानीहि। `वार्तं वल्गुन्यरोगे च` इत्यमरः (अ.को.1|8|3)। `वार्तं पाटवमारोग्यं भव्यं स्वास्थ्यमनामयम्` इति यादवः। न चैतदाश्चर्यमित्याह-नाथ इति। त्वयि नाथ ईश्वरे सति प्रजानामशुभं दुःखं कुतः? तथा हि-अर्थान्तरं न्यस्यति सूर्य इत्यादिना। सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमस्ततिः। `तमिस्रं तिमिरं रोगे तमिस्रा तु समस्ततौ । कृष्णपक्षे निशायां च` इति विश्वः। `तमिस्रम्` इति पाठे तमिस्रं तिमिरम्। `तमिस्रं तिमिरं तमः` इत्यमरः (अ.को.1|8|3)। लोकस्य जनस्य। `लोकस्तु भुवने जने` इत्यमरः (अ.को.3|3|2)। दृष्टेरावरणाय कथं कल्पेत? दृष्टिमावरितुं नालमित्यर्थः। क्लृपेरलमर्थत्वात्तद्योगे `नमःस्वस्ति-` (पा.2।3।16) इत्यादिना चतुर्थी। `अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्` इति भगवान्भाष्यकारः। कल्पेत। संपद्येत। न कल्पत इत्यर्थः। `क्लृपि संपद्यमाने चतुर्थी` (वा.1459) इति वक्तव्यात् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "राजन्! सर्वत्र नः वार्तम् अवेहि। त्वयि नाथे (सति) प्रजानाम् अशुभं कुतः (भवेत्)? सूर्ये तपति (सति) तमिस्रा लोकस्य दृष्टेः आवरणाय कथं कल्पेत?", "es": "Kautsa tells King Raghu, \"O King, know that we are well everywhere. With you as our protector, how can any misfortune befall the people? When the sun is shining, how can darkness possibly serve to cover the sight of the world?\"", "pc": [{"w": "सर्वत्र", "p": [{"l": "सर्वत्र"}], "e": "everywhere"}, {"w": "नः", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "our"}, {"w": "वार्तम्", "p": [{"l": "वार्त", "cn": "2.1"}], "e": "well-being"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "vp": ["अव"], "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "know"}, {"w": "राजन्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "8.1"}], "e": "O King"}, {"w": "नाथे", "p": [{"l": "नाथ", "cn": "7.1"}], "e": "as protector"}, {"w": "कुतः", "p": [{"l": "कुतः"}], "e": "from where"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in you"}, {"w": "अशुभम्", "p": [{"l": "अशुभ", "cn": "1.1"}], "e": "misfortune"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "सूर्ये", "p": [{"l": "सूर्य", "cn": "7.1"}], "e": "when the sun"}, {"w": "तपति", "p": [{"l": "तपत्", "cn": "7.1", "pl": "तप्", "inf": "तपत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "is shining"}, {"w": "आवरणाय", "p": [{"l": "आवरण", "cn": "4.1"}], "e": "for covering"}, {"w": "दृष्टेः", "p": [{"l": "दृष्टि", "cn": "6.1"}], "e": "of sight"}, {"w": "कल्पेत", "p": [{"l": "कृप्", "fin": "कल्पेत", "t": "विधिलिङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "can be capable"}, {"w": "लोकस्य", "p": [{"l": "लोक", "cn": "6.1"}], "e": "of the world"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "तमिस्रा", "p": [{"l": "तमिस्रा", "cn": "1.1"}], "e": "darkness"}]},
{"c": "5", "n": "14", "i": 341, "v": "भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग! तयातिशेषे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विषादः ॥", "mn": "भक्तिरिति॥ प्रतीक्ष्येषु पूज्येषु। `पूज्यः प्रतीक्ष्यः` इत्यमरः (अ.को.3|1|5)। भक्तिरनुरागविशेषस्ते तव कुलोचिता कुलाभ्यस्ता। `अभ्यस्तेऽप्युचितं न्याय्यम्` इति यादवः। हे महाभाग सार्वभौम! तया भक्त्या पूर्वानतिशेषेऽतिवर्तसे। किंतु सर्वत्र वार्तं चेत्तर्हि कथं खेदखिन्न इव दृश्यसेऽत आह-व्यतीतेति। अहं व्यतीतकालोऽतिक्रान्तकालः सन्नर्थिभावात्त्वामभ्युपेत इति मे मम विषादः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "महाभाग! प्रतीक्ष्येषु ते भक्तिः कुलोचिता अस्ति। तया त्वं पूर्वान् अतिशेषे। तु अहम् व्यतीतकालः सन् अर्थिभावात् त्वाम् अभ्युपेतः, इति मे विषादः अस्ति।", "es": "\"O fortunate one! Your devotion towards the venerable is befitting of your lineage. By that, you surpass your ancestors. However, I have come to you as a supplicant at an inopportune time, when you have given away all your wealth; this is my sorrow.\"", "pc": [{"w": "भक्तिः", "p": [{"l": "भक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "Devotion"}, {"w": "प्रतीक्ष्येषु", "p": [{"l": "प्रतीक्ष्य", "cn": "7.3"}], "e": "towards the venerable"}, {"w": "कुलोचिता", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "उचित", "cn": "1.1"}], "e": "befitting the lineage"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "पूर्वान्", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "2.3"}], "e": "ancestors"}, {"w": "महाभाग", "p": [{"l": "महाभाग", "cn": "8.1"}], "e": "O fortunate one"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "अतिशेषे", "p": [{"l": "शिष्", "fin": "अतिशेषे", "vp": ["अति"], "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "you surpass"}, {"w": "व्यतीतकालः", "p": [{"l": "व्यतीत"}, {"l": "काल", "cn": "1.1"}], "e": "one whose time has passed (inopportune)"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "अभ्युपेतः", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "pl": "इ", "vp": ["अभि", "उप"], "inf": "अभ्युपेत", "s": ["क्त"]}], "e": "have approached"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "अर्थिभावात्", "p": [{"l": "अर्थिन्"}, {"l": "भाव", "cn": "5.1"}], "e": "out of the state of being a supplicant"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "this"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "विषादः", "p": [{"l": "विषाद", "cn": "1.1"}], "e": "is the sorrow"}]},
{"c": "5", "n": "15", "i": 342, "v": "शरीरमात्रेण नरेन्द्र! तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः । आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः ॥", "mn": "शरीरेति॥ हे नरेन्द्र! तीर्थे सत्पात्रे प्रतिपादिता दत्ता ऋद्धिर्येन स तथोक्तः। `योनौ जलावतारे च मन्त्त्र्याद्यष्टादशस्वपि। पुण्यक्षेत्रे तथा पात्रे तीर्थं स्याद्दर्शनेष्वपि ॥` इति हलायुधः। शरीरमात्रेण तिष्ठन्। आरण्यका अरण्ये भवा मनुष्या मुनिप्रमुखाः। `अरण्यान्मनुष्ये` (पा.4।2।129) इति वुञ्प्रत्ययः। तैरुपात्ता फलमेव प्रसूतिर्यस्य स स्तम्बेन काण्डेनावशिष्टः। प्रकृत्यादित्वात्तृतीया। नीवार इव। आभासि शोभसे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नरेन्द्र! शरीरमात्रेण तिष्ठन्, तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः त्वम्, आरण्यकैः उपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन अवशिष्टः नीवारः इव आभासि।", "es": "\"O king! Remaining with only your body, having given away your wealth to worthy recipients, you appear like a stalk of wild rice whose grains have been harvested by forest-dwellers, with only the stalk left behind.\"", "pc": [{"w": "शरीरमात्रेण", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "मात्र", "cn": "3.1"}], "e": "with only the body"}, {"w": "नरेन्द्र", "p": [{"l": "नरेन्द्र", "cn": "8.1"}], "e": "O king"}, {"w": "तिष्ठन्", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "pl": "स्था", "inf": "तिष्ठत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "remaining"}, {"w": "आभासि", "p": [{"l": "भा", "fin": "आभासि", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "you appear"}, {"w": "तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः", "p": [{"l": "तीर्थ"}, {"l": "प्रतिपादित"}, {"l": "ऋद्धि", "cn": "1.1"}], "e": "one who has given away wealth to worthy recipients"}, {"w": "आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः", "p": [{"l": "आरण्यक"}, {"l": "उपात्त"}, {"l": "फल"}, {"l": "प्रसूति", "cn": "1.1"}], "e": "one whose produce of fruits has been taken by forest-dwellers"}, {"w": "स्तम्बेन", "p": [{"l": "स्तम्ब", "cn": "3.1"}], "e": "by the stalk"}, {"w": "नीवारः", "p": [{"l": "नीवार", "cn": "1.1"}], "e": "wild rice"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अवशिष्टः", "p": [{"l": "शिष्", "cn": "1.1", "pl": "शिष्", "vp": ["अव"], "inf": "अवशिष्ट", "s": ["क्त"]}], "e": "left behind"}]},
{"c": "5", "n": "16", "i": 343, "v": "स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिंचनत्वं मखजं व्यनक्ति । पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धेः ॥", "mn": "स्थान इति॥ भवानेकनराधिपः सार्वभौमः सन्। मखजं मखजन्यम्। न विद्यते किंचन यस्येत्यकिंचनः। मयूरव्यंसकादित्वात्तत्पुरुषः। तस्य भावस्तत्त्वं निर्धनत्वं व्यनक्ति प्रकटयति। स्थाने युक्तम्। `युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने` इत्यमरः । तथा हि-सुरैर्देवैः पर्यायेण क्रमेण पीतस्य हिमांशोः कलाक्षयो वृद्धेरुपचयाच्छ्लाघ्यतरो हि वरः खलु। `मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेति निहतो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः। क्रलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चिर्थिषु नृपाः॥` (भर्तृ.2।44) इति भावः। अत्र कामन्दकः-`धर्मार्थं क्षीणकोशस्य क्षीणत्वमपि शोभते। सुरैः पीतावशेषस्य कृष्णपक्षे विधोरिव ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "एकनराधिपः सन् भवान् मखजम् अकिंचनत्वं व्यनक्ति इति स्थाने। हि सुरैः पर्यायपीतस्य हिमांशोः कलाक्षयः वृद्धेः श्लाघ्यतरः भवति।", "es": "\"It is fitting that you, though the sole monarch of men, display a poverty born of sacrifice. Indeed, the waning of the moon, whose nectar is drunk in turns by the gods, is more praiseworthy than its waxing.\"", "pc": [{"w": "स्थाने", "p": [{"l": "स्थाने"}], "e": "It is fitting"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "एकनराधिपः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "नर"}, {"l": "अधिप", "cn": "1.1"}], "e": "the sole monarch of men"}, {"w": "सन्", "p": [{"l": "अस्", "cn": "1.1", "pl": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "being"}, {"w": "अकिंचनत्वम्", "p": [{"l": "अकिंचनत्व", "cn": "2.1"}], "e": "poverty"}, {"w": "मखजम्", "p": [{"l": "मख"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "born of sacrifice"}, {"w": "व्यनक्ति", "p": [{"l": "अन्ज्", "fin": "व्यनक्ति", "vp": ["वि"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "displays"}, {"w": "पर्यायपीतस्य", "p": [{"l": "पर्याय"}, {"l": "पीत", "cn": "6.1"}], "e": "of that which is drunk in turns"}, {"w": "सुरैः", "p": [{"l": "सुर", "cn": "3.3"}], "e": "by the gods"}, {"w": "हिमांशोः", "p": [{"l": "हिमांशु", "cn": "6.1"}], "e": "of the moon"}, {"w": "कलाक्षयः", "p": [{"l": "कला"}, {"l": "क्षय", "cn": "1.1"}], "e": "the waning of the digits"}, {"w": "श्लाघ्यतरः", "p": [{"l": "श्लाघ्यतर", "cn": "1.1"}], "e": "is more praiseworthy"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "वृद्धेः", "p": [{"l": "वृद्धि", "cn": "5.1"}], "e": "than the waxing"}]},
{"c": "5", "n": "17", "i": 344, "v": "तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये । स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घनं नार्दति चातकोऽपि ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मात्। तावदनन्यकार्यः। `यावत्तावञ्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे` इति विश्वः। प्रयोजनान्तररहितोऽहमन्यतो वदान्यान्तराद्गुर्वर्थं गुरु-धनमाहर्तुमर्जयितुं यतिष्य उद्योक्ष्ये। ते तुभ्यं स्वस्ति शुभमस्तु। `नमःस्वस्ति-` (पा.2।3।16) इत्यादिना चतुर्थी। तथा हि-चातकोऽपि। `धरणीपतितं तोयं चातकानां रुजाकरम्` इतिहेतोरनन्यगतिकोऽपीत्यर्थः। निर्गलितोऽम्ब्वेव गर्भो यस्य तं शरद्धनं नार्दति न याचते। `अर्द गतौ याचने च` इति धातुः। `याचनार्थे रणेऽर्दनम्` इति यादवः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत् तावत् अनन्यकार्यः अहम् अन्यतः गुरु-अर्थम् आहर्तुं यतिष्ये। ते स्वस्ति अस्तु। चातकः अपि निर्गलित-अम्बु-गर्भं शरद्-घनं न अर्दति।", "es": "\"Therefore, having no other task, I will now try to procure the fee for my guru from another source. May you be well. Even the Chataka bird does not pester an autumn cloud that has already shed its water.\"", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "अन्यतः", "p": [{"l": "अन्यतः"}], "e": "from another source"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "now"}, {"w": "अनन्यकार्यः", "p": [{"l": "अनन्य"}, {"l": "कार्य", "cn": "1.1"}], "e": "having no other task"}, {"w": "गुर्वर्थम्", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "for the guru's purpose"}, {"w": "आहर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "pl": "हृ", "vp": ["आ"], "inf": "आहर्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to procure"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "यतिष्ये", "p": [{"l": "यत्", "fin": "यतिष्ये", "t": "लृट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "will strive"}, {"w": "स्वस्ति", "p": [{"l": "स्वस्ति"}], "e": "well-being"}, {"w": "अस्तु", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्तु", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "may there be"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to you"}, {"w": "निर्गलिताम्बुगर्भम्", "p": [{"l": "निर्गलित"}, {"l": "अम्बु"}, {"l": "गर्भ", "cn": "2.1"}], "e": "which has shed its water-contents"}, {"w": "शरद्धनम्", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "घन", "cn": "2.1"}], "e": "an autumn cloud"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अर्दति", "p": [{"l": "अर्द", "fin": "अर्दति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "troubles"}, {"w": "चातकः", "p": [{"l": "चातक", "cn": "1.1"}], "e": "the Chataka bird"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}]},
{"c": "5", "n": "18", "i": 345, "v": "एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्षेर्नृपतिर्निषिध्य । किं वस्तु विद्वन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तमन्वयुक्तः ॥", "mn": "एतावदिति॥ एतावद्वाक्यमुक्त्वा प्रतियातुं कामो यस्य तं प्रतियातुकामं गन्तुकामम् । `तुं काममनसोरपि` इति मकारलोपः। महर्षेर्वरतन्तोः शिष्यं कौत्सं नृपती रघुर्निषिध्य निवार्य, हे विद्वन्! त्वया गुरवे प्रदेयं वस्तु किं किमात्मकं कियत् किंपरिमाणं वा? इत्येवं तं कौत्समन्वयुङ्क्तापृच्छत्। `प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च` इत्यमरः (अ.को.1|6|10) ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "एतावत् उक्त्वा प्रतियातुकामं महर्षेः शिष्यं निषिध्य, नृपतिः तम् \"विद्वन्! त्वया गुरवे किं वस्तु प्रदेयम्? कियत् वा?\" इति अन्वयुक्त।", "es": "Having said this much, as the sage's disciple was about to leave, the king stopped him. He then asked him, \"O learned one, what object is to be given by you to your guru, and how much of it?\"", "pc": [{"w": "एतावत्", "p": [{"l": "एतावत्", "cn": "2.1"}], "e": "This much"}, {"w": "उक्त्वा", "p": [{"l": "वच्", "pl": "वच्", "inf": "उक्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having said"}, {"w": "प्रतियातुकामम्", "p": [{"l": "प्रतियातु"}, {"l": "काम", "cn": "2.1"}], "e": "who was desirous of returning"}, {"w": "शिष्यम्", "p": [{"l": "शिष्य", "cn": "2.1"}], "e": "the disciple"}, {"w": "महर्षेः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sage"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "निषिध्य", "p": [{"l": "सिध्", "pl": "सिध्", "vp": ["नि"], "inf": "निषिध्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having stopped"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "वस्तु", "p": [{"l": "वस्तु", "cn": "1.1"}], "e": "object"}, {"w": "विद्वन्", "p": [{"l": "विद्वस्", "cn": "8.1"}], "e": "O learned one"}, {"w": "गुरवे", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "4.1"}], "e": "to the guru"}, {"w": "प्रदेयम्", "p": [{"l": "दा", "cn": "1.1", "pl": "दा", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रदेय", "s": ["यत्"]}], "e": "is to be given"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "कियत्", "p": [{"l": "कियत्", "cn": "1.1"}], "e": "how much"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अन्वयुक्त", "p": [{"l": "युज्", "fin": "अन्वयुक्त", "vp": ["अनु"], "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "asked"}]},
{"c": "5", "n": "19", "i": 346, "v": "ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय । वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे ॥", "mn": "तत इति॥ ततो यथावद्यथार्हम्। अर्हार्थे वतिः। विहिताध्वराय विधिवदनुष्ठितयज्ञाय। सदाचारायेत्यर्थः। स्मयावेशविवर्जिताय गर्वाभिनिवेशशून्याय। अनुद्धतायेत्यर्थः। वर्णानां ब्राह्मणादीनामश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च गुरवे नियामकाय। `वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः` इति। `ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये। आश्रमोऽस्त्त्री` इति चामरः। सर्वकार्यनिर्वाहकायेत्यर्थः। तस्मै रघवे विचंक्षणो विद्वान् वर्णी ब्रह्मचारी। `वर्णिनो ब्रह्मचारिणः` इत्यमरः (अ.को.2|7|46)। `वर्णाद्ब्रह्मचारिणि` (पा.5।2।134) इतीनिप्रत्ययः। सः कौत्सः प्रस्तुतं प्रकृतमाचचक्षे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः सः विचक्षणः वर्णी, यथावत् विहित-अध्वराय, स्मय-आवेश-विवर्जिताय, वर्णाश्रमाणां गुरवे तस्मै (रघवे) प्रस्तुतम् आचचक्षे।", "es": "Then that wise Brahmachari (Kautsa) began to narrate the matter at hand to that king (Raghu), who had duly performed sacrifices, was free from the influence of pride, and was a guardian of the Varna and Ashrama system.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "यथावद्विहिताध्वराय", "p": [{"l": "यथावत्"}, {"l": "विहित"}, {"l": "अध्वर", "cn": "4.1"}], "e": "to him who had duly performed sacrifices"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "स्मयावेशविवर्जिताय", "p": [{"l": "स्मय"}, {"l": "आवेश"}, {"l": "विवर्जित", "cn": "4.1"}], "e": "to him who was free from the influence of pride"}, {"w": "वर्णाश्रमाणां", "p": [{"l": "वर्ण"}, {"l": "आश्रम", "cn": "6.3"}], "e": "of the Varnas and Ashramas"}, {"w": "गुरवे", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "4.1"}], "e": "to the guardian"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वर्णी", "p": [{"l": "वर्णिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the Brahmachari"}, {"w": "विचक्षणः", "p": [{"l": "विचक्षण", "cn": "1.1"}], "e": "the wise one"}, {"w": "प्रस्तुतम्", "p": [{"l": "प्रस्तुत", "cn": "2.1"}], "e": "the matter at hand"}, {"w": "आचचक्षे", "p": [{"l": "चक्ष्", "fin": "आचचक्षे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "narrated"}]},
{"c": "5", "n": "20", "i": 347, "v": "समाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितोऽभूद्गुरुदक्षिणायै । स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् ॥", "mn": "समाप्तेति॥ समाप्तविद्येन मया महर्षिर्गुरुदक्षिणायै गुरुदक्षिणास्वीकारार्थं विज्ञापितोऽभूत्। स च गुरुश्चिरायास्खलितोपचारां तां दुष्करां मे भक्तिमेव पुरस्तात् प्रथमम्। अगणयत् संख्यातवान्। भक्त्यैव संतुष्टः, किं दक्षिणयेत्युक्तवानित्यर्थः। अथवा, -भक्तिमेव तां दक्षिणामगणयदिति योज्यम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "समाप्तविद्येन मया गुरुदक्षिणायै महर्षिः विज्ञापितः अभूत्। सः पुरस्तात् मे चिराय अस्खलित-उपचाराम् ताम् भक्तिम् एव अगणयत्।", "es": "\"Having completed my studies, I requested the great sage (Vartantu) about the teacher's fee. But he, at first, considered only my long-standing, unwavering service and devotion as the fee itself.\"", "pc": [{"w": "समाप्तविद्येन", "p": [{"l": "समाप्त"}, {"l": "विद्य", "cn": "3.1"}], "e": "by me who had completed my studies"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "महर्षिः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "1.1"}], "e": "the great sage"}, {"w": "विज्ञापितः", "p": [{"l": "ज्ञा", "cn": "1.1", "pl": "ज्ञा", "vp": ["वि"], "inf": "विज्ञापित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "was requested"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "गुरुदक्षिणायै", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "दक्षिणा", "cn": "4.1"}], "e": "for the guru's fee"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "चिराय", "p": [{"l": "चिराय"}], "e": "long-standing"}, {"w": "अस्खलितोपचाराम्", "p": [{"l": "अस्खलित"}, {"l": "उपचार", "cn": "2.1"}], "e": "unwavering service"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "भक्तिम्", "p": [{"l": "भक्ति", "cn": "2.1"}], "e": "devotion"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "अगणयत्", "p": [{"l": "गण्", "fin": "अगणयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "considered"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "at first"}]},
{"c": "5", "n": "21", "i": 348, "v": "निर्बन्धसंजातरुषार्थकार्श्यमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः । वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति ॥", "mn": "निर्बन्धेति॥ निर्बन्धेन प्रार्थनातिशयेन संजातरुषा संजातक्रोधेन गुरुणा। अर्थकार्श्यं दारिद्र्यमचिन्तयित्वाऽविचार्य। अहं वित्तस्य धनस्य चतस्रो दश च कोटीश्चतुर्दशकोटीर्मे मह्यमाहरानयेति विद्यापरिसंख्यया विद्यपरिसंख्यानुसारेणैवोक्तः। अत्र मनुः-`अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "निर्बन्ध-संजात-रुषा गुरुणा, मम अर्थकार्श्यम् अचिन्तयित्वा, अहम् उक्तः, \"मे विद्या-परिसंख्यया वित्तस्य चतस्रः दश च कोटीः आहर\" इति।", "es": "\"Angered by my insistence, the guru, without considering my poverty, told me: 'Bring me fourteen crores of gold coins, corresponding to the fourteen branches of knowledge you have learned from me.'\"", "pc": [{"w": "निर्बन्धसंजातरुषा", "p": [{"l": "निर्बन्ध"}, {"l": "संजात"}, {"l": "रुष्", "cn": "3.1"}], "e": "by the one in whom anger was born from insistence"}, {"w": "अर्थकार्श्यम्", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "कार्श्य", "cn": "2.1"}], "e": "poverty"}, {"w": "अचिन्तयित्वा", "p": [{"l": "चिन्त्", "pl": "चिन्त्", "vp": ["अ"], "inf": "अचिन्तयित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "without considering"}, {"w": "गुरुणा", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "by the guru"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "उक्तः", "p": [{"l": "वच्", "cn": "1.1", "pl": "वच्", "inf": "उक्त", "s": ["क्त"]}], "e": "was told"}, {"w": "वित्तस्य", "p": [{"l": "वित्त", "cn": "6.1"}], "e": "of wealth"}, {"w": "विद्यापरिसंख्यया", "p": [{"l": "विद्या"}, {"l": "परिसंख्या", "cn": "3.1"}], "e": "by the number of sciences"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "for me"}, {"w": "कोटीः", "p": [{"l": "कोटि", "cn": "2.3"}], "e": "crores"}, {"w": "चतस्रः", "p": [{"l": "चतुर्", "cn": "2.3"}], "e": "four"}, {"w": "दश", "p": [{"l": "दशन्", "cn": "2.3"}], "e": "and ten"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आहर", "p": [{"l": "हृ", "fin": "आहर", "vp": ["आ"], "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "bring"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}]},
{"c": "5", "n": "22", "i": 349, "v": "सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेषम् । अभ्युत्सहे संप्रति नोपरोद्धुमल्पेतरत्वाच्छ्रुतनिष्क्रयस्य ॥", "mn": "सोऽहमितिः॥ सोऽहं सपर्याविधिभाजनेनार्घ्यपात्रेण भवन्तं `प्रभु`-शब्द एव शेषो यस्य तं मत्वा। निःस्वं निश्चित्येत्यर्थः। श्रुतनिष्क्रयस्य विद्यामूल्यस्याल्पेतरत्वादतिमहत्त्वात् संप्रत्युपरोद्धुं निर्बन्धुं नाभ्युत्सहे ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः अहम्, भवन्तं सपर्या-विधि-भाजनं प्रभु-शब्द-शेषं च मत्वा, श्रुत-निष्क्रयस्य अल्प-इतरत्वात् संप्रति त्वाम् उपरोद्धुं न अभ्युत्सहे।", "es": "\"Therefore I, considering you a worthy recipient of service but now left with only the title of 'lord', do not dare to press you now, because the price for my learning is not small.\"", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "सपर्याविधिभाजनेन", "p": [{"l": "सपर्या"}, {"l": "विधि"}, {"l": "भाजन", "cn": "3.1"}], "e": "by being a vessel for the rules of worship"}, {"w": "मत्वा", "p": [{"l": "मन्", "pl": "मन्", "inf": "मत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having considered"}, {"w": "भवन्तम्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "प्रभुशब्दशेषम्", "p": [{"l": "प्रभु"}, {"l": "शब्द"}, {"l": "शेष", "cn": "2.1"}], "e": "to be one with only the title 'lord' remaining"}, {"w": "अभ्युत्सहे", "p": [{"l": "सह्", "fin": "अभ्युत्सहे", "vp": ["अभि", "उत्"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "I dare"}, {"w": "संप्रति", "p": [{"l": "संप्रति"}], "e": "now"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "उपरोद्धुम्", "p": [{"l": "रुध्", "pl": "रुध्", "vp": ["उप"], "inf": "उपरोद्धुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to press"}, {"w": "अल्पेतरत्वात्", "p": [{"l": "अल्प"}, {"l": "इतरत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the not-smallness"}, {"w": "श्रुतनिष्क्रयस्य", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "निष्क्रय", "cn": "6.1"}], "e": "of the price for my learning"}]},
{"c": "5", "n": "23", "i": 350, "v": "इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण । एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः ॥", "mn": "इत्थमिति॥ द्विजराजकान्तिश्चन्द्रकान्तिः। `द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरैः` इत्यमरः (अ.को.1|3|17)। `तस्मात्सोमो राजा नो ब्राब्मणानाम्`इति श्रुतेः। द्विजराजकान्तित्वेनार्थावाप्तिवैराग्यं वारयति। एनसः पापान्निवृत्तेन्द्रियवृत्तिर्यस्य स जगदेकनाथो रघुर्वेदविदां वरेण श्रेष्ठेन द्विजेन कौत्सेन। इत्थमावेदितो निवेदितः सन्। एनं कौत्सं भूयः पुनर्जगाद ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इत्थं वेद-विदाम् वरेण द्विजेन आवेदितः, द्विजराज-कान्तिः, एनः-निवृत्त-इन्द्रिय-वृत्तिः, जगत्-एक-नाथः (रघुः) एनं भूयः जगाद।", "es": "Thus informed by the Brahmana, who was the best among the knowers of the Vedas, Raghu—who had the radiance of the moon, whose senses were turned away from sin, and who was the sole lord of the world—spoke to him again.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "Thus"}, {"w": "द्विजेन", "p": [{"l": "द्विज", "cn": "3.1"}], "e": "by the Brahmana"}, {"w": "द्विजराजकान्तिः", "p": [{"l": "द्विजराज"}, {"l": "कान्ति", "cn": "1.1"}], "e": "he who had the radiance of the moon"}, {"w": "आवेदितः", "p": [{"l": "विद्", "cn": "1.1", "pl": "विद्", "vp": ["आ"], "inf": "आवेदित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "informed"}, {"w": "वेदविदाम्", "p": [{"l": "वेद"}, {"l": "विद्", "cn": "6.3"}], "e": "of the knowers of the Vedas"}, {"w": "वरेण", "p": [{"l": "वर", "cn": "3.1"}], "e": "by the best"}, {"w": "एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिः", "p": [{"l": "एनस्"}, {"l": "निवृत्त"}, {"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "he whose senses were turned away from sin"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "जगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "जगाद", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "जगदेकनाथः", "p": [{"l": "जगत्"}, {"l": "एक"}, {"l": "नाथ", "cn": "1.1"}], "e": "the sole lord of the world"}]},
{"c": "5", "n": "24", "i": 351, "v": "गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम् । गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः ॥", "mn": "गुर्वर्थमिति॥ श्रुतस्य पारं दृष्टवाञ्च्छ्रुतपारदृश्वा। `दृशेः क्वनिप्` (पा3।2।94) इति क्वनिप्। गुर्वर्थं गुरुदक्षिणार्थं यथा तथाऽर्थी याचकः। विशेषणद्वयेनाप्यस्याप्रत्याख्येयत्वमाह। रघोः सकाशात् कामं मनोरथमनवाप्याप्राप्य वदान्यान्तरं तात्रन्तरं गतः। `स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे` इत्यमरः (अ.को.3|1|6)। इत्येवंरेूपोऽयं परीवादस्यापवादस्य नवो नूतनः प्रथमोऽवतार आविर्भावो मे मा भून्माऽस्तु। `रघोः` इति स्वनामग्रहणं संभावितत्वद्योतनार्थम्। तथा च(भ.गी.2।34)-`संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते` इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "श्रुत-पार-दृश्वा अर्थी गुरु-अर्थं रघोः सकाशात् कामम् अनवाप्य वदान्य-अन्तरं गतः, इति अयं मे नव-परीवाद-अवतारः मा भूत्।", "es": "\"Let not this new slander arise for me: that a supplicant who has mastered the scriptures, seeking wealth for his guru, went to another benefactor after failing to obtain his desire from Raghu.\"", "pc": [{"w": "गुर्वर्थम्", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "wealth for the guru"}, {"w": "अर्थी", "p": [{"l": "अर्थिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a supplicant"}, {"w": "श्रुतपारदृश्वा", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "पार"}, {"l": "दृश्वन्", "cn": "1.1"}], "e": "who has seen the other shore of the scriptures"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "5.1"}], "e": "from Raghu"}, {"w": "सकाशात्", "p": [{"l": "सकाशात्"}], "e": "from"}, {"w": "अनवाप्य", "p": [{"l": "आप्", "pl": "आप्", "vp": ["न", "अव"], "inf": "अनवाप्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "not having obtained"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "काम", "cn": "2.1"}], "e": "his desire"}, {"w": "गतः", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "pl": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}], "e": "went"}, {"w": "वदान्यान्तरम्", "p": [{"l": "वदान्य"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "to another benefactor"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "for me"}, {"w": "मा", "p": [{"l": "मा"}], "e": "let not"}, {"w": "भूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "भूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "be"}, {"w": "परीवादनवावतारः", "p": [{"l": "परीवाद"}, {"l": "नव"}, {"l": "अवतार", "cn": "1.1"}], "e": "a new instance of slander"}]},
{"c": "5", "n": "25", "i": 352, "v": "स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे । द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्! यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥", "mn": "स इति॥ स त्वं महिते पूजिते प्रशस्ते प्रसिद्धे मदीयेऽग्न्यगारे त्रेताग्निशालायां चतुर्थोऽग्निरिव वसन् द्वित्राणि द्वे त्रीणि वाऽहानि दिनानि। `संख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये` (पा.2।2।25) इति बहुव्रीहिः। `बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात्` (पा.5।4।73) इति डच्प्रत्ययः समासान्तः। सोढुमर्हसि। हे अर्हन्मान्य! त्वदर्थं तव प्रयोजनं साधयितुं यावद्यते यतिष्ये। `यावत्पुरानिपातयोर्लट्` (पा.3।3।4) इति भविष्यदर्थे लट् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अर्हन्! सः त्वं प्रशस्ते महिते मदीये अग्नि-अगारे चतुर्थः अग्निः इव वसन्, द्वित्राणि अहानि सोढुम् अर्हसि, यावत् अहं त्वत्-अर्थं साधयितुं यते।", "es": "\"Therefore, O worthy one, you should deign to wait for two or three days, dwelling in my praised and honored fire-sanctuary like a fourth sacred fire, while I strive to accomplish your purpose.\"", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "प्रशस्ते", "p": [{"l": "प्रशस्त", "cn": "7.1"}], "e": "in the praised"}, {"w": "महिते", "p": [{"l": "महित", "cn": "7.1"}], "e": "honored"}, {"w": "मदीये", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "7.1"}], "e": "my"}, {"w": "वसन्", "p": [{"l": "वस्", "cn": "1.1", "pl": "वस्", "inf": "वसत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "dwelling"}, {"w": "चतुर्थः", "p": [{"l": "चतुर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "as the fourth"}, {"w": "अग्निः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अग्न्यगारे", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "अगार", "cn": "7.1"}], "e": "in the fire-sanctuary"}, {"w": "द्वित्राणि", "p": [{"l": "द्वित्र", "cn": "2.3"}], "e": "two or three"}, {"w": "अहानि", "p": [{"l": "अहन्", "cn": "2.3"}], "e": "days"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you should"}, {"w": "सोढुम्", "p": [{"l": "सह्", "pl": "सह्", "inf": "सोढुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to wait"}, {"w": "अर्हन्", "p": [{"l": "अर्हत्", "cn": "8.1"}], "e": "O worthy one"}, {"w": "यावत्", "p": [{"l": "यावत्"}], "e": "while"}, {"w": "यते", "p": [{"l": "यत्", "fin": "यते", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "I strive"}, {"w": "साधयितुम्", "p": [{"l": "साध्", "pl": "साध्", "inf": "साधयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to accomplish"}, {"w": "त्वदर्थम्", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "your purpose"}]},
{"c": "5", "n": "26", "i": 353, "v": "तथेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्संगरमग्रजन्मा । गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुबेरात् ॥", "mn": "तथेतीति॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः प्रतीतः प्रीतः सन्, तस्य रघोरवितथममोघं संगरं प्रतिज्ञाम्। `अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः` इत्यमरः। `तां गिरम्` इति केचित्पठन्ति। तथेति प्रत्यग्रहीत्। रघुरपि गां भूमिमात्तसारां गृहीतधनामवेक्ष्य कुबेरादर्थं निष्क्रष्टुमाहर्तुं चकम इयेष ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रतीतः अग्रजन्मा तस्य (रघोः) संगरम् \"तथा\" इति अवितथं प्रत्यग्रहीत्। रघुः अपि गाम् आत्तसाराम् अवेक्ष्य, कुबेरात् अर्थं निष्क्रष्टुं चकमे।", "es": "The convinced Brahmana (Kautsa) accepted Raghu's promise as true, saying \"So be it.\" Raghu, in turn, seeing that the earth had been drained of its resources, desired to extract the required wealth from Kubera.", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "So be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अवितथम्", "p": [{"l": "अवितथ", "cn": "2.1"}], "e": "as true"}, {"w": "प्रतीतः", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "pl": "इ", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतीत", "s": ["क्त"]}], "e": "convinced"}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "vp": ["प्रति"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "accepted"}, {"w": "संगरम्", "p": [{"l": "संगर", "cn": "2.1"}], "e": "promise"}, {"w": "अग्रजन्मा", "p": [{"l": "अग्रजन्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "the Brahmana"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "आत्तसाराम्", "p": [{"l": "आत्त"}, {"l": "सार", "cn": "2.1"}], "e": "whose resources were taken"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "in turn"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["अव"], "inf": "अवेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "seeing"}, {"w": "निष्क्रष्टुम्", "p": [{"l": "कृष्", "pl": "कृष्", "vp": ["निस्"], "inf": "निष्क्रष्टुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to extract"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "wealth"}, {"w": "चकमे", "p": [{"l": "कम्", "fin": "चकमे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "desired"}, {"w": "कुबेरात्", "p": [{"l": "कुबेर", "cn": "5.1"}], "e": "from Kubera"}]},
{"c": "5", "n": "27", "i": 354, "v": "वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्प्रभावादुदन्वदाकाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजघ्ने न हि तद्रथस्य ॥", "mn": "वसिष्ठेति॥ वसिष्ठस्य यन्मन्त्रेणोक्षणमभिमन्त्र्य प्रोक्षणं तज्जात्प्रभावात् सामर्थ्याद्धेतोः। उदन्वदाकाशमहीधरेषूदन्वत्युदधावाकाशे महीधरेषु वा। मरुत्सखस्य। मरुतः सखेति तत्पुरुषो बहुव्रीहौ समासान्ताभावात्। ततो वायुसहायस्येति लभ्यते। वारीणां वाहको बलाहकः। पृषोदरादित्वात्साधुः, तस्येव मेघस्येव। तद्रथस्य गतिः संचारो न विजघ्ने न विहता हि ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "वसिष्ठ-मन्त्र-उक्षण-जात् प्रभावात्, मरुत्-सखस्य बलाहकस्य इव, तद्-रथस्य गतिः उदन्वत्-आकाश-महीधरेषु हि न विजघ्ने।", "es": "Due to the power born from the consecration with mantras by Vasishtha, the movement of his (Raghu's) chariot was not obstructed in the oceans, the sky, or on the mountains, just like that of a cloud which is a friend of the wind.", "pc": [{"w": "वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात्", "p": [{"l": "वसिष्ठ"}, {"l": "मन्त्र"}, {"l": "उक्षण"}, {"l": "ज", "cn": "5.1"}], "e": "born from the consecration with mantras by Vasishtha"}, {"w": "प्रभावात्", "p": [{"l": "प्रभाव", "cn": "5.1"}], "e": "due to the power"}, {"w": "उदन्वदाकाशमहीधरेषु", "p": [{"l": "उदन्वत्"}, {"l": "आकाश"}, {"l": "महीधर", "cn": "7.3"}], "e": "in the oceans, sky, and mountains"}, {"w": "मरुत्सखस्य", "p": [{"l": "मरुत्"}, {"l": "सख", "cn": "6.1"}], "e": "of the friend of the wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "बलाहकस्य", "p": [{"l": "बलाहक", "cn": "6.1"}], "e": "of a cloud"}, {"w": "गतिः", "p": [{"l": "गति", "cn": "1.1"}], "e": "the movement"}, {"w": "विजघ्ने", "p": [{"l": "हन्", "fin": "विजघ्ने", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was obstructed"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "तद्रथस्य", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "रथ", "cn": "6.1"}], "e": "of his chariot"}]},
{"c": "5", "n": "28", "i": 355, "v": "अथाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितशस्त्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ प्रदोषे रजनीमुखे। तत्काले यानाधिरोहणविधानात्। प्रयतो धीरो रघुः। समन्ताद्भवः सामन्तः राजमात्रमिति संभावनयैव कैलासनाथं कुबेरं तरसा बलेन जिगीषुर्जेतुमिच्छुः सन्। कल्पितं सज्जितं शस्त्त्रं गर्भे यस्य तं रथमधिशिश्ये। रथे शयितवानित्यर्थः। `अधिशीङ्स्थासां कर्म` (पा.1।4।46) इति कर्मत्वम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ धीरः प्रयतः रघुः, तरसा कैलास-नाथं जिगीषुः सन्, प्रदोषे कल्पित-शस्त्र-गर्भं रथम् अधिशिश्ये।", "es": "Then, at evening, the steadfast and self-controlled Raghu, desiring to conquer the lord of Kailasa (Kubera) by force, lay down in his chariot, which was stocked with weapons, intending to subdue him.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अधिशिश्ये", "p": [{"l": "शी", "fin": "अधिशिश्ये", "vp": ["अधि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "lay down in"}, {"w": "प्रयतः", "p": [{"l": "प्रयत", "cn": "1.1"}], "e": "self-controlled"}, {"w": "प्रदोषे", "p": [{"l": "प्रदोष", "cn": "7.1"}], "e": "at evening"}, {"w": "रथम्", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "chariot"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "कल्पितशस्त्रगर्भम्", "p": [{"l": "कल्पित"}, {"l": "शस्त्र"}, {"l": "गर्भ", "cn": "2.1"}], "e": "which was stocked with weapons"}, {"w": "सामन्तसंभावनया", "p": [{"l": "सामन्त"}, {"l": "संभावना", "cn": "3.1"}], "e": "by the mere honor of treating as a vassal"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "धीरः", "p": [{"l": "धीर", "cn": "1.1"}], "e": "the steadfast one"}, {"w": "कैलासनाथम्", "p": [{"l": "कैलास"}, {"l": "नाथ", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of Kailasa (Kubera)"}, {"w": "तरसा", "p": [{"l": "तरस्", "cn": "3.1"}], "e": "by force"}, {"w": "जिगीषुः", "p": [{"l": "जि", "cn": "1.1", "pl": "जि", "inf": "जिगीषु", "s": ["सन्", "उ"]}], "e": "desiring to conquer"}]},
{"c": "5", "n": "29", "i": 356, "v": "प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोषगृहे नियुक्ताः । हिरण्मयीं कोषगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः ॥", "mn": "प्रातरिति॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै रघवे कोषगृहे नियुक्ता अधिकृता भाण्डागारिकाः सविस्मयाः सन्तः कोषगृहस्य मध्ये नभस्तो नभसः। पञ्चम्यास्तसिल्प्रत्ययः। पतितां हिरण्मयीं सुवर्णमयीम्। `दाण्डिनायन-` (पा.6।4।174) इत्यादिना निपातनात्साधुः। वृष्टिं शशंसुः कथयामासुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रातः प्रयाण-अभिमुखाय तस्मै, कोष-गृहे नियुक्ताः सविस्मयाः भूत्वा कोष-गृहस्य मध्ये नभस्तः पतितां हिरण्मयीं वृष्टिं शशंसुः।", "es": "In the morning, as Raghu was about to set off, the astonished attendants in the treasury reported to him that a shower of gold had fallen from the sky into the middle of the treasury.", "pc": [{"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्"}], "e": "In the morning"}, {"w": "प्रयाणाभिमुखाय", "p": [{"l": "प्रयाण"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "4.1"}], "e": "to him who was about to set off"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "सविस्मयाः", "p": [{"l": "सविस्मय", "cn": "1.3"}], "e": "astonished"}, {"w": "कोषगृहे", "p": [{"l": "कोष"}, {"l": "गृह", "cn": "7.1"}], "e": "in the treasury"}, {"w": "नियुक्ताः", "p": [{"l": "युज्", "cn": "1.3", "pl": "युज्", "vp": ["नि"], "inf": "नियुक्त", "s": ["क्त"]}], "e": "the attendants"}, {"w": "हिरण्मयीम्", "p": [{"l": "हिरण्मय", "cn": "2.1"}], "e": "golden"}, {"w": "कोषगृहस्य", "p": [{"l": "कोष"}, {"l": "गृह", "cn": "6.1"}], "e": "of the treasury"}, {"w": "मध्ये", "p": [{"l": "मध्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the middle"}, {"w": "वृष्टिम्", "p": [{"l": "वृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "a shower"}, {"w": "शशंसुः", "p": [{"l": "शंस", "fin": "शशंसुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "reported"}, {"w": "पतिताम्", "p": [{"l": "पत्", "cn": "2.1", "pl": "पत्", "inf": "पतित", "s": ["क्त"]}], "e": "had fallen"}, {"w": "नभस्तः", "p": [{"l": "नभस्", "s": ["तसिल्"]}], "e": "from the sky"}]},
{"c": "5", "n": "30", "i": 357, "v": "तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम् ॥", "mn": "तमिति॥ भूपती रघुः। अभियास्यमानादभिगमिष्यमाणात् कुबेराल्लब्धम्। वज्रेण कुलिशेन भिन्नं सुमेरोः पादं प्रत्यन्तपर्वनमिव स्थितम्। `पादाः प्रत्यन्तपर्वताः` इत्यमरः (अ.को.2|3|7)। `शृङ्गम्` इति क्वचित्पाठः। तं भासुरं भास्वरम्। `भञ्जभासमिदो घुरच्` (पा.3।2।161) इति घुरच्। हेमराशिं समस्तं कृत्स्नमेव कौत्साय दिदेश ददौ। न तु चतुर्दशकोटिमात्रमित्येवकारार्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भूपतिः (रघुः) अभियास्यमानात् कुबेरात् लब्धं, सुमेरोः वज्र-भिन्नं पादम् इव (स्थितं), तं समस्तं भासुर-हेम-राशिम् एव कौत्साय दिदेश।", "es": "The king (Raghu) gave that entire heap of shining gold—obtained from Kubera who was about to be attacked—to Kautsa, just as if it were a peak of Mount Sumeru shattered by a thunderbolt.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "भूपतिः", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "1.1"}], "e": "The king"}, {"w": "भासुरहेमराशिम्", "p": [{"l": "भासुर"}, {"l": "हेम"}, {"l": "राशि", "cn": "2.1"}], "e": "heap of shining gold"}, {"w": "लब्धम्", "p": [{"l": "लभ्", "cn": "2.1", "pl": "लभ्", "inf": "लब्ध", "s": ["क्त"]}], "e": "obtained"}, {"w": "कुबेरात्", "p": [{"l": "कुबेर", "cn": "5.1"}], "e": "from Kubera"}, {"w": "अभियास्यमानात्", "p": [{"l": "या", "cn": "5.1", "pl": "या", "vp": ["अभि"], "inf": "अभियास्यमान", "s": ["स्य", "शानच्"]}], "e": "who was about to be attacked"}, {"w": "दिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "दिदेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "gave"}, {"w": "कौत्साय", "p": [{"l": "कौत्स", "cn": "4.1"}], "e": "to Kautsa"}, {"w": "समस्तम्", "p": [{"l": "समस्त", "cn": "2.1"}], "e": "entire"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "पादम्", "p": [{"l": "पाद", "cn": "2.1"}], "e": "a peak"}, {"w": "सुमेरोः", "p": [{"l": "सुमेरु", "cn": "6.1"}], "e": "of Mount Sumeru"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "वज्रभिन्नम्", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "भिन्न", "cn": "2.1"}], "e": "shattered by a thunderbolt"}]},
{"c": "5", "n": "31", "i": 358, "v": "जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ । गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च ॥", "mn": "जनस्येति॥ तावर्थि-दातारौ द्वावपि साकेतनिवासिनोऽयोध्यावासिनः। `साकेतः स्यादयोध्यायां कोसला नन्दिनी च सा` इति यादवः। जनस्याभिनन्द्यसत्त्वौ स्तुत्यव्यवसायावभूताम्। `द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु` इत्यमरः। कौ द्वौ? गुरुप्रदेयादधिकेऽतिरिक्तद्रव्ये निःस्पृहोऽर्थी। अर्थिकामादर्थिमनोरथादधिकं प्रददातीति तथोक्तः। `प्रे दाज्ञः`। (पा.3।2।6) इति कप्रत्ययः। नृपश्च ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गुरु-प्रदेयात् अधिके निःस्पृहः अर्थी, अर्थि-कामात् अधिक-प्रदः नृपः च, तौ द्वौ अपि साकेत-निवासिनः जनस्य अभिनन्द्य-सत्त्वौ अभूताम्।", "es": "Both of them became objects of admiration for the people of Saketa: the supplicant (Kautsa), who was indifferent to anything more than his guru's fee, and the king (Raghu), who gave more than the supplicant had desired.", "pc": [{"w": "जनस्य", "p": [{"l": "जन", "cn": "6.1"}], "e": "of the people"}, {"w": "साकेतनिवासिनः", "p": [{"l": "साकेत"}, {"l": "निवासिन्", "cn": "6.1"}], "e": "dwelling in Saketa"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "द्वौ", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अभूताम्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूताम्", "t": "लङ्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "अभिनन्द्यसत्त्वौ", "p": [{"l": "अभिनन्द्य"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "1.2"}], "e": "those whose character was to be praised"}, {"w": "गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहः", "p": [{"l": "गुरुप्रदेय"}, {"l": "अधिक"}, {"l": "निःस्पृह", "cn": "1.1"}], "e": "indifferent to more than what was to be given to the guru"}, {"w": "अर्थी", "p": [{"l": "अर्थिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the supplicant"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अर्थिकामादधिकप्रदः", "p": [{"l": "अर्थिकाम"}, {"l": "अधिक"}, {"l": "प्रद", "cn": "1.1"}], "e": "and the giver of more than the supplicant's desire"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}]},
{"c": "5", "n": "32", "i": 359, "v": "अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थे प्रजेश्वरं प्रीतमना महर्षिः । स्पृशन्करेणानतपूर्वकायं संप्रस्थितो वाचमुवाच कौत्सः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ प्रीतमना महर्षिः कौत्सः संप्रस्थितः प्रस्थास्यमानः सन्। `आशंसायां भूतवञ्च` (पा.3।3।132) इति भविष्यदर्थे क्तः। उष्ट्राणां क्रमेलकानां वामीनां वडवानां च शतैर्वाहितार्थं प्रापितधनमानतपूर्वकायम्। विनयनम्रमित्यर्थः। प्रजेश्वरं रघुं करेण स्पृशन्, वाचमुवाच ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ उष्ट्र-वामी-शत-वाहित-अर्थे (सति), प्रीतमनाः महर्षिः कौत्सः, संप्रस्थितः सन्, आनत-पूर्व-कायं प्रजेश्वरं करेण स्पृशन्, वाचम् उवाच।", "es": "Then, as the wealth was being carried away by hundreds of camels and mares, the great sage Kautsa, pleased in his heart and ready to depart, touched the lord of the people (Raghu), who had bent his upper body in reverence, and spoke these words.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "उष्ट्रवामीशतवाहितार्थे", "p": [{"l": "उष्ट्र"}, {"l": "वामी"}, {"l": "शत"}, {"l": "वाहित"}, {"l": "अर्थ", "cn": "7.1"}], "e": "when the wealth was being carried by hundreds of camels and mares"}, {"w": "प्रजेश्वरम्", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of the people"}, {"w": "प्रीतमनाः", "p": [{"l": "प्रीत"}, {"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "pleased in his heart"}, {"w": "महर्षिः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "1.1"}], "e": "the great sage"}, {"w": "स्पृशन्", "p": [{"l": "स्पृश्", "cn": "1.1", "pl": "स्पृश्", "inf": "स्पृशत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "touching"}, {"w": "करेण", "p": [{"l": "कर", "cn": "3.1"}], "e": "with his hand"}, {"w": "आनतपूर्वकायम्", "p": [{"l": "आनत"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "काय", "cn": "2.1"}], "e": "him whose upper body was bent"}, {"w": "संप्रस्थितः", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "pl": "स्था", "vp": ["सम्", "प्र"], "inf": "संप्रस्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "ready to depart"}, {"w": "वाचम्", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "2.1"}], "e": "words"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "कौत्सः", "p": [{"l": "कौत्स", "cn": "1.1"}], "e": "Kautsa"}]},
{"c": "5", "n": "33", "i": 360, "v": "किमत्र चित्रं यदि कामसूर्भूर्वृत्ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् । अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा ॥", "mn": "किमिति॥ वृत्ते स्थितस्य। `न्यायेनार्जनमर्थस्य वर्धनं पालनं तथा। सत्पात्रे प्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम्॥` इति कामन्दकः। तस्मिन्वृत्ते स्थितस्य प्रजानामधिपतेर्नृपस्य भूः कामान्सूत इति कामसूर्यदि। `सत्सूद्विषद्रह-` (पा.3।2।61) इत्यादिना क्विप्। अत्र कामप्रसवने किं चित्रम्? न चित्रमित्यर्थः। किंतु तव प्रभावो महिमा त्वचिन्तनीयः। येन त्वया द्यौरपि मनीषितमभिलषितं दुग्धा। दुहेर्द्विकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि क्तः। `प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम्। अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः ॥` इति स्मरणात् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वृत्ते स्थितस्य प्रजानाम् अधिपतेः भूः यदि कामसूः (स्यात्), (तत्) अत्र किम् चित्रम्? तु तव प्रभावः अचिन्तनीयः, येन द्यौः अपि मनीषितम् दुग्धा ।", "es": "What wonder is it if the earth yields all desires for a king of subjects who abides in right conduct? But your power is truly unthinkable, by which even heaven has been milked for what was desired.", "pc": [{"w": "किम्", "e": "what", "p": [{"l": "किम्"}]}, {"w": "अत्र", "e": "here", "p": [{"l": "अत्र"}]}, {"w": "चित्रम्", "e": "wonder", "p": [{"l": "चित्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यदि", "e": "if", "p": [{"l": "यदि"}]}, {"w": "कामसूः", "e": "wish-yielding", "p": [{"l": "कामसू", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भूः", "e": "earth", "p": [{"l": "भू", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वृत्ते", "e": "in right conduct", "p": [{"l": "वृत्त", "cn": "7.1"}]}, {"w": "स्थितस्य", "e": "of one who is established", "p": [{"l": "स्था", "cn": "6.1", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "अधिपतेः", "e": "of the king", "p": [{"l": "अधिपति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रजानाम्", "e": "of the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अचिन्तनीयः", "e": "unthinkable", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "चिन्त्", "inf": "चिन्तनीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "तु", "e": "but", "p": [{"l": "तु"}]}, {"w": "तव", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रभावः", "e": "power", "p": [{"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मनीषितम्", "e": "desired thing", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मनीषित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "द्यौः", "e": "heaven", "p": [{"l": "द्यो", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "येन", "e": "by which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "दुग्धा", "e": "was milked", "p": [{"l": "दुह्", "inf": "दुग्ध", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "34", "i": 361, "v": "आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते । पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यं भवतः पितेव ॥", "mn": "आशास्यमिति॥ सर्वाणि श्रेयांसि शुभान्यधिजग्मुषः प्राप्तवतस्ते तवान्यत् पुत्रातिरिक्तमाशास्यमाशीः साध्यमाशंसनीयं वा पुनरुक्तभूतम्। सर्वं सिद्धमित्यर्थः। किं त्वीड्यं स्तुत्यं भवन्तं भवतः पितेवात्मगुणानुरूपम्। त्वया तुल्यगुणमित्यर्थः। पुत्रं लभस्व प्राप्नुहि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सर्वाणि श्रेयांसि अधिजग्मुषः ते अन्यत् आशास्यम् पुनरुक्तभूतम् (अस्ति) । भवतः पिता इव भवन्तम् ईड्यम् आत्मगुणानुरूपम् पुत्रम् लभस्व ।", "es": "For you, who have attained all blessings, wishing for anything else is a mere repetition. Obtain a praiseworthy son, who is a match for your own virtues, just as your father obtained a praiseworthy son in you.", "pc": [{"w": "आशास्यम्", "e": "to be wished for", "p": [{"l": "शंस्", "vp": ["आ"], "inf": "आशास्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्यत्", "e": "other", "p": [{"l": "अन्यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुनरुक्तभूतम्", "e": "become a repetition", "p": [{"l": "पुनरुक्त"}, {"l": "भूत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "श्रेयांसि", "e": "blessings", "p": [{"l": "श्रेयस्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "सर्वाणि", "e": "all", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.3"}]}, {"w": "अधिजग्मुषः", "e": "of one who has attained", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["अधि"], "inf": "अधिजग्मिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "6.1"}]}, {"w": "ते", "e": "for you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पुत्रम्", "e": "a son", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लभस्व", "e": "obtain", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लभस्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "आत्मगुणानुरूपम्", "e": "corresponding to your own virtues", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "गुण"}, {"l": "अनुरूप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भवन्तम्", "e": "you", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ईड्यम्", "e": "praiseworthy", "p": [{"l": "ईड्", "inf": "ईड्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "भवतः", "e": "your", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पिता", "e": "father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "5", "n": "35", "i": 362, "v": "इत्थं प्रयुज्याशिषमग्रजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशम् । राजापि लेभे सुतमाशु तस्मादालोकमर्कादिव जीवलोकः ॥", "mn": "इत्थमिति॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः। `अग्रजन्मा द्विजे श्रेष्ठे भ्रातरि ब्रह्मणि स्मृतः` इति विश्वः। इत्थं राज्ञ आशिषं प्रयुज्य दत्त्वा गुरोः सकाशं समीपं प्रतीयाय प्राप। राजाऽपि। जीवलोको जीवसमूहः। `जीवः प्राणिनि गीष्पतौ` इति विश्वः। अर्गादालोकं प्रकाशमिव। `चैतन्यम्` इति पाठे ज्ञानम्। तस्मादृषेराशु सुतं लेभे प्राप ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अग्रजन्मा इत्थम् आशिषम् प्रयुज्य राज्ञे (अनुज्ञां दत्त्वा) गुरोः सकाशम् प्रतीयाय । राजा अपि, जीवलोकः अर्कात् आलोकम् इव, तस्मात् आशु सुतम् लेभे ।", "es": "Having thus bestowed his blessing, the Brahmin returned to the presence of his preceptor. The king also quickly obtained a son from him (through the power of the blessing), just as the world of living beings obtains light from the sun.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "e": "thus", "p": [{"l": "इत्थम्"}]}, {"w": "प्रयुज्य", "e": "having bestowed", "p": [{"l": "युज्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयुज्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "आशिषम्", "e": "blessing", "p": [{"l": "आशिस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अग्रजन्मा", "e": "the Brahmin", "p": [{"l": "अग्रजन्मन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राज्ञे", "e": "to the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "प्रतीयाय", "e": "returned", "p": [{"l": "इ", "vp": ["प्रति"], "fin": "प्रतीयाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "गुरोः", "e": "of the preceptor", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सकाशम्", "e": "to the presence", "p": [{"l": "सकाश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "राजा", "e": "the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "लेभे", "e": "obtained", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "सुतम्", "e": "a son", "p": [{"l": "सुत", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आशु", "e": "quickly", "p": [{"l": "आशु"}]}, {"w": "तस्मात्", "e": "from him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}]}, {"w": "आलोकम्", "e": "light", "p": [{"l": "आलोक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अर्कात्", "e": "from the sun", "p": [{"l": "अर्क", "cn": "5.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "जीवलोकः", "e": "the world of living beings", "p": [{"l": "जीव"}, {"l": "लोक", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "36", "i": 363, "v": "ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् । अतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार ॥", "mn": "ब्राह्म इति॥ तस्य रघोर्देवी महिषी ब्राह्मे। `तस्येदम्` (पा.4।3।120)इत्यण्। ब्रह्मदेवताकेऽभिजिन्नामके मुहूर्ते किलेषदसमाप्तं कुमारं कुमारकल्पं स्कन्दसदृशम्। `ईषदसमाप्तौ-` (पा.5।6।67) इत्यादिना कल्पप्प्रत्ययः। कुमारं पुत्रं सुषुवे। `कुमारो बालके स्कन्दे` इति विश्वः। अतो ब्राह्ममुनहूर्तोत्पन्नत्वात् पिता रघुर्ब्रह्मणो विधेरेव नाम्ना तमात्मजन्मानं पुत्रमज मजनामकं चकार। `अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते` इति विश्वः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "किल तस्य देवी ब्राह्मे मुहूर्ते कुमारकल्पम् कुमारम् सुषुवे । अतः पिता ब्रह्मणः नाम्ना एव तम् आत्मजन्मानम् अजम् चकार ।", "es": "Indeed, at the auspicious hour of Brahma, his queen gave birth to a son who was like Kumara (Kartikeya). Therefore, the father (Raghu) named his own son 'Aja', after Brahma himself.", "pc": [{"w": "ब्राह्मे", "e": "of Brahma", "p": [{"l": "ब्राह्म", "cn": "7.1"}]}, {"w": "मुहूर्ते", "e": "at the auspicious time", "p": [{"l": "मुहूर्त", "cn": "7.1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "देवी", "e": "the queen", "p": [{"l": "देवी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुमारकल्पम्", "e": "like Kumara (Kartikeya)", "p": [{"l": "कुमार"}, {"l": "कल्प", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सुषुवे", "e": "gave birth to", "p": [{"l": "षू", "fin": "सुषुवे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "कुमारम्", "e": "a son", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अतः", "e": "therefore", "p": [{"l": "अतः"}]}, {"w": "पिता", "e": "the father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ब्रह्मणः", "e": "of Brahma", "p": [{"l": "ब्रह्मन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "एव", "e": "itself", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "नाम्ना", "e": "by the name", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आत्मजन्मानम्", "e": "his own son", "p": [{"l": "आत्मजन्मन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अजम्", "e": "Aja", "p": [{"l": "अज", "cn": "2.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "made/named", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "5", "n": "37", "i": 364, "v": "रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् । न कारणात्स्वाद्बिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥", "mn": "रूपमिति॥ ओजस्वि तेजस्वि बलिष्ठं वा। `ओजस्तेजसि धातूनामवष्टम्भप्रकाशयोः। ओजो बले च दीप्तौ च` इति विश्वः। रूपं वपुः। `अथ रूपं नपुंसकम्। स्वभावाकृतिसौन्दर्यवपुषि श्लोकशब्दयोः।` इति विश्वः। तदेव पैतृकमेव । वीर्यं शौर्यं तदेव। नैसर्गिकं स्वाभाविकमुन्नतत्वं तदेव। तादृशमेवेत्यर्थः। कुमारो बालकः। प्रवर्तित उत्पादितो दीपः प्रदीपात् स्वोत्पादकदीपादिव। स्वात्स्वकीयात्। `पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा` (पा.7।1।16) इति स्माद्भावो वैकल्पिकः। कारणाज्जनकान्न बिभिदे भिन्नो नाभूत्। सर्वात्मनातादृश एवाभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत् ओजस्वि रूपम्, तत् एव वीर्यम्, तत् एव नैसर्गिकम् उन्नतत्वम् (आसीत्) । कुमारः स्वात् कारणात् न बिभिदे, प्रदीपात् प्रवर्तितः दीपः इव ।", "es": "He had the same splendid form, the same prowess, and the same natural nobility. The prince did not differ from his own cause (his father), just as a lamp lit from another lamp does not differ from it.", "pc": [{"w": "रूपम्", "e": "form", "p": [{"l": "रूप", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ओजस्वि", "e": "vigorous", "p": [{"l": "ओजस्विन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "same", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "वीर्यम्", "e": "prowess", "p": [{"l": "वीर्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "same", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "नैसर्गिकम्", "e": "natural", "p": [{"l": "नैसर्गिक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उन्नतत्वम्", "e": "nobility", "p": [{"l": "उन्नतत्व", "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "कारणात्", "e": "from the cause (father)", "p": [{"l": "कारण", "cn": "5.1"}]}, {"w": "स्वात्", "e": "from his own", "p": [{"l": "स्व", "cn": "5.1"}]}, {"w": "बिभिदे", "e": "differed", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "बिभिदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "कुमारः", "e": "the prince", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रवर्तितः", "e": "lit", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रवर्तित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "दीपः", "e": "a lamp", "p": [{"l": "दीप", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "प्रदीपात्", "e": "from another lamp", "p": [{"l": "प्रदीप", "cn": "5.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "38", "i": 365, "v": "उपात्तविद्यं विधिवद्गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् । श्रीः साभिलाषापि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष ॥", "mn": "उपात्तेति॥ गुरुभ्यो विधिवद्यथाशास्त्त्रमुपात्तविद्यं लब्धविद्यम्। यौवनस्योद्भेदादाविर्भावाद्धेतोर्विशेषेण कान्तं सौम्यं तमजं प्रति साभिलाषापि श्रीः। धीरा स्थिरोन्नतचित्ता। `स्थिरा चित्तोन्नतिर्या तु तद्धैर्यमिति संज्ञितम्` इति भूपालः। कन्या पितुरिव। गुरोरनुज्ञामाचकाङ्क्षेयेष। यौवराज्यार्होऽभूदित्यर्थः। `अनुज्ञा`शब्दात्पितृपारतन्त्त्र्यमुपमासामर्थ्यात्पाणिग्रहणयोग्यता च ध्वन्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "साभिलाषा अपि श्रीः, गुरुभ्यः विधिवत् उपात्तविद्यम् यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् तम् (अजम् प्रति गन्तुम्), धीरा कन्या पितुः अनुज्ञाम् इव, गुरोः (रघोः) अनुज्ञाम् आचकाङ्क्ष ।", "es": "Though Royal Fortune (Shri) was eager to unite with him—who had duly acquired knowledge from his preceptors and was especially charming with the onset of youth—she, like a patient maiden awaiting her father's consent, waited for the permission of his elder (father, Raghu).", "pc": [{"w": "उपात्तविद्यम्", "e": "one who has acquired knowledge", "p": [{"l": "दा", "vp": ["उप", "आ"], "inf": "उपात्त", "s": ["क्त"]}, {"l": "विद्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विधिवत्", "e": "according to rules", "p": [{"l": "विधिवत्"}]}, {"w": "गुरुभ्यः", "e": "from preceptors", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "5.3"}]}, {"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यौवनोद्भेदविशेषकान्तम्", "e": "especially charming due to the onset of youth", "p": [{"l": "यौवन"}, {"l": "उद्भेद"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "कान्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "श्रीः", "e": "Royal Fortune", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}]}, {"w": "साभिलाषा", "e": "desirous", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अभिलाष", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "although", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "गुरोः", "e": "of the elder (Raghu)", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनुज्ञाम्", "e": "permission", "p": [{"l": "अनुज्ञा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "धीरा", "e": "a patient", "p": [{"l": "धीरा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "कन्या", "e": "maiden", "p": [{"l": "कन्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पितुः", "e": "of her father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आचकाङ्क्ष", "e": "desired/waited for", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "vp": ["आ"], "fin": "आचकाङ्क्ष", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}]},
{"c": "5", "n": "39", "i": 366, "v": "अथेश्वरेण क्रथकैशिकानां स्वयंवरार्थं स्वसुरिन्दुमत्याः । आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ स्वसुर्भगिन्या इन्दुमत्याः स्वयंवरार्थं कुमारस्याजस्यानयन उत्सुकेन क्रथकैशिकानां विदर्भदेशानामीश्वरेण स्वामिना भोजेन राज्ञाप्तो हितो दूतो रघवे विसृष्टः प्रेषितः। क्रियामात्रयोगेऽपि चतुर्थी ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ क्रथकैशिकानाम् ईश्वरेण, कुमार-आनयन-उत्सुकेन भोजेन, स्वसुः इन्दुमत्याः स्वयंवर-अर्थम् आप्तः दूतः रघवे विसृष्टः ।", "es": "Then, a trusted messenger was sent to Raghu by Bhoja, the lord of the Vidarbhas (Krathakaishikas), who was eager to bring the prince (Aja) for the svayamvara of his sister, Indumati.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "ईश्वरेण", "e": "by the lord", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "3.1"}]}, {"w": "क्रथकैशिकानाम्", "e": "of the Vidarbhas", "p": [{"l": "क्रथकैशिक", "cn": "6.3"}]}, {"w": "स्वयंवरार्थम्", "e": "for the sake of the svayamvara", "p": [{"l": "स्वयंवर"}, {"l": "अर्थम्"}]}, {"w": "स्वसुः", "e": "of his sister", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "इन्दुमत्याः", "e": "of Indumati", "p": [{"l": "इन्दुमती", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आप्तः", "e": "a trusted", "p": [{"l": "आप्", "inf": "आप्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुमारानयनोत्सुकेन", "e": "by one eager to bring the prince", "p": [{"l": "कुमार"}, {"l": "आनयन"}, {"l": "उत्सुक", "cn": "3.1"}]}, {"w": "भोजेन", "e": "by Bhoja", "p": [{"l": "भोज", "cn": "3.1"}]}, {"w": "दूतः", "e": "a messenger", "p": [{"l": "दूत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रघवे", "e": "to Raghu", "p": [{"l": "रघु", "cn": "4.1"}]}, {"w": "विसृष्टः", "e": "was sent", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["वि"], "inf": "विसृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "40", "i": 367, "v": "तं श्लाघ्यसंबन्धमसौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धां विदर्भाधिपराजधानीम् ॥", "mn": "तमिति॥ असौ रघुस्तं भोजं श्लाघ्यसंबन्धमनूचानत्वादिगुणयोगात्स्पृहणीयसंबन्धं विचिन्त्य विचार्य पुत्रं च दारक्रियायोग्यदशं विवाहयोग्यवयसं विचिन्त्य ससैन्यमेनं पुत्रमृद्धा विदर्भाधिपस्य धानी। `करणाधिकरणयोश्च` (पा.3।3।117) इत्यधिकरणे ल्युट्प्रत्ययः। राज्ञां धानीति विग्रहः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "असौ (रघुः) तम् श्लाघ्यसम्बन्धम्, पुत्रम् च दारक्रियायोग्यदशम् विचिन्त्य, एनम् ससैन्यम् ऋद्धाम् विदर्भाधिपराजधानीम् प्रस्थापयामास ।", "es": "Considering that praiseworthy alliance and his son being of a suitable age for marriage, he (Raghu) dispatched him (Aja) with his army to the prosperous capital of the king of Vidarbha.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "श्लाघ्यसम्बन्धम्", "e": "praiseworthy alliance", "p": [{"l": "श्लाघ्य"}, {"l": "सम्बन्ध", "cn": "2.1"}]}, {"w": "असौ", "e": "he (Raghu)", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विचिन्त्य", "e": "having considered", "p": [{"l": "चिन्त्", "vp": ["वि"], "inf": "विचिन्त्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "दारक्रियायोग्यदशम्", "e": "of an age suitable for marriage", "p": [{"l": "दारक्रिया"}, {"l": "योग्य"}, {"l": "दशा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "पुत्रम्", "e": "the son", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रस्थापयामास", "e": "dispatched", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रस्थापयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"]}]}, {"w": "ससैन्यम्", "e": "with his army", "p": [{"l": "स"}, {"l": "सैन्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एनम्", "e": "him (Aja)", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ऋद्धाम्", "e": "prosperous", "p": [{"l": "ऋद्ध", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विदर्भाधिपराजधानीम्", "e": "to the capital of the king of Vidarbha", "p": [{"l": "विदर्भ"}, {"l": "अधिप"}, {"l": "राजधानी", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "41", "i": 368, "v": "तस्योपकार्यारचितोपचारा वन्येतरा जानपदोपदाभिः । मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्बभूवुरुद्यानविहारकल्पाः ॥", "mn": "तस्येति॥ उपकार्यासु राजयोग्येषु पटभवनादिषु। `सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका` इत्यमरवचनव्याख्याने क्षीरस्वामी। उपक्रियत उपकरोति वा पटमण्डपादि राजसदनमिति। रचिता उपचाराः शयनादयो येषु ते तथोक्ताः। जानपदानां जनपदेभ्य आगतानामुपदाभिरुपायनैः। वन्या वने भवा इतरे येषां ते वन्येतराः। अवन्या इत्यर्थः। `न बहुव्रीहौ` (पा.1।1।29) इति सर्वनामसंज्ञानिषेधः। तत्पुरुषे सर्वनामसंज्ञा दुर्वारैव। तस्य मनुजेन्द्रसूनोरजस्य मार्गे निवासा वासनिका उद्यानान्याक्रीडाः। `पुमानाक्रीड उद्यानम्` इत्यमरः (अ.को.2|4|3)। तान्येव विहारा विहारस्थानानि तत्कल्पाः। तत्सदृशा इत्यर्थः। `ईषदसमाप्तौ-` (पा.5।3।67) इति कल्पप्प्रत्ययः। बभूवुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मार्गे मनुजेन्द्रसूनोः तस्य जानपद-उपदाभिः वन्य-इतराः उपकार्या-रचित-उपचाराः निवासाः उद्यान-विहार-कल्पाः बभूवुः ।", "es": "On the way, the encampments for the prince, furnished with services in temporary residences and supplied with gifts from the country-folk, became like pleasure-strolls in a garden.", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उपकार्यारचितोपचाराः", "e": "where services were rendered in temporary residences", "p": [{"l": "उपकार्य"}, {"l": "रचित"}, {"l": "उपचार", "cn": "1.3"}]}, {"w": "वन्येतराः", "e": "other than wild (civilized)", "p": [{"l": "वन्य"}, {"l": "इतर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "जानपदोपदाभिः", "e": "with gifts from the country-folk", "p": [{"l": "जानपद"}, {"l": "उपदा", "cn": "3.3"}]}, {"w": "मार्गे", "e": "on the way", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "7.1"}]}, {"w": "निवासाः", "e": "the encampments", "p": [{"l": "निवास", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मनुजेन्द्रसूनोः", "e": "of the prince", "p": [{"l": "मनुजेन्द्र"}, {"l": "सूनु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "बभूवुः", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "उद्यानविहारकल्पाः", "e": "like pleasure-strolls in a garden", "p": [{"l": "उद्यान"}, {"l": "विहार"}, {"l": "कल्प", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "5", "n": "42", "i": 369, "v": "स नर्मदारोधसि सीकरार्द्रैर्मरुद्भिरानर्तितनक्तमाले । निवेशयामास विलङ्घिताध्वा क्लान्तं रजोधूसरकेतु सैन्यम् ॥", "mn": "स इति॥ विलङ्घिताध्वाऽतिक्रान्तमार्गः सोऽजः सीकरार्द्रैः। शीतलैरित्यर्थः। मरुद्भिर्वातैरानर्तिताः कम्पिता नक्तमालाश्चिरबिल्वाख्यवृक्षभेदाः। `चिरबिल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जके` इत्यमरः (अ.को.2|4|47)। यस्मिंस्तस्मिन्। निवेशार्ह इत्यर्थः। नर्मदाया रोधसि रेवायास्तीरे क्लान्तं श्रान्तं रजोभिर्धूसराः केतवो ध्वजा यस्य तत्सैन्यं निवेशयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विलङ्घित-अध्वा सः क्लान्तम् रजः-धूसर-केतु सैन्यम्, सीकर-आर्द्रैः मरुद्भिः आनर्तित-नक्तमाले नर्मदा-रोधसि निवेशयामास ।", "es": "Having traversed a long distance, he (Aja) made his weary army, whose banners were grey with dust, encamp on the bank of the Narmada, a place where Naktamala trees were made to dance by winds moist with spray.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he (Aja)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नर्मदारोधसि", "e": "on the bank of the Narmada", "p": [{"l": "नर्मदा"}, {"l": "रोधस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सीकरार्द्रैः", "e": "by winds moist with spray", "p": [{"l": "सीकर"}, {"l": "आर्द्र", "cn": "3.3"}]}, {"w": "मरुद्भिः", "e": "by the winds", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आनर्तितनक्तमाले", "e": "where the Naktamala trees were made to dance", "p": [{"l": "आनर्तित"}, {"l": "नक्तमाल", "cn": "7.1"}]}, {"w": "निवेशयामास", "e": "caused to encamp", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["नि"], "fin": "निवेशयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"]}]}, {"w": "विलङ्घिताध्वा", "e": "he who had traversed a long way", "p": [{"l": "विलङ्घित"}, {"l": "अध्वन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "क्लान्तम्", "e": "weary", "p": [{"l": "क्लम्", "inf": "क्लान्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "रजोधूसरकेतु", "e": "whose banners were grey with dust", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "धूसर"}, {"l": "केतु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सैन्यम्", "e": "army", "p": [{"l": "सैन्य", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "43", "i": 370, "v": "अथोपरिष्टाद्भ्रमरैर्भ्रमद्भिः प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः । निर्धौतदानामलगण्डभित्तिर्वन्यः सरित्तो गज उन्ममज्ज ॥", "mn": "अथेति॥ अथोपरिष्टादूर्ध्वम्। `उपर्युपरिष्टात्` (पा.5।3।31) इति निपातः। भ्रमद्भिः। मदलोभादिति भावः। भ्रमरैः प्रागुन्मज्जनात्पूर्वं सूचितो ज्ञापितोऽन्तः सलिले प्रवेशो यस्य स तथोक्तः। निर्धौतदाने क्षालितमदे अत एव, अमले गण्डिभित्ती यस्य स तथोक्तः। `दानं गजमदे त्यागे` इति शाश्वतः। प्रशक्तौ गण्डौ गण्डभित्ती। `प्रशंसावचनैश्च` (पा.2।1।66) इति समासः। `भित्ति`शब्दः प्रशस्तार्थः। तथा च गणरत्नमहोदधौ-ौ`मतल्लिकोद्धमिश्राः स्युः प्रकाण्डस्थलभित्तयः` इति। भित्तिः प्रदेशो वा । `भित्तिः प्रदेशे कुड्येऽपि` इति विश्वः। निर्धौतदानेनामला गण्डभित्तिर्यस्येति वा। वन्यो गजः सरित्तो नर्मदायाः सकाशात्। पञ्चम्यास्तसिल्प्रत्ययः। उन्ममज्जोत्थितः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ उपरिष्टात् भ्रमद्भिः भ्रमरैः प्राक्-सूचित-अन्तःसलिल-प्रवेशः, निर्धौत-दान-अमल-गण्ड-भित्तिः वन्यः गजः सरित्तः उन्ममज्ज ।", "es": "Then, a wild elephant emerged from the river. Its presence in the water had been indicated beforehand by the hovering bees above, and its temple-walls were clean, its ichor having been washed away.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "उपरिष्टात्", "e": "from above", "p": [{"l": "उपरिष्टात्"}]}, {"w": "भ्रमरैः", "e": "by bees", "p": [{"l": "भ्रमर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "भ्रमद्भिः", "e": "hovering", "p": [{"l": "भ्रम्", "inf": "भ्रमत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}]}, {"w": "प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः", "e": "whose entry into the water was previously indicated", "p": [{"l": "प्राक्"}, {"l": "सूचित"}, {"l": "अन्तःसलिल"}, {"l": "प्रवेश", "cn": "1.1"}]}, {"w": "निर्धौतदानामलगण्डभित्तिः", "e": "whose temple-walls were clean from the washing away of ichor", "p": [{"l": "निर्धौत"}, {"l": "दान"}, {"l": "अमल"}, {"l": "गण्ड"}, {"l": "भित्ति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वन्यः", "e": "wild", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सरित्तः", "e": "from the river", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "5.1"}]}, {"w": "गजः", "e": "elephant", "p": [{"l": "गज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उन्ममज्ज", "e": "emerged", "p": [{"l": "मस्ज्", "vp": ["उद्"], "fin": "उन्ममज्ज", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "5", "n": "44", "i": 371, "v": "निःशेषविक्षालितधातुनापि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु । नीलोर्ध्वरेखाशबलेन शंसन्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥", "mn": "निःशेषेति॥ कथंभूतो गजः? निःशेषविक्षालितधातुनापि धौतगैरिकादिनापि। नीलाभिरूर्ध्वाभी रेखाभिस्तटाभिघातजनिताभिः शबलेन कर्वुरेण। `चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे` इत्यमरः (अ.को.1|5|18)। अश्मभिः पाषाणैर्विकुण्ठितेन कुण्ठीकृतेन दन्तद्वयेन ऋक्षवान्नाम कश्चित्तत्रत्यः पर्वतः तस्य तटेषु वप्रक्रियां वप्रक्रीडाम्। `उत्खातकेलिः शृङ्गाद्यैर्वप्रक्रीडा निगद्यते` इति शब्दार्णवः। शंसन् कथयन्। सूचयन्नित्यर्थः। युग्मम्॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "(सः गजः) निःशेष-विक्षालित-धातुना अपि, अश्म-विकुण्ठितेन, नील-ऊर्ध्व-रेखा-शबलेन दन्त-द्वयेन ऋक्षवतः तटेषु वप्र-क्रियाम् शंसन् (उन्ममज्ज) ।", "es": "Even though the mineral paints were completely washed off, the elephant, with its pair of tusks blunted by rocks and variegated with blue upward streaks, indicated its recent act of goring the banks of the Rikshavat mountain.", "pc": [{"w": "निःशेषविक्षालितधातुना", "e": "with the mineral paints completely washed off", "p": [{"l": "निःशेष"}, {"l": "विक्षालित"}, {"l": "धातु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even though", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "वप्रक्रियाम्", "e": "the act of goring the banks", "p": [{"l": "वप्र"}, {"l": "क्रिया", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ऋक्षवतः", "e": "of the Rikshavat mountain", "p": [{"l": "ऋक्षवत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तटेषु", "e": "on the banks", "p": [{"l": "तट", "cn": "7.3"}]}, {"w": "नीलोर्ध्वरेखाशबलेन", "e": "variegated with blue upward streaks", "p": [{"l": "नील"}, {"l": "ऊर्ध्व"}, {"l": "रेखा"}, {"l": "शबल", "cn": "3.1"}]}, {"w": "शंसन्", "e": "indicating", "p": [{"l": "शंस्", "inf": "शंसत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "दन्तद्वयेन", "e": "with its pair of tusks", "p": [{"l": "दन्त"}, {"l": "द्वय", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अश्मविकुण्ठितेन", "e": "blunted by rocks", "p": [{"l": "अश्मन्"}, {"l": "विकुण्ठित", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "45", "i": 372, "v": "संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दम् । बभौ स भिन्दन्बृहतस्तरंगान्वार्यर्गलाभङ्ग इव प्रवृत्तः ॥", "mn": "संहारेति॥ संहारविक्षेपयोः संकोचनप्रसारणयोर्लघुक्रियेण क्षिप्रव्यापारेण। `लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्` इत्यमरः (अ.को.1|1|79)। हस्तेन शुण्डादण्डेन। `हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात्करेभकरयोरपि` इति विश्वः। सशब्दं सघोषं बृहतस्तरंगान्भिन्दन्विदारयंस्तीराभिमुखः स गजः वारी गजबन्धनस्थानम्। `वारी तु गजबन्धनी` इति यादवः। वार्या अर्गलाया विष्कम्भस्य भङ्गे भञ्जने प्रवृत्त इव बभौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः संहार-विक्षेप-लघु-क्रियेण हस्तेन स-शब्दम् बृहतः तरङ्गान् भिन्दन्, तीर-अभिमुखः (सन्), प्रवृत्तः वारि-अर्गला-भङ्गः इव बभौ ।", "es": "Facing the bank, that elephant appeared magnificent as it noisily broke the large waves with its trunk, which was quick in contracting and extending, like the very breaking of a water-dam in progress.", "pc": [{"w": "संहारविक्षेपलघुक्रियेण", "e": "with a trunk quick in contracting and extending", "p": [{"l": "संहार"}, {"l": "विक्षेप"}, {"l": "लघु"}, {"l": "क्रिय", "cn": "3.1"}]}, {"w": "हस्तेन", "e": "with its trunk", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तीराभिमुखः", "e": "facing the bank", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सशब्दम्", "e": "noisily", "p": [{"l": "स"}, {"l": "शब्दम्"}]}, {"w": "बभौ", "e": "shone/appeared", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "सः", "e": "he (the elephant)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भिन्दन्", "e": "breaking", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्दत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "बृहतः", "e": "large", "p": [{"l": "बृहत्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "तरङ्गान्", "e": "waves", "p": [{"l": "तरङ्ग", "cn": "2.3"}]}, {"w": "वार्यर्गलाभङ्गः", "e": "the breaking of a water-dam", "p": [{"l": "वारि"}, {"l": "अर्गला"}, {"l": "भङ्ग", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "प्रवृत्तः", "e": "engaged in", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रवृत्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "46", "i": 373, "v": "शैलोपमः शैवलमञ्जरीणां जालानि कर्षन्नुरसा स पश्चात् । पूर्वं तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥", "mn": "शैलेति॥ शैलोपमः स गजः शैवलमञ्जरीणां जालानि वृन्दान्युरसा कर्षन् पश्चात्तटमुत्ससर्प। पूर्वं तेन गजेनोत्पीडितो नुन्नो वारिराशिर्यस्य स सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पश्चात् शैल-उपमः सः उरसा शैवल-मञ्जरीणाम् जालानि कर्षन् (आगच्छति स्म) । पूर्वम् तत्-उत्पीडित-वारि-राशिः सरित्-प्रवाहः तटम् उत्ससर्प ।", "es": "First, the river's current, a mass of water displaced by the elephant, surged towards the bank. Afterwards, the mountain-like elephant itself followed, dragging masses of moss-clusters with its chest.", "pc": [{"w": "शैलोपमः", "e": "mountain-like", "p": [{"l": "शैल"}, {"l": "उपमा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शैवलमञ्जरीणाम्", "e": "of clusters of moss", "p": [{"l": "शैवल"}, {"l": "मञ्जरी", "cn": "6.3"}]}, {"w": "जालानि", "e": "masses", "p": [{"l": "जाल", "cn": "2.3"}]}, {"w": "कर्षन्", "e": "dragging", "p": [{"l": "कृष्", "inf": "कर्षत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "उरसा", "e": "with its chest", "p": [{"l": "उरस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he (the elephant)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पश्चात्", "e": "afterwards", "p": [{"l": "पश्चात्"}]}, {"w": "पूर्वम्", "e": "first", "p": [{"l": "पूर्वम्"}]}, {"w": "तदुत्पीडितवारिराशिः", "e": "the mass of water displaced by it", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "उत्पीडित"}, {"l": "वारि"}, {"l": "राशि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सरित्प्रवाहः", "e": "the river's current", "p": [{"l": "सरित्"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तटम्", "e": "the bank", "p": [{"l": "तट", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उत्ससर्प", "e": "surged towards", "p": [{"l": "सृप्", "vp": ["उद्"], "fin": "उत्ससर्प", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "5", "n": "47", "i": 374, "v": "तस्यैकनागस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहक्षणमात्रशान्ता । वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनश्रीः ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्यैकनागस्यैकाकिनो गजस्य कपोलभित्त्योर्जलावगाहेन क्षणमात्रं शान्ता निवृत्ता मददुर्दिनश्रीर्मदवर्षलक्ष्मीर्वन्येतरेषां ग्राम्याणामनेकपानां द्विपानां दर्शनेन पुनर्दिदीपे ववृधे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "जल-अवगाह-क्षण-मात्र-शान्ता तस्य एक-नागस्य मद-दुर्दिन-श्रीः वन्य-इतर-अनेक-प-दर्शनेन पुनः दिदीपे ।", "es": "The flow of ichor from the temples of that lone elephant, which had subsided for a moment due to its immersion in water, flared up again at the sight of the many tame elephants of the army.", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "of that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "एकनागस्य", "e": "of the lone elephant", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "नाग", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कपोलभित्त्योः", "e": "of/on the two temple-walls", "p": [{"l": "कपोल"}, {"l": "भित्ति", "cn": "7.2"}]}, {"w": "जलावगाहक्षणमात्रशान्ता", "e": "which was calmed for just a moment by immersion in water", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "अवगाह"}, {"l": "क्षण"}, {"l": "मात्र"}, {"l": "शान्त", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वन्येतरानेकपदर्शनेन", "e": "by the sight of many tame elephants", "p": [{"l": "वन्य"}, {"l": "इतर"}, {"l": "अनेक"}, {"l": "प", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पुनः", "e": "again", "p": [{"l": "पुनर्"}]}, {"w": "दिदीपे", "e": "flared up", "p": [{"l": "दीप्", "fin": "दिदीपे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "मददुर्दिनश्रीः", "e": "the gloomy splendour of the rut", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "दुर्दिन"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "48", "i": 375, "v": "सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहमसह्यमाघ्राय मदं तदीयम् । विलङ्घिताधोरणतीव्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुखा बभूवुः ॥", "mn": "सप्तच्छदेति॥ सप्तच्छदस्य वृक्षविशेषस्य क्षीरवत् कटुः सुरभिः प्रवाहः प्रसारो यस्य तम्। `कटुतिक्तकषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः` इति यादवः। असह्यं तदीयं मदमाघ्राय सेनागजेन्द्राः। विलङ्घितस्तिरस्कृत आधोरणानां हस्तिपकानां तीव्रो महान् यत्नो यैस्ते तथोक्ताः सन्तः। `आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः` इत्यमरः (अ.को.2|8|59)। विमुखाः पराङ्मुखा बभूवुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तदीयम् सप्तच्छद-क्षीर-कटु-प्रवाहम् असह्यम् मदम् आघ्राय, सेना-गजेन्द्राः विलङ्घित-आधोरण-तीव्र-यत्नाः (सन्तः) विमुखाः बभूवुः ।", "es": "Having smelled the unbearable ichor of that wild elephant, which was as pungent as the sap of the Saptachhada tree, the chief elephants of the army turned away, defying the intense efforts of their mahouts to control them.", "pc": [{"w": "सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहम्", "e": "whose pungent flow was like the sap of the Saptachhada tree", "p": [{"l": "सप्तच्छद"}, {"l": "क्षीर"}, {"l": "कटु"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "2.1"}]}, {"w": "असह्यम्", "e": "unbearable", "p": [{"l": "असह्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आघ्राय", "e": "having smelled", "p": [{"l": "घ्रा", "vp": ["आ"], "inf": "आघ्राय", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "मदम्", "e": "the ichor", "p": [{"l": "मद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तदीयम्", "e": "its", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विलङ्घिताधोरणतीव्रयत्नाः", "e": "they who defied the intense efforts of their mahouts", "p": [{"l": "विलङ्घित"}, {"l": "आधोरण"}, {"l": "तीव्र"}, {"l": "यत्न", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सेनागजेन्द्राः", "e": "the chief elephants of the army", "p": [{"l": "सेना"}, {"l": "गजेन्द्र", "cn": "1.3"}]}, {"w": "विमुखाः", "e": "turned away", "p": [{"l": "विमुख", "cn": "1.3"}]}, {"w": "बभूवुः", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "5", "n": "49", "i": 376, "v": "स च्छिन्नबन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ॥", "mn": "स इति॥ स गजः। छिन्ना बन्धा यैस्ते छिन्नबन्धा द्रुताः पलायिताः युगं वहन्तीति युग्या वाहा यस्मिन्सः। स चासौ शून्यश्च तम्। भग्ना अक्षा रथावयवदारुविशेषाः। `अक्षो रथस्यावयवे पाशकेऽप्यक्षमिन्द्रियम्` इति शाश्वतः। येषां ते भग्नाक्षा अत एव पर्यस्ताः पतिता रथा यस्मिंस्तम्। रामाणां स्त्त्रीणां परित्राणे संरक्षणे विहस्ता व्याकुलाः। `विहस्तव्याकुलौ समौ` इत्यमरः (अ.को.3|1|43)। योधा यस्मिंस्तं सेनानिवेशं शिबिरं क्षणेन तुमुलं संकुलं चकार ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः क्षणेन सेना-निवेशम् छिन्न-बन्ध-द्रुत-युग्य-शून्यम्, भग्न-अक्ष-पर्यस्त-रथम्, राम-अपरित्राण-विहस्त-योधम्, तुमुलम् चकार ।", "es": "In a moment, that elephant threw the army camp into turmoil, making it devoid of chariot-horses that had fled, filled with overturned chariots with broken axles, and with soldiers bewildered and unable to protect the women.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he (the wild elephant)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "छिन्नबन्धद्रुतयुग्यशून्यम्", "e": "devoid of chariot-horses which had fled", "p": [{"l": "छिन्न"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "द्रुत"}, {"l": "युग्य"}, {"l": "शून्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भग्नाक्षपर्यस्तरथम्", "e": "with chariots overturned due to broken axles", "p": [{"l": "भग्न"}, {"l": "अक्ष"}, {"l": "पर्यस्त"}, {"l": "रथ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "क्षणेन", "e": "in a moment", "p": [{"l": "क्षण", "cn": "3.1"}]}, {"w": "रामापरित्राणविहस्तयोधम्", "e": "where soldiers were bewildered in their inability to protect the women", "p": [{"l": "रामा"}, {"l": "अपरित्राण"}, {"l": "विहस्त"}, {"l": "योध", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सेनानिवेशम्", "e": "the army camp", "p": [{"l": "सेना"}, {"l": "निवेश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तुमुलम्", "e": "tumultuous", "p": [{"l": "तुमुल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "5", "n": "50", "i": 377, "v": "तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः । निवर्तियिष्यन्विशिखेन कुम्भे जघान नात्यायतकृष्टशार्ङ्गः ॥", "mn": "तमिति॥ नृपते राज्ञो वन्यः कर्यवध्य इति श्रुतवान् शास्त्त्राज्ज्ञातवान्। कमार आपततन्मभिधावन्तं तं गजं निवर्तयिष्यन्न तु प्रहरिष्यन्। अत एव नात्यायतमनतिदीर्घँ यथा स्यात्। नञर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः। कृष्टशार्ङ्गं ईषदाकृष्टचापः सन्विशिखेन बाणेन कुम्भे जघान। अत्र चाक्षुषः- `लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र करिवधं न कुर्यात्। इयं हि श्रीर्ये करिणः` इति। अत एव `युद्धादन्यत्र` इति द्योतनार्थमेव `वन्य`ग्रहणं कृतम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "\"वन्यः करी नृपतेः अवध्यः\" इति श्रुतवान् कुमारः तम् आपतन्तम् निवर्तयिष्यन्, न-अति-आयत-कृष्ट-शार्ङ्गः (सन्) कुम्भे विशिखेन जघान ।", "es": "The prince, knowing from tradition that a wild elephant is not to be killed by a king, wished only to turn it back. Without drawing his Sharnga bow too far, he struck the charging elephant on its frontal globe with an arrow.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "it (the elephant)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आपतन्तम्", "e": "charging", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["आ"], "inf": "आपतत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "नृपतेः", "e": "of a king", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अवध्यः", "e": "not to be killed", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "वध्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वन्यः", "e": "wild", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "करी", "e": "elephant", "p": [{"l": "करिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "श्रुतवान्", "e": "having heard", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुतवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुमारः", "e": "the prince (Aja)", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "निवर्तयिष्यन्", "e": "wishing to turn it back", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["नि"], "inf": "निवर्तयिष्यत्", "s": ["णिच्", "स्य", "शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "विशिखेन", "e": "with an arrow", "p": [{"l": "विशिख", "cn": "3.1"}]}, {"w": "कुम्भे", "e": "on the frontal globe", "p": [{"l": "कुम्भ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "जघान", "e": "struck", "p": [{"l": "हन्", "fin": "जघान", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "नात्यायतकृष्टशार्ङ्गः", "e": "without drawing his Sharnga bow too far", "p": [{"l": "न"}, {"l": "अति"}, {"l": "आयत"}, {"l": "कृष्ट"}, {"l": "शार्ङ्ग", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "51", "i": 378, "v": "स विद्धमात्रः किल नागरूपमुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुर्व्योमचरं प्रपेदे ॥", "mn": "स इति॥ स गजो विद्धमात्रस्तडितमात्रः किल न तु प्रहृतस्तथापि नागरूपं गजशरीरमुत्सृज्य तेन वृत्तान्तेन विस्मितैस्तद्विस्मितैः सैन्यैर्दृष्टः सन् । स्फुरतः प्रभामण्डलस्य मध्यवर्ति कान्तं मनोहरं व्योमचरं वपुः प्रपेदे प्राप ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "किल सः विद्ध-मात्रः (सन्) तत्-विस्मित-सैन्य-दृष्टः नाग-रूपम् उत्सृज्य, स्फुरत्-प्रभा-मण्डल-मध्य-वर्ति कान्तम् व्योम-चरम् वपुः प्रपेदे ।", "es": "Indeed, as soon as he was struck, he abandoned the form of an elephant. Watched by the astonished army, he attained the beautiful body of a celestial being, situated within a radiant halo of light.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विद्धमात्रः", "e": "as soon as he was struck", "p": [{"l": "विद्ध"}, {"l": "मात्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "नागरूपम्", "e": "the form of an elephant", "p": [{"l": "नाग"}, {"l": "रूप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उत्सृज्य", "e": "having abandoned", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्सृज्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "तद्विस्मितसैन्यदृष्टः", "e": "watched by the astonished army", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "विस्मित"}, {"l": "सैन्य"}, {"l": "दृष्ट", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति", "e": "situated in the middle of a radiant halo", "p": [{"l": "स्फुरत्"}, {"l": "प्रभामण्डल"}, {"l": "मध्य"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कान्तम्", "e": "beautiful", "p": [{"l": "कान्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वपुः", "e": "body", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "व्योमचरम्", "e": "of a celestial being", "p": [{"l": "व्योम"}, {"l": "चर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रपेदे", "e": "attained", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}]},
{"c": "5", "n": "52", "i": 379, "v": "अथ प्रभावोपनतैः कुमारं कल्पद्रुमोत्थैरवकीर्य पुष्पैः । उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः संवर्धितोरः स्थलतारहारः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ प्रभावेनोपनतैः प्राप्तैः कल्पद्रुमोत्थैः कल्पवृक्षोत्पन्नैः पुष्पैः कुमारमजमवकीर्याभिवृष्य दशनप्रभाभिर्दन्तकान्तिभिः संवर्धिता उरःस्थले ये तारहाराः स्थूलमुक्ताहारास्ते येन स तथोक्तः। वाचोऽस्य सन्तीति वाग्मी वक्ता। `वाचो ग्मिनिः` (पा.5।2।124) इति ग्मिनिप्रत्ययः। स पुरुष उवाच ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ वाग्मी (गन्धर्वः) प्रभाव-उपनतैः कल्पद्रुम-उत्थैः पुष्पैः कुमारम् अवकीर्य, दशन-प्रभाभिः संवर्धित-उरःस्थल-तार-हारः (सन्) उवाच ।", "es": "Then, the eloquent being, having showered the prince with flowers from a wish-fulfilling tree brought forth by his power, spoke. The brilliant pearl necklace on his chest was further enhanced by the lustre of his teeth as he spoke.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "प्रभावोपनतैः", "e": "brought forth by his supernatural power", "p": [{"l": "प्रभाव"}, {"l": "उपनत", "cn": "3.3"}]}, {"w": "कुमारम्", "e": "the prince", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कल्पद्रुमोत्थैः", "e": "born of the wish-fulfilling tree", "p": [{"l": "कल्पद्रुम"}, {"l": "उत्थ", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अवकीर्य", "e": "having showered", "p": [{"l": "कॄ", "vp": ["अव"], "inf": "अवकीर्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "पुष्पैः", "e": "with flowers", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "3.3"}]}, {"w": "उवाच", "e": "said", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "वाग्मी", "e": "the eloquent one", "p": [{"l": "वाग्मिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दशनप्रभाभिः", "e": "by the lustre of his teeth", "p": [{"l": "दशन"}, {"l": "प्रभा", "cn": "3.3"}]}, {"w": "संवर्धितोरःस्थलतारहारः", "e": "whose brilliant pearl necklace on his chest was enhanced", "p": [{"l": "संवर्धित"}, {"l": "उरःस्थल"}, {"l": "तार"}, {"l": "हार", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "5", "n": "53", "i": 380, "v": "मतङ्गशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वम् । अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूजं प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य ॥", "mn": "मतङ्गेति॥ अवलेपमूलाद्गर्वहेतुकात्। `अवलेपस्तु गर्वे स्याल्लेपने द्वेषणेऽपि च` इति विश्वः। मतङ्गस्य मुनेः शापान्तमङ्गजत्वमवाप्तवानस्मि। मां प्रियदर्शनस्य प्रियदर्शनाख्यस्य गन्धर्वपतेर्गन्धर्वराजस्य तनूजं पुत्रम्। `स्त्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः` इत्यमरः। `तन्वादेर्वा` (पा.3।1।79) इत्यूङिति केचित्। प्रियंवदं प्रियंवदाख्यमवेहि जानीहे। प्रियं वदतीति प्रियंवदः। `प्रियवशे वदः खच्` (पा.3।2।38) इति खच्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "(अहम्) अवलेपमूलात् मतङ्गशापात् मतङ्गजत्वम् अवाप्तवान् अस्मि । मां प्रियदर्शनस्य गन्धर्वपतेः तनूजं प्रियंवदम् अवेहि ।", "es": "I obtained this state of an elephant due to a curse from the sage Matanga, which was rooted in my arrogance. Know me to be Priyamvada, the son of the handsome Gandharva king.", "pc": [{"w": "मतङ्गशापात्", "p": [{"l": "मतङ्ग"}, {"l": "शाप", "cn": "5.1"}], "e": "from the curse of Matanga"}, {"w": "अवलेपमूलात्", "p": [{"l": "अवलेप"}, {"l": "मूल", "cn": "5.1"}], "e": "which was rooted in arrogance"}, {"w": "अवाप्तवान्", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अवाप्तवत्", "cn": "1.1", "vp": ["अव"], "s": ["क्तवतु"]}], "e": "I obtained"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "am"}, {"w": "मतङ्गजत्वम्", "p": [{"l": "मतङ्गजत्व", "cn": "2.1"}], "e": "the state of an elephant"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "know"}, {"w": "गन्धर्वपतेः", "p": [{"l": "गन्धर्व"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of Gandharvas"}, {"w": "तनूजम्", "p": [{"l": "तनूज", "cn": "2.1"}], "e": "the son"}, {"w": "प्रियंवदम्", "p": [{"l": "प्रियंवद", "cn": "2.1"}], "e": "Priyamvada"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "प्रियदर्शनस्य", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "दर्शन", "cn": "6.1"}], "e": "of the handsome one"}]},
{"c": "5", "n": "54", "i": 381, "v": "स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षिर्मृदुतामगच्छत् । उष्णत्वमग्न्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य ॥", "mn": "स इति॥ स महर्षिश्च प्रणतेन मयाऽनुनीतः सन् पश्चान्मृदुतां शान्तिमगच्छत्। तथा हि-जलस्योष्णत्वमग्नेरातपस्य वा संप्रयोगात् संपर्कात्। न तु प्रकृत्योष्णत्वम्। यच्छैत्यं सा प्रकृतिः स्वभावः। विधेयप्राधान्यात् `सा` इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। महर्षीणां शान्तिरेव स्वभावो न क्रोध इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पश्चात् प्रणतेन मया अनुनीतः सः च महर्षिः मृदुताम् अगच्छत् । हि जलस्य यत् शैत्यं सा (तस्य) प्रकृतिः, (परन्तु) अग्नि-आतप-संप्रयोगात् उष्णत्वम् (भवति) ।", "es": "Afterwards, when I bowed and pleaded with him, that great sage softened. For just as coolness is the nature of water, it becomes hot from contact with fire and sun; similarly, his natural compassion returned after his anger.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अनुनीतः", "p": [{"l": "नी", "inf": "अनुनीत", "cn": "1.1", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"]}], "e": "being persuaded"}, {"w": "प्रणतेन", "p": [{"l": "नम्", "inf": "प्रणत", "cn": "3.1", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"]}], "e": "by the bowing one"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "महर्षिः", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "1.1"}], "e": "the great sage"}, {"w": "मृदुताम्", "p": [{"l": "मृदुता", "cn": "2.1"}], "e": "to softness"}, {"w": "अगच्छत्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अगच्छत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "उष्णत्वम्", "p": [{"l": "उष्णत्व", "cn": "1.1"}], "e": "heat"}, {"w": "अग्नि-आतप-संप्रयोगात्", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "आतप"}, {"l": "संप्रयोग", "cn": "5.1"}], "e": "from contact with fire and sun"}, {"w": "शैत्यम्", "p": [{"l": "शैत्य", "cn": "1.1"}], "e": "coolness"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "that which is"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "प्रकृतिः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "1.1"}], "e": "nature"}, {"w": "जलस्य", "p": [{"l": "जल", "cn": "6.1"}], "e": "of water"}]},
{"c": "5", "n": "55", "i": 382, "v": "इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन । संयोक्ष्यसे स्वेन वपुर्महिम्ना तदेत्यवोचत्स तपोनिधिर्माम् ॥", "mn": "इक्ष्वाक्विति॥ इक्ष्वाकुवंशः प्रभवो यस्य सोऽजो यदा ते कुम्भमयोमुखेन लोहाग्रेण शरेण भेत्स्यति विदारयिष्यति तदा स्वेन वपुषो महिम्ना पुनः संयोक्ष्यसे संगंस्यस इति स तपोनिधिर्मामवोचत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यदा इक्ष्वाकुवंशप्रभवः अजः अयोमुखेन ते कुम्भं भेत्स्यति, तदा स्वेन वपुर्महिम्ना संयोक्ष्यसे, इति सः तपोनिधिः माम् अवोचत् ।", "es": "That sage, a treasure of penance, told me: 'When Aja, born in the Ikshvaku dynasty, shatters your forehead with an iron-tipped arrow, then you will be reunited with the glory of your own body.'", "pc": [{"w": "इक्ष्वाकुवंशप्रभवः", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "वंश"}, {"l": "प्रभव", "cn": "1.1"}], "e": "born in the Ikshvaku dynasty"}, {"w": "यदा", "p": [{"l": "यदा"}], "e": "when"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "भेत्स्यति", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "भेत्स्यति", "pn": 3, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "will pierce"}, {"w": "अजः", "p": [{"l": "अज", "cn": "1.1"}], "e": "Aja"}, {"w": "कुम्भम्", "p": [{"l": "कुम्भ", "cn": "2.1"}], "e": "forehead"}, {"w": "अयोमुखेन", "p": [{"l": "अयोमुख", "cn": "3.1"}], "e": "with an iron-tipped arrow"}, {"w": "संयोक्ष्यसे", "p": [{"l": "युज्", "fin": "संयोक्ष्यसे", "pn": 2, "t": "लृट्", "pp": "A1", "vp": ["सम्"]}], "e": "you will be reunited"}, {"w": "स्वेन", "p": [{"l": "स्व", "cn": "3.1"}], "e": "with your own"}, {"w": "वपुर्महिम्ना", "p": [{"l": "वपुस्"}, {"l": "महिमन्", "cn": "3.1"}], "e": "with the glory of the body"}, {"w": "तदा", "p": [{"l": "तदा"}], "e": "then"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अवोचत्", "p": [{"l": "वच्", "fin": "अवोचत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तपोनिधिः", "p": [{"l": "तपोनिधि", "cn": "1.1"}], "e": "the treasure of penance"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "to me"}]},
{"c": "5", "n": "56", "i": 383, "v": "संमोचितः सत्त्ववता त्वयाहं शापाञ्चिरप्रार्थितदर्शनेन । प्रतिप्रियं चेद्भवतो न कुर्यां वृथा हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः ॥", "mn": "संमोचित इति॥ चिरं प्रार्थितं दर्शनं यस्य तेन सत्त्ववता बलवता त्वयाऽहं शापात्संमोचितो मोक्षं प्रापितः। भवतः प्रतिप्रियं प्रत्युपकारं न कुया चेन्मे स्वपदोपलब्धिः स्वस्थानप्राप्तिः। `पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घिवस्तुषु` इत्यमरः। वृथा स्याद्धि। तदुक्तम्-`प्रतिकर्तुमशक्तस्य जीवितान्मरणं वरम्` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चिरप्रार्थितदर्शनेन सत्त्ववता त्वया अहं शापात् संमोचितः । चेत् भवतः प्रतिप्रियं न कुर्याम्, हि मे स्वपदोपलब्धिः वृथा स्यात् ।", "es": "I have been freed from the curse by you, a man of great strength, whose sight I have long desired. If I do not do a favor in return for you, my regaining of my own form would indeed be in vain.", "pc": [{"w": "संमोचितः", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "संमोचित", "cn": "1.1", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "I have been freed"}, {"w": "सत्त्ववता", "p": [{"l": "सत्त्ववत्", "cn": "3.1"}], "e": "by the strong one"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "शापात्", "p": [{"l": "शाप", "cn": "5.1"}], "e": "from the curse"}, {"w": "चिरप्रार्थितदर्शनेन", "p": [{"l": "चिर"}, {"l": "प्रार्थित"}, {"l": "दर्शन", "cn": "3.1"}], "e": "whose sight was long desired"}, {"w": "प्रतिप्रियम्", "p": [{"l": "प्रतिप्रिय", "cn": "2.1"}], "e": "a return favor"}, {"w": "चेत्", "p": [{"l": "चेत्"}], "e": "if"}, {"w": "भवतः", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "6.1"}], "e": "to you"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "कुर्याम्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुर्याम्", "pn": 1, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "I should do"}, {"w": "वृथा", "p": [{"l": "वृथा"}], "e": "in vain"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "स्यात्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्यात्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "would be"}, {"w": "स्वपदोपलब्धिः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "पद"}, {"l": "उपलब्धि", "cn": "1.1"}], "e": "attainment of my own state"}]},
{"c": "5", "n": "57", "i": 384, "v": "संमोहनं नाम सखे! ममास्त्त्रं प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । गान्धर्वमादत्स्व यतः प्रयोक्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते ॥", "mn": "संमोहनमिति॥ हे सखे! `सखि`शब्देन समप्राणतोक्ता। यथोक्तम्-`अत्यागसहनो बन्धुः सदैवानुमतः सुहृत्। एकक्रियं भवेन्मित्रं समप्राणः सखा मतः ॥` इति॥ प्रयोगसंहारयोर्विभक्तमन्त्रं गान्धर्वं गन्धर्वदेवताकम्। संमोह्यतेऽनेनेति संमोहनं नाम ममास्त्रमादत्स्व गृहाण। यतोऽस्त्रात्प्रयोक्तुरस्त्रप्रयोगिणोऽरिहिंसा न च विजयश्च हस्ते। हस्तगतो विजयो भवतीत्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सखे! मम संमोहनं नाम गान्धर्वम् अस्त्रम् अस्ति, (यत्) प्रयोग-संहार-विभक्त-मन्त्रम् (अस्ति) । (तत्) आदत्स्व, यतः (अस्य) प्रयोक्तुः अरिहिंसा न च (भवति), विजयः च हस्ते (भवति) ।", "es": "Friend, I have a Gandharva weapon named Sammohana (the deluder), which has distinct mantras for its deployment and retraction. Accept it. By using it, there is no harm to the enemy, and victory is in hand.", "pc": [{"w": "संमोहनं", "p": [{"l": "संमोहन", "cn": "1.1"}], "e": "Sammohana (the deluder)"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "सखे", "p": [{"l": "सखि", "cn": "8.1"}], "e": "O friend"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "अस्त्रं", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "प्रयोग-संहार-विभक्त-मन्त्रम्", "p": [{"l": "प्रयोग"}, {"l": "संहार"}, {"l": "विभक्त"}, {"l": "मन्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "with distinct mantras for deployment and retraction"}, {"w": "गान्धर्वम्", "p": [{"l": "गान्धर्व", "cn": "1.1"}], "e": "Gandharva weapon"}, {"w": "आदत्स्व", "p": [{"l": "दा", "fin": "आदत्स्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1", "vp": ["आ"]}], "e": "accept"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "from which"}, {"w": "प्रयोक्तुः", "p": [{"l": "प्रयोक्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the user"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अरिहिंसा", "p": [{"l": "अरिहिंसा", "cn": "1.1"}], "e": "harm to the enemy"}, {"w": "विजयः", "p": [{"l": "विजय", "cn": "1.1"}], "e": "victory"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "हस्ते", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "7.1"}], "e": "is in hand"}]},
{"c": "5", "n": "58", "i": 385, "v": "अलं ह्रिया मां प्रति यन्मुहूर्तं दयापरोऽभूः प्रहरन्नपि त्वम् । तस्मादुपच्छन्दयति प्रयोज्यं मयि त्वया न प्रतिषेधरौक्ष्यम् ॥", "mn": "अलमिति॥ किं च, मां प्रति ह्रिया प्रहारनिमित्तयाऽलम्। कुतः? यद्यतो हेस्तोस्त्वं मां प्रहरन्नपि मुहूर्तं दयापरः कृपालुरभूः। तस्मादुपच्छन्दयति प्रार्थयमाने मयि त्वया। प्रतिषेधः परिहारः स एव रौक्ष्यं पारुष्यम्। तन्न प्रयोज्यं न कर्तव्यम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "त्वं मां प्रति प्रहरन् अपि यत् मुहूर्तं दयापरः अभूः, (तत्) ह्रिया अलम् । तस्मात् उपच्छन्दयति मयि त्वया प्रतिषेध-रौक्ष्यं न प्रयोज्यम् ।", "es": "Enough with shyness. Even while striking me, you were compassionate for a moment. Therefore, as I am persuading you, you should not employ the harshness of refusal towards me.", "pc": [{"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "Enough"}, {"w": "ह्रिया", "p": [{"l": "ह्री", "cn": "3.1"}], "e": "with shyness"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "towards me"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "towards"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "since"}, {"w": "मुहूर्तम्", "p": [{"l": "मुहूर्त", "cn": "2.1"}], "e": "for a moment"}, {"w": "दयापरः", "p": [{"l": "दयापर", "cn": "1.1"}], "e": "compassionate"}, {"w": "अभूः", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूः", "pn": 2, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "you were"}, {"w": "प्रहरन्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "प्रहरत्", "cn": "1.1", "vp": ["प्र"], "s": ["शतृ"]}], "e": "while striking"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तस्मात्"}], "e": "therefore"}, {"w": "उपच्छन्दयति", "p": [{"l": "छन्द्", "fin": "उपच्छन्दयति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["उप"], "s": ["णिच्"]}], "e": "while persuading"}, {"w": "प्रयोज्यम्", "p": [{"l": "युज्", "inf": "प्रयोज्य", "cn": "1.1", "vp": ["प्र"], "s": ["ण्यत्"]}], "e": "should be employed"}, {"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "towards me"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रतिषेधरौक्ष्यम्", "p": [{"l": "प्रतिषेध"}, {"l": "रौक्ष्य", "cn": "1.1"}], "e": "the harshness of refusal"}]},
{"c": "5", "n": "59", "i": 386, "v": "तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः । उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रं जग्राह तस्मान्निगृहीतशापात् ॥", "mn": "तथेति॥ ना सोमश्चन्द्र इव नृसोमः। उपमितसमासः। `सोम ओषधिचन्द्रयोः` इति शाश्वतः। पुरुषश्रेष्ठ इत्यर्थः। अस्त्रविदस्त्रज्ञः सोऽजः। `तथा` इति। सोम उद्भवो यस्याः सा तस्याः सोमोद्भवायाः सरितो नर्मदायाः। `रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेखलकन्यका` इत्यमरः। पवित्रं पय उपस्पृश्य पीत्वा। आचम्येत्यर्थः। उदङ्मुखः सन्निगृहीतऽशापान्निवर्तितशापात्। उपकृतादित्यर्थः। तस्मात् प्रियंवदादस्त्रमन्त्रं जग्राह ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नृ-सोमः सः अस्त्रवित् तथा इति (उक्त्वा) सोम-उद्भवायाः सरितः पवित्रं पयः उपस्पृश्य, उदङ्मुखः (सन्) निगृहीत-शापात् तस्मात् अस्त्रमन्त्रं जग्राह ।", "es": "Saying 'So be it,' Aja, that moon among men and expert in weapons, touched the holy water of the river born from the moon (Narmada). Facing north, he received the weapon's mantra from the Gandharva, whose curse was now controlled.", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "So be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उपस्पृश्य", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "उपस्पृश्य", "vp": ["उप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having touched"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "2.1"}], "e": "water"}, {"w": "पवित्रं", "p": [{"l": "पवित्र", "cn": "2.1"}], "e": "holy"}, {"w": "सोमोद्भवायाः", "p": [{"l": "सोम"}, {"l": "उद्भवा", "cn": "6.1"}], "e": "of the moon-born"}, {"w": "सरितः", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "6.1"}], "e": "river's"}, {"w": "नृसोमः", "p": [{"l": "नृसोम", "cn": "1.1"}], "e": "the moon among men (Aja)"}, {"w": "उदङ्मुखः", "p": [{"l": "उदङ्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "facing north"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अस्त्रवित्", "p": [{"l": "अस्त्रविद्", "cn": "1.1"}], "e": "the weapon-knower"}, {"w": "अस्त्रमन्त्रं", "p": [{"l": "अस्त्रमन्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "the weapon's mantra"}, {"w": "जग्राह", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "जग्राह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "received"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from him"}, {"w": "निगृहीतशापात्", "p": [{"l": "निगृहीत"}, {"l": "शाप", "cn": "5.1"}], "e": "from the one whose curse was controlled"}]},
{"c": "5", "n": "60", "i": 387, "v": "एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतु । एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान् सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥", "mn": "एवमिति॥ एवमध्वनि मार्गे दैवयोगाद्दैववशादचिन्त्यहेत्वनिर्धार्यहेत्तुकं सख्यं सखित्वम्। `सख्युर्यः` (पा.5।1।126) इति यप्रत्ययः। आसेदुषोः प्राप्तवतोस्तयोर्मध्य एको गन्धर्वश्चैत्ररथस्य कुबेरोद्यानस्य प्रदेशान्। `अस्योद्यानं चैत्ररथम्` इत्यमरः (अ.को.1|1|85)। अपरोऽजः सौराज्येन राजन्वत्तया रम्यान्विदर्भान्विदर्भदेशान् ययौ ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "एवम् अध्वनि दैवयोगात् अचिन्त्यहेतु सख्यम् आसेदुषोः तयोः, एकः सौराज्य-रम्यान् चैत्ररथ-प्रदेशान् ययौ, अपरः विदर्भान् ययौ ।", "es": "Thus, on the path, by a stroke of fate, an unforeseeable friendship was formed between the two. One (the Gandharva) went to the regions of Chaitraratha, made beautiful by good rule, while the other (Aja) went to Vidarbha.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "Thus"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "between the two of them"}, {"w": "अध्वनि", "p": [{"l": "अध्वन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "दैवयोगात्", "p": [{"l": "दैवयोग", "cn": "5.1"}], "e": "by a stroke of fate"}, {"w": "आसेदुषोः", "p": [{"l": "सद्", "inf": "आसेदिवस्", "cn": "6.2", "vp": ["आ"], "s": ["क्वसु"]}], "e": "who had attained"}, {"w": "सख्यम्", "p": [{"l": "सख्य", "cn": "2.1"}], "e": "friendship"}, {"w": "अचिन्त्यहेतु", "p": [{"l": "अचिन्त्यहेतु", "cn": "2.1"}], "e": "of unforeseeable cause"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "चैत्ररथप्रदेशान्", "p": [{"l": "चैत्ररथ"}, {"l": "प्रदेश", "cn": "2.3"}], "e": "to the regions of Chaitraratha"}, {"w": "सौराज्यरम्यान", "p": [{"l": "सौराज्य"}, {"l": "रम्य", "cn": "2.3"}], "e": "made beautiful by good rule"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "the other"}, {"w": "विदर्भान्", "p": [{"l": "विदर्भ", "cn": "2.3"}], "e": "to Vidarbha"}]},
{"c": "5", "n": "61", "i": 388, "v": "तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुप्रहर्षः । प्रत्युज्जगाम क्रथकैशिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोर्मिरिवोर्मिमाली ॥", "mn": "तमिति॥ नगरस्योपकण्ठे समीपे तस्थिवांसं स्थित तमजं तस्याजस्यागमेनागमनेनारूढ उत्पन्नो गुरुः प्रहर्षो यस्य स क्रथकैशिकेन्द्रो विदर्भराजः। प्रवृद्धोर्मिरूर्मिमाली समुद्रश्चन्द्रमिव। प्रत्युज्जगाम ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत्-आगम-आरूढ-गुरु-प्रहर्षः क्रथकैशिक-इन्द्रः, नगर-उपकण्ठे तस्थिवांसं तम्, प्रवृद्ध-ऊर्मिः ऊर्मिमाली चन्द्रम् इव, प्रति-उत्-जगाम ।", "es": "The king of Vidarbha, his great joy mounting at Aja's arrival, went forth to meet him waiting on the city's outskirts, just as the ocean with its swelling waves rises to meet the moon.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "तस्थिवांसम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "तस्थिवस्", "cn": "2.1", "s": ["क्वसु"]}], "e": "who was waiting"}, {"w": "नगरोपकण्ठे", "p": [{"l": "नगर"}, {"l": "उपकण्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "on the outskirts of the city"}, {"w": "तदागमारूढगुरुप्रहर्षः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आगम"}, {"l": "आरूढ"}, {"l": "गुरु"}, {"l": "प्रहर्ष", "cn": "1.1"}], "e": "he whose great joy mounted at his arrival"}, {"w": "प्रत्युज्जगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "प्रत्युज्जगाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति", "उद्"]}], "e": "went forth to meet"}, {"w": "क्रथकैशिकेन्द्रः", "p": [{"l": "क्रथकैशिक"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the king of Krathakaishikas (Vidarbha)"}, {"w": "चन्द्रम्", "p": [{"l": "चन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "प्रवृद्धोर्मिः", "p": [{"l": "प्रवृद्ध"}, {"l": "ऊर्मि", "cn": "1.1"}], "e": "with swelling waves"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ऊर्मिमाली", "p": [{"l": "ऊर्मिमालिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}]},
{"c": "5", "n": "62", "i": 389, "v": "प्रवेश्य चैनं पुरमग्रयायी नीचैस्तथोपाचरदर्पितश्रीः । मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुमजं गृहेशम् ॥", "mn": "प्रवेश्येति॥ एनमजमग्रयीयी। सेवाधर्मेण पुरो गच्छन्नित्यर्थः। नीचैर्नम्रः पुरं प्रवेश्य प्रवेशं कारयित्वा प्रीत्याऽर्पितश्रीस्तथा तेन प्रकारेणोपाचरदुपचरितवान्। यथा येन प्रकारेण तत्र पुरे समेतो मिलितो जनो वैदर्भं भोजमागन्तुं प्राघूर्णिकं मेने। अजं गृहेशं गृहपतिं मेने ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अग्रयायी अर्पित-श्रीः (वैदर्भः) एनं पुरं प्रवेश्य च नीचैः तथा उपाचरत्, यथा तत्र समेतः जनः वैदर्भम् आगन्तुम् अजं गृहेशं मेने ।", "es": "Leading him into the city, the king of Vidarbha, though possessing great splendor, treated him with such humility that the assembled people there considered the king to be the guest and Aja the master of the house.", "pc": [{"w": "प्रवेश्य", "p": [{"l": "विश्", "inf": "प्रवेश्य", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having led in"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "पुरम्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "2.1"}], "e": "the city"}, {"w": "अग्रयायी", "p": [{"l": "अग्रयायिन्", "cn": "1.1"}], "e": "leading the way"}, {"w": "नीचैः", "p": [{"l": "नीचैस्"}], "e": "humbly"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "उपाचरत्", "p": [{"l": "चर्", "fin": "उपाचरत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["उप", "आ"]}], "e": "treated"}, {"w": "अर्पितश्रीः", "p": [{"l": "अर्पित"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "possessing splendor"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "thought"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "that"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "जनः", "p": [{"l": "जन", "cn": "1.1"}], "e": "the people"}, {"w": "समेतः", "p": [{"l": "इ", "inf": "समेत", "cn": "1.1", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["क्त"]}], "e": "assembled"}, {"w": "वैदर्भम्", "p": [{"l": "वैदर्भ", "cn": "2.1"}], "e": "the king of Vidarbha"}, {"w": "आगन्तुम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "आगन्तुम्", "vp": ["आ"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to be the guest"}, {"w": "अजम्", "p": [{"l": "अज", "cn": "2.1"}], "e": "Aja"}, {"w": "गृहेशम्", "p": [{"l": "गृहेश", "cn": "2.1"}], "e": "to be the master of the house"}]},
{"c": "5", "n": "63", "i": 390, "v": "तस्याधिकारपुरुषैः प्रणतैः प्रदिष्टां प्राग्द्वारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम् । रम्यां रघुप्रतिनिधिः स नवोपकार्यां बाल्यात्परामिव दशां मदनोऽध्युवास ॥", "mn": "तस्येति॥ रघुप्रतिनिधी रघुकल्पः। रघुतुल्य इत्यर्थः। उक्तं च दण्डिना सादृश्यवाचकप्रस्तावे-`कल्पदेशीयदेश्यादि प्रख्यप्रतिनिधी अपि` इति। सोऽजः प्रणतैर्नमस्कृतवद्भिः। कर्तरि क्तः। तस्य भोजस्याधिकारो नियोगस्तस्य पुरुषैः। अधिकृतैरित्यर्थः। प्रदिष्टां निर्दिष्टां प्राग्द्वारस्य वेद्यां विनिवेशितः प्रतिष्ठापितः पूर्णकुम्भो यस्यास्ताम्। स्थापितमङ्गलकलशामित्यर्थः। रम्यां रमणीयां नवोपकार्यां नूतनं राजभवनम्। `उपकार्या राजसद्मन्युपचारचितेऽन्यवत्` इति विश्वः। मदनो बाल्यात्परां शैशवादनन्तरां दशामिव। यौवनमिवेत्यर्थः। अध्युवासाधिष्ठितवान्। तत्रोषितवानित्यर्थः। `उपान्वध्याङ्वसः` (पा.1।4।48) इति कर्मत्वम् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "सः रघु-प्रतिनिधिः, तस्य प्रणतैः अधिकार-पुरुषैः प्रदिष्टां, प्राक्-द्वार-वेदि-विनिवेशित-पूर्ण-कुम्भाम्, रम्याम् नव-उपकार्याम्, मदनः बाल्यात् पराम् दशाम् इव, अध्युवास ।", "es": "That representative of Raghu (Aja) occupied the beautiful new mansion assigned to him by the king's bowing officials. The mansion, with full pitchers at its eastern gate, was like the stage of life beyond childhood, which the God of Love occupies.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अधिकारपुरुषैः", "p": [{"l": "अधिकार"}, {"l": "पुरुष", "cn": "3.3"}], "e": "by the officials"}, {"w": "प्रणतैः", "p": [{"l": "नम्", "inf": "प्रणत", "cn": "3.3", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"]}], "e": "bowing"}, {"w": "प्रदिष्टां", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "प्रदिष्ट", "cn": "2.1", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"]}], "e": "assigned"}, {"w": "प्राग्द्वारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम्", "p": [{"l": "प्राच्"}, {"l": "द्वार"}, {"l": "वेदि"}, {"l": "विनिवेशित"}, {"l": "पूर्ण"}, {"l": "कुम्भ", "cn": "2.1"}], "e": "which had full pitchers placed on platforms at the eastern gate"}, {"w": "रम्यां", "p": [{"l": "रम्य", "cn": "2.1"}], "e": "beautiful"}, {"w": "रघुप्रतिनिधिः", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "प्रतिनिधि", "cn": "1.1"}], "e": "the representative of Raghu"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "नवोकार्याम्", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "उपकार्या", "cn": "2.1"}], "e": "new mansion"}, {"w": "बाल्यात्", "p": [{"l": "बाल्य", "cn": "5.1"}], "e": "from childhood"}, {"w": "पराम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "2.1"}], "e": "the next"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "दशां", "p": [{"l": "दशा", "cn": "2.1"}], "e": "stage"}, {"w": "मदनः", "p": [{"l": "मदन", "cn": "1.1"}], "e": "the God of Love"}, {"w": "अध्युवास", "p": [{"l": "वस्", "fin": "अध्युवास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["अधि"]}], "e": "occupied"}]},
{"c": "5", "n": "64", "i": 391, "v": "तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमलीयमजस्य लिप्सोः । भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्रोपकार्यायाम्। स्वयंवरनिमित्तं समाहृतः संमेलितो राजलोको येन तत्कमनीयं स्पृहणीयं कन्याललाम कन्यासु श्रेष्ठम्। `ललामोऽस्त्री ललामापि प्रभावे पुरुषे ध्वजे। श्रेष्ठभूषाशुण्डशृङ्गपुच्छचिह्नाश्वलिङ्गिषु` इति यादवः। लिप्सोर्लब्धुमिच्छोः। लभेः सन्नन्तादुप्रत्ययः। अजस्य भावावबोधे पुरुषस्याभिप्रायपरिज्ञाने कलुषाऽसमर्था दयितेव। रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव। `राजानं कामिनं चौरं प्रविशन्ति प्रजागराः` इति भावः। `अभिमुखी`शब्दो ङीषन्तश्च्व्यन्तो वा ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तत्र स्वयंवर-समाहृत-राजलोकं कमनीयं कन्या-ललाम लिप्सोः अजस्य, भाव-अवबोध-कलुषा दयिता इव, निद्रा रात्रौ चिरेण नयन-अभिमुखी बभूव ।", "es": "For Aja, eager to win the lovely jewel of a maiden for whom kings had gathered, sleep came to his eyes only after a long time that night, like a beloved who is agitated by understanding her lover's feelings.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "स्वयंवरसमाहृतराजलोकं", "p": [{"l": "स्वयंवर"}, {"l": "समाहृत"}, {"l": "राजलोक", "cn": "2.1"}], "e": "for whom the world of kings was gathered for the svayamvara"}, {"w": "कन्याललाम", "p": [{"l": "कन्या"}, {"l": "ललाम", "cn": "2.1"}], "e": "the jewel of a maiden"}, {"w": "कमनीयम्", "p": [{"l": "कमनीय", "cn": "2.1"}], "e": "lovely"}, {"w": "अजस्य", "p": [{"l": "अज", "cn": "6.1"}], "e": "of Aja"}, {"w": "लिप्सोः", "p": [{"l": "लभ्", "inf": "लिप्सु", "cn": "6.1", "s": ["सन्", "उ"]}], "e": "who was desirous of obtaining"}, {"w": "भावावबोधकलुषा", "p": [{"l": "भाव"}, {"l": "अवबोध"}, {"l": "कलुषा", "cn": "1.1"}], "e": "agitated by the realization of feelings"}, {"w": "दयितेव", "p": [{"l": "दयिता", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like a beloved"}, {"w": "रात्रौ", "p": [{"l": "रात्रि", "cn": "7.1"}], "e": "at night"}, {"w": "निद्रा", "p": [{"l": "निद्रा", "cn": "1.1"}], "e": "sleep"}, {"w": "चिरेण", "p": [{"l": "चिर", "cn": "3.1"}], "e": "after a long time"}, {"w": "नयनाभिमुखी", "p": [{"l": "नयन"}, {"l": "अभिमुखी", "cn": "1.1"}], "e": "came before his eyes"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "5", "n": "65", "i": 392, "v": "तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् । सूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रबोधं प्राबोधयन्नुषसि वाग्भिरुदारवाचः ॥", "mn": "तमिति॥ कर्णभूषणाभ्यां निपीडितौ पीवरौ2 पीनावंसौ यस्य तम्। शय्याया उत्तरच्छदस्योपर्यास्तरणवस्त्रस्य विमर्देन घर्षणेन कृशो विरलोऽङ्गरागो यस्य तम्। न त्वङ्गनासङ्गादिति भावः। प्रथितप्रबोधं प्रकृष्टज्ञानं तमेनमजं सवयसः समानवयस्का उदारवाचः प्रगल्भगिरः सूतात्मजा बन्दिपुत्राः। `वैतालिकाः` इति वा पाठः। `वैतालिका बोधकराः` इत्यमरः (अ.को.2|8|97)। वाग्भिः स्तुतिपाठैः। उषसि। प्राबोधयन् प्रबोधयामासुः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "उदार-वाचः सवयसः सूत-आत्मजाः, कर्ण-भूषण-निपीडित-पीवर-अंसं, शय्या-उत्तरच्छद-विमर्द-कृश-अङ्गरागं, प्रथित-प्रबोधं तम्, उषसि वाग्भिः प्राबोधयन् ।", "es": "At dawn, bards of noble speech, who were his age-mates, awakened him with their words. He, whose broad shoulders were pressed by his ear-ornaments and whose body-paint was faded from tossing on the bedspread, was known to be an early riser.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं", "p": [{"l": "कर्ण"}, {"l": "भूषण"}, {"l": "निपीडित"}, {"l": "पीवर"}, {"l": "अंस", "cn": "2.1"}], "e": "whose broad shoulders were pressed by ear-ornaments"}, {"w": "शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम्", "p": [{"l": "शय्या"}, {"l": "उत्तरच्छद"}, {"l": "विमर्द"}, {"l": "कृश"}, {"l": "अङ्गराग", "cn": "2.1"}], "e": "whose body-paint was faded from tossing on the bedspread"}, {"w": "सूतात्मजाः", "p": [{"l": "सूत"}, {"l": "आत्मज", "cn": "1.3"}], "e": "the bards"}, {"w": "सवयसः", "p": [{"l": "सवयस्", "cn": "1.3"}], "e": "of the same age"}, {"w": "प्रथितप्रबोधं", "p": [{"l": "प्रथित"}, {"l": "प्रबोध", "cn": "2.1"}], "e": "who was known for early rising"}, {"w": "प्राबोधयन्", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "प्राबोधयन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्"]}], "e": "awakened"}, {"w": "उषसि", "p": [{"l": "उषस्", "cn": "7.1"}], "e": "at dawn"}, {"w": "वाग्भिः", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "3.3"}], "e": "with words"}, {"w": "उदारवाचः", "p": [{"l": "उदार"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.3"}], "e": "of noble speech"}]},
{"c": "5", "n": "66", "i": 393, "v": "रात्रिर्गता मतिमतां वर! मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्जगतो विभक्ता । तामेकतस्तव बिभर्ति गुरुर्विनिद्रस्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥", "mn": "रात्रिरिति॥ हे मतिमतां वर! निर्धारणे षष्टी। रात्रिर्गता। शय्यां मुञ्च। विनिद्रो भवेत्यर्थः। विनिद्रत्वे फलमाह-धात्रेति॥ धात्रा ब्रह्मणा जगतो धूर्भारः `धूः स्याद्यानमुखे भारे` इति यादवः। द्विधैव। द्वयोरेवेत्यर्थः। एवकारस्तृतीयनिषेधार्थः। विभक्ता ननु विभज्य स्थापिता खलु। तत्कितम आह-तां धुरमेकत एककोटौ तव गुरुः पिता विनिद्रः सन् बिभर्ति। तस्या धुरो भवान्। धुरं वहतीति धुर्यो भारवाही। तस्य पदं वहनस्थानम्। अपरं यद्धुर्यपदं तदवलम्बी। ततो विनिद्रो भवेत्यर्थः। न ह्युभयवाह्यमेको वहतीति भावः॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "मतिमतां वर! रात्रिः गता, शय्यां मुञ्च । ननु जगतः धूः धात्रा द्विधा एव विभक्ता । ताम् एकतः तव विनिद्रः गुरुः बिभर्ति । भवान् तस्याः अपर-धुर्य-पद-अवलम्बी (असि) ।", "es": "O best of the wise, the night has passed, leave your bed! Indeed, the burden of the world has been divided in two by the Creator. On one side, your sleepless father bears it; you are the one to take up the position of the other yoke-bearer.", "pc": [{"w": "रात्रिः", "p": [{"l": "रात्रि", "cn": "1.1"}], "e": "The night"}, {"w": "गता", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गता", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}], "e": "has passed"}, {"w": "मतिमतां", "p": [{"l": "मतिमान्", "cn": "6.3"}], "e": "of the wise"}, {"w": "वर", "p": [{"l": "वर", "cn": "8.1"}], "e": "O best"}, {"w": "मुञ्च", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मुञ्च", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "leave"}, {"w": "शय्याम्", "p": [{"l": "शय्या", "cn": "2.1"}], "e": "the bed"}, {"w": "धात्रा", "p": [{"l": "धातृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the Creator"}, {"w": "द्विधा", "p": [{"l": "द्विधा"}], "e": "in two ways"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "surely"}, {"w": "धूः", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "1.1"}], "e": "the burden"}, {"w": "जगतः", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the world"}, {"w": "विभक्ता", "p": [{"l": "भज्", "inf": "विभक्ता", "cn": "1.1", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"]}], "e": "is divided"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "it"}, {"w": "एकतः", "p": [{"l": "एकतस्"}], "e": "on one side"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "बिभर्ति", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बिभर्ति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "bears"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "father"}, {"w": "विनिद्रः", "p": [{"l": "विनिद्र", "cn": "1.1"}], "e": "sleepless"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "its"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अपरधुर्यपदावलम्बी", "p": [{"l": "अपर"}, {"l": "धुर्य"}, {"l": "पद"}, {"l": "अवलम्बिन्", "cn": "1.1"}], "e": "are the one to take up the other yoke-position"}]},
{"c": "5", "n": "67", "i": 394, "v": "निद्रावशेन भवताप्यनवेक्षमाणा पर्युत्सुकत्वमबला निशि खण्डितेव । लक्ष्मीर्विनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचिं विजहाति चन्द्रः ॥", "mn": "निद्रेति॥ चन्द्रारविन्दराजवदनादयो लक्ष्मीनिवासस्थानानीति प्रसिद्धिमाश्रित्योच्यते। निद्रावशेन निद्राधीनेन। स्त्र्यन्तरासङ्गेऽत्र ध्वन्यते। भवता पर्युत्सुः कत्वमपि त्वय्यनुरक्तत्वमपीत्यर्थः। `प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च` (पा.2।3।44) इति सप्तम्यर्थे तृतीया। `अपि`शब्दस्तद्विषयानुरागस्यानपेक्ष्यत्वद्योतनार्थः। निशिखण्डिता भर्तुरन्यासङ्गज्ञानकलुषिताऽबलेव नायिकेव। `ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता`(2।25) इति दशरूपके। अनवेक्षमाणाऽविचारयन्ती सती। उपेक्षमाणेत्यर्थः। `ह्यनवेक्ष्यमाणा` इति पाठे निद्रावशेन भवताऽनवेक्ष्यमाणाऽनिरीक्ष्यमाणा। कर्मणि शानच्। लक्ष्मीः प्रयोजककत्रीं। येन। प्रयोज्येन चन्द्रेण। पर्युत्सुकत्वं त्वद्विरहवेदनाम्। `कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं मनस्तापज्वरादिकृत्` इत्यलंकारे। विनोदयति निरासयतीति योजना। शेषं पूर्ववत्। नाथस्त्वर्थोपपत्तिमपश्यन्निमं पक्षमुपैक्षिष्ट। लक्ष्मीर्येन चन्द्रेण सह। त्वदाननसदृशत्वादिति भावः। विनोदयति विनोदं करोति। `विनोद`शब्दात् `तत्करोति तदाचष्टे`(ग.सू.204) इति णिच्प्रत्ययः। सादृश्यदर्शनादयो हि विरहिणां विनोदस्थानानीति भावः। स चन्द्रोऽपि दिगन्तलम्बी पश्चिमाशां गतः सन्। अस्तं गच्छन्नित्यर्थः। अत एव त्वदाननरुचिं त्वन्मुखसादृश्यं विजहाति। त्यजतीत्यर्थः। अतो निद्रां विहाय तां लक्ष्मीमनन्यशरणं परिगृहाणेति भावः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "निद्रा-वशेन भवता अनवेक्षमाणा अपि लक्ष्मीः, निशि खण्डिता अबला इव, पर्युत्सुकत्वं (गता) । येन (चन्द्रेण) सा विनोदयति, सः दिगन्त-लम्बी चन्द्रः अपि त्वत्-आनन-रुचिं विजहाति ।", "es": "The goddess Lakshmi, neglected by you due to sleep, has become anxious like a woman wronged by her lover at night. Even the moon, with which she amuses herself, is now setting on the horizon, abandoning the splendor of your face.", "pc": [{"w": "निद्रावशेन", "p": [{"l": "निद्रा"}, {"l": "वश", "cn": "3.1"}], "e": "due to the power of sleep"}, {"w": "भवता", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अनवेक्षमाणा", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अनवेक्षमाणा", "cn": "1.1", "vp": ["न", "अव"], "s": ["शानच्"]}], "e": "being neglected"}, {"w": "पर्युत्सुकत्वम्", "p": [{"l": "पर्युत्सुकत्व", "cn": "2.1"}], "e": "anxiety"}, {"w": "अबला", "p": [{"l": "अबला", "cn": "1.1"}], "e": "a woman"}, {"w": "निशि", "p": [{"l": "निशा", "cn": "7.1"}], "e": "at night"}, {"w": "खण्डितेव", "p": [{"l": "खण्डिता", "inf": "खण्डिता", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}, {"l": "इव"}], "e": "like one who is wronged"}, {"w": "लक्ष्मीः", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmi (goddess of fortune)"}, {"w": "विनोदयति", "p": [{"l": "नुद्", "fin": "विनोदयति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"]}], "e": "amuses herself"}, {"w": "येन", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}], "e": "by which"}, {"w": "दिगन्तलम्बी", "p": [{"l": "दिगन्त"}, {"l": "लम्बिन्", "cn": "1.1"}], "e": "hanging on the horizon"}, {"w": "सोऽपि", "p": [{"l": "सः", "cn": "1.1"}, {"l": "अपि"}], "e": "he also"}, {"w": "त्वदाननरुचिं", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "आनन"}, {"l": "रुचि", "cn": "2.1"}], "e": "the splendor of your face"}, {"w": "विजहाति", "p": [{"l": "हा", "fin": "विजहाति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "is abandoning"}, {"w": "चन्द्रः", "p": [{"l": "चन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}]},
{"c": "5", "n": "68", "i": 395, "v": "तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत्सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्तश्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्माल्लक्ष्मीपरिग्रहणाद्वल्गुना मनोज्ञेन। `वल्गु स्थाने मनोज्ञे च वल्गु भाषितमन्यवत्` इति विश्वः। युगपत्तावदुन्मिषितेन युगपदेवोन्मीलनेन सद्यो द्वे अपि परस्परतुलामन्योन्यसादृश्यमधिरोहतां प्राप्नुताम्। प्रार्थनायां लोट्। के द्वे? अन्तः प्रस्पन्दमाना चलन्ती परुषेतरा स्निग्धा तारा कनीनिका यस्य तत्तथोक्तम्। `तारकाक्ष्णः कनीनिका` इत्यमरः (अ.को.2|6|93)। तव चक्षुः। अन्तः प्रचलितभ्रमरं चलद्भृङ्गं पद्मं च। युगपदुन्मिषिते सति संपूर्णसादृश्यलाभ इति भावः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तावत् तव प्रस्पन्दमान-परुष-इतर-तारम् अन्तः चक्षुः च प्रचलित-भ्रमरं पद्मम् च, (एते) द्वे वल्गुना युगपत् उन्मिषितेन सद्यः परस्पर-तुलाम् अधिरोहताम् ।", "es": "Therefore, let these two things at once attain a state of mutual comparison through their beautiful, simultaneous opening: your inner eye, with its gently trembling pupil, and the lotus, with its stirring bee.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "वल्गुना", "p": [{"l": "वल्गु", "cn": "3.1"}], "e": "by the beautiful"}, {"w": "युगपत्", "p": [{"l": "युगपत्"}], "e": "simultaneous"}, {"w": "उन्मिषितेन", "p": [{"l": "मिष्", "inf": "उन्मिषित", "cn": "3.1", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}], "e": "opening"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "now"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "at once"}, {"w": "परस्परतुलाम्", "p": [{"l": "परस्पर"}, {"l": "तुला", "cn": "2.1"}], "e": "mutual comparison"}, {"w": "अधिरोहताम्", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "अधिरोहताम्", "pn": 6, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["अधि"]}], "e": "let them attain"}, {"w": "द्वे", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "1.1"}], "e": "the two"}, {"w": "प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारम्", "p": [{"l": "प्रस्पन्दमान"}, {"l": "परुष"}, {"l": "इतर"}, {"l": "तार", "cn": "1.1"}], "e": "with a gently trembling pupil"}, {"w": "अन्तश्चक्षुः", "p": [{"l": "अन्तस्"}, {"l": "चक्षुस्", "cn": "1.1"}], "e": "your inner eye"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "प्रचलितभ्रमरं", "p": [{"l": "प्रचलित"}, {"l": "भ्रमर", "cn": "1.1"}], "e": "with a stirring bee"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "पद्मम्", "p": [{"l": "पद्म", "cn": "1.1"}], "e": "the lotus"}]},
{"c": "5", "n": "69", "i": 396, "v": "वृन्ताच्छ्लथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः । स्वाभाविकं परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ॥", "mn": "वृन्तादिति॥ विभातवायुः प्रभातवायुः स्वाभाविकं नैसर्गितं ते तव मुखमारुतस्य निःश्वासपवनस्य सौरभ्यम्। तादृक्सौगन्ध्यमित्यर्थः। परगुणेनान्यदीयगुणेन। सांक्रामिकगन्धेनेत्यर्थः। ईप्सुराप्नुमिच्छुरिव। `आप्ज्ञप्यृधामीत्` (पा.7।4।55) इतीकारादेशः। अनोकहानां वृक्षाणां श्लथं शिथिलं पुष्पं वृन्तात् प्रसवबन्धनात्। `वृन्तं प्रसवबन्धनम्` इत्यमरः (अ.को.2|4|15)। हरत्यादत्ते। अरुणांशुभिन्नैस्तरणिकिरणोद्बोधितैः सरसि जातैः सरसिजैः कमलैः सह। `तत्पुरुषे कृति बहुलम्` (पा.6।3।14) इति सप्तम्या अलुक्। संसृज्यते संगच्छते। सृजेर्दैवादिकात्कर्तरि लट् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "विभात-वायुः ते मुख-मारुतस्य स्वाभाविकं सौरभ्यं पर-गुणेन (वर्धयितुम्) ईप्सुः इव, अनोकहानां वृन्तात् श्लथं पुष्पं हरति, अरुण-अंशु-भिन्नैः सरसिजैः संसृज्यते च ।", "es": "The morning breeze, as if desiring to enhance the natural fragrance of your breath with an external quality, carries flowers loosened from the stalks of trees and mingles with lotuses opened by the rays of dawn.", "pc": [{"w": "वृन्तात्", "p": [{"l": "वृन्त", "cn": "5.1"}], "e": "from the stalk"}, {"w": "श्लथं", "p": [{"l": "श्लथ", "cn": "2.1"}], "e": "loosened"}, {"w": "हरति", "p": [{"l": "हृ", "fin": "हरति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "carries"}, {"w": "पुष्पम्", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "2.1"}], "e": "flowers"}, {"w": "अनोकहानां", "p": [{"l": "अनोकह", "cn": "6.3"}], "e": "of trees"}, {"w": "संसृज्यते", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "संसृज्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2", "vp": ["सम्"]}], "e": "mingles"}, {"w": "सरसिजैः", "p": [{"l": "सरसिज", "cn": "3.3"}], "e": "with lotuses"}, {"w": "अरुणांशुभिन्नैः", "p": [{"l": "अरुण"}, {"l": "अंशु"}, {"l": "भिन्न", "cn": "3.3"}], "e": "opened by the rays of dawn"}, {"w": "स्वाभाविकं", "p": [{"l": "स्वाभाविक", "cn": "2.1"}], "e": "natural"}, {"w": "परगुणेन", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "गुण", "cn": "3.1"}], "e": "with an external quality"}, {"w": "विभातवायुः", "p": [{"l": "विभात"}, {"l": "वायु", "cn": "1.1"}], "e": "the morning breeze"}, {"w": "सौरभ्यम्", "p": [{"l": "सौरभ्य", "cn": "2.1"}], "e": "fragrance"}, {"w": "ईप्सुरिव", "p": [{"l": "आप्", "inf": "ईप्सु", "cn": "1.1", "s": ["सन्", "उ"]}, {"l": "इव"}], "e": "as if desiring"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मुखमारुतस्य", "p": [{"l": "मुख"}, {"l": "मारुत", "cn": "6.1"}], "e": "of the breath of the mouth"}]},
{"c": "5", "n": "70", "i": 397, "v": "ताम्रोदरेषु पतितं तरुपल्लवेषु निर्धौतहारगुलिकाविशदं हिमाम्भः । आभाति लब्धपरभागतयाधरोष्ठे लीलास्मितं सदशनार्चिरिव त्वदीयम् ॥", "mn": "ताम्रेति॥ ताम्रोदरेष्वरुणाभ्यन्तरेषु तरुपल्लवेषु पतितं निर्धौता या हारगुलिका मुक्तामणयस्तद्वद्विशदं हिमाम्भो लब्धपरभागतया लब्धोत्कर्षतया। `परभागो गुणोत्कर्षे` इति यादवः। अधरोष्ठे त्वदीयं सदशनार्चिर्दन्तकान्तिसहितं लीलास्मितमिवाभाति शोभते ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तरु-पल्लवेषु ताम्र-उदरेषु पतितं, निर्धौत-हार-गुलिका-विशदं हिम-अम्भः, अधर-ओष्ठे लब्ध-परभाग-तया त्वदीयं स-दशन-अर्चिः लीला-स्मितम् इव आभाति ।", "es": "The dew, fallen on the coppery undersides of young tree leaves and as clear as washed pearls, shines like your playful smile on your lower lip, which, having attained superior beauty, reveals the gleam of your teeth.", "pc": [{"w": "ताम्रोदरेषु", "p": [{"l": "ताम्र"}, {"l": "उदर", "cn": "7.3"}], "e": "on the coppery undersides"}, {"w": "पतितं", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पतित", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}], "e": "fallen"}, {"w": "तरुपल्लवेषु", "p": [{"l": "तरु"}, {"l": "पल्लव", "cn": "7.3"}], "e": "on the young tree leaves"}, {"w": "निर्धौतहारगुलिकाविशदं", "p": [{"l": "निर्धौत"}, {"l": "हार"}, {"l": "गुलिका"}, {"l": "विशद", "cn": "1.1"}], "e": "as clear as washed pearls from a necklace"}, {"w": "हिमाम्भः", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "अम्भस्", "cn": "1.1"}], "e": "dew"}, {"w": "आभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "आभाति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "shines"}, {"w": "लब्धपरभागतया", "p": [{"l": "लब्ध"}, {"l": "परभाग"}, {"l": "ता", "cn": "3.1"}], "e": "by having attained superior beauty"}, {"w": "अधरोष्ठे", "p": [{"l": "अधर"}, {"l": "ओष्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "on the lower lip"}, {"w": "लीलास्मितं", "p": [{"l": "लीला"}, {"l": "स्मित", "cn": "1.1"}], "e": "playful smile"}, {"w": "सदशनार्चिरिव", "p": [{"l": "स"}, {"l": "दशन"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like the gleam of teeth"}, {"w": "त्वदीयम्", "p": [{"l": "त्वदीय", "cn": "1.1"}], "e": "your"}]},
{"c": "5", "n": "71", "i": 398, "v": "यावत्प्रतापनिधिराक्रमते न भानुरह्नाय तावदरुणेन तमो निरस्तम् । आयोधनाग्रसरतां त्वयि वीर! याते किं वा रिपूंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति? ॥", "mn": "यावदिति॥ प्रतापनिधिस्तेजोनिधिर्भानुर्यावन्नाक्रमते नोद्गच्छति। `आङउद्गमने` (पा.1।3।40) इत्यात्मनेपदम्। तावत्। भानावनुदित एवेत्यर्थः। अह्नाय झिटिति। `द्राग्झटित्यञ्जसाह्राय` इत्यमरः (अ.को.2|8|103)। अरुणेनानूरुणा। `सूर्यसूतोऽरुणोऽनूरुः` इत्यमरः (अ.को.2|8|103)। तमो निरस्तम्। तथा हि- हे वीर। त्वय्यायोधनेषु युद्धेषु। `युद्धमायोधनं जन्यम्` इत्यमरः (अ.को.2|8|103)। अग्रसरतां पुरःसरतां याते सति तव गुरुः पिता रिपून् स्वयमुच्छिनत्ति किं वा? नोच्छिनत्त्येवेत्यर्थः। न खलु योग्यपुत्रन्यस्तभाराणां स्वामिनां स्वयं व्यापारखेद इति भावः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "वीर! यावत् प्रताप-निधिः भानुः अह्नाय न आक्रमते, तावत् अरुणेन तमः निरस्तम् । त्वयि आयोधन-अग्रसरतां याते (सति), तव गुरुः रिपून् स्वयं किम् उच्छिनत्ति वा?", "es": "O hero! Just as before the sun, that treasury of valor, fully rises for the day, the dawn dispels the darkness, so when you take the lead in battle, does your father need to destroy the enemies himself?", "pc": [{"w": "यावत्", "p": [{"l": "यावत्"}], "e": "Just as"}, {"w": "प्रतापनिधिः", "p": [{"l": "प्रताप"}, {"l": "निधि", "cn": "1.1"}], "e": "the treasury of valor"}, {"w": "आक्रमते", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "आक्रमते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1", "vp": ["आ"]}], "e": "rises"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not yet"}, {"w": "भानुः", "p": [{"l": "भानु", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "अह्नाय", "p": [{"l": "अहन्", "cn": "4.1"}], "e": "for the day"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "by then"}, {"w": "अरुणेन", "p": [{"l": "अरुण", "cn": "3.1"}], "e": "by the dawn"}, {"w": "तमः", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "1.1"}], "e": "darkness"}, {"w": "निरस्तम्", "p": [{"l": "अस्", "inf": "निरस्त", "cn": "1.1", "vp": ["निर्"], "s": ["क्त"]}], "e": "is dispelled"}, {"w": "आयोधनाग्रसरतां", "p": [{"l": "आयोधन"}, {"l": "अग्रसरता", "cn": "2.1"}], "e": "the lead in battle"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "you"}, {"w": "वीर", "p": [{"l": "वीर", "cn": "8.1"}], "e": "O hero"}, {"w": "याते", "p": [{"l": "या", "inf": "यात", "cn": "7.1", "s": ["क्त"]}], "e": "having taken"}, {"w": "किं", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "does"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "?"}, {"w": "रिपून्", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "2.3"}], "e": "the enemies"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "father"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "उच्छिनत्ति", "p": [{"l": "छिद्", "fin": "उच्छिनत्ति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["उद्"]}], "e": "destroy"}]},
{"c": "5", "n": "72", "i": 399, "v": "शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बेरमा मुखरश्रृङ्खलकर्षिणस्ते । येषां विभान्ति तरुणारुणरागयोगाद्भिन्नाद्रिगैरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥", "mn": "शय्यामिति॥ उभाभ्यां पक्षाभ्यां पार्श्वाभ्यां विनीताऽपगता निद्रा येषां त उभयपक्षविनीतनिद्राः। अत्र समासविषय `उभ`शब्दस्थाने `उभय` शब्दप्रयोग एव साधुरित्यनुसंधेयम्। यथाह कैयटः-`-\"उभादुदात्तो नित्यम्\" इति नित्यग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषय `उभ`शब्दस्य प्रयोगो मा भूत्। `उभय`शब्दस्यैव यथा स्यात्। उभयपुत्र इत्यादि भवति` इति। मुखराण्युत्थानचलनाच्छब्दायमानानि शृङ्खलानि निगडानि कर्षन्तीति तथोक्तास्ते तव स्तम्बे रमन्त इति स्तम्बेरमा हस्तिनः। `स्तम्बकर्णयो रमिजपाः` (पा.3।2।13)इत्यच्प्रत्ययः। `हस्तिसूचकयोः`(वा.1994)इति वक्तव्यात्। `इभः स्तम्बेरमः पद्मी` इत्यमरः (अ.को.2|8|35)। `तत्पुरुषे कृति बहुलम्` (पा.6।3।14) इति सप्तम्या अलुक्। शय्यां जहति त्यजन्ति येषां स्तम्बेरमाणाम्। दन्ताः कोशाः इव दन्तकोशाः। दन्तकुडम्भलास्तरुणारुणरागयोगाद्बालार्कारुणसंपर्काद्धेतोर्भिन्नाद्रागैरिकतटा इव विभान्ति। धातुरक्ता इव भान्तीत्यर्थः॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "ते उभय-पक्ष-विनीत-निद्राः मुखर-शृङ्खल-कर्षिणः स्तम्बेरमाः शय्यां जहति, येषां दन्त-कोशाः तरुण-अरुण-राग-योगात् भिन्न-अद्रि-गैरिक-तटाः इव विभान्ति ।", "es": "Your elephants, whose sleep has been trained away from both sides of the night, are leaving their beds, dragging their clanking chains. Their tusks, tinged with the color of the young dawn, shine like the slopes of a mountain streaked with red ochre.", "pc": [{"w": "शय्यां", "p": [{"l": "शय्या", "cn": "2.1"}], "e": "their beds"}, {"w": "जहति", "p": [{"l": "हा", "fin": "जहति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "are leaving"}, {"w": "उभयपक्षविनीतनिद्राः", "p": [{"l": "उभय"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "विनीत"}, {"l": "निद्रा", "cn": "1.3"}], "e": "whose sleep is trained away from both sides (of the night)"}, {"w": "स्तम्बेरमाः", "p": [{"l": "स्तम्बेरम", "cn": "1.3"}], "e": "the elephants"}, {"w": "मुखरशृङ्खलकर्षिणः", "p": [{"l": "मुखर"}, {"l": "शृङ्खल"}, {"l": "कर्षिन्", "cn": "1.3"}], "e": "dragging their clanking chains"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "your"}, {"w": "येषाम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.3"}], "e": "whose"}, {"w": "विभान्ति", "p": [{"l": "भा", "fin": "विभान्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "shine"}, {"w": "तरुणारुणरागयोगात्", "p": [{"l": "तरुण"}, {"l": "अरुण"}, {"l": "राग"}, {"l": "योग", "cn": "5.1"}], "e": "from contact with the color of the young dawn"}, {"w": "भिन्नाद्रिगैरिकतटा", "p": [{"l": "भिन्न"}, {"l": "अद्रि"}, {"l": "गैरिक"}, {"l": "तट", "cn": "1.3"}], "e": "slopes of a mountain streaked with red ochre"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "दन्तकोशाः", "p": [{"l": "दन्त"}, {"l": "कोश", "cn": "1.3"}], "e": "tusks"}]},
{"c": "5", "n": "73", "i": 400, "v": "दीर्घेष्वमी नियमिताः पटमण्डपेषु निद्रां विहाय वनजाक्ष! वनायुदेश्याः । वक्त्रोष्मणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेह्यानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः ॥", "mn": "दीर्घेष्विति॥ हे वनजाक्ष नीरजाक्ष! `वनं नीरं वनं सत्त्वम्` इति शाश्वतः। दीर्घेषु पटमण्डपेषु नियमिता बद्धा वनायुदेश्या वनायुदेशे भवाः। `पारसीका वनायुजाः` इति हलायुधः। अमी वाहा अश्वा निद्रां विहाय पुरोगतानि लेह्यान्यास्व्नाद्यानि सैन्धवशिलाशकनलानि। `सैन्धवोऽस्त्त्री सितशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे` इत्यमरः। वक्त्रोष्मणा मलिनयन्ति मलिनानि कुर्वन्ति। उक्तं च सिद्धयोगसंग्रहे-`पूर्वाह्णकाले चाश्वानां प्रयाशो लवणं हितम्। शूलानाहविबन्धघ्नं लवणं सैन्धवं वरम् ॥` इत्यादि ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "वनज-अक्ष! दीर्घेषु पटमण्डपेषु नियमिताः अमी वनायु-देश्याः वाहाः निद्राम् विहाय वक्त्र-उष्मणा पुरः-गतानि लेह्यानि सैन्धव-शिला-शकलानि मलिनयन्ति।", "es": "Bards tell Prince Aja: \"O lotus-eyed one! The horses from Vanayu, tethered in the long tent-pavilions, have given up sleep. With the heat of their breath, they are soiling the pieces of rock salt placed before them to be licked.\"", "pc": [{"w": "दीर्घेषु", "p": [{"l": "दीर्घ", "cn": "7.3"}], "e": "in the long"}, {"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "these"}, {"w": "नियमिताः", "p": [{"l": "यम्", "vp": ["नि"], "inf": "नियमित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "tethered"}, {"w": "पटमण्डपेषु", "p": [{"l": "पट"}, {"l": "मण्डप", "cn": "7.3"}], "e": "in the tent-pavilions"}, {"w": "निद्राम्", "p": [{"l": "निद्रा", "cn": "2.1"}], "e": "sleep"}, {"w": "विहाय", "p": [{"l": "हा", "vp": ["वि"], "inf": "विहाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "वनजाक्ष", "p": [{"l": "वनज"}, {"l": "अक्ष", "cn": "8.1"}], "e": "O lotus-eyed one"}, {"w": "वनायुदेश्याः", "p": [{"l": "वनायु"}, {"l": "देश्य", "cn": "1.3"}], "e": "originating from Vanayu country"}, {"w": "वक्त्रोष्मणा", "p": [{"l": "वक्त्र"}, {"l": "उष्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "with the heat of their breath"}, {"w": "मलिनयन्ति", "p": [{"l": "मलिनय", "fin": "मलिनयन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "are soiling"}, {"w": "पुरोगतानि", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "गत", "cn": "2.3"}], "e": "placed before"}, {"w": "लेह्यानि", "p": [{"l": "लिह्", "inf": "लेह्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.3"}], "e": "to be licked"}, {"w": "सैन्धवशिलाशकलानि", "p": [{"l": "सैन्धव"}, {"l": "शिला"}, {"l": "शकल", "cn": "2.3"}], "e": "pieces of rock-salt"}, {"w": "वाहाः", "p": [{"l": "वाह", "cn": "1.3"}], "e": "the horses"}]},
{"c": "5", "n": "74", "i": 401, "v": "भवति विरलभक्तिर्म्लानपुष्पोपहारः स्वकिरणपरिवेषोद्भेदशून्याः प्रदीपाः । अयमपि च गिरं नस्त्वत्प्रवोधप्रयुक्तामनुवदति शुकस्ते मञ्जुवाक्यञ्जरस्थः ॥", "mn": "भवतीति। म्लानः पुष्पोपहारः पुष्पपूजा म्लानत्वादेव विरलभक्तिर्विरलरचनो भवति। प्रदीपाश्च स्वकिरणानां परिवेषस्य मण्डलस्योद्भेदेन स्फुरणेन शून्या भवन्ति, निस्तेजस्का भवन्तीत्यर्थः। अपि चायं मञ्जुवाङ्मधुरवचनः पञ्चरस्थस्ते तव शुकस्त्वत्प्रबोधनिमित्ते प्रयुक्तामुञ्चारितां नोऽस्माकं गिरं वाणीमनुवदति, अनुकृत्य वदतीत्यर्थः। इत्थं प्रभातलिङ्गानि वर्तन्ते, अतः प्रबोद्धव्यमिति भावः ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "म्लान-पुष्प-उपहारः विरल-भक्तिः भवति। प्रदीपाः स्व-किरण-परिवेष-उद्भेद-शून्याः (भवन्ति)। च अयम् पञ्जरस्थः मञ्जु-वाक् शुकः अपि ते त्वत्-प्रबोध-प्रयुक्ताम् नः गिरम् अनुवदति।", "es": "The offering of faded flowers has sparse beauty. The lamps are devoid of their radiating halos of light. And this sweet-voiced parrot in its cage is also repeating our words, which are meant to awaken you.", "pc": [{"w": "भवति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "is"}, {"w": "विरलभक्तिः", "p": [{"l": "विरल"}, {"l": "भक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "with sparse beauty"}, {"w": "म्लानपुष्पोपहारः", "p": [{"l": "म्लान"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "उपहार", "cn": "1.1"}], "e": "the offering of faded flowers"}, {"w": "स्वकिरणपरिवेषोद्भेदशून्याः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "किरण"}, {"l": "परिवेष"}, {"l": "उद्भेद"}, {"l": "शून्य", "cn": "1.3"}], "e": "devoid of the manifestation of their halos of rays"}, {"w": "प्रदीपाः", "p": [{"l": "प्रदीप", "cn": "1.3"}], "e": "the lamps"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "गिरम्", "p": [{"l": "गिर्", "cn": "2.1"}], "e": "the words"}, {"w": "नः", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "our"}, {"w": "त्वत्प्रबोधप्रयुक्ताम्", "p": [{"l": "त्वत्"}, {"l": "प्रबोध"}, {"l": "प्रयुक्त", "cn": "2.1"}], "e": "intended for your awakening"}, {"w": "अनुवदति", "p": [{"l": "वद्", "vp": ["अनु"], "fin": "अनुवदति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "repeats"}, {"w": "शुकः", "p": [{"l": "शुक", "cn": "1.1"}], "e": "parrot"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मञ्जुवाक्", "p": [{"l": "मञ्जु"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.1"}], "e": "sweet-voiced"}, {"w": "पञ्जरस्थः", "p": [{"l": "पञ्जर"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "situated in the cage"}]},
{"c": "5", "n": "75", "i": 402, "v": "इति विरचितवाग्भिर्बन्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विगतनिद्रस्तल्पमुज्झांचकार । मदपटुनिनदद्भिर्बोधितो राजहंसैः सुरगज इव गाङ्गं सैकतं सुप्रतीकः ॥", "mn": "इतीति॥ इतीत्थँ विरचितवाग्भिर्बन्दिपुत्रैर्वैतालिकैः। `पुत्र`ग्रहणं समानवयस्कत्वद्योतनार्थम्। सपदि विगतनिद्रः कुमारः। तल्पं शय्याम्। `तल्पं शय्याट्टदारेषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|138)। उज्झांचकार विससर्ज। `इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः` (पा.3।1।36) इत्याम्प्रत्ययः। कथमिव? मदेन पटु मधुरं निनदद्भी राजहंसैर्बोधितः सुप्रतीकाख्यः सुरगज ईशानदिग्गजः। गङ्गाया इदं गाङ्गम्। सैकतं पुलिनमिव। `तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम्` इत्यमरः (अ.को.1|10|9)। `सिकताशर्कराभ्यां च` (पा.5।2।104) इत्यण्प्रत्ययः। `सुप्रतीक`ग्रहणं प्रायशः कैलासवालिनस्तस्य नित्यं गङ्गातटविहारसंभवादित्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "इति विरचित-वाग्भिः बन्दि-पुत्रैः (बोधितः) कुमारः, मद-पटु-निनदद्भिः राज-हंसैः बोधितः सुप्रतीकः सुर-गजः इव, सपदि विगत-निद्रः (सन्) तल्पम् उज्झांचकार।", "es": "Thus addressed by the bards' sons with well-composed words, Prince Aja, his sleep dispelled, immediately left his bed. He was like Supratīka, the divine elephant, who, awakened by the loud, impassioned cries of royal swans, leaves a sandbank of the Ganges.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "विरचितवाग्भिः", "p": [{"l": "विरचित"}, {"l": "वाच्", "cn": "3.3"}], "e": "by those with well-composed words"}, {"w": "बन्दिपुत्रैः", "p": [{"l": "बन्दि"}, {"l": "पुत्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the sons of bards"}, {"w": "कुमारः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}], "e": "the prince"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि"}], "e": "immediately"}, {"w": "विगतनिद्रः", "p": [{"l": "विगत"}, {"l": "निद्र", "cn": "1.1"}], "e": "he whose sleep was gone"}, {"w": "तल्पम्", "p": [{"l": "तल्प", "cn": "2.1"}], "e": "the bed"}, {"w": "उज्झांचकार", "p": [{"l": "उज्झ्", "fin": "उज्झांचकार", "s": ["आम्", "कृ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "left"}, {"w": "मदपटुनिनदद्भिः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "पटु"}, {"l": "निनदत्", "cn": "3.3"}], "e": "by those crying out loudly in passion"}, {"w": "बोधितः", "p": [{"l": "बुध्", "inf": "बोधित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "awakened"}, {"w": "राजहंसैः", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "हंस", "cn": "3.3"}], "e": "by the royal swans"}, {"w": "सुरगजः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "गज", "cn": "1.1"}], "e": "the divine elephant"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "गाङ्गम्", "p": [{"l": "गाङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "of the Ganges"}, {"w": "सैकतम्", "p": [{"l": "सैकत", "cn": "2.1"}], "e": "a sandbank"}, {"w": "सुप्रतीकः", "p": [{"l": "सुप्रतीक", "cn": "1.1"}], "e": "Supratika"}]},
{"c": "5", "n": "76", "i": 403, "v": "अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचितमञ्चिताक्षिपक्ष्मा । कुशलविरचितानुकूलवेषः क्षितिपसमाजमगात्स्वयंवरस्थम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथोत्थानानन्तरम्। अञ्चितानि चारुण्यक्षिपक्ष्माणि यस्य सोऽजः शास्त्रे दृष्टमवगतं दिवसमुखोचितं प्रातःकालोचितं विधिमनुष्ठानमवसाय्य समाप्य। स्ततेर्ण्यन्ताल्लयम्। कुशलैः प्रसाधनदक्षैर्विरचितोऽनुकूलः स्वयंवरोचितो वेषो नेपथ्यं यस्य स तथोक्तः सन् स्वयंवरस्थं क्षितिपसमाजं राजसमूहमगादगमत्-`इणो गा लुङि` (पा.2।4।45)इति गादेशः। पुष्पिताग्रावृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्-`अयुजि नयुगरेफलो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा` इति॥", "ch": {"n": "पुष्पिताग्रा"}, "anv": "अथ अञ्चित-अक्षि-पक्ष्मा (कुमारः) शास्त्र-दृष्टम् दिवस-मुख-उचितम् विधिम् अवसाय्य, कुशल-विरचित-अनुकूल-वेषः (सन्) स्वयम्बर-स्थम् क्षितिप-समाजम् अगात्।", "es": "Then, having completed the morning rituals prescribed by the scriptures, Prince Aja, whose eyelashes were gracefully curved, dressed himself in an appropriate and skillfully arranged attire. He then went to the assembly of kings gathered for the svayamvara.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "विधिम्", "p": [{"l": "विधि", "cn": "2.1"}], "e": "the rites"}, {"w": "अवसाय्य", "p": [{"l": "सो", "vp": ["अव"], "inf": "अवसाय्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having completed"}, {"w": "शास्त्रदृष्टम्", "p": [{"l": "शास्त्र"}, {"l": "दृष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "prescribed by the scriptures"}, {"w": "दिवसमुखोचितम्", "p": [{"l": "दिवस"}, {"l": "मुख"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "appropriate for the morning"}, {"w": "अञ्चिताक्षिपक्ष्मा", "p": [{"l": "अञ्चित"}, {"l": "अक्षि"}, {"l": "पक्ष्मा", "cn": "1.1"}], "e": "he whose eyelashes were curved"}, {"w": "कुशलविरचितानुकूलवेषः", "p": [{"l": "कुशल"}, {"l": "विरचित"}, {"l": "अनुकूल"}, {"l": "वेष", "cn": "1.1"}], "e": "he whose appropriate attire was skillfully arranged"}, {"w": "क्षितिपसमाजम्", "p": [{"l": "क्षितिप"}, {"l": "समाज", "cn": "2.1"}], "e": "to the assembly of kings"}, {"w": "अगात्", "p": [{"l": "इण्", "fin": "अगात्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "स्वयंवरस्थम्", "p": [{"l": "स्वयंवर"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "gathered for the svayamvara"}]},
{"c": "6", "n": "1", "i": 404, "v": "स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञवेषान्सिंहासनस्थानुपचारवत्सु । वैमानिकानां मरुतामपश्यदाकृष्टलीलान्नरलोकपालान् ॥", "mn": "स इति॥ सोऽजस्तत्र स्थान उपचारवत्सु राजोपकरणवत्सु मञ्चेषु पर्यङ्केषु सिंहासनस्थान् मनोज्ञवेषान् मनोहरनेपथ्यान् वैमानिकानां विमानैश्चरताम्। `चरति` (पा.4।4।8) इति ठक्प्रत्ययः। मरुताममराणाम्। `मरुतौ पवनामरौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|66)। आकृष्टलीलान् गृहीतसौभाग्यान्। आकृष्टमरुल्लीलानित्यर्थः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। नरलोकं पालयन्तीति नरलोकपालाः। कर्मण्यण्प्रत्ययः। तान्भूपालानपश्यत्। सर्गेऽस्मिन्नुपजातिश्छन्दः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः तत्र उपचारवत्सु मञ्चेषु सिंहासन-स्थान्, मनोज्ञ-वेषान्, वैमानिकानाम् मरुताम् लीलाम् आकृष्टवतः इव नर-लोक-पालान् अपश्यत्।", "es": "There, he saw the kings seated on thrones upon well-furnished stages. Dressed handsomely, they seemed to have borrowed the grace of the gods who travel in celestial chariots, thus appearing as divine beings themselves.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "मञ्चेषु", "p": [{"l": "मञ्च", "cn": "7.3"}], "e": "on the stages"}, {"w": "मनोज्ञवेषान्", "p": [{"l": "मनोज्ञ"}, {"l": "वेष", "cn": "2.3"}], "e": "handsomely dressed"}, {"w": "सिंहासनस्थान्", "p": [{"l": "सिंहासन"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.3"}], "e": "seated on thrones"}, {"w": "उपचारवत्सु", "p": [{"l": "उपचारवत्", "cn": "7.3"}], "e": "on the well-furnished"}, {"w": "वैमानिकानाम्", "p": [{"l": "वैमानिक", "cn": "6.3"}], "e": "of the celestial beings"}, {"w": "मरुताम्", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the gods"}, {"w": "अपश्यत्", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "he saw"}, {"w": "आकृष्टलीलान्", "p": [{"l": "आकृष्ट"}, {"l": "लीला", "cn": "2.3"}], "e": "who had borrowed the grace"}, {"w": "नरलोकपालान्", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "लोक"}, {"l": "पाल", "cn": "2.3"}], "e": "the rulers of men"}]},
{"c": "6", "n": "2", "i": 405, "v": "रतेर्गृहीतानुनयेन कामं प्रत्यर्पितस्वाङ्गमिवेश्वरेण । काकुत्स्थमालोकयतां नृपाणां मनो बभूवेन्दुमतीनिराशम् ॥", "mn": "रतेरिति॥ `रतिः स्मरप्रियायां च रागे च सुरते स्मृता` इति विश्वः। रतेः कामप्रियाया गृहीतानुनयेन स्वीकृतप्रार्थनेन। गृहीतरत्यनुनयेनेत्यर्थः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। ईश्वरेण हरेण प्रत्यर्पितस्वाङ्गं काममिव स्थितं काकुत्स्थमजमालोकयतां नृपाणां मन इन्दुमतीनिराशं वैदर्भीनिःस्पृहं बभूव, `इन्दुमती सत्पतिमेनं विहाय नास्मान्वरिष्यति` इति निश्चिक्युरित्यर्थः। सर्वातिशयसौन्दर्यं मत्वेति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रतेः गृहीत-अनुनयेन ईश्वरेण प्रति-अर्पित-स्व-अङ्गम् कामम् इव काकुत्स्थम् आलोकयताम् नृपाणाम् मनः इन्दुमती-निराशम् बभूव।", "es": "Upon seeing Aja, who was as handsome as the god of love, Kāma, whose body was seemingly restored by Lord Shiva at the earnest plea of his wife Rati, the minds of the other kings became hopeless about winning Indumati.", "pc": [{"w": "रतेः", "p": [{"l": "रति", "cn": "6.1"}], "e": "of Rati"}, {"w": "गृहीतानुनयेन", "p": [{"l": "गृहीत"}, {"l": "अनुनय", "cn": "3.1"}], "e": "by him whose plea was accepted"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "काम", "cn": "2.1"}], "e": "Kama (the god of love)"}, {"w": "प्रत्यर्पितस्वाङ्गम्", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "अर्पित"}, {"l": "स्व"}, {"l": "अङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "whose own body was returned"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ईश्वरेण", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "3.1"}], "e": "by Lord Shiva"}, {"w": "काकुत्स्थम्", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "Aja (descendant of Kakutstha)"}, {"w": "आलोकयताम्", "p": [{"l": "लोक्", "vp": ["आ"], "inf": "आलोकयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "6.3"}], "e": "of those looking at"}, {"w": "नृपाणाम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "the mind"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "इन्दुमतीनिराशम्", "p": [{"l": "इन्दुमती"}, {"l": "निराश", "cn": "1.1"}], "e": "hopeless about Indumati"}]},
{"c": "6", "n": "3", "i": 406, "v": "वैदर्भनिर्दिष्टमसौ कुमारः क्लृप्तेन सोपानपथेन मञ्चम् । शिलाविभङ्गैर्मृगराजशावस्तुङ्गं नगोत्सङ्गमिवारुरोह ॥", "mn": "वैदर्भेति॥ असौ कुमारो वैदर्भेण भोजेन निर्दिष्टं प्रदर्शितं मञ्चं पर्यङ्कं क्लप्तेन सुविहितेन सोपानपथेन। मृगराजशावः सिंहपोतः। `पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः` इत्यमरः (अ.को.2|5|40)। शिलानां विभङ्गैर्भङ्गीस्तुङ्गमुन्नतं नगोत्सङ्गं शैलाग्रमिव। आरुरोह ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ कुमारः, मृग-राज-शावः शिला-विभङ्गैः तुङ्गम् नग-उत्सङ्गम् इव, क्लृप्तेन सोपान-पथेन वैदर्भ-निर्दिष्टम् मञ्चम् आरुरोह।", "es": "That prince, Aja, ascended the stage designated for him by the king of Vidarbha via a prepared staircase, just as a lion cub climbs a high mountain peak using projecting ledges of rock as steps.", "pc": [{"w": "वैदर्भनिर्दिष्टम्", "p": [{"l": "वैदर्भ"}, {"l": "निर्दिष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "indicated by the king of Vidarbha"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "कुमारः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}], "e": "prince"}, {"w": "क्लृप्तेन", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "क्लृप्त", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by the prepared"}, {"w": "सोपानपथेन", "p": [{"l": "सोपान"}, {"l": "पथ", "cn": "3.1"}], "e": "by the staircase-path"}, {"w": "मञ्चम्", "p": [{"l": "मञ्च", "cn": "2.1"}], "e": "the stage"}, {"w": "शिलाविभङ्गैः", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "विभङ्ग", "cn": "3.3"}], "e": "by the projecting rocks"}, {"w": "मृगराजशावः", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "राज"}, {"l": "शाव", "cn": "1.1"}], "e": "a lion cub"}, {"w": "तुङ्गम्", "p": [{"l": "तुङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "a high"}, {"w": "नगोत्सङ्गम्", "p": [{"l": "नग"}, {"l": "उत्सङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "mountain peak"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आरुरोह", "p": [{"l": "रुह्", "vp": ["आ"], "fin": "आरुरोह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "ascended"}]},
{"c": "6", "n": "4", "i": 407, "v": "परार्ध्यवर्णास्तरणोपपन्नमासेदिवान्रत्नवदासनं सः । भूयिष्ठमासीदुपमेयकान्तिर्मयूरपृष्ठाश्रयिणा गुहेन ॥", "mn": "परार्ध्येति॥ परार्धअयाः श्रेष्ठा वर्णा नीलपीतादयो यस्य तेनास्तरणेन कम्बलादिनापपन्नं संगतं रत्नवद्रत्नखचितमासनं सिंहासनमासेदिवानधिष्टितवान् सोऽजः। मयूरपृष्ठाश्रयिणा गुहेन सेनान्या सह। `सेनानीरग्निभूर्गुहः` इत्यमरः (अ.को.1|1|49)। भूयिष्ठमत्यर्थमुपमेयकान्तिरासीत्। मयूरस्य विचित्ररूपत्वात्तत्साम्यं रत्नासनस्य, तद्द्वारा च तदारूढयोरपगीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः परार्ध्य-वर्ण-आस्तरण-उपपन्नम् रत्नवत् आसनम् आसेदिवान्, मयूर-पृष्ठ-आश्रयिणा गुहेन भूयिष्ठम् उपमेय-कान्तिः आसीत्।", "es": "Having occupied the jewel-studded seat, which was furnished with a priceless, colorful cover, he (Aja) became highly comparable in splendor to Guha (Kartikeya) when seated on the back of his peacock.", "pc": [{"w": "परार्ध्यवर्णास्तरणोपपन्नम्", "p": [{"l": "परार्ध्य"}, {"l": "वर्ण"}, {"l": "आस्तरण"}, {"l": "उपपन्न", "cn": "2.1"}], "e": "furnished with a priceless colorful cover"}, {"w": "आसेदिवान्", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["आ"], "inf": "आसेदिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "having occupied"}, {"w": "रत्नवत्", "p": [{"l": "रत्नवत्", "cn": "2.1"}], "e": "jewel-studded"}, {"w": "आसनम्", "p": [{"l": "आसन", "cn": "2.1"}], "e": "seat"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "भूयिष्ठम्", "p": [{"l": "भूयिष्ठम्"}], "e": "highly"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "उपमेयकान्तिः", "p": [{"l": "उपमेय"}, {"l": "कान्ति", "cn": "1.1"}], "e": "of comparable splendor"}, {"w": "मयूरपृष्ठाश्रयिणा", "p": [{"l": "मयूर"}, {"l": "पृष्ठ"}, {"l": "आश्रयिन्", "cn": "3.1"}], "e": "with the one who rests on the peacock's back"}, {"w": "गुहेन", "p": [{"l": "गुह", "cn": "3.1"}], "e": "with Guha (Kartikeya)"}]},
{"c": "6", "n": "5", "i": 408, "v": "तासु श्रिया राजपरम्परासु प्रभाविशेषोदयदुर्निरीक्ष्यः । सहस्रधात्मा व्यरुचद्विभक्तः पयोमुचां पङ्क्तिषु विद्युतेव ॥", "mn": "तास्विति॥ तासु राजपरम्परासु श्रिया लक्ष्म्या कार्त्र्या पयोमुचां मेघानां पङ्क्तिषु विद्युतेव सहस्रधा विभक्तः। तरंगेषु तरणिरिव स्वयमेक एव प्रत्येकं संक्रामित इत्यर्थः। प्रभाविशेषस्योदयेनाविर्भावेन दुर्निरीक्ष्यो दुर्दर्शन आत्मा श्रियः स्वरूपं व्यरुचद्व्यद्योतिष्ट। `द्युद्भ्यो लुङि` (पा.1।3।91) इति परस्मैपदम्। द्युतादित्वादङ्प्रत्ययः। तस्मिन्समये प्रत्येकं संक्रांन्तलक्ष्मीकतया तेषां किमपि दुरासदं तेजः प्रादुरासीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तासु श्रिया (युक्तासु) राज-परम्परासु, प्रभा-विशेष-उदय-दुर्निरीक्ष्यः आत्मा सहस्रधा विभक्तः (सन्), पयोमुचाम् पङ्क्तिषु विद्युता इव, व्यरुचत्।", "es": "Among those lines of kings endowed with royal splendor, he (Aja), difficult to look at due to his exceptional brilliance, shone forth. His single self, reflected a thousand-fold in them, was like a single flash of lightning appearing divided and multiplied in a row of clouds.", "pc": [{"w": "तासु", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.3"}], "e": "in those"}, {"w": "श्रिया", "p": [{"l": "श्री", "cn": "3.1"}], "e": "with splendor"}, {"w": "राजपरम्परासु", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "परम्परा", "cn": "7.3"}], "e": "in the lines of kings"}, {"w": "प्रभाविशेषोदयदुर्निरीक्ष्यः", "p": [{"l": "प्रभा"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "उदय"}, {"l": "दुर्निरीक्ष्य", "cn": "1.1"}], "e": "difficult to look at due to the rise of exceptional brilliance"}, {"w": "सहस्रधा", "p": [{"l": "सहस्रधा"}], "e": "a thousand-fold"}, {"w": "आत्मा", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "his self"}, {"w": "व्यरुचत्", "p": [{"l": "रुच्", "vp": ["वि"], "fin": "व्यरुचत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "विभक्तः", "p": [{"l": "भज्", "vp": ["वि"], "inf": "विभक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "divided"}, {"w": "पयोमुचाम्", "p": [{"l": "पयोमुच्", "cn": "6.3"}], "e": "of the clouds"}, {"w": "पङ्क्तिषु", "p": [{"l": "पङ्क्ति", "cn": "7.3"}], "e": "in the rows"}, {"w": "विद्युता", "p": [{"l": "विद्युत्", "cn": "3.1"}], "e": "lightning"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "6", "n": "6", "i": 409, "v": "तेषां महार्हासनसंस्थितानामुदारनेपथ्यभृतां स मध्ये । रराज धाम्ना रघुसूनुरेव कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः ॥", "mn": "तेषामिति॥ महार्हासनसंस्थितानां श्रेष्ठसिंहासनस्थानाम्। उदारनेपथ्यभृतामुज्ज्वलवेषधारिणां तेषां राज्ञां मध्ये। कल्पद्रुमाणां मध्ये पारिजात इव सुरद्रुमविशेष इव। `पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः। संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम्॥` इत्यमरः। स रघुसूनुरेव धाम्ना तेजसा। `भूम्ना` इति पाठेऽतिशयेनेत्यर्थः। रराज। अत्र `कल्पद्रुम`शब्दः पञ्चान्यतमविशेषवचनः। उपकल्पयन्ति मनोरथानिति व्युत्पत्त्या सुरद्रुममात्रोपलक्षकतया प्रयुक्त इत्यनुसंधेयम्। कल्पा इति द्रुमाः कल्पद्रुमा इति विग्रहः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः रघु-सूनुः, महा-अर्ह-आसन-संस्थितानाम् उदार-नेपथ्य-भृताम् तेषाम् मध्ये, कल्प-द्रुमाणाम् मध्ये पारिजातः इव, धाम्ना एव रराज।", "es": "In the midst of those kings, who were seated on magnificent thrones and wore splendid attire, the son of Raghu (Aja) shone with his inherent majesty, just as the Pārijāta tree stands out among the other celestial Kalpa trees.", "pc": [{"w": "तेषाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "of them"}, {"w": "महार्हासनसंस्थितानाम्", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "अर्ह"}, {"l": "आसन"}, {"l": "संस्थित", "cn": "6.3"}], "e": "of those seated on magnificent thrones"}, {"w": "उदारनेपथ्यभृताम्", "p": [{"l": "उदार"}, {"l": "नेपथ्य"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of those wearing splendid attire"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मध्ये", "p": [{"l": "मध्ये"}], "e": "in the midst"}, {"w": "रराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रराज", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "धाम्ना", "p": [{"l": "धामन्", "cn": "3.1"}], "e": "with majesty"}, {"w": "रघुसूनुः", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "the son of Raghu"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "कल्पद्रुमाणाम्", "p": [{"l": "कल्प"}, {"l": "द्रुम", "cn": "6.3"}], "e": "of the Kalpa trees"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पारिजातः", "p": [{"l": "पारिजात", "cn": "1.1"}], "e": "the Parijata tree"}]},
{"c": "6", "n": "7", "i": 410, "v": "नेत्रव्रजाः पौरजनस्य तस्मिन्विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः । मदोत्कटे रेचितपुष्पवृक्षा गन्धद्विपे वन्य इव द्विरेफाः ॥", "mn": "नेत्रेति॥ पौरजनस्य नेत्रव्रजाः सर्वान्नृपतीन्विहाय तस्मिन्नजे निपेतुः। स एव सर्वोत्कर्षेण ददृश इत्यर्थः। कथमिव? मदोत्कटे मदेनोद्भिन्नगण्डे निर्भरमदे वा वन्ये गन्धद्विपे गन्धप्रधाने द्विपे गजे। रेचिता रिक्तीकृताः पुष्पाणां वृक्षा यैस्ते। त्यक्तपुष्पवृक्षा इत्यर्थः। द्विरेफा भृङ्गा इव। द्विपस्य `वन्य` विशेषणै द्विरेफाणां पुष्पवृक्षत्यागसंभावनार्थं कृतम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पौर-जनस्य नेत्र-व्रजाः सर्वान् नृपतीन् विहाय तस्मिन् निपेतुः, यथा मद-उत्कटे रेचित-पुष्प-वृक्षे वन्यः गन्ध-द्विपे द्विरेफाः (निपतन्ति) इव।", "es": "The swarms of eyes of the city-dwellers, leaving all other kings, fell upon him (Aja). This was like swarms of bees in a forest abandoning trees that have shed their flowers and settling upon a wild elephant in rut, drawn by its strong scent.", "pc": [{"w": "नेत्रव्रजाः", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "व्रज", "cn": "1.3"}], "e": "the swarms of eyes"}, {"w": "पौरजनस्य", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "जन", "cn": "6.1"}], "e": "of the city-dwellers"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "on him"}, {"w": "विहाय", "p": [{"l": "हा", "vp": ["वि"], "inf": "विहाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having left"}, {"w": "सर्वान्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.3"}], "e": "all"}, {"w": "नृपतीन्", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "2.3"}], "e": "the kings"}, {"w": "निपेतुः", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["नि"], "fin": "निपेतुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "मदोत्कटे", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "उत्कट", "cn": "7.1"}], "e": "on the one in rut"}, {"w": "रेचितपुष्पवृक्षे", "p": [{"l": "रेचित"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "वृक्ष", "cn": "7.1"}], "e": "on the tree that has shed its flowers"}, {"w": "गन्धद्विपे", "p": [{"l": "गन्ध"}, {"l": "द्विप", "cn": "7.1"}], "e": "on the scent-elephant"}, {"w": "वन्ये", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "7.1"}], "e": "wild"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्विरेफाः", "p": [{"l": "द्विरेफ", "cn": "1.3"}], "e": "bees"}]},
{"c": "6", "n": "8", "i": 411, "v": "अथ स्तुते बन्दिभिरन्वयज्ञैः सोमार्कवंश्ये नरदेवलोके । संचारिते चागुरुसारयोनौ धूपे समुत्सर्पति वैजयन्तीः ॥", "mn": "अथेति॥ अथान्वयज्ञै राजवंशाभिज्ञैर्बन्दिभिः स्तुतिपाठकैः। `बन्दिनः स्तुतिपाठकाः` इत्यमरः (अ.को.2|8|97)। सोमार्कवंश्ये सोमसूर्यवंशभवे नरदेवलोके राजसमूहे स्तुते सति। विवेशेत्युत्तरेण संबन्धः। एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। संचारिते समन्तात्प्रचारिते। अगुरुंसारो योनिः कारणं यस्य तस्मिन् धूपे च वैजयन्तीः पताकाः समुत्सर्पति सति अतिक्रम्य गच्छति सति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ अन्वय-ज्ञैः बन्दिभिः सोम-अर्क-वंश्ये नर-देव-लोके स्तुते (सति), च अगरु-सार-योनौ धूपे वैजयन्तीः समुत्सर्पति संचारिते (सति)...", "es": "This verse sets the scene using locative absolutes. It describes the moment when the assembly of kings, belonging to the solar and lunar dynasties, was being praised by bards knowledgeable in genealogies, and when fragrant incense smoke, originating from the best aloe-wood, was being circulated and was rising towards the victory banners.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "स्तुते", "p": [{"l": "स्तु", "inf": "स्तुत", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "while being praised"}, {"w": "बन्दिभिः", "p": [{"l": "बन्दिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the bards"}, {"w": "अन्वयज्ञैः", "p": [{"l": "अन्वय"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "3.3"}], "e": "by those knowledgeable in genealogies"}, {"w": "सोमार्कवंश्ये", "p": [{"l": "सोम"}, {"l": "अर्क"}, {"l": "वंश्य", "cn": "7.1"}], "e": "belonging to the solar and lunar dynasties"}, {"w": "नरदेवलोके", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "देव"}, {"l": "लोक", "cn": "7.1"}], "e": "in the assembly of kings"}, {"w": "संचारिते", "p": [{"l": "चर्", "vp": ["सम्"], "inf": "संचारित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "while being circulated"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अगुरुसारयोनौ", "p": [{"l": "अगुरु"}, {"l": "सार"}, {"l": "योनि", "cn": "7.1"}], "e": "originating from the best aloe-wood"}, {"w": "धूपे", "p": [{"l": "धूप", "cn": "7.1"}], "e": "the incense"}, {"w": "समुत्सर्पति", "p": [{"l": "सृप्", "vp": ["सम्", "उत्"], "inf": "समुत्सर्पत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "while rising"}, {"w": "वैजयन्तीः", "p": [{"l": "वैजयन्ती", "cn": "2.3"}], "e": "towards the victory banners"}]},
{"c": "6", "n": "9", "i": 412, "v": "पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणां कलापिनामुद्धतनृत्यहेतौ । प्रध्मातशङ्खे परितो दिगन्तांस्तूर्यस्वने मूर्च्छति मङ्गलार्थे ॥", "mn": "पुरोपकण्ठेति॥ किंच, पुरस्योपकण्ठे समीप उपवनान्याश्रयो येषां तेषां कलापिनां बर्हिणामुद्धतनृत्यहेतौ मेघध्वनिसादृश्यात्ताण्डवकारणे। प्रध्माताः पूरिताः शङ्खा यत्र तस्मिन्। मङ्गलार्थे मङ्गलप्रयोजनके । तूर्यस्वने वाद्यघोषे। परितः सर्वतो दिगन्तान्मूर्च्छति व्याप्नुवति सति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "...(सति), मङ्गल-अर्थे प्रध्मात-शङ्खे (सति), पुर-उपकण्ठ-उपवन-आश्रयाणाम् कलापिनाम् उद्धत-नृत्य-हेतौ तूर्य-स्वने परितः दिगन्तान् मूर्च्छति (सति)...", "es": "Continuing the description, this was the moment when conches were blown for auspiciousness, and the sound of musical instruments, which caused the peacocks in the nearby city gardens to dance wildly, was swelling and spreading to the ends of the quarters.", "pc": [{"w": "पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणाम्", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "उपकण्ठ"}, {"l": "उपवन"}, {"l": "आश्रय", "cn": "6.3"}], "e": "of those dwelling in the gardens near the city"}, {"w": "कलापिनाम्", "p": [{"l": "कलापिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the peacocks"}, {"w": "उद्धतनृत्यहेतौ", "p": [{"l": "उद्धत"}, {"l": "नृत्य"}, {"l": "हेतु", "cn": "7.1"}], "e": "which was the cause of their wild dance"}, {"w": "प्रध्मातशङ्खे", "p": [{"l": "प्रध्मात"}, {"l": "शङ्ख", "cn": "7.1"}], "e": "while the conches were blown"}, {"w": "परितः", "p": [{"l": "परितः"}], "e": "all around"}, {"w": "दिगन्तान्", "p": [{"l": "दिगन्त", "cn": "2.3"}], "e": "to the ends of the quarters"}, {"w": "तूर्यस्वने", "p": [{"l": "तूर्य"}, {"l": "स्वन", "cn": "7.1"}], "e": "the sound of musical instruments"}, {"w": "मूर्च्छति", "p": [{"l": "मूर्छ्", "inf": "मूर्छत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "while swelling"}, {"w": "मङ्गलार्थे", "p": [{"l": "मङ्गल"}, {"l": "अर्थ", "cn": "7.1"}], "e": "for the sake of auspiciousness"}]},
{"c": "6", "n": "10", "i": 413, "v": "मनुष्यवाह्यं चतुरस्रयानमध्यास्य कन्या परिवारशोभि । विवेश मञ्चान्तरराजमार्गं पतिंवरा क्लृप्तविवाहवेषा ॥", "mn": "मनुष्येति॥ पतिं वृणोतीति पतिंवरा स्वयंवरा। `अथ स्वयंवरा। पतिंवरा च वर्याथ` इत्यमरः। `संज्ञायां भृतॄवृजि-` (पा.3।2।46) इत्यादिना खच्प्रत्ययः। क्लृप्तविवाहवेषा कन्येन्दुमती मनुष्यैर्वाह्यं परिवारेण परिजनेन शोभि चतुरस्रयानं चतुरस्रवाहनं शिबिकामध्यास्यारुह्य मञ्चान्तरे मञ्चमध्ये यो राजमार्गस्तं वेवेश ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पतिंवरा क्लृप्त-विवाह-वेषा कन्या मनुष्य-वाह्यम् चतुरस्र-यानम् अध्यास्य, परिवार-शोभि (सती) मञ्च-अन्तर-राजमार्गम् विवेश।", "es": "At that moment, the maiden (Indumati), choosing her husband, dressed in her wedding attire and radiant amidst her attendants, mounted a square, man-borne palanquin and entered the royal path between the stages.", "pc": [{"w": "मनुष्यवाह्यम्", "p": [{"l": "मनुष्य"}, {"l": "वाह्य", "cn": "2.1"}], "e": "man-borne"}, {"w": "चतुरस्रयानम्", "p": [{"l": "चतुरस्र"}, {"l": "यान", "cn": "2.1"}], "e": "a square palanquin"}, {"w": "अध्यास्य", "p": [{"l": "आस्", "vp": ["अधि"], "inf": "अध्यास्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having mounted"}, {"w": "कन्या", "p": [{"l": "कन्या", "cn": "1.1"}], "e": "the maiden"}, {"w": "परिवारशोभि", "p": [{"l": "परिवार"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "1.1"}], "e": "shining amidst her attendants"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["वि"], "fin": "विवेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "entered"}, {"w": "मञ्चान्तरराजमार्गम्", "p": [{"l": "मञ्च"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "राजमार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the royal path between the stages"}, {"w": "पतिंवरा", "p": [{"l": "पतिंवरा", "cn": "1.1"}], "e": "she who chooses her husband"}, {"w": "क्लृप्तविवाहवेषा", "p": [{"l": "क्लृप्त"}, {"l": "विवाह"}, {"l": "वेष", "cn": "1.1"}], "e": "she whose wedding attire was arranged"}]},
{"c": "6", "n": "11", "i": 414, "v": "तस्मिन्विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रशतैकलक्ष्ये । निपेतुरन्तः करणैर्नरेन्द्रा देहैः स्थिताः केवलमासनेषु ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ नेत्रशतानामेकलक्ष्य एकदृश्ये कन्यामये कन्यारूपे तस्मिन्विधातुर्विधानातिशये सृष्टिविशेषे नरेन्द्रा अन्तःकरणैर्निपेतुः। आसनेषु देहैः केवलं देहैरेव स्थिताः। देहानपि विस्मृत्य तत्रैव दत्तचित्ता बभूवुरित्यर्थः। अन्तःकरणकर्तृके निपतने नरेन्द्राणां कर्तृत्वव्यपदेश आदरातिशयार्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विधातुः कन्या-मये, नेत्र-शत-एक-लक्ष्ये तस्मिन् विधान-अतिशये, नरेन्द्राः केवलम् देहैः आसनेषु स्थिताः (सन्तः), अन्तः-करणैः निपेतुः।", "es": "Upon that masterpiece of the Creator's art, embodied in the maiden and the sole target of hundreds of eyes, the kings fell with their minds. Only their bodies remained seated on their thrones.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "upon that"}, {"w": "विधानातिशये", "p": [{"l": "विधान"}, {"l": "अतिशय", "cn": "7.1"}], "e": "masterpiece"}, {"w": "विधातुः", "p": [{"l": "विधातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the Creator"}, {"w": "कन्यामये", "p": [{"l": "कन्या"}, {"l": "मय", "cn": "7.1"}], "e": "embodied in the maiden"}, {"w": "नेत्रशतैकलक्ष्ये", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "शत"}, {"l": "एक"}, {"l": "लक्ष्य", "cn": "7.1"}], "e": "the sole target of hundreds of eyes"}, {"w": "निपेतुः", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["नि"], "fin": "निपेतुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "अन्तःकरणैः", "p": [{"l": "अन्तः"}, {"l": "करण", "cn": "3.3"}], "e": "with their minds"}, {"w": "नरेन्द्राः", "p": [{"l": "नरेन्द्र", "cn": "1.3"}], "e": "the kings"}, {"w": "देहैः", "p": [{"l": "देह", "cn": "3.3"}], "e": "with their bodies"}, {"w": "स्थिताः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "remained"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवलम्"}], "e": "only"}, {"w": "आसनेषु", "p": [{"l": "आसन", "cn": "7.3"}], "e": "on their thrones"}]},
{"c": "6", "n": "12", "i": 415, "v": "तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः । प्रवालशोभा इव पादपानां श्रृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः ॥", "mn": "तामिति॥ तामिन्दुमतीं प्रति। अभिव्यक्तमनोरथानां प्ररूढाभिलाषाणां महीपतीनां राज्ञां प्रणयाग्रदूत्यः। प्रणयः प्रार्थना प्रेम वा। `प्रणयास्त्वमी। विस्रम्भयाच्ञाप्रेमाणः` इत्यमरः। प्रणयेष्वग्रदूत्यः प्रथमदूतिकाः। प्रणयप्रकाशकत्वसाम्याद्दूतीत्वव्यपदेशः। विविधाः श्रृङ्गारचेष्टाः शृङ्गारविकारः पादपानां प्रवालशोभाः पल्लवसंपद इव बभूवुरुत्पन्नाः। अत्र शृङ्गारलक्षणं रससुधाकरे-`विभावैरनुभावैश्च स्वोचितैर्व्यभिचारिभिः। नीता सदस्यरस्यत्वं रतिः शृङ्गार उच्यते ॥`रतिरिच्छाविशेषः। तञ्चोक्तं तत्रैव-`यूनोरन्योन्यविषयस्थायिनीच्छा रतिः स्मृता` इति॥ `चेष्टा`शब्देन तदनुभावविशेषा उच्यन्ते। तेऽपि तत्रैवोक्ताः-`भावं मनोगतं साक्षात्स्वहेतुं व्यञ्जयन्ति ये। तेऽनुभावा इति ख्याता भ्रूविक्षेपस्मितादयः। ते चतुर्धा चित्तगात्रवाग्बुद्ध्यारम्भसंभवाः॥` इति। तत्र गात्रारम्भसंभवांश्चेष्टाशब्दोक्ताननुभावान् `कश्चित्`(6।13) इत्यादिभिः श्लोकैर्वक्ष्यति। शृङ्गाराभासश्चायम्; एकत्रैव प्रतिपादनात्। तदुक्तम्-`एकत्रैवानुरागश्चेत्तिर्यक्शब्दगतोऽपि वा। योषितां बहुसक्तिश्चेद्रसाभासस्त्रिधा मतः॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ताम् प्रति अभिव्यक्त-मनोरथानाम् महीपतीनाम् विविधाः शृङ्गार-चेष्टाः, पादपानाम् प्रवाल-शोभाः इव, प्रणय-अग्र-दूत्यः बभूवुः।", "es": "For the kings whose desires towards her were now manifest, their various amorous gestures became the primary messengers of their love. These gestures were like the beauty of fresh sprouts on trees, which announce the arrival of spring.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "towards her"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "towards"}, {"w": "अभिव्यक्तमनोरथानाम्", "p": [{"l": "अभिव्यक्त"}, {"l": "मनोरथ", "cn": "6.3"}], "e": "of those whose desires were manifest"}, {"w": "महीपतीनाम्", "p": [{"l": "महीपति", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "प्रणयाग्रदूत्यः", "p": [{"l": "प्रणय"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "दूती", "cn": "1.3"}], "e": "the primary messengers of love"}, {"w": "प्रवालशोभाः", "p": [{"l": "प्रवाल"}, {"l": "शोभा", "cn": "1.3"}], "e": "the beauty of fresh sprouts"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पादपानाम्", "p": [{"l": "पादप", "cn": "6.3"}], "e": "of the trees"}, {"w": "शृङ्गारचेष्टाः", "p": [{"l": "शृङ्गार"}, {"l": "चेष्टा", "cn": "1.3"}], "e": "amorous gestures"}, {"w": "विविधाः", "p": [{"l": "विविध", "cn": "1.3"}], "e": "various"}, {"w": "बभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "6", "n": "13", "i": 416, "v": "कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्विरेफम् । रजोभिरन्तः परिवेषबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयांचकार ॥", "mn": "कश्चिदिति॥ कश्चिद्राजा कराभ्यां पाणिभ्यामुपगूढनालं गृहीतनालम्। आलोलैश्चञ्चलैः पत्रैरभिहततास्ताडिता द्विरेफा भ्रमरा येन तत्तथोक्तम्। रजोभिः परगैरन्तः परिवेषं मण्डलं बध्नातीत्यन्तः परिवेषबन्धि। लीलारविन्दं भ्रमयांचकार। `करस्थलीलारविन्दवत्त्वयाऽहं भ्रमयितव्यः` इति-नृपाभिप्रायः। `हस्तघूर्णकोऽयमपलक्षणकः`-इतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कश्चित् कराभ्याम् उपगूढ-नालम्, आलोल-पत्र-अभिहत-द्विरेफम्, रजोभिः अन्तः परिवेष-बन्धि लीला-अरविन्दम् भ्रमयांचकार।", "es": "One king began to twirl a lotus he held for sport. He held its stalk with both hands, its trembling petals struck away the bees, and its pollen formed a halo around its center.", "pc": [{"w": "कश्चित्", "p": [{"l": "कश्चित्", "cn": "1.1"}], "e": "one (king)"}, {"w": "कराभ्याम्", "p": [{"l": "कर", "cn": "3.2"}], "e": "with both hands"}, {"w": "उपगूढनालम्", "p": [{"l": "उपगूढ"}, {"l": "नाल", "cn": "2.1"}], "e": "whose stalk was held"}, {"w": "आलोलपत्राभिहतद्विरेफम्", "p": [{"l": "आलोल"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "अभिहत"}, {"l": "द्विरेफ", "cn": "2.1"}], "e": "whose bees were struck by trembling petals"}, {"w": "रजोभिः", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "3.3"}], "e": "with pollen"}, {"w": "अन्तः", "p": [{"l": "अन्तः"}], "e": "inside"}, {"w": "परिवेषबन्धि", "p": [{"l": "परिवेष"}, {"l": "बन्धिन्", "cn": "2.1"}], "e": "forming a halo"}, {"w": "लीलारविन्दम्", "p": [{"l": "लीला"}, {"l": "अरविन्द", "cn": "2.1"}], "e": "a lotus for sport"}, {"w": "भ्रमयांचकार", "p": [{"l": "भ्रम्", "fin": "भ्रमयांचकार", "s": ["णिच्", "आम्", "कृ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "caused to twirl"}]},
{"c": "6", "n": "14", "i": 417, "v": "विस्रस्तमंसादपरो विलासी रत्नानुविद्धाङ्गदकोटिलग्नम् । प्रालम्बमुत्कृष्य यथावकाशं निनाय साचीकृतचारुवक्त्रः ॥", "mn": "विस्रस्तमिति॥ विलसनशीलो विलासी। `वौ कषलसकत्थस्रम्भः` (पा.3।2।143) इति घिनुण्प्रत्ययः। अपरो राजा । अंसाद्विस्रस्तं रत्नानुविद्धं रत्नखचितं यदङ्गदं केयूरं तस्य कोटिलग्नं प्रालम्ब मृजुलम्बिनीं स्रजम्। `प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठात्` इत्यमरः (अ.को.2|6|137)। `प्रावारम्` इति पाठे तूत्तरीयं वस्त्रम्। उत्कृष्योद्धृत्य साचीकृतं तिर्यक्कृतं चारु वक्त्रं यस्य स तथोक्तः सन्, यथावकाशं स्वस्थानं निनाय। `प्रावारोत्क्षेपणच्छलेनाहं त्वामेवं परिरप्स्ये`- इति नृपाभिप्रायः। `गोपनीयं किंचिदङ्गेऽस्ति ततोऽयं प्रावृणुते`-इतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अपरः विलासी साची-कृत-चारु-वक्त्रः (सन्) अंसात् विस्रस्तम्, रत्न-अनुविद्ध-अङ्गद-कोटि-लग्नम् प्रालम्बम् उत्कृष्य यथा-अवकाशम् निनाय।", "es": "Another amorous king, turning his handsome face sideways, pulled up his pearl necklace. It had slipped from his shoulder and caught on the edge of his jewel-studded armlet, and he adjusted it back to its proper place.", "pc": [{"w": "विस्रस्तम्", "p": [{"l": "स्रंस्", "vp": ["वि"], "inf": "विस्रस्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "slipped"}, {"w": "अंसात्", "p": [{"l": "अंस", "cn": "5.1"}], "e": "from the shoulder"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "विलासी", "p": [{"l": "विलासिन्", "cn": "1.1"}], "e": "amorous king"}, {"w": "रत्नानुविद्धाङ्गदकोटिलग्नम्", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "अनुविद्ध"}, {"l": "अङ्गद"}, {"l": "कोटि"}, {"l": "लग्न", "cn": "2.1"}], "e": "caught on the edge of the jewel-studded armlet"}, {"w": "प्रालम्बम्", "p": [{"l": "प्रालम्ब", "cn": "2.1"}], "e": "the necklace"}, {"w": "उत्कृष्य", "p": [{"l": "कृष्", "vp": ["उत्"], "inf": "उत्कृष्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having pulled up"}, {"w": "यथावकाशम्", "p": [{"l": "यथावकाशम्"}], "e": "to its proper place"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he adjusted"}, {"w": "साचीकृतचारुवक्त्रः", "p": [{"l": "साची"}, {"l": "कृत"}, {"l": "चारु"}, {"l": "वक्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "he whose handsome face was turned sideways"}]},
{"c": "6", "n": "15", "i": 418, "v": "आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना ततोऽन्यः किंचित्समावर्जितनेत्रशोभः । तिर्यग्विसंसर्पिनखप्रभेण पादेन हैमं विलिलेख पीठम् ॥", "mn": "आकुञ्चितेति॥ ततः पूर्वोक्तादन्योऽपरो राजा किंचित्समावर्जितनेत्रशोभ ईषदर्वाक्पातितनेत्रशोभः सन्। आकुञ्चिता आभुग्रा अग्राङ्गुलयो यस्य तेन तिर्यग्विसंसर्पिण्यो नखप्रभा यस्य तेन च पादेन हैमं हिरण्मयं पीठं पादपीठं विलिलेख लिखितवान्। पादाङ्गुलीनामाकुञ्चनेन `त्वं मत्समीपमागच्छ`-इति नृपभिप्रायः। `भूमिविलेखकोऽयमपलक्षणकः`-इतीन्दुमत्याशयः। भूमिविलेखनं तु लक्ष्मीविनाशहेतुः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "ततः अन्यः, किञ्चित् समावर्जित-नेत्र-शोभः (सन्), आकुञ्चित-अग्र-अङ्गुलिना तिर्यक्-विसंसर्पि-नख-प्रभेण पादेन हैमम् पीठम् विलिलेख।", "es": "Then another king, slightly turning his eyes to display their beauty, began to idly scratch the golden footstool with his foot. The tips of his toes were curved, and the luster of his nails spread sideways as he did so.", "pc": [{"w": "आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना", "p": [{"l": "आकुञ्चित"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "अङ्गुलि", "cn": "3.1"}], "e": "with toes whose tips were curved"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "अन्यः", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "किंचित्", "p": [{"l": "किंचित्"}], "e": "slightly"}, {"w": "समावर्जितनेत्रशोभः", "p": [{"l": "समावर्जित"}, {"l": "नेत्र"}, {"l": "शोभ", "cn": "1.1"}], "e": "he who displayed the beauty of his eyes by turning them"}, {"w": "तिर्यग्विसंसर्पिनखप्रभेण", "p": [{"l": "तिर्यक्"}, {"l": "विसंसर्पि"}, {"l": "नख"}, {"l": "प्रभ", "cn": "3.1"}], "e": "with the luster of its nails spreading sideways"}, {"w": "पादेन", "p": [{"l": "पाद", "cn": "3.1"}], "e": "with his foot"}, {"w": "हैमम्", "p": [{"l": "हैम", "cn": "2.1"}], "e": "the golden"}, {"w": "विलिलेख", "p": [{"l": "लिख्", "vp": ["वि"], "fin": "विलिलेख", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "scratched"}, {"w": "पीठम्", "p": [{"l": "पीठ", "cn": "2.1"}], "e": "footstool"}]},
{"c": "6", "n": "16", "i": 419, "v": "निवेश्य वामं भुजमासनार्धे तत्संनिवेशादधिकोन्नतांसः । कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः सुहृत्समाभाषणतत्परोऽभूत् ॥", "mn": "निवेश्येति॥ कश्चिद्राजा वामं भुजमासनार्धे सिंहासनैकदेशे निवेश्य संस्थाप्य तत्संनिवेशात्तस्य वामभुजस्य संनिवेशात्संस्थापनादधिकोन्नतोंऽसो वामांस एव यस्य स तथोक्तः सन्। विवृत्ते परावृत्ते त्रिके त्रिकप्रदेशे भिन्नहारो लुण्ठितहारः सन्। `पृष्ठवंशाधरे त्रिकम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|77)। सुहृत्समाभाषणतत्परोऽभूत्। वामपार्श्ववर्तिनैव मित्रेण संभाषितुं प्रवृत्त इत्यर्थः। अत एव विवृत्तत्रिकत्वं घटते। `त्वया वामाङ्गे निवेशितया सहैवं वार्तां करिष्ये`-इति नृपाभिप्रायः। परं `दृष्ट्वा पराङ्मुखोऽयं न कार्यकर्ता`- इतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कश्चित् वामम् भुजम् आसन-अर्धे निवेश्य, तत्-संनिवेशत् अधिक-उन्नत-अंसः (सन्), विवृत्त-त्रिक-भिन्न-हारः (सन्), सुहृत्-समाभाषण-तत्परः अभूत्।", "es": "Another king, placing his left arm on half of the throne, which made his shoulder rise higher, turned his torso, causing his necklace to break. He then pretended to be engrossed in conversation with a friend.", "pc": [{"w": "निवेश्य", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["नि"], "inf": "निवेश्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having placed"}, {"w": "वामम्", "p": [{"l": "वाम", "cn": "2.1"}], "e": "left"}, {"w": "भुजम्", "p": [{"l": "भुज", "cn": "2.1"}], "e": "arm"}, {"w": "आसनार्धे", "p": [{"l": "आसन"}, {"l": "अर्ध", "cn": "7.1"}], "e": "on half of the throne"}, {"w": "तत्संनिवेशादधिकोन्नतांसः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "संनिवेश"}, {"l": "अधिक"}, {"l": "उन्नत"}, {"l": "अंस", "cn": "1.1"}], "e": "whose shoulder was raised higher due to that placement"}, {"w": "कश्चित्", "p": [{"l": "कश्चित्", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "विवृत्तत्रिकभिन्नहारः", "p": [{"l": "विवृत्त"}, {"l": "त्रिक"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "हार", "cn": "1.1"}], "e": "whose necklace was broken by the turning of his torso"}, {"w": "सुहृत्समाभाषणतत्परः", "p": [{"l": "सुहृत्"}, {"l": "समाभाषण"}, {"l": "तत्पर", "cn": "1.1"}], "e": "intent on conversing with a friend"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "6", "n": "17", "i": 420, "v": "विलालिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केतकबर्हमन्यः । प्रियानितम्बोचितसंनिवेशैर्विपाटयामास युवा नखाग्रैः ॥", "mn": "विलासिनीति॥ अन्यो युवा विलासिन्याः प्रियाया विभ्रमार्थं दन्तपत्रं दन्तपत्रभूतमापाण्डुरं केतकबर्हं केतकदलम्। `दलेऽपि बर्हम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|251)। प्रियानितम्ब उचितसंनिवेशैरभ्यस्तनिक्षघेपणैर्नखाग्रैर्विपाटयामास। `अहं तव नितम्ब एवं नखव्रणादीन्दास्यामि`- इति नृपाशयः। `तृणच्छेदकवत् पत्रपाटकोऽयमपलक्षणकः`-इतीन्दुमत्याशयः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अन्यः युवा प्रियानितम्बोचितसंनिवेशैः नखाग्रैः विलालिनीविभ्रमदन्तपत्रम् आपाण्डुरं केतकबर्हं विपाटयामास ।", "es": "Another young king, with his fingertips—whose placement was suited for his beloved's hips—tore apart a pale white Ketaka flower petal, which served as an ear-ornament for a playful woman.", "pc": [{"w": "विलालिनीविभ्रमदन्तपत्रम्", "p": [{"l": "विलालिनी"}, {"l": "विभ्रम"}, {"l": "दन्तपत्र", "cn": "2.1"}], "e": "an ear-ornament for a playful woman's amorous gestures"}, {"w": "आपाण्डुरम्", "p": [{"l": "आपाण्डुर", "cn": "2.1"}], "e": "pale white"}, {"w": "केतकबर्हम्", "p": [{"l": "केतकबर्ह", "cn": "2.1"}], "e": "a Ketaka flower petal"}, {"w": "अन्यः", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "प्रियानितम्बोचितसंनिवेशैः", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "नितम्ब"}, {"l": "उचित"}, {"l": "संनिवेश", "cn": "3.3"}], "e": "with placements suitable for a beloved's hips"}, {"w": "विपाटयामास", "p": [{"l": "पट्", "fin": "विपाटयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"]}], "e": "tore apart"}, {"w": "युवा", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}], "e": "a youth"}, {"w": "नखाग्रैः", "p": [{"l": "नख"}, {"l": "अग्र", "cn": "3.3"}], "e": "with the tips of the nails"}]},
{"c": "6", "n": "18", "i": 421, "v": "कुशेशयाताम्रतलेन कश्चित्करेण रेखाध्वजलाञ्छनेन । रत्नाङ्गुलीयप्रभयानुविद्धानुदीरयामास सलीलमक्षान् ॥", "mn": "कुशेशयेति॥ कश्चिद्राजा कुशेशयं शतपत्रमिवाताम्रं तलं यस्य तेन। `शतपत्रं कुशेशयम्` इत्यमरः (अ.को.1|10|40)। रेखारूपो ध्वजो लाञ्छनं यस्य तेन करेण। अङ्गुलिषु भवान्यङ्गुलीयान्यूर्मिकाः। `अङ्गुलीयकमूर्मिका` इत्यमरः (अ.को.2|6|108)। `जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः` (पा.4।3।62) इति छप्रत्ययः। रत्नानामङ्गुलीयानि तेषां प्रभयाऽनुविद्धान् व्याप्तानक्षान् पाशान्। `अक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते` इत्यमरः (अ.को.1|10|40)। सलीलमुदीरयामासोञ्चिक्षेप। `अहं त्वया सहैवं रंस्ये`-इति नृपाभिप्रायः। `अक्षचातुर्ये कापुरुषोऽयम्-` इतीन्दुमत्यभिप्रायः। `अक्षार्मा दीव्यः` इति श्रुतिनिषेधात् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कश्चित् कुशेशयाताम्रतलेन रेखाध्वजलाञ्छनेन करेण रत्न-अङ्गुलीय-प्रभया अनुविद्धान् अक्षान् सलीलम् उदीरयामास ।", "es": "A certain king, with his hand—its palm reddish like a lotus and marked with lines resembling banners—playfully tossed the dice, which were mingled with the splendor of his jeweled rings.", "pc": [{"w": "कुशेशयाताम्रतलेन", "p": [{"l": "कुशेशय"}, {"l": "आताम्र"}, {"l": "तल", "cn": "3.1"}], "e": "with a palm reddish like a lotus"}, {"w": "कश्चित्", "p": [{"l": "किम्-चित्", "cn": "1.1"}], "e": "a certain one"}, {"w": "करेण", "p": [{"l": "कर", "cn": "3.1"}], "e": "with the hand"}, {"w": "रेखाध्वजलाञ्छनेन", "p": [{"l": "रेखा"}, {"l": "ध्वज"}, {"l": "लाञ्छन", "cn": "3.1"}], "e": "marked with lines and banners"}, {"w": "रत्नाङ्गुलीयप्रभयानुविद्धान्", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "अङ्गुलीय"}, {"l": "प्रभा"}, {"l": "अनुविद्ध", "cn": "2.3"}], "e": "mingled with the splendor of jeweled rings"}, {"w": "उदीरयामास", "p": [{"l": "ईर्", "fin": "उदीरयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["उद्"], "s": ["णिच्"]}], "e": "tossed up"}, {"w": "सलीलम्", "p": [{"l": "सलील"}], "e": "playfully"}, {"w": "अक्षान्", "p": [{"l": "अक्ष", "cn": "2.3"}], "e": "the dice"}]},
{"c": "6", "n": "19", "i": 422, "v": "कश्चिद्यथाभागमवस्थितेऽपि स्वसंनिवेशाद्व्यतिलङ्घिनीव । वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रमेकं व्यापारयामास करं किरीटे ॥", "mn": "कश्चिदिति॥ कश्चिद्यथाभागं यथास्थानमवस्थितेऽपि स्वसंनिवेशाद्व्यतिलङ्घिनीव स्वस्थानाञ्चलित इव किरीटे वज्राणां किरीटगतानामंशवो गर्भे येषां तान्यङ्गुलिरन्ध्राणि यस्य तमेकं करं व्यापारयामास। `किरीटवन्मम शिरसि स्थितामपि त्वां भारं न मन्ये`- इति नृपाभिप्रायः। `शिरसि न्यस्तहस्तोऽयमपलक्षणः`-इतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कश्चित् यथाभागम् अवस्थिते अपि स्वसंनिवेशात् व्यतिलङ्घिनी इव वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रम् एकं करं किरीटे व्यापारयामास ।", "es": "Another king moved one of his hands on his crown. Though the crown was properly placed, his hand, with its fingers whose gaps were filled with the rays of diamonds, seemed to transgress its own position as he adjusted it.", "pc": [{"w": "कश्चित्", "p": [{"l": "किम्-चित्", "cn": "1.1"}], "e": "a certain one"}, {"w": "यथाभागम्", "p": [{"l": "यथाभागम्"}], "e": "according to its proper place"}, {"w": "अवस्थिते", "p": [{"l": "अवस्था", "inf": "अवस्थित", "cn": "7.1", "s": ["क्त"], "pl": "स्था", "vp": ["अव"]}], "e": "although situated"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "स्वसंनिवेशात्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "संनिवेश", "cn": "5.1"}], "e": "from its own position"}, {"w": "व्यतिलङ्घिनीव", "p": [{"l": "व्यतिलङ्घिन्", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "as if transgressing"}, {"w": "वज्रांशुगर्भाङ्गुलिरन्ध्रम्", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "अंशु"}, {"l": "गर्भ"}, {"l": "अङ्गुलि"}, {"l": "रन्ध्र", "cn": "2.1"}], "e": "in which the gaps between the fingers were filled with the rays of diamonds"}, {"w": "एकम्", "p": [{"l": "एक", "cn": "2.1"}], "e": "one"}, {"w": "व्यापारयामास", "p": [{"l": "पॄ", "fin": "व्यापारयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि", "आ"], "s": ["णिच्"]}], "e": "moved"}, {"w": "करम्", "p": [{"l": "कर", "cn": "2.1"}], "e": "hand"}, {"w": "किरीटे", "p": [{"l": "किरीट", "cn": "7.1"}], "e": "on the crown"}]},
{"c": "6", "n": "20", "i": 423, "v": "ततो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी । प्राक्संनिकर्षं मगधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीमवदत्सुनन्दा ॥", "mn": "तत इति॥ ततोऽनन्तरं नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा। श्रुतवृत्तावंशेत्यर्थः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। प्रगल्भा वाग्मिनी सुनन्दा सुनन्दाख्या प्रतिहारं रक्षतीति प्रतिहाररक्षी द्वारपालिका। कर्मण्यण्प्रत्ययः। `टिड्ढाणञ्-` (पा.4।1।15) इत्यादिना ङीप्। प्राक् प्रथमं कुमारीमिन्दुमतीं मगधेश्वरस्य संनिकर्षं समीपं नीत्वा पुंवत् पुंसा तुल्यम्। `तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः` (पा.5।1।115) इति वतिप्रत्ययः। अवदत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः श्रुतवृत्तवंशा पुंवत् प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी सुनन्दा कुमारीं प्राक् मगधेश्वरस्य संनिकर्षं नीत्वा अवदत् ।", "es": "Then, the female doorkeeper Sunanda—who was knowledgeable about the history, conduct, and lineage of the kings, and was as eloquent as a man—first led the princess near the lord of Magadha and spoke.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "नृपाणाम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "श्रुतवृत्तवंशा", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "वृत्त"}, {"l": "वंश", "cn": "1.1"}], "e": "who knew the history and lineage"}, {"w": "पुंवत्", "p": [{"l": "पुंवत्"}], "e": "like a man"}, {"w": "प्रगल्भा", "p": [{"l": "प्रगल्भ", "cn": "1.1"}], "e": "eloquent"}, {"w": "प्रतिहाररक्षी", "p": [{"l": "प्रतिहाररक्षिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the female doorkeeper"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राच्"}], "e": "first"}, {"w": "संनिकर्षम्", "p": [{"l": "संनिकर्ष", "cn": "2.1"}], "e": "nearness"}, {"w": "मगधेश्वरस्य", "p": [{"l": "मगध"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord of Magadha"}, {"w": "नीत्वा", "p": [{"l": "नी", "inf": "नीत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having led"}, {"w": "कुमारीम्", "p": [{"l": "कुमारी", "cn": "2.1"}], "e": "the princess"}, {"w": "अवदत्", "p": [{"l": "वद्", "fin": "अवदत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "सुनन्दा", "p": [{"l": "सुनन्दा", "cn": "1.1"}], "e": "Sunanda"}]},
{"c": "6", "n": "21", "i": 424, "v": "असौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः । राजा प्रजारञ्जनलब्धवर्णः परंतपो नाम यथार्थनामा ॥", "mn": "असाविति॥ असौ राजा। `असौ` इति पुरोवर्तिनो निर्देशः। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्। शरणोन्मुखानां शरणार्थिनां शरण्यः शरणे रक्षणे साधुः। इति यत्प्रत्ययः। शरणं भवितुमर्हः शरण्य इति-नाथनिरुक्तिर्निर्मूलैव। अगाधसत्त्वो गम्भीरस्वभावः। `सत्त्वं गुणे पिशाचादौ बले द्रव्यस्वभावयोः` इति विश्वः। मगधा जनपदाः, तेषु प्रतिष्ठास्पदं यस्य स मगधप्रतिष्ठः। `प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|101)। प्रजारञ्जने लब्धवर्णो विचक्षणः। यद्वा, -प्रजारञ्जनेन लब्धोत्कर्षः। पराञ्शत्रूंस्तापयतीति परंतपः परंतपाख्यः। `द्विषत्परयोस्तापेः` (पा.3।2।39)। इति खच्प्रत्ययः। `खचि ह्रस्वः` (पा.6।4।94) इति ह्रस्वः। `अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्` (पा.6।3।67)इति मुमागमः। नामेति प्रसिद्धौ। यथार्थनामा। शत्रुसंतापनादिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ शरणोन्मुखानां शरण्यः, अगाधसत्त्वः, मगधप्रतिष्ठः, प्रजारञ्जनलब्धवर्णः, यथार्थनामा, परंतपः नाम राजा अस्ति ।", "es": "\"This is the king named Parantapa, a refuge for those seeking protection. He is of profound strength, the ruler of Magadha, and has earned fame by delighting his subjects. His name, 'scorcher of foes,' is true to its meaning.\"", "pc": [{"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "शरण्यः", "p": [{"l": "शरण्य", "cn": "1.1"}], "e": "a refuge"}, {"w": "शरणोन्मुखानाम्", "p": [{"l": "शरण"}, {"l": "उन्मुख", "cn": "6.3"}], "e": "for those seeking refuge"}, {"w": "अगाधसत्त्वः", "p": [{"l": "अगाध"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "1.1"}], "e": "of profound strength"}, {"w": "मगधप्रतिष्ठः", "p": [{"l": "मगध"}, {"l": "प्रतिष्ठ", "cn": "1.1"}], "e": "the ruler of Magadha"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "प्रजारञ्जनलब्धवर्णः", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "रञ्जन"}, {"l": "लब्ध"}, {"l": "वर्ण", "cn": "1.1"}], "e": "who has gained fame by pleasing his subjects"}, {"w": "परंतपः", "p": [{"l": "परंतप", "cn": "1.1"}], "e": "Parantapa (scorcher of foes)"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "यथार्थनामा", "p": [{"l": "यथार्थ"}, {"l": "नामन्", "cn": "1.1"}], "e": "whose name is true to its meaning"}]},
{"c": "6", "n": "22", "i": 425, "v": "कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥", "mn": "काममिति॥ अन्ये नृपाः कामं सहस्रशः सन्तु। भूमिमनेन राजन्वतीं शोभनराजवतीमाहुः। नैतादृक्कश्चिदस्तीत्यर्थः। `सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान्` इत्यमरः (अ.को.2|1|14)। `राजन्वान्सौराज्ये` (पा.8।2।14) इति निपातनात्साधुः। तथा हि - नक्षत्रैरश्विन्यादिभिस्ताराभिः साधारणैर्ज्योतिर्भिर्ग्रहैर्भौमादिभिश्च संकुलाऽपि रात्रिश्चन्द्रमसैव ज्योतिरस्या अस्तीति ज्योतिष्मती। नान्येन ज्योतिषेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "कामम् अन्ये नृपाः सहस्रशः सन्तु । अनेन भूमिं राजन्वतीम् आहुः । नक्षत्रताराग्रहसंकुला अपि रात्रिः चन्द्रमसा एव ज्योतिष्मती भवति ।", "es": "\"Let there be thousands of other kings; it is because of him that the earth is said to have a true ruler. Just as the night, though crowded with constellations, stars, and planets, is considered luminous only because of the moon.\"", "pc": [{"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "let it be"}, {"w": "नृपाः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "सन्तु", "p": [{"l": "अस्", "fin": "सन्तु", "pn": 9, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "let them be"}, {"w": "सहस्रशः", "p": [{"l": "सहस्रशस्"}], "e": "by thousands"}, {"w": "अन्ये", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "1.3"}], "e": "other"}, {"w": "राजन्वतीम्", "p": [{"l": "राजन्वत्", "cn": "2.1"}], "e": "possessing a true king"}, {"w": "आहुः", "p": [{"l": "अह्", "fin": "आहुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they say"}, {"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "भूमिम्", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "नक्षत्रताराग्रहसंकुला", "p": [{"l": "नक्षत्र"}, {"l": "तारा"}, {"l": "ग्रह"}, {"l": "संकुल", "cn": "1.1"}], "e": "crowded with constellations, stars, and planets"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "ज्योतिष्मती", "p": [{"l": "ज्योतिष्मत्", "cn": "1.1"}], "e": "luminous"}, {"w": "चन्द्रमसा", "p": [{"l": "चन्द्रमस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the moon"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "रात्रिः", "p": [{"l": "रात्रि", "cn": "1.1"}], "e": "the night"}]},
{"c": "6", "n": "23", "i": 426, "v": "क्रियाप्रबन्धादयमध्वराणामजस्रमाहूतसहस्रनेत्रः। शच्याश्चिरं पाण्डुकपोललम्बान्मन्दारशून्यानलकांश्चकार ॥", "mn": "क्रियेति॥ अयं परंतपोऽध्वराणां क्रतूनां क्रियाप्रबन्धादनुष्ठानसातत्यात्, अविच्छिन्नादनुष्ठानादित्यर्थः। अजस्रं नित्यमाहूतसहस्रनेत्रः सन्, चिरं शच्या अलकान् पाण्डुकपोलयोर्लम्बान्स्रस्तान्। पचाद्यच्। मन्दारैः कल्पद्रुमकुसुमैः शून्यांश्चकार। प्रोषितभर्तृका हि केशसंस्कारं न कुर्वन्ति। `प्रोषिते मलिना कृशा` इति `क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम्। हास्यं परगृहे यानं त्यजेत्प्रोषितभर्तृका॥` (याज्ञ.1।3।84) इति च स्मरणात् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अयम् अध्वराणां क्रियाप्रबन्धात् अजस्रम् आहूतसहस्रनेत्रः सन् शच्याः पाण्डुकपोललम्बान् अलकान् चिरं मन्दारशून्यान् चकार ।", "es": "\"By continuously performing sacrifices, this king constantly summons Indra. As a result, for a long time, he has made the curls of hair on Shachi's pale cheeks devoid of Mandara flowers, as Indra is kept away from heaven.\"", "pc": [{"w": "क्रियाप्रबन्धात्", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "प्रबन्ध", "cn": "5.1"}], "e": "due to the continuous performance of rituals"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "अध्वराणाम्", "p": [{"l": "अध्वर", "cn": "6.3"}], "e": "of sacrifices"}, {"w": "अजस्रम्", "p": [{"l": "अजस्रम्"}], "e": "constantly"}, {"w": "आहूतसहस्रनेत्रः", "p": [{"l": "आहूत"}, {"l": "सहस्रनेत्र", "cn": "1.1"}], "e": "who has summoned the thousand-eyed one (Indra)"}, {"w": "शच्याः", "p": [{"l": "शची", "cn": "6.1"}], "e": "of Shachi"}, {"w": "चिरम्", "p": [{"l": "चिरम्"}], "e": "for a long time"}, {"w": "पाण्डुकपोललम्बान्", "p": [{"l": "पाण्डु"}, {"l": "कपोल"}, {"l": "लम्ब", "cn": "2.3"}], "e": "hanging on pale cheeks"}, {"w": "मन्दारशून्यान्", "p": [{"l": "मन्दार"}, {"l": "शून्य", "cn": "2.3"}], "e": "devoid of Mandara flowers"}, {"w": "अलकान्", "p": [{"l": "अलक", "cn": "2.3"}], "e": "curls of hair"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he made"}]},
{"c": "6", "n": "24", "i": 427, "v": "अनेन चेदिच्छसि गृह्यमाणं पाणिं वरेण्येन कुरु प्रवेशे । प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुराङ्गनानाम् ॥", "mn": "अनेनेति॥ वरेण्येन वरणीयेन। वृणोतेरौणादिक एण्यप्रत्ययः। अनेन राज्ञा गृह्यमाणं पाणिमिच्छसि चेत्। पाणिग्रहणमिच्छसि चेदित्यर्थः। प्रवेशे प्रवेशकाले प्रासादवातायनसंश्रितानां राजभवनगवाक्षस्थितानां पुष्पपुराङ्गनानां पाटलिपुराङ्गनानां नेत्रोत्सवं कुरु। सर्वोत्तमानां तासामपि दर्शनीया भविष्यसीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चेत् वरेण्येन अनेन गृह्यमाणं पाणिम् इच्छसि तर्हि प्रवेशे सति प्रासादवातायनसंश्रितानां पुष्पपुराङ्गनानां नेत्रोत्सवं कुरु ।", "es": "\"If you wish for your hand to be taken by this excellent king, then, upon your entry into the city, create a festival for the eyes of the women of Pushpapura who will be watching from the palace windows.\"", "pc": [{"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "चेत्", "p": [{"l": "चेत्"}], "e": "if"}, {"w": "इच्छसि", "p": [{"l": "इष्", "fin": "इच्छसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you wish"}, {"w": "गृह्यमाणम्", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "गृह्यमाण", "cn": "2.1", "s": ["यक्", "शानच्"], "pp": "A2"}], "e": "being taken"}, {"w": "पाणिम्", "p": [{"l": "पाणि", "cn": "2.1"}], "e": "hand"}, {"w": "वरेण्येन", "p": [{"l": "वरेण्य", "cn": "3.1"}], "e": "by the excellent one"}, {"w": "कुरु", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुरु", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "make"}, {"w": "प्रवेशे", "p": [{"l": "प्रवेश", "cn": "7.1"}], "e": "upon entry"}, {"w": "प्रासादवातायनसंश्रितानाम्", "p": [{"l": "प्रासाद"}, {"l": "वातायन"}, {"l": "संश्रित", "cn": "6.3"}], "e": "of those standing in the palace windows"}, {"w": "नेत्रोत्सवम्", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "उत्सव", "cn": "2.1"}], "e": "a festival for the eyes"}, {"w": "पुष्पपुराङ्गनानाम्", "p": [{"l": "पुष्पपुर"}, {"l": "अङ्गना", "cn": "6.3"}], "e": "of the women of Pushpapura"}]},
{"c": "6", "n": "25", "i": 428, "v": "एवं तयोक्ते तमवेक्ष्य किंचिद्विस्रंसिदूर्वाङ्कमधूकमाला । क्रजुप्रणामक्रिययैव तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभाषमाणा ॥", "mn": "एवमिति॥ एवं तया सुनन्दयोक्ते सति तं परंतपमवेक्ष्य किंचिद्विस्रंसिनी दूर्वाङ्का दूर्वाचिह्ना मधूकमाला गुहपुष्पमाला यस्याः सा। `मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ` इत्यमरः (अ.को.2|4|27)। वरेण शिथिलप्रयत्नेति भावः। तन्वीन्दुमती। एनं नृमभाषमाणम्। ऋज्व्या भावशून्यया प्रणामक्रिययैव प्रत्यादिदेश परिजहार ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तया एवम् उक्ते, तन्वी किञ्चित् विस्रंसिदूर्वाङ्कमधूकमाला सती तम् अवेक्ष्य अभाषमाणा ऋजुप्रणामक्रियया एव एनं प्रत्यादिदेश ।", "es": "When Sunanda had spoken thus, the slender princess, whose garland of Madhuka flowers and Durva grass was slipping slightly, looked at the king and, without speaking, rejected him with just a simple bow.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her"}, {"w": "उक्ते", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्त", "cn": "7.1", "s": ["क्त"]}], "e": "when it was said"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "having looked at"}, {"w": "किञ्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्"}], "e": "a little"}, {"w": "विस्रंसिदूर्वाङ्कमधूकमाला", "p": [{"l": "विस्रंसिन्"}, {"l": "दूर्वा"}, {"l": "अङ्क"}, {"l": "मधूक"}, {"l": "माला", "cn": "1.1"}], "e": "whose garland of Madhuka flowers with Durva grass shoots was slightly slipping"}, {"w": "ऋजुप्रणामक्रियया", "p": [{"l": "ऋजु"}, {"l": "प्रणाम"}, {"l": "क्रिया", "cn": "3.1"}], "e": "by the act of a simple bow"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "तन्वी", "p": [{"l": "तन्वी", "cn": "1.1"}], "e": "the slender one"}, {"w": "प्रत्यादिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "प्रत्यादिदेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति", "आ"]}], "e": "rejected"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अभाषमाणा", "p": [{"l": "भाष्", "inf": "अभाषमाण", "cn": "1.1", "s": ["शानच्"], "vp": ["अ"], "pp": "A1"}], "e": "not speaking"}]},
{"c": "6", "n": "26", "i": 429, "v": "तां सैव वेत्रग्रहणे नियुक्ता राजान्तरं राजसुतां निनाय । समीरणोत्थेव तरंगलेखा पद्मान्तरं मानसराजहंसीम् ॥", "mn": "तामिति॥ सैव नान्या। चित्तज्ञत्वादिति भावः। वेत्रग्रहणे नियुक्ता दौवारिकी सुनन्दा तां राजसुतां राजान्तरमन्यराजानं निनाय। नयतिर्द्विकर्मकः। कथमिव? समीरणोत्था वातोत्पन्ना तरंगलेखोर्मिपङ्क्तिर्मानसे सरसि या राजहंसी तां पद्मान्तरमिव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वेत्रग्रहणे नियुक्ता सा एव तां राजसुतां राजान्तरं निनाय, समीरणोत्था तरङ्गलेखा मानसराजहंसीं पद्मान्तरम् इव ।", "es": "That same Sunanda, appointed to the duty of holding the staff, led the princess to another king, just as a ripple caused by the wind leads a royal swan from the Manasa lake to another lotus.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "the very same"}, {"w": "वेत्रग्रहणे", "p": [{"l": "वेत्र"}, {"l": "ग्रहण", "cn": "7.1"}], "e": "in the duty of holding the staff"}, {"w": "नियुक्ता", "p": [{"l": "युज्", "inf": "नियुक्त", "cn": "1.1", "s": ["क्त"], "vp": ["नि"]}], "e": "appointed"}, {"w": "राजान्तरम्", "p": [{"l": "राजान्तर", "cn": "2.1"}], "e": "to another king"}, {"w": "राजसुताम्", "p": [{"l": "राजसुता", "cn": "2.1"}], "e": "the king's daughter"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "led"}, {"w": "समीरणोत्था", "p": [{"l": "समीरण"}, {"l": "उत्था", "cn": "1.1"}], "e": "arisen from the wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "तरंगलेखा", "p": [{"l": "तरङ्गलेखा", "cn": "1.1"}], "e": "a ripple"}, {"w": "पद्मान्तरम्", "p": [{"l": "पद्मान्तर", "cn": "2.1"}], "e": "to another lotus"}, {"w": "मानसराजहंसीम्", "p": [{"l": "मानस"}, {"l": "राजहंसी", "cn": "2.1"}], "e": "a royal swan of the Manasa lake"}]},
{"c": "6", "n": "27", "i": 430, "v": "जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः । विनीतनागः किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतोऽपि भुङ्क्ते ॥", "mn": "जगादेति॥ एनामिन्दुमतीं जगाद। किमिति? अयमङ्गनाथोऽङ्गदेशाधीश्वरः सुराङ्गनाभिः प्रार्थिता कामिता यौवनश्रीर्यस्य स तथोक्तः। पुरा किलैनमिन्द्रसाहाय्यार्थमिन्द्रपुरागामिनमकामयन्ताप्सरस इति प्रसिद्धिः। किंच, सूत्रकारैर्गजशास्त्रकृद्भिः पालकाप्यादिभिर्महर्षिभिर्विनीतनागः शिक्षितगजः। `किल` इत्यैतिह्ये। अत एव भूमिगतोऽप्यैन्द्रं भुङ्क्ते। भूर्लोक एव स्वर्गसुखमनुभवतीत्यर्थः। गजाप्सरोदेवर्षिसेव्यत्वं `ऐन्द्रपद`शब्दार्थः। पुरा किल कुतश्चिच्छापकारणाद्भुवमवतीर्णं दिग्गजवर्गमालोक्य स्वयमशक्तेरिन्द्राभ्यनुज्ञयानीतैर्देवर्षिभिः प्रणीतेन शास्त्रेण गजान्वशीकृते भुवि संप्रदायं प्रावर्तयदिति कथा गीयते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सुर-अङ्गना-प्रार्थित-यौवन-श्रीः अयम् अङ्ग-नाथः, यः किल सूत्रकारैः विनीत-नागः सन् भूमि-गतः अपि ऐन्द्रं पदं भुङ्क्ते, एनां च जगाद ।", "es": "And she spoke to her: \"This is the lord of Anga, whose youthful beauty is desired even by celestial women. Having trained his elephants according to the treatises, he enjoys the status of Indra, even while being on earth.\"", "pc": [{"w": "जगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "जगाद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एनाम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "to her"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अङ्गनाथः", "p": [{"l": "अङ्गनाथ", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Anga"}, {"w": "सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "अङ्गना"}, {"l": "प्रार्थित"}, {"l": "यौवन"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "whose youthful beauty is desired by celestial maidens"}, {"w": "विनीतनागः", "p": [{"l": "विनीत"}, {"l": "नाग", "cn": "1.1"}], "e": "who has trained elephants"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "सूत्रकारैः", "p": [{"l": "सूत्रकार", "cn": "3.3"}], "e": "by the authors of treatises"}, {"w": "ऐन्द्रम्", "p": [{"l": "ऐन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "belonging to Indra"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "position"}, {"w": "भूमिगतः", "p": [{"l": "भूमिगत", "cn": "1.1"}], "e": "being on earth"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "भुङ्क्ते", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "भुङ्क्ते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "enjoys"}]},
{"c": "6", "n": "28", "i": 431, "v": "अनेन पर्यासयताश्रुबिन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु । प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामुन्मुच्य सूत्रेण विनैव हाराः ॥", "mn": "अनेनेति॥ शत्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुक्ताफलस्थूलतमानश्रुबिन्दून्। `अस्रमश्रुणि शोणिते` इति विश्वः। प्रयासयता प्रस्तारयता। भर्तृवधादिति भावः। अनेनाङ्गनाथेनोन्मुच्याक्षिप्य सूत्रेण विना हारा एव प्रत्यर्पिताः। अविच्छइन्नाश्रुबिन्दुप्रवर्तनादुत्सूत्रहारार्पणमेव कृतमिवेत्युत्प्रेक्षा गम्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अनेन शत्रुविलासिनीनां स्तनेषु मुक्ताफलस्थूलतमान् अश्रुबिन्दून् पर्यासयता, सूत्रेण विना एव उन्मुच्य हाराः प्रत्यर्पिताः इव ।", "es": "\"By causing teardrops, as large as the biggest pearls, to fall upon the breasts of his enemies' wives, it is as if he returns their necklaces to them, but unstrung and without a thread.\"", "pc": [{"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "पर्यासयता", "p": [{"l": "अस्", "inf": "पर्यासयत्", "cn": "3.1", "s": ["णिच्", "शतृ"], "vp": ["परि"]}], "e": "causing to fall down"}, {"w": "अश्रुबिन्दून्", "p": [{"l": "अश्रु"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "2.3"}], "e": "teardrops"}, {"w": "मुक्ताफलस्थूलतमान्", "p": [{"l": "मुक्ताफल"}, {"l": "स्थूलतम", "cn": "2.3"}], "e": "as large as the biggest pearls"}, {"w": "स्तनेषु", "p": [{"l": "स्तन", "cn": "7.3"}], "e": "on the breasts"}, {"w": "प्रत्यर्पिताः", "p": [{"l": "ऋ", "inf": "प्रत्यर्पित", "cn": "1.3", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["प्रति"]}], "e": "returned"}, {"w": "शत्रुविलासिनीनाम्", "p": [{"l": "शत्रु"}, {"l": "विलासिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of the wives of his enemies"}, {"w": "उन्मुच्य", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "उन्मुच्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "having been taken off"}, {"w": "सूत्रेण", "p": [{"l": "सूत्र", "cn": "3.1"}], "e": "with the thread"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "even"}, {"w": "हाराः", "p": [{"l": "हार", "cn": "1.3"}], "e": "necklaces"}]},
{"c": "6", "n": "29", "i": 432, "v": "निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थमस्मिन्द्वयं श्रीश्च सरस्वती च । कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि! तयोस्तृतीया ॥", "mn": "निसर्गेति॥ निसर्गतः स्वभावतो भिन्नास्पदं भिन्नाश्रयम्। सहावस्थानविरोधीत्यर्थः। श्रीश्च सरस्वती चेति द्वयमस्मिन्नङ्गनाथ एकत्र संस्था स्थितिर्यस्य तदेकसंस्थम्। उभयमिह संगतमित्यर्थः। हे कल्याणि!`बाह्वादिभ्यश्च` (पा.4।1।96) इति ङीप्। कान्त्या सूनृतया सत्यप्रियया गिरा च योग्या संसर्गार्हा त्वमेव तयोः श्रीसरस्वत्यो स्तृतीया। समानगुणयोर्युवयोर्दांपत्यं युज्यत एवेति भावः। दक्षिणनायकत्वं चास्य ध्वन्यते-तदुक्तम्-`तुल्योऽनेकत्र दक्षिणः` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कल्याणि! अस्मिन् निसर्गभिन्नास्पदं श्रीः च सरस्वती च द्वयम् एकसंस्थम् अस्ति । कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वम् एव तयोः तृतीया भविष्यसि ।", "es": "\"O auspicious one! In him, both Shri (wealth) and Saraswati (learning), which naturally reside in different places, are found together. With your beauty, speech, and truthfulness, you are worthy to be the third, joining them.\"", "pc": [{"w": "निसर्गभिन्नास्पदम्", "p": [{"l": "निसर्ग"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "आस्पद", "cn": "1.1"}], "e": "naturally having different abodes"}, {"w": "एकसंस्थम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "संस्थ", "cn": "1.1"}], "e": "residing in one place"}, {"w": "अस्मिन्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "द्वयम्", "p": [{"l": "द्वय", "cn": "1.1"}], "e": "a pair"}, {"w": "श्रीः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "Shri (Goddess of wealth)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सरस्वती", "p": [{"l": "सरस्वती", "cn": "1.1"}], "e": "Saraswati (Goddess of learning)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कान्त्या", "p": [{"l": "कान्ति", "cn": "3.1"}], "e": "with beauty"}, {"w": "गिरा", "p": [{"l": "गिर्", "cn": "3.1"}], "e": "with speech"}, {"w": "सूनृतया", "p": [{"l": "सूनृता", "cn": "3.1"}], "e": "with truthful and pleasant speech"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "योग्या", "p": [{"l": "योग्य", "cn": "1.1"}], "e": "suitable"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "कल्याणि", "p": [{"l": "कल्याणी", "cn": "8.1"}], "e": "O auspicious one"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "तृतीया", "p": [{"l": "तृतीया", "cn": "1.1"}], "e": "the third"}]},
{"c": "6", "n": "30", "i": 433, "v": "अथाङ्गराजादवतार्य चक्षुर्याहीति जन्यामवदत्कुमारी । नासौ न काम्यो न च वेद सम्यग्द्रष्टुं न सा भिन्नरुचिर्हि लोकः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ कुमार्यङ्गराजाञ्चक्षुरवतार्य। अपनीयेत्यर्थः। जन्यां मातृसखीम्। `जन्या मातृसखीमुदोः` इति विश्वः। सुनन्दां याहि गच्छेत्यवदत्। `यातेति जन्यानवदत्` इति पाठे-जनीं वधूं वहन्तीति जन्या वधूबन्धवः। तान्यात गच्छतेत्यवदत्। `जन्यो वरवधूज्ञातिप्रियतुल्यहिते।ञपि च` इति विश्वः। अथवा, -जन्या वधूभृत्याः। `भृत्याश्चापि नवोढायाः` इति केशवः। `संज्ञायां जन्या` (पा.4।4।82) इति यत्प्रत्ययान्ते निपातः। यदत्राह वृत्तिकारः-`जनीं वधूं वहन्तीति जन्या जामातुर्वयस्याः` इति। यञ्चामरः-`जन्याः स्निग्धा वरस्य ये` इति। तत्सर्वमुपलक्षणार्थमित्यविरोधः। न चायमङ्गराजनिषेधो दृश्यदोषान्नापि द्रष्टृदोषादित्याह-नेत्यादिना॥ असावङ्गराजः काम्यः कमनीयो नेति न, किंतु काम्य एवेत्यर्थः। सा कुमारी च सम्यग्द्रष्टुं विवेक्तुं न वेदेति न, वेदेत्यर्थः। लोको जनो भिन्नरुचिर्हि रुचिरमपि किंचित्कस्मैचिन्न रोचते। किं कुर्मो न हीच्छा नियन्तुं शक्यत इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ कुमारी अङ्गराजात् चक्षुः अवतार्य जन्याम् 'याहि' इति अवदत् । असौ न काम्यः न, सा द्रष्टुं सम्यक् न वेद न, हि लोकः भिन्नरुचिः अस्ति ।", "es": "Then, the princess, averting her gaze from the king of Anga, told her bridesmaid, \"Let us go.\" It was not that he was undesirable, nor that she did not know how to judge properly; indeed, people simply have different tastes.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "अङ्गराजात्", "p": [{"l": "अङ्गराज", "cn": "5.1"}], "e": "from the king of Anga"}, {"w": "अवतार्य", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "अवतार्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "having lowered"}, {"w": "चक्षुः", "p": [{"l": "चक्षुस्", "cn": "2.1"}], "e": "gaze"}, {"w": "याहि", "p": [{"l": "या", "fin": "याहि", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "go"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "जन्याम्", "p": [{"l": "जन्या", "cn": "2.1"}], "e": "the bridesmaid"}, {"w": "अवदत्", "p": [{"l": "वद्", "fin": "अवदत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "कुमारी", "p": [{"l": "कुमारी", "cn": "1.1"}], "e": "the princess"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "काम्यः", "p": [{"l": "काम्य", "cn": "1.1"}], "e": "desirable"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वेद", "p": [{"l": "विद्", "fin": "वेद", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "knows"}, {"w": "सम्यक्", "p": [{"l": "सम्यच्"}], "e": "properly"}, {"w": "द्रष्टुम्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "द्रष्टुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to see/judge"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "भिन्नरुचिः", "p": [{"l": "भिन्न"}, {"l": "रुचि", "cn": "1.1"}], "e": "of different tastes"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "लोकः", "p": [{"l": "लोक", "cn": "1.1"}], "e": "people"}]},
{"c": "6", "n": "31", "i": 434, "v": "ततः परं दुःप्रसहं द्विषद्भिर्नृपं नियुक्ता प्रतिहारभूमौ । निदर्शयामास विशेषदृश्यमिन्दुं नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै ॥", "mn": "तत इति॥ ततोऽनन्तरं प्रतिहारभूमौ द्वारदेशे नियुक्ता दौवारिकी। `स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः` इत्यमरः (अ.को.2|2|16)। द्विषद्भिः शत्रुभिर्दुःप्रसहं दुःसहम्। शूरमित्यर्थः। विशेषेण दृश्यं दर्शनीयम्। रूपवन्तमित्यर्थः। परमन्यं नृपम्। नवोत्थानं नवोदयमिन्दुमिव। इन्दुमत्यै निदर्शयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः प्रतिहारभूमौ नियुक्ता सुनन्दा द्विषद्भिः दुःप्रसहं विशेषदृश्यं नृपं, नवोत्थानम् इन्दुम् इव, इन्दुमत्यै निदर्शयामास ।", "es": "Then Sunanda, in her role as attendant, pointed out to Indumati another king who was invincible to his enemies and especially handsome, just like a newly risen moon.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "2.1"}], "e": "another"}, {"w": "दुःप्रसहम्", "p": [{"l": "दुःप्रसह", "cn": "2.1"}], "e": "invincible"}, {"w": "द्विषद्भिः", "p": [{"l": "द्विषत्", "cn": "3.3"}], "e": "by enemies"}, {"w": "नृपम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "2.1"}], "e": "king"}, {"w": "नियुक्ता", "p": [{"l": "युज्", "inf": "नियुक्त", "cn": "1.1", "s": ["क्त"], "vp": ["नि"]}], "e": "the appointed one"}, {"w": "प्रतिहारभूमौ", "p": [{"l": "प्रतिहारभूमि", "cn": "7.1"}], "e": "in the role of a doorkeeper"}, {"w": "निदर्शयामास", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "निदर्शयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्"]}], "e": "pointed out"}, {"w": "विशेषदृश्यम्", "p": [{"l": "विशेष"}, {"l": "दृश्य", "cn": "2.1"}], "e": "especially handsome"}, {"w": "इन्दुम्", "p": [{"l": "इन्दु", "cn": "2.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "नवोत्यानम्", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "उत्थान", "cn": "2.1"}], "e": "newly risen"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "इन्दुमत्यै", "p": [{"l": "इन्दुमती", "cn": "4.1"}], "e": "to Indumati"}]},
{"c": "6", "n": "32", "i": 435, "v": "अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुर्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः । आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिखितो विभाति ॥", "mn": "अवन्तीति॥ उदग्रबाहुर्दीरघबाहुर्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः कृशवर्तुलमध्योऽयं राजाऽवन्तिनाथोऽवन्तिदेशाधीश्वरः। त्वष्ट्रा विश्वकर्मणा। भर्तुस्तेजोवेगमसहमानया दुहित्रा संज्ञादेव्या प्रार्थितेनेति शेषः। चक्रभ्रमं चक्राकारं शस्त्रोत्तेजनयन्त्रम्। `भ्रमोऽम्बुनिर्गमे भ्रान्तौ कुण्डाख्ये शिल्पियन्त्रके` इति विश्वः। आरोप्ययत्नेनोल्लिखित उष्णतेजाः सूर्य इव विभाति। अत्र मार्गण्डेयः-`विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता। भ्रममारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अयम् उदग्रबाहुः विशालवक्षाः तनुवृत्तमध्यः उष्णतेजाः अवन्तिनाथः चक्रभ्रमम् आरोप्य यत्नोल्लिखितः त्वष्ट्रा इव विभाति ।", "es": "\"This is the lord of Avanti, with powerful arms, a broad chest, and a slender, round waist. He shines as if he were the sun, carefully shaped by the divine artisan Tvashtri after being placed on a potter's wheel.\"", "pc": [{"w": "अवन्तिनाथः", "p": [{"l": "अवन्तिनाथ", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Avanti"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "उदग्रबाहुः", "p": [{"l": "उदग्र"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "with powerful arms"}, {"w": "विशालवक्षाः", "p": [{"l": "विशाल"}, {"l": "वक्षस्", "cn": "1.1"}], "e": "broad-chested"}, {"w": "तनुवृत्तमध्यः", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "वृत्त"}, {"l": "मध्य", "cn": "1.1"}], "e": "with a slender, round waist"}, {"w": "आरोप्य", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "आरोप्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having been placed on"}, {"w": "चक्रभ्रमम्", "p": [{"l": "चक्रभ्रम", "cn": "2.1"}], "e": "a potter's wheel"}, {"w": "उष्णतेजाः", "p": [{"l": "उष्णतेजस्", "cn": "1.1"}], "e": "of fiery valor (the sun)"}, {"w": "त्वष्ट्रा", "p": [{"l": "त्वष्टृ", "cn": "3.1"}], "e": "by Tvashtri"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "यत्नोल्लिखितः", "p": [{"l": "यत्न"}, {"l": "उल्लिखित", "cn": "1.1"}], "e": "carved with effort"}, {"w": "विभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "विभाति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "shines"}]},
{"c": "6", "n": "33", "i": 436, "v": "अस्य प्रयाणेषु समग्रशक्तेरग्रेसरैर्वाजिभिरुत्थितानि । कुर्वन्ति सामन्तशिखामणीनां प्रभाप्ररोहास्तमयं रजांसि ॥", "mn": "अस्येति॥ समग्रशक्तेः शक्तित्रयसंपन्नस्यास्यावन्तिनाथस्य प्रयाणेषु जैत्रयात्रास्वग्रेसरैर्वाजिभिरश्वैरुत्थितानि रजांसि सामन्तानां समन्ताद्भक्तानां राज्ञां ये शिखामणयश्चूडामणयस्तेषां प्रभाप्ररोहास्तमयं तेजोऽङ्कुरनाशं कुर्वन्ति। नासीरैरेवास्य शत्रवः पराजियन्त इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "समग्रशक्तेः अस्य प्रयाणेषु अग्रेसरैः वाजिभिः उत्थितानि रजांसि सामन्तशिखामणीनां प्रभाप्ररोहास्तमयं कुर्वन्ति ।", "es": "\"During the marches of this king of complete power, the clouds of dust raised by his vanguard horses cause the light sprouting from the crest-jewels of his vassal kings to be obscured.\"", "pc": [{"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "प्रयाणेषु", "p": [{"l": "प्रयाण", "cn": "7.3"}], "e": "during his marches"}, {"w": "समग्रशक्तेः", "p": [{"l": "समग्र"}, {"l": "शक्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of one with full power"}, {"w": "अग्रेसरैः", "p": [{"l": "अग्रेसर", "cn": "3.3"}], "e": "by the ones going in front"}, {"w": "वाजिभिः", "p": [{"l": "वाजिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the horses"}, {"w": "उत्थितानि", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उत्थित", "cn": "1.3", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}], "e": "raised up"}, {"w": "कुर्वन्ति", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुर्वन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "they cause"}, {"w": "सामन्तशिखामणीनाम्", "p": [{"l": "सामन्त"}, {"l": "शिखामणि", "cn": "6.3"}], "e": "of the crest-jewels of the vassal kings"}, {"w": "प्रभाप्ररोहास्तमयम्", "p": [{"l": "प्रभा"}, {"l": "प्ररोह"}, {"l": "अस्तमय", "cn": "2.1"}], "e": "the setting of the sprouting rays of light"}, {"w": "रजांसि", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "1.3"}], "e": "the dust clouds"}]},
{"c": "6", "n": "34", "i": 437, "v": "असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः । तमिस्रपक्षेऽपि सह प्रियामिर्ज्योत्स्नावतो निर्विशति प्रदोषान् ॥", "mn": "असाविति॥ असाववन्तिनाथः महाकालं नाम स्थानविशेषशः, तदेव निकेतनं स्थानं यस्य तस्य चन्द्रमौलेरीश्वरस्याऽदूरे समीपे वसन्। अत एव हेतोस्तमिस्रपक्षे कृष्णपक्षेऽपि प्रियाभिः सह ज्योत्स्नावतः प्रदोषान्रात्रीर्निर्विशत्यनुभवति किल। नित्यज्योत्स्नाविहारत्वमेतस्यैव नान्यस्येति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ महाकालनिकेतनस्य चन्द्रमौलेः अदूरे वसन् किल तमिस्रपक्षे अपि प्रियाभिः सह ज्योत्स्नावतः प्रदोषान् निर्विशति ।", "es": "\"Residing near the Mahakala temple of the moon-crested Shiva, this king, with his beloveds, enjoys moonlit evenings even during the dark fortnight, thanks to the light from Shiva's crescent moon.\"", "pc": [{"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "महाकालनिकेतनस्य", "p": [{"l": "महाकाल"}, {"l": "निकेतन", "cn": "6.1"}], "e": "of the one whose abode is the Mahakala temple"}, {"w": "वसन्", "p": [{"l": "वस्", "inf": "वसन्", "cn": "1.1", "s": ["शतृ"]}], "e": "residing"}, {"w": "अदूरे", "p": [{"l": "अदूर", "cn": "7.1"}], "e": "near"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "चन्द्रमौलेः", "p": [{"l": "चन्द्रमौलि", "cn": "6.1"}], "e": "of the moon-crested one (Shiva)"}, {"w": "तमिस्रपक्षे", "p": [{"l": "तमिस्रपक्ष", "cn": "7.1"}], "e": "during the dark fortnight"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "प्रियाभिः", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "3.3"}], "e": "his beloveds"}, {"w": "ज्योत्स्नावतः", "p": [{"l": "ज्योत्स्नावत्", "cn": "2.3"}], "e": "full of moonlight"}, {"w": "निर्विशति", "p": [{"l": "विश्", "fin": "निर्विशति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["निर्"]}], "e": "enjoys"}, {"w": "प्रदोषान्", "p": [{"l": "प्रदोष", "cn": "2.3"}], "e": "the evenings"}]},
{"c": "6", "n": "35", "i": 438, "v": "अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु कच्चिन्मनसो रुचिस्ते । सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु ॥", "mn": "अनेनेति॥ रम्भे कदलीस्तम्भाविवोरू यस्याः सा रम्भोरुस्तस्याः संबोधनम्। हे रम्भोरु! `ऊरूत्तरपदादौपम्ये` (पा.4।1।69) इत्यूङ्प्रत्ययः। नदीत्वाद्ध्रस्वः। यूनाऽनेन पार्थिवेन सह। सिप्रा नाम तत्रत्या नदी तस्यास्तरंगाणामनिलेन कम्पितासूद्यानानां परंपरासु पङ्क्तिषु विहर्तुं ते तव मनसो रुचिः कञ्चित्? स्पृहाऽस्ति किमित्यर्थः। `अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|35) ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रम्भोरु! सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु उद्यानपरम्परासु अनेन यूना पार्थिवेन सह विहर्तुं ते मनसः कच्चित् रुचिः अस्ति?", "es": "\"O you with thighs like plantain stems! Do you have any desire in your heart to roam with this young king in the rows of gardens, which are gently stirred by the breeze from the waves of the Sipra river?\"", "pc": [{"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "with this"}, {"w": "यूना", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "3.1"}], "e": "young"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "पार्थिवेन", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "3.1"}], "e": "king"}, {"w": "रम्भोरु", "p": [{"l": "रम्भोरु", "cn": "8.1"}], "e": "O you with thighs like plantain stems"}, {"w": "कच्चित्", "p": [{"l": "कच्चित्"}], "e": "is there any...?"}, {"w": "मनसः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the mind"}, {"w": "रुचिः", "p": [{"l": "रुचि", "cn": "1.1"}], "e": "desire"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु", "p": [{"l": "सिप्रा"}, {"l": "तरङ्ग"}, {"l": "अनिल"}, {"l": "कम्पित", "cn": "7.3"}], "e": "in those shaken by the breeze from the waves of the Sipra river"}, {"w": "विहर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "विहर्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["वि"]}], "e": "to sport"}, {"w": "उद्यानपरम्परासु", "p": [{"l": "उद्यान"}, {"l": "परम्परा", "cn": "7.3"}], "e": "in the series of gardens"}]},
{"c": "6", "n": "36", "i": 439, "v": "तस्मिन्नभिद्योतितबन्धुपद्मे प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के । बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम् ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ उत्तमसौकुमार्योत्कृष्टाङ्गमार्दवा सेन्दुमती। अभिद्योतितान्युल्लसितानि बन्धव एव पद्मानि येन तस्मिन्। प्रतापेन तेजसा संशोषिताः शत्रव एव पङ्काः कर्दमा येन तस्मिन्। तस्मिन्नवन्तिनाथे कुमुद्वती। `कुमुदनडवेतसेभ्यो डतुपु` (पा.4।2।87)इति ङ्मतुप्प्रत्ययः। भानुमत्यंशुमतीव। भावं चित्तं न बबन्ध। न तत्रानुरागमकरोदित्यर्थः। बन्धूनां पद्मत्वेन शत्रूणां पङ्कत्वेन च निरूपणं राज्ञः सूर्यसाम्यार्थम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उत्तमसौकुमार्या सा तस्मिन् अभिद्योतितबन्धुपद्मे प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के राजहंसे भावं न बबन्ध, कुमुद्वती भानुमति इव ।", "es": "She, of utmost delicacy, did not fix her affection on him—who made his kinsmen bloom like lotuses and dried up his enemies like mud with his valor—just as a night-lotus does not open its heart to the sun.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "अभिद्योतितबन्धुपद्मे", "p": [{"l": "अभिद्योतित"}, {"l": "बन्धु"}, {"l": "पद्म", "cn": "7.1"}], "e": "in him who made the lotuses of his kinsmen bloom"}, {"w": "प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के", "p": [{"l": "प्रताप"}, {"l": "संशोषित"}, {"l": "शत्रु"}, {"l": "पङ्क", "cn": "7.1"}], "e": "in him who dried up the mud of his enemies by his valor"}, {"w": "बबन्ध", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बबन्ध", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fixed"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "उत्तमसौकुमार्या", "p": [{"l": "उत्तम"}, {"l": "सौकुमार्य", "cn": "1.1"}], "e": "of extreme delicacy"}, {"w": "कुमुद्वती", "p": [{"l": "कुमुद्वती", "cn": "1.1"}], "e": "a night-lotus"}, {"w": "भानुमति", "p": [{"l": "भानुमत्", "cn": "7.1"}], "e": "in the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भावम्", "p": [{"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "affection"}]},
{"c": "6", "n": "37", "i": 440, "v": "तामग्रतस्तामरसान्तराभामनूपराजस्य गुणैरनूनाम् । विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः सुदतीं सुनन्दा ॥", "mn": "तामिति॥ सुनन्दा तामरसान्तराभां पद्मोदरतुल्यकान्तिम्। कनकगौरीमित्यर्थः। गुणैरनूनाम्। अधिकामित्यर्थः। शोभना दन्ता यस्याः सा सुदती। `वयसि दन्तस्य दतृ` (पा.5।4।141) इति दत्रादेशः। `उगितश्च` (पा.4।1।6)इति ङीप्। तां प्रकृतां प्रसिद्धां वा विधातुर्ललितां सृष्टम्। मधुरनिर्माणां स्त्रियमित्यर्थः। अनुगता आपो येषु तेऽनूपा नाम देशाः। `ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे` (पा.5।4।74) इत्यप्रत्ययः समासान्तः। `ऊदनोर्देशे` (पा.6।3।98) इत्यूदादेशः। तेषां राज्ञोऽनूपराजस्याग्रतो विधाय व्यवस्थाप्य भूयः पुनर्जगाद ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सुनन्दा अग्रतः तामरसान्तराभाम् अनूपराजस्य गुणैः अनूनाम् विधातुः ललितां सृष्टिम् विधाय (इव स्थिताम्) तां सुदतीम् भूयः जगाद।", "es": "Sunanda again spoke to the beautiful-toothed princess (Indumati), who stood before her, radiant like the inside of a lotus, not lacking in the virtues of the king of Anupa, and appearing like a charming creation of the Creator.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to her"}, {"w": "अग्रतः", "p": [{"l": "अग्रतः"}], "e": "in front"}, {"w": "तामरसान्तराभाम्", "p": [{"l": "तामरस"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "आभा", "cn": "2.1"}], "e": "who had the lustre of the inside of a lotus"}, {"w": "अनूपराजस्य", "p": [{"l": "अनूप"}, {"l": "राज", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of Anupa"}, {"w": "गुणैः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "by virtues"}, {"w": "अनूनाम्", "p": [{"l": "अनून", "cn": "2.1"}], "e": "not deficient"}, {"w": "विधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "विधाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having made"}, {"w": "सृष्टिम्", "p": [{"l": "सृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "a creation"}, {"w": "ललिताम्", "p": [{"l": "ललित", "cn": "2.1"}], "e": "charming"}, {"w": "विधातुः", "p": [{"l": "विधातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the Creator"}, {"w": "जगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "जगाद", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "सुदतीम्", "p": [{"l": "सुदती", "cn": "2.1"}], "e": "to the one with beautiful teeth"}, {"w": "सुनन्दा", "p": [{"l": "सुनन्दा", "cn": "1.1"}], "e": "Sunanda"}]},
{"c": "6", "n": "38", "i": 441, "v": "सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्रबाहुरष्टादशद्वीपनिखातयूपः । अनन्यसाधारणराजशब्दो बभूव योगी किल कार्तवीर्यः ॥", "mn": "सङ्ग्रामेति॥ सङ्ग्रामेषु युद्धेषु निर्विष्टा अनुभूताः सहस्रं बाहवो यस्य स तथोक्तः। युद्धादन्यत्र द्विभुज एव दृश्यत इत्यर्थः। अष्टादशसु द्वीपेषु निखाताः स्थापिता यूपा येन स तथोक्तः। सर्वक्रतुयाजी सार्वभौमश्चेति भावः। जरायुजादिसर्वभूतरञ्जनादनन्यसाधारणो राजशब्दो यस्य स तथोक्तः। योगी। ब्रह्मविद्वानित्यर्थः। स किल भगवती दत्तात्रेयाल्लब्धयोग इति प्रसिद्धिः। कृतवीर्यस्यापत्यं पुमान् कार्तवीर्यो नाम राजा बभूव किलेति। अयं चास्य महिमा सर्वोऽपि दत्तात्रेयवरप्रसादलब्ध इति भारते(वन.अ.115;अनु.अ.152) दृश्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "किल सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्रबाहुः अष्टादशद्वीपनिखातयूपः अनन्यसाधारणराजशब्दः योगी कार्तवीर्यः बभूव।", "es": "Indeed, there was a king named Kartavirya, a yogi, who enjoyed his thousand arms in battle, had sacrificial posts planted across eighteen islands, and for whom the title 'king' was uniquely his own.", "pc": [{"w": "सङ्ग्रामनिर्विष्टसहस्रबाहुः", "p": [{"l": "सङ्ग्राम"}, {"l": "निर्विष्ट"}, {"l": "सहस्र"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "he who enjoyed a thousand arms in battle"}, {"w": "अष्टादशद्वीपनिखातयूपः", "p": [{"l": "अष्टादश"}, {"l": "द्वीप"}, {"l": "निखात"}, {"l": "यूप", "cn": "1.1"}], "e": "he who had sacrificial posts planted in eighteen islands"}, {"w": "अनन्यसाधारणराजशब्दः", "p": [{"l": "अनन्य"}, {"l": "साधारण"}, {"l": "राज"}, {"l": "शब्द", "cn": "1.1"}], "e": "for whom the title 'king' was not common to any other"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "योगी", "p": [{"l": "योगिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a yogi"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "कार्तवीर्यः", "p": [{"l": "कार्तवीर्य", "cn": "1.1"}], "e": "Kartavirya"}]},
{"c": "6", "n": "39", "i": 442, "v": "अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरः पुरस्तात् । अन्तःशरीरेष्वपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥", "mn": "अकार्येति॥ विनेता शिक्षको यः कार्तवीर्यः। अकार्यस्यासत्कार्यस्य चिन्तया च `अहं चौर्यादिकं करिष्यामी`ति बुद्ध्या। समकालमेककालमेव यथा तथा पुरस्तादग्रे चापधरः। अन्तः शरीरेष्वन्तःकरणेषु। `शरीर`शब्देनेन्द्रियं लक्ष्यते। अविनयमपि प्रत्यादिदेश। मानसापराधमपि निवारयामासेत्यर्थः। अन्ये तु वाक्कायापराधमात्रप्रतिकर्तार इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः विनेता चापधरः (सन्) प्रजानाम् अकार्यचिन्तासमकालम् एव पुरस्तात् प्रादुर्भवन् अन्तःशरीरेषु अपि अविनयम् प्रत्यादिदेश।", "es": "That disciplinarian (Kartavirya), holding his bow, would appear before his subjects the very moment they merely thought of a misdeed, and thus he eradicated impropriety even from their minds.", "pc": [{"w": "अकार्यचिन्तासमकालम्", "p": [{"l": "अकार्य"}, {"l": "चिन्ता"}, {"l": "समकाल", "cn": "2.1"}], "e": "at the very same time as the thought of a misdeed"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "प्रादुर्भवन्", "p": [{"l": "भू", "inf": "प्रादुर्भवन्", "s": ["शतृ"], "vp": ["प्रादुस्"], "cn": "1.1"}], "e": "appearing"}, {"w": "चापधरः", "p": [{"l": "चाप"}, {"l": "धर", "cn": "1.1"}], "e": "holding a bow"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "in front"}, {"w": "अन्तःशरीरेषु", "p": [{"l": "अन्तः"}, {"l": "शरीर", "cn": "7.3"}], "e": "even in the inner bodies (minds)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "प्रत्यादिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "प्रत्यादिदेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["प्रति", "आ"]}], "e": "removed"}, {"w": "अविनयम्", "p": [{"l": "अविनय", "cn": "2.1"}], "e": "impropriety"}, {"w": "विनेता", "p": [{"l": "विनेतृ", "cn": "1.1"}], "e": "the disciplinarian"}]},
{"c": "6", "n": "40", "i": 443, "v": "ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरंपरेण । कारागृहे निर्जितवासवेन लङ्केश्वरेणोषितमा प्रसादात् ॥", "mn": "ज्यान्धेति॥ ज्याया मौर्व्या बन्धेन बन्धनेन निष्पन्दा निश्चेष्टा भुजा यस्य तेन विनिःश्वसती जायाबन्धोपरोधाद्दीर्धं निःश्वसती वक्त्रपरंपरा दशमुखी यस्य तेन निर्जितवासवेनेन्द्रविजयिना। अत्रेन्द्रादयोऽप्यनेन जितप्राया एवेति भावः। लङ्केश्वरेण दशास्येन यस्य कार्तवीर्यस्य कारागृहे बन्धनागारे। `कारा स्याद्बन्धनालये` इत्यमरः। आ प्रसादादनुग्रहपर्यन्तमुषितं स्थितम्। `नपुंसके भावे क्तः` (पा.3।3।114)। एतत्प्रसाद एव तस्य मोक्षोपायो न तु क्षात्रमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यस्य कारागृहे निर्जितवासवेन ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण लङ्केश्वरेण आ प्रसादात् उषितम्।", "es": "In his prison, the lord of Lanka (Ravana), who had once conquered Indra, was forced to dwell with his arms immobilized by bowstrings and his many faces sighing, until he (Kartavirya) showed him favor.", "pc": [{"w": "ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "निष्पन्द"}, {"l": "भुज", "cn": "3.1"}], "e": "by him whose arms were motionless due to being bound by the bowstring"}, {"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "of whom"}, {"w": "विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण", "p": [{"l": "विनिःश्वसत्"}, {"l": "वक्त्र"}, {"l": "परम्परा", "cn": "3.1"}], "e": "by him with a series of sighing faces"}, {"w": "कारागृहे", "p": [{"l": "कारागृह", "cn": "7.1"}], "e": "in the prison"}, {"w": "निर्जितवासवेन", "p": [{"l": "निर्जित"}, {"l": "वासव", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had conquered Indra"}, {"w": "लङ्केश्वरेण", "p": [{"l": "लङ्का"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "3.1"}], "e": "by the lord of Lanka (Ravana)"}, {"w": "उषितम्", "p": [{"l": "वस्", "inf": "उषित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was dwelt"}, {"w": "आ", "p": [{"l": "आ"}], "e": "until"}, {"w": "प्रसादात्", "p": [{"l": "प्रसाद", "cn": "5.1"}], "e": "his favor/release"}]},
{"c": "6", "n": "41", "i": 444, "v": "तस्यान्वये भूपतिरेष जातः प्रतीप इत्यागमवृद्धसेवी । येन श्रियः संश्रयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥", "mn": "तस्येति॥ आगमवृद्धसेवी श्रुतवृद्धसेवी प्रतीप इति। ख्यात इति शेषः। एष भूपतिस्तस्य कार्तवीर्यस्यान्वये वंशे जातः। येन प्रतीपेन संश्रयस्याश्रयस्य पुंसो दोषैर्व्यसनादिभी रूढमुत्पन्नं श्रियः संबन्धि स्वभावलोला प्रकृतिचञ्चलेत्येवंरूपमयशो दुष्कीर्तिः प्रमृष्टं निरस्तम्। दुष्टाश्रयत्यागशीलायाः श्रियः प्रकृतिचापलप्रवादो मूढजनपरिकल्पित इत्यर्थः। अयं तु दोषराहित्यान्न कदाचिदपि श्रिया त्यज्यत इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य अन्वये आगमवृद्धसेवी प्रतीपः इति एषः भूपतिः जातः, येन श्रियः 'स्वभावलोला' इति संश्रयदोषरूढम् अयशः प्रमृष्टम्।", "es": "In his (Kartavirya's) lineage was born this king named Pratipa, a servant of scriptures and elders. By him, the infamy of the Goddess of Fortune—that she is fickle by nature, a reputation arising from the flaws of those she associates with—was wiped away.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "in his"}, {"w": "अन्वये", "p": [{"l": "अन्वय", "cn": "7.1"}], "e": "in the lineage"}, {"w": "भूपतिः", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "1.1"}], "e": "a king"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "जातः", "p": [{"l": "जन्", "inf": "जात", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was born"}, {"w": "प्रतीपः", "p": [{"l": "प्रतीप", "cn": "1.1"}], "e": "Pratipa"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "आगमवृद्धसेवी", "p": [{"l": "आगम"}, {"l": "वृद्ध"}, {"l": "सेविन्", "cn": "1.1"}], "e": "one who serves the scriptures and the elders"}, {"w": "येन", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}], "e": "by whom"}, {"w": "श्रियः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "6.1"}], "e": "of the goddess of fortune"}, {"w": "संश्रयदोषरूढम्", "p": [{"l": "संश्रय"}, {"l": "दोष"}, {"l": "रूढ", "cn": "2.1"}], "e": "arisen from the fault of her associations"}, {"w": "स्वभावलोला", "p": [{"l": "स्वभाव"}, {"l": "लोला", "cn": "1.1"}], "e": "fickle by nature"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अयशः", "p": [{"l": "अयशस्", "cn": "2.1"}], "e": "infamy"}, {"w": "प्रमृष्टम्", "p": [{"l": "मृज्", "inf": "प्रमृष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.1"}], "e": "was wiped away"}]},
{"c": "6", "n": "42", "i": 445, "v": "आयोधने कृष्णगतिं सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिम् । धारां शितां रामपरश्वघस्य संभावयत्युत्पलपत्रसाराम् ॥", "mn": "आयोधन इति॥ यः प्रतीप आयोधने युद्धे कृष्णगतिं कृष्णवर्त्मानमग्निं सहायमवाप्य क्षत्रियाणां कालरात्रिम्। संहाररात्रिमित्यर्थः। रामपरश्वधस्य जामददग्न्यपरशोः। `द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः` इत्यमरः (अ.को.2|8|92)। शितां तीक्ष्णां धारां मुखम्। `खङ्गादीनां च निशितमुखे धारा प्रकीर्तिता`इति विश्वः। उत्पलपत्रस्य सार इव सारो यस्यास्तां तथाभूतां संभावयति मन्यते। एतन्नगरजिगीषयागतान्रिपून्स्वयमेव धक्ष्यामीति भगवता वैश्वानरेण दत्तवरोऽयं राजा दह्यन्ते च तथागताः शत्रव इति भारते (वन.अ.117)कथानुसंधेया॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः आयोधने कृष्णगतिं सहायम् अवाप्य, क्षत्रियकालरात्रिम् रामपरश्वधस्य शितां धाराम् उत्पलपत्रसाराम् संभावयति।", "es": "This king (Pratipa), having secured fire as his ally in battle, treats the sharp edge of Parashurama's axe—which was the night of doom for Kshatriyas—as if it were as fragile as a blue lotus petal.", "pc": [{"w": "आयोधने", "p": [{"l": "आयोधन", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "कृष्णगतिम्", "p": [{"l": "कृष्णगति", "cn": "2.1"}], "e": "fire"}, {"w": "सहायम्", "p": [{"l": "सहाय", "cn": "2.1"}], "e": "as an ally"}, {"w": "अवाप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अवाप्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव", "आ"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "क्षत्रियकालरात्रिम्", "p": [{"l": "क्षत्रिय"}, {"l": "कालरात्रि", "cn": "2.1"}], "e": "the night of doom for Kshatriyas"}, {"w": "धाराम्", "p": [{"l": "धारा", "cn": "2.1"}], "e": "the edge"}, {"w": "शिताम्", "p": [{"l": "शित", "cn": "2.1"}], "e": "sharp"}, {"w": "रामपरश्वधस्य", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "परश्वध", "cn": "6.1"}], "e": "of the axe of Parashurama"}, {"w": "संभावयति", "p": [{"l": "भू", "fin": "संभावयति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्"]}], "e": "considers"}, {"w": "उत्पलपत्रसाराम्", "p": [{"l": "उत्पल"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "सारा", "cn": "2.1"}], "e": "as having the substance of a blue lotus petal"}]},
{"c": "6", "n": "43", "i": 446, "v": "अस्याङ्कलक्ष्मीर्भव दीर्घबाहोर्माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम् । प्रासादजालैर्जलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः ॥", "mn": "अस्येति॥ दीर्घबाहारस्य प्रतीपस्याङ्कलक्ष्मीर्भव। एनं वृणीष्वेत्यर्थः। अनेनायं विष्णुतुल्य इति ध्वन्यते। माहिष्मती नामास्य नगरी। तस्या वप्रः प्राकार एव नितम्बः। तस्य काञ्चीं रशनाभूतां जलानां वेण्या प्रवाहेण रम्याम्। `ओघः प्रवाहो वेणी च` इति हलायुधः। रेवां नर्मदां प्रासादजालैर्गवाक्षैः। `जालं समूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि` इत्यमरः। प्रेक्षितुं काम इच्छाऽस्ति यदि॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "(हे सुन्दरि!) यदि माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीं प्रासादजालैः जलवेणिरम्यां रेवां प्रेक्षितुं कामः अस्ति, (तर्हि) अस्य दीर्घबाहोः अङ्कलक्ष्मीः भव।", "es": "O beautiful one, if you desire to see the river Reva, which serves as a girdle on the hip-like ramparts of Mahishmati and is made lovely by its network of palaces and braided stream, then become the grace of this long-armed king's lap.", "pc": [{"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of this"}, {"w": "अङ्कलक्ष्मीः", "p": [{"l": "अङ्क"}, {"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}], "e": "the grace of his lap"}, {"w": "भव", "p": [{"l": "भू", "fin": "भव", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "become"}, {"w": "दीर्घबाहोः", "p": [{"l": "दीर्घ"}, {"l": "बाहु", "cn": "6.1"}], "e": "of the long-armed one"}, {"w": "माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम्", "p": [{"l": "माहिष्मती"}, {"l": "वप्र"}, {"l": "नितम्ब"}, {"l": "काञ्ची", "cn": "2.1"}], "e": "(the Reva river) which is the girdle on the hip-like ramparts of Mahishmati"}, {"w": "प्रासादजालैः", "p": [{"l": "प्रासाद"}, {"l": "जाल", "cn": "3.3"}], "e": "with its network of palaces"}, {"w": "जलवेणिरम्याम्", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "वेणि"}, {"l": "रम्या", "cn": "2.1"}], "e": "charming with its braided stream"}, {"w": "रेवाम्", "p": [{"l": "रेवा", "cn": "2.1"}], "e": "the Reva river"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "प्रेक्षितुम्", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्षितुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["प्र"]}], "e": "to see"}, {"w": "अस्ति", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्ति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "there is"}, {"w": "कामः", "p": [{"l": "काम", "cn": "1.1"}], "e": "a desire"}]},
{"c": "6", "n": "44", "i": 447, "v": "तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव । शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः ॥", "mn": "तस्या इति॥ प्रकामं प्रियं प्रीतिकरं दर्शनं यस्य सोऽपि। दर्शनीयोऽपीकत्यर्थः। स क्षितीशः। शरदा प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधो निरस्तमेघावरणः पर्याप्तरुचिं नाजीजनदित्यर्थः। लोको भिन्नरुचिरिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रकामं प्रियदर्शनः अपि सः क्षितीशः तस्याः रुचये न बभूव, शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः पर्याप्तकलः शशी नलिन्याः (रुचये न भवति) इव।", "es": "Although that king was very handsome, he was not to her liking, just as the full moon, unobstructed by clouds in autumn, is not pleasing to the day-blooming lotus.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "to her"}, {"w": "प्रकामम्", "p": [{"l": "प्रकामम्"}], "e": "very much"}, {"w": "प्रियदर्शनः", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "handsome"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "although"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "क्षितीशः", "p": [{"l": "क्षिति"}, {"l": "ईश", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "रुचये", "p": [{"l": "रुचि", "cn": "4.1"}], "e": "for pleasure"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः", "p": [{"l": "शरत्"}, {"l": "प्रमृष्ट"}, {"l": "अम्बुधर"}, {"l": "उपरोध", "cn": "1.1"}], "e": "whose obstruction by clouds is cleared away by autumn"}, {"w": "शशी", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पर्याप्तकलः", "p": [{"l": "पर्याप्त"}, {"l": "कल", "cn": "1.1"}], "e": "full-orbed"}, {"w": "नलिन्याः", "p": [{"l": "नलिनी", "cn": "6.1"}], "e": "of the lotus plant"}]},
{"c": "6", "n": "45", "i": 448, "v": "सा शूरसेनाधिपतिं सुषेणमुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्तिम् । आचारशुद्धोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥", "mn": "सेति॥ लोकान्तरे स्वर्गादावपि गीतकीर्तिमाचारेण शुद्धयोरुभयोवंशयोर्मातापितृकुलयोर्दीपं प्रकाशकम्। `उभयवंश`इत्यत्रोभयपक्षवन्निर्वाहः। शूरसेनानां देशानामधिपतिं सुषेणं नाम नृपतिमुद्दिश्याभिसंधाय शुद्धान्तरक्ष्याऽन्तःपुरपालिकया। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।1)। `टिड्ढाणञ्-` (पा.4।1।15)इति ङीप्। सा कुमारी जगदे ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "शुद्धान्तरक्ष्या (सुनन्दया) लोकान्तरगीतकीर्तिम् आचारशुद्धोभयवंशदीपं शूरसेनाधिपतिं सुषेणम् उद्दिश्य सा कुमारी जगदे।", "es": "The princess (Indumati) was then addressed by the harem guard (Sunanda), who pointed towards Sushena, the lord of the Shurasenas, whose fame was sung in other worlds and who was a lamp to both his maternal and paternal lineages, purified by his conduct.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "शूरसेनाधिपतिम्", "p": [{"l": "शूरसेन"}, {"l": "अधिपति", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of the Shurasenas"}, {"w": "सुषेणम्", "p": [{"l": "सुषेण", "cn": "2.1"}], "e": "Sushena"}, {"w": "उद्दिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "उद्दिश्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "pointing to"}, {"w": "लोकान्तरगीतकीर्तिम्", "p": [{"l": "लोकान्तर"}, {"l": "गीत"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "2.1"}], "e": "whose fame is sung in other worlds"}, {"w": "आचारशुद्धोभयवंशदीपम्", "p": [{"l": "आचार"}, {"l": "शुद्ध"}, {"l": "उभय"}, {"l": "वंश"}, {"l": "दीप", "cn": "2.1"}], "e": "the lamp of both families, pure in conduct"}, {"w": "शुद्धान्तरक्ष्या", "p": [{"l": "शुद्धान्त"}, {"l": "रक्ष्या", "cn": "3.1"}], "e": "by the guard of the royal harem"}, {"w": "जगदे", "p": [{"l": "गद्", "fin": "जगदे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was spoken to"}, {"w": "कुमारी", "p": [{"l": "कुमारी", "cn": "1.1"}], "e": "the princess"}]},
{"c": "6", "n": "46", "i": 449, "v": "नीपान्वयः पार्थिव एष यज्वा गुणैर्यमाश्रित्य परस्परेण । सिद्धाश्रमं शान्तमिवैत्य सत्त्वैर्नैसर्गिकोऽप्युत्ससृजे विरोधः ॥", "mn": "नीपेति॥ यज्वा विधइवदिष्टवान्। `सुयजोर्ङ्वनिप्` (पा.3।2।103)इति ङ्वनिप्प्रत्ययः। एष पार्तिवः। नीपो नामान्वयोऽस्येति नीपान्वयो नीपवंशजः। यं सुषेणमाश्रित्य गुणैर्ज्ञानमौनादिभिः। शान्तं प्रसन्नं सिद्धाश्रममृष्याश्रममेत्य प्राप्य सत्त्वैर्गजसिंहादिभिः प्राणिभिरिव। नैसर्गिकः स्वाभाविकोऽपि परस्परेण विरोध उत्ससृजे त्यक्तः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "एषः नीपान्वयः यज्वा पार्थिवः (अस्ति)। यं गुणैः आश्रित्य सत्त्वैः शान्तं सिद्धाश्रमम् एत्य इव नैसर्गिकः अपि विरोधः परस्परेण उत्ससृजे।", "es": "This king, Sushena, is a performer of sacrifices from the Nipa dynasty. Taking refuge in his virtues, even creatures with natural enmity towards each other have given up their hostility, as if they had entered a peaceful hermitage of sages.", "pc": [{"w": "नीपान्वयः", "p": [{"l": "नीप"}, {"l": "अन्वय", "cn": "1.1"}], "e": "of the Nipa dynasty"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "यज्वा", "p": [{"l": "यज्वन्", "cn": "1.1"}], "e": "a performer of sacrifices"}, {"w": "गुणैः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "by virtues"}, {"w": "यम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "आश्रित्य", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "आश्रित्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having taken refuge in"}, {"w": "परस्परेण", "p": [{"l": "परस्पर", "cn": "3.1"}], "e": "with each other"}, {"w": "सिद्धाश्रमम्", "p": [{"l": "सिद्ध"}, {"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "a hermitage of sages"}, {"w": "शान्तम्", "p": [{"l": "शान्त", "cn": "2.1"}], "e": "peaceful"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "सत्त्वैः", "p": [{"l": "सत्त्व", "cn": "3.3"}], "e": "by creatures"}, {"w": "नैसर्गिकः", "p": [{"l": "नैसर्गिक", "cn": "1.1"}], "e": "natural"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "उत्ससृजे", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "उत्ससृजे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2", "vp": ["उद्"]}], "e": "was given up"}, {"w": "विरोधः", "p": [{"l": "विरोध", "cn": "1.1"}], "e": "enmity"}]},
{"c": "6", "n": "47", "i": 450, "v": "यस्यात्मगेहे नयनाभिरामा कान्तिर्हिमांशोरिव संनिविष्टा । हर्म्याग्रसंरूढतृणाङ्कुरेषु तेजोऽविषह्यं रिपुमन्दिरेषु ॥", "mn": "यस्येति॥ हिमांशोः कान्तिश्चन्द्रकिरणा इव नयनयोरभिरामा यस्य सुषेणस्या कान्तिः शोभाऽऽत्मगेहे स्वभवने संनिविष्टा संक्रान्ता। अविषह्यं विसोढुमशक्यं तेजः प्रतापस्तु। हर्म्याग्रेषु धनिकमन्दिरप्रान्तेषु। `हर्म्यादि धनिनां वासः` इत्यमरः (अ.को.2|2|10)। संरूढास्तृणाङ्कुरा येषां तेषु। शून्येष्वित्यर्थः। रिपुमन्दिरेषु शत्रुनगरेषु। `मन्दिरं नगरे गृहे` इति विश्वः। संनिविष्टम्। स्वजनाह्लादकोऽयं द्विषंतपश्चेति भावः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "यस्य आत्मगेहे हिमांशोः इव नयनाभिरामा कान्तिः संनिविष्टा, (तस्यैव) रिपुमन्दिरेषु हर्म्याग्रसंरूढतृणाङ्कुरेषु अविषह्यं तेजः (संनिविष्टम्)।", "es": "In his own palace resides a beauty as pleasing to the eyes as the moon's splendor. In the palaces of his enemies, where grass now grows on the rooftops, resides his unbearable prowess.", "pc": [{"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "whose"}, {"w": "आत्मगेहे", "p": [{"l": "आत्म"}, {"l": "गेह", "cn": "7.1"}], "e": "in his own palace"}, {"w": "नयनाभिरामा", "p": [{"l": "नयन"}, {"l": "अभिराम", "cn": "1.1"}], "e": "pleasing to the eyes"}, {"w": "कान्तिः", "p": [{"l": "कान्ति", "cn": "1.1"}], "e": "splendor"}, {"w": "हिमांशोः", "p": [{"l": "हिमांशु", "cn": "6.1"}], "e": "of the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "संनिविष्टा", "p": [{"l": "विश्", "inf": "संनिविष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["सम्", "नि"], "cn": "1.1"}], "e": "resides"}, {"w": "हर्म्याग्रसंरूढतृणाङ्कुरेषु", "p": [{"l": "हर्म्य"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "संरूढ"}, {"l": "तृण"}, {"l": "अङ्कुर", "cn": "7.3"}], "e": "on which grass shoots have grown on the palace tops"}, {"w": "तेजः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "1.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "अविषह्यम्", "p": [{"l": "अविषह्य", "cn": "1.1"}], "e": "unbearable"}, {"w": "रिपुमन्दिरेषु", "p": [{"l": "रिपु"}, {"l": "मन्दिर", "cn": "7.3"}], "e": "in the palaces of his enemies"}]},
{"c": "6", "n": "48", "i": 451, "v": "यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले । कलिन्दकन्या मथुरां गतापि गङ्गोर्मिसंसक्तजलेव भाति ॥", "mn": "यस्येति॥ यस्य सुषेणस्य वारिविहारकाले जलक्रीडासमयेऽवरोधानामन्तःपुराङ्गनानां स्तनेषु चन्दनानां मलयजानां प्रक्षालनाद्धेतोः कलिन्दो नाम शैलस्तत्कन्या यमुना। `कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा` इत्यमरः (अ.को.1|10|32)। मथुरा नामास्य राज्ञो नगरी। तां गतापि। गङ्गाया विप्रकृष्टापीत्यर्थः। मथुरायां गङ्गाभावं सूचयति`अपि`शब्दः। कालिन्दीतीरे मथुरा लवणासुरवधकाले शत्रुघ्नेन निर्मास्यतेति वक्ष्यति। तत्कथमधुना मथुरासंभव इति चिन्त्यम्। मथुरा मधुरापुरीति शब्दभेदः। यद्वा, -साम्येति गङ्गाया भागीरथ्या ऊर्मिभिः संसक्तजलेव भाति। धवलचन्दनसंसर्गात्प्रयागादन्यत्राप्यत्र गङ्गासंगतेव भातीत्यर्थः। `सितासिते हि गङ्गायमुने` इति घण्टापथः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वारिविहारकाले यस्य अवरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनात्, मथुरां गता अपि कलिन्दकन्या गङ्गोर्मिसंसक्तजला इव भाति।", "es": "During water sports, the Yamuna river, even as it flows towards Mathura, appears as if its waters are mingled with the waves of the Ganga, due to being whitened by the sandalwood paste washed from the breasts of his harem ladies.", "pc": [{"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "whose"}, {"w": "अवरोधस्तनचन्दनानाम्", "p": [{"l": "अवरोध"}, {"l": "स्तन"}, {"l": "चन्दन", "cn": "6.3"}], "e": "of the sandalwood paste on the breasts of the harem ladies"}, {"w": "प्रक्षालनात्", "p": [{"l": "प्रक्षालन", "cn": "5.1"}], "e": "from the washing away"}, {"w": "वारिविहारकाले", "p": [{"l": "वारि"}, {"l": "विहार"}, {"l": "काल", "cn": "7.1"}], "e": "during the time of water sports"}, {"w": "कलिन्दकन्या", "p": [{"l": "कलिन्द"}, {"l": "कन्या", "cn": "1.1"}], "e": "the daughter of Kalinda (the Yamuna river)"}, {"w": "मथुराम्", "p": [{"l": "मथुरा", "cn": "2.1"}], "e": "to Mathura"}, {"w": "गता", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having gone"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "गङ्गोर्मिसंसक्तजला", "p": [{"l": "गङ्गा"}, {"l": "ऊर्मि"}, {"l": "संसक्त"}, {"l": "जला", "cn": "1.1"}], "e": "with its water mingled with the waves of the Ganga"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "भाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "भाति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shines"}]},
{"c": "6", "n": "49", "i": 452, "v": "त्रस्तेन तार्क्ष्यात्किल कालियेन मणिं विसृष्टं यमुनौकसा यः । वक्षःस्थलव्यापिरुचं दधानः सकौस्तुभ ह्नेपयतीव कृष्णम् ॥", "mn": "त्रस्तेनेति॥ तार्क्ष्याद्गरुडात्त्रस्तेन। यमुनौकः स्थानं यस्य तेन। कालियेन नाम नागेन विसृष्टं किलाभयदाननिष्क्रयत्वेन दत्तम्। `किल`इत्यैतिह्ये। वक्षःस्थलव्यापिरुचं मणि दधानो यः सुषेणः सकौस्तुभं कृष्णं विष्णुं ह्रपयतीव व्रीडयतीव । `अर्तिह्री-` (पा.7।3।36) इत्यादिना पुगागमः। कौस्तुभमणेरप्युत्कृष्टोऽस्य मणिरिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः, तार्क्ष्यात् त्रस्तेन यमुना-ओकसा कालियेन किल विसृष्टं वक्षःस्थलव्यापिरुचं मणिं दधानः, सकौस्तुभं कृष्णम् ह्नेपयति इव।", "es": "This king, wearing the gem whose lustre spreads over his chest—a gem said to have been given up by the Yamuna-dwelling serpent Kaliya out of fear of Garuda—seems to put even Krishna, who wears the Kaustubha gem, to shame.", "pc": [{"w": "त्रस्तेन", "p": [{"l": "त्रस्", "inf": "त्रस्त", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by the frightened"}, {"w": "तार्क्ष्यात्", "p": [{"l": "तार्क्ष्य", "cn": "5.1"}], "e": "from Tarkshya (Garuda)"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "it is said"}, {"w": "कालियेन", "p": [{"l": "कालिय", "cn": "3.1"}], "e": "by Kaliya"}, {"w": "मणिम्", "p": [{"l": "मणि", "cn": "2.1"}], "e": "the gem"}, {"w": "विसृष्टम्", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "विसृष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"], "cn": "2.1"}], "e": "which was given up"}, {"w": "यमुनौकसा", "p": [{"l": "यमुना"}, {"l": "ओकस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the dweller of Yamuna"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "वक्षःस्थलव्यापिरुचम्", "p": [{"l": "वक्षःस्थल"}, {"l": "व्यापिन्"}, {"l": "रुच्", "cn": "2.1"}], "e": "whose lustre spreads over the chest"}, {"w": "दधानः", "p": [{"l": "धा", "inf": "दधान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "wearing"}, {"w": "सकौस्तुभम्", "p": [{"l": "सकौस्तुभ", "cn": "2.1"}], "e": "along with the Kaustubha gem"}, {"w": "ह्नेपयति", "p": [{"l": "ह्नी", "fin": "ह्नेपयति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "causes to be ashamed"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "कृष्णम्", "p": [{"l": "कृष्ण", "cn": "2.1"}], "e": "Krishna"}]},
{"c": "6", "n": "50", "i": 453, "v": "संभाव्य भर्तारममुं युवानं मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये । वृन्दावने चैत्ररथादनूने निर्विश्यतां सुन्दरि यौवनश्रीः ॥", "mn": "संभाव्येति॥ युवानममुं सुषेणं भर्तारं संभाव्य मत्वा। पतित्वेनाङ्गीकृत्येत्यर्थः। मृदुप्रवालोत्तरोपरिप्रस्तारितकोमलपल्लवा पुष्पशय्या यस्मिंस्तत्तस्मिश्चैत्ररथात्कुबेरोद्यानादनूने वृन्दावने वृन्दावननामक उद्याने हे सुन्दरि!यौवनश्रीर्यौवनफलं निर्विश्यतां भुज्यताम् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सुन्दरि! अमुं युवानं भर्तारं संभाव्य, चैत्ररथात् अनूने वृन्दावने मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये (त्वया) यौवनश्रीः निर्विश्यताम्।", "es": "O beautiful one, accepting this young man as your husband, let the splendor of your youth be enjoyed in Vrindavana, a place no less magnificent than Kubera's garden, on a bed of flowers laid over soft sprouts.", "pc": [{"w": "संभाव्य", "p": [{"l": "भू", "inf": "संभाव्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["सम्"]}], "e": "having accepted"}, {"w": "भर्तारम्", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "2.1"}], "e": "as husband"}, {"w": "अमुम्", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "युवानम्", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "2.1"}], "e": "young man"}, {"w": "मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये", "p": [{"l": "मृदु"}, {"l": "प्रवाल"}, {"l": "उत्तर"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "शय्या", "cn": "7.1"}], "e": "on a bed of flowers placed over soft sprouts"}, {"w": "वृन्दावने", "p": [{"l": "वृन्दावन", "cn": "7.1"}], "e": "in Vrindavana"}, {"w": "चैत्ररथात्", "p": [{"l": "चैत्ररथ", "cn": "5.1"}], "e": "than Chaitraratha"}, {"w": "अनूने", "p": [{"l": "अनून", "cn": "7.1"}], "e": "not inferior"}, {"w": "निर्विश्यताम्", "p": [{"l": "विश्", "fin": "निर्विश्यताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2", "vp": ["निर्"]}], "e": "let it be enjoyed"}, {"w": "सुन्दरि", "p": [{"l": "सुन्दरी", "cn": "8.1"}], "e": "O beautiful one"}, {"w": "यौवनश्रीः", "p": [{"l": "यौवन"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "the splendor of youth"}]},
{"c": "6", "n": "51", "i": 454, "v": "अध्यास्य चाम्भःपृषतोक्षितानि शैलायगन्धीनि शिलातलानि । कलापिनां प्रवृषि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु ॥", "mn": "अध्यास्येति॥ किंच, प्रावृषि वर्षासु कान्तासु गोवर्धनस्याद्रेः कन्दरासु दरीषु। `दरी तु कन्दरो वा स्त्री` इत्यमरः (अ.को.2|3|6)। अम्भसः पृषतैर्बिन्दुभिरुक्षितानि सिक्तानि। शिलायां भवंशैलेयम्। `शिलाजतु च शैलेयम्` इति यादवः। यद्वा, -शिलापुष्पाख्य ओषधिविशेषः। `कालानुसार्यवृद्धाश्यपुष्पशीतशिवानि तु। शैलेयम्` इत्यमरः (अ.को.2|3|6)। `शिलाया ढः` (पा.5।3।102) इत्यत्र शिलाया इति योगविभागादिवार्थे ढप्रत्ययः। तद्गनधवन्ति शैलेयगन्धीनि शिलातलान्यध्यास्याधिष्ठाय कलापिनां बर्हिणां नृत्यं पश्य ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "च प्रवृषि कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु अम्भःपृषतोक्षितानि शैलायगन्धीनि शिलातलानि अध्यास्य कलापिनां नृत्यं पश्य।", "es": "And, during the rainy season, sit upon the stone slabs in the lovely caves of Govardhana, which are sprinkled with water drops and fragrant with mineral bitumen, and watch the dance of the peacocks.", "pc": [{"w": "अध्यास्य", "p": [{"l": "आस्", "inf": "अध्यास्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अधि"]}], "e": "having sat upon"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अम्भःपृषतोक्षितानि", "p": [{"l": "अम्भस्"}, {"l": "पृषत"}, {"l": "उक्षित", "cn": "2.3"}], "e": "sprinkled with drops of water"}, {"w": "शैलायगन्धीनि", "p": [{"l": "शैलाय"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "2.3"}], "e": "fragrant with mineral bitumen"}, {"w": "शिलातलानि", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "तल", "cn": "2.3"}], "e": "stone slabs"}, {"w": "कलापिनाम्", "p": [{"l": "कलापिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the peacocks"}, {"w": "प्रवृषि", "p": [{"l": "प्रवृष्", "cn": "7.1"}], "e": "in the rainy season"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "watch"}, {"w": "नृत्यम्", "p": [{"l": "नृत्य", "cn": "2.1"}], "e": "the dance"}, {"w": "कान्तासु", "p": [{"l": "कान्त", "cn": "7.3"}], "e": "lovely"}, {"w": "गोवर्धनकन्दरासु", "p": [{"l": "गोवर्धन"}, {"l": "कन्दरा", "cn": "7.3"}], "e": "in the caves of Govardhana"}]},
{"c": "6", "n": "52", "i": 455, "v": "नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः सा व्यत्यगादन्यवधूर्भवित्री । महीधरं मार्गवशादुपेतं स्रोतोवहा सागरगामिनीव ॥", "mn": "नृपमिति॥ `स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः` इत्यमरः (अ.को.1|10|6)। आवर्तमनोज्ञा नाभिर्यस्याः सा। इदं च नदीसाम्यार्थमुक्तम्। अन्यवधूरन्यपत्नी भवित्री भाविनी सा कुमारी महीधरं तं नृपम्। सागरगामिनी सागरं गन्त्री स्रोतोवहा नदीमार्गवशादुपेतं प्राप्तं महीधरं पर्वतमिव। व्यत्यगादतीत्य गता ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आवर्तमनोज्ञनाभिः अन्यवधूर्भवित्री सा, मार्गवशात् उपेतं महीधरं सागरगामिनी स्रोतोवहा इव, तं नृपं व्यत्यगात्।", "es": "She, Indumati, whose navel was as lovely as a whirlpool and who was destined to be another's bride, passed by that king, just as an ocean-bound river bypasses a mountain that comes in its path.", "pc": [{"w": "नृपम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "2.1"}], "e": "the king"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आवर्तमनोज्ञनाभिः", "p": [{"l": "आवर्त"}, {"l": "मनोज्ञ"}, {"l": "नाभि", "cn": "1.1"}], "e": "she whose navel was as lovely as a whirlpool"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "व्यत्यगात्", "p": [{"l": "इ", "fin": "व्यत्यगात्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["वि", "अति"]}], "e": "passed by"}, {"w": "अन्यवधूर्भवित्री", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "वधू"}, {"l": "भवित्री", "cn": "1.1"}], "e": "destined to be the bride of another"}, {"w": "महीधरम्", "p": [{"l": "महीधर", "cn": "2.1"}], "e": "a mountain"}, {"w": "मार्गवशात्", "p": [{"l": "मार्ग"}, {"l": "वशात्", "cn": "5.1"}], "e": "due to the course of the path"}, {"w": "उपेतम्", "p": [{"l": "इ", "inf": "उपेत", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"], "cn": "2.1"}], "e": "which has come upon"}, {"w": "स्रोतोवहा", "p": [{"l": "स्रोतोवहा", "cn": "1.1"}], "e": "a river"}, {"w": "सागरगामिनी", "p": [{"l": "सागर"}, {"l": "गामिनी", "cn": "1.1"}], "e": "flowing to the ocean"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "6", "n": "53", "i": 456, "v": "अथाङ्गदाश्लिष्टभुजं भुजिष्या हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथम् । आसेदुषीं सादितशत्रुपक्षं बालामवालेन्दुमुखीं बभाषे ॥", "mn": "अथेति॥ अथ भुजिष्या किंकरी सुनन्दा। `भुजिष्या किंकरी मता` इति हलायुधः। अङ्गदाश्लिष्टभुजं केयूरनद्धबाहुं सादितशत्रुपक्षं विनाशितशत्रुवर्गं हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथमासेदुषीमासन्नामबालेन्दुमुखीं पूर्णेन्दुमुखीं बालामिन्दुमतीं बभाषे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ भुजिष्या (सुनन्दा), अङ्गदाश्लिष्टभुजं सादितशत्रुपक्षं हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथम् आसेदुषीम् अवालेन्दुमुखीं बालां (इन्दुमतीम्) बभाषे।", "es": "Then the handmaiden (Sunanda) spoke to the young woman (Indumati), whose face was like the waxing moon, as she approached the lord of Kalinga, Hemangada by name, who had destroyed his enemies and whose arms were adorned with golden armlets.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "अङ्गदाश्लिष्टभुजम्", "p": [{"l": "अङ्गद"}, {"l": "आश्लिष्ट"}, {"l": "भुज", "cn": "2.1"}], "e": "whose arms are embraced by armlets"}, {"w": "भुजिष्या", "p": [{"l": "भुजिष्या", "cn": "1.1"}], "e": "a handmaiden"}, {"w": "हेमाङ्गदम्", "p": [{"l": "हेमाङ्गद", "cn": "2.1"}], "e": "Hemangada"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "कलिङ्गनाथम्", "p": [{"l": "कलिङ्ग"}, {"l": "नाथ", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of Kalinga"}, {"w": "आसेदुषीम्", "p": [{"l": "सद्", "inf": "आसेदुषी", "s": ["क्वसु", "ङीप्"], "vp": ["आ"], "cn": "2.1"}], "e": "who had approached"}, {"w": "सादितशत्रुपक्षम्", "p": [{"l": "सादित"}, {"l": "शत्रु"}, {"l": "पक्ष", "cn": "2.1"}], "e": "who has destroyed the side of the enemy"}, {"w": "बालाम्", "p": [{"l": "बाला", "cn": "2.1"}], "e": "the young woman"}, {"w": "अवालेन्दुमुखीम्", "p": [{"l": "अवाल"}, {"l": "इन्दु"}, {"l": "मुखी", "cn": "2.1"}], "e": "whose face was like the waxing moon"}, {"w": "बभाषे", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "बभाषे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "spoke to"}]},
{"c": "6", "n": "54", "i": 457, "v": "असौ महेन्द्राद्रिसमानसारः पतिर्महेन्द्रस्य महोदधेश्च । यस्य क्षरत्सैन्यगजच्छलेन यात्रासु यातीव पुरो महेन्द्रः ॥", "mn": "असाविति॥ महेन्द्राद्रेः समानसारस्तुल्यसत्त्वोऽसौ हेमाङ्गदो महेन्द्रस्य नाम कुलपर्वतस्य महेन्द्राद्रेः समानसारस्तुल्यसत्त्वोऽसौ हेमाङ्गदो महेन्द्रस्य नाम कुलपर्वतस्य महोदधेश्च पतिः स्वामी। महेन्द्रमहोदधी एवास्य गिरिजलदुर्गे इति भावः। यस्य यात्रासु क्षरतां मदस्राविणां सैन्यगजानां छलेन महेन्द्रो महेन्द्राद्रिः पुरोऽग्रे यातीव। अद्रिकल्पा अस्य गजा इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ महेन्द्राद्रिसमानसारः महेन्द्रस्य महोदधेः च पतिः (अस्ति)। यस्य यात्रासु क्षरत्सैन्यगजच्छलेन महेन्द्रः पुरः याति इव।", "es": "This king, whose strength equals that of the Mahendra mountain, is the lord of both that mountain and the great ocean. During his military expeditions, it seems as if the Mahendra mountain itself moves ahead of him, under the guise of his army's rutting elephants.", "pc": [{"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "महेन्द्राद्रिसमानसारः", "p": [{"l": "महेन्द्र"}, {"l": "अद्रि"}, {"l": "समान"}, {"l": "सार", "cn": "1.1"}], "e": "whose strength is equal to the Mahendra mountain"}, {"w": "पतिः", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "lord"}, {"w": "महेन्द्रस्य", "p": [{"l": "महेन्द्र", "cn": "6.1"}], "e": "of the Mahendra mountain"}, {"w": "महोदधेश्च", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "उदधि", "cn": "6.1"}, {"l": "च"}], "e": "and of the great ocean"}, {"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "whose"}, {"w": "क्षरत्सैन्यगजच्छलेन", "p": [{"l": "क्षरत्"}, {"l": "सैन्य"}, {"l": "गज"}, {"l": "छल", "cn": "3.1"}], "e": "under the pretext of his army's rutting elephants"}, {"w": "यात्रासु", "p": [{"l": "यात्रा", "cn": "7.3"}], "e": "in expeditions"}, {"w": "याति", "p": [{"l": "या", "fin": "याति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "goes"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "in front"}, {"w": "महेन्द्रः", "p": [{"l": "महेन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the Mahendra mountain"}]},
{"c": "6", "n": "55", "i": 458, "v": "ज्याघातरेखे सुभुजो भुजाभ्यां बिभर्ति यश्चापभृतां पुरोगः । रिपुश्रियां साञ्जनबाष्पसेके बन्दीकृतानामिव पद्धती द्वे ॥", "mn": "ज्याघातेति॥ सुभुजश्चापभृतां पुरोगो धनुर्धराग्रेसरो यः। बन्दीकृतानां प्रगृहीतानाम्। `प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्याम्` इत्यमरः (अ.को.2|8|119)। रिपुश्रिया साञ्जनो बाष्पसेको ययोस्ते। कज्जलमिश्राश्रसिक्ते इत्यर्थः। पद्धती इव। द्वे ज्याघातानां मौर्वीकिणानां रेखे राजी भुजाभ्यां बिभर्ति । द्विवचनात्सव्यसचित्वं गम्यते। रिपुश्रियां भुजाभ्यामेवाहरणात्तद्गतरेखयोस्तत्पद्धतित्वेनोत्प्रेक्षा। तयोः श्यामत्वात्साञ्जनाश्रुसेकोक्तिः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चापभृतां पुरोगः सुभुजः यः भुजाभ्यां ज्याघातरेखे, बन्दीकृतानां रिपुश्रियाम् साञ्जनबाष्पसेके द्वे पद्धती इव, बिभर्ति।", "es": "This leader of archers, with his handsome arms, bears two scars from the bowstring, which look like two paths formed by the collyrium-mixed tears of the captive goddesses of his enemies' fortunes.", "pc": [{"w": "ज्याघातरेखे", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "घात"}, {"l": "रेखा", "cn": "2.2"}], "e": "two lines from the striking of the bowstring"}, {"w": "सुभुजः", "p": [{"l": "सुभुज", "cn": "1.1"}], "e": "the one with beautiful arms"}, {"w": "भुजाभ्याम्", "p": [{"l": "भुज", "cn": "3.2"}], "e": "with his two arms"}, {"w": "बिभर्ति", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बिभर्ति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "bears"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "चापभृताम्", "p": [{"l": "चापभृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of archers"}, {"w": "पुरोगः", "p": [{"l": "पुरोग", "cn": "1.1"}], "e": "the leader"}, {"w": "रिपुश्रियाम्", "p": [{"l": "रिपु"}, {"l": "श्री", "cn": "6.3"}], "e": "of the fortunes of his enemies"}, {"w": "साञ्जनबाष्पसेके", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अञ्जन"}, {"l": "बाष्प"}, {"l": "सेक", "cn": "2.2"}], "e": "accompanied by the flow of tears mixed with collyrium"}, {"w": "बन्दीकृतानाम्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "बन्दीकृत", "s": ["क्त"], "cn": "6.3"}], "e": "of those who have been made captive"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पद्धती", "p": [{"l": "पद्धति", "cn": "2.2"}], "e": "two paths"}, {"w": "द्वे", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "2.2"}], "e": "two"}]},
{"c": "6", "n": "56", "i": 459, "v": "यमात्मनः सद्मनि संनिकृष्टो मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः । प्रासादवातायनदृश्यवीचिः प्रबोधयत्यर्णव एव सुप्तम् ॥", "mn": "यमिति॥ आत्मनः सद्मनि सुप्तं यं हेमाङ्गदं संनिकृष्टः समीपस्थोऽत एव प्रासादवातायनैर्द्दश्यवीचिर्मन्द्रेण गम्भीरेण। `मन्द्रस्तु गम्भीरे` इत्यमरः (अ.को.1|7|2)। ध्वनिना त्याजितं विवर्जितं यामस्य तूर्यं प्रहरावसानसूचकं वाद्यं येन स तथोक्तः। `द्वौ यामप्रहरौ समौ` इत्यमरः (अ.को.1|4|7)। अर्णव एव प्रबोधयति। अर्णवस्यैव तूर्यकार्यकारित्वात्तद्वैयर्थ्यमित्यर्थथः। समुद्रस्यापि सेव्यः किमन्येषामिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "संनिकृष्टः मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः प्रासादवातायनदृश्यवीचिः अर्णवः एव आत्मनः सद्मनि सुप्तं यं प्रबोधयति।", "es": "The ocean itself, being nearby, awakens this sleeping king in his palace. Its waves are visible from the palace windows, and its deep roar renders the trumpets that mark the watches of the night unnecessary.", "pc": [{"w": "यम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "his own"}, {"w": "सद्मनि", "p": [{"l": "सद्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the palace"}, {"w": "संनिकृष्टः", "p": [{"l": "कृष्", "inf": "संनिकृष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["सम्", "नि"], "cn": "1.1"}], "e": "nearby"}, {"w": "मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः", "p": [{"l": "मन्द्र"}, {"l": "ध्वनि"}, {"l": "त्याजित"}, {"l": "याम"}, {"l": "तूर्य", "cn": "1.1"}], "e": "whose deep roar makes the watch-trumpets redundant"}, {"w": "प्रासादवातायनदृश्यवीचिः", "p": [{"l": "प्रासाद"}, {"l": "वातायन"}, {"l": "दृश्य"}, {"l": "वीचि", "cn": "1.1"}], "e": "whose waves are visible from the palace windows"}, {"w": "प्रबोधयति", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "प्रबोधयति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्"]}], "e": "awakens"}, {"w": "अर्णवः", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "सुप्तम्", "p": [{"l": "स्वप्", "inf": "सुप्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "who is sleeping"}]},
{"c": "6", "n": "57", "i": 460, "v": "अनेन सार्धं विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः ॥", "mn": "अनेनेति॥ अनेन राज्ञा सार्धं तालीवनैर्मर्मरेषु मर्मरेति ध्वनत्सु। `अथ मर्मरः। स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्`इत्यमरवचनाद्गुणपरस्यापि `मर्मर` शब्दस्य गुणिपरत्वं प्रयोगादवसेयम्। अम्बुराशेः समुद्रस्य तीरेषु द्वीपान्तरेभ्य आनीतानि लवङ्गपुष्पाणि देवकुसुमानि यैस्तैः। `लवङ्गं देवकुसुमम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|126)। मरुद्भिर्वातैरपाकृताः प्रशमिताः स्वेदस्य लवा बिन्दवो यस्याः सा तथाभूता सती त्वं विहर क्रीड ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(त्वम्) द्वीपान्तर-आनीत-लवङ्ग-पुष्पैः मरुद्भिः अपाकृत-स्वेद-लवा (सती) तालीवनमर्मरेषु अम्बुराशेः तीरेषु अनेन सार्धम् विहर ।", "es": "Sunanda tells Indumati: \"Enjoy yourself with this king on the shores of the ocean, which rustle with palm groves, while the breezes, carrying the fragrance of clove flowers brought from other islands, remove your beads of perspiration.\"", "pc": [{"w": "अनेन", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "3.1"}], "e": "with this"}, {"w": "सार्धम्", "p": [{"l": "सार्धम्"}], "e": "with"}, {"w": "विहर", "p": [{"l": "हृ", "fin": "विहर", "pn": 2, "t": "लोट्", "vp": ["वि"], "pp": "P1"}], "e": "sport"}, {"w": "अम्बुराशेः", "p": [{"l": "अम्बुराशि", "cn": "6.1"}], "e": "of the ocean"}, {"w": "तीरेषु", "p": [{"l": "तीर", "cn": "7.3"}], "e": "on the shores"}, {"w": "तालीवनमर्मरेषु", "p": [{"l": "ताली"}, {"l": "वन"}, {"l": "मर्मर", "cn": "7.3"}], "e": "which rustle with palm groves"}, {"w": "द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैः", "p": [{"l": "द्वीपान्तर"}, {"l": "आनीत"}, {"l": "लवङ्ग"}, {"l": "पुष्प", "cn": "3.3"}], "e": "by (breezes) with clove flowers brought from other islands"}, {"w": "अपाकृतस्वेदलवा", "p": [{"l": "अपाकृत"}, {"l": "स्वेद"}, {"l": "लव", "cn": "1.1"}], "e": "you whose drops of perspiration are removed"}, {"w": "मरुद्भिः", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "3.3"}], "e": "by the breezes"}]},
{"c": "6", "n": "58", "i": 461, "v": "प्रलोभिताप्याकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तयैवम् । तस्मादपावर्तत दूरकृष्टा नीत्येव लक्ष्मीः प्रतिकूलदैवात् ॥", "mn": "प्रलोभितेति॥ आकृत्या रूपेण लोभनीयाऽऽकर्षणीया। न तु वर्णनमात्रेणेत्यर्थः। विदर्भराजावरजा भोजानुजेन्दुमती तया सुनन्दयैवं प्रलोभितापि प्रचोदितापि। नीत्या पुरुषकारेण द्वरकृष्टा दूरमानीता लक्ष्मीः प्रतिकूलं दैवं यस्य तस्मात्पुंस इव। तस्माद्धेमाङ्गदादपावर्तत प्रतिनिवृत्ता ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तया एवम् प्रलोभिता अपि आकृति-लोभनीया विदर्भ-राज-अवरजा, प्रतिकूल-दैवात् दूर-कृष्टा नीतिः इव, लक्ष्मीः इव च, तस्मात् अपावर्तत ।", "es": "Although tempted thus by Sunanda, the younger sister of the Vidarbha king, who was herself captivating in form, turned away from him (the Pandya king), just as statesmanship or fortune, drawn far away, turns away from one whose fate is adverse.", "pc": [{"w": "प्रलोभिता", "p": [{"l": "लुभ्", "cn": "1.1", "pl": "लुभ्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रलोभित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "Though tempted"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "आकृतिलोभनीया", "p": [{"l": "आकृति"}, {"l": "लोभनीय", "cn": "1.1"}], "e": "who was herself captivating in form"}, {"w": "विदर्भराजावरजा", "p": [{"l": "विदर्भ"}, {"l": "राज"}, {"l": "अवरजा", "cn": "1.1"}], "e": "the younger sister of the Vidarbha king"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her (Sunanda)"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from him"}, {"w": "अपावर्तत", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "अपावर्तत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अप", "आ"], "pp": "A1"}], "e": "turned away"}, {"w": "दूरकृष्टा", "p": [{"l": "दूर"}, {"l": "कृष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "drawn far away"}, {"w": "नीतिः", "p": [{"l": "नीति", "cn": "1.1"}], "e": "statesmanship"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "लक्ष्मीः", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}], "e": "fortune"}, {"w": "प्रतिकूलदैवात्", "p": [{"l": "प्रतिकूल"}, {"l": "दैव", "cn": "5.1"}], "e": "from one whose fate is adverse"}]},
{"c": "6", "n": "59", "i": 462, "v": "अथोरगाख्यस्य पुरस्य नाथं दौवारिकी देवसरूपमेत्य । इतश्चकोराक्षि! विलोकयेति पूर्वानुशिष्टां निजगाद भोज्याम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ द्वारे नियुक्ता दौवारिकी सुनन्दा। `तत्र नियुक्तः` (पा.4।4।69) इति ठक्प्रत्ययः। `द्वारादीनां च` (पा.7।3।4)इत्यौ-आगमः। आकारेण देवसरूपं देवतुल्यम्। उरगाख्यस्य पुरस्य पाण्ड्यदेशे कान्यकुब्जतीरवर्तिनागपुरस्य नाथमेत्य प्राप्य। हे चकोराक्षि! इतो विलोकयेति पूर्वानुशिष्टां पूर्वमुक्तां भोजस्य राज्ञो गोत्रापत्यं स्त्रियं भोज्यामिन्दुमतीम्। `क्रौड्यादिभ्यश्च` (पा.4।1।80)इत्यत्र `भोजाक्षत्रियात्`इत्युपसंख्यानात्ष्यङ्प्रत्ययः। `यङश्चाप्` (पा.4।1।74) इति चाप्। निजगाद। `इतो विलोक्य` इति पूर्वमुक्त्वा पश्चाद्वक्तव्यं निजगादेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ दौवारिकी उरग-आख्यस्य पुरस्य नाथम् देव-सरूपम् एत्य, \"चकोर-अक्षि! इतः विलोकय\" इति पूर्व-अनुशिष्टाम् भोज्याम् निजगाद ।", "es": "Then the female doorkeeper (Sunanda), approaching the lord of the city named Uraga, who resembled a god, addressed the princess of the Bhoja lineage, who had been previously instructed, saying, \"O you with eyes like a Chakora bird, look this way!\"", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "उरगाख्यस्य", "p": [{"l": "उरग"}, {"l": "आख्य", "cn": "6.1"}], "e": "of the one named Uraga"}, {"w": "पुरस्य", "p": [{"l": "पुर", "cn": "6.1"}], "e": "of the city"}, {"w": "नाथम्", "p": [{"l": "नाथ", "cn": "2.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "दौवारिकी", "p": [{"l": "दौवारिकी", "cn": "1.1"}], "e": "the female doorkeeper (Sunanda)"}, {"w": "देवसरूपम्", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "सरूप", "cn": "2.1"}], "e": "who resembled a god"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "pl": "इ", "vp": ["आ"], "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "इतः", "p": [{"l": "इतः"}], "e": "this way"}, {"w": "चकोराक्षि", "p": [{"l": "चकोर"}, {"l": "अक्षि", "cn": "8.1"}], "e": "O you with eyes like a Chakora bird"}, {"w": "विलोकय", "p": [{"l": "लोक्", "fin": "विलोकय", "pn": 2, "t": "लोट्", "vp": ["वि"], "pp": "P1"}], "e": "look"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "पूर्वानुशिष्टाम्", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "अनुशिष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "who had been previously instructed"}, {"w": "निजगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "निजगाद", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["नि"], "pp": "P1"}], "e": "spoke to"}, {"w": "भोज्याम्", "p": [{"l": "भोज्या", "cn": "2.1"}], "e": "the princess of the Bhoja lineage"}]},
{"c": "6", "n": "60", "i": 463, "v": "पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बाला4तपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥", "mn": "पाण्ड्य इति॥ अंसयोरर्पिता लम्बन्त इति लम्बा हारा यस्य सः। हरिचन्दनेन गोशीर्षाख्येन चन्दनेन। `तैलपर्णकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|3|5)। क्लृप्ताङ्गरागः सिद्धानुलेपनोऽयं पाण्डूनां जनपदानां राजा पाण्ड्यः। `पाण्डोर्जनपदशब्दात्क्षत्रियाड्ड्यण्वक्तव्यः`(वा.2671) इति ड्यण्प्रत्ययः। `तस्य राजन्यपत्यवत्` इति वचनात्। बालातपेन रक्ता अरुणाः सानवो यस्य स सनिर्झरोद्गारः प्रवाहस्यन्दनसहितः। `वारिप्रवाहो निर्झरो झरः` इत्यमरः (अ.को.2|3|5)। अद्रिराज इवाभाति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हरिचन्दनेन क्लृप्त-अङ्ग-रागः अंस-अर्पित-लम्ब-हारः अयम् पाण्ड्यः, बाल-आतप-रक्त-सानुः स-निर्झर-उद्गारः अद्रि-राजः इव, आभाति ।", "es": "This Pandya king, his body anointed with yellow sandalwood paste and a long necklace placed on his shoulders, shines like the king of mountains (Malaya), its peaks reddened by the morning sun and accompanied by gushing waterfalls.", "pc": [{"w": "पाण्ड्यः", "p": [{"l": "पाण्ड्य", "cn": "1.1"}], "e": "the Pandya king"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अंसार्पितलम्बहारः", "p": [{"l": "अंस"}, {"l": "अर्पित"}, {"l": "लम्ब"}, {"l": "हार", "cn": "1.1"}], "e": "on whose shoulders is placed a long necklace"}, {"w": "क्लृप्ताङ्गरागः", "p": [{"l": "क्लृप्त"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "राग", "cn": "1.1"}], "e": "whose body-paint is applied"}, {"w": "हरिचन्दनेन", "p": [{"l": "हरिचन्दन", "cn": "3.1"}], "e": "with yellow sandalwood"}, {"w": "आभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "आभाति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "shines"}, {"w": "बालातपरक्तसानुः", "p": [{"l": "बाल"}, {"l": "आतप"}, {"l": "रक्त"}, {"l": "सानु", "cn": "1.1"}], "e": "whose peaks are reddened by the morning sun"}, {"w": "सनिर्झरोद्गारः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "निर्झर"}, {"l": "उद्गार", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by gushing waterfalls"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अद्रिराजः", "p": [{"l": "अद्रि"}, {"l": "राज", "cn": "1.1"}], "e": "the king of mountains"}]},
{"c": "6", "n": "61", "i": 464, "v": "विन्ध्यस्य संस्तम्भयिता महाद्रेर्निःशेषपीतोज्झितसिन्धुराजः । प्रीत्याश्वमेधावभृथार्द्रमूर्तेः सौस्नातिको यस्य भवत्यगस्त्यः ॥", "mn": "विन्ध्यस्येति॥ विन्ध्यस्य नाम्नो महाद्रेः। तपनमार्गनिरोधाय वर्धमानस्येति शेषः। संस्तम्भयिता निवारयिता। निःशेषं पीत उज्झितः पुनस्त्यक्तः सिन्धुराजः समुद्रो येन सोऽगस्त्योश्वमेधस्यावभृथे दीक्षान्ते कर्मणि। `दीक्षान्तोऽवभृथो यज्ञे` इत्यमरः (अ.को.2|7|29)। आर्द्रमूर्तेः। स्नातस्येत्यर्थथः। यस्य पाण्ड्यस्य प्रीत्या स्नेहेन। न तु दाक्षिण्येन। सुस्नातं पृच्छतीति सौस्नातिकः। भवति। `पृच्छतौ सुस्रातादिभ्यः`(वा.2953) इत्युपसंख्यानाट्टक् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "महा-अद्रेः विन्ध्यस्य संस्तम्भयिता, निःशेष-पीत-उज्झित-सिन्धु-राजः अगस्त्यः, यस्य अश्वमेध-अवभृथ-आर्द्र-मूर्तेः प्रीत्या सौस्नातिकः भवति ।", "es": "The sage Agastya—who stopped the growth of the great Vindhya mountain and who drank the entire ocean only to release it again—lovingly performs the post-ritual bath ceremony for this king, whose head is wet from the purificatory bath of the Ashvamedha sacrifice.", "pc": [{"w": "विन्ध्यस्य", "p": [{"l": "विन्ध्य", "cn": "6.1"}], "e": "of Vindhya"}, {"w": "संस्तम्भयिता", "p": [{"l": "स्तम्भ्", "cn": "1.1", "pl": "स्तम्भ्", "vp": ["सम्"], "inf": "संस्तम्भयितृ", "s": ["णिच्", "तृच्"]}], "e": "the stopper"}, {"w": "महाद्रेः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "अद्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of the great mountain"}, {"w": "निःशेषपीतोज्झितसिन्धुराजः", "p": [{"l": "निःशेष"}, {"l": "पीत"}, {"l": "उज्झित"}, {"l": "सिन्धु"}, {"l": "राज", "cn": "1.1"}], "e": "he by whom the king of rivers (ocean) was completely drunk and then released"}, {"w": "प्रीत्या", "p": [{"l": "प्रीति", "cn": "3.1"}], "e": "out of affection"}, {"w": "अश्वमेधावभृथार्द्रमूर्तेः", "p": [{"l": "अश्वमेध"}, {"l": "अवभृथ"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of him whose head is wet from the purificatory bath of the Ashvamedha sacrifice"}, {"w": "सौस्नातिकः", "p": [{"l": "सौस्नातिक", "cn": "1.1"}], "e": "one who performs the post-ritual bath ceremony"}, {"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "whose"}, {"w": "भवति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "becomes"}, {"w": "अगस्त्यः", "p": [{"l": "अगस्त्य", "cn": "1.1"}], "e": "Agastya"}]},
{"c": "6", "n": "62", "i": 465, "v": "अस्रं हरादाप्तवता दुरापं येनेन्द्रलोकावजयाय दृप्तः । पुरा जनस्थानविमर्दशङ्की संधाय लङ्काधिपतिः प्रतस्थे ॥", "mn": "अस्त्रमिति॥ पुरा पूर्वं जनस्थानस्य खरालयस्य विमर्दशङ्की दृप्त उद्धतो लङ्काधिपती रावणो दुरापं दुर्लभमस्त्रं ब्रह्मशिरोनामकं हरादाप्तवता येन पाण्ड्येन संधाय इन्द्रलोकावजयायेन्द्रलोकं जेतुं प्रतस्थे। इन्द्रविजयिनो रावणस्यापि विजेतेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुरा इन्द्र-लोक-अवजयाय दृप्तः जनस्थान-विमर्द-शङ्की लङ्का-अधिपतिः, दुरापम् अस्त्रम् हरात् आप्तवता येन संधाय प्रतस्थे ।", "es": "In the past, the lord of Lanka (Ravana), arrogant with the desire to conquer Indra's world and fearing devastation in Janasthana, made a treaty with this king (Pandya), who had obtained an unconquerable weapon from Shiva, and then proceeded on his campaign.", "pc": [{"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "हरात्", "p": [{"l": "हर", "cn": "5.1"}], "e": "from Shiva"}, {"w": "आप्तवता", "p": [{"l": "आप्", "cn": "3.1", "pl": "आप्", "inf": "आप्तवत्", "s": ["क्तवतु"]}], "e": "by him who had obtained"}, {"w": "दुरापम्", "p": [{"l": "दुराप", "cn": "2.1"}], "e": "difficult to obtain"}, {"w": "येन", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}], "e": "with whom"}, {"w": "इन्द्रलोकावजयाय", "p": [{"l": "इन्द्र"}, {"l": "लोक"}, {"l": "अवजय", "cn": "4.1"}], "e": "for the conquest of Indra's world"}, {"w": "दृप्तः", "p": [{"l": "दृप्", "cn": "1.1", "pl": "दृप्", "inf": "दृप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "arrogant"}, {"w": "पुरा", "p": [{"l": "पुरा"}], "e": "in the past"}, {"w": "जनस्थानविमर्दशङ्की", "p": [{"l": "जनस्थान"}, {"l": "विमर्द"}, {"l": "शङ्किन्", "cn": "1.1"}], "e": "fearing devastation in Janasthana"}, {"w": "संधाय", "p": [{"l": "धा", "pl": "धा", "vp": ["सम्"], "inf": "संधाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having made a treaty"}, {"w": "लङ्काधिपतिः", "p": [{"l": "लङ्का"}, {"l": "अधिपति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Lanka (Ravana)"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "set out"}]},
{"c": "6", "n": "63", "i": 466, "v": "अनेन पाणौ विधिवद्गृहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी । रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः ॥", "mn": "अनेनेति॥ महाकुलीनेन महाकुले जातेन। `महाकुलादञ्खञौ` (पा.4।1।141) इति खञ्प्रत्ययः। अनेन पाण्ड्येन पाणौ त्वदीये विधिवद्यथाशास्त्रं गृहीते सति गुर्वी गुरुः। `वोतो गुणवचनात्` (पा.4।1।44)इति ङीष्। महीव रत्नैरनुविद्धो व्याप्तोऽर्णव एव मेखला यस्यास्तस्याः। इदं विशेषणं मह्यामिन्दुमत्यां च योज्यम्। दक्षिणस्या दिशः सपत्नी भव। अनेन सपत्न्यन्तराभावो ध्वन्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "महा-कुलीनेन अनेन पाणौ विधिवत् गृहीते (सति), गुर्वी (त्वम्) मही इव, रत्न-अनुविद्ध-अर्णव-मेखलायाः दक्षिणस्याः दिशः सपत्नी भव ।", "es": "\"When your hand is duly taken by this high-born king, you, who are as venerable as the Earth, will become a co-wife to the Southern direction, which wears the ocean, studded with gems, as its girdle.\"", "pc": [{"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "पाणौ", "p": [{"l": "पाणि", "cn": "7.1"}], "e": "hand"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "duly"}, {"w": "गृहीते", "p": [{"l": "ग्रह्", "cn": "7.1", "pl": "ग्रह्", "inf": "गृहीत", "s": ["क्त"]}], "e": "being taken"}, {"w": "महाकुलीनेन", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "कुलीन", "cn": "3.1"}], "e": "high-born king"}, {"w": "महीव", "p": [{"w": "मही", "p": [{"l": "मही", "cn": "1.1"}], "e": "the Earth"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}], "e": "like the Earth"}, {"w": "गुर्वी", "p": [{"l": "गुर्वी", "cn": "1.1"}], "e": "venerable you"}, {"w": "रत्नानुविद्धार्णवमेखलायाः", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "अनुविद्ध"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "मेखला", "cn": "6.1"}], "e": "of the one whose girdle is the ocean studded with gems"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "6.1"}], "e": "of the direction"}, {"w": "सपत्नी", "p": [{"l": "सपत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "a co-wife"}, {"w": "भव", "p": [{"l": "भू", "fin": "भव", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "become"}, {"w": "दक्षिणस्याः", "p": [{"l": "दक्षिणा", "cn": "6.1"}], "e": "of the southern"}]},
{"c": "6", "n": "64", "i": 467, "v": "ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगास्वेलालतालिङ्गितचन्दनासु । तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु ॥", "mn": "ताम्बूलेति॥ ताम्बूलवल्लीभिर्नागवल्लीभिः परिणद्धाः परिरब्धाः पूगाः क्रमुका यासु तासु। `ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागवल्ल्यपि`इति, `घोण्टा तु पूगः क्रमुकः` इति चामरः। एलालताभिरालिङ्गिताश्चन्दना मलयजा यासु तासु। `गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|132)। तमालस्य तापिच्छस्य पत्राण्येवास्तरणानि यासु तासु। `कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽपि` इत्यमरः (अ.को.2|6|132)। मलयस्थलीषु शश्वन्मुहुः सदा वा रन्तुं प्रसीदानुकूला भव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ताम्बूल-वल्ली-परिणद्ध-पूगासु, एला-लता-आलिङ्गित-चन्दनासु, तमाल-पत्र-आस्तरणासु मलय-स्थलीषु शश्वत् रन्तुम् प्रसीद ।", "es": "\"Be pleased to sport forever on the slopes of the Malaya mountain, where areca-nut trees are entwined by betel vines, sandalwood trees are embraced by cardamom creepers, and the ground is carpeted with Tamala leaves.\"", "pc": [{"w": "ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगासु", "p": [{"l": "ताम्बूल"}, {"l": "वल्ली"}, {"l": "परिणद्ध"}, {"l": "पूग", "cn": "7.3"}], "e": "in places where areca-nut trees are entwined by betel vines"}, {"w": "एलालतालिङ्गितचन्दनासु", "p": [{"l": "एला"}, {"l": "लता"}, {"l": "आलिङ्गित"}, {"l": "चन्दन", "cn": "7.3"}], "e": "where sandalwood trees are embraced by cardamom creepers"}, {"w": "तमालपत्रास्तरणासु", "p": [{"l": "तमाल"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "आस्तरण", "cn": "7.3"}], "e": "where the ground is carpeted with Tamala leaves"}, {"w": "रन्तुम्", "p": [{"l": "रम्", "pl": "रम्", "inf": "रन्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to sport"}, {"w": "प्रसीद", "p": [{"l": "सद्", "fin": "प्रसीद", "pn": 2, "t": "लोट्", "vp": ["प्र"], "pp": "P1"}], "e": "be pleased"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्"}], "e": "forever"}, {"w": "मलयस्थलीषु", "p": [{"l": "मलय"}, {"l": "स्थली", "cn": "7.3"}], "e": "on the slopes of the Malaya mountain"}]},
{"c": "6", "n": "65", "i": 468, "v": "इन्दीवरश्यामतनुनृपोऽसौ त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः । अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु ॥", "mn": "इन्दीवरेति॥ असौ नृप इन्दीवरश्यामतनुः, त्वं रोजना गोरोचनेव गौरी शरीरयष्टिर्यस्याः सा। ततस्तडित्तोयदयोर्विद्युन्मेघयोरिव वां युवयोर्योगः समागमोऽन्योन्यशोभायाः परिवृद्धयेऽस्तु ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "असौ नृपः इन्दीवर-श्याम-तनुः, त्वम् (च) रोचना-गौर-शरीर-यष्टिः (असि) । वाम् योगः तडित्-तोयदयोः इव अन्योन्य-शोभा-परिवृद्धये अस्तु ।", "es": "\"This king has a body dark as a blue lotus, and you have a slender form fair as the rochana pigment. May your union, like that of lightning and a rain-cloud, be for the enhancement of each other's beauty.\"", "pc": [{"w": "इन्दीवरश्यामतनुः", "p": [{"l": "इन्दीवर"}, {"l": "श्याम"}, {"l": "तनु", "cn": "1.1"}], "e": "whose body is dark as a blue lotus"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "रोचनागौरशरीरयष्टिः", "p": [{"l": "रोचना"}, {"l": "गौर"}, {"l": "शरीर"}, {"l": "यष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "whose slender body is fair as the rochana pigment"}, {"w": "अन्योन्यशोभापरिवृद्धये", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "शोभा"}, {"l": "परिवृद्धि", "cn": "4.1"}], "e": "for the enhancement of each other's beauty"}, {"w": "वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.2"}], "e": "your"}, {"w": "योगः", "p": [{"l": "योग", "cn": "1.1"}], "e": "union"}, {"w": "तडित्तोयदयोः", "p": [{"l": "तडित्"}, {"l": "तोयद", "cn": "6.2"}], "e": "of lightning and a cloud"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अस्तु", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्तु", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "may it be"}]},
{"c": "6", "n": "66", "i": 469, "v": "स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्तदीयो लेभेऽन्तरं चेतसि नोपदेशः । दिवाकरादर्शनबद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारविन्दे ॥", "mn": "स्वसुरिति॥ विदर्भाधिपतेर्भोजस्य स्वसुरिन्दुमत्याश्चेतसि तदीयः सुनन्दासंबन्ध्युपदेशो वाक्यम्। दिवाकरस्यादर्शनेन बद्धकोशे मुकुलितेऽरविन्दे नक्षत्रनाथांशुश्चन्द्रकिरण इव। अन्तरमवकाशं न लेभे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विदर्भ-अधिपतेः स्वसुः चेतसि तदीयः उपदेशः, दिवाकर-अदर्शन-बद्ध-कोशे अरविन्दे नक्षत्र-नाथ-अंशुः इव, अन्तरम् न लेभे ।", "es": "That advice (from Sunanda) did not find a place in the heart of the sister of the Vidarbha king (Indumati), just as a moonbeam fails to enter a lotus that has closed its petals due to the absence of the sun.", "pc": [{"w": "स्वसुः", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the sister"}, {"w": "विदर्भाधिपतेः", "p": [{"l": "विदर्भ"}, {"l": "अधिपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord of Vidarbha"}, {"w": "तदीयः", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "लेभे", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "अन्तरम्", "p": [{"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "a place"}, {"w": "चेतसि", "p": [{"l": "चेतस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the heart"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "उपदेशः", "p": [{"l": "उपदेश", "cn": "1.1"}], "e": "advice"}, {"w": "दिवाकरादर्शनबद्धकोशे", "p": [{"l": "दिवाकर"}, {"l": "अदर्शन"}, {"l": "बद्ध"}, {"l": "कोश", "cn": "7.1"}], "e": "in the one whose bud is closed due to the absence of the sun"}, {"w": "नक्षत्रनाथांशुः", "p": [{"l": "नक्षत्र"}, {"l": "नाथ"}, {"l": "अंशु", "cn": "1.1"}], "e": "a moonbeam"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अरविन्दे", "p": [{"l": "अरविन्द", "cn": "7.1"}], "e": "in a lotus"}]},
{"c": "6", "n": "67", "i": 470, "v": "सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥", "mn": "सञ्चारिणीति॥ पतिंवरा सेन्दुमती रात्रौ सञ्चारिणी दीपशिखेव यं यं भूमिपालं व्यतीयायातीत्य गता स स भूमिपालः। स सर्व इत्यर्थः। `नित्यवीप्सयोः` (पा.8।1।4) इति वीप्सायां द्विर्वचनम्। नरेन्द्रमार्गे राजपथेऽट्टाख्यो गृहभेद इव। `स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|12)। विवर्णभावं विच्छायत्वम्। अट्टस्तु तमोवृतत्वम्। प्रपेदे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रात्रौ सञ्चारिणी दीप-शिखा इव, सा पतिम्-वरा यम् यम् (भूमिपालम्) व्यतीयाय, सः सः भूमि-पालः नरेन्द्र-मार्ग-अट्टः इव विवर्ण-भावम् प्रपेदे ।", "es": "As she, who was choosing her husband, passed by each king, like a moving flame of a lamp at night, that very king became pale, just as the mansions lining a royal road are left in darkness by the passing flame.", "pc": [{"w": "सञ्चारिणी", "p": [{"l": "सञ्चारिन्", "cn": "1.1"}], "e": "moving"}, {"w": "दीपशिखेव", "p": [{"w": "दीपशिखा", "p": [{"l": "दीप"}, {"l": "शिखा", "cn": "1.1"}], "e": "flame of a lamp"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}], "e": "like the flame of a lamp"}, {"w": "रात्रौ", "p": [{"l": "रात्रि", "cn": "7.1"}], "e": "at night"}, {"w": "यं", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whomever"}, {"w": "यं", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whomever"}, {"w": "व्यतीयाय", "p": [{"l": "इ", "fin": "व्यतीयाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["वि", "अति"], "pp": "P1"}], "e": "she passed by"}, {"w": "पतिंवरा", "p": [{"l": "पतिंवरा", "cn": "1.1"}], "e": "she who was choosing her husband"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "नरेन्द्रमार्गाट्टः", "p": [{"l": "नरेन्द्र"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "अट्ट", "cn": "1.1"}], "e": "a mansion on the royal road"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "attained"}, {"w": "विवर्णभावम्", "p": [{"l": "विवर्ण"}, {"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "paleness"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "very"}, {"w": "भूमिपालः", "p": [{"l": "भूमि"}, {"l": "पाल", "cn": "1.1"}], "e": "king"}]},
{"c": "6", "n": "68", "i": 471, "v": "तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलोऽभूत् । वामेतरः संशयमस्य बाहुः केयूरबन्धोच्छ्वसितैर्नुनोद ॥", "mn": "तस्यामिति॥ तस्यामिन्दुमत्यामुपस्थितायामासन्नायां सत्यां रघोः सूनुरजो मां वृणीत न वेति समाकुलः संशयितोऽभूत्। अथास्याजस्य वामेतरो वामादितरो दक्षिणो बाहुः। केयूरं बध्यतेऽत्रेति केयूरबन्धोऽङ्गदस्थानम्। तस्योच्छ्वसितैः स्फुरणैः संशयं नुनोद ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्याम् उपस्थितायाम् (सत्याम्), रघोः सूनुः \"माम् वृणीत न वा\" इति सम्-आकुलः अभूत् । अस्य वाम-इतरः बाहुः केयूर-बन्ध-उच्छ्वसितैः संशयम् नुनोद ।", "es": "When she approached, the son of Raghu (Aja) became anxious, thinking, \"Will she choose me or not?\" But his right arm, by the throbbing of its armlet-band, dispelled his doubt.", "pc": [{"w": "तस्याम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "When she"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "सूनुः", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "the son (Aja)"}, {"w": "उपस्थितायाम्", "p": [{"l": "स्था", "cn": "7.1", "pl": "स्था", "vp": ["उप"], "inf": "उपस्थित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "approached"}, {"w": "वृणीत", "p": [{"l": "वृ", "fin": "वृणीत", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "A1"}], "e": "would choose"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "समाकुलः", "p": [{"l": "सम्-आकुल", "cn": "1.1"}], "e": "anxious"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "वामेतरः", "p": [{"l": "वाम"}, {"l": "इतर", "cn": "1.1"}], "e": "The right"}, {"w": "संशयम्", "p": [{"l": "संशय", "cn": "2.1"}], "e": "doubt"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "बाहुः", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "arm"}, {"w": "केयूरबन्धोच्छ्वसितैः", "p": [{"l": "केयूर"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "उच्छ्वसित", "cn": "3.3"}], "e": "by the throbbing of the armlet-band"}, {"w": "नुनोद", "p": [{"l": "नुद्", "fin": "नुनोद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "dispelled"}]},
{"c": "6", "n": "69", "i": 472, "v": "तं प्राप्य सर्वावयवानवद्यं व्यावर्ततान्योपगमात्कुमारी । न हि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्पदाली ॥", "mn": "तमिति॥ कुमारी। सर्वेष्ववयवेष्वनवद्यमदोषं तमजं प्राप्य। अन्योपगमाद्राजान्तरोपगमाद्व्यावर्तत निवृत्ता। तथा हि-षट्पदानी भृङ्गावलिः। प्रफुल्लतीति प्रफुल्लं विकसितम्। पुष्पितमित्यर्थः। प्रपूर्वात्फुल्लतेः पचाद्यच्। फलतेस्तु प्रफुल्लमिति पठितव्यम्। `अनुपसर्गात्-` (पा.8।2।55) इति निषेधात्। इत्युभयश्चापि न कदाचिदनुपपत्तिरित्युक्तं प्राक्। सहकारं चूतविशेषमेत्य। `आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः` इत्यमरः (अ.को.2|4|33)। वृक्षान्तरं न काङ्क्षति। न हि सर्वोत्कृष्टवस्तुलाभेऽपि वस्त्वन्तरस्याभिलाषः स्यादित्यर्थः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "कुमारी सर्व-अवयव-अनवद्यम् तम् प्राप्य अन्य-उपगमात् व्यावर्तत । हि षट्पद-आली प्रफुल्लम् सहकारम् एत्य वृक्ष-अन्तरम् न काङ्क्षति ।", "es": "Having reached him (Aja), who was flawless in all his limbs, the princess (Indumati) turned away from approaching any other. Indeed, a swarm of bees, having reached a blooming mango tree, does not desire another tree.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "प्राप्य", "p": [{"l": "आप्", "pl": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "सर्वावयवानवद्यम्", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "अवयव"}, {"l": "अनवद्य", "cn": "2.1"}], "e": "who was flawless in all his limbs"}, {"w": "व्यावर्तत", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "व्यावर्तत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि", "आ"], "pp": "A1"}], "e": "turned away"}, {"w": "अन्योपगमात्", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "उपगम", "cn": "5.1"}], "e": "from approaching another"}, {"w": "कुमारी", "p": [{"l": "कुमारी", "cn": "1.1"}], "e": "the princess"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "प्रफुल्लम्", "p": [{"l": "फुल्ल्", "cn": "2.1", "pl": "फुल्ल्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रफुल्ल", "s": ["क्त"]}], "e": "blooming"}, {"w": "सहकारम्", "p": [{"l": "सहकार", "cn": "2.1"}], "e": "mango tree"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "pl": "इ", "vp": ["आ"], "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "वृक्षान्तरम्", "p": [{"l": "वृक्ष"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "another tree"}, {"w": "काङ्क्षति", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "fin": "काङ्क्षति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "desires"}, {"w": "षट्पदाली", "p": [{"l": "षट्पद"}, {"l": "आली", "cn": "1.1"}], "e": "a swarm of bees"}]},
{"c": "6", "n": "70", "i": 473, "v": "तस्मिन्समावेशितचित्तवृत्तिमिन्दुप्रभामिन्दुमतीमवेक्ष्य । प्रचक्रमे वक्तुमनुक्रमज्ञा सविस्तरं वाक्यमिदं सुनन्दा ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन्नजे समावेशिता संक्रामिता चित्तवृत्तिर्यया ताम्। इन्दोः प्रभेव प्रभा यस्यास्ताम्। आह्लादकत्वादिन्दुसाम्यम्। इन्दुमतीमवेक्ष्यानुक्रमज्ञा वाक्यपौर्वापर्याभिज्ञा सुनन्देदं वक्ष्यमाणं सविस्तरं सप्रपञ्चम्। `प्रथने वाचशब्दे` (पा.3।3।33) इति घञो निषेधात्` , `ॠदोरप्` (पा.3।3।57)इत्यप्प्रत्ययः। `विस्तारो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः` इत्यमरः (अ.को.3|2|22)। वाक्यं वक्तुं प्रचक्रमे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अनुक्रम-ज्ञा सुनन्दा, तस्मिन् सम्-आवेशित-चित्त-वृत्तिम् इन्दु-प्रभाम् इन्दुमतीम् अवेक्ष्य, इदम् वाक्यम् स-विस्तरम् वक्तुम् प्रचक्रमे ।", "es": "Sunanda, who knew the proper sequence, observing that Indumati, radiant as the moon, had fixed her mind's attention on him (Aja), began to speak these words in detail.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "on him"}, {"w": "समावेशितचित्तवृत्तिम्", "p": [{"l": "सम्-आवेशित"}, {"l": "चित्त"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "her whose mind's attention was fixed"}, {"w": "इन्दुप्रभाम्", "p": [{"l": "इन्दु"}, {"l": "प्रभा", "cn": "2.1"}], "e": "who was radiant as the moon"}, {"w": "इन्दुमतीम्", "p": [{"l": "इन्दुमती", "cn": "2.1"}], "e": "Indumati"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["अव"], "inf": "अवेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "observing"}, {"w": "प्रचक्रमे", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "प्रचक्रमे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "began"}, {"w": "वक्तुम्", "p": [{"l": "वच्", "pl": "वच्", "inf": "वक्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to speak"}, {"w": "अनुक्रमज्ञा", "p": [{"l": "अनुक्रम"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "She who knew the proper sequence"}, {"w": "सविस्तरम्", "p": [{"l": "स-विस्तरम्"}], "e": "in detail"}, {"w": "वाक्यम्", "p": [{"l": "वाक्य", "cn": "2.1"}], "e": "words"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "these"}, {"w": "सुनन्दा", "p": [{"l": "सुनन्दा", "cn": "1.1"}], "e": "Sunanda"}]},
{"c": "6", "n": "71", "i": 474, "v": "इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणोऽभूत् । काकुत्स्थशब्दं यत उन्नतेच्छाः श्लाघ्यं दधत्युत्तरकोसलेन्द्राः ॥", "mn": "इक्ष्वाक्किति॥ इक्ष्वाकोर्मनुपुत्रस्य वंश्यो वंशे भवः। नृपाणां ककुदं श्रेष्ठः। `ककुञ्च ककुदं श्रेष्ठे वृषांसे राजलक्ष्मणि` इति विश्वः। आहितलक्षणः प्रख्यातगुणः। `गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहितलक्षणौ` इत्यमरः (अ.को.3|1|3)। ककुदि वृषांसे तिष्ठतीति ककुत्स्थ इति प्रसिद्धः कश्चिद्राजाभूत्। यतः ककुत्स्थादारभ्योन्नतेच्छा महाशयाः। `महेच्छस्तु महाशयः` इत्यमरः (अ.को.3|1|3)। उत्तरकोसलेन्द्रा राजानो दिलीपादयः श्लाध्यं प्रशस्तम्। ककुत्स्थस्यापत्यं पुमान् काकुत्स्थ इति शब्दं संज्ञां दधति बिभ्रति। तन्नामसंस्पर्शोऽपि वंशस्य कीर्तिकर इति भावः। पुरा किल पुरंजयो नाम साक्षाद्भगवतो विष्णोरंशावतारः कश्चिदैक्ष्वाको राजा देवैः सह समयबन्धेन देवासुरयुद्धे महोक्षरूपधारिणो महेन्द्रस्य ककुदि स्थित्वा पिनाकिलीलया निखिलमसुरकुलं निहत्य ककुत्स्थसंज्ञां लेभ इति पौराणिकी कथाऽत्रानुसंधेया। वक्ष्यते चायमेवार्थ उत्तरश्लोके ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "इक्ष्वाकु-वंश्यः, नृपाणाम् ककुदम्, ककुत्स्थः इति आहित-लक्षणः अभूत् । यतः उन्नत-इच्छाः उत्तर-कोसल-इन्द्राः श्लाघ्यम् काकुत्स्थ-शब्दम् दधति ।", "es": "\"In the lineage of Ikshvaku, there was a king named Kakutstha, who was the foremost among kings and bore that distinguishing name. Because of him, the high-aspiring lords of North Kosala bear the praiseworthy title 'Kakutstha'.\"", "pc": [{"w": "इक्ष्वाकुवंश्यः", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "वंश्य", "cn": "1.1"}], "e": "A descendant of Ikshvaku"}, {"w": "ककुदम्", "p": [{"l": "ककुद्", "cn": "2.1"}], "e": "the foremost"}, {"w": "नृपाणाम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.3"}], "e": "among kings"}, {"w": "ककुत्स्थः", "p": [{"l": "ककुत्स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "Kakutstha"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "आहितलक्षणः", "p": [{"l": "आहित"}, {"l": "लक्षण", "cn": "1.1"}], "e": "who bore the distinguishing name"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "काकुत्स्थशब्दम्", "p": [{"l": "काकुत्स्थ"}, {"l": "शब्द", "cn": "2.1"}], "e": "the title 'Kakutstha'"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "Because of whom"}, {"w": "उन्नतेच्छाः", "p": [{"l": "उन्नत"}, {"l": "इच्छा", "cn": "1.3"}], "e": "the high-aspiring"}, {"w": "श्लाघ्यम्", "p": [{"l": "श्लाघ्", "cn": "2.1", "pl": "श्लाघ्", "inf": "श्लाघ्य", "s": ["ण्यत्"]}], "e": "praiseworthy"}, {"w": "दधति", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "bear"}, {"w": "उत्तरकोसलेन्द्राः", "p": [{"l": "उत्तर"}, {"l": "कोसल"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "1.3"}], "e": "the lords of North Kosala"}]},
{"c": "6", "n": "72", "i": 475, "v": "महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संयति प्राप्तपिनाकिलीलः । चकार बाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोषितपत्रलेखाः ॥", "mn": "महेन्द्रमिति॥ यः ककुत्स्थः संयति युद्धे। महानुक्षा महोक्षः। `अचतुर-` (पा.5।4।77) इत्यादिना निपातः। तस्य रूपमिव रूपं यस्य तं महेन्द्रमास्थायारुह्य। अत एव प्राप्ता पिनाकिन ईश्वरस्य लीला येन स तथोक्तः सन् बाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोषितपत्रलेखा निवृत्तपत्ररचनाश्चकार। तद्भर्तॄनसुरानवधीदित्यर्थः। न हि विधवाः प्रसाध्यन्त इति भावः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः महा-उक्ष-रूपम् महेन्द्रम् आस्थाय संयति प्राप्त-पिनाकि-लीलः (सन्), बाणैः असुर-अङ्गनानाम् गण्ड-स्थलीः प्रोषित-पत्र-लेखाः चकार ।", "es": "\"This Kakutstha, mounting Indra who had taken the form of a great bull, emulated the prowess of Shiva in battle and, with his arrows, made the cheeks of the Asura women bereft of their decorative paintings (by making them widows).\"", "pc": [{"w": "महेन्द्रम्", "p": [{"l": "महेन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "आस्थाय", "p": [{"l": "स्था", "pl": "स्था", "vp": ["आ"], "inf": "आस्थाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "mounting"}, {"w": "महोक्षरूपम्", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "उक्ष"}, {"l": "रूप", "cn": "2.1"}], "e": "who had the form of a great bull"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "He who"}, {"w": "संयति", "p": [{"l": "संयति", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "प्राप्तपिनाकिलीलः", "p": [{"l": "प्राप्त"}, {"l": "पिनाकि"}, {"l": "लील", "cn": "1.1"}], "e": "emulated the prowess of Shiva"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "बाणैः", "p": [{"l": "बाण", "cn": "3.3"}], "e": "with his arrows"}, {"w": "असुराङ्गनानाम्", "p": [{"l": "असुर"}, {"l": "अङ्गना", "cn": "6.3"}], "e": "of the Asura women"}, {"w": "गण्डस्थलीः", "p": [{"l": "गण्ड"}, {"l": "स्थली", "cn": "2.3"}], "e": "the cheeks"}, {"w": "प्रोषितपत्रलेखाः", "p": [{"l": "प्रोषित"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "लेखा", "cn": "2.3"}], "e": "bereft of their decorative paintings"}]},
{"c": "6", "n": "73", "i": 476, "v": "ऐरावतास्फालनविश्लथं यः संघट्टयन्नङ्गदमङ्गदेन । उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमग्र्यामर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्ठौ ॥", "mn": "ऐरावतेति॥ यः ककुत्स्थ ऐरावतस्य स्वर्गजस्यास्फालनेन ताडनेन विश्लथं शिथिलमङ्गदमैन्द्रमङ्गदेन स्वकीयेन संघट्टयन् संघर्षयन् स्वामग्र्यां श्रेष्ठां मूर्तिमुपेयुषोऽपि प्राप्तस्यापि गोत्रभिद इन्द्रस्यार्धमासनस्यार्धासनम्। `अर्धं नपुंसकम्` (पा.2।2।2) इति समासः। अधितष्ठावधिष्ठितवान्। `स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य` (पा.8।3।64) इत्यभ्यासेन व्यवायेऽपि षत्वम्। न केवलं महोक्षरूपधारिण एव तस्य ककुदमारुरुक्षत्। किंतु निजरूपधारिणोऽपीन्द्रस्यार्धासनमित्यपिशब्दार्थः। अथवा, -अर्धासनमपीत्यपेरन्वयः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः अङ्गदेन ऐरावत-आस्फालन-विश्लथम् अङ्गदम् संघट्टयन्, स्वाम् अग्र्याम् मूर्तिम् उपेयुषः अपि गोत्र-भिदः अर्ध-आसनम् अधितष्ठौ ।", "es": "\"He (Kakutstha), while adjusting his own armlet, which had been loosened by striking Airavata, with Indra's armlet, occupied half the throne of Indra (the smasher of mountains), even after Indra had resumed his own supreme form.\"", "pc": [{"w": "ऐरावतास्फालनविश्लथम्", "p": [{"l": "ऐरावत"}, {"l": "आस्फालन"}, {"l": "विश्लथ", "cn": "2.1"}], "e": "loosened by striking Airavata"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "He who"}, {"w": "संघट्टयन्", "p": [{"l": "घट्ट्", "cn": "1.1", "pl": "घट्ट्", "vp": ["सम्"], "inf": "संघट्टयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"]}], "e": "while adjusting"}, {"w": "अङ्गदम्", "p": [{"l": "अङ्गद", "cn": "2.1"}], "e": "armlet"}, {"w": "अङ्गदेन", "p": [{"l": "अङ्गद", "cn": "3.1"}], "e": "with (Indra's) armlet"}, {"w": "उपेयुषः", "p": [{"l": "इ", "cn": "6.1", "pl": "इ", "vp": ["उप"], "inf": "उपेयिवस्", "s": ["क्वसु"]}], "e": "of him who had resumed"}, {"w": "स्वाम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मूर्तिम्", "p": [{"l": "मूर्ति", "cn": "2.1"}], "e": "form"}, {"w": "अग्र्याम्", "p": [{"l": "अग्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "supreme"}, {"w": "अर्धासनम्", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "आसन", "cn": "2.1"}], "e": "half the throne"}, {"w": "गोत्रभिदः", "p": [{"l": "गोत्र-भिद्", "cn": "6.1"}], "e": "of Indra (the smasher of mountains)"}, {"w": "अधितष्ठौ", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अधितष्ठौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["अधि"], "pp": "P1"}], "e": "occupied"}]},
{"c": "6", "n": "74", "i": 477, "v": "जातः कुले तस्य किलोरुकीर्तिः कुलप्रदीपो नृपतिर्दिलीपः । अतिष्ठदेकोनशतक्रतुत्वे शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये यः ॥", "mn": "जात इति॥ उरुकीर्तिर्महायशाः कुलप्रदीपो वंशप्रदीपको दिलीपो नृपतिस्तस्य ककुत्स्थस्य कुले जातः किल। यो दिलीपः शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये। न त्वशक्त्येति भावः। एकेनोनाः शतं क्रतवो यस्य स एकोनशतक्रतुस्तस्य भावे तत्त्वेऽतिष्ठत्। इन्द्रप्रीतये शततमं क्रतुमवशेषितवानित्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य कुले किल उरु-कीर्तिः कुल-प्रदीपः दिलीपः नृपतिः जातः, यः शक्र-अभ्यसूया-विनिवृत्तये एक-ऊन-शत-क्रतुत्वे अतिष्ठत् ।", "es": "\"In his (Kakutstha's) lineage was born the renowned king Dilipa, a lamp to his dynasty, who, to avoid Indra's jealousy, stopped at the completion of ninety-nine sacrifices (one short of Indra's hundred).\"", "pc": [{"w": "जातः", "p": [{"l": "जन्", "cn": "1.1", "pl": "जन्", "inf": "जात", "s": ["क्त"]}], "e": "was born"}, {"w": "कुले", "p": [{"l": "कुल", "cn": "7.1"}], "e": "in the lineage"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "उरुकीर्तिः", "p": [{"l": "उरु"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "1.1"}], "e": "the renowned"}, {"w": "कुलप्रदीपः", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "प्रदीप", "cn": "1.1"}], "e": "a lamp to his dynasty"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "दिलीपः", "p": [{"l": "दिलीप", "cn": "1.1"}], "e": "Dilipa"}, {"w": "अतिष्ठत्", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अतिष्ठत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "stopped"}, {"w": "एकोनशतक्रतुत्वे", "p": [{"l": "एक-ऊन"}, {"l": "शत"}, {"l": "क्रतुत्व", "cn": "7.1"}], "e": "at the state of ninety-nine sacrifices"}, {"w": "शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये", "p": [{"l": "शक्र"}, {"l": "अभ्यसूया"}, {"l": "विनिवृत्ति", "cn": "4.1"}], "e": "to avoid Indra's jealousy"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}]},
{"c": "6", "n": "75", "i": 478, "v": "यस्मिन्महीं शासति वाणिनीनां निद्रां विहारार्धपथे गतानाम् । वातोऽपि नास्रंसयदंशुकानि को लम्बयेदाहरणाय हस्तम् ॥", "mn": "यस्मिन्निति॥ यस्मिन् दिलीपे महीं शासति सति। विहरत्यत्रेति विहारः क्रीडास्थानम्। तस्यार्धपथे निद्रां गतानां वाणिनीनां मत्ताङ्गनानाम्। `वाणिनी नर्तकीमत्ताविदग्धवनितासु च` इति विश्वः। `वाणिन्यौ नर्तकीमत्तेै`इत्यमरश्च। अंशुकानि वस्त्राणि वातोऽपि नास्रंसयन्नाकम्पयत्। आहरणायापहर्तुं को हस्तं लम्बयेत्? तस्याज्ञासिद्धत्वादकुतोभयसंचाराः प्रजा इत्यर्थः। अर्धश्चासौ पन्थाश्चेति विग्रहः। समप्रविभागे प्रमाणाभावान्नैकदेशिसमासः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "यस्मिन् महीम् शासति (सति), विहार-अर्ध-पथे निद्राम् गतानाम् वाणिनीनाम् अंशुकानि वातः अपि न अस्रंसयत् । कः आहरणाय हस्तम् लम्बयेत्?", "es": "\"While he (Dilipa) ruled the earth, even the wind did not dare to displace the garments of female artisans who had fallen asleep halfway through their pleasure walks. Who then would dare stretch out a hand to steal them?\"", "pc": [{"w": "यस्मिन्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "7.1"}], "e": "While he"}, {"w": "महीम्", "p": [{"l": "मही", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "शासति", "p": [{"l": "शास्", "cn": "7.1", "pl": "शास्", "inf": "शासत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "was ruling"}, {"w": "वाणिनीनाम्", "p": [{"l": "वाणिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of female artisans"}, {"w": "निद्राम्", "p": [{"l": "निद्रा", "cn": "2.1"}], "e": "sleep"}, {"w": "विहारार्धपथे", "p": [{"l": "विहार"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "पथ", "cn": "7.1"}], "e": "halfway on their pleasure walk"}, {"w": "गतानाम्", "p": [{"l": "गम्", "cn": "6.3", "pl": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}], "e": "who had gone to"}, {"w": "वातः", "p": [{"l": "वात", "cn": "1.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अस्रंसयत्", "p": [{"l": "स्रंस्", "fin": "अस्रंसयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "displace"}, {"w": "अंशुकानि", "p": [{"l": "अंशुक", "cn": "2.3"}], "e": "the garments"}, {"w": "कः", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "Who"}, {"w": "लम्बयेत्", "p": [{"l": "लम्ब्", "fin": "लम्बयेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "would stretch out"}, {"w": "आहरणाय", "p": [{"l": "आहरण", "cn": "4.1"}], "e": "to steal"}, {"w": "हस्तम्", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "2.1"}], "e": "a hand"}]},
{"c": "6", "n": "76", "i": 479, "v": "पुत्रो रघुस्तस्य पदं प्रशास्ति महाक्रतोर्विश्वजितः प्रयोक्ता । चतुर्दिगावर्जितसंभृतां यो मृत्पात्रशेषामकरोद्विभूतिम् ॥", "mn": "पुत्र इति॥ विश्वजितो नाम महाक्रतोः प्रयोक्ताऽनुष्ठाता तस्य दिलीपस्य पुत्रो रघुः पदं पैत्र्यमेव। प्रशास्ति पालयति। यो रघुश्चतसृभ्यो दिग्भ्य आवर्जिताहृता संभृता सम्यग्वर्धिता च या तां चतुर्दिगावर्जितसंभृतां विभूर्ति संपदं मृत्यात्रमेव शेषो यस्यास्तामकरोत्। विश्वजिद्यागस्य सर्वस्वदक्षिणाकत्वादित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य पुत्रः, महा-क्रतोः विश्वजितः प्रयोक्ता रघुः, पदम् प्रशास्ति । यः चतुः-दिक्-आवर्जित-संभृताम् विभूतिम् मृत्-पात्र-शेषाम् अकरोत् ।", "es": "\"His son is Raghu, the performer of the great Vishvajit sacrifice, who now rules the kingdom. He gave away all his wealth, which was gathered from the four quarters, until only earthenware vessels remained.\"", "pc": [{"w": "पुत्रः", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "1.1"}], "e": "The son"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "the position (kingdom)"}, {"w": "प्रशास्ति", "p": [{"l": "शास्", "fin": "प्रशास्ति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["प्र"], "pp": "P1"}], "e": "rules"}, {"w": "महाक्रतोः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "क्रतु", "cn": "6.1"}], "e": "of the great sacrifice"}, {"w": "विश्वजितः", "p": [{"l": "विश्वजित्", "cn": "6.1"}], "e": "named Vishvajit"}, {"w": "प्रयोक्ता", "p": [{"l": "युज्", "cn": "1.1", "pl": "युज्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयोक्तृ", "s": ["तृच्"]}], "e": "the performer"}, {"w": "चतुर्दिगावर्जितसंभृताम्", "p": [{"l": "चतुः"}, {"l": "दिक्"}, {"l": "आवर्जित"}, {"l": "संभृत", "cn": "2.1"}], "e": "gathered from the four quarters"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "मृत्पात्रशेषाम्", "p": [{"l": "मृत्"}, {"l": "पात्र"}, {"l": "शेषा", "cn": "2.1"}], "e": "that which has only earthenware vessels remaining"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "विभूतिम्", "p": [{"l": "विभूति", "cn": "2.1"}], "e": "his wealth"}]},
{"c": "6", "n": "77", "i": 480, "v": "आरूढमद्रीनुदधीन्वितीर्णं भुजंगमानां वसतिं प्रविष्टम् । ऊर्ध्वं गतं यस्य न चानुबन्धि यशः परिच्छेत्तुमियत्तयालम् ॥", "mn": "आरूढमिति॥ किंच, अद्रीनारूढम्। उदधीन्वितीर्णमवगाढम्। सकलभूगोलव्यापकमित्यर्थः। भुजंगमानां वसतिं पातालं प्रविष्टम्। ऊर्ध्वं स्वर्गादिकं गतं व्याप्तम्। इत्थं सर्वदिग्व्यापीत्यर्थः। अनुबध्नातीत्यनुबन्धि चाविच्छेदि। कालत्रयव्यापकं चेत्यर्थः। अत एवैवंभूतं यस्य यश इयत्तया देशतः कालतो वा केनचिन्मानेन परिच्छेत्तुं परिमातुं नालं न शक्यम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यस्य अद्रीन् आरूढम्, उदधीन् वितीर्णम्, भुजंगमानाम् वसतिम् प्रविष्टम्, ऊर्ध्वम् गतम्, अनुबन्धि च यशः इयत्तया परिच्छेत्तुम् अलम् न (अस्ति) ।", "es": "Sunanda describes Aja's fame, which has climbed mountains, crossed oceans, entered the netherworld (abode of serpents), and ascended to the heavens. This ever-present and far-reaching fame is impossible to measure or limit by any means.", "pc": [{"w": "आरूढम्", "e": "climbed", "p": [{"l": "रुह्", "cn": "2.1", "inf": "आरूढ", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}]}, {"w": "अद्रीन्", "e": "mountains", "p": [{"l": "अद्रि", "cn": "2.2"}]}, {"w": "उदधीन्", "e": "oceans", "p": [{"l": "उदधि", "cn": "2.2"}]}, {"w": "वितीर्णम्", "e": "crossed", "p": [{"l": "तृ", "cn": "2.1", "inf": "वितीर्ण", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}]}, {"w": "भुजंगमानाम्", "e": "of the serpents", "p": [{"l": "भुजंगम", "cn": "6.3"}]}, {"w": "वसतिम्", "e": "the abode", "p": [{"l": "वसति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रविष्टम्", "e": "entered", "p": [{"l": "विश्", "cn": "2.1", "inf": "प्रविष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"]}]}, {"w": "ऊर्ध्वम्", "e": "upwards", "p": [{"l": "ऊर्ध्व"}]}, {"w": "गतम्", "e": "gone", "p": [{"l": "गम्", "cn": "2.1", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "यस्य", "e": "whose", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "अनुबन्धि", "e": "ever-following", "p": [{"l": "अनुबन्धिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यशः", "e": "fame", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "परिच्छेत्तुम्", "e": "to measure", "p": [{"l": "छिद्", "inf": "परिच्छेत्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["परि"]}]}, {"w": "इयत्तया", "e": "by any measure", "p": [{"l": "इयत्ता", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अलम्", "e": "able", "p": [{"l": "अलम्"}]}]},
{"c": "6", "n": "78", "i": 481, "v": "असौ कुमारस्तमजोऽनुजातस्त्रिविष्टपस्येव पतिं जयन्तः । गुर्वी धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं बिभर्ति ॥", "mn": "असाविति॥ असावजाख्यः कुमारः। त्रिविष्टपस्य स्वर्गस्य पतिमिन्द्रं जयन्त इव। `जयन्तः पाकशासनिः` इत्यमरः (अ.को.1|1|56)। तं रघुमनुजातः। तस्माज्जात इत्यर्थः। तज्जातोऽपि तदनुजातो भवति; जन्यजनकयोरानन्तर्यात्। `गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च` (पा.3।4।72) इति क्तः। सोपसृष्टत्वात्सकर्मकत्वम्। आह चात्रैव सूत्रे वृत्तिकारः-`श्लिषादयः सोपसृष्टाः सकर्मका भवन्ति` इति। दम्यः शिक्षणीयावस्थः। योऽजो गुर्वीं भुवनस्य धुरं धुर्येण धुरंधरेण चिरनिरूढेन पित्रा सदृशं तुल्यं यथा तथा बिभर्ति। यथा कश्चिद्वत्सतरोऽपि धुर्येण महोक्षेण समं वहतीत्युपमालंकारो ध्वन्यते। `दम्यवत्सतरौ समौ` इत्यमरः (अ.को.2|9|63) ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ कुमारः अजः, त्रिविष्टपस्य पतिम् अनुजातः जयन्तः इव (अस्ति) । यः दम्यः (सन्) धुर्येण पित्रा (दत्ताम्) भुवनस्य गुर्वीम् धुरम् सदृशम् बिभर्ति ।", "es": "This prince, Aja, is born after his father Raghu, just as Jayanta was born after his father Indra, the lord of heaven. Like a young bullock fit for the yoke, he fittingly bears the heavy burden of the world, a responsibility given by his father, who is an expert in bearing such burdens.", "pc": [{"w": "असौ", "e": "This", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुमारः", "e": "prince", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तम्", "e": "him (Raghu)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अजः", "e": "Aja", "p": [{"l": "अज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अनुजातः", "e": "born after", "p": [{"l": "जन्", "cn": "1.1", "inf": "अनुजात", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"]}]}, {"w": "त्रिविष्टपस्य", "e": "of heaven", "p": [{"l": "त्रिविष्टप", "cn": "6.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "पतिम्", "e": "the lord (Indra)", "p": [{"l": "पति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जयन्तः", "e": "Jayanta", "p": [{"l": "जयन्त", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गुर्वीम्", "e": "heavy", "p": [{"l": "गुर्वी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "धुरम्", "e": "yoke/burden", "p": [{"l": "धुरा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यः", "e": "who", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भुवनस्य", "e": "of the world", "p": [{"l": "भुवन", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पित्रा", "e": "by his father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "3.1"}]}, {"w": "धुर्येण", "e": "by the expert carrier of burdens", "p": [{"l": "धुर्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "दम्यः", "e": "a young bullock fit for the yoke", "p": [{"l": "दम्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सदृशम्", "e": "fittingly", "p": [{"l": "सदृश"}]}, {"w": "बिभर्ति", "e": "bears", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बिभर्ति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "6", "n": "79", "i": 482, "v": "कुलेन कान्त्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः । त्वमात्मनस्तुल्यममुं वृणीष्व रत्नं समागच्छतु काञ्चनेन ॥", "mn": "कुलेनेति॥ कुलेन कान्त्या लावण्येन नवेन वयसा यौवनेन विनयः प्रधानं येषां तैस्तैर्गुणैः श्रुतशीलादिभिश्चात्मनस्तुल्यं स्वानुरूपममुमजं त्वं वृणीष्व। किं बहुना, रत्नं काञ्चनेन समागच्छतु संगच्छताम्। प्रार्थनायां लोट्। रत्नकाञ्चनयोरिवात्यन्तानुरूपत्वाद्युवयोः समागमः प्रार्थ्यत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "त्वम् कुलेन, कान्त्या, नवेन वयसा, विनयप्रधानैः तैः तैः गुणैः च आत्मनः तुल्यम् अमुम् वृणीष्व । रत्नम् काञ्चनेन समागच्छतु ।", "es": "Sunanda urges Indumati: \"By lineage, beauty, youth, and by those various virtues led by humility, choose him, who is your equal. Let the jewel (you) be united with gold (him).\"", "pc": [{"w": "कुलेन", "e": "by lineage", "p": [{"l": "कुल", "cn": "3.1"}]}, {"w": "कान्त्या", "e": "by beauty", "p": [{"l": "कान्ति", "cn": "3.1"}]}, {"w": "वयसा", "e": "by age", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "नवेन", "e": "youthful", "p": [{"l": "नव", "cn": "3.1"}]}, {"w": "गुणैः", "e": "by virtues", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "तैः", "e": "by those", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "तैः", "e": "by those", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "विनयप्रधानैः", "e": "in which humility is foremost", "p": [{"l": "विनय"}, {"l": "प्रधान", "cn": "3.3"}]}, {"w": "त्वम्", "e": "You", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आत्मनः", "e": "your own", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तुल्यम्", "e": "equal", "p": [{"l": "तुल्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अमुम्", "e": "him", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वृणीष्व", "e": "choose", "p": [{"l": "वृ", "fin": "वृणीष्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "रत्नम्", "e": "A jewel", "p": [{"l": "रत्न", "cn": "1.1"}]}, {"w": "समागच्छतु", "e": "let it be united", "p": [{"l": "गम्", "fin": "समागच्छतु", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "P1", "vp": ["सम्", "आ"]}]}, {"w": "काञ्चनेन", "e": "with gold", "p": [{"l": "काञ्चन", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "6", "n": "80", "i": 483, "v": "ततः सुनन्दावचनावसाने लज्जां तनूकृत्य नरेन्द्रकन्या । दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं प्रत्यग्रहीत्संवरणस्रजेव ॥", "mn": "तत इति॥ ततः सुनन्दावचनस्यावसानेऽन्ते नरेन्द्रकन्येन्दुमती लज्जां तनूकृत्य संकोच्य प्रसादेन मनःप्रसादेनामलया प्रसन्नया दृष्ट्या संवरणस्य स्रजा स्वयंवरणार्थं स्रजेव कुमारमजं प्रत्यग्रहीत् स्वीचकार। सम्यक्सानुरागमपश्यदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः सुनन्दावचन-अवसाने नरेन्द्रकन्या लज्जाम् तनूकृत्य, प्रसाद-अमलया दृष्ट्या कुमारम् संवरण-स्रजा इव प्रत्यग्रहीत् ।", "es": "Then, at the end of Sunanda's speech, the princess (Indumati), lessening her shyness, accepted the prince (Aja) with her clear and gracious glance, as if she were placing the wedding garland on him.", "pc": [{"w": "ततः", "e": "Then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "सुनन्दावचनावसाने", "e": "at the end of Sunanda's words", "p": [{"l": "सुनन्दा"}, {"l": "वचन"}, {"l": "अवसान", "cn": "7.1"}]}, {"w": "लज्जाम्", "e": "shyness", "p": [{"l": "लज्जा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तनूकृत्य", "e": "having lessened", "p": [{"l": "कृ", "inf": "तनूकृत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["तनू"]}]}, {"w": "नरेन्द्रकन्या", "e": "the princess", "p": [{"l": "नरेन्द्र"}, {"l": "कन्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दृष्ट्या", "e": "with a glance", "p": [{"l": "दृष्टि", "cn": "3.1"}]}, {"w": "प्रसादमलया", "e": "clear and gracious", "p": [{"l": "प्रसाद"}, {"l": "अमला", "cn": "3.1"}]}, {"w": "कुमारम्", "e": "the prince", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "e": "accepted", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति"]}]}, {"w": "संवरणस्रजा", "e": "with the wedding garland", "p": [{"l": "संवरण"}, {"l": "स्रज्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "6", "n": "81", "i": 484, "v": "सा यूनि तस्मिन्नभिलाषबन्धं शशाक शालीनतया न वक्तुम् । रोमाञ्चलक्ष्येण स गात्रयष्टिं भित्त्वा निराक्रामदरालकेश्याः ॥", "mn": "सेति॥ सा कुमारी यूनि तस्मिन्नजेऽभिलाषबन्धमनुरागग्रन्थिं शालीनतयाऽधृष्टतया। `स्यादधृष्टे तु शालीनः` इत्यमरः (अ.को.3|1|26)। `शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः` (पा.5।2।20) इति निपातः। वक्तुं न शशाक। तथाप्यरालकेश्याः सोऽभिलाषबन्धो रोमाञ्चलक्ष्येण पुलकव्याजेन। `व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च` इत्यमरः (अ.को.1|7|34)। गात्रयष्टिं भित्त्वा निराक्रामत्। सात्त्विकाविर्भावलिङ्गेन प्रकाशित इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा तस्मिन् यूनि अभिलाष-बन्धम् शालीनतया वक्तुम् न शशाक । सः (अभिलाषबन्धः) रोमाञ्च-लक्ष्येण अरालकेश्याः गात्रयष्टिम् भित्त्वा निराक्रामत् ।", "es": "She (Indumati), due to her modesty, could not verbally express her bond of desire for that youth (Aja). However, that desire burst forth from the slender body of the curly-haired lady, manifesting itself through the sign of horripilation (goosebumps).", "pc": [{"w": "सा", "e": "She", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यूनि", "e": "for the youth", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तस्मिन्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अभिलाषबन्धम्", "e": "the bond of desire", "p": [{"l": "अभिलाष"}, {"l": "बन्ध", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शशाक", "e": "was able", "p": [{"l": "शक्", "fin": "शशाक", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "शालीनतया", "e": "due to modesty", "p": [{"l": "शालीनता", "cn": "3.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "वक्तुम्", "e": "to speak", "p": [{"l": "वच्", "inf": "वक्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "रोमाञ्चलक्ष्येण", "e": "by the sign of horripilation", "p": [{"l": "रोमाञ्च"}, {"l": "लक्ष्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सः", "e": "it (the desire)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गात्रयष्टिम्", "e": "slender body", "p": [{"l": "गात्र"}, {"l": "यष्टि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भित्त्वा", "e": "having burst through", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भित्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "निराक्रामत्", "e": "came forth", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "निराक्रामत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["निर्", "आ"]}]}, {"w": "अरालकेश्याः", "e": "of the curly-haired one", "p": [{"l": "अरालकेशी", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "6", "n": "82", "i": 485, "v": "तथागतायां परिहासपूर्वं सख्यां सखी वेत्रभृदाबभाषे । आर्ये! व्रजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥", "mn": "तथेति॥ सख्यामिन्दुमत्यां तथागतायां तथाभूतायाम्। दृष्टानुरागायां सत्यामित्यर्थः। सखी सहचरी। `सख्यशिश्वीति भाषायाम्` (पा.4।1।62) इति निपातनान्ङीष्। वेत्रभृत् सुनन्दा। हे आर्ये पूज्ये! अन्यतोऽन्यं प्रति व्रजाम इति परिहासपूर्वमाबभाषे। अथ वधूरिन्दुमत्येनां सुनन्दामसूयया रोषेण कुटिलं ददर्श। अन्यागमनस्यासह्यत्वादित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सख्याम् तथागतायाम् (सत्याम्) सखी वेत्रभृत् परिहास-पूर्वम् आबभाषे, \"आर्ये! अन्यतः व्रजामः\" इति । अथ वधूः एनाम् असूया-कुटिलम् ददर्श ।", "es": "Seeing her friend (Indumati) in that state of love, her companion, the staff-bearer (Sunanda), spoke jokingly, \"My lady, shall we go elsewhere?\" At this, the bride (Indumati) gave her a look that was crooked with playful jealousy.", "pc": [{"w": "तथागतायाम्", "e": "being in that state", "p": [{"l": "तथागत", "cn": "7.1"}]}, {"w": "परिहासपूर्वम्", "e": "jokingly", "p": [{"l": "परिहासपूर्व"}]}, {"w": "सख्याम्", "e": "her friend (Indumati)", "p": [{"l": "सखि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सखी", "e": "her friend (Sunanda)", "p": [{"l": "सखी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वेत्रभृत्", "e": "the staff-bearer", "p": [{"l": "वेत्रभृत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आबभाषे", "e": "spoke", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "आबभाषे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["आ"]}]}, {"w": "आर्ये", "e": "O, noble lady!", "p": [{"l": "आर्या", "cn": "8.1"}]}, {"w": "व्रजामः", "e": "let us go", "p": [{"l": "व्रज्", "fin": "व्रजामः", "pn": 7, "t": "लट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "अन्यतः", "e": "elsewhere", "p": [{"l": "अन्यतः"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "एनाम्", "e": "her", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वधूः", "e": "the bride", "p": [{"l": "वधू", "cn": "1.1"}]}, {"w": "असूयाकुटिलम्", "e": "crooked with jealousy", "p": [{"l": "असूयाकुटिल"}]}, {"w": "ददर्श", "e": "looked", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "6", "n": "83", "i": 486, "v": "सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरूः । आसञ्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम् ॥", "mn": "सेति॥ करभः करप्रदेशविशेषः। `मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः` इत्यमरः। करभ उपमा ययोस्तावूरू यस्याः सा करभोपमोरुः। `ऊरूत्तरपदादौपम्ये` (पा.4।1।69)इत्यूङ्प्रत्ययः। सा कुमारी चूर्णेन मङ्गलचूर्णेन गौरं लोहितं गुणं स्रजम्। मूर्तं मूर्तिमन्तमनुरागमिव। धात्र्या उपमातुः सुनन्दायाः कराभ्यां रघुनन्दनस्याजस्य कण्ठे यथाप्रदेशं यथास्थानमासञ्जयामासासक्तं कारयामास। न तु स्वयमाससञ्ज, अनौचित्यात् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "करभ-उपम-ऊरूः सा धात्री-कराभ्याम् (गृहीत्वा) चूर्ण-गौरम् गुणम् मूर्तम् अनुरागम् इव रघुनन्दनस्य कण्ठे यथा-प्रदेशम् आसञ्जयामास ।", "es": "She, whose thighs were like the trunk of a young elephant, took the garland, white as pollen, from her nurse's hands and placed it in its proper place on the neck of Raghu's descendant (Aja), as if it were her own affection made tangible.", "pc": [{"w": "सा", "e": "She", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चूर्णगौरम्", "e": "white as pollen", "p": [{"l": "चूर्ण"}, {"l": "गौर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रघुनन्दनस्य", "e": "of the descendant of Raghu", "p": [{"l": "रघुनन्दन", "cn": "6.1"}]}, {"w": "धात्रीकराभ्याम्", "e": "from the hands of her nurse", "p": [{"l": "धात्री"}, {"l": "कर", "cn": "3.2"}]}, {"w": "करभोपमोरूः", "e": "she whose thighs are like a young elephant's trunk", "p": [{"l": "करभ"}, {"l": "उपम"}, {"l": "ऊरु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आसञ्जयामास", "e": "placed", "p": [{"l": "सञ्ज्", "fin": "आसञ्जयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}]}, {"w": "यथाप्रदेशम्", "e": "in the proper place", "p": [{"l": "यथाप्रदेश"}]}, {"w": "कण्ठे", "e": "on the neck", "p": [{"l": "कण्ठ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "गुणम्", "e": "the string (garland)", "p": [{"l": "गुण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मूर्तम्", "e": "tangible", "p": [{"l": "मूर्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अनुरागम्", "e": "affection", "p": [{"l": "अनुराग", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "6", "n": "84", "i": 487, "v": "तया स्रजा मङ्गलपुष्पमय्या विशालवक्षःस्थललम्बया सः । अमंस्त कण्ठार्पितबाहुपाशां विदर्भराजावरजां वरेण्यः ॥", "mn": "तयेति॥ वरेण्यो वरणीय उत्कृष्टः। वृञ एण्यः। सोऽजो मङ्गलपुष्पमय्या मधुकादिकुसुममय्या विशालवक्षःस्थले लम्बया लम्बमानया तया प्रकृतया स्रजा विदर्भराजावरजामिन्दुमतीं कण्ठार्तितौ बाहू एव पाशौ यया ताममंस्त। मन्यतेर्लुङ्। बाहुपाशकल्पसुखमन्वभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "वरेण्यः सः विशाल-वक्षःस्थल-लम्बया मङ्गल-पुष्पमय्या तया स्रजा (युतः सन्) विदर्भ-राज-अवरजाम् कण्ठ-अर्पित-बाहु-पाशाम् अमंस्त ।", "es": "With that auspicious floral garland hanging down his broad chest, the excellent prince (Aja) felt as if the younger sister of the Vidarbha king (Indumati) had already placed the embrace of her arms around his neck.", "pc": [{"w": "तया", "e": "by that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "स्रजा", "e": "garland", "p": [{"l": "स्रज्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मङ्गलपुष्पमय्या", "e": "made of auspicious flowers", "p": [{"l": "मङ्गलपुष्पमयी", "cn": "3.1"}]}, {"w": "विशालवक्षःस्थललम्बया", "e": "hanging on his broad chest", "p": [{"l": "विशाल"}, {"l": "वक्षःस्थल"}, {"l": "लम्बा", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अमंस्त", "e": "considered", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमंस्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}]}, {"w": "कण्ठार्पितबाहुपाशां", "e": "as having placed the embrace of her arms around his neck", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "अर्पित"}, {"l": "बाहु"}, {"l": "पाशा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विदर्भराजावरजां", "e": "the younger sister of the Vidarbha king", "p": [{"l": "विदर्भराज"}, {"l": "अवरजा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वरेण्यः", "e": "the excellent one", "p": [{"l": "वरेण्य", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "6", "n": "85", "i": 488, "v": "शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जह्नुकन्यावतीर्णा । इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवव्रुः ॥", "mn": "शशिनमिति॥ तत्र स्वयंवरे समगुणयोस्तुल्यगुणयोरिन्दुमती-रघुनन्दनयोर्योगेन प्रीतिर्येषां ते समगुणयोगप्रीतयः पौराः पुरे भवा जनाः इयमजसंगतेन्दुमती मेघैर्मुक्तं शशिनं शरञ्चन्द्रमुपगता कौमुदी। अनुरूपं सदृशं जलनिधिमवतीर्णा प्रविष्टा जह्नुकन्या भागीरथी। तत्सदृशीत्यर्थः। इत्येवं नृपाणां श्रवणयोः कटु परुषमेकमविसंवादि वाक्यमेकवाक्यं विवव्रुः। मालिनीवृत्तम् ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "\"इयम् कौमुदी मेघ-मुक्तम् शशिनम् उपगता, जह्नु-कन्या अनुरूपम् जलनिधिम् अवतीर्णा\" इति तत्र सम-गुण-योग-प्रीतयः पौराः नृपाणाम् श्रवण-कटु एक-वाक्यम् विवव्रुः ।", "es": "The citizens there, delighted by the union of equals, unanimously declared—in words harsh to the ears of the other kings—\"This moonlight (Indumati) has reached the cloud-free moon (Aja); the daughter of Jahnu, the Ganges, has descended into her rightful ocean.\"", "pc": [{"w": "शशिनम्", "e": "the moon", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उपगता", "e": "has reached", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "उपगत", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"]}]}, {"w": "इयम्", "e": "This", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कौमुदी", "e": "moonlight (Indumati)", "p": [{"l": "कौमुदी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मेघमुक्तम्", "e": "freed from clouds", "p": [{"l": "मेघ"}, {"l": "मुक्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जलनिधिम्", "e": "the ocean", "p": [{"l": "जलनिधि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अनुरूपम्", "e": "fitting", "p": [{"l": "अनुरूप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जह्नुकन्या", "e": "the daughter of Jahnu (Ganges)", "p": [{"l": "जह्नु"}, {"l": "कन्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अवतीर्णा", "e": "has descended", "p": [{"l": "तृ", "cn": "1.1", "inf": "अवतीर्ण", "s": ["क्त"], "vp": ["अव"]}]}, {"w": "इति", "e": "Thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "समगुणयोगप्रीतयः", "e": "those who were delighted by the union of equals", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "गुण"}, {"l": "योग"}, {"l": "प्रीति", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "पौराः", "e": "the citizens", "p": [{"l": "पौर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "श्रवणकटु", "e": "harsh to the ear", "p": [{"l": "श्रवणकटु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "नृपाणाम्", "e": "of the kings", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.3"}]}, {"w": "एकवाक्यम्", "e": "unanimously", "p": [{"l": "एकवाक्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विवव्रुः", "e": "declared", "p": [{"l": "वृ", "fin": "विवव्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}]}]},
{"c": "6", "n": "86", "i": 489, "v": "प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम् । उषसि सर इव प्रफुल्लपद्मं कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रमासीत् ॥", "mn": "प्रमुदितेति॥ एकत एकत्र प्रमुदितो हृष्टो वरस्य जामातुः पक्षो वर्गो यस्य तत्तथोक्तम्। अन्यतोऽन्यत्र वितानं शून्यम्। भग्नाशत्वादप्रहृष्टमित्यर्थः। तत्क्षितिपतिमण्डलम्। उषसि प्रफुल्लपद्मं कुमुदवनेन प्रतिपन्ननिर्द्रप्राप्तनिमीलनं सर इव सरस्तुल्यम्। आसीत्। पुष्पिताप्रावृत्तमेतत् ॥", "ch": {"n": "पुष्पिताग्रा"}, "anv": "एकतः प्रमुदित-वर-पक्षम्, अन्यतः वितानम् तत् क्षितिपति-मण्डलम्, उषसि प्रफुल्ल-पद्मम् कुमुद-वन-प्रतिपन्न-निद्रम् सरः इव आसीत् ।", "es": "That assembly of kings became like a lake at dawn: on one side, the groom's party was joyous, like blooming lotuses; on the other side, the rejected suitors were dejected and pale, like a forest of night-lilies that have closed up and gone to sleep.", "pc": [{"w": "प्रमुदितवरपक्षम्", "e": "with the groom's party delighted", "p": [{"l": "प्रमुदित"}, {"l": "वर"}, {"l": "पक्ष", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एकतः", "e": "on one side", "p": [{"l": "एकतः"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "क्षितिपतिमण्डलम्", "e": "assembly of kings", "p": [{"l": "क्षितिपति"}, {"l": "मण्डल", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्यतः", "e": "on the other side", "p": [{"l": "अन्यतः"}]}, {"w": "वितानम्", "e": "pale/dejected", "p": [{"l": "वितान", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उषसि", "e": "at dawn", "p": [{"l": "उषस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सरः", "e": "a lake", "p": [{"l": "सरस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "प्रफुल्लपद्मम्", "e": "with lotuses in full bloom", "p": [{"l": "प्रफुल्ल"}, {"l": "पद्म", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रम्", "e": "with the forest of night-lilies having gone to sleep", "p": [{"l": "कुमुदवन"}, {"l": "प्रतिपन्न"}, {"l": "निद्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "1", "i": 490, "v": "अथोपयन्त्रा सदृशेन युक्तां स्कन्देन साक्षादिव देवसेनाम् । स्वसोरमादाय विदर्भनाथः पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव ॥", "mn": "अथेति॥ अथ विदर्भनाथो भोजः सदृशेनोपयन्त्रा वरेण युक्ताम्। अत एव साक्षात् प्रत्यक्षम्। `साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|258)। स्कन्देन युक्तां देवसेनामिव। देवसेना नाम देवपुत्री स्कन्दपत्नी तामिव स्थितां स्वसारं भगिनीमुन्दुमतीमादाय गृहीत्वा पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव। उपजातिवृत्तं सर्गेऽस्मिन् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ विदर्भनाथः सदृशेन उपयन्त्रा युक्ताम्, स्कन्देन युक्ताम् साक्षात् देवसेनाम् इव, स्वसारम् आदाय पुर-प्रवेश-अभिमुखः बभूव ।", "es": "Then the lord of Vidarbha (Bhoja), taking his sister—who was now united with a worthy husband, just like the divine general Devasena united with Skanda himself—prepared to lead them into the city.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "उपयन्त्रा", "e": "by the husband", "p": [{"l": "उपयन्तृ", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सदृशेन", "e": "worthy", "p": [{"l": "सदृश", "cn": "3.1"}]}, {"w": "युक्ताम्", "e": "united with", "p": [{"l": "युज्", "cn": "2.1", "inf": "युक्त", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "स्कन्देन", "e": "with Skanda", "p": [{"l": "स्कन्द", "cn": "3.1"}]}, {"w": "साक्षात्", "e": "in person", "p": [{"l": "साक्षात्"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "देवसेनाम्", "e": "Devasena", "p": [{"l": "देवसेना", "cn": "2.1"}]}, {"w": "स्वसारम्", "e": "his sister", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आदाय", "e": "having taken", "p": [{"l": "दा", "inf": "आदाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}]}, {"w": "विदर्भनाथः", "e": "the lord of Vidarbha", "p": [{"l": "विदर्भ"}, {"l": "नाथ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुरप्रवेशाभिमुखः", "e": "ready for entering the city", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "प्रवेश"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभूव", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "2", "i": 491, "v": "सेनानिवेशान्पृथिवीक्षितोऽपि जग्मुर्विभातग्रहमन्दभासः । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेषु वेशेषु च साभ्यसूया ॥", "mn": "सेनेति॥ भोजस्य राज्ञो गोत्रापत्यं स्त्री भोज्या तामिन्दुमतीं प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेष्वाकृतिषु वेशेषु नेपथ्येषु च साभ्यसूया वृथेति निन्दन्तः। किंच विभाते प्रातःकाले ये ग्रहाश्चन्द्रादयस्त इव मन्दभासः क्षीणकान्तयः पृथिवीक्षितो नृपा अपि सेनानिविशान् शिबिराणि जग्मुः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "व्यर्थ-मनोरथत्वात् भोज्याम् प्रति रूपेषु वेशेषु च स-अभ्यसूयाः, विभात-ग्रह-मन्द-भासः पृथिवीक्षितः अपि सेना-निवेशान् जग्मुः ।", "es": "The other kings, their desires for the princess of Bhoja (Indumati) having been thwarted, departed from their camps. Their splendor dimmed like planets at dawn, and they were filled with envy towards Aja's beauty and attire.", "pc": [{"w": "सेनानिवेशान्", "e": "from their camps", "p": [{"l": "सेना"}, {"l": "निवेश", "cn": "2.3"}]}, {"w": "पृथिवीक्षितः", "e": "the kings", "p": [{"l": "पृथिवीक्षित्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "जग्मुः", "e": "departed", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जग्मुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "विभातग्रहमन्दभासः", "e": "whose splendor was dimmed like planets at dawn", "p": [{"l": "विभात"}, {"l": "ग्रह"}, {"l": "मन्द"}, {"l": "भास्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "भोज्याम्", "e": "the princess of Bhoja", "p": [{"l": "भोज्या", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रति", "e": "towards", "p": [{"l": "प्रति"}]}, {"w": "व्यर्थमनोरथत्वात्", "e": "due to their desires being thwarted", "p": [{"l": "व्यर्थ"}, {"l": "मनोरथत्व", "cn": "5.1"}]}, {"w": "रूपेषु", "e": "at his beauty", "p": [{"l": "रूप", "cn": "7.3"}]}, {"w": "वेषेषु", "e": "at his attire", "p": [{"l": "वेष", "cn": "7.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "साभ्यसूयाः", "e": "filled with envy", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अभ्यसूया", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "7", "n": "3", "i": 492, "v": "सां निध्ययोगात्किल तत्र शच्याः स्वयंवरक्षोभकृतामभावः । काकुत्स्थमुद्दिश्य समत्सरोऽपि शशाम तेन क्षितिपाललोकः ॥", "mn": "सांनिध्येति॥ तत्र स्वयंवरक्षेत्रे शच्या इन्द्राण्या। संनिधइरेव सांनिध्यम्। तस्य योगात्सद्भावाद्धेतोः स्वयंवरस्य क्षोभकृतां विघ्नकारिणामभावः किस। `किल`इति स्वयंवरविघातकाः शच्या विनाश्यन्त इत्यागमसूचनार्थम्। तेन हेतुना काकुत्स्थमजमुद्दिश्य समत्सरोऽपि सवैरोऽपि क्षितिपाललोकः शशाम नाक्षुभ्यत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "किल तत्र शच्याः सांनिध्य-योगात् स्वयंवर-क्षोभ-कृताम् अभावः (आसीत्) । तेन काकुत्स्थम् उद्दिश्य स-मत्सरः अपि क्षितिपाल-लोकः शशाम ।", "es": "Indeed, due to the (invisible) presence of Shachi, Indra's wife, there were no troublemakers at the svayamvara. For this reason, the assembly of kings, though jealous of the descendant of Kakutstha (Aja), remained subdued.", "pc": [{"w": "सांनिध्ययोगात्", "e": "Due to the proximity", "p": [{"l": "सांनिध्य"}, {"l": "योग", "cn": "5.1"}]}, {"w": "किल", "e": "Indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "शच्याः", "e": "of Shachi", "p": [{"l": "शची", "cn": "6.1"}]}, {"w": "स्वयंवरक्षोभकृताम्", "e": "of those who would create disturbance at the svayamvara", "p": [{"l": "स्वयंवर"}, {"l": "क्षोभ"}, {"l": "कृत्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अभावः", "e": "there was an absence", "p": [{"l": "अभाव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "काकुत्स्थम्", "e": "the descendant of Kakutstha (Aja)", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उद्दिश्य", "e": "towards", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "उद्दिश्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["उद्"]}]}, {"w": "समत्सरः", "e": "jealous", "p": [{"l": "स"}, {"l": "मत्सर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even though", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "शशाम", "e": "was subdued", "p": [{"l": "शम्", "fin": "शशाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "तेन", "e": "Because of that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "क्षितिपाललोकः", "e": "the assembly of kings", "p": [{"l": "क्षितिपाल"}, {"l": "लोक", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "4", "i": 493, "v": "तावत्प्रकीर्णाभिनवोपचारमिन्द्रायुधद्योतिततोरणाङ्कम् । वरः सवध्वा सह राजमार्गं प्राप ध्वजच्छायनिवारितोष्णम् ॥", "mn": "तावदिति॥ `यावत्तावञ्च साकल्ये` इत्यमरः। तावत्प्रकीर्णा साकल्येन प्रसारिता अभिनवा नूतना उपचाराः पुष्पप्रकरादयो यस्य तं तथोक्तम्। इन्द्रायुधानीव द्योतितानि प्रकाशितानि तोरणान्यङ्काश्चिह्नानि यस्य तम्। ध्वजानां छाया ध्वजच्छायम्, `छाया बाहुल्ये` (पा.2।4।22) इति नपुंसकत्वम्। तेन निवारित उष्ण आतपो यत्र तं तथा राजमार्गं स वरो वोढावध्वा सह प्राप विवेश ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तावत् वरः स-वध्वा सह प्रकीर्ण-अभिनव-उपचारम्, इन्द्रायुध-द्योतित-तोरण-अङ्कम्, ध्वज-छाया-निवारित-उष्णम् राजमार्गम् प्राप ।", "es": "Meanwhile, the groom (Aja), along with his bride (Indumati), reached the royal highway. The road was strewn with fresh offerings, marked with archways glittering like rainbows, and its heat was kept at bay by the shade of banners.", "pc": [{"w": "तावत्", "e": "Meanwhile", "p": [{"l": "तावत्"}]}, {"w": "प्रकीर्णाभिनवोपचारम्", "e": "strewn with fresh offerings", "p": [{"l": "प्रकीर्ण"}, {"l": "अभिनव"}, {"l": "उपचार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इन्द्रायुधद्योतिततोरणाङ्कम्", "e": "marked with archways glittering like rainbows", "p": [{"l": "इन्द्रायुध"}, {"l": "द्योतित"}, {"l": "तोरण"}, {"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वरः", "e": "the groom", "p": [{"l": "वर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सवध्वा", "e": "with his bride", "p": [{"l": "सवधू", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सह", "e": "along with", "p": [{"l": "सह"}]}, {"w": "राजमार्गम्", "e": "the royal highway", "p": [{"l": "राजमार्ग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्राप", "e": "reached", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}]}, {"w": "ध्वजच्छायनिवारितोष्णम्", "e": "whose heat was kept at bay by the shade of banners", "p": [{"l": "ध्वज"}, {"l": "छाया"}, {"l": "निवारित"}, {"l": "उष्ण", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "5", "i": 494, "v": "ततस्तदालोकनतत्पराणां सौधेषु चामीकरजालवत्सु । बभूवुरित्थं पुरसुन्दरीणां त्यक्तान्यकार्याणि विचिष्टितानि ॥", "mn": "तत इति॥ ततस्तदनन्तरं चामीकरजालवत्सु सौवर्णगवाक्षयुक्तेषु सौधेषु तस्याजस्यालोकने तत्पराणामासक्तानां पुरसुन्दरीणामित्थं वक्ष्यमाणप्रकाराणि त्यक्तान्यन्यकार्याणि केशबन्धनादीनि येषु तानि विचेष्टितानि व्यापाराः। नपुंसके भावे क्तः। बभूवुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः चामीकर-जाल-वत्सु सौधेषु तत्-आलोकन-तत्पराणाम् पुर-सुन्दरीणाम् त्यक्त-अन्य-कार्याणि विचेष्टितानि इत्थम् बभूवुः ।", "es": "Then, the actions of the beautiful women of the city, who were in their mansions fitted with golden lattices and were eager to see the couple, became as follows, as they abandoned all other tasks.", "pc": [{"w": "ततः", "e": "Then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "तदालोकनतत्पराणां", "e": "of those who were eager to see them", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "आलोकन"}, {"l": "तत्पर", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सौधेषु", "e": "in the mansions", "p": [{"l": "सौध", "cn": "7.3"}]}, {"w": "चामीकरजालवत्सु", "e": "fitted with golden lattices", "p": [{"l": "चामीकर"}, {"l": "जालवत्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "बभूवुः", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "इत्थम्", "e": "as follows", "p": [{"l": "इत्थम्"}]}, {"w": "पुरसुन्दरीणां", "e": "of the beautiful women of the city", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "सुन्दरी", "cn": "6.3"}]}, {"w": "त्यक्तान्यकार्याणि", "e": "having abandoned other tasks", "p": [{"l": "त्यक्त"}, {"l": "अन्य"}, {"l": "कार्य", "cn": "1.3"}]}, {"w": "विचेष्टितानि", "e": "the actions", "p": [{"l": "विचेष्टित", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "7", "n": "6", "i": 495, "v": "आलोकमार्गं सहसा व्रजन्त्या कयाचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्यः । बद्धुं न संभावित एव तावत्करेण रुद्धोऽपि च केशपाशः ॥", "mn": "आलोकेति॥ सहसाऽऽलोकमार्गं गवाक्षपथं व्रजन्त्या कयाचित्कामिन्योद्वेष्टनवान्तमाल्यः। उद्वेष्टनो द्रुतगतिवशादुन्मुक्तबन्धनः। अत एव वांन्तमाल्यो बन्धविश्लेषेणोद्गीर्णमाल्यः। करेण रुद्धो गृहीतोऽपि च केशपाशः केशकलापः। `पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे` इत्यमरः (अ.को.2|6|99)। तावदालोकमार्गप्राप्तिपर्यन्तं बद्धुं बन्धनार्थं न संभावितो न चिन्तित एव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सहसा आलोक-मार्गम् व्रजन्त्या कयाचित् उद्वेष्टन-वान्त-माल्यः केश-पाशः करेण रुद्धः अपि तावत् बद्धुम् न संभावितः एव ।", "es": "One lady, rushing suddenly to a window, had her mass of hair come undone, shedding its garland. Though she held it with her hand, she did not even have time to tie it back up.", "pc": [{"w": "आलोकमार्गं", "e": "the path to the window", "p": [{"l": "आलोक"}, {"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सहसा", "e": "suddenly", "p": [{"l": "सहसा"}]}, {"w": "व्रजन्त्या", "e": "of one who was going", "p": [{"l": "व्रज्", "cn": "3.1", "inf": "व्रजत्", "s": ["शतृ"]}]}, {"w": "कयाचित्", "e": "by a certain lady", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उद्वेष्टनवान्तमाल्यः", "e": "from which the garland had fallen due to its loosening", "p": [{"l": "उद्वेष्टन"}, {"l": "वान्त"}, {"l": "माल्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बद्धुं", "e": "to tie", "p": [{"l": "बन्ध्", "inf": "बद्धुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "संभावितः", "e": "was it possible", "p": [{"l": "भू", "cn": "1.1", "inf": "संभावित", "s": ["क्त", "णिच्"], "vp": ["सम्"]}]}, {"w": "एव", "e": "even", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "तावत्", "e": "then", "p": [{"l": "तावत्"}]}, {"w": "करेण", "e": "with her hand", "p": [{"l": "कर", "cn": "3.1"}]}, {"w": "रुद्धः", "e": "held", "p": [{"l": "रुध्", "cn": "1.1", "inf": "रुद्ध", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "अपि", "e": "even though", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "केशपाशः", "e": "the mass of hair", "p": [{"l": "केश"}, {"l": "पाश", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "7", "i": 496, "v": "प्रसाधिकालम्बितमग्रपादमाक्षिप्य काचिद्‌द्रवरागमेव । उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षादलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ॥", "mn": "प्रसाधिकेति॥ काचित्। प्रसाधिकयाऽलंकर्त्र्या लम्बितं रञ्जनार्थं धृतं द्रवरागमेवार्द्रालक्तकमेव। अग्रश्चासौ पादश्चेत्यग्रपाद इति कर्मधारयसमासः। ``हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनोर्भेदाभेदाभ्याम्`(का.सू.) इति वामनः। तमाक्षिप्याकृष्य। उत्सृष्टलीलागतिस्त्यक्तमन्दगमना सती। आ गवाक्षाद्गवाक्षपर्यन्तं पदवीं पन्थानमलक्तकाङ्कां लाक्षारागचिह्नां ततान विस्तारयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "काचित् प्रसाधिका-आलम्बितम् द्रव-रागम् एव अग्र-पादम् आक्षिप्य, उत्सृष्ट-लीला-गतिः (सती) आगवाक्षात् अलक्तक-अङ्काम् पदवीम् ततान ।", "es": "Another lady, hastily pulling back her foot which was being held by her maid for the application of wet lac-dye, abandoned her graceful gait and rushed to the window, leaving a trail of red footprints on the floor.", "pc": [{"w": "प्रसाधिकालम्बितम्", "e": "held by the maid-servant", "p": [{"l": "प्रसाधिका"}, {"l": "आलम्बित", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अग्रपादम्", "e": "her fore-foot", "p": [{"l": "अग्र"}, {"l": "पाद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आक्षिप्य", "e": "having pulled away", "p": [{"l": "क्षिप्", "inf": "आक्षिप्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}]}, {"w": "काचित्", "e": "A certain lady", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "द्रवरागमेव", "e": "while the lac-dye was still wet", "p": [{"l": "द्रव"}, {"l": "रागम्", "cn": "2.1"}, {"l": "एव"}]}, {"w": "उत्सृष्टलीलागतिः", "e": "having abandoned her graceful gait", "p": [{"l": "उत्सृष्ट"}, {"l": "लीला"}, {"l": "गति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आगवाक्षात्", "e": "up to the window", "p": [{"l": "आगवाक्ष", "cn": "5.1"}]}, {"w": "अलक्तकाङ्कां", "e": "marked with lac-dye", "p": [{"l": "अलक्तक"}, {"l": "अङ्का", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पदवीम्", "e": "a path", "p": [{"l": "पदवी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ततान", "e": "made", "p": [{"l": "तन्", "fin": "ततान", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "8", "i": 497, "v": "विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तद्वञ्चितवामनेत्रा । तथैव वातायनसंनिकर्षं ययौ शलाकामपरा वहन्ती ॥", "mn": "विलोचनमिति॥ अपरा स्त्री दक्षिणं विलोचनमञ्जनेन संभाव्यालंकृत्य। संभ्रमादिति भावः। दद्वञ्चितं तेनाञ्जनेन वर्जितं वामनेत्रं यस्याः सा सती तथैव शलाकामञ्जनतूलिकां वहन्ती सती वातायनसंनिकर्षं गवाक्षसमीपं ययौ। `दक्षिण`ग्रहणं संभ्रमाद्व्युत्क्रमकरणद्योतनार्थम्। `सव्यं हि पूर्वं मनुष्या अञ्जते` इति श्रुतेः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अपरा तत्-वञ्चित-वाम-नेत्रा (सती) दक्षिणम् विलोचनम् अञ्जनेन संभाव्य, शलाकाम् वहन्ती तथा एव वातायन-संनिकर्षम् ययौ ।", "es": "Another woman, having adorned only her right eye with collyrium and thus leaving her left eye bare, rushed to the vicinity of the window just like that, still carrying the applicator stick.", "pc": [{"w": "विलोचनं", "e": "eye", "p": [{"l": "विलोचन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दक्षिणम्", "e": "the right", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अञ्जनेन", "e": "with collyrium", "p": [{"l": "अञ्जन", "cn": "3.1"}]}, {"w": "संभाव्य", "e": "having adorned", "p": [{"l": "भू", "inf": "संभाव्य", "s": ["ल्यप्", "णिच्"], "vp": ["सम्"]}]}, {"w": "तद्वञ्चितवामनेत्रा", "e": "she whose left eye was deprived of it", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "वञ्चित"}, {"l": "वाम"}, {"l": "नेत्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तथैव", "e": "just so", "p": [{"l": "तथा"}, {"l": "एव"}]}, {"w": "वातायनसंनिकर्षं", "e": "to the vicinity of the window", "p": [{"l": "वातायन"}, {"l": "संनिकर्ष", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ययौ", "e": "went", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "शलाकाम्", "e": "the applicator stick", "p": [{"l": "शलाका", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपरा", "e": "Another", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वहन्ती", "e": "carrying", "p": [{"l": "वह्", "cn": "1.1", "inf": "वहन्ती", "s": ["शतृ"]}]}]},
{"c": "7", "n": "9", "i": 498, "v": "जालान्तरप्रेषितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिन्नां न बबन्ध नीवीम् । नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाववलम्ब्य वासः ॥", "mn": "जालेति॥ अन्या स्त्री जालान्तरप्रेषितदृष्टिर्गवाक्षमध्यप्रेरितदृष्टिः सती प्रस्थानेन गमनेन भिन्नां त्रुटितां नीवीं वसनग्रन्थिम्। `नीवी परिपणे ग्रन्थौ स्त्रीणां जघनवाससि` इति विश्वः। न बबन्ध। किंतु नाभिप्रविष्टाभरणानां कङ्कणादीनां प्रभा यस्य तेन। प्रभैव नाभेराभरणमभूदिति भावः। हस्तेन वासोऽवलम्ब्य गृहीत्वा तस्थौ ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "जाल-अन्तर-प्रेषित-दृष्टिः अन्या प्रस्थान-भिन्नाम् नीवीम् न बबन्ध । (सा) नाभि-प्रविष्ट-आभरण-प्रभेण हस्तेन वासः अवलम्ब्य तस्थौ ।", "es": "Another woman, her gaze fixed through the lattice window, did not tie her girdle-knot which had loosened as she hurried. She stood there, holding up her garment with one hand, the lustre of whose ornaments shone upon her navel.", "pc": [{"w": "जालान्तरप्रेषितदृष्टिः", "e": "she whose gaze was sent through the lattice", "p": [{"l": "जाल"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "प्रेषित"}, {"l": "दृष्टि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्या", "e": "Another", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रस्थानभिन्नां", "e": "loosened by her movement", "p": [{"l": "प्रस्थान"}, {"l": "भिन्ना", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "बबन्ध", "e": "did tie", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बबन्ध", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "नीवीम्", "e": "the girdle-knot", "p": [{"l": "नीवी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण", "e": "by which the lustre of ornaments entered the navel-region", "p": [{"l": "नाभि"}, {"l": "प्रविष्ट"}, {"l": "आभरण"}, {"l": "प्रभा", "cn": "3.1"}]}, {"w": "हस्तेन", "e": "with her hand", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तस्थौ", "e": "stood", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "अवलम्ब्य", "e": "holding up", "p": [{"l": "लम्ब्", "inf": "अवलम्ब्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}]}, {"w": "वासः", "e": "her garment", "p": [{"l": "वासस्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "10", "i": 499, "v": "अर्धाञ्चिता सत्वरमुत्थितायाः पदे पदे दुर्निमिते गलन्ती । कस्याश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा ॥", "mn": "अर्धेति॥ सत्वरमुत्थितायाः कस्याश्चिदर्धाञ्चिता मणिभिरर्धगुम्फिता दुर्निमित्ते संभ्रमाद्दुरुत्क्षिप्ते। `डुमिञ्प्रक्षेपणे` इति धातोः कर्मणि क्तः। पदे पदे प्रतिपदम्। वीप्सायां द्विर्भावः। गलन्ती गलद्रत्ना सती रशना मेखला तदानीं गमनसमयेऽङ्गुष्ठमूलेऽर्पितं सूत्रमेव शेषो यस्याः सा। आसीत् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सत्वरम् उत्थितायाः कस्याश्चित् दुर्निमिते पदे पदे गलन्ती अर्ध-अञ्चिता रशना तदानीम् अङ्गुष्ठ-मूल-अर्पित-सूत्र-शेषा आसीत् ।", "es": "For one lady who had risen in haste, her half-strung girdle, slipping at every misplaced step, was at that moment reduced to just its remaining thread caught around the base of her big toe.", "pc": [{"w": "अर्धाञ्चिता", "e": "half-strung", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "अञ्चिता", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सत्वरम्", "e": "hastily", "p": [{"l": "सत्वर"}]}, {"w": "उत्थितायाः", "e": "of one who had risen", "p": [{"l": "स्था", "cn": "6.1", "inf": "उत्थित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}]}, {"w": "पदे", "e": "at every step", "p": [{"l": "पद", "cn": "7.1"}]}, {"w": "पदे", "e": "at every step", "p": [{"l": "पद", "cn": "7.1"}]}, {"w": "दुर्निमिते", "e": "misplaced", "p": [{"l": "दुर्निमित", "cn": "7.1"}]}, {"w": "गलन्ती", "e": "slipping", "p": [{"l": "गल्", "cn": "1.1", "inf": "गलन्ती", "s": ["शतृ"]}]}, {"w": "कस्याश्चित्", "e": "of a certain lady", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "रशना", "e": "the girdle", "p": [{"l": "रशना", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तदानीम्", "e": "at that moment", "p": [{"l": "तदानीम्"}]}, {"w": "अङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा", "e": "with its remaining thread caught at the base of her big toe", "p": [{"l": "अङ्गुष्ठ"}, {"l": "मूल"}, {"l": "अर्पित"}, {"l": "सूत्र"}, {"l": "शेषा", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "11", "i": 500, "v": "तासां मुखैरासवगन्धगर्भैर्व्याप्तान्तराः सान्द्रकुतूहलानाम् । विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इवासन् ॥", "mn": "तासामिति॥ तदानीं सान्द्रकुतूहलानां तासां स्त्रीणामासवगन्धो गर्भे येषां तैः। विलोलानि नेत्राण्येव भ्रमरा येषां तैः। मुखैर्व्याप्तान्तराश्छन्नावकाशा गवाक्षाः सहस्रपत्राभरणा इव कमलालंकृता इव। `सहस्रपत्रं कललम्` इत्यमरः। आसन् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सान्द्रकुतूहलानाम् तासाम् आसवगन्धगर्भैः विलोलनेत्रभ्रमरैः मुखैः व्याप्त-अन्तराः गवाक्षाः सहस्रपत्र-आभरणाः इव आसन् ।", "es": "The windows, whose interiors were filled by the faces of the intensely curious women—faces fragrant with liquor and having flickering eyes like bees—appeared as if they were adorned with lotuses.", "pc": [{"w": "तासाम्", "e": "of them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "मुखैः", "e": "by the faces", "p": [{"l": "मुख", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आसवगन्धगर्भैः", "e": "containing the fragrance of liquor", "p": [{"l": "आसव"}, {"l": "गन्ध"}, {"l": "गर्भ", "cn": "3.3"}]}, {"w": "व्याप्तान्तराः", "e": "whose interiors were filled", "p": [{"l": "व्याप्त"}, {"l": "अन्तर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सान्द्रकुतूहलानाम्", "e": "of those with intense curiosity", "p": [{"l": "सान्द्र"}, {"l": "कुतूहल", "cn": "6.3"}]}, {"w": "विलोलनेत्रभ्रमरैः", "e": "with flickering eyes like bees", "p": [{"l": "विलोल"}, {"l": "नेत्र"}, {"l": "भ्रमर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "गवाक्षाः", "e": "the windows", "p": [{"l": "गवाक्ष", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सहस्रपत्राभरणाः", "e": "adorned with lotuses", "p": [{"l": "सहस्रपत्र"}, {"l": "आभरण", "cn": "1.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "आसन्", "e": "were", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "12", "i": 501, "v": "ता राघवं दृष्टिभिरापिबन्त्यो नार्यो न जग्मुर्विषयान्तराणि । तथा हि शेषेन्द्रियवृत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ॥", "mn": "ता इति॥ ता नार्यो रघारपत्यं राघवमजम्। `तस्यापत्यम्` (पा.4।1।92)इत्यण्प्रत्ययः। दृष्टिभिरापिबन्त्योऽतितृष्णया पश्यन्त्यो विषयान्तराण्यन्यान्विषयान्न जग्मुः। न विविदुरित्यर्थः। तथा हि-आसां नारीणां शेषेन्दियवृत्तिश्चक्षुर्व्यतिरिक्तश्रोत्रादीन्द्रियव्यापारः सर्वात्मना स्वरूपकार्त्स्न्येन चक्षुः प्रविष्टेव। श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि स्वातन्त्र्येण ग्रहणाशक्तेश्चक्षुरेव प्रविश्य कौतुकात्स्वयमप्येनमुपलभन्ते किमु। अन्यथा स्वस्वविषयाधिगमः किं न स्यादिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "राघवम् दृष्टिभिः आपिबन्त्यः ताः नार्यः विषयान्तराणि न जग्मुः । हि तथा आसाम् शेष-इन्द्रिय-वृत्तिः सर्वात्मना चक्षुः इव प्रविष्टा (आसीत्) ।", "es": "Those women, drinking in Aja with their eyes, did not perceive any other objects of their senses. For it was as if the functions of all their other senses had completely entered into their eyes.", "pc": [{"w": "ताः", "e": "those", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "राघवम्", "e": "Aja", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दृष्टिभिः", "e": "with their gazes", "p": [{"l": "दृष्टि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आपिबन्त्यः", "e": "drinking", "p": [{"l": "पा", "inf": "आपिबन्ती", "vp": ["आ"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.3"}]}, {"w": "नार्यः", "e": "women", "p": [{"l": "नारी", "cn": "1.3"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "जग्मुः", "e": "went to", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जग्मुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "विषयान्तराणि", "e": "other objects of sense", "p": [{"l": "विषय"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.3"}]}, {"w": "तथा", "e": "so", "p": [{"l": "तथा"}]}, {"w": "हि", "e": "for", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "शेषेन्द्रियवृत्तिः", "e": "the function of the other senses", "p": [{"l": "शेष"}, {"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आसाम्", "e": "of them", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सर्वात्मना", "e": "completely", "p": [{"l": "सर्वात्मन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "चक्षुः", "e": "the eye", "p": [{"l": "चक्षुस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "प्रविष्टा", "e": "had entered", "p": [{"l": "विश्", "inf": "प्रविष्ट", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "13", "i": 502, "v": "स्थाने वृता भूपतिभिः परोक्षैः स्वयंवरं साधुममंस्त भोज्या । पद्मेव नारायणमन्यथासौ लभेत कान्तं कथमात्मतुल्यम्? ॥", "mn": "स्थआन इति॥ भोज्येन्दुमती परोक्षैरदृष्टैर्भूपतिभिर्वृता `ममैवेयम्` इति प्रार्थितापि यं वरमेव साधुं हितममंस्त मेने। न तु परोक्षमेव कंचित्प्रार्थकं वव्रे। स्थाने युक्तमेतत्। `युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने` इत्यमरः। कुतः? अन्यथा स्वयंवराभवे। असाविन्दुमती। पद्ममस्या अस्तीति पद्मा लक्ष्मीः। `अर्शआदिभ्योऽच्` (पा.5।1।127)इत्यच्प्रत्ययः। नारायणमिव। आत्मतुल्यं स्वानुरूपं कान्तं पतिं कथं लभेत? न लभेतैव। सदसद्विवेकासौकर्यादिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "परोक्षैः भूपतिभिः वृता भोज्या स्वयम्बरम् साधु अमंस्त, (इति) स्थाने । अन्यथा असौ आत्मतुल्यम् कान्तम् नारायणम् पद्मा इव कथम् लभेत?", "es": "It was appropriate that Indumati, chosen by unseen kings, considered the svayamvara a good thing. Otherwise, how could she, like Lakshmi choosing Narayana, have obtained a husband equal to herself?", "pc": [{"w": "स्थाने", "e": "it is appropriate", "p": [{"l": "स्थान", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वृता", "e": "chosen", "p": [{"l": "वृ", "inf": "वृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "भूपतिभिः", "e": "by kings", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "3.3"}]}, {"w": "परोक्षैः", "e": "unseen", "p": [{"l": "परोक्ष", "cn": "3.3"}]}, {"w": "स्वयंवरम्", "e": "the svayamvara", "p": [{"l": "स्वयंवर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "साधु", "e": "well", "p": [{"l": "साधु"}]}, {"w": "अमंस्त", "e": "she considered", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमंस्त", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "A2"}]}, {"w": "भोज्या", "e": "the princess of Bhoja (Indumati)", "p": [{"l": "भोज्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पद्मा", "e": "Lakshmi", "p": [{"l": "पद्मा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "नारायणम्", "e": "Narayana", "p": [{"l": "नारायण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्यथा", "e": "otherwise", "p": [{"l": "अन्यथा"}]}, {"w": "असौ", "e": "she", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "लभेत", "e": "could obtain", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लभेत", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "A1"}]}, {"w": "कान्तम्", "e": "a husband", "p": [{"l": "कान्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कथम्", "e": "how", "p": [{"l": "कथम्"}]}, {"w": "आत्मतुल्यम्", "e": "equal to herself", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "तुल्य", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "14", "i": 503, "v": "परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत् । अस्मिन्द्वये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां वितथोऽभविष्यत् ॥", "mn": "परस्परेणेति॥ स्पृहणीयशोभं सर्वाशास्यसौन्दर्यमिदं द्वन्द्वं मिथुनम्। `द्वन्द्वं रहस्य-` (पा.8।1।15) इत्यादिना निपातः। परस्परेण नायोजयिष्यञ्चेत् न योजयेद्यदि तर्हि प्रजानां पत्युर्विधातुरस्मिन्द्वये द्वन्द्वे रूपविधानयत्नः सौन्दर्यनिर्माणप्रयासो वितथो विफलोऽभविष्यत्। एतादृशानुरूपस्त्रीपुंसान्तराभावादिति भावः। `लिङ्निमित्ते लृङ्क्रियातिपत्तौ` (पा.3।3।139) इति लृङ्। `कुतश्चित्कारणवैगुण्याक्रियाया अनभिनिष्पत्तिः क्रियातिपत्तिः` इति वृत्तिकारः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(विधिः) परस्परेण स्पृहणीय-शोभम् इदम् द्वन्द्वम् न अयोजयिष्यत् चेत्, प्रजानाम् पत्युः अस्मिन् द्वये रूप-विधान-यत्नः वितथः अभविष्यत् ।", "es": "If the Creator had not united this couple, whose beauty was desirable to each other, then the Creator's effort in fashioning the beauty of this pair would have been in vain.", "pc": [{"w": "परस्परेण", "e": "by each other", "p": [{"l": "परस्पर", "cn": "3.1"}]}, {"w": "स्पृहणीयशोभम्", "e": "whose beauty is desirable", "p": [{"l": "स्पृहणीय"}, {"l": "शोभ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "चेत्", "e": "if", "p": [{"l": "चेत्"}]}, {"w": "इदम्", "e": "this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "द्वन्द्वम्", "e": "couple", "p": [{"l": "द्वन्द्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अयोजयिष्यत्", "e": "had united", "p": [{"l": "युज्", "fin": "अयोजयिष्यत्", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लृङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "अस्मिन्", "e": "in this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "द्वये", "e": "pair", "p": [{"l": "द्वय", "cn": "7.1"}]}, {"w": "रूपविधानयत्नः", "e": "the effort in creating beauty", "p": [{"l": "रूप"}, {"l": "विधान"}, {"l": "यत्न", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पत्युः", "e": "of the lord", "p": [{"l": "पति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रजानाम्", "e": "of creatures (the Creator)", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}]}, {"w": "वितथः", "e": "in vain", "p": [{"l": "वितथ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभविष्यत्", "e": "would have been", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभविष्यत्", "pn": 3, "t": "लृङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "15", "i": 504, "v": "रतिस्मरौ नूनमिमावभूतां राज्ञां सहस्रेषु तथा हि बाला । गतेयमात्मप्रतिरूपमेव मनो हि जन्मान्तरसंगतिज्ञम् ॥", "mn": "रतीति॥ रतिस्मरौ यौ नित्यसहचरावित्यभिप्रायः। नूनं तावेवेयं चायं चेमौ दंपती। अभूताम्। एतद्रूपेणोत्पन्नौ। कुतः? तथा हि-इयं बाला राज्ञां सहस्रेषु राजसहस्रमध्ये। सत्यपि व्यत्यासकरण इति भावः। आत्मप्रतिरूपं स्वतुल्यमेव। `तुल्यसंकाशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः` इति दण्डी। गता प्राप्ता। तदपि कथं जातमत आह-हि यस्मान्मनो जन्मान्तरसंगतिज्ञं भवति। `तदेवेदम्` इति प्रत्यभिज्ञाभावेऽपि वासनाविशेषशादनुभूतार्थेषु मनः प्रवृत्तिरस्तीत्युक्तम्। जन्मान्तरसाहचर्यमेवात्र प्रवर्तकमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नूनम् इमौ रति-स्मरौ अभूताम् । तथा हि इयम् बाला राज्ञाम् सहस्रेषु आत्म-प्रतिरूपम् एव गता । हि मनः जन्मान्तर-संगति-ज्ञम् (भवति) ।", "es": "Surely, these two were Rati and Kamadeva reborn. For, among thousands of kings, this young woman went only to the one who was her own counterpart. Indeed, the mind knows the connections from past lives.", "pc": [{"w": "रतिस्मरौ", "e": "Rati and Smara (Kamadeva)", "p": [{"l": "रति"}, {"l": "स्मर", "cn": "1.2"}]}, {"w": "नूनम्", "e": "surely", "p": [{"l": "नूनम्"}]}, {"w": "इमौ", "e": "these two", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.2"}]}, {"w": "अभूताम्", "e": "were", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूताम्", "pn": 6, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "राज्ञाम्", "e": "of kings", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सहस्रेषु", "e": "among thousands", "p": [{"l": "सहस्र", "cn": "7.3"}]}, {"w": "तथा", "e": "for so", "p": [{"l": "तथा"}]}, {"w": "हि", "e": "for", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "बाला", "e": "the young woman", "p": [{"l": "बाला", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गता", "e": "has gone to", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इयम्", "e": "this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आत्मप्रतिरूपम्", "e": "one who is a reflection of herself", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "प्रतिरूप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एव", "e": "only", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "मनः", "e": "the mind", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हि", "e": "for", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "जन्मान्तरसंगतिज्ञम्", "e": "is a knower of associations from previous births", "p": [{"l": "जन्मान्तर"}, {"l": "संगति"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "16", "i": 505, "v": "इत्युद्गताः पौरवधूमुखेभ्यः शृण्वन्कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः । उद्भासितं मह्गलसंविधाभिः संबन्धिनः सद्म समाससाद ॥", "mn": "इतीति॥ इति `स्थाने वृता`(7।13) इत्याद्युक्तप्रकारेण पौरवधूमुखेभ्य उद्गता उत्पन्नाः श्रोक्षयोः सुखा मधुराः। `सुख` शब्दो विशेष्यनिघ्नः। `पापपुण्यसुखादि च` इत्यमरः। कथा गिरः शृण्वन् कुमारोऽजो मङ्गलसंविधाभिर्मङ्गलरचनाभिरुद्भासितं शोभितं-संबन्धिनः कन्यादायिनः सद्म गृहं समाससाद प्राप ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "इति पौर-वधू-मुखेभ्यः उद्गताः श्रोत्र-सुखाः कथाः शृण्वन् कुमारः मङ्गल-संविधाभिः उद्भासितम् संबन्धिनः सद्म समाससाद ।", "es": "Hearing such talk, pleasing to the ear, that emanated from the mouths of the city women, Prince Aja reached the palace of his new relative (King Bhoja), which was illuminated by auspicious preparations.", "pc": [{"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "उद्गताः", "e": "emanating", "p": [{"l": "गम्", "inf": "उद्गत", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}]}, {"w": "पौरवधूमुखेभ्यः", "e": "from the mouths of the city women", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "वधू"}, {"l": "मुख", "cn": "5.3"}]}, {"w": "शृण्वन्", "e": "hearing", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "शृण्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "कथाः", "e": "talks", "p": [{"l": "कथा", "cn": "2.3"}]}, {"w": "श्रोत्रसुखाः", "e": "pleasing to the ear", "p": [{"l": "श्रोत्र"}, {"l": "सुख", "cn": "2.3"}]}, {"w": "कुमारः", "e": "the prince (Aja)", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उद्भासितम्", "e": "illuminated", "p": [{"l": "भास्", "inf": "उद्भासित", "vp": ["उद्"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "मङ्गलसंविधाभिः", "e": "by auspicious preparations", "p": [{"l": "मङ्गल"}, {"l": "संविधा", "cn": "3.3"}]}, {"w": "संबन्धिनः", "e": "of his relative (father-in-law)", "p": [{"l": "संबन्धिन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सद्म", "e": "the palace", "p": [{"l": "सद्मन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "समाससाद", "e": "reached", "p": [{"l": "सद्", "fin": "समाससाद", "vp": ["सम्", "आ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "17", "i": 506, "v": "ततोऽवतीर्याशु करेणुकायाः स कामरूपेश्वरदत्तहस्तः । वैदर्भनिर्दिष्टमथो विवेश नारीमनांसीव चतुष्कमन्तः ॥", "mn": "तत इति॥ ततोऽनन्तरं करेणुकाया हस्तिन्याः सकाशादाशु शीघ्रमवतीर्य। कामरूपेश्वरे दत्तो हस्तो येन सोऽजः। अथो अनन्तरं वैदर्भेण निर्दिष्टं प्रदर्शितमन्तश्चतुष्कं चत्वरम्। नारीणां मनांसीव विवेश ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः करेणुकायाः आशु अवतीर्य सः कामरूप-ईश्वर-दत्त-हस्तः अथो वैदर्भ-निर्दिष्टम् चतुष्कम् अन्तः विवेश, नारी-मनांसि इव ।", "es": "Then, quickly dismounting from the female elephant, he, with his hand supported by the king of Kamarupa, entered the inner courtyard shown by the king of Vidarbha, just as he had entered the minds of the women.", "pc": [{"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "अवतीर्य", "e": "having descended", "p": [{"l": "तृ", "inf": "अवतीर्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "आशु", "e": "quickly", "p": [{"l": "आशु"}]}, {"w": "करेणुकायाः", "e": "from the female elephant", "p": [{"l": "करेणुका", "cn": "5.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कामरूपेश्वरदत्तहस्तः", "e": "whose hand was supported by the king of Kamarupa", "p": [{"l": "कामरूप-ईश्वर"}, {"l": "दत्त"}, {"l": "हस्त", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वैदर्भनिर्दिष्टम्", "e": "shown by the king of Vidarbha", "p": [{"l": "वैदर्भ"}, {"l": "निर्दिष्ट", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अथो", "e": "then", "p": [{"l": "अथो"}]}, {"w": "विवेश", "e": "entered", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "नारीमनांसि", "e": "the minds of women", "p": [{"l": "नारी"}, {"l": "मनस्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "चतुष्कम्", "e": "the inner courtyard", "p": [{"l": "चतुष्क", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्तः", "e": "inside", "p": [{"l": "अन्तः"}]}]},
{"c": "7", "n": "18", "i": 507, "v": "महार्हसिंहासनसंस्थितोऽसौ सरत्नमर्ध्यं मधुपर्कमिश्रम् । भोजोपनीतं च तुकूलयुग्मं जग्राह सार्धं वनिताकटाक्षैः ॥", "mn": "महार्हेति॥ महार्हसिंहासने संस्थितोऽसावजः। भोजेनोपनीतम्। रत्नैः सहितं सरत्नम्। मधुपर्कमिश्रमर्ध्यं पूजासाधनद्रव्यं दुकूलयोः क्षौमयोर्युग्मं च वनिताकटाक्षैरन्यस्त्रीणामपाङ्गदर्शनैः सार्धम्। जग्राह गृहीतवान् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "महार्ह-सिंहासन-संस्थितः असौ भोज-उपनीतम् स-रत्नम् मधुपर्क-मिश्रम् अर्घ्यम् च तुकूल-युग्मम् वनिता-कटाक्षैः सार्धम् जग्राह ।", "es": "Seated on a costly throne, he (Aja) accepted the respectful offering mixed with madhuparka and jewels, and a pair of silk garments brought by King Bhoja, along with the sidelong glances of the women.", "pc": [{"w": "महार्हसिंहासनसंस्थितः", "e": "seated on a costly throne", "p": [{"l": "महार्ह"}, {"l": "सिंहासन"}, {"l": "संस्थित", "cn": "1.1"}]}, {"w": "असौ", "e": "he", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सरत्नम्", "e": "with jewels", "p": [{"l": "स"}, {"l": "रत्न", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अर्घ्यम्", "e": "the respectful offering", "p": [{"l": "अर्घ्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मधुपर्कमिश्रम्", "e": "mixed with madhuparka", "p": [{"l": "मधुपर्क"}, {"l": "मिश्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भोजोपनीतम्", "e": "brought by Bhoja", "p": [{"l": "भोज"}, {"l": "उपनीत", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "तुकूलयुग्मम्", "e": "a pair of silk garments", "p": [{"l": "तुकूल"}, {"l": "युग्म", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जग्राह", "e": "accepted", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "जग्राह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "सार्धम्", "e": "along with", "p": [{"l": "सार्धम्"}]}, {"w": "वनिताकटाक्षैः", "e": "the sidelong glances of the women", "p": [{"l": "वनिता"}, {"l": "कटाक्ष", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "7", "n": "19", "i": 508, "v": "दुकूलवासाः स वधूसमीपं निन्ये विनीतैरवरोधरक्षैः । वेलासकाशं स्फुटफेनराजिर्नवैरुदन्वानिव चन्द्रपादैः ॥", "mn": "दुकूलेति॥ दुकूलवासाः सोऽजः विनीतैर्नम्रैरवरोधरक्षैरन्तःपुराधिकृतैर्वधूसमीपं निन्ये। तत्र दृष्टन्तः-स्फुटफेनराजिरुदन्वान् समुद्रो नवैर्नूतनैश्चन्द्रपादैश्चन्द्रकिरणैर्वेलायाः सकाशं समीपमिव। पूर्णदृष्टान्तोऽयम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दुकूल-वासाः सः विनीतैः अवरोध-रक्षैः वधू-समीपम् निन्ये, नवैः चन्द्र-पादैः स्फुट-फेन-राजिः उदन्वान् वेला-सकाशम् (नीयते) इव ।", "es": "Dressed in silk, he was led by courteous harem guards to the bride's side, just as the ocean, with its distinct line of foam, is led towards the shore by the new moonbeams.", "pc": [{"w": "दुकूलवासाः", "e": "dressed in silk", "p": [{"l": "दुकूल"}, {"l": "वासस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वधूसमीपम्", "e": "near the bride", "p": [{"l": "वधू"}, {"l": "समीप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "निन्ये", "e": "was led", "p": [{"l": "नी", "fin": "निन्ये", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}]}, {"w": "विनीतैः", "e": "by the courteous", "p": [{"l": "विनीत", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अवरोधरक्षैः", "e": "harem guards", "p": [{"l": "अवरोध"}, {"l": "रक्ष", "cn": "3.3"}]}, {"w": "वेलासकाशम्", "e": "near the shore", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "सकाश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "स्फुटफेनराजिः", "e": "with a clear line of foam", "p": [{"l": "स्फुट"}, {"l": "फेन"}, {"l": "राजि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नवैः", "e": "by the new", "p": [{"l": "नव", "cn": "3.3"}]}, {"w": "उदन्वान्", "e": "the ocean", "p": [{"l": "उदन्वत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "चन्द्रपादैः", "e": "moonbeams", "p": [{"l": "चन्द्र"}, {"l": "पाद", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "7", "n": "20", "i": 509, "v": "तत्रार्चितो भोजपतेः पुरोधा हुत्वाग्निमाज्यादिभिरग्निकल्पः । तमेव चाधाय विवाहसाक्ष्ये वधूवरौ संगमयांचकार ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र सद्मन्यर्चितः पूजितोऽग्निकल्पोऽग्नितुल्यो भोजपतेर्भोजदेशाधीश्वरस्य पुरोधाः पुरोहितः। `पुरोधास्तु पुरोहितः` इत्यमरः (अ.को.2|8|5)। आज्यादिभिर्द्रव्यैरग्निं हुत्वा तमेव चाग्निं विवाहसाक्ष्य आधाय। साक्षिणं च कृत्वेत्यर्थः। वधूवरौ संगमयांचकार योजयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत्र भोज-पतेः अर्चितः अग्नि-कल्पः पुरोधाः आज्य-आदिभिः अग्निम् हुत्वा, तम् एव च विवाह-साक्ष्ये आधाय वधू-वरौ संगमयांचकार ।", "es": "There, the honored priest of King Bhoja, who was like fire himself, offered oblations of ghee into the sacred fire. Then, establishing that very fire as the witness to the marriage, he united the bride and groom.", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "अर्चितः", "e": "honored", "p": [{"l": "अर्च", "inf": "अर्चित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "भोजपतेः", "e": "of King Bhoja", "p": [{"l": "भोज"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पुरोधाः", "e": "the priest", "p": [{"l": "पुरोधस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हुत्वा", "e": "having offered oblations", "p": [{"l": "हु", "inf": "हुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "अग्निम्", "e": "into the fire", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आज्यादिभिः", "e": "with ghee and other things", "p": [{"l": "आज्य"}, {"l": "आदि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अग्निकल्पः", "e": "like fire", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "कल्प", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तम्", "e": "it (the fire)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एव", "e": "itself", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "आधाय", "e": "having established", "p": [{"l": "धा", "inf": "आधाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "विवाहसाक्ष्ये", "e": "as a witness to the marriage", "p": [{"l": "विवाह"}, {"l": "साक्ष्य", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वधूवरौ", "e": "the bride and groom", "p": [{"l": "वधू"}, {"l": "वर", "cn": "2.2"}]}, {"w": "संगमयांचकार", "e": "united", "p": [{"l": "गम्", "fin": "संगमयांचकार", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "21", "i": 510, "v": "हस्तेन हस्तं परिगृह्य वध्वाः स राजसूनुः सुतरां चकासे । अनन्तराशोकलताप्रवालं प्राप्येव चूतः प्रतिपल्लवेन ॥", "mn": "हस्तेनेति॥ स राजसूनुर्हस्तेन स्वकीयेन वध्वा हस्तं परिगृह्य। अनन्तरायाः संनिहिताया अशोकलतायाः प्रवालं पल्लवं प्रतिपल्लवेन स्वकीयेन प्राप्य चूत आम्र इव। सुतरां चकासे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः राज-सूनुः वध्वाः हस्तम् हस्तेन परिगृह्य, प्रति-पल्लवेन अनन्तर-अशोक-लता-प्रवालम् प्राप्य चूतः इव, सुतराम् चकासे ।", "es": "That prince, taking the bride's hand in his, shone exceedingly, like a mango tree whose new shoot has joined with the tender sprout of a nearby Ashoka creeper.", "pc": [{"w": "हस्तेन", "e": "with his hand", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "3.1"}]}, {"w": "हस्तम्", "e": "the hand", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "परिगृह्य", "e": "having taken", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "परिगृह्य", "vp": ["परि"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "वध्वाः", "e": "of the bride", "p": [{"l": "वधू", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राजसूनुः", "e": "prince", "p": [{"l": "राजन्"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सुतराम्", "e": "exceedingly", "p": [{"l": "सुतराम्"}]}, {"w": "चकासे", "e": "shone", "p": [{"l": "काश्", "fin": "चकासे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "अनन्तराशोकलताप्रवालम्", "e": "the sprout of a nearby Ashoka creeper", "p": [{"l": "अनन्तर"}, {"l": "अशोक-लता"}, {"l": "प्रवाल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्राप्य", "e": "having obtained", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "चूतः", "e": "a mango tree", "p": [{"l": "चूत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रतिपल्लवेन", "e": "with its own new shoot", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "पल्लव", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "22", "i": 511, "v": "आसीद्वरः कण्टकितप्रकोष्ठः स्वन्नाङ्गुलिः संववृते कुमारी । तस्मिन्द्वये तत्क्षणमात्मवृत्तिः समं विभक्तेव मनोभवेन ॥", "mn": "आसीदिति॥ वरः कण्टकितः पुलकितः प्रकोष्ठो यस्य स आसीत्। `सीच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः` इत्यमरः। कुमारी स्विन्नाङ्गुलिः संववृते बभूव। अत्रोत्प्रेक्षते-तस्मिन्द्वये मिथुने तत्क्षणमात्मवृत्तिः सात्त्विकोदयरूपा वृत्तिर्मनोभवेन कामेन समं विभक्तेव पृथक्कृतेव। प्राक्सिद्धस्याप्यनुरागसाम्यस्य संप्रति तत्कार्यदर्शनात्पाणिस्पर्शकृतत्वमुत्प्रेक्षते। अत्र वात्स्यायनः-`कन्या तु प्रथमसमागमे स्विन्नाङ्गुलिः स्विन्नमुखी च भवति। पुरुषस्तु रोमाञ्चितो भवति। एभिरनयोर्भावं परीक्षित्।` इति। स्त्री-पुरुषयोः स्वेदरोमाञ्चाभिधानं सात्त्विकमात्रोपलक्षणम्। न तु प्रतिनियमो विवक्षितः; `एभिः` इति बहुवचनसामर्थ्यात्। एवं सति कुरामसंभवे(7।77)-`रोमोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः स्विन्नाङ्गुलिः पुंगवकेतुरासीत्` इति व्युत्क्रमवचनं न दोषायेति। `वृत्तिस्तयोः पाणिसमागमेन समं विभक्तेव मनोभवस्य `इत्यपरार्धस्य पाठान्तरे व्याख्यानान्तरम्-पाणिसमागमेन पाण्योः संस्पर्शेन कर्त्रा तयोर्वधूवरयोर्मनोभवस्य वृत्तिः स्थितिः समं विभक्तेव। समीकृतेवेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वरः कण्टकित-प्रकोष्ठः आसीत् । कुमारी स्विन्न-अङ्गुलिः संववृते । तत्-क्षणम् तस्मिन् द्वये आत्म-वृत्तिः मनोभवेन समम् विभक्ता इव (आसीत्) ।", "es": "The groom's forearm horripilated, and the maiden's fingers perspired. At that moment, it was as if their state of being was equally divided between the two of them by Kamadeva.", "pc": [{"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "वरः", "e": "the groom", "p": [{"l": "वर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कण्टकितप्रकोष्ठः", "e": "whose forearm had goosebumps", "p": [{"l": "कण्टकित"}, {"l": "प्रकोष्ठ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्विन्नाङ्गुलिः", "e": "whose fingers were perspiring", "p": [{"l": "स्विन्न"}, {"l": "अङ्गुलि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "संववृते", "e": "became", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "संववृते", "vp": ["सम्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "कुमारी", "e": "the maiden", "p": [{"l": "कुमारी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्मिन्", "e": "in that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "द्वये", "e": "pair", "p": [{"l": "द्वय", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तत्क्षणम्", "e": "at that moment", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "क्षण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आत्मवृत्तिः", "e": "the state of being", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "समम्", "e": "equally", "p": [{"l": "समम्"}]}, {"w": "विभक्ता", "e": "divided", "p": [{"l": "भज्", "inf": "विभक्त", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "मनोभवेन", "e": "by Kamadeva", "p": [{"l": "मनोभव", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "23", "i": 512, "v": "तयोरपाङ्गप्रतिसारितानि क्रियासमापत्तिनिवर्तितानि । ह्रीयन्त्रणामानशिरे मनोज्ञामन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥", "mn": "तयोरिति॥ अपाङ्गेषु नेत्रप्रान्तेषु प्रतिसारितानि प्रवर्तितानि क्रिययोर्निरीक्षणलक्षणयोः समापत्त्या यदृच्छासंगत्या निवर्तितानि प्रत्याकृष्टान्यन्योन्यस्मिंल्लोलानि सतृष्णानि। `लोलश्चलसतृष्णयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|214)। तयोर्दंपत्योर्विलोचनानि दृष्टयो मनोज्ञां रम्यां ह्रिया निमित्तेन यन्त्रणां संकोचमानशिरे प्रापुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तयोः अपाङ्ग-प्रतिसारितानि, क्रिया-समापत्ति-निवर्तितानि, अन्योन्य-लोलानि विलोचनानि मनोज्ञाम् ह्री-यन्त्रणाम् आनशिरे ।", "es": "Their eyes, darting to the corners, turning away upon the completion of each ritual, and eager for each other, experienced a charming restraint due to shyness.", "pc": [{"w": "तयोः", "e": "of those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "अपाङ्गप्रतिसारितानि", "e": "darting to the corners of the eyes", "p": [{"l": "अपाङ्ग"}, {"l": "प्रतिसारित", "cn": "1.3"}]}, {"w": "क्रियासमापत्तिनिवर्तितानि", "e": "turned away upon completion of the rite", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "समापत्ति"}, {"l": "निवर्तित", "cn": "1.3"}]}, {"w": "ह्रीयन्त्रणाम्", "e": "the restraint of shyness", "p": [{"l": "ह्री"}, {"l": "यन्त्रणा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आनशिरे", "e": "experienced", "p": [{"l": "अश्", "fin": "आनशिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "मनोज्ञाम्", "e": "charming", "p": [{"l": "मनोज्ञ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्योन्यलोलानि", "e": "eager for each other", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "लोल", "cn": "1.3"}]}, {"w": "विलोचनानि", "e": "the eyes", "p": [{"l": "विलोचन", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "7", "n": "24", "i": 513, "v": "प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कृशानोरुदर्चिषस्तन्मिथुनं चकासे । मेरोरुपान्तेष्विव वर्तमानमन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ॥", "mn": "प्रदक्षिणेति॥ तन्मिथुनमुदर्चिष उन्नतज्वालस्य कृशानोर्वह्नेः प्रदक्षिणप्रक्रमणात् प्रदक्षिणीकरणात्। मेरोरुपान्तेषु समीपेषु वर्तमानमावर्तमानम्। मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वदित्यर्थः। अन्योन्यसंसक्तं परस्परसंगतम्। मिथुनस्याप्येतद्विशेषणम्। अहश्च त्रियामा चाहस्त्रियामं रात्रिंदिवमिव। समाहारे द्वन्दैकवद्भावः। चकासे दिदीपे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उत्-अर्चिषः कृशानोः प्रदक्षिण-प्रक्रमणात् तत् मिथुनम्, मेरोः उपान्तेषु वर्तमानम् अन्योन्य-संसक्तम् अहः-त्रियामम् इव, चकासे ।", "es": "As they circumambulated the blazing fire, that couple shone like Day and Night, forever joined, revolving around the vicinity of Mount Meru.", "pc": [{"w": "प्रदक्षिणप्रक्रमणात्", "e": "from circumambulating", "p": [{"l": "प्रदक्षिण"}, {"l": "प्रक्रमण", "cn": "5.1"}]}, {"w": "कृशानोः", "e": "of the fire", "p": [{"l": "कृशानु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उदर्चिषः", "e": "with flames rising upwards", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मिथुनम्", "e": "couple", "p": [{"l": "मिथुन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चकासे", "e": "shone", "p": [{"l": "काश्", "fin": "चकासे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "मेरोः", "e": "of Mount Meru", "p": [{"l": "मेरु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उपान्तेषु", "e": "in the vicinity", "p": [{"l": "उपान्त", "cn": "7.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "वर्तमानम्", "e": "existing", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "वर्तमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्योन्यसंसक्तम्", "e": "joined together", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "संसक्त", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अहस्त्रियामम्", "e": "day and night", "p": [{"l": "अहस्"}, {"l": "त्रियामा", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "25", "i": 514, "v": "नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन । चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविसर्गमग्नौ ॥", "mn": "नितम्बेति॥ नितम्बेन गुर्व्यलघ्वी। `दुर्धरालघुनोर्गुर्वी` इति शाश्वतः। विधातृप्रतिमेन ब्रह्मतुल्येन तेन गुरुणा याचकेन प्रयुक्ता `जुहुधि` इति नियुक्ता। मत्तचकोरस्येव नेत्रे यस्याः सा वधूः। अग्नौ लाजविसर्गं चकार ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नितम्ब-गुर्वी, मत्त-चकोर-नेत्रा, लज्जावती सा वधूः विधातृ-प्रतिमेन तेन गुरुणा प्रयुक्ता (सती) अग्नौ लाज-विसर्गम् चकार ।", "es": "Instructed by the priest, who was like the Creator himself, the shy bride—she with heavy hips and eyes like an intoxicated Chakora bird—performed the offering of parched grain into the fire.", "pc": [{"w": "नितम्बगुर्वी", "e": "she with heavy hips", "p": [{"l": "नितम्ब"}, {"l": "गुर्वी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गुरुणा", "e": "by the preceptor (priest)", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "प्रयुक्ता", "e": "instructed", "p": [{"l": "युज्", "inf": "प्रयुक्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "वधूः", "e": "the bride", "p": [{"l": "वधू", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विधातृप्रतिमेन", "e": "who was like the Creator", "p": [{"l": "विधातृ"}, {"l": "प्रतिम", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तेन", "e": "by him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "performed", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "सा", "e": "she", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मत्तचकोरनेत्रा", "e": "whose eyes were like those of an intoxicated Chakora bird", "p": [{"l": "मत्त"}, {"l": "चकोर"}, {"l": "नेत्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "लज्जावती", "e": "shy", "p": [{"l": "लज्जावत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "लाजविसर्गम्", "e": "the offering of parched grain", "p": [{"l": "लाज"}, {"l": "विसर्ग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अग्नौ", "e": "into the fire", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "7.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "26", "i": 515, "v": "हविःशमीपल्लवलाजगन्धी पुण्यः कृशानोरुदियाय धूमः । कपोलसंसर्पिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ॥", "mn": "हविरिति॥ हविष आज्यादेः शमीपल्लवानां लाजानां च गन्धोऽस्यास्तीति हविः-शमीपल्लवलाजगन्धी। `शमीपल्लवमिश्राँल्लाजानञ्जलिना वपति` इति कात्यायनः। पुण्यो धूमः कृशानोः पावकादुदियायोद्धूतः। कपोलयोः संसर्पिणी प्रसहरणशीला शिखा यस्य स तथोक्तः स धूमस्तस्या वध्वा मुहूर्तं कर्णोत्पलतां कर्णाभरणतां प्रपेदे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हविः-शमी-पल्लव-लाज-गन्धी पुण्यः धूमः कृशानोः उदियाय । सः कपोल-संसर्पि-शिखः (सन्) तस्याः मुहूर्त-कर्ण-उत्पलताम् प्रपेदे ।", "es": "Holy smoke, fragrant with oblations, Shami leaves, and parched grain, arose from the fire. Its wisp, creeping over her cheek, served for a moment as her ear-ornament, like a blue lotus.", "pc": [{"w": "हविःशमीपल्लवलाजगन्धी", "e": "fragrant with oblations, Shami leaves, and parched grain", "p": [{"l": "हविस्"}, {"l": "शमी-पल्लव"}, {"l": "लाज"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुण्यः", "e": "holy", "p": [{"l": "पुण्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कृशानोः", "e": "from the fire", "p": [{"l": "कृशानु", "cn": "5.1"}]}, {"w": "उदियाय", "e": "arose", "p": [{"l": "इ", "fin": "उदियाय", "vp": ["उद्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "धूमः", "e": "smoke", "p": [{"l": "धूम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कपोलसंसर्पिशिखः", "e": "whose wisp crept over her cheek", "p": [{"l": "कपोल"}, {"l": "संसर्पिन्"}, {"l": "शिखा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "it (the smoke)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्याः", "e": "of her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "मुहूर्तकर्णोत्पलताम्", "e": "the state of being a momentary ear-lotus", "p": [{"l": "मुहूर्त"}, {"l": "कर्ण-उत्पल"}, {"l": "ता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रपेदे", "e": "attained", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}]},
{"c": "7", "n": "27", "i": 516, "v": "तदञ्जनक्लेदसमाकुलाक्षं प्रम्लानबीजाङ्कुरकर्णपूरम् । वधूमुखं पाटलगन्डलेखमाचारधूमग्रहणाद्बभूव ॥", "mn": "तदिति॥ तद्वधूमुखमाचारेण प्राप्ताद्धूमग्रहणात्। अञ्जनस्य क्लेदोऽञ्जनक्लेदः। अञ्जनभिश्रबाष्पोदकमित्यर्थः। तेन समाकुलाक्षम्। प्रम्लानो बीजाङ्कुरो यवाङ्कुर एव कर्णपूरोऽवतंसो यस्य तत् पाटलगण्डलेखमरुणगण्डस्थलं च बभूव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आचार-धूम-ग्रहणात् तत् वधू-मुखम् अञ्जन-क्लेद-समाकुल-अक्षम्, प्रम्लान-बीज-अङ्कुर-कर्णपूरम्, पाटल-गण्ड-लेखम् बभूव ।", "es": "From inhaling the ritual smoke, the bride's face became one whose eyes were troubled by the melting collyrium, whose ear-ornaments of tender sprouts were faded, and whose cheeks had turned a pale red.", "pc": [{"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अञ्जनक्लेदसमाकुलाक्षम्", "e": "whose eyes were troubled by the moisture of the collyrium", "p": [{"l": "अञ्जन"}, {"l": "क्लेद"}, {"l": "समाकुल"}, {"l": "अक्ष", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रम्लानबीजाङ्कुरकर्णपूरम्", "e": "whose ear-ornament of seed-sprouts was faded", "p": [{"l": "प्रम्लान"}, {"l": "बीज-अङ्कुर"}, {"l": "कर्णपूर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वधूमुखम्", "e": "the bride's face", "p": [{"l": "वधू"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पाटलगण्डलेखम्", "e": "the line of whose cheeks was pale red", "p": [{"l": "पाटल"}, {"l": "गण्ड-लेखा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आचारधूमग्रहणात्", "e": "from inhaling the ritual smoke", "p": [{"l": "आचार"}, {"l": "धूम"}, {"l": "ग्रहण", "cn": "5.1"}]}, {"w": "बभूव", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "28", "i": 517, "v": "तौ त्नातकैर्बन्धुमता च राज्ञा पुरंध्रिभिश्च क्रमशः प्रयुक्तम् । कन्याकुमारौ कनकासनस्थावार्द्राक्षतारोपणमन्वभूताम् ॥", "mn": "ताविति॥ कनकासनस्थौ तौ क्याकुमारौ स्नातकैर्गृहस्थविशेषैः। `स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती` इत्यमरः (अ.को.2|7|47)। बन्धुमता। बन्धुपुरः सरेणेत्यर्थः। राज्ञा च पुरंध्रिभिः पतिपुत्रवतीभिर्नारीभिश्च क्रमशः प्रयुक्तं स्नातकादीनां पूर्वपूर्ववैशिष्ट्यात्क्रमेण कृतमार्द्राक्षतानामारोपणमन्वभूतामनुभूतवन्तौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कनक-आसन-स्थौ तौ कन्या-कुमारौ स्नातकैः बन्धुमता राज्ञा च पुरंध्रिभिः च क्रमशः प्रयुक्तम् आर्द्र-अक्षत-आरोपणम् अन्वभूताम् ।", "es": "Seated on golden thrones, the maiden and the prince experienced the ritual of having wet, unbroken rice grains placed on them, performed in succession by the learned Brahmins, the king with his relatives, and the married women.", "pc": [{"w": "तौ", "e": "those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}]}, {"w": "स्नातकैः", "e": "by the Snatakas (learned Brahmins)", "p": [{"l": "स्नातक", "cn": "3.3"}]}, {"w": "बन्धुमता", "e": "with his relatives", "p": [{"l": "बन्धुमत्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "राज्ञा", "e": "by the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पुरंध्रिभिः", "e": "by the married women", "p": [{"l": "पुरंध्री", "cn": "3.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "क्रमशः", "e": "in succession", "p": [{"l": "क्रमशः"}]}, {"w": "प्रयुक्तम्", "e": "performed", "p": [{"l": "युज्", "inf": "प्रयुक्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "कन्याकुमारौ", "e": "the maiden and the prince", "p": [{"l": "कन्या"}, {"l": "कुमार", "cn": "1.2"}]}, {"w": "कनकासनस्थौ", "e": "seated on golden seats", "p": [{"l": "कनक"}, {"l": "आसन"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.2"}]}, {"w": "आर्द्राक्षतारोपणम्", "e": "the placing of wet, unbroken rice grains", "p": [{"l": "आर्द्र"}, {"l": "अक्षत"}, {"l": "आरोपण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्वभूताम्", "e": "experienced", "p": [{"l": "भू", "fin": "अन्वभूताम्", "vp": ["अनु"], "pn": 6, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "7", "n": "29", "i": 518, "v": "इति स्वसुर्भोजकुलप्रदीपः संपाद्य पाणिग्रहणं स राजा । महीपतीनां पृथगर्हणार्थं समादिदेशाधिकृतानधिश्रीः ॥", "mn": "इतीति॥ अधिश्रीरधिकसंपन्नो भोजकुलप्रदीपः स राजा। इति स्वसुरिन्दुमत्याः पाणिग्रहणं विवाहं संपाद्य कारयित्वा। महीपतीनां राज्ञां पृथगेकैकशोऽर्हणार्थं पूजार्थमधिकृतानधिकारिणः समादि देशाज्ञापयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इति भोज-कुल-प्रदीपः अधि-श्रीः सः राजा स्वसुः पाणि-ग्रहणम् संपाद्य, महीपतीनाम् पृथक् अर्हण-अर्थम् अधिकृतान् समादिदेश ।", "es": "Thus, having accomplished his sister's marriage, that splendid king, the lamp of the Bhoja dynasty, commanded his appointed officials for the purpose of separately honoring the assembled kings.", "pc": [{"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "स्वसुः", "e": "of his sister", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "भोजकुलप्रदीपः", "e": "the lamp of the Bhoja family", "p": [{"l": "भोज-कुल"}, {"l": "प्रदीप", "cn": "1.1"}]}, {"w": "संपाद्य", "e": "having accomplished", "p": [{"l": "पद्", "inf": "संपाद्य", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "पाणिग्रहणम्", "e": "the marriage ceremony", "p": [{"l": "पाणि"}, {"l": "ग्रहण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राजा", "e": "king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "महीपतीनाम्", "e": "of the kings", "p": [{"l": "महीपति", "cn": "6.3"}]}, {"w": "पृथक्", "e": "separately", "p": [{"l": "पृथक्"}]}, {"w": "अर्हणार्थम्", "e": "for the purpose of honoring", "p": [{"l": "अर्हण"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "समादिदेश", "e": "commanded", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "समादिदेश", "vp": ["सम्", "आ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "अधिकृतान्", "e": "the appointed officials", "p": [{"l": "अधिकृत", "cn": "2.3"}]}, {"w": "अधिश्रीः", "e": "possessed of great splendor", "p": [{"l": "अधिश्री", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "30", "i": 519, "v": "लिङ्गैर्मुदः संवृतविक्रियास्ते ह्रदाः प्रसन्ना इव गूढनक्ताः । वैदर्भमामन्त्र्य ययुस्तदीयां प्रत्यर्प्य पूजामुपदाछलेन ॥", "mn": "लिङ्गैरिति॥ मुदः संतोषस्य लिङ्गैश्चिह्नैः कपटहासादिभिः संवृतविक्रिया निगूहितमत्सराः। अत एव प्रसन्ना बहिर्निर्मला गूढनक्रा अन्तर्लीनग्राहा ह्रदा इव स्थइतास्ते नृपा वैदर्भं भोजमामन्त्र्यापृच्छय तदीयां वैदर्भीयां पूजामुपदाछलेनोपायनमिषेण प्रत्यर्प्य ययुर्गतवन्तः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "संवृत-विक्रियाः ते (महीपतयः) मुदः लिङ्गैः गूढ-नक्राः प्रसन्नाः ह्रदाः इव (आसन्) । (ते) वैदर्भम् आमन्त्र्य, तदीयाम् पूजाम् उपदा-छलेन प्रत्यर्प्य ययुः ।", "es": "Those kings, concealing their disappointment with signs of joy, were like calm lakes with crocodiles hidden within. Taking leave of the king of Vidarbha, they departed, returning his honors under the pretext of giving farewell gifts.", "pc": [{"w": "लिङ्गैः", "e": "by signs", "p": [{"l": "लिङ्ग", "cn": "3.3"}]}, {"w": "मुदः", "e": "of joy", "p": [{"l": "मुद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "संवृतविक्रियाः", "e": "who concealed their feelings", "p": [{"l": "संवृत"}, {"l": "विक्रिया", "cn": "1.3"}]}, {"w": "ते", "e": "they (the kings)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "ह्रदाः", "e": "lakes", "p": [{"l": "ह्रद", "cn": "1.3"}]}, {"w": "प्रसन्नाः", "e": "calm", "p": [{"l": "प्रसन्न", "cn": "1.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "गूढनक्राः", "e": "with hidden crocodiles", "p": [{"l": "गूढ"}, {"l": "नक्र", "cn": "1.3"}]}, {"w": "वैदर्भम्", "e": "the king of Vidarbha", "p": [{"l": "वैदर्भ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आमन्त्र्य", "e": "having taken leave of", "p": [{"l": "मन्त्र्", "inf": "आमन्त्र्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "ययुः", "e": "went", "p": [{"l": "या", "fin": "ययुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "तदीयाम्", "e": "his", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रत्यर्प्य", "e": "having returned", "p": [{"l": "ऋ", "inf": "प्रत्यर्प्य", "vp": ["प्रति"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "पूजाम्", "e": "honor", "p": [{"l": "पूजा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उपदाछलेन", "e": "under the pretext of a gift", "p": [{"l": "उपदा"}, {"l": "छल", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "7", "n": "31", "i": 520, "v": "स राजलोकः कृतपूर्वसंविदारम्भसिद्धौ समयोपलभ्यम् । आदास्यमानः प्रमदामिषं तदावृत्य पन्थानमजस्य तस्थौ ॥", "mn": "स इति॥ आरम्भसिद्धौ कार्यसिद्धौ विषये। पूर्वं कृता कृतपूर्वा। सुप्सुपेति समासः। कृतपूर्वा संवित् संकेतो मार्गावरोधरूप उपायो येन स तथोक्तः। `संविद्युद्धेप्रतिज्ञायां संकेताचारनामसु` इति केशवः। स राजलोकः समयोपलभ्यमजप्रस्थानकाले लभ्यम्। तदा तस्यैकाकित्वादिति भावः। `समरोपलभ्यम्` इति पाठे युद्धसाध्यमित्यर्थः। तत्प्रमदैवामिषं भोग्यवस्तु। `आमिषं त्वस्त्रियां मांसे तथा स्याद्भोग्यवस्तुनि` इति केशवः। आदास्यमानो ग्रहीष्यमाणः सन्, अजस्य पन्थानमावृत्यावरुध्य तस्थौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तद् कृतपूर्वसंविद् सः राजलोकः आरम्भसिद्धौ समय-उपलभ्यम् प्रमदाम्-इषम् आदास्यमानः (सन्) अजस्य पन्थानम् आवृत्य तस्थौ।", "es": "That host of kings, who had made a prior agreement, intending to seize the prize of the maiden which was obtainable at the right time for the success of their undertaking, blocked the path of Aja and stood waiting.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "राजलोकः", "p": [{"l": "राजन्"}, {"l": "लोक", "cn": "1.1"}], "e": "host of kings"}, {"w": "कृतपूर्वसंविद्", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "संविद्", "cn": "1.1"}], "e": "who had made a prior agreement"}, {"w": "आरम्भसिद्धौ", "p": [{"l": "आरम्भ"}, {"l": "सिद्धि", "cn": "7.1"}], "e": "for the success of the undertaking"}, {"w": "समय-उपलभ्यम्", "p": [{"l": "समय"}, {"l": "उपलभ्य", "cn": "2.1"}], "e": "obtainable at the right time"}, {"w": "आदास्यमानः", "p": [{"l": "दा", "vp": ["आ"], "inf": "आदास्यमान", "s": ["स्य", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "about to take"}, {"w": "प्रमदाम्-इषम्", "p": [{"l": "प्रमदा"}, {"l": "इष", "cn": "2.1"}], "e": "the prize of the maiden"}, {"w": "तद्", "p": [{"l": "तद्"}], "e": "therefore"}, {"w": "आवृत्य", "p": [{"l": "वृ", "vp": ["आ"], "inf": "आवृत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having blocked"}, {"w": "पन्थानम्", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "अजस्य", "p": [{"l": "अज", "cn": "6.1"}], "e": "of Aja"}, {"w": "तस्थौ", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "stood"}]},
{"c": "7", "n": "32", "i": 521, "v": "भर्तापि तावत्क्रथकैशिकानामनुष्ठितानन्तरजाविवाहः । सत्त्वानुरूपाहरणीकृतश्रीः प्रास्थापयद्राघवमन्वगाञ्च ॥", "mn": "भर्तेति॥ अनुष्ठितः संपादितोऽनन्तरजाया अनुजाया विवाहो येन स तथोक्तः क्रथकैशिकानां देशानां भर्ता स्वामी भोजोऽपि तावत् तदा सत्त्वानुरूपमुत्साहानुरूपं यथा तथा। आ समन्तात्। अनेनानियतवस्तुदानमित्यर्थः। हरणं कन्यायै देयं धनम्। `यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत्` इत्यमरः (अ.को.2|8|28)। आहरणीकृता श्रीर्येन तथोक्तः सन्, राघवमजं प्रास्थापयत् प्रस्थापितवान्। स्वयमन्वगादनुजगाम च ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तावत् क्रथकैशिकानाम् भर्ता, अनुष्ठित-अनन्तरजा-विवाहः, सत्त्व-अनुरूप-आहरणीकृत-श्रीः (सन्), राघवम् प्रास्थापयत्, च अन्वगात्।", "es": "The king of the Vidarbhas (Bhoja), having performed his younger sister's wedding and presented gifts befitting Aja's prowess, sent Raghava off and also followed him for some distance.", "pc": [{"w": "भर्ता", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "the lord (Bhoja)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "for some distance"}, {"w": "क्रथकैशिकानाम्", "p": [{"l": "क्रथकैशिक", "cn": "6.3"}], "e": "of the Krathakaishikas (Vidarbhas)"}, {"w": "अनुष्ठित-अनन्तरजा-विवाहः", "p": [{"l": "अनुष्ठित"}, {"l": "अनन्तरजा"}, {"l": "विवाह", "cn": "1.1"}], "e": "who had performed the marriage of his younger sister"}, {"w": "सत्त्व-अनुरूप-आहरणीकृत-श्रीः", "p": [{"l": "सत्त्व"}, {"l": "अनुरूप"}, {"l": "आहरणीकृत"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "who had presented gifts befitting his prowess"}, {"w": "प्रास्थापयत्", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रास्थापयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "sent off"}, {"w": "राघवम्", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.1"}], "e": "Raghava (Aja)"}, {"w": "अन्वगात्", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["अनु"], "fin": "अन्वगात्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "followed"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}]},
{"c": "7", "n": "33", "i": 522, "v": "तिस्रस्त्रिलोकप्रथितेन सार्धमजेन मार्गे वसतीरुषित्वा । तस्मादपावर्तत कुण्डिनेशः पर्वात्यये सोम इवोष्णरश्मेः ॥", "mn": "तिस्र इति॥ कुण्डिनं विदर्भनगरं तस्येशो भोजस्त्रिषु लोकेषु प्रथितेनाजेन सार्धं मार्गं पथि तिस्रो वसती रात्रीरुषित्वा स्थित्वा। `वसती रात्रिवेश्मनोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|74)। `कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे` (पा.2।3।5) इति द्वितीया। पर्यात्यये दर्शान्त उष्णरश्मेः सूर्यात् सोमश्चन्द्र इव। तस्मादजादपावर्तत । तं विसृज्य निवृत्त इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कुण्डिनेशः त्रिलोक-प्रथितेन अजेन सार्धम् मार्गे तिस्रः वसतीः उषित्वा, तस्मात्, पर्व-अत्यये उष्णरश्मेः सोमः इव, अपावर्तत।", "es": "The lord of Kundina (Bhoja), after staying for three nights on the way with Aja who was famous in the three worlds, turned back from him, just as the moon separates from the sun at the end of the new moon period.", "pc": [{"w": "तिस्रः", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "2.3"}], "e": "three"}, {"w": "त्रिलोक-प्रथितेन", "p": [{"l": "त्रिलोक"}, {"l": "प्रथित", "cn": "3.1"}], "e": "with the one famous in the three worlds"}, {"w": "सार्धम्", "p": [{"l": "सार्धम्"}], "e": "with"}, {"w": "अजेन", "p": [{"l": "अज", "cn": "3.1"}], "e": "with Aja"}, {"w": "मार्गे", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "7.1"}], "e": "on the way"}, {"w": "वसतीः", "p": [{"l": "वसति", "cn": "2.3"}], "e": "nights/halts"}, {"w": "उषित्वा", "p": [{"l": "वस्", "inf": "उषित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having stayed"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from him"}, {"w": "अपावर्तत", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["अप", "आ"], "fin": "अपावर्तत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "turned back"}, {"w": "कुण्डिनेशः", "p": [{"l": "कुण्डिन"}, {"l": "ईश", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Kundina (Bhoja)"}, {"w": "पर्व-अत्यये", "p": [{"l": "पर्वन्"}, {"l": "अत्यय", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the conjunction"}, {"w": "सोमः", "p": [{"l": "सोम", "cn": "1.1"}], "e": "the Moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उष्णरश्मेः", "p": [{"l": "उष्णरश्मि", "cn": "5.1"}], "e": "from the Sun"}]},
{"c": "7", "n": "34", "i": 523, "v": "प्रमन्यवः प्रागपि कोसलेन्द्रे प्रत्येकमात्तस्वतया बभूवुः । अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य ॥", "mn": "प्रमन्यव इति॥ नृपा राजानः प्रागपि प्रत्येकमात्तस्वतया दिग्विजये गृहीतधनत्वेन कोसलेन्द्रे रघौ प्रमन्यवो रूढवैरा बभूवुः। अतो हेतोः समेताः संगताः सन्तस्तदात्मजस्य रघुसूनोः स्त्रीरत्नलाभं न चक्षमिरे न सेहिरे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(ते नृपाः) प्राक् अपि प्रत्येकम् आत्त-स्वतया कोसल-इन्द्रे प्रमन्यवः बभूवुः। अतः समेताः नृपाः तद्-आत्मजस्य स्त्री-रत्न-लाभम् न चक्षमिरे।", "es": "Those kings were already very angry with the lord of Kosala (Raghu) because he had individually taken their wealth. Therefore, having now assembled, they could not tolerate his son (Aja) winning the jewel of a woman.", "pc": [{"w": "प्रमन्यवः", "p": [{"l": "प्रमन्यु", "cn": "1.3"}], "e": "very angry"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राच्"}], "e": "previously"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "कोसल-इन्द्रे", "p": [{"l": "कोसल"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "7.1"}], "e": "towards the lord of Kosala (Raghu)"}, {"w": "प्रत्येकम्", "p": [{"l": "प्रत्येकम्"}], "e": "individually"}, {"w": "आत्त-स्वतया", "p": [{"l": "आत्त"}, {"l": "स्वता", "cn": "3.1"}], "e": "due to their possessions being taken"}, {"w": "बभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they were"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "नृपाः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.3"}], "e": "the kings"}, {"w": "चक्षमिरे", "p": [{"l": "क्षम्", "fin": "चक्षमिरे", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "did not tolerate"}, {"w": "समेताः", "p": [{"l": "इ", "vp": ["सम्"], "inf": "समेत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "having assembled"}, {"w": "स्त्री-रत्न-लाभम्", "p": [{"l": "स्त्री"}, {"l": "रत्न"}, {"l": "लाभ", "cn": "2.1"}], "e": "the gain of the jewel of a woman"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तद्-आत्मजस्य", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आत्मज", "cn": "6.1"}], "e": "of his son (Aja)"}]},
{"c": "7", "n": "35", "i": 524, "v": "तमुद्वहन्तं पथि भोजकन्यां रुरोध राजन्यगणः स दृप्तः । बलिप्रदिष्टां श्रियमाददानं त्रैविक्रमं पादमिवेन्द्रशत्रुः ॥", "mn": "तमिति॥ दृप्त उद्वतः स राजन्यगणो राजसंघातः। भोजकन्यामुद्वहन्तं नयन्तं तमजम्। बलिना वैरोचनिना प्रदिष्टां दत्तां श्रियमाददानं स्वीकुवाणम्। त्रिविक्रमस्येमं त्रैविक्रमम्। पादमिन्द्रशत्रुः प्रह्लाद इव। पथिरुरोध। तथा च ब्राह्माण्डपुराणे-`विरोचनविरोधेऽपि प्रह्लादः प्राक्तनं स्मरन्। विषअणोस्तु क्रममाणस्य पादाम्भोजं रुरोध ह ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः दृप्तः राजन्य-गणः, पथि भोज-कन्याम् उद्वहन्तम् तम् (अजम्), बलि-प्रदिष्टां श्रियम् आददानम् त्रैविक्रमम् पादम् इन्द्र-शत्रुः इव, रुरोध।", "es": "That arrogant host of kings obstructed Aja on his path as he was carrying away the daughter of Bhoja, just as Bali, the enemy of Indra, obstructed the step of Vishnu (Trivikrama) as he was taking back the fortune that Bali himself had offered.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Aja)"}, {"w": "उद्वहन्तम्", "p": [{"l": "वह्", "vp": ["उद्"], "inf": "उद्वहत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "who was carrying away"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "भोज-कन्याम्", "p": [{"l": "भोज"}, {"l": "कन्या", "cn": "2.1"}], "e": "the daughter of Bhoja"}, {"w": "रुरोध", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "रुरोध", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "obstructed"}, {"w": "राजन्य-गणः", "p": [{"l": "राजन्य"}, {"l": "गण", "cn": "1.1"}], "e": "the host of kings"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "दृप्तः", "p": [{"l": "दृप्", "inf": "दृप्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "arrogant"}, {"w": "बलि-प्रदिष्टां", "p": [{"l": "बलि"}, {"l": "प्रदिष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "given by Bali"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the fortune (Lakshmi)"}, {"w": "आददानम्", "p": [{"l": "दा", "vp": ["आ"], "inf": "आददान", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "who was taking"}, {"w": "त्रैविक्रमम्", "p": [{"l": "त्रैविक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "of Trivikrama (Vishnu)"}, {"w": "पादम्", "p": [{"l": "पाद", "cn": "2.1"}], "e": "the step"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "इन्द्र-शत्रुः", "p": [{"l": "इन्द्र"}, {"l": "शत्रु", "cn": "1.1"}], "e": "the enemy of Indra (Bali)"}]},
{"c": "7", "n": "36", "i": 525, "v": "तस्याः स रक्षार्थमनल्पयोधमादिश्य पित्र्यं सचिवं कुमारः । प्रत्यग्रहीत्पार्थिववाहिनीं तां भागीरथीं शोण इवोत्तरंगः ॥", "mn": "तस्या इति॥ स कुमारोऽजस्तस्या इन्दुमत्या रक्षार्थमनल्पयोधं बहुभटम्। पितुरागंत पित्र्यम्। आप्तमित्यर्थः। सचिवमादिश्याज्ञाप्य तां पार्थिव वाहिनीं रामसेनाम्। `ध्वजिनी वाहिनी सेना` इत्यमरः (अ.को.2|8|78)। भागीरथीमुत्तरंगः शोणः शोणाख्यो नद इव। प्रत्यग्रहीदभियुक्तवान् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः कुमारः तस्याः रक्षार्थम् अनल्प-योधम् पित्र्यम् सचिवम् आदिश्य, उत्-तरंगः शोणः भागीरथीम् इव, ताम् पार्थिव-वाहिनीम् प्रत्यग्रहीत्।", "es": "Prince Aja, having commanded his father's minister with numerous soldiers for her protection, confronted that army of kings, just as the high-waved Shona river confronts the Ganges.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "रक्षार्थम्", "p": [{"l": "रक्षा"}, {"l": "अर्थम्"}], "e": "for the sake of protection"}, {"w": "अनल्प-योधम्", "p": [{"l": "अनल्प"}, {"l": "योध", "cn": "2.1"}], "e": "with numerous soldiers"}, {"w": "आदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "vp": ["आ"], "inf": "आदिश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having commanded"}, {"w": "पित्र्यम्", "p": [{"l": "पित्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "paternal"}, {"w": "सचिवम्", "p": [{"l": "सचिव", "cn": "2.1"}], "e": "minister"}, {"w": "कुमारः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}], "e": "the prince (Aja)"}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "vp": ["प्रति"], "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "confronted"}, {"w": "पार्थिव-वाहिनीम्", "p": [{"l": "पार्थिव"}, {"l": "वाहिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the army of the kings"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "भागीरथीम्", "p": [{"l": "भागीरथी", "cn": "2.1"}], "e": "the Bhagirathi (Ganges)"}, {"w": "शोणः", "p": [{"l": "शोण", "cn": "1.1"}], "e": "the Shona river"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उत्-तरंगः", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "तरंग", "cn": "1.1"}], "e": "with high waves"}]},
{"c": "7", "n": "37", "i": 526, "v": "पत्तिः पदातिं रथिनं रथेशस्तुरंगसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् ॥", "mn": "पत्तिरिति॥ पत्तिः पादचारो योद्धा पदातिं पादचारमभ्यपतत्। पदा पादाभ्यामततीति पदातिः । `पादस्य पद्-` (पा.6।3।52)इत्यादिना पदादेशः। `पदातिपत्तिपदगपादातिकपदाजयः` इत्यमरः (अ.को.2|8|66)। रथेशो रथिको रथिनं रथारोहमभ्यपतत्। तुरंगसाद्यश्वारोहस्तुरगाधिरूढमश्वारोहमभ्यपतत्। `रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः` इत्यमरः (अ.को.2|8|60)। गजस्य यन्ता हस्त्यारोहो गजस्थं पुरुषमभ्यपतत्। इत्थमनेन प्रकारेण तुल्यप्रतिद्वन्द्व्येकजातीयप्रतिभटं युद्धं बभूव। अन्योन्यं द्वन्द्वं कलहोऽस्त्येषामिति प्रतिद्वन्द्विनो योधाः। `द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|223) ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "पत्तिः पदातिम्, रथ-ईशः रथिनम्, तुरंग-सादी तुरग-अधिरूढम्, गजस्य यन्ता गज-स्थम् अभ्यपतत्। युद्धम् तुल्य-प्रतिद्वन्द्वि बभूव।", "es": "Foot-soldiers rushed at foot-soldiers, chariot-lords at chariot-warriors, horse-riders at those mounted on horses, and elephant-drivers at those stationed on elephants. The battle was fought between equally matched opponents.", "pc": [{"w": "पत्तिः", "p": [{"l": "पत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "a foot-soldier"}, {"w": "पदातिम्", "p": [{"l": "पदाति", "cn": "2.1"}], "e": "a foot-soldier"}, {"w": "रथिनम्", "p": [{"l": "रथिन्", "cn": "2.1"}], "e": "a chariot-warrior"}, {"w": "रथ-ईशः", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "ईश", "cn": "1.1"}], "e": "a chariot-lord"}, {"w": "तुरंग-सादी", "p": [{"l": "तुरंग"}, {"l": "सादिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a horse-rider"}, {"w": "तुरग-अधिरूढम्", "p": [{"l": "तुरग"}, {"l": "अधिरूढ", "cn": "2.1"}], "e": "one mounted on a horse"}, {"w": "यन्ता", "p": [{"l": "यन्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "a driver"}, {"w": "गजस्य", "p": [{"l": "गज", "cn": "6.1"}], "e": "of an elephant"}, {"w": "अभ्यपतत्", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["अभि"], "fin": "अभ्यपतत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "rushed towards"}, {"w": "गज-स्थम्", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "one stationed on an elephant"}, {"w": "तुल्य-प्रतिद्वन्द्वि", "p": [{"l": "तुल्य"}, {"l": "प्रतिद्वन्द्विन्", "cn": "1.1"}], "e": "with equally matched opponents"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "युद्धम्", "p": [{"l": "युद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "the battle"}]},
{"c": "7", "n": "38", "i": 527, "v": "नदत्सु तूर्येष्वविभाव्यवाचो नोदीरयन्ति स्म कुलोपदेशान् । बाणाक्षरैरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापभृतः शशंसुः ॥", "mn": "नदत्स्विति॥ तूर्येषु नदत्सु सत्सु, अविभाव्यवाचोऽनवधार्यगिरश्चापभृतो धानुष्काः कुलमुपदिश्यते प्रख्याप्यते यैस्ते कुलोपदेशास्तान्कुलनामानि नोदीरयन्ति स्म नोञ्चारयामासुः। श्रोतुमशक्यत्वाद्वाचो नाब्रुवन्नित्यर्थः। किंतु बाणाक्षरैर्बाणेषु लिखिताक्षरैरेव परस्परस्यान्योन्यस्योर्जितं प्रख्यातं नाम शशंसुरूचुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तूर्येषु नदत्सु अविभाव्य-वाचः चाप-भृतः कुल-उपदेशान् न उदीरयन्ति स्म। (ते) बाण-अक्षरैः एव परस्परस्य ऊर्जितम् नाम शशंसुः।", "es": "As the war-trumpets blared, the archers, their voices being indistinguishable, did not utter proclamations of their lineage. Instead, they announced their glorious names to each other only with the letters inscribed on their arrows.", "pc": [{"w": "नदत्सु", "p": [{"l": "नद्", "inf": "नदत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.3"}], "e": "while sounding"}, {"w": "तूर्येषु", "p": [{"l": "तूर्य", "cn": "7.3"}], "e": "the war-trumpets"}, {"w": "अविभाव्य-वाचः", "p": [{"l": "अविभाव्य"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.3"}], "e": "with their voices indistinguishable"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "उदीरयन्ति", "p": [{"l": "ईर्", "vp": ["उद्"], "fin": "उदीरयन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "did utter"}, {"w": "स्म", "p": [{"l": "स्म"}], "e": "(past tense marker)"}, {"w": "कुल-उपदेशान्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "उपदेश", "cn": "2.3"}], "e": "proclamations of lineage"}, {"w": "बाण-अक्षरैः", "p": [{"l": "बाण"}, {"l": "अक्षर", "cn": "3.3"}], "e": "with the letters of their arrows"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "परस्परस्य", "p": [{"l": "परस्पर", "cn": "6.1"}], "e": "of each other"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "2.1"}], "e": "the name"}, {"w": "ऊर्जितम्", "p": [{"l": "ऊर्जित", "cn": "2.1"}], "e": "and glorious deeds"}, {"w": "चाप-भृतः", "p": [{"l": "चाप"}, {"l": "भृत्", "cn": "1.3"}], "e": "the archers"}, {"w": "शशंसुः", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंसुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "announced"}]},
{"c": "7", "n": "39", "i": 528, "v": "उत्थापितः संयति रेणुरश्वैः सान्द्रीकृतः स्यन्दनवंशचक्रैः । विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैर्नेत्रक्रमेणोपरुरोध सूर्यम् ॥", "mn": "उत्थापित इति॥ संयति संग्रामेऽश्वैरुत्थापितः । स्यन्दनवंशानां रथसमूहानां चक्रै रथाङ्गैः सान्द्रीकृतो घनीकृतः। `वंशः पृष्ठास्थि गेहोर्ध्वकाष्ठे;वेणौ गणे कुले` इति केशवः। कुञ्जरकर्णानां तालैस्तानैर्विस्तारितः प्रसारितो रेणुर्नेत्रक्रमेणांशुकपरिपाट्या। अंशुकमिवेत्यर्थः। `स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रम्` इति, `क्रमोऽङ्घ्रौ परिपाट्यां च` इति च केशवः। सूर्यमुपरुरोधाच्छादयामास ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "संयति अश्वैः उत्थापितः, स्यन्दन-वंश-चक्रैः सान्द्रीकृतः, कुञ्जर-कर्ण-तालैः विस्तारितः रेणुः क्रमेण नेत्रम् उपरुरोध, ततः सूर्यम् उपरुरोध।", "es": "In the battle, the dust raised by horses, made dense by chariot wheels, and spread by the fan-like ears of elephants, gradually obstructed the sun from sight.", "pc": [{"w": "उत्थापितः", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्थापित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "raised"}, {"w": "संयति", "p": [{"l": "संयति", "cn": "7.1"}], "e": "in the battle"}, {"w": "रेणुः", "p": [{"l": "रेणु", "cn": "1.1"}], "e": "the dust"}, {"w": "अश्वैः", "p": [{"l": "अश्व", "cn": "3.3"}], "e": "by the horses"}, {"w": "सान्द्रीकृतः", "p": [{"l": "सान्द्रीकृत", "cn": "1.1"}], "e": "made dense"}, {"w": "स्यन्दन-वंश-चक्रैः", "p": [{"l": "स्यन्दन"}, {"l": "वंश"}, {"l": "चक्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the multitudes of chariot wheels"}, {"w": "विस्तारितः", "p": [{"l": "स्तृ", "vp": ["वि"], "inf": "विस्तारित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "spread"}, {"w": "कुञ्जर-कर्ण-तालैः", "p": [{"l": "कुञ्जर"}, {"l": "कर्ण"}, {"l": "ताल", "cn": "3.3"}], "e": "by the fan-like ears of elephants"}, {"w": "नेत्र-क्रमेण", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "क्रम", "cn": "3.1"}], "e": "gradually"}, {"w": "उपरुरोध", "p": [{"l": "रुध्", "vp": ["उप"], "fin": "उपरुरोध", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "obstructed"}, {"w": "सूर्यम्", "p": [{"l": "सूर्य", "cn": "2.1"}], "e": "the sun"}]},
{"c": "7", "n": "40", "i": 529, "v": "मत्स्यध्वजा वायुवशाद्विदीर्णैर्मुखैः प्रवृद्धध्वजिनीरजांसि । बभुः पिबन्तः परमार्थमत्स्याः पर्याविलानीव नवोदकानि ॥", "mn": "मत्स्येति॥ वायुवशाद्विदीर्णैर्विवृतैर्मुखैः प्रवृद्धानि ध्वजिनीरजांसि सैन्यरेणून् पिबन्तो गृह्णन्तो मत्स्यध्वजा मत्स्याकारा ध्वजाः पर्याविलानि परितः कलुषाणि नवोदकानि पिबन्तः परमार्थमत्स्याः सत्यमत्स्या इव। बभुर्भान्ति स्म ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वायु-वशात् विदीर्णैः मुखैः प्रवृद्ध-ध्वजिनी-रजांसि पिबन्तः मत्स्य-ध्वजाः, पर्याविलानि नव-उदकानि पिबन्तः परमार्थ-मत्स्याः इव, बभुः।", "es": "The fish-banners, with their mouths torn open by the force of the wind, appeared to be drinking the thick dust of the army, just like real fish drinking turbid new waters.", "pc": [{"w": "मत्स्य-ध्वजाः", "p": [{"l": "मत्स्य"}, {"l": "ध्वज", "cn": "1.3"}], "e": "the fish-banners"}, {"w": "वायु-वशात्", "p": [{"l": "वायु"}, {"l": "वशात्"}], "e": "due to the force of the wind"}, {"w": "विदीर्णैः", "p": [{"l": "दृ", "vp": ["वि"], "inf": "विदीर्ण", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "with torn open"}, {"w": "मुखैः", "p": [{"l": "मुख", "cn": "3.3"}], "e": "mouths"}, {"w": "प्रवृद्ध-ध्वजिनी-रजांसि", "p": [{"l": "प्रवृद्ध"}, {"l": "ध्वजिनी"}, {"l": "रजस्", "cn": "2.3"}], "e": "the thick dust of the army"}, {"w": "बभुः", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "appeared"}, {"w": "पिबन्तः", "p": [{"l": "पा", "inf": "पिबत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.3"}], "e": "drinking"}, {"w": "परमार्थ-मत्स्याः", "p": [{"l": "परमार्थ"}, {"l": "मत्स्य", "cn": "1.3"}], "e": "real fish"}, {"w": "पर्याविलानि", "p": [{"l": "पर्याविल", "cn": "2.3"}], "e": "turbid"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "नव-उदकानि", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "उदक", "cn": "2.3"}], "e": "new waters"}]},
{"c": "7", "n": "41", "i": 530, "v": "रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाक्वणितेन नागः । स्वभर्तृनामग्रहणाद्बभूव सान्द्रे रजस्यात्मपरावबोधः ॥", "mn": "रथ इति॥ सान्द्रे प्रवृद्धे रजसि रथो रथाङ्गध्वनिना चक्रस्वनेन विजज्ञे ज्ञातः। नागो हस्ती विलोलानां घण्टानां क्वणितेन नदिन विजज्ञे। आत्मपरावबोधः स्वपरविवेकः। योधानामिति शेषः। स्वभर्तॄणां स्वस्वामिनां नामग्रहणान्नामोञ्चारणाद्बभूव। रजोऽन्धतया सर्वे स्वं परं च शब्दादेवानुमाय प्रजह्रुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सान्द्रे रजसि रथः रथ-अङ्ग-ध्वनिना, नागः विलोल-घण्टा-क्वणितेन विजज्ञे। आत्म-पर-अवबोधः स्व-भर्तृ-नाम-ग्रहणात् बभूव।", "es": "In the thick dust, a chariot was recognized by the sound of its wheels, and an elephant by the jingling of its swaying bells. The recognition of friend and foe occurred only through the utterance of their respective masters' names.", "pc": [{"w": "रथः", "p": [{"l": "रथ", "cn": "1.1"}], "e": "a chariot"}, {"w": "रथ-अङ्ग-ध्वनिना", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "3.1"}], "e": "by the sound of its wheels"}, {"w": "विजज्ञे", "p": [{"l": "ज्ञा", "vp": ["वि"], "fin": "विजज्ञे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was recognized"}, {"w": "विलोल-घण्टा-क्वणितेन", "p": [{"l": "विलोल"}, {"l": "घण्टा"}, {"l": "क्वणित", "cn": "3.1"}], "e": "by the jingling of its swaying bells"}, {"w": "नागः", "p": [{"l": "नाग", "cn": "1.1"}], "e": "an elephant"}, {"w": "स्व-भर्तृ-नाम-ग्रहणात्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "भर्तृ"}, {"l": "नाम"}, {"l": "ग्रहण", "cn": "5.1"}], "e": "from the utterance of their masters' names"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "occurred"}, {"w": "सान्द्रे", "p": [{"l": "सान्द्र", "cn": "7.1"}], "e": "in the thick"}, {"w": "रजसि", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "7.1"}], "e": "dust"}, {"w": "आत्म-पर-अवबोधः", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "पर"}, {"l": "अवबोध", "cn": "1.1"}], "e": "the recognition of friend and foe"}]},
{"c": "7", "n": "42", "i": 531, "v": "आवृण्वतो लोचनमार्गमाजौ रजोन्धकारस्य विजृम्भितस्य । शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा बालारुणोऽभूद्रुधिरप्रवाहः ॥", "mn": "आवृण्वत इति॥ लोचनमार्गमावृण्वतो दृष्टिपथमुपरुन्धतः। आजौ युद्धे विजृम्भितस्य व्याप्तस्य। रज एवान्धकारं तस्य। शस्त्रक्षतेभ्योऽश्वद्विपवीरेभ्यो जन्म यस्य स तथोक्तो रुधिरप्रवाहो बालारुणो बालार्कोऽभूत्। `अरुणो भास्करेऽपि स्यात्` इत्यमरः (अ.को.3|3|55)। बालविशेषणं रुधइरसावर्ण्यार्थम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आजौ लोचन-मार्गम् आवृण्वतः विजृम्भितस्य रजः-अन्धकारस्य, शस्त्र-क्षत-अश्व-द्विप-वीर-जन्मा रुधिर-प्रवाहः बाल-अरुणः अभूत्।", "es": "In the battle, for the spreading darkness of dust that covered the path of sight, the flow of blood—born from the weapon-wounded horses, elephants, and heroes—became like the morning sun, dispelling the gloom.", "pc": [{"w": "आवृण्वतः", "p": [{"l": "वृ", "vp": ["आ"], "inf": "आवृण्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of the covering"}, {"w": "लोचन-मार्गम्", "p": [{"l": "लोचन"}, {"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the path of sight"}, {"w": "आजौ", "p": [{"l": "आजि", "cn": "7.1"}], "e": "in the battle"}, {"w": "रजः-अन्धकारस्य", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "अन्धकार", "cn": "6.1"}], "e": "of the darkness of dust"}, {"w": "विजृम्भितस्य", "p": [{"l": "जृम्भ्", "vp": ["वि"], "inf": "विजृम्भित", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "which had spread"}, {"w": "शस्त्र-क्षत-अश्व-द्विप-वीर-जन्मा", "p": [{"l": "शस्त्र"}, {"l": "क्षत"}, {"l": "अश्व"}, {"l": "द्विप"}, {"l": "वीर"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "born from the weapon-wounded horses, elephants, and heroes"}, {"w": "बाल-अरुणः", "p": [{"l": "बाल"}, {"l": "अरुण", "cn": "1.1"}], "e": "like the morning sun"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "रुधिर-प्रवाहः", "p": [{"l": "रुधिर"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "1.1"}], "e": "the flow of blood"}]},
{"c": "7", "n": "43", "i": 532, "v": "स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधूतः । अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाबभासे ॥", "mn": "स इति॥ क्षतजेन रुधइरेण छिन्नमूलः। त्याजितभूतलसंबन्ध इत्यर्थः। तस्य क्षतजस्योपरिष्टात् पवनावधूतो वाताहतः स रेणुः। अङ्गारशेषस्य हुताशनस्याग्नेः पूर्वोत्थितो धूम इव। आबभासे दिदीपे ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "क्षतजेन छिन्न-मूलः सः रेणुः, तस्य उपरिष्टात् पवन-अवधूतः (सन्), अङ्गार-शेषस्य हुत-अशनस्य पूर्व-उत्थितः धूमः इव अवबभासे।", "es": "That dust, settled at its source by the blood, being stirred up by the wind above it, appeared like the smoke that had previously risen from a fire now reduced to embers.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "छिन्न-मूलः", "p": [{"l": "छिन्न"}, {"l": "मूल", "cn": "1.1"}], "e": "with its source settled"}, {"w": "क्षतजेन", "p": [{"l": "क्षतज", "cn": "3.1"}], "e": "by the blood"}, {"w": "रेणुः", "p": [{"l": "रेणु", "cn": "1.1"}], "e": "dust"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of it (the blood)"}, {"w": "उपरिष्टात्", "p": [{"l": "उपरिष्टात्"}], "e": "above"}, {"w": "पवन-अवधूतः", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "अवधूत", "cn": "1.1"}], "e": "stirred up by the wind"}, {"w": "अङ्गार-शेषस्य", "p": [{"l": "अङ्गार"}, {"l": "शेष", "cn": "6.1"}], "e": "which is left with only embers"}, {"w": "हुत-अशनस्य", "p": [{"l": "हुत"}, {"l": "अशन", "cn": "6.1"}], "e": "of a fire"}, {"w": "पूर्व-उत्थितः", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "उत्थित", "cn": "1.1"}], "e": "previously risen"}, {"w": "धूमः", "p": [{"l": "धूम", "cn": "1.1"}], "e": "smoke"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अवबभासे", "p": [{"l": "भास्", "vp": ["अव"], "fin": "अवबभासे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "appeared"}]},
{"c": "7", "n": "44", "i": 533, "v": "प्रहारमूर्च्छापगमे रथस्था यन्तॄनुपालभ्य निवर्तिताश्वान् । यैः सादिता लक्षितपूर्वकेतूंस्तानेव सामर्षतया निजघ्नुः ॥", "mn": "प्रहारेति॥ रथस्था रथिनः प्रहारेण या मूर्च्छा तस्या अपगमे सति। मूर्च्छितानामन्यत्र नीत्वा संरक्षणं सारथिधर्म इति कृत्वा। निवर्तिताश्वान्यन्तॄन् सारथीनुपालभ्य `असाधु कृतम्`इत्यधिक्षिप्य। पूर्वं यैः स्वयं सादिता हताः। लक्षितपूर्वकेतून्। पूर्वदृष्टैः केतुभिः प्रत्यभिज्ञातानित्यर्थः। तानेव सामर्षतया सकोपत्वेन हेतुना निजघ्नुः प्रजह्रुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रहार-मूर्च्छा-अपगमे रथ-स्थाः, निवर्तित-अश्वान् यन्तॄन् उपालभ्य, यैः (पूर्वम्) सादिताः, (ते) लक्षित-पूर्व-केतून् तान् एव स-अमर्षतया निजघ्नुः।", "es": "Upon recovering from a swoon caused by a blow, the chariot-warriors, after reproaching their charioteers for turning back, angrily sought out and struck down the very same enemies by whom they had been defeated, recognizing them by their previously marked banners.", "pc": [{"w": "प्रहार-मूर्च्छा-अपगमे", "p": [{"l": "प्रहार"}, {"l": "मूर्च्छा"}, {"l": "अपगम", "cn": "7.1"}], "e": "upon the passing of the swoon from the blow"}, {"w": "रथ-स्थाः", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.3"}], "e": "those standing in chariots"}, {"w": "यन्तॄन्", "p": [{"l": "यन्तृ", "cn": "2.3"}], "e": "the charioteers"}, {"w": "उपालभ्य", "p": [{"l": "लभ्", "vp": ["उप", "आ"], "inf": "उपालभ्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reproached"}, {"w": "निवर्तित-अश्वान्", "p": [{"l": "निवर्तित"}, {"l": "अश्व", "cn": "2.3"}], "e": "who had turned back the horses"}, {"w": "यैः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.3"}], "e": "by whom"}, {"w": "सादिताः", "p": [{"l": "सद्", "inf": "सादित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "they were made to fall"}, {"w": "लक्षित-पूर्व-केतून्", "p": [{"l": "लक्षित"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "केतु", "cn": "2.3"}], "e": "whose banners were previously marked"}, {"w": "तान्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}], "e": "them"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "the very same"}, {"w": "स-अमर्षतया", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अमर्षता", "cn": "3.1"}], "e": "with indignation"}, {"w": "निजघ्नुः", "p": [{"l": "हन्", "vp": ["नि"], "fin": "निजघ्नुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "struck down"}]},
{"c": "7", "n": "45", "i": 534, "v": "अप्यर्धमार्गे परबाणलूना धनुर्भृतां हस्तवतां पृषत्काः । संप्रापुरेवात्मजवानुवृत्त्या पूर्वार्धभागैः फलिभिः शरव्यम् ॥", "mn": "अपीति॥ अर्धश्चासौ मार्गश्च तस्मिन्नर्धमार्गे परेषां बाणैर्लूनाश्छिन्ना अपि हस्तवतां कृतहस्तानां धनुर्भृतां पृषत्काः शरा आत्मजवानुवृत्त्या स्ववेगानुबन्धेन हेतुना फलिभिर्लोहाग्रवद्भिः। `सस्यबाणाग्रयोः फलम्` इति विश्वः। पूर्वार्धभागैः। शृणातीति शरुः। तस्मै हितं शरव्यं लक्ष्यम्। `उगवादिभ्यो यत्` (पा.5।1।2)इति यत्प्रत्ययः। `लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च` इत्यमरः (अ.को.2|8|86)। संप्रापुरेव, न तु मध्ये पतिता इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हस्त-वताम् धनुः-भृताम् पृषत्काः अर्ध-मार्गे पर-बाण-लूनाः अपि, आत्म-जव-अनुवृत्त्या फलिभिः पूर्व-अर्ध-भागैः शरव्यम् संप्रापुः एव।", "es": "The arrows of the skillful archers, even when cut midway by enemy arrows, still reached their targets with their front, sharp-headed halves, carried forward by their own initial momentum.", "pc": [{"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अर्ध-मार्गे", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "मार्ग", "cn": "7.1"}], "e": "midway"}, {"w": "पर-बाण-लूनाः", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "बाण"}, {"l": "लून", "cn": "1.3"}], "e": "cut by enemy arrows"}, {"w": "धनुः-भृताम्", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the archers"}, {"w": "हस्त-वताम्", "p": [{"l": "हस्तवत्", "cn": "6.3"}], "e": "possessing skillful hands"}, {"w": "पृषत्काः", "p": [{"l": "पृषत्क", "cn": "1.3"}], "e": "arrows"}, {"w": "संप्रापुः", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["सम्", "प्र"], "fin": "संप्रापुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "आत्म-जव-अनुवृत्त्या", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "जव"}, {"l": "अनुवृत्ति", "cn": "3.1"}], "e": "by the continuation of their own momentum"}, {"w": "पूर्व-अर्ध-भागैः", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "भाग", "cn": "3.3"}], "e": "with their front halves"}, {"w": "फलिभिः", "p": [{"l": "फलिन्", "cn": "3.3"}], "e": "having arrowheads"}, {"w": "शरव्यम्", "p": [{"l": "शरव्य", "cn": "2.1"}], "e": "the target"}]},
{"c": "7", "n": "46", "i": 535, "v": "आधोरणानां गजसंनिपाते शिरांसि चक्रैर्निशितैः क्षुराग्रैः । हतान्यपि श्येननखाग्रकोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतुः ॥", "mn": "आधोरणानामिति॥ गजसंनिपाते गजयुद्धे निशितैरत एव क्षुराग्रैः क्षुरस्याग्रमिवाग्रं येषां तैश्चक्रैरायुधविशेषैर्हृतानि छिन्नान्यपि। श्येनानां पक्षिविशेषाणाम्। `पक्षी श्येनः` इत्यमरः (अ.को.2|8|59)। नखाग्रकोटिषु व्यासक्ताः केशा येषां तानि। आधोरणानां हस्त्यारोहाणाम्। `आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः` इत्यमरः (अ.को.2|8|59)। शिरांसि चिरेण पेतुः पतितानि। शिरः पातात्प्रागेवारुह्य पश्चादुत्पततां पक्षिणां नखेषु केशसङ्गश्चिरपातहेतुरिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गज-संनिपाते निशितैः क्षुर-अग्रैः चक्रैः हतानि अपि आधोरणानाम् शिरांसि, श्येन-नख-अग्र-कोटि-व्यासक्त-केशानि (सन्ति), चिरेण पेतुः।", "es": "In the clash of elephants, the heads of the riders, though severed by sharp, razor-edged discuses, fell to the ground only after a delay, as their hair remained entangled in the hawk-claw-like tips of the weapons.", "pc": [{"w": "आधोरणानाम्", "p": [{"l": "आधोरण", "cn": "6.3"}], "e": "of the elephant riders"}, {"w": "गज-संनिपाते", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "संनिपात", "cn": "7.1"}], "e": "in the clash of elephants"}, {"w": "शिरांसि", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "1.3"}], "e": "heads"}, {"w": "चक्रैः", "p": [{"l": "चक्र", "cn": "3.3"}], "e": "by discuses"}, {"w": "निशितैः", "p": [{"l": "निशित", "cn": "3.3"}], "e": "sharp"}, {"w": "क्षुर-अग्रैः", "p": [{"l": "क्षुर"}, {"l": "अग्र", "cn": "3.3"}], "e": "with razor-like edges"}, {"w": "हतानि", "p": [{"l": "हन्", "inf": "हत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "severed"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "श्येन-नख-अग्र-कोटि-व्यासक्त-केशानि", "p": [{"l": "श्येन"}, {"l": "नख"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "कोटि"}, {"l": "व्यासक्त"}, {"l": "केश", "cn": "1.3"}], "e": "with their hair entangled in the sharp tips of hawk-like claws"}, {"w": "चिरेण", "p": [{"l": "चिरेण"}], "e": "after a long time"}, {"w": "पेतुः", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पेतुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "fell"}]},
{"c": "7", "n": "47", "i": 536, "v": "पूर्वं प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षममश्वसादी । तुरंगमस्कन्धनिषण्णदेहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुमाचकाङ्क्ष ॥", "mn": "पूर्वमिति॥ पूर्वं प्रथमं प्रहर्ताऽश्वसादी तौरंगिकः प्रतिहारेऽक्षममशक्तं तुरंगमस्कन्धे निषण्णदेहम्। मूर्च्छितमित्यर्थः। रिपुं भूयो न जघान पुनर्न प्रजहार। किंतु प्रत्याश्वसन्तं पुनरुज्जीवन्तमाचकाङ्क्ष। `नायुधव्यसनं प्राप्तं नार्तं नातिपरिक्षतम्`(मनु.7।93) इति निषेधादिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अश्व-सादी पूर्वम् प्रहर्ता (भूत्वा) प्रति-प्रहार-अक्षमम्, तुरंगम-स्कन्ध-निषण्ण-देहम्, प्रति-आश्वसन्तम् रिपुम् भूयः न जघान, (अपितु) आचकाङ्क्ष।", "es": "A horse-rider, having struck his enemy first, did not strike again while the foe was incapable of retaliating. Instead, he waited for his enemy, whose body was slumped over his horse's shoulder, to recover his breath.", "pc": [{"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्वम्"}], "e": "first"}, {"w": "प्रहर्ता", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रहर्तृ", "s": ["तृच्"], "cn": "1.1"}], "e": "the attacker"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "जघान", "p": [{"l": "हन्", "fin": "जघान", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "strike"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "प्रति-प्रहार-अक्षमम्", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "प्रहार"}, {"l": "अक्षम", "cn": "2.1"}], "e": "incapable of striking back"}, {"w": "अश्व-सादी", "p": [{"l": "अश्व"}, {"l": "सादिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the horse-rider"}, {"w": "तुरंगम-स्कन्ध-निषण्ण-देहम्", "p": [{"l": "तुरंगम"}, {"l": "स्कन्ध"}, {"l": "निषण्ण"}, {"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "whose body was slumped on the horse's shoulder"}, {"w": "प्रति-आश्वसन्तम्", "p": [{"l": "श्वस्", "vp": ["प्रति", "आ"], "inf": "प्रत्याश्वसत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "who was recovering his breath"}, {"w": "रिपुम्", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "2.1"}], "e": "the enemy"}, {"w": "आचकाङ्क्ष", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "vp": ["आ"], "fin": "आचकाङ्क्ष", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "waited for"}]},
{"c": "7", "n": "48", "i": 537, "v": "तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैर्बृहत्सु दन्तेष्वसिभिः पतद्भिः । उद्यन्तमग्निं शमयांबभूवुर्गजा विविग्नाः करशीकरेण ॥", "mn": "तनुत्यजामिति॥ तनुत्यजाम्। तनुषु निःस्पृहाणामित्यर्थः। वर्मभृतां कवचिनां संबन्धिभिर्बृहत्सु दन्तेषु पतद्भिरत एव विकोशैः पिधानादुद्धृतैः। `कोशोऽस्त्री कुङ्मले खङ्गपिधानेऽथौघदिव्ययोः` इत्यमरः। असिभिः खङ्गैरुद्यन्तमुत्थितमग्निं विविग्ना भीता गजाः करशीकरेण शुण्डादण्डजलकणेन शमयां बभूवुः शान्तं चक्रुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विविग्नाः गजाः, तनु-त्यजाम् वर्म-भृताम् विकोशैः असिभिः बृहत्सु दन्तेषु पतद्भिः (सत्सु), उद्यन्तम् अग्निम् कर-शीकरेण शमयांबभूवुः।", "es": "As the unsheathed swords of the warriors, who were ready to sacrifice their lives, fell upon their large tusks, the agitated elephants extinguished the rising fire (sparks) with the spray of water from their trunks.", "pc": [{"w": "तनु-त्यजाम्", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "त्यज्", "cn": "6.3"}], "e": "of those ready to give up their bodies"}, {"w": "वर्म-भृताम्", "p": [{"l": "वर्मन्"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the armor-wearers"}, {"w": "विकोशैः", "p": [{"l": "विकोश", "cn": "3.3"}], "e": "unsheathed"}, {"w": "बृहत्सु", "p": [{"l": "बृहत्", "cn": "7.3"}], "e": "on the large"}, {"w": "दन्तेषु", "p": [{"l": "दन्त", "cn": "7.3"}], "e": "tusks"}, {"w": "असिभिः", "p": [{"l": "असि", "cn": "3.3"}], "e": "with swords"}, {"w": "पतद्भिः", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पतत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "falling"}, {"w": "उद्यन्तम्", "p": [{"l": "इ", "vp": ["उद्"], "inf": "उद्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "rising"}, {"w": "अग्निम्", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "2.1"}], "e": "the fire (sparks)"}, {"w": "शमयांबभूवुः", "p": [{"l": "शम्", "fin": "शमयांबभूवुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "extinguished"}, {"w": "गजाः", "p": [{"l": "गज", "cn": "1.3"}], "e": "the elephants"}, {"w": "विविग्नाः", "p": [{"l": "विविग्न", "cn": "1.3"}], "e": "agitated"}, {"w": "कर-शीकरेण", "p": [{"l": "कर"}, {"l": "शीकर", "cn": "3.1"}], "e": "with the spray from their trunks"}]},
{"c": "7", "n": "49", "i": 538, "v": "शिलीमुखोत्कृत्तशिरःफलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव । रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः ॥", "mn": "शिलीमुखेति॥ शिलूमुखैर्बाणैरुत्कृत्तानि शिरांस्येव फलानि तैराढ्या संपन्ना। च्युतैर्भ्रष्टैः शिरांसि त्रायन्त इति शिरस्त्राणि शीर्षण्यानि। `शीर्षण्यं च शिरस्त्रे च` इत्यमरः (अ.को.2|8|64)। तैश्चषकोत्तरा चषकः पानपात्रमुत्तरं यस्याः सेव। `चषकोऽस्त्री पानपात्रम्` इत्यमरः (अ.को.2|8|64)। शोणितान्येव मद्यं तस्य कुल्याः प्रवाहा यस्यां सा। `कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित्` इत्यमरः (अ.को.1|10|34)। रणक्षितिर्युद्धभूमिर्मृत्योः पानभूमिरिव रराज ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "शिलीमुख-उत्कृत्त-शिरः-फल-आढ्या, च्युतैः शिरस्त्रैः चषक-उत्तरा इव, शोणित-मद्य-कुल्या रण-क्षितिः, मृत्योः पान-भूमिः इव रराज।", "es": "The battlefield, rich with the \"fruits\" of heads severed by arrows, and strewn with fallen helmets like goblets, with its rivers of blood for wine, shone like the drinking ground of Death himself.", "pc": [{"w": "शिलीमुख-उत्कृत्त-शिरः-फल-आढ्या", "p": [{"l": "शिलीमुख"}, {"l": "उत्कृत्त"}, {"l": "शिरस्"}, {"l": "फल"}, {"l": "आढ्या", "cn": "1.1"}], "e": "rich with the fruits of heads severed by arrows"}, {"w": "च्युतैः", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "with fallen"}, {"w": "शिरस्त्रैः", "p": [{"l": "शिरस्त्र", "cn": "3.3"}], "e": "helmets"}, {"w": "चषक-उत्तरा", "p": [{"l": "चषक"}, {"l": "उत्तरा", "cn": "1.1"}], "e": "having goblets as chief items"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "रण-क्षितिः", "p": [{"l": "रण"}, {"l": "क्षिति", "cn": "1.1"}], "e": "the battlefield"}, {"w": "शोणित-मद्य-कुल्या", "p": [{"l": "शोणित"}, {"l": "मद्य"}, {"l": "कुल्या", "cn": "1.1"}], "e": "having rivers of blood-wine"}, {"w": "रराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रराज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "मृत्योः", "p": [{"l": "मृत्यु", "cn": "6.1"}], "e": "of Death"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पान-भूमिः", "p": [{"l": "पान"}, {"l": "भूमि", "cn": "1.1"}], "e": "a drinking ground"}]},
{"c": "7", "n": "50", "i": 539, "v": "उपान्तयोर्निष्कुषितं विहंगैराक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि । केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिवा भुजच्छेदमपाचकार ॥", "mn": "उपान्तयोरिति॥ उपान्तयोः प्रान्तयोर्विहंगैः पक्षिभिर्निष्कुषितं खण्डितम्। `इण्निष्ठायाम्` (पा.7।2।47)इतीडागमः। भुजच्छेदं भुजखण्डं तेभ्यां विहंगेभ्य आक्षिप्याच्छिद्य पिशितप्रिया मांसप्रियाऽपि शिवा कोष्ट्री। `शिवः कीलः शिवा क्रोष्ट्री` इति विश्वः। केयूरकोट्याऽङ्गदाग्रेण क्षतस्तालुदेशो यस्याः सा सती। अपाचकारापसारयामास। किरतेः करोतेर्वा लिट्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पिशित-प्रिया अपि शिवा, विहंगैः उपान्तयोः निष्कुषितम् भुज-च्छेदम् तेभ्यः आक्षिप्य, केयूर-कोटि-क्षत-तालु-देशा (सती), (तम्) अपाचकार।", "es": "A she-jackal, though fond of flesh, snatched a severed arm that birds were tearing at from both ends. However, finding her palate pierced by the sharp point of the armlet on it, she threw the arm away.", "pc": [{"w": "उपान्तयोः", "p": [{"l": "उपान्त", "cn": "7.2"}], "e": "from the two ends"}, {"w": "निष्कुषितम्", "p": [{"l": "कुष्", "vp": ["निस्"], "inf": "निष्कुषित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "torn out"}, {"w": "विहंगैः", "p": [{"l": "विहंग", "cn": "3.3"}], "e": "by the birds"}, {"w": "आक्षिप्य", "p": [{"l": "क्षिप्", "vp": ["आ"], "inf": "आक्षिप्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having snatched"}, {"w": "तेभ्यः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.3"}], "e": "from them"}, {"w": "पिशित-प्रिया", "p": [{"l": "पिशित"}, {"l": "प्रिया", "cn": "1.1"}], "e": "fond of flesh"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "although"}, {"w": "केयूर-कोटि-क्षत-तालु-देशा", "p": [{"l": "केयूर"}, {"l": "कोटि"}, {"l": "क्षत"}, {"l": "तालु"}, {"l": "देश", "cn": "1.1"}], "e": "she whose palate-region was pierced by the sharp end of an armlet"}, {"w": "शिवा", "p": [{"l": "शिवा", "cn": "1.1"}], "e": "a jackal"}, {"w": "भुज-च्छेदम्", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "छेद", "cn": "2.1"}], "e": "a severed arm"}, {"w": "अपाचकार", "p": [{"l": "कृ", "vp": ["अप", "आ"], "fin": "अपाचकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "threw away"}]},
{"c": "7", "n": "51", "i": 540, "v": "कश्चिद्विषत्खङ्गहृतोत्तमाङ्गः सद्यो विमानप्रभुतामुपेत्य । वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनः स्वं नृत्यत्कबन्धं समरे ददर्श ॥", "mn": "कश्चिदिति॥ द्विषतः खङ्गेन हृतोत्तमाङ्गश्छिन्नशिराः कश्चिद्वीरः सद्यो विमानप्रभुतां विमानाधिपत्यम्। देवत्वमित्यर्थः। उपेत्य प्राप्य वामाङ्गसंसक्ता सव्योत्सङ्गसङ्गिनी सुराङ्गना यस्य स तथोक्तः सन्, समरे नृत्यत्स्वं निजं कबन्धं अशिरस्कं कलेवरं ददर्श। `कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्` इत्यमरः (अ.को.2|8|118) ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "कश्चित् विषत्खङ्गहृतोत्तमाङ्गः सद्यः विमानप्रभुताम् उपेत्य वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनः (सन्) समरे स्वम् नृत्यत्कबन्धम् ददर्श।", "es": "A certain warrior, whose head was severed by an enemy's sword, immediately attained lordship of a celestial chariot. With a celestial nymph clinging to his left side, he watched his own headless trunk dancing on the battlefield.", "pc": [{"w": "कश्चित्", "p": [{"l": "कश्चित्"}], "e": "A certain one"}, {"w": "विषत्खङ्गहृतोत्तमाङ्गः", "p": [{"l": "विषत्"}, {"l": "खङ्ग"}, {"l": "हृत"}, {"l": "उत्तमाङ्ग", "cn": "1.1"}], "e": "one whose head was severed by an enemy's sword"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "विमानप्रभुताम्", "p": [{"l": "विमान"}, {"l": "प्रभुता", "cn": "2.1"}], "e": "lordship of a celestial chariot"}, {"w": "उपेत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "उपेत्य", "vp": ["उप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having attained"}, {"w": "वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनः", "p": [{"l": "वाम"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "संसक्त"}, {"l": "सुराङ्गना", "cn": "1.1"}], "e": "one with a celestial nymph clinging to his left side"}, {"w": "स्वम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "नृत्यत्कबन्धम्", "p": [{"l": "नृत्यत्"}, {"l": "कबन्ध", "cn": "2.1"}], "e": "dancing headless trunk"}, {"w": "समरे", "p": [{"l": "समर", "cn": "7.1"}], "e": "in the battle"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "saw"}]},
{"c": "7", "n": "52", "i": 541, "v": "अन्योन्यसूतोन्मथनादभूतां तावेव सूतौ रथइनौ च कौचित् । व्यश्वौ गदाव्यायतसंप्रहारौ भग्नायुधौ बाहुविमर्दनिष्ठौ ॥", "mn": "अन्योन्येति॥ कौचिद्वीरावन्योन्यस्य सूतयोः सारथ्योरुन्मथनान्निघनात्तावेव सूतौ रथिनौ योद्धारौ चाभूताम्। तावेव व्यश्वौ नष्टाश्वौ सन्तौ गदाभ्यां व्यायतो दीर्घः संप्रहारो युद्धं ययोस्तावभूताम्। ततो भग्नायुधौ सन्तौ बाहुविमर्दे निष्ठा नाशो ययोस्तौ बाहुयुद्धसक्तावभूताम्। `निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः` इत्यमरः (अ.को.3|3|47)॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "कौचित् अन्योन्यसूतोन्मथनात् तौ एव सूतौ च रथिनौ च अभूताम्। (ततः) व्यश्वौ, गदाव्यायतसंप्रहारौ, भग्नायुधौ, (अथ) बाहुविमर्दनिष्ठौ (अभूताम्)।", "es": "Two warriors, having killed each other's charioteers, became their own charioteers and masters. Then, losing their horses, they fought with long mace-strikes. When their weapons broke, they resorted to wrestling, engaged in a clash of arms.", "pc": [{"w": "अन्योन्यसूतोन्मथनात्", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "सूत"}, {"l": "उन्मथन", "cn": "5.1"}], "e": "from killing each other's charioteers"}, {"w": "अभूताम्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूताम्", "t": "लुङ्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "they (two) became"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "they (two)"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "themselves"}, {"w": "सूतौ", "p": [{"l": "सूत", "cn": "1.2"}], "e": "charioteers"}, {"w": "रथिनौ", "p": [{"l": "रथिन्", "cn": "1.2"}], "e": "masters of the chariot"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कौचित्", "p": [{"l": "कश्चित्", "cn": "1.2"}], "e": "some two"}, {"w": "व्यश्वौ", "p": [{"l": "व्यश्व", "cn": "1.2"}], "e": "horseless"}, {"w": "गदाव्यायतसंप्रहारौ", "p": [{"l": "गदा"}, {"l": "व्यायत"}, {"l": "संप्रहार", "cn": "1.2"}], "e": "(two) who fought with long mace-strikes"}, {"w": "भग्नायुधौ", "p": [{"l": "भग्न"}, {"l": "आयुध", "cn": "1.2"}], "e": "(two) whose weapons were broken"}, {"w": "बाहुविमर्दनिष्ठौ", "p": [{"l": "बाहु"}, {"l": "विमर्द"}, {"l": "निष्ठ", "cn": "1.2"}], "e": "(two) engaged in a clash of arms"}]},
{"c": "7", "n": "53", "i": 542, "v": "परस्परेण क्षतयोः प्रहर्त्रोरुत्क्रान्तवाय्वोः समकालमेव । अमर्त्यभावेऽपि कयोश्चिदासीदेकाप्सरः प्रार्थितयोर्विवादः ॥", "mn": "परस्परेणेति॥ परस्परेणान्योन्यं क्षतयोः क्षततन्वोः समकालमेककालं यथा तथोत्क्रान्तवाय्वोर्युगपदुद्गतप्राणयोः। एकैवाप्सराः प्रार्थिता याभ्यां तयोरेकाप्सरः प्रार्थितयोः। प्रार्थितैकाप्सरसोरित्यर्थः। `वाहिताग्न्यादिषु` (पा.2।2।37) इति परनिपातः। अथवा, -एकस्यामप्सरसि प्रार्थितं प्रार्थना ययोरिति विग्रहः। `स्त्रियां बाहुष्वप्सरसः` इति बहुत्वाभिधानं प्रायिकम्। कयोश्चित्प्रहर्त्रोर्योधयोरमर्त्यभावेऽपि देवत्वेऽपि विवादः कलह आसीत्। एकामिषाभिलाषो हि महद्वैरबीजमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "परस्परेण क्षतयोः, समकालम् एव उत्क्रान्तवाय्वोः, कयोश्चित् प्रहर्त्रोः अमर्त्यभावे अपि एक-अप्सरः-प्रार्थितयोः (सतोः) विवादः आसीत्।", "es": "Two warriors, who wounded each other and whose life-breaths departed at the very same moment, continued their dispute even after attaining immortality, as both desired the same single celestial nymph.", "pc": [{"w": "परस्परेण", "p": [{"l": "परस्पर", "cn": "3.1"}], "e": "by each other"}, {"w": "क्षतयोः", "p": [{"l": "क्षन्", "inf": "क्षत", "s": ["क्त"], "cn": "6.2"}], "e": "of the two wounded"}, {"w": "प्रहर्त्रोः", "p": [{"l": "प्रहर्तृ", "cn": "6.2"}], "e": "of the two attackers"}, {"w": "उत्क्रान्तवाय्वोः", "p": [{"l": "उत्क्रान्त"}, {"l": "वायु", "cn": "6.2"}], "e": "of the two whose life-breaths had departed"}, {"w": "समकालम्", "p": [{"l": "समकालम्"}], "e": "at the same time"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "अमर्त्यभावे", "p": [{"l": "अमर्त्यभाव", "cn": "7.1"}], "e": "in the state of immortality"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "कयोश्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "6.2"}], "e": "of some two"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "एकाप्सरःप्रार्थितयोः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "अप्सरस्"}, {"l": "प्रार्थित", "cn": "6.2"}], "e": "of the two who desired one Apsara"}, {"w": "विवादः", "p": [{"l": "विवाद", "cn": "1.1"}], "e": "a dispute"}]},
{"c": "7", "n": "54", "i": 543, "v": "व्यूहावुभौ तावितरेतरस्माद्भङ्गं जयं चापतुरव्यवस्थम् । पश्चात्पुरोमारुतयोः प्रवृद्धौ पर्यायवृत्त्येव महार्णवोर्मी ॥", "mn": "व्यूहाविति॥ तावुभौ व्यूहौ सेनासंघातौ। `व्यूहस्तु बलविन्यासः` इत्यमरः (अ.को.2|8|79)। पश्चात्पुरश्च यौ मारुतौ तयोः पर्यायवृत्त्या क्रमवृत्त्या प्रवृद्धौ महान्तावर्णवोर्मी महार्णवोर्मी इव। इतरेतरस्मादन्योन्यस्मादव्यवस्थं व्यवस्थारहितमनियतं जयं भङ्गं पराजयं चापतुः प्राप्तवन्तौ ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "तौ उभौ व्यूहौ पश्चात्-पुरो-मारुतयोः प्रवृद्धौ महार्णवोर्मी इव पर्यायवृत्त्या इतरेतरस्मात् अव्यवस्थम् भङ्गम् जयम् च आपतुः।", "es": "The two opposing armies erratically experienced both defeat and victory from each other, just like two great ocean waves, swollen by winds blowing from front and behind, alternately rise and fall.", "pc": [{"w": "व्यूहौ", "p": [{"l": "व्यूह", "cn": "1.2"}], "e": "the two armies"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those"}, {"w": "इतरेतरस्मात्", "p": [{"l": "इतरेतर", "cn": "5.1"}], "e": "from each other"}, {"w": "भङ्गम्", "p": [{"l": "भङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "defeat"}, {"w": "जयम्", "p": [{"l": "जय", "cn": "2.1"}], "e": "victory"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आपतुः", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आपतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "अव्यवस्थम्", "p": [{"l": "अव्यवस्थम्"}], "e": "erratically"}, {"w": "पश्चात्पुरोमारुतयोः", "p": [{"l": "पश्चात्"}, {"l": "पुरस्"}, {"l": "मारुत", "cn": "6.2"}], "e": "by winds from behind and front"}, {"w": "प्रवृद्धौ", "p": [{"l": "प्रवृद्ध", "cn": "1.2"}], "e": "swollen"}, {"w": "पर्यायवृत्त्या", "p": [{"l": "पर्यायवृत्ति", "cn": "3.1"}], "e": "by alternating action"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "महार्णवोर्मी", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "ऊर्मि", "cn": "1.2"}], "e": "two great ocean waves"}]},
{"c": "7", "n": "55", "i": 544, "v": "परेण भग्नेऽपि बले महौजा ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव । भूमो निवर्त्येत समीरणेन यतस्तु कक्षस्तत एव वह्निः ॥", "mn": "परेणेति॥ बले स्वलैन्ये परेण परबलेन भग्नेऽपि महौजा महाबलोऽजोऽरिसैन्यं प्रत्येव ययौ। तथा हि--समीरणेन वायुना धूमो निवर्त्येत कक्षादपसार्येत। वर्ततेर्ण्यन्तात्कर्मणि संभावनायां लिङ्। वह्निस्तु यतो यत्र कक्षस्तृणम्। `कक्षौ तु तृणवीरुधौ` इत्यमरः। तत एव तत्रैव। प्रवर्तत इति शेषः। सार्वविभक्तिकस्तसिः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "परेण बले भग्ने अपि महौजाः अजः प्रत्यरिसैन्यम् एव ययौ। तु समीरणेन भूमौ (वह्निः) निवर्त्येत, (किन्तु) यतः कक्षः (अस्ति) ततः एव वह्निः (गच्छति)।", "es": "Even when his army was broken by the enemy, the mighty Aja advanced towards the enemy army itself. For, while a fire on bare ground might be turned back by the wind, it advances precisely where there is dry grass to consume.", "pc": [{"w": "परेण", "p": [{"l": "पर", "cn": "3.1"}], "e": "by the enemy"}, {"w": "भग्ने", "p": [{"l": "भञ्ज्", "inf": "भग्न", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "being broken"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "बले", "p": [{"l": "बल", "cn": "7.1"}], "e": "army"}, {"w": "महौजाः", "p": [{"l": "महौजस्", "cn": "1.1"}], "e": "the mighty one"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "अजः", "p": [{"l": "अज", "cn": "1.1"}], "e": "Aja"}, {"w": "प्रत्यरिसैन्यम्", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "अरिसैन्य", "cn": "2.1"}], "e": "towards the enemy army"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "भूमौ", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "7.1"}], "e": "on the ground"}, {"w": "निवर्त्येत", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निवर्त्येत", "vp": ["नि"], "t": "विधिलिङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "might be turned back"}, {"w": "समीरणेन", "p": [{"l": "समीरण", "cn": "3.1"}], "e": "by the wind"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "from where"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "कक्षः", "p": [{"l": "कक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "dry grass"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "from there"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "वह्निः", "p": [{"l": "वह्नि", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}]},
{"c": "7", "n": "56", "i": 545, "v": "रथी निषङ्गी कवची धनुष्मान्दृप्तः स राजन्यकमेकवीरः । निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोद्वृत्तमिवार्णवाम्भः ॥", "mn": "रथीति॥ रथी रथारूढो निषङ्गी तूणीरवान्। `तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः` इत्यमरः (अ.को.2|8|88)। कवची वर्मधरो धनुष्मान् धनुर्धरो दृप्तो रणदृप्त एकवीरोऽसहायशूरः सोऽजो राजन्यकं राजसमूहम्। `गोत्रोक्ष-` (पा.4।2।39) इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः। महावराहो वराहावतारो विष्णुः कल्पक्षये कल्पान्तकाल उद्वृत्तमुद्वेलमर्णवाम्भ इव। निवारयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रथी, निषङ्गी, कवची, धनुष्मान्, दृप्तः, एकवीरः सः (अजः) राजन्यकम् निवारयामास, महावराहः कल्पक्षय-उद्वृत्तम् अर्णव-अम्भः इव।", "es": "That proud, sole hero Aja—equipped with a chariot, quiver, armor, and bow—single-handedly held back the host of kings, just as the great cosmic boar (Vishnu's incarnation) held back the waters of the ocean swelling at the end of an eon.", "pc": [{"w": "रथी", "p": [{"l": "रथिन्", "cn": "1.1"}], "e": "with a chariot"}, {"w": "निषङ्गी", "p": [{"l": "निषङ्गिन्", "cn": "1.1"}], "e": "with a quiver"}, {"w": "कवची", "p": [{"l": "कवचिन्", "cn": "1.1"}], "e": "with armor"}, {"w": "धनुष्मान्", "p": [{"l": "धनुष्मत्", "cn": "1.1"}], "e": "with a bow"}, {"w": "दृप्तः", "p": [{"l": "दृप्", "inf": "दृप्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "proud"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "राजन्यकम्", "p": [{"l": "राजन्यक", "cn": "2.1"}], "e": "the host of kings"}, {"w": "एकवीरः", "p": [{"l": "एकवीर", "cn": "1.1"}], "e": "the sole hero"}, {"w": "निवारयामास", "p": [{"l": "वृ", "fin": "निवारयामास", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "आम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "held back"}, {"w": "महावराहः", "p": [{"l": "महावराह", "cn": "1.1"}], "e": "the great boar"}, {"w": "कल्पक्षयोद्वृत्तम्", "p": [{"l": "कल्पक्षय"}, {"l": "उद्वृत्त", "cn": "2.1"}], "e": "swollen at the end of an eon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अर्णवाम्भः", "p": [{"l": "अर्णव"}, {"l": "अम्भस्", "cn": "2.1"}], "e": "the ocean's water"}]},
{"c": "7", "n": "57", "i": 546, "v": "स दक्षिणं तूणमुखेन वामं व्यापारयन्हस्तमलक्ष्यताजौ । आकर्णकृष्टा सकृदस्य योद्धुर्मौर्वीव बाणान्सुषुवे रिपुघ्नान् ॥", "mn": "स इति॥ सोऽजः। आजौ संग्रामे दक्षिणं हस्तं तूणमुखेन निषङ्गविवरेण वाममतिसुन्दरम्। `वामं सव्ये प्रतीते च द्रविणे चातिसुन्दरे` इति विश्वः। व्यापारयन्नलक्ष्यत, शरसंधानादयस्तु दुर्लक्ष्या इत्यर्थः। सकृदाकर्णकृष्टा। योद्धुरस्याजस्य मौर्वी ज्या रिपून्घ्नन्तीति रिपुघ्नाः। तान्। `अमनुष्यकर्तृके च` (पा.3।2।53) इति क्प्रत्ययः। बाणान्सुषुव इव सुषुवे किमु। इत्युत्प्रेक्षा ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आजौ दक्षिणम् (हस्तम्) तूणमुखेन (तथा) वामम् हस्तम् व्यापारयन् सः न अलक्ष्यत। अस्य योद्धुः सकृत् आकर्णकृष्टा मौर्वी रिपुघ्नान् बाणान् सुषुवे इव।", "es": "In the battle, he was not perceived while moving his right hand to the quiver's mouth and his left hand (on the bow). It was as if the bowstring of this warrior, drawn once to the ear, itself gave birth to enemy-slaying arrows.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "दक्षिणम्", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "2.1"}], "e": "right"}, {"w": "तूणमुखेन", "p": [{"l": "तूणमुख", "cn": "3.1"}], "e": "with the quiver's mouth"}, {"w": "वामम्", "p": [{"l": "वाम", "cn": "2.1"}], "e": "left"}, {"w": "व्यापारयन्", "p": [{"l": "पृ", "inf": "व्यापारयत्", "vp": ["वि", "आ"], "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "moving"}, {"w": "हस्तम्", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "2.1"}], "e": "hand"}, {"w": "अलक्ष्यत", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "अलक्ष्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was not perceived"}, {"w": "आजौ", "p": [{"l": "आजि", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "आकर्णकृष्टा", "p": [{"l": "आकर्ण"}, {"l": "कृष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "drawn to the ear"}, {"w": "सकृत्", "p": [{"l": "सकृत्"}], "e": "once"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of this"}, {"w": "योद्धुः", "p": [{"l": "योद्धृ", "cn": "6.1"}], "e": "warrior"}, {"w": "मौर्वी", "p": [{"l": "मौर्वी", "cn": "1.1"}], "e": "bowstring"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "बाणान्", "p": [{"l": "बाण", "cn": "2.3"}], "e": "arrows"}, {"w": "सुषुवे", "p": [{"l": "सू", "fin": "सुषुवे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "gave birth to"}, {"w": "रिपुघ्नान्", "p": [{"l": "रिपुघ्न", "cn": "2.3"}], "e": "enemy-slaying"}]},
{"c": "7", "n": "58", "i": 547, "v": "स रोषदष्टाधिकलोहितोष्ठैर्व्यक्तोर्ध्वरेखा भ्रुकुटीर्वहद्भिः । तस्तार गां भल्लनिकृत्तकण्ठैर्हूंकारगर्भैर्द्विषतां शिरोभिः ॥", "mn": "स इति॥ शोऽजः रोषेण दष्टा अत एवाधिकलोहिता ओष्ठा येषां तानि तैः। व्यक्ता ऊर्ध्वा रेखा यासां ता भ्रुकुटीर्भ्रूभङ्गान्वहद्भिः। भल्लनिकृत्ता बाणविशेषच्छिन्नाः कण्ठा येषां तैः। हूंकारगर्भैः सहूंकारैः। हूंकुर्वद्भिरित्यर्थः। द्विषतां शिरोभिर्गां भूमिं तस्तार छादयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः द्विषताम्, रोषदष्ट-अधिक-लोहित-ओष्ठैः, व्यक्त-ऊर्ध्वरेखाः भ्रुकुटीः वहद्भिः, हूंकार-गर्भैः, भल्ल-निकृत्त-कण्ठैः शिरोभिः गाम् तस्तार।", "es": "He (Aja) covered the earth with the heads of his enemies—heads whose necks were severed by broad-headed arrows, heads that still bore frowns with distinct vertical lines, whose lips were redder from being bitten in anger, and which seemed pregnant with a war-cry.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "रोषदष्टाधिकलोहितोष्ठैः", "p": [{"l": "रोष"}, {"l": "दष्ट"}, {"l": "अधिक"}, {"l": "लोहित"}, {"l": "ओष्ठ", "cn": "3.3"}], "e": "with lips redder from being bitten in anger"}, {"w": "व्यक्तोर्ध्वरेखाः", "p": [{"l": "व्यक्त"}, {"l": "ऊर्ध्वरेखा", "cn": "2.3"}], "e": "with distinct vertical lines"}, {"w": "भ्रुकुटीः", "p": [{"l": "भ्रुकुटि", "cn": "2.3"}], "e": "frowns"}, {"w": "वहद्भिः", "p": [{"l": "वह्", "inf": "वहत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "bearing"}, {"w": "तस्तार", "p": [{"l": "स्तॄ", "fin": "तस्तार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "covered"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "भल्लनिकृत्तकण्ठैः", "p": [{"l": "भल्ल"}, {"l": "निकृत्त"}, {"l": "कण्ठ", "cn": "3.3"}], "e": "with necks severed by broad-headed arrows"}, {"w": "हूंकारगर्भैः", "p": [{"l": "हूंकार"}, {"l": "गर्भ", "cn": "3.3"}], "e": "pregnant with a war-cry"}, {"w": "द्विषताम्", "p": [{"l": "द्विषत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies"}, {"w": "शिरोभिः", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "3.3"}], "e": "with heads"}]},
{"c": "7", "n": "59", "i": 548, "v": "सर्वैर्बलाङ्गैर्द्विरदप्रधानैः सर्वायुधैः कङ्कटभेदिभिश्च । सर्वप्रयत्नेन च भूमिपालास्तस्मिन्प्रजह्रुर्युधि सर्व एव ॥", "mn": "सर्वैरिति॥ द्विरदप्रधानैर्गजमुख्यैः सर्वैर्बलाङ्गैः सेनाङ्गैः। `हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याञ्चतुष्टयम्` इत्यमरः। कङ्कटभेदिभिः ककवचभेदिभिः। `उरश्छदःकङ्कटकोऽजगरः कवचोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः। सर्वायुधैश्च बाह्यबलमुक्त्वान्तरमाह-सर्वप्रयत्नेन च सर्व एव भूमिपाला युधि तस्मिन्नजे प्रजह्रुः। तं प्रजह्रुरित्यर्थः। सर्वत्र सर्वकारकशक्तिसंभवात्कर्मणोऽप्यधिकरणविवक्षायां सप्तमी। तदुक्तम्-`अनेकशक्तियुक्तस्य विश्वस्यानेककर्मणः। सर्वदा सर्वथाभावात्क्वचित्किंचिद्विवक्ष्यते` ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "युधि सर्वे एव भूमिपालाः द्विरद-प्रधानैः सर्वैः बल-अङ्गैः, कङ्कट-भेदिभिः सर्व-आयुधैः च, सर्व-प्रयत्नेन च तस्मिन् प्रजह्रुः।", "es": "In that battle, all the kings, with all their effort, attacked him (Aja) with all divisions of their armies—chief among them the elephants—and with all their armor-piercing weapons.", "pc": [{"w": "सर्वैः", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "3.3"}], "e": "with all"}, {"w": "बलाङ्गैः", "p": [{"l": "बल"}, {"l": "अङ्ग", "cn": "3.3"}], "e": "divisions of the army"}, {"w": "द्विरदप्रधानैः", "p": [{"l": "द्विरद"}, {"l": "प्रधान", "cn": "3.3"}], "e": "in which elephants were chief"}, {"w": "सर्वायुधैः", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "आयुध", "cn": "3.3"}], "e": "with all weapons"}, {"w": "कङ्कटभेदिभिः", "p": [{"l": "कङ्कट"}, {"l": "भेदिन्", "cn": "3.3"}], "e": "armor-piercing"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सर्वप्रयत्नेन", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "प्रयत्न", "cn": "3.1"}], "e": "with all effort"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "भूमिपालाः", "p": [{"l": "भूमिपाल", "cn": "1.3"}], "e": "the kings"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "on him"}, {"w": "प्रजह्रुः", "p": [{"l": "हृ", "fin": "प्रजह्रुः", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "attacked"}, {"w": "युधि", "p": [{"l": "युध्", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "सर्वे", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.3"}], "e": "all"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}]},
{"c": "7", "n": "60", "i": 549, "v": "सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः परेषां ध्वजाग्रमात्रेण बभूव लक्ष्यः । नीहारमग्नो दिनपूर्वभागः किंचित्प्रकाशेन विवस्वतेव ॥", "mn": "स इति॥ परेषां द्विषामस्त्रव्रजैश्छन्नरथः सोऽजः। नीहारैर्हिमैर्मग्नो दिनपूर्वभागः प्रातःकालः किंचित्प्रकाशेनेषल्लक्ष्येण विवस्वतेव। ध्वजाग्रमात्रेण लक्ष्यो बभूव। ध्वजाग्रादन्यन्न किंचिल्लक्ष्यते स्मेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "परेषाम् अस्त्र-व्रजैः छन्न-रथः सः ध्वज-अग्र-मात्रेण लक्ष्यः बभूव, नीहार-मग्नः दिन-पूर्व-भागः किञ्चित्-प्रकाशेन विवस्वता इव।", "es": "His chariot completely covered by the enemies' showers of missiles, he (Aja) became visible only by the tip of his flagstaff, just like the sun in the early morning, submerged in fog, is discernible only by a faint glow.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "अस्त्रव्रजैः", "p": [{"l": "अस्त्र"}, {"l": "व्रज", "cn": "3.3"}], "e": "by showers of missiles"}, {"w": "छन्नरथः", "p": [{"l": "छन्न"}, {"l": "रथ", "cn": "1.1"}], "e": "whose chariot was covered"}, {"w": "परेषाम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies"}, {"w": "ध्वजाग्रमात्रेण", "p": [{"l": "ध्वज"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "मात्र", "cn": "3.1"}], "e": "only by the tip of his flagstaff"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "लक्ष्यः", "p": [{"l": "लक्ष्य", "cn": "1.1"}], "e": "visible"}, {"w": "नीहारमग्नः", "p": [{"l": "नीहार"}, {"l": "मग्न", "cn": "1.1"}], "e": "submerged in fog"}, {"w": "दिनपूर्वभागः", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "पूर्वभाग", "cn": "1.1"}], "e": "the early part of the day"}, {"w": "किंचित्प्रकाशेन", "p": [{"l": "किञ्चित्"}, {"l": "प्रकाश", "cn": "3.1"}], "e": "by a faint glow"}, {"w": "विवस्वता", "p": [{"l": "विवस्वत्", "cn": "3.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "7", "n": "61", "i": 550, "v": "प्रियंवदात्प्राप्तमसौ कुमारः प्रायुङ्क्त राजस्वधिराजसूनुः । गान्धर्वमस्त्रं कुसुमास्त्रकान्तः प्रस्वापनं स्वप्ननिवृत्तलौल्यः ॥", "mn": "प्रियंवदादिति। अधिराजसूनुर्महाराजपुत्रः कुसुमास्त्रकान्तो मदनसुन्दरः स्वप्ननिवृत्तलौल्यः स्वप्नवितृष्णः। जागरूक इत्यर्थः। असौ कुमारोऽजः प्रियंवदात्पूर्वोक्ताद्गन्धर्वात्प्राप्तं गान्धर्वं गन्धर्वदेवताकम्। `सास्य देवता` (पा.4।2।24) इत्यण्। प्रस्वापयतीति प्रस्वापनं निद्राजनकमस्त्रं राजसु प्रायुङ्क्त प्रयुक्तवान् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कुसुमास्त्रकान्तः, स्वप्न-निवृत्त-लौल्यः, राजसु अधिराजसूनुः असौ कुमारः (अजः) प्रियंवदात् प्राप्तम् प्रस्वापनम् गान्धर्वम् अस्त्रम् प्रायुङ्क्त।", "es": "That prince Aja, son of the sovereign king among kings, charming as the god of love, and whose fickleness had ceased even in dreams, employed the sleep-inducing Gandharva weapon which he had received from the Gandharva Priyamvada.", "pc": [{"w": "प्रियंवदात्", "p": [{"l": "प्रियंवद", "cn": "5.1"}], "e": "from Priyamvada"}, {"w": "प्राप्तम्", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "obtained"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "कुमारः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}], "e": "prince"}, {"w": "प्रायुङ्क्त", "p": [{"l": "युज्", "fin": "प्रायुङ्क्त", "vp": ["प्र"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "employed"}, {"w": "राजसु", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "7.3"}], "e": "among kings"}, {"w": "अधिराजसूनुः", "p": [{"l": "अधिराज"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "son of the sovereign king"}, {"w": "गान्धर्वम्", "p": [{"l": "गान्धर्व", "cn": "2.1"}], "e": "Gandharva"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "कुसुमास्त्रकान्तः", "p": [{"l": "कुसुमास्त्र"}, {"l": "कान्त", "cn": "1.1"}], "e": "charming as the god of love"}, {"w": "प्रस्वापनम्", "p": [{"l": "प्रस्वापन", "cn": "2.1"}], "e": "sleep-inducing"}, {"w": "स्वप्ननिवृत्तलौल्यः", "p": [{"l": "स्वप्न"}, {"l": "निवृत्त"}, {"l": "लौल्य", "cn": "1.1"}], "e": "one whose fickleness had ceased even in dreams"}]},
{"c": "7", "n": "62", "i": 551, "v": "ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरस्त्रजालम् । तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥", "mn": "तत इति॥ ततो धनुष्कर्षणे चापकर्षणे मूढहस्तमव्यापृतहस्तम्। एकस्मिन्नंसे पर्यस्तं स्रस्तं शिरस्त्राणां शीर्षण्यानां जालं समूहो यस्य तत्। ध्वजस्तम्भेषु निषण्णा अवष्टब्धा देहा यस्य तत्। नरदेवानां राज्ञां सेनैव सैन्यम्। चतुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः। निद्राविधेयं निद्रापरतन्त्रं तस्थौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः निद्रा-विधेयम् नरदेव-सैन्यम् धनुः-कर्षण-मूढ-हस्तम्, एक-अंस-पर्यस्त-शिरस्त्र-जालम्, ध्वज-स्तम्भ-निषण्ण-देहम् (सत्) तस्थौ।", "es": "Then, the army of the kings, overcome by sleep, stood still. Their hands were paralyzed in the act of drawing their bows, their helmets had slipped down onto one shoulder, and their bodies were leaning against their flagstaffs.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "धनुष्कर्षणमूढहस्तम्", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "कर्षण"}, {"l": "मूढ"}, {"l": "हस्त", "cn": "2.1"}], "e": "with hands paralyzed in drawing the bow"}, {"w": "एकांसपर्यस्तशिरस्त्रजालम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "अंस"}, {"l": "पर्यस्त"}, {"l": "शिरस्त्र"}, {"l": "जाल", "cn": "2.1"}], "e": "with helmets slipped down to one shoulder"}, {"w": "तस्थौ", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "stood still"}, {"w": "ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहम्", "p": [{"l": "ध्वजस्तम्भ"}, {"l": "निषण्ण"}, {"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "with bodies leaning on flagstaffs"}, {"w": "निद्राविधेयम्", "p": [{"l": "निद्रा"}, {"l": "विधेय", "cn": "1.1"}], "e": "subject to sleep"}, {"w": "नरदेवसैन्यम्", "p": [{"l": "नरदेव"}, {"l": "सैन्य", "cn": "1.1"}], "e": "the army of the kings"}]},
{"c": "7", "n": "63", "i": 552, "v": "ततः प्रियोपात्तरसेऽधरोष्ठे निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः । तेन स्वहस्तार्जितमेकवीरः पिबन्यशो मूर्तमिवाबभासे ॥", "mn": "तत इति॥ ततः कुमारोऽजः प्रिययेन्दुमत्योपात्तरस आस्वादितमाधुर्ये। अतिश्लाघ्य इति भावः। अधरोष्ठे जलजं शङ्खं निवेश्य। `जलजं शङ्खपद्मयोः`इति विश्वः। दध्मौ मुखमारुतेन पूरयामास। तेनौष्ठनिविष्टेन शङ्खेनैकवीरः स स्वहस्तार्जितं मूर्तं मूर्तिमद्यशः पिबन्निवाबभासे । यशसः शुभ्रत्वादिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः कुमारः प्रियया उपात्तरसे अधरोष्ठे जलजम् निवेश्य दध्मौ। तेन एकवीरः स्वहस्तार्जितम् मूर्तम् यशः पिबन् इव आबभासे।", "es": "Then, Prince Aja placed the conch to his lower lip, whose nectar had been tasted by his beloved, and blew it. By that act, the sole hero appeared as if he were drinking the embodied fame he had earned with his own hands.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "प्रियोपात्तरसे", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "उपात्तरस", "cn": "7.1"}], "e": "on (the lip) whose nectar was tasted by his beloved"}, {"w": "अधरोष्ठे", "p": [{"l": "अधरोष्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "on the lower lip"}, {"w": "निवेश्य", "p": [{"l": "विश्", "inf": "निवेश्य", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having placed"}, {"w": "दध्मौ", "p": [{"l": "ध्मा", "fin": "दध्मौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "blew"}, {"w": "जलजम्", "p": [{"l": "जलज", "cn": "2.1"}], "e": "the conch"}, {"w": "कुमारः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.1"}], "e": "the prince"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तेन"}], "e": "by that"}, {"w": "स्वहस्तार्जितम्", "p": [{"l": "स्वहस्त"}, {"l": "अर्जित", "cn": "2.1"}], "e": "earned by his own hand"}, {"w": "एकवीरः", "p": [{"l": "एकवीर", "cn": "1.1"}], "e": "the sole hero"}, {"w": "पिबन्", "p": [{"l": "पा", "inf": "पिबत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "drinking"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "2.1"}], "e": "fame"}, {"w": "मूर्तम्", "p": [{"l": "मूर्त", "cn": "2.1"}], "e": "embodied"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "आबभासे", "p": [{"l": "भास्", "fin": "आबभासे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "shone"}]},
{"c": "7", "n": "64", "i": 553, "v": "शङ्खस्वनाभिज्ञतया निवृत्तास्तं सन्नशत्रुं ददृशुः स्वयोधाः । निमीलितानामिव पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाङ्कम् ॥", "mn": "शङ्खेति॥ शङ्खस्वनस्याजशङ्खध्वनेरभिज्ञतया प्रत्यभिज्ञातत्वान्निवृत्ताः प्रक्पलाय्य संप्रति प्रत्यागताः स्वयोधाः सन्नशत्रुं निद्राणशत्रुं तमजम्। निमीलितानां मुकुलितानां पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमा चासौ शशाङ्कश्च तं प्रतिमाशशाङ्कं प्रतिबिम्बचन्द्रमिव ददृशुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "शङ्ख-स्वन-अभिज्ञतया निवृत्ताः स्व-योधाः, निमीलितानाम् पङ्कजानाम् मध्ये स्फुरन्तम् प्रतिमा-शशाङ्कम् इव, सन्न-शत्रुम् तम् ददृशुः।", "es": "His own warriors, who had retreated, recognized the sound of his conch and saw him standing with his enemies subdued. He appeared like the reflection of the moon shining amidst a cluster of closed lotuses.", "pc": [{"w": "शङ्खस्वनाभिज्ञतया", "p": [{"l": "शङ्खस्वन"}, {"l": "अभिज्ञता", "cn": "3.1"}], "e": "due to familiarity with the conch's sound"}, {"w": "निवृत्ताः", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "निवृत्त", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "having returned"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "सन्नशत्रुम्", "p": [{"l": "सन्न"}, {"l": "शत्रु", "cn": "2.1"}], "e": "one whose enemies were subdued"}, {"w": "ददृशुः", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "स्वयोधाः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "योध", "cn": "1.3"}], "e": "his own warriors"}, {"w": "निमीलितानाम्", "p": [{"l": "मील्", "inf": "निमीलित", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "6.3"}], "e": "of closed"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पङ्कजानाम्", "p": [{"l": "पङ्कज", "cn": "6.3"}], "e": "lotuses"}, {"w": "मध्ये", "p": [{"l": "मध्य", "cn": "7.1"}], "e": "amidst"}, {"w": "स्फुरन्तम्", "p": [{"l": "स्फुर्", "inf": "स्फुरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "shining"}, {"w": "प्रतिमाशशाङ्कम्", "p": [{"l": "प्रतिमा"}, {"l": "शशाङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "the reflection of the moon"}]},
{"c": "7", "n": "65", "i": 554, "v": "सशोणितैस्तेन शिलीमुखाग्रैर्निक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानाम् । यशो हृतं संप्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वर्णाः ॥", "mn": "सशोणितैरिति॥ संप्रति राघवेण रघुपुत्रेण। पूर्वं रघुणेति भावः। हे राजानः। वो युष्माकं यशो हृतं, जीवितं तु कृपया न हृतम्। न त्वशक्त्येति भावः। इत्येवंरूपा वर्णाः। एतदर्थप्रतिपादकं वाक्यमित्यर्थः। सशोणितैः शोणितदिग्धैः शिलीमुखाग्रैर्बाणाग्रैः साधनैस्तेनाजेन प्रयोजककर्त्रा। पार्थिवानां राज्ञां केतुषु ध्वजस्तम्भेषु निक्षेपिताः प्रयोज्यैरन्यैर्निवेशिताः लेखिता इत्यर्थः। क्षिपतेर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तेन पार्थिवानाम् केतुषु स-शोणितैः शिलीमुख-अग्रैः \"संप्रति राघवेण वः यशः हृतम्, कृपया जीवितम् न (हृतम्)\" इति वर्णाः निक्षेपिताः।", "es": "With the blood-stained tips of his arrows, he (Aja) inscribed these letters on the banners of the kings: \"Your fame has now been taken by the descendant of Raghu; your lives have been spared out of mercy.\"", "pc": [{"w": "सशोणितैः", "p": [{"l": "सशोणित", "cn": "3.3"}], "e": "with blood-stained"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "शिलीमुखाग्रैः", "p": [{"l": "शिलीमुख"}, {"l": "अग्र", "cn": "3.3"}], "e": "with arrow-tips"}, {"w": "निक्षेपिताः", "p": [{"l": "क्षिप्", "inf": "निक्षेपित", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were inscribed"}, {"w": "केतुषु", "p": [{"l": "केतु", "cn": "7.3"}], "e": "on the banners"}, {"w": "पार्थिवानाम्", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "1.1"}], "e": "Fame"}, {"w": "हृतम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been taken"}, {"w": "संप्रति", "p": [{"l": "संप्रति"}], "e": "now"}, {"w": "राघवेण", "p": [{"l": "राघव", "cn": "3.1"}], "e": "by the descendant of Raghu"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "जीवितम्", "p": [{"l": "जीवित", "cn": "1.1"}], "e": "life"}, {"w": "वः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "your"}, {"w": "कृपया", "p": [{"l": "कृपा", "cn": "3.1"}], "e": "out of mercy"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "वर्णाः", "p": [{"l": "वर्ण", "cn": "1.3"}], "e": "the letters"}]},
{"c": "7", "n": "66", "i": 555, "v": "स चापकोटीनिहितैकबाहु शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः । ललाटबद्धश्रमवारिबिन्दुर्भीतां प्रियामेत्य वचो बभाषे ॥", "mn": "स इति॥ चापकोट्यां निहित एकबाहुर्येन सः। शिरस्त्रस्य निष्कर्षणेनापनयनेन भिन्नमौलिः श्लथकेशबन्धः। `चूडाकिरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः` इत्यमरः। ललाटे बद्धाः श्रमवारिबिन्दवो यस्य सः सोऽजो भीतां प्रियामिन्दुमतीमेत्यासाद्य वचो बभाषे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चाप-कोटि-निहित-एक-बाहुः, शिरस्त्र-निष्कर्षण-भिन्न-मौलिः, ललाट-बद्ध-श्रम-वारि-बिन्दुः सः भीताम् प्रियाम् एत्य वचः बभाषे।", "es": "With one arm resting on his bow-tip, his hair disheveled from removing his helmet, and with beads of sweat formed on his forehead, he (Aja) approached his frightened beloved (Indumati) and spoke these words.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "चापकोटीनिहितैकबाहुः", "p": [{"l": "चापकोटि"}, {"l": "निहित"}, {"l": "एक"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "with one arm resting on his bow-tip"}, {"w": "शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः", "p": [{"l": "शिरस्त्र"}, {"l": "निष्कर्षण"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "मौलि", "cn": "1.1"}], "e": "with hair dishevelled from removing his helmet"}, {"w": "ललाटबद्धश्रमवारिबिन्दुः", "p": [{"l": "ललाट"}, {"l": "बद्ध"}, {"l": "श्रमवारि"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "1.1"}], "e": "with beads of sweat on his forehead"}, {"w": "भीताम्", "p": [{"l": "भी", "inf": "भीत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "frightened"}, {"w": "प्रियाम्", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "beloved"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "एत्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "words"}, {"w": "बभाषे", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "बभाषे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "7", "n": "67", "i": 556, "v": "इतः परार्भकहार्यशस्त्रान्वैदर्भि! पश्यानुमता मयासि । एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः ॥", "mn": "इत इति॥ हे वैदर्भि इन्दुमति! इत इदानीमर्भकहार्यशस्त्रान् बालकापहार्यायुधान् पराञ्शत्रून्पश्य। मयाऽनुमतासि। द्रष्टुमिति शेषः। एभिर्नृपैरेवंविधेन निद्रारूपेणाहवचेष्टितेन रणकर्मणा मम हस्तगता। हस्तगतवद्दुर्ग्रहेत्यर्थः। त्वं प्रार्थ्यसे। अपजिहीर्ष्यस इत्यर्थः। `एवंविधेन`इत्यत्र स्वहस्तनिर्देशेन सोपहासमुवाचेति द्रष्टव्यम् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "वैदर्भि! इतः परम् अर्भक-हार्य-शस्त्रान् (एतान्) पश्य। मया अनुमता असि। मम हस्तगता त्वम् एभिः एवंविधेन आहव-चेष्टितेन प्रार्थ्यसे।", "es": "\"O Princess of Vidarbha, look at these kings, whose weapons can now be taken even by a child. You have my permission. Though you are already in my hands, they seek you with such battle-efforts as these!\"", "pc": [{"w": "इतः", "p": [{"l": "इतः"}], "e": "Henceforth"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "परम्"}], "e": "now"}, {"w": "अर्भकहार्यशस्त्रान्", "p": [{"l": "अर्भक"}, {"l": "हार्य"}, {"l": "शस्त्र", "cn": "2.3"}], "e": "those whose weapons can be taken by a child"}, {"w": "वैदर्भि", "p": [{"l": "वैदर्भि", "cn": "8.1"}], "e": "O Princess of Vidarbha"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "see"}, {"w": "अनुमता", "p": [{"l": "मन्", "inf": "अनुमत", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "are permitted"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "एवंविधेन", "p": [{"l": "एवंविध", "cn": "3.1"}], "e": "of this kind"}, {"w": "आहवचेष्टितेन", "p": [{"l": "आहव"}, {"l": "चेष्टित", "cn": "3.1"}], "e": "by the battle-effort"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "प्रार्थ्यसे", "p": [{"l": "अर्थ्", "fin": "प्रार्थ्यसे", "vp": ["प्र"], "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "A2"}], "e": "are sought"}, {"w": "हस्तगता", "p": [{"l": "हस्तगत", "cn": "1.1"}], "e": "in my hand"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "एभिः", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.3"}], "e": "by these"}]},
{"c": "7", "n": "68", "i": 557, "v": "तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्विषादात्सद्यो विमुक्तं मुखमाबगभासे । निःश्वासबाष्पापगमात्प्रपन्नः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥", "mn": "तस्या इति॥ प्रतिद्वन्द्विभवाद्रिपूत्थाद्विषादाद्दैन्यात् सद्यो विमुक्तं तस्या मुखम्। निःश्वासस्य यो बाष्प ऊष्मा। `बाष्पो नेत्रजलोष्मणोः` इति विश्वः। तस्यापगमाद्धेतोरात्मीयं प्रसादं नैर्मल्यं प्रपन्नः प्राप्तः। आत्मा स्वरूपं दृश्यतेऽनेनेत्यात्मदर्शो दर्पण इव। आबभासे ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "प्रतिद्वन्द्वि-भवात् विषादात् सद्यः विमुक्तम् तस्याः मुखम् आबभासे, निःश्वास-बाष्प-अपगमात् आत्मीयम् प्रसादम् प्रपन्नः आत्मदर्शः इव।", "es": "Her face, instantly freed from the sorrow caused by the rivals, shone brightly, just like a mirror that regains its own clarity after the mist from a sigh and tears has cleared away.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "Her"}, {"w": "प्रतिद्वन्द्विभवात्", "p": [{"l": "प्रतिद्वन्द्विन्"}, {"l": "भव", "cn": "5.1"}], "e": "arising from rivals"}, {"w": "विषादात्", "p": [{"l": "विषाद", "cn": "5.1"}], "e": "from sorrow"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "instantly"}, {"w": "विमुक्तम्", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "विमुक्त", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "freed"}, {"w": "मुखम्", "p": [{"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "face"}, {"w": "आबभासे", "p": [{"l": "भास्", "fin": "आबभासे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "निःश्वासबाष्पापगमात्", "p": [{"l": "निःश्वास"}, {"l": "बाष्प"}, {"l": "अपगम", "cn": "5.1"}], "e": "from the departure of sighs and tears"}, {"w": "प्रपन्नः", "p": [{"l": "पद्", "inf": "प्रपन्न", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having attained"}, {"w": "प्रसादम्", "p": [{"l": "प्रसाद", "cn": "2.1"}], "e": "clarity"}, {"w": "आत्मीयम्", "p": [{"l": "आत्मीय", "cn": "2.1"}], "e": "its own"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आत्मदर्शः", "p": [{"l": "आत्मदर्श", "cn": "1.1"}], "e": "a mirror"}]},
{"c": "7", "n": "69", "i": 558, "v": "हृष्टापि सा विजिता न साक्षाद्वाग्भिः सखीनां प्रियमभ्यनन्दत् । स्थली नवाम्भःपृषताभिवृष्टा मयूरकेकाभिरिवाभ्रवृन्दम् ॥", "mn": "हृष्टेति॥ सेन्दुमती हृष्टापि पत्युः पौरुषेण प्रमुदितापि ह्रिया बिजिता यतोऽतः प्रियमजं साक्षात् स्वयं नाभ्यनन्दन्न प्रशशंस। किंतु नवैरम्भः षृषतैः पयोबिन्दुभिरभिवृष्टाऽभिषिक्ता स्थल्वकृत्रिमा भूमिः। `जानपदकुण्डगोणस्थल-` (पा.4।1।49)इत्यादिनाऽकृत्रिमार्थे ङीष्। अभ्रवृन्दं मेघसंघं मयूरकेकाभिरिव सखीनां वाग्भिरभ्यनन्दत् ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "हृष्टा अपि विजिता सा प्रियम् साक्षात् न अभ्यनन्दत्, (किन्तु) सखीनाम् वाग्भिः (अभ्यनन्दत्), नव-अम्भः-पृषत-अभिवृष्टा स्थली मयूर-केकाभिः अभ्र-वृन्दम् इव।", "es": "Though delighted, she (Indumati), overcome by modesty, did not praise her beloved directly but through the words of her friends, just as the ground, sprinkled with fresh raindrops, thanks the clouds through the joyous cries of peacocks.", "pc": [{"w": "हृष्टा", "p": [{"l": "हृष्", "inf": "हृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "Delighted"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "though"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "विजिता", "p": [{"l": "विजित", "cn": "1.1"}], "e": "overcome (by modesty)"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "साक्षात्", "p": [{"l": "साक्षात्"}], "e": "directly"}, {"w": "वाग्भिः", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "3.3"}], "e": "with words"}, {"w": "सखीनाम्", "p": [{"l": "सखी", "cn": "6.3"}], "e": "of her friends"}, {"w": "प्रियम्", "p": [{"l": "प्रिय", "cn": "2.1"}], "e": "her beloved"}, {"w": "अभ्यनन्दत्", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "अभ्यनन्दत्", "vp": ["अभि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "praised"}, {"w": "स्थली", "p": [{"l": "स्थली", "cn": "1.1"}], "e": "the ground"}, {"w": "नवाम्भःपृषताभिवृष्टा", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "अम्भस्"}, {"l": "पृषत"}, {"l": "अभिवृष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "sprinkled with fresh raindrops"}, {"w": "मयूरकेकाभिः", "p": [{"l": "मयूर"}, {"l": "केका", "cn": "3.3"}], "e": "with the cries of peacocks"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभ्रवृन्दम्", "p": [{"l": "अभ्र"}, {"l": "वृन्द", "cn": "2.1"}], "e": "the cluster of clouds"}]},
{"c": "7", "n": "70", "i": 559, "v": "इति शिरसि स वामं पादमाधाय राज्ञामुदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः । रथतुरगरजोभिस्तस्य रूक्षालकाग्रा समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥", "mn": "इतीति॥ नोद्यते नोच्त इत्यवद्यं गर्ह्यम्। `अवद्यपण्य-` (पा.3।1।101)इत्यादिना निपातः। `कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकाः समाः` इत्यमरः (अ.को.3|1|54)। तस्मादपेतः। निर्दोष इत्यर्थः। सोऽज इति राज्ञां शिरसि वामं पादमाधायानवद्यामदोषां तामिन्दुमतीमुदवहदुपानयत्। आत्मसाञ्चकारेत्यर्थः। अयमर्थः `तमुद्वहन्तं पथि भोजकन्याम्`(7।35)इत्यत्र न श्लिष्टः। तस्याजस्य रथतुरगाणां रजोभी रूक्षाणि परुषाण्यलकाग्राणि यस्याः सा सेन्दुमत्येव मूर्ता मूर्तिमती समरविजयलक्ष्मीर्बभूव। एतल्लाभादन्यः को विजयलक्ष्मीलाभ इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "इति अवद्यात् अपेतः सः राज्ञाम् शिरसि वामम् पादम् आधाय ताम् अनवद्याम् उदवहत। तस्य रथ-तुरग-रजोभिः रूक्ष-अलक-अग्रा सा एव मूर्ता समर-विजय-लक्ष्मीः बभूव।", "es": "Thus, the blameless Aja, placing his left foot on the heads of the kings (in a gesture of conquest), married the flawless princess. She herself, with the tips of her hair roughened by the dust from his chariot and horses, became the very embodiment of his victory-fortune in battle.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "शिरसि", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the heads"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वामम्", "p": [{"l": "वाम", "cn": "2.1"}], "e": "left"}, {"w": "पादम्", "p": [{"l": "पाद", "cn": "2.1"}], "e": "foot"}, {"w": "आधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "आधाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having placed"}, {"w": "राज्ञाम्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "उदवहत", "p": [{"l": "वह्", "fin": "उदवहत", "vp": ["उत्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "married"}, {"w": "अनवद्याम्", "p": [{"l": "अनवद्य", "cn": "2.1"}], "e": "the flawless one"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अवद्यात्", "p": [{"l": "अवद्य", "cn": "5.1"}], "e": "from blame"}, {"w": "अपेतः", "p": [{"l": "इ", "inf": "अपेत", "vp": ["अप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "free"}, {"w": "रथतुरगरजोभिः", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "तुरग"}, {"l": "रजस्", "cn": "3.3"}], "e": "by the dust of the chariot and horses"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "रूक्षालकाग्रा", "p": [{"l": "रूक्ष"}, {"l": "अलक"}, {"l": "अग्र", "cn": "1.1"}], "e": "she whose hair-tips were rough"}, {"w": "समरविजयलक्ष्मीः", "p": [{"l": "समर"}, {"l": "विजय"}, {"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}], "e": "the goddess of victory in battle"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "herself"}, {"w": "मूर्ता", "p": [{"l": "मूर्त", "cn": "1.1"}], "e": "embodied"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "7", "n": "71", "i": 560, "v": "प्रथमपरिगतार्थस्तं रघुः संनिवृत्तं विजयिनमभिनन्द्य श्लाघ्यजायासमेतम् । तदुपहितकुटुम्बः शान्तिमार्गोत्सुकोऽभून्न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय ॥", "mn": "प्रथमेति॥ प्रथममजागमनात्प्रागेव परिगतो ज्ञातोऽर्थो विवाहविजयरूपो येन स प्रथमपरिगतार्थो रघुर्विजयिनं विजययुक्तं श्लाघ्यजायासमेतं संनिवृत्तं प्रत्यागतं तमजमभिनन्द्य। तस्मिन्नज उपहितकुटुम्बः सन्। `सुतविन्यस्तपत्नीकः`(प्राय.3।451) इति याज्ञवल्क्यस्मरणादिति भावः। शान्तिमार्गो मोक्षमार्ग उत्सुकोऽभूत्। तथा हि-कुलधुर्ये कुलधुरंधरे सति सूर्यवंश्या गृहाय गृहस्थाश्रमाय न भवन्ति ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "रघुः प्रथम-परिगत-अर्थः संनिवृत्तम् विजयिनम् श्लाघ्य-जाया-समेतम् तम् (अजम्) अभिनन्द्य, तत्-उपहित-कुटुम्बः (सन्) शान्ति-मार्ग-उत्सुकः अभूत् । हि कुल-धुर्ये सति सूर्यवंश्याः गृहाय न (भवन्ति) ।", "es": "Raghu, having first understood Aja's purpose, congratulated him upon his victorious return with his praiseworthy wife. Entrusting the family responsibilities to him, Raghu became eager for the path of peace (asceticism). Indeed, when a capable person is present to bear the family burden, the descendants of the Sun dynasty do not cling to household life.", "pc": [{"w": "प्रथमपरिगतार्थः", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "परिगत", "inf": "परिगत", "pl": "गम्", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "अर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "he who had first understood the purpose"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "संनिवृत्तम्", "p": [{"l": "सम्निवृत्त", "inf": "संनिवृत्त", "pl": "वृत्", "vp": ["सम्", "नि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "returned"}, {"w": "विजयिनम्", "p": [{"l": "विजयिन्", "cn": "2.1"}], "e": "victorious"}, {"w": "अभिनन्द्य", "p": [{"l": "नन्द्", "inf": "अभिनन्द्य", "pl": "नन्द्", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having congratulated"}, {"w": "श्लाघ्यजायासमेतम्", "p": [{"l": "श्लाघ्य", "inf": "श्लाघ्य", "pl": "श्लाघ्", "s": ["ण्यत्"]}, {"l": "जाया"}, {"l": "समेत", "inf": "समेत", "pl": "इ", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "who was accompanied by his praiseworthy wife"}, {"w": "तदुपहितकुटुम्बः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "उपहित", "inf": "उपहित", "pl": "धा", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"]}, {"l": "कुटुम्ब", "cn": "1.1"}], "e": "he who had entrusted the family to him"}, {"w": "शान्तिमार्गोत्सुकः", "p": [{"l": "शान्ति"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "उत्सुक", "cn": "1.1"}], "e": "eager for the path of peace"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "सति", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शत्रृ"], "cn": "7.1"}], "e": "being present"}, {"w": "कुलधुर्ये", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "धुर्य", "cn": "7.1"}], "e": "on one who can bear the family burden"}, {"w": "सूर्यवंश्याः", "p": [{"l": "सूर्यवंश्य", "cn": "1.3"}], "e": "the descendants of the Sun dynasty"}, {"w": "गृहाय", "p": [{"l": "गृह", "cn": "4.1"}], "e": "for household life"}]},
{"c": "8", "n": "1", "i": 561, "v": "अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः । वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोदिन्दुमतीमिवापराम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ पार्थिवो रघुर्ललितं सुभगं विवाहकौतुकं विवाहमङ्गलं विवाहहस्तसूत्रं वा बिभ्रत एव। `कौतुकं मङ्गले हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले` इति शाश्वतः। तस्याजस्य। अपरामिन्दुमतीमिव। वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोत्। अस्मिन्सर्गे वैतालीयं छन्दः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ पार्थिवः (रघुः) ललितम् विवाह-कौतुकम् बिभ्रतः एव तस्य (अजस्य) इन्दुमतीम् इव अपराम् वसुधाम् अपि हस्त-गामिनीम् अकरोत् ।", "es": "Then, while Aja was still experiencing the charming festivities of his wedding, the king (Raghu) made the earth, like a second Indumati, also come into his hands, effectively making Aja the new king.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विवाहकौतुकम्", "p": [{"l": "विवाह"}, {"l": "कौतुक", "cn": "2.1"}], "e": "the festivity of marriage"}, {"w": "ललितम्", "p": [{"l": "ललित", "cn": "2.1"}], "e": "charming"}, {"w": "बिभ्रतः", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्रत्", "s": ["शत्रृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who was bearing"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "वसुधाम्", "p": [{"l": "वसुधा", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "हस्तगामिनीम्", "p": [{"l": "हस्त"}, {"l": "गामिन्", "cn": "2.1"}], "e": "coming into the hand"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "इन्दुमतीम्", "p": [{"l": "इन्दुमती", "cn": "2.1"}], "e": "Indumati"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अपराम्", "p": [{"l": "अपर", "cn": "2.1"}], "e": "another"}]},
{"c": "8", "n": "2", "i": 562, "v": "दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् । तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया ॥", "mn": "दुरितैरिति॥ नृपसूनवो राजपुत्रा यद्राज्यं दुरितैरपि विषप्रयोगादिनिषिद्धोपायैरपि आत्मसात् स्वाधीनम्। `तदधीनवचने` (पा.5।4।54) इति सातिप्रत्ययः। कर्तुं प्रयतन्ते हि। प्रवर्तन्त एवेत्यर्थः। `हि` शब्दोऽवधारणे। `हि हेताववधारेण` इत्यमरः (अ.को.3|3|272)। उपस्थितं स्वतःप्राप्तं तद्राज्यम्। अजः पितुराज्ञेति हेतोरग्रहीत् स्वीचकार। भोगतृष्णया तु नाग्रहीत् ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "हि नृप-सूनवः यत् दुरितैः अपि आत्मसात् कर्तुम् प्रयतन्ते, तत् उपस्थितम् अजः पितुः आज्ञा इति अग्रहीत्, न भोग-तृष्णया ।", "es": "That which princes strive to make their own even through sinful means, Aja accepted that very thing (the kingdom), which came to him on its own, as his father's command, not out of a thirst for enjoyment.", "pc": [{"w": "दुरितैः", "p": [{"l": "दुरित", "cn": "3.3"}], "e": "by sinful deeds"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "कर्तुम्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कर्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to make"}, {"w": "आत्मसात्", "p": [{"l": "आत्मसात्"}], "e": "one's own"}, {"w": "प्रयतन्ते", "p": [{"l": "यत्", "fin": "प्रयतन्ते", "vp": ["प्र"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "strive"}, {"w": "नृपसूनवः", "p": [{"l": "नृप"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.3"}], "e": "princes"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "that which"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "उपस्थितम्", "p": [{"l": "उपस्थित", "inf": "उपस्थित", "pl": "स्था", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "which had come on its own"}, {"w": "अग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अग्रहीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "accepted"}, {"w": "अजः", "p": [{"l": "अज", "cn": "1.1"}], "e": "Aja"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "आज्ञा", "p": [{"l": "आज्ञा", "cn": "1.1"}], "e": "command"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "as"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "भोगतृष्णया", "p": [{"l": "भोग"}, {"l": "तृष्णा", "cn": "3.1"}], "e": "out of thirst for enjoyment"}]},
{"c": "8", "n": "3", "i": 563, "v": "अनुभूय वसिष्ठसंभृतैः सलिलैस्तेन सहाभिषेचनम् । विशदोच्छ्वसितेन मेदिनी कथयामास कृतार्थतामिव ॥", "mn": "अनुभूयेति॥ मेदिनी भूमिर्महिषी च ध्वन्यते। वसिष्ठेन संभृतैः सलिलैस्तेनाजेन सहाभिषेचनमनुभूय विशदोच्छ्वसितेन स्फुटमुद्बृहणेन। आनन्दनिर्मलोच्छ्वसितेन चेति ध्वन्यते। कृतार्थतां गुणवद्भर्तृलाभकृतं साफल्यं कथयामासेव। न चैतावता पूर्वेषामपकर्षः;प्रशंसापरत्वात्। `सर्वत्र जयमन्विच्छेत् पुत्रादिच्छेत्पराजयम्` इत्यङ्गीकृतत्वाञ्चज ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "मेदिनी तेन सह वसिष्ठ-संभृतैः सलिलैः अभिषेचनम् अनुभूय, विशद-उच्छ्वसितेन कृत-अर्थताम् कथयामास इव ।", "es": "Having experienced the coronation ceremony with Aja, with waters collected by Vasishtha, the Earth, through its clear exhalations (like fragrant breezes), seemed to express her sense of fulfillment.", "pc": [{"w": "अनुभूय", "p": [{"l": "भू", "inf": "अनुभूय", "pl": "भू", "vp": ["अनु"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having experienced"}, {"w": "वसिष्ठसंभृतैः", "p": [{"l": "वसिष्ठ"}, {"l": "संभृत", "inf": "संभृत", "pl": "भृ", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by those collected by Vasistha"}, {"w": "सलिलैः", "p": [{"l": "सलिल", "cn": "3.3"}], "e": "with waters"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "with him"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "अभिषेचनम्", "p": [{"l": "अभिषेचन", "pl": "सिच्", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्युट्"], "cn": "2.1"}], "e": "the coronation"}, {"w": "विशदोच्छ्वसितेन", "p": [{"l": "विशद"}, {"l": "उच्छ्वसित", "inf": "उच्छ्वसित", "pl": "श्वस्", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by a clear exhalation"}, {"w": "मेदिनी", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "1.1"}], "e": "the Earth"}, {"w": "कथयामास", "p": [{"l": "कथ", "fin": "कथयामास", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "expressed"}, {"w": "कृतार्थताम्", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "ता", "cn": "2.1"}], "e": "fulfillment"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "8", "n": "4", "i": 564, "v": "स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाऽथर्वविदा कृताक्रियः । पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहतिं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा ॥", "mn": "स इति॥ अथर्वविदाऽथर्ववेदाभिज्ञेन गुरुणा वसिष्ठेन कृतक्रियः। अथर्वोक्तविधिना कृताभिषेकसंस्कार इत्यर्थः। सोऽजः परैः शत्रुभिर्दुरासदो दुर्धर्षो बभूव। तथा हि-अस्त्रतेजसा क्षत्रतेजसा सहितं युक्तं यद्ब्रह्म ब्रह्मतेजोऽयं पवनाग्निसमागमो हि तत्कल्प इत्यर्थः। `पवनाग्नि`इत्यत्र पूर्वनिपातशास्त्रस्यानित्यत्वात् `द्वन्द्वे घि` (पा.2।232)इति नाग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः। तथा च काशिकायाम्-`अयमेकस्तु लक्षणहेत्वोरिति निर्देशः पूर्वनिपातव्यभिचारचिह्नम्`इति। क्षात्रेणैवायं दुर्धर्षः किमयं पुनर्वसिष्ठमन्त्रप्रभावे सतीत्यर्थः। अत्र मनुः-`नाक्षत्रं ब्रह्म भवति क्षत्रं नाब्रह्म वर्धते। ब्रह्मक्षत्रे तु संयुक्ते हहामुत्र च वर्धते॥` इति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथर्व-विदा गुरुणा कृत-आक्रियः सः परैः दुरासदः बभूव । हि यत् ब्रह्म अस्त्र-तेजसा सहति, अयम् (समागमो) पवन-अग्नि-समागमः (इव) ।", "es": "Having had the protective rites performed by his preceptor who knew the Atharva Veda, he (Aja) became unassailable by his enemies. Indeed, this was like the union of wind and fire, where spiritual power from the rites combines with the might of weapons.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "दुरासदः", "p": [{"l": "दुर्"}, {"l": "आसद", "cn": "1.1"}], "e": "unassailable"}, {"w": "परैः", "p": [{"l": "पर", "cn": "3.3"}], "e": "by enemies"}, {"w": "गुरुणा", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "by the preceptor"}, {"w": "अथर्वविदा", "p": [{"l": "अथर्वन्"}, {"l": "विद्", "cn": "3.1"}], "e": "who knew the Atharva Veda"}, {"w": "कृताक्रियः", "p": [{"l": "कृत", "inf": "कृत", "pl": "कृ", "s": ["क्त"]}, {"l": "आक्रिया", "cn": "1.1"}], "e": "for whom protective rites were performed"}, {"w": "पवनाग्निसमागमः", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "अग्नि"}, {"l": "समागम", "cn": "1.1"}], "e": "the union of wind and fire"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "सहति", "p": [{"l": "सह", "fin": "सहति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "combines with"}, {"w": "ब्रह्म", "p": [{"l": "ब्रह्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "spiritual power"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "since"}, {"w": "अस्त्रतेजसा", "p": [{"l": "अस्त्र"}, {"l": "तेजस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the might of weapons"}]},
{"c": "8", "n": "5", "i": 565, "v": "रघुमेव निवृत्तयौवनं तममन्यन्त नवेश्वरं प्रजाः । स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान्गुणानपि ॥", "mn": "रघुमिति॥ प्रजा नवेश्वरं तमजं निवृत्तयौवनं प्रत्यावृत्तयौवनं रघुमेवामन्यन्त। न किंचिद्भेदकमस्तीत्यर्थः। कुतः? हि यस्मात् सोऽजस्तस्य रघोः केवलामेकां श्रियं न प्रतिपेदे। किंतु सकलान्गुणान् शौर्यदाक्षिण्यदीनपि प्रतिपेदे। अतस्तद्गुणयोगात्तंद्बुद्धिर्यथेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "प्रजाः तम् नव-ईश्वरम् निवृत्त-यौवनम् रघुम् एव अमन्यन्त । हि सः तस्य न केवलाम् श्रियम्, सकलान् गुणान् अपि प्रतिपेदे ।", "es": "The subjects considered the new king (Aja) to be Raghu himself, but with his youth restored. For he (Aja) had inherited not only his (Raghu's) royal fortune but also all of his virtues.", "pc": [{"w": "रघुम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "2.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "himself"}, {"w": "निवृत्तयौवनम्", "p": [{"l": "निवृत्त", "inf": "निवृत्त", "pl": "वृत्", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "यौवन", "cn": "2.1"}], "e": "with youth returned"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अमन्यन्त", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यन्त", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "they considered"}, {"w": "नवेश्वरम्", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "the new king"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलाम्", "p": [{"l": "केवल", "cn": "2.1"}], "e": "only"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}, {"w": "प्रतिपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रतिपेदे", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "सकलान्", "p": [{"l": "सकल", "cn": "2.3"}], "e": "all"}, {"w": "गुणान्", "p": [{"l": "गुण", "cn": "2.3"}], "e": "virtues"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}]},
{"c": "8", "n": "6", "i": 566, "v": "अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव संगतम् । पदमृद्धमजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनम् ॥", "mn": "अधिकमिति॥ द्वयमेव शुभंयुना शुभवता। `शुभंयुस्तु शुभान्वितः` इत्यमरः (अ.को.3|1|50)। `अहंशुभमोर्युस्` (पा.5।2।140) इति युस्प्रत्ययः। द्वितयेन संगतं युतं सदधिकं शुशुभे। किं केनेत्याह-पदमिति। पैतृकं पितुरागतम्। `ऋतष्ठञ्` (पा.4।3।78)इति ठञ्प्रत्ययः। ऋद्धं समृद्धं पदं राज्यमजेन अस्याजस्य नवं यौवनं विनयेनेन्द्रियजयेन च। `विजयो हीन्द्रियजयस्तद्युक्तः शास्त्रमर्हति` इति कामभ्दकः। राज्यस्थोऽपि प्राकृतवन्न दृप्तोऽभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "शुभंयुना अजेन संगतम् ऋद्धम् पैतृकम् पदम्, अस्य विनयेन (संगतम्) नवम् यौवनम् च, (इति) द्वयम् एव द्वितयेन अधिकम् शुशुभे ।", "es": "Two pairs shone exceedingly bright when united: the prosperous ancestral position (kingship) combined with the auspicious Aja, and his own fresh youth combined with his humility.", "pc": [{"w": "अधिकम्", "p": [{"l": "अधिक", "cn": "2.1"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "शुशुभे", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "शुशुभे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "शुभंयुना", "p": [{"l": "शुभंयु", "cn": "3.1"}], "e": "with the auspicious one"}, {"w": "द्वितयेन", "p": [{"l": "द्वितय", "cn": "3.1"}], "e": "by the pair"}, {"w": "द्वयम्", "p": [{"l": "द्वय", "cn": "1.1"}], "e": "a couple"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "संगतम्", "p": [{"l": "संगत", "inf": "संगत", "pl": "गम्", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "united"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "1.1"}], "e": "position"}, {"w": "ऋद्धम्", "p": [{"l": "ऋद्ध", "inf": "ऋद्ध", "pl": "ऋध्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "prosperous"}, {"w": "अजेन", "p": [{"l": "अज", "cn": "3.1"}], "e": "with Aja"}, {"w": "पैतृकम्", "p": [{"l": "पैतृक", "cn": "1.1"}], "e": "ancestral"}, {"w": "विनयेन", "p": [{"l": "विनय", "cn": "3.1"}], "e": "with humility"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "1.1"}], "e": "new"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यौवनम्", "p": [{"l": "यौवन", "cn": "1.1"}], "e": "youth"}]},
{"c": "8", "n": "7", "i": 567, "v": "सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति । अचिरोपनतां स मेदिनीं नवपाणिग्रहरणां वधूमिव ॥", "mn": "सदयमिति॥ सहाभुजः सोऽजोऽचिरोपनतां नवोपगतां मेदिनीं भुवम्। नवं पाणिग्रहणं विवाहो यस्यास्तां नवोढां वधूमिव। सहसा बलात्कारेण चेत्। `सहो बलं सहा मार्गः` इत्यमरः (अ.को.3|3|247)। इयं मेदिनीर्वा। उद्वेगं भयं व्रजेदिति हेतोः। सदयं सकृपं बुभुजे भुक्तवान्। `भुजोऽनवने` (पा.1।3।66) इत्यात्मनेपदम् ॥", "ch": {"n": "गीतिः"}, "anv": "महा-भुजः सः (अजः) 'इयम् अचिर-उपनता मेदिनी सहसा उद्वेगम् व्रजेत्' इति (विचार्य) नव-पाणि-ग्रहणाम् वधूम् इव (ताम्) सदयम् बुभुजे ।", "es": "The mighty-armed Aja ruled the recently acquired earth gently, like a newly-wed bride, thinking, \"She might suddenly become distressed.\" He enjoyed his rule with compassion, ensuring the kingdom was not overwhelmed.", "pc": [{"w": "सदयम्", "p": [{"l": "सदय", "cn": "2.1"}], "e": "gently"}, {"w": "बुभुजे", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "बुभुजे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "ruled/enjoyed"}, {"w": "महाभुजः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "भुज", "cn": "1.1"}], "e": "the mighty-armed one"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "उद्वेगम्", "p": [{"l": "उद्वेग", "cn": "2.1"}], "e": "distress"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "व्रजेत्", "p": [{"l": "व्रज्", "fin": "व्रजेत्", "t": "विधिलिङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "might go to"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus (thinking)"}, {"w": "अचिरोपनताम्", "p": [{"l": "अचिर"}, {"l": "उपनत", "inf": "उपनत", "pl": "नम्", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "recently acquired"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मेदिनीम्", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "नवपाणिग्रहणम्", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "पाणिग्रहण", "cn": "2.1"}], "e": "newly-wed"}, {"w": "वधूम्", "p": [{"l": "वधू", "cn": "2.1"}], "e": "bride"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "8", "n": "8", "i": 568, "v": "अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिष्वचिन्तयत् । उदधेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित् ॥", "mn": "अहमिति॥ प्रकृतिषु प्रजासु मध्ये सर्वोऽपि जनः। अथवा, -प्रकृतिष्वित्यस्याहमित्यनेनान्वयः। व्यवधानं तु सह्यम्। सर्वोऽपि जनः प्रकृकतिष्वहमेव महीपतेर्मतो महीपतिना मन्यमानः। `मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च` (पा.3।2।188)इति वर्तमाने क्तः, `क्तस्य च वर्तमाने` (पा.2।3।67)इति षष्ठी। इत्यचिन्तयदमन्यत। उदधेर्निम्रगाशतेष्विवास्य नृपस्य कर्तुः। `कर्तृकर्मणोः कृति` (पा.2।3।65)इति कर्तरि षष्ठी। क्वचिदपि जनविषये विमाननाऽवगणना तिरस्कारो नाभवत्, यतो न कंचिदवमन्यतेऽतः सर्वोऽप्यहमेवास्य मत इत्यमन्यतेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "प्रकृतिषु सर्वः 'अहम् एव महीपतेः मतः' इति अचिन्तयत् । उदधेः निम्नगा-शतेषु इव अस्य क्वचित् (अपि) विमानना न अभवत् ।", "es": "Among his subjects, every single person thought, \"I am the one favored by the king.\" Just as the ocean shows no disrespect to any of the hundreds of rivers flowing into it, he showed no disrespect to anyone.", "pc": [{"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "alone"}, {"w": "मतः", "p": [{"l": "मत", "inf": "मत", "pl": "मन्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "am favored"}, {"w": "महीपतेः", "p": [{"l": "महीपति", "cn": "6.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "सर्वः", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.1"}], "e": "everyone"}, {"w": "प्रकृतिषु", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "7.3"}], "e": "among the subjects"}, {"w": "अचिन्तयत्", "p": [{"l": "चिन्त्", "fin": "अचिन्तयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "thought"}, {"w": "उदधेः", "p": [{"l": "उदधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the ocean"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "निम्नगाशतेषु", "p": [{"l": "निम्नगा"}, {"l": "शत", "cn": "7.3"}], "e": "towards hundreds of rivers"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विमानना", "p": [{"l": "विमानना", "cn": "1.1"}], "e": "disrespect"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "anywhere"}]},
{"c": "8", "n": "9", "i": 569, "v": "न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरुहानिव । स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयामास नृपाननुद्धरन् ॥", "mn": "नेति॥ स नृपो भूयसा बाहुल्येन खरस्तीक्ष्णो न। भूयसा मृदुरतिमृदुरपि न। कुंतु पुरस्कृतमध्यमक्रमः सन्, मध्यमपरिपाटीमवलम्ब्येत्यर्थः। पवमानो वायुः पृथिवीरुहांस्तरूनिव नृपाननुद्धरन्ननुत्पाटयन्नेव नमयामास। अत्र कामन्दकः-`मृदुश्चेदवमन्येत तीक्ष्णादुद्विजते जनः। तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव प्रजानां स च संमतः ॥` इति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सः पुरस्कृत-मध्यम-क्रमः (सन्) पवमानः पृथिवी-रुहान् इव, नृपान् अनुद्धरन् (एव), न खरः न च भूयसा मृदुः (भूत्वा) नमयामास ।", "es": "Adopting a middle course, he was neither harsh nor excessively soft. Like the wind that bends trees without uprooting them, he made other kings bow to him without deposing them from their thrones.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "खरः", "p": [{"l": "खर", "cn": "1.1"}], "e": "harsh"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "भूयसा", "p": [{"l": "भूयस्", "cn": "3.1"}], "e": "excessively"}, {"w": "मृदुः", "p": [{"l": "मृदु", "cn": "1.1"}], "e": "soft"}, {"w": "पवमानः", "p": [{"l": "पू", "inf": "पवमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "wind"}, {"w": "पृथिवीरुहान्", "p": [{"l": "पृथिवी"}, {"l": "रुह्", "cn": "2.3"}], "e": "trees"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "पुरस्कृतमध्यमक्रमः", "p": [{"l": "पुरस्कृत", "inf": "पुरस्कृत", "pl": "कृ", "vp": ["पुरस्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "मध्यम"}, {"l": "क्रम", "cn": "1.1"}], "e": "who adopted a middle course"}, {"w": "नमयामास", "p": [{"l": "नम्", "fin": "नमयामास", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "made to bow"}, {"w": "नृपान्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "2.3"}], "e": "kings"}, {"w": "अनुद्धरन्", "p": [{"l": "न"}, {"l": "हृ", "inf": "उद्धरत्", "vp": ["उत्"], "s": ["शत्रृ"], "cn": "1.1"}], "e": "without uprooting"}]},
{"c": "8", "n": "10", "i": 570, "v": "अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्वात्मजमात्मवत्तया । विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निःस्पृहोऽभवत् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ रघुरात्मजं पुत्रमात्मवत्तया। निर्विकारमनस्कतयेत्यर्थः। `उदयादिष्वविकृतिर्मनसः सत्त्वमुच्यते। आत्मवान्सत्त्ववानुक्तः` इत्युत्पलमालायाम्। प्रकृतिष्वमात्यादिषु प्रतिष्ठितं रूढमूलं वीक्ष्य ज्ञात्वा विनाशो धर्मो येषां तेषु विनाशधर्मसु। अनित्येष्वित्यर्थः। `धर्मादनिच्केवलात्` (पा.5।4।124) इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः। त्रिदिवस्थेषु स्वर्गस्थेष्वपि विषयेषु शब्दादिषु निःस्पृहो निर्गतेच्छोऽभवत् ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ रघुः आत्मजम् आत्मवत्तया प्रकृतिषु प्रतिष्ठितम् वीक्ष्य, विनाश-धर्मसु त्रिदिव-स्थेषु विषयेषु अपि निःस्पृहः अभवत् ।", "es": "Then Raghu, seeing his son firmly established among the subjects due to his self-control, became free from desire for worldly objects, even those in heaven, which are all subject to eventual destruction.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "वीक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "वीक्ष्य", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "प्रतिष्ठितम्", "p": [{"l": "प्रतिष्ठित", "inf": "प्रतिष्ठित", "pl": "स्था", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "established"}, {"w": "प्रकृतिषु", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "7.3"}], "e": "among the subjects"}, {"w": "आत्मजम्", "p": [{"l": "आत्मज", "cn": "2.1"}], "e": "his son"}, {"w": "आत्मवत्तया", "p": [{"l": "आत्मवत्"}, {"l": "ता", "cn": "3.1"}], "e": "due to his self-control"}, {"w": "विषयेषु", "p": [{"l": "विषय", "cn": "7.3"}], "e": "towards objects of enjoyment"}, {"w": "विनाशधर्मसु", "p": [{"l": "विनाश"}, {"l": "धर्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "which are subject to destruction"}, {"w": "त्रिदिवस्थेषु", "p": [{"l": "त्रिदिव"}, {"l": "स्थ", "cn": "7.3"}], "e": "even those in heaven"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "निःस्पृहः", "p": [{"l": "निःस्पृह", "cn": "1.1"}], "e": "free from desire"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "8", "n": "11", "i": 571, "v": "गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः । पदवीं तरुवल्कवाससां प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥", "mn": "गुणवदिति॥ दिलीपवंशजाः परिणामे वार्धके गुणवत्सुतेषु रोपितश्रियः स्थापितलक्ष्मीकाः प्रयताश्च सन्तः। तरुवल्कान्येव वासांसि तेषां संयमिनां यतीनां पदवीं प्रपेदिरे। यस्मात्तस्मादस्यापीदमुचितमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "हि गुणवत्-सुत-रोपित-श्रियः दिलीप-वंश-जाः परिणामे प्रयताः (सन्तः) तरु-वल्क-वाससाम् संयमिनाम् पदवीम् प्रपेदिरे ।", "es": "Indeed, in their old age, the descendants of Dilipa's line, after having entrusted the royal fortune to a virtuous son, would piously take to the path of self-controlled ascetics who wear garments of tree-bark.", "pc": [{"w": "गुणवत्सुतरोपितश्रियः", "p": [{"l": "गुणवत्"}, {"l": "सुत"}, {"l": "रोपित", "inf": "रोपित", "pl": "रुह्", "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "श्री", "cn": "1.3"}], "e": "those who have placed their royalty upon a virtuous son"}, {"w": "परिणामे", "p": [{"l": "परिणाम", "cn": "7.1"}], "e": "in old age"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "दिलीपवंशजाः", "p": [{"l": "दिलीप"}, {"l": "वंश"}, {"l": "ज", "cn": "1.3"}], "e": "the descendants of Dilipa's dynasty"}, {"w": "पदवीम्", "p": [{"l": "पदवी", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "तरुवल्कवाससाम्", "p": [{"l": "तरु"}, {"l": "वल्क"}, {"l": "वासस्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who wear bark garments"}, {"w": "प्रयताः", "p": [{"l": "प्रयत", "inf": "प्रयत", "pl": "यम्", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "pious"}, {"w": "संयमिनाम्", "p": [{"l": "संयमिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the self-controlled ascetics"}, {"w": "प्रपेदिरे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदिरे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "they took to"}]},
{"c": "8", "n": "12", "i": 572, "v": "तमरण्यसमाश्रयोमन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः । पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥", "mn": "तमिति॥ अरण्यसमाश्रयोन्मुखं वनवासोद्युक्तं पितरं तं रघुं सुतोऽजः। वेष्टनशोभिनोष्णीषमनोहरेण शिरसा पादयोः प्रणिपत्य। आत्मनोऽपरित्यागमयाचत। मां परित्यज्य न गन्तव्यमिति प्रार्थितवानित्यर्थः ॥", "ch": null, "anv": "सुतः (अजः) अरण्य-समाश्रय-उन्मुखम् तम् पितरम् पादयोः प्रणिपत्य, वेष्टन-शोभिना शिरसा आत्मनः अपरित्यागम् अयाचत ।", "es": "His son (Aja), bowing at the feet of his father who was inclined to take refuge in the forest, and with his head still adorned with the royal turban, begged him not to abandon him (i.e., to let him serve him).", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अरण्यसमाश्रयोन्मुखम्", "p": [{"l": "अरण्य"}, {"l": "समाश्रय"}, {"l": "उन्मुख", "cn": "2.1"}], "e": "who was inclined to take refuge in the forest"}, {"w": "शिरसा", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "3.1"}], "e": "with his head"}, {"w": "वेष्टनशोभिना", "p": [{"l": "वेष्टन"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "3.1"}], "e": "adorned with a turban"}, {"w": "सुतः", "p": [{"l": "सुत", "cn": "1.1"}], "e": "the son"}, {"w": "पितरम्", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "2.1"}], "e": "the father"}, {"w": "प्रणिपत्य", "p": [{"l": "पत्", "inf": "प्रणिपत्य", "pl": "पत्", "vp": ["प्र", "नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having bowed down"}, {"w": "पादयोः", "p": [{"l": "पाद", "cn": "7.2"}], "e": "at the feet"}, {"w": "अपरित्यागम्", "p": [{"l": "अपरित्याग", "cn": "2.1"}], "e": "non-abandonment"}, {"w": "अयाचत", "p": [{"l": "याच्", "fin": "अयाचत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "begged for"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of himself"}]},
{"c": "8", "n": "13", "i": 573, "v": "रघुरश्रुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजप्रियः । न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम् ॥", "mn": "रघुरिति॥ आत्मजप्रियः पुत्रवत्सलो रघुः। अश्रूणि मुखे यस्य तस्याश्रुमुखस्याजस्य तदपरित्यागरूपमीप्सितमभिलषितं कृतवान्। किंतु सर्पस्त्वचमिव व्यपवर्जितां त्यक्तां श्रियं पुनर्न प्रतिपेदे न प्राप ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "आत्मज-प्रियः रघुः अश्रु-मुखस्य तस्य तत् ईप्सितम् कृतवान् । तु सर्पः त्वचम् इव व्यपवर्जिताम् श्रियम् पुनः न प्रतिपेदे ।", "es": "Raghu, fond of his son, granted the wish of the tear-faced Aja. However, just as a snake does not take back its sloughed-off skin, he did not take back the royal fortune he had already relinquished.", "pc": [{"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "अश्रुमुखस्य", "p": [{"l": "अश्रु"}, {"l": "मुख", "cn": "6.1"}], "e": "of the tear-faced one"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "कृतवान्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.1"}], "e": "granted"}, {"w": "ईप्सितम्", "p": [{"l": "ईप्सित", "inf": "ईप्सित", "pl": "आप्", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "wish"}, {"w": "आत्मजप्रियः", "p": [{"l": "आत्मज"}, {"l": "प्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "who was fond of his son"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "सर्पः", "p": [{"l": "सर्प", "cn": "1.1"}], "e": "a snake"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "त्वचम्", "p": [{"l": "त्वच्", "cn": "2.1"}], "e": "its skin"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "प्रतिपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रतिपेदे", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took back"}, {"w": "व्यपवर्जिताम्", "p": [{"l": "व्यपवर्जित", "inf": "व्यपवर्जित", "pl": "वृज्", "vp": ["वि", "अप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "cast off"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}]},
{"c": "8", "n": "14", "i": 574, "v": "स किलाश्रममन्त्यमाश्रितो निवसन्नावसथे पुराद्बहिः । समुपास्यत पुत्रभोग्यया स्नुषयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया ॥", "mn": "स इति॥ स रघुः किलान्त्यमाश्रमं प्रव्रज्यामाश्रितः पुरान्नगराद्बहिरावसथे स्थाने निवसन्नविकृतेन्द्रियः। जितेन्द्रियः सन्नित्यर्थथः। अत एव स्नुषयेव वध्वेव पुत्रभोग्यया न स्वभोग्यया। श्रिया समुपास्य शुश्रूषितः। जितेन्द्रियस्य तस्य स्नुषयेव श्रियापि` पुष्पफलोदकाहरणादिशुश्रूषाव्यतिरेकेण न किंचिदपेक्षितमासीदित्यर्थः॥ अत्र यद्यपि `ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति` इति श्रुतेः। `आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात्`(6।38) इति मनुस्मरणात्। `मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोर्लिङ्गधारणम्। बाहुजातोरुजातानामयं धर्मो न विद्यते॥` इति निषेधाञ्च ब्राह्मणस्यैव प्रव्रज्या न क्षत्रियादेरित्याहुः। तथापि `यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्` इत्यादिश्रुतेस्त्रैवर्णिकसाधारण्यात्। `त्रयाणां वर्णानां वेदमधीत्य चत्वार आश्रमाः` इति सूत्रकारवचनात्। `ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा प्रव्रजेद्गृहात्`(मनु.10।117) इति स्मरणात्। `मुखजानामयं धर्मो वैष्णवं लिङ्गधारणम्। बाहुजातोरुजातानां त्रिदण्डं न विधीयते॥` इति निषेधस्य त्रिदण्डविषयत्वदर्शनाञ्च। कुत्रचिद्ब्राह्मणपदस्योपलक्षणमाचक्षाणाः केचित्त्रैवर्णिकाधिकारं प्रतिपेदिरे। तथा सति `स किलाश्रममन्त्यमाश्रितः`(8।14)इत्यत्रापि कवनाप्ययमेव पक्षो विवक्षित इति प्रतीमः। अन्यथा वानप्रस्थाश्रमतया व्याख्याते `विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निचित्`(8।25) इति वक्ष्यमाणेनानग्निसंस्कारेण विरोधः स्यात्; अग्निसंस्काररहितस्य वानप्रस्थास्यैवाभावात् इत्यलं प्रासङ्गिकेन ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "किल अन्त्यम् आश्रमम् आश्रितः पुरात् बहिः आवसथे निवसन् सः अविकृत-इन्द्रियः (सन्) पुत्र-भोग्यया श्रिया स्नुषया इव समुपास्यत ।", "es": "Having entered the final stage of life (Vanaprastha) and living in a dwelling outside the city, he (Raghu), with his senses unperturbed, was served by the royal fortune—now enjoyed by his son—as if by a daughter-in-law.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "आश्रमम्", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}], "e": "stage of life"}, {"w": "अन्त्यम्", "p": [{"l": "अन्त्य", "cn": "2.1"}], "e": "the final"}, {"w": "आश्रितः", "p": [{"l": "आश्रित", "inf": "आश्रित", "pl": "श्रि", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having entered"}, {"w": "निवसन्", "p": [{"l": "वस्", "inf": "निवसत्", "vp": ["नि"], "s": ["शत्रृ"], "cn": "1.1"}], "e": "living"}, {"w": "आवसथे", "p": [{"l": "आवसथ", "cn": "7.1"}], "e": "in a dwelling"}, {"w": "पुरात्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "5.1"}], "e": "from the city"}, {"w": "बहिः", "p": [{"l": "बहिर्"}], "e": "outside"}, {"w": "समुपास्यत", "p": [{"l": "आस्", "fin": "समुपास्यत", "vp": ["सम्", "उप"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was served"}, {"w": "पुत्रभोग्यया", "p": [{"l": "पुत्र"}, {"l": "भोग्य", "inf": "भोग्य", "pl": "भुज्", "s": ["ण्यत्"], "cn": "3.1"}], "e": "by that which was to be enjoyed by his son"}, {"w": "स्नुषया", "p": [{"l": "स्नुषा", "cn": "3.1"}], "e": "by a daughter-in-law"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अविकृतेन्द्रियः", "p": [{"l": "अविकृत"}, {"l": "इन्द्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "he whose senses were unperturbed"}, {"w": "श्रिया", "p": [{"l": "श्री", "cn": "3.1"}], "e": "by the royal fortune"}]},
{"c": "8", "n": "15", "i": 575, "v": "प्रशमस्थइतपूर्वपार्थिवं कुलमभ्युद्यतनूतनेश्वरम् । नभसा निभृतेन्दुना तुलामुदितार्केण समारुरोह तत् ॥", "mn": "प्रशमेति॥ प्रशमे स्थितः पूर्वपार्थिवो रघुर्यस्य तत्। अभ्युद्यतोऽभ्युदितो नूतनेश्वरोऽजो यस्य तत्। प्रसिद्धं कुलं निभृतेन्दुनाऽस्तमयासन्नचन्द्रेणोदितार्केण प्रकटितसूर्येण च नभसा तुलां सादृश्यं समारुरोह प्राप। न च `नभसा तुलाम्` इत्यत्र `तुल्यार्थैः-` (पा.2।3।72) इत्यादिना प्रतिषेधस्तृतीयायाः। तस्य सदृशवाचि`तुला` शब्दविषयत्वात्। `कृष्णस्य तुला नास्ति` इति प्रयोगात्; अस्य च सादृश्यवाचित्वात् ॥", "ch": null, "anv": "प्रशम-स्थित-पूर्व-पार्थिवम् अभ्युद्यत-नूतन-ईश्वरम् तत् कुलम्, निभृत-इन्दुना उदित-अर्केण नभसा तुलाम् समारुरोह ।", "es": "That royal family, with its former king (Raghu) abiding in tranquility and its new king (Aja) having risen to power, attained a resemblance to the sky which has both the setting moon and the rising sun.", "pc": [{"w": "प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवम्", "p": [{"l": "प्रशम"}, {"l": "स्थित"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "in which the former king abided in tranquility"}, {"w": "कुलम्", "p": [{"l": "कुल", "cn": "1.1"}], "e": "the family"}, {"w": "अभ्युद्यतनूतनेश्वरम्", "p": [{"l": "अभ्युद्यत", "inf": "अभ्युद्यत", "pl": "यम्", "vp": ["अभि", "उत्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "नूतन"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "in which the new king had risen"}, {"w": "नभसा", "p": [{"l": "नभस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the sky"}, {"w": "निभृतेन्दुना", "p": [{"l": "निभृत"}, {"l": "इन्दु", "cn": "3.1"}], "e": "which has a setting moon"}, {"w": "तुलाम्", "p": [{"l": "तुला", "cn": "2.1"}], "e": "resemblance"}, {"w": "उदितार्केण", "p": [{"l": "उदित", "inf": "उदित", "pl": "इ", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "अर्क", "cn": "3.1"}], "e": "which has a rising sun"}, {"w": "समारुरोह", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "समारुरोह", "vp": ["सम्", "आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}]},
{"c": "8", "n": "16", "i": 576, "v": "यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ ददृशाते रघुराघवौ जनैः । अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ ॥", "mn": "यतीति॥ यतिर्भिक्षुः। पार्थिवो राजा। तयोर्लिङ्गधारिणौ रघुराघवौ रघुतत्सुतौ। अपवर्गमहोदयार्थयोर्मोक्षाभ्युदयफलयोः। धर्मयोः। निवर्तकप्रवर्तकरूपयोरित्यर्थः। भुवं गतौ भूलोकमवतीर्णावंशाविव। जनैर्ददृशाते दृष्टौ ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "जनैः यति-पार्थिव-लिङ्ग-धारिणौ रघु-राघवौ, अपवर्ग-महोदय-अर्थयोः धर्मयोः भुवम् गतौ अंशौ इव ददृशाते ।", "es": "The people saw Raghu and Raghava (Aja), bearing the respective signs of an ascetic and a king, as if they were two parts of Dharma itself—one aimed at liberation (Apavarga) and the other at worldly prosperity (Mahodaya)—manifested on earth.", "pc": [{"w": "यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ", "p": [{"l": "यति"}, {"l": "पार्थिव"}, {"l": "लिङ्ग"}, {"l": "धारिन्", "cn": "1.2"}], "e": "bearing the signs of an ascetic and a king"}, {"w": "ददृशाते", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशाते", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "A2"}], "e": "were seen"}, {"w": "रघुराघवौ", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "राघव", "cn": "1.2"}], "e": "Raghu and Raghava (Aja)"}, {"w": "जनैः", "p": [{"l": "जन", "cn": "3.3"}], "e": "by the people"}, {"w": "अपवर्गमहोदयार्थयोः", "p": [{"l": "अपवर्ग"}, {"l": "महोदय"}, {"l": "अर्थ", "cn": "6.2"}], "e": "of the two whose purposes were liberation and prosperity"}, {"w": "भुवम्", "p": [{"l": "भू", "cn": "2.1"}], "e": "to the earth"}, {"w": "अंशौ", "p": [{"l": "अंश", "cn": "1.2"}], "e": "two parts"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "धर्मयोः", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "6.2"}], "e": "of Dharma (righteousness)"}, {"w": "गतौ", "p": [{"l": "गत", "inf": "गत", "pl": "गम्", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "having come"}]},
{"c": "8", "n": "17", "i": 577, "v": "अजिताधिगमाय मन्त्रिभिर्युयुजे नीतिविशारदैरजः । अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तैः समियाय योगिभिः ॥", "mn": "अजितेति॥ अजोऽजिताधिगमायाजितपदलाभाय नीतिविशारदैर्नीतिज्ञैर्मन्त्रिभिर्युयुजे संगतः । रघुरप्यनपायिपदस्योपलब्धये मोक्षस्य प्राप्तये यथार्थदर्शिनो यथार्थवादिनश्चाप्ताः। तैर्योगिभिः समियाय संगमः। उभयत्राप्युपायचिन्तार्थमिति शेषः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अजः अजित-अधिगमाय नीति-विशारदैः मन्त्रिभिः युयुजे । रघुः अनपायि-पद-उपलब्धये आप्तैः योगिभिः समियाय ।", "es": "Aja conferred with his ministers, who were experts in statecraft, to acquire what was not yet conquered. Raghu associated with accomplished yogis to attain the imperishable state (liberation).", "pc": [{"w": "अजिताधिगमाय", "p": [{"l": "अजित"}, {"l": "अधिगम", "cn": "4.1"}], "e": "for the acquisition of the unconquered"}, {"w": "मन्त्रिभिः", "p": [{"l": "मन्त्रिन्", "cn": "3.3"}], "e": "with ministers"}, {"w": "युयुजे", "p": [{"l": "युज्", "fin": "युयुजे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "conferred"}, {"w": "नीतिविशारदैः", "p": [{"l": "नीति"}, {"l": "विशारद", "cn": "3.3"}], "e": "who were experts in statecraft"}, {"w": "अजः", "p": [{"l": "अज", "cn": "1.1"}], "e": "Aja"}, {"w": "अनपायिपदोपलब्धये", "p": [{"l": "अनपायिन्"}, {"l": "पद"}, {"l": "उपलब्धि", "cn": "4.1"}], "e": "for the attainment of the imperishable state"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "आप्तैः", "p": [{"l": "आप्त", "inf": "आप्त", "pl": "आप्", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "with accomplished"}, {"w": "समियाय", "p": [{"l": "इ", "fin": "समियाय", "vp": ["सम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "associated"}, {"w": "योगिभिः", "p": [{"l": "योगिन्", "cn": "3.3"}], "e": "yogis"}]},
{"c": "8", "n": "18", "i": 578, "v": "नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं व्यवहारासनमाददे युवा । परिचेतुमुपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् ॥", "mn": "नृपतिरिति॥ युवा नृपति रजः प्रकृतीः प्रजाः कार्यार्थिनीरवेक्षितुम्। दुष्टादुष्टपरिज्ञानार्थमित्यर्थः। व्यवहारासनं धर्मासनम्। आददे स्वीचकार। प्रवयाः स्थविरो नृपती रघुस्तु। `प्रवयाः स्थविरो वृद्धः` इत्यमरः (अ.को.2|6|42)। धारणां चित्तस्यैकाग्रतां परिचेतुमभ्यसितुम्। उपांशु विजने। `उपांशु विजने प्रोक्तम्` इति हलायुधः। कुशैः पूतं विष्टरमासनमाददे। `यमादिगुणसंयुक्ते मनसः स्थइतिरात्मनि। धारणा प्रोच्यते सद्भिर्योगशास्त्रविशारदैः ॥` इति वसिष्ठः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "युवा नृपतिः (अजः) प्रकृतीः अवेक्षितुम् व्यवहार-आसनम् आददे । प्रवयाः (रघुः) तु उपांशु धारणम् परिचेतुम् कुश-पूतम् विष्टरम् (आददे) ।", "es": "The young king (Aja) took to the throne of justice to look after his subjects. The old king (Raghu), however, took to a seat of sacred Kusha grass to practice silent meditation (dharana).", "pc": [{"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "प्रकृतीः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "2.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "अवेक्षितुम्", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्षितुम्", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["अव"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to look after"}, {"w": "व्यवहारासनम्", "p": [{"l": "व्यवहार"}, {"l": "आसन", "cn": "2.1"}], "e": "the throne of justice"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took"}, {"w": "युवा", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}], "e": "the young"}, {"w": "परिचेतुम्", "p": [{"l": "चि", "inf": "परिचेतुम्", "pl": "चि", "vp": ["परि"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to practice"}, {"w": "उपांशु", "p": [{"l": "उपांशु"}], "e": "silent"}, {"w": "धारणम्", "p": [{"l": "धारण", "pl": "धृ", "s": ["ल्युट्"], "cn": "2.1"}], "e": "meditation"}, {"w": "कुशपूतम्", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "पूत", "inf": "पूत", "pl": "पू", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "purified by Kusha grass"}, {"w": "प्रवयाः", "p": [{"l": "प्रवयस्", "cn": "1.1"}], "e": "the old one"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "विष्टरम्", "p": [{"l": "विष्टर", "cn": "2.1"}], "e": "a seat"}]},
{"c": "8", "n": "19", "i": 579, "v": "अनयत्प्रभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननन्तरान् । अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥", "mn": "अनयदिति॥ एकोऽन्यतमः। अज इत्यर्थः। अनन्तरान्स्वभूम्यनन्तरान्नृपतीन्यातव्यपार्षिणिग्राहादीन् प्रभुशक्तिसंपदा कोशदण्डमहिम्ना वशं स्वायत्ततामनयत्। `कोशो दण्डो बलं चैव प्रभुशक्तिः प्रकीर्तिता` इति मिताक्षरायाम्। अपरो रघुः प्रणिधानयोग्यया समाध्यभ्यासेन। `योगाभ्यासार्कयोषितोः` इति विश्वः। शरीरगोचरान्देहाश्रयान्पञ्च मरुतः पाणादीन्वशमनयत्। `प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः। शरीरस्थाः` इत्यरमः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "एकः (अजः) प्रभु-शक्ति-संपदा अनन्तरान् नृपतीन् वशम् अनयत् । अपरः (रघुः) प्रणिधान-योग्यया (बुद्ध्या) शरीर-गोचरान् पञ्च मरुतः (वशम् अनयत्) ।", "es": "One (Aja), by the power of his sovereign might, brought the neighboring kings under his control. The other (Raghu), through his faculty fit for deep meditation, brought the five vital airs circulating within the body under his control.", "pc": [{"w": "अनयत्", "p": [{"l": "नी", "fin": "अनयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "brought"}, {"w": "प्रभुशक्तिसंपदा", "p": [{"l": "प्रभु"}, {"l": "शक्ति"}, {"l": "संपद्", "cn": "3.1"}], "e": "by the wealth of sovereign power"}, {"w": "वशम्", "p": [{"l": "वश", "cn": "2.1"}], "e": "under control"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "नृपतीन्", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "2.3"}], "e": "kings"}, {"w": "अनन्तरान्", "p": [{"l": "अनन्तर", "cn": "2.3"}], "e": "neighboring"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "the other"}, {"w": "प्रणिधानयोग्यया", "p": [{"l": "प्रणिधान"}, {"l": "योग्य", "cn": "3.1"}], "e": "by the faculty fit for deep meditation"}, {"w": "मरुतः", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "2.3"}], "e": "the vital airs"}, {"w": "पञ्च", "p": [{"l": "पञ्चन्", "cn": "2.3"}], "e": "five"}, {"w": "शरीरगोचरान्", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "गोचर", "cn": "2.3"}], "e": "which move within the body"}]},
{"c": "8", "n": "20", "i": 580, "v": "अकरोदचिरेश्वरः क्षितौ द्विषदारम्भफलानि भस्मसात् । इतरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना ॥", "mn": "अकरोदिति॥ अचिरेश्वरोऽजः क्षितौ द्विषतामारम्भाः कर्माणि तेषां फलानि भस्मसादकरोत् कार्त्स्न्येन भस्मीकृतवान्। `विभाषा साति कार्त्स्न्ये` (पा.5।4।52)इति सातिप्रत्ययः। इतरो रघुर्ज्ञानमयेन आत्मज्ञानप्रचुरेण वह्निना पावकेन करणेन स्वकर्मणां भवबीजभूतानां दहने भस्मीकरणे ववृते। स्वकर्माणि दग्धुं प्रघृत्त इत्यर्थः। `ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जन इति गीतावचनात्`॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अचिरेश्वरः (अजः) क्षितौ द्विषत्-आरम्भ-फलानि भस्मसात् अकरोत् । इतरः (रघुः) ज्ञानमयेन वह्निना स्वकर्मणां दहने ववृते ।", "es": "Aja, the new king, swiftly reduced the results of his enemies' efforts to ashes on earth. The other, Raghu, engaged himself in burning his own karmas in the fire of supreme knowledge.", "pc": [{"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "अचिरेश्वरः", "p": [{"l": "अचिर"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the recent lord (Aja)"}, {"w": "क्षितौ", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "7.1"}], "e": "on the earth"}, {"w": "द्विषदारम्भफलानि", "p": [{"l": "द्विषत्"}, {"l": "आरम्भ"}, {"l": "फल", "cn": "2.3"}], "e": "the fruits of the undertakings of his enemies"}, {"w": "भस्मसात्", "p": [{"l": "भस्मसात्"}], "e": "to ashes"}, {"w": "इतरः", "p": [{"l": "इतर", "cn": "1.1"}], "e": "the other (Raghu)"}, {"w": "दहने", "p": [{"l": "दहन", "cn": "7.1"}], "e": "in the burning"}, {"w": "स्वकर्मणां", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "of his own actions"}, {"w": "ववृते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "ववृते", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "was engaged"}, {"w": "ज्ञानमयेन", "p": [{"l": "ज्ञान"}, {"l": "मय", "cn": "3.1"}], "e": "made of knowledge"}, {"w": "वह्निना", "p": [{"l": "वह्नि", "cn": "3.1"}], "e": "by the fire"}]},
{"c": "8", "n": "21", "i": 581, "v": "पणबन्धमुखान्गुणानजः षडुपायुङ्क्त समीक्षअय तत्फलम् । रघुरप्यजयद्गुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोष्टकाञ्चनः ॥", "mn": "पणबन्धेति॥ `पणबन्धः संधिः` इति कौटिल्यः। अजः पणबन्धमुखान् संध्यादीन्षङ्गुणान्। `संधिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः। षङ्गुणाः` इत्यमरः (अ.को.2|9|12)। तत्फलं तेषां गुणानां फलं समीक्ष्यालोच्य। उपायुङ्क्त। फलिष्यन्तमेव गुणं प्रायुङ्क्तेत्यर्थः। `प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु` (पा.1।3।64)इत्यात्मनेपदम्। समस्तुल्यतया भावितो लोष्टो मृत्पिण्डः काञ्चनं सुवर्णं च यस्य स समलोष्टकाञ्चनः निःस्पृह इत्यर्थः। `लोष्टानि लेष्टवः पुंसि` इत्यमरः (अ.को.2|9|12)। रघुरपि गुणत्रयं सत्त्वादिकम्। `गुणाः सत्त्वं रजस्तमः` इत्यमरः (अ.को.1|4|31)। प्रकृतौ साम्यावस्थायमेव तिष्ठतीति प्रकृतिस्थं पुनर्विकारशून्यं यथा तथाऽजयत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अजः तत्-फलम् समीक्ष्य पणबन्ध-मुखान् षट् गुणान् उपायुङ्क्त । सम-लोष्ट-काञ्चनः रघुः अपि प्रकृतिस्थं गुण-त्रयं अजयत् ।", "es": "Aja, after carefully considering their outcomes, employed the six political strategies starting with treaties. Raghu, who regarded a clod of earth and gold as equal, conquered the three qualities (sattva, rajas, tamas) inherent in nature.", "pc": [{"w": "पणबन्धमुखान्", "p": [{"l": "पणबन्ध"}, {"l": "मुख", "cn": "2.3"}], "e": "beginning with treaty-making"}, {"w": "गुणान्", "p": [{"l": "गुण", "cn": "2.3"}], "e": "the (six) political expedients"}, {"w": "अजः", "p": [{"l": "अज", "cn": "1.1"}], "e": "Aja"}, {"w": "षट्", "p": [{"l": "षष्", "cn": "2.3"}], "e": "six"}, {"w": "उपायुङ्क्त", "p": [{"l": "युज्", "vp": ["उप"], "fin": "उपायुङ्क्त", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "employed"}, {"w": "समीक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "vp": ["सम्"], "inf": "समीक्ष्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having considered"}, {"w": "तत्फलम्", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "their results"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अजयत्", "p": [{"l": "जि", "fin": "अजयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "conquered"}, {"w": "गुणत्रयं", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "त्रय", "cn": "2.1"}], "e": "the triad of qualities (sattva, rajas, tamas)"}, {"w": "प्रकृतिस्थं", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "residing in nature"}, {"w": "समलोष्टकाञ्चनः", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "लोष्ट"}, {"l": "काञ्चन", "cn": "1.1"}], "e": "he who considered a clod of earth and gold as equal"}]},
{"c": "8", "n": "22", "i": 582, "v": "न नवः प्रभुरा फळलोदयात्स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः । न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् ॥", "mn": "नेति॥ स्थिरकर्मा फलोदयकर्मकारी नवः प्रभुरज आ फलोदयात् फलसिद्धिपर्यन्तं कर्मण आरम्भान्न विरराम न निवृत्तः। जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्`(वा.1079) इत्यपादानात्पञ्चमी। `व्याङ्परिभ्यो रमः` (पा.1।3।83)इति परस्मैपदम्। स्थिरधीर्निश्चलचित्तो नवेतरो रघुश्चापरमात्मदर्शनात् परमात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं योगविधेरैक्यानुसंधानान्न विरराम ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "स्थिरकर्मा नवः प्रभुः (अजः) आ फलोदयात् कर्मणः न विरराम । स्थिरधीः नवेतरः (रघुः) च आ परमात्म-दर्शनात् योग-विधेः न (विरराम) ।", "es": "The new lord, Aja, resolute in his actions, did not cease from his work until its fruit was achieved. And the other, Raghu, of steady intellect, did not desist from the practice of yoga until he had realized the Supreme Self.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "नवः", "p": [{"l": "नव", "cn": "1.1"}], "e": "the new"}, {"w": "प्रभुः", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "1.1"}], "e": "lord"}, {"w": "आ", "p": [{"l": "आ"}], "e": "until"}, {"w": "फलोदयात्", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "उदय", "cn": "5.1"}], "e": "from the rising of the fruit"}, {"w": "स्थिरकर्मा", "p": [{"l": "स्थिर"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "one of steady actions"}, {"w": "विरराम", "p": [{"l": "रम्", "vp": ["वि"], "fin": "विरराम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "desisted"}, {"w": "कर्मणः", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "5.1"}], "e": "from the action"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "योगविधेः", "p": [{"l": "योग"}, {"l": "विधि", "cn": "5.1"}], "e": "from the practice of yoga"}, {"w": "नवेतरः", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "इतर", "cn": "1.1"}], "e": "the one other than the new (Raghu)"}, {"w": "स्थिरधीः", "p": [{"l": "स्थिर"}, {"l": "धी", "cn": "1.1"}], "e": "one of steady intellect"}, {"w": "आ", "p": [{"l": "आ"}], "e": "until"}, {"w": "परमात्मदर्शनात्", "p": [{"l": "परम"}, {"l": "आत्मन्"}, {"l": "दर्शन", "cn": "5.1"}], "e": "from the vision of the Supreme Self"}]},
{"c": "8", "n": "23", "i": 583, "v": "इति शत्रुषु चेन्द्रियेषु च प्रतिषिद्धप्रसरेषु जाग्रतौ । प्रसितावुदयापवर्गयोरुभयीं सिद्धिमुभाववापतुः ॥", "mn": "इतीति॥ इत्येवं प्रतिषिद्धः प्रसरः स्वार्थप्रवृत्तिर्येषां तेषु शत्रुषु चेन्द्रियेषुप च जाग्रतावप्रमत्तावुदयापवर्गयोरभ्युदयमोक्षयोः प्रसितावासक्तौ। `तत्परे प्रसितासक्तौ` इत्यमरः (अ.को.3|1|9)। उभघावजरघू उभयीं द्विविधामभ्युदयमोक्षरूपाम्। `उभादुदात्तो नित्यम्` (पा.5।2।44) इति तपप्प्रत्ययस्यायजादेशः। `टिड्ढा-` (पा.4।1।15)इति ङीप्। सिद्धिं फलमवापतुः। उभावुभे सिद्धी यथासंख्यमवापतुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "इति शत्रुषु च इन्द्रियेषु च प्रतिषिद्ध-प्रसरेषु जाग्रतौ उदय-अपवर्गयोः प्रसितौ उभौ उभयीं सिद्धिम् अवापतुः ।", "es": "Thus, both of them, being vigilant against their respective foes—enemies and senses—whose activities were checked, and being devoted to worldly prosperity and final liberation respectively, attained both kinds of success.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "शत्रुषु", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "7.3"}], "e": "towards enemies"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "इन्द्रियेषु", "p": [{"l": "इन्द्रिय", "cn": "7.3"}], "e": "towards senses"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "प्रतिषिद्धप्रसरेषु", "p": [{"l": "प्रतिषिद्ध"}, {"l": "प्रसर", "cn": "7.3"}], "e": "whose activities were restrained"}, {"w": "जाग्रतौ", "p": [{"l": "जागृ", "inf": "जाग्रत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "being vigilant (two)"}, {"w": "प्रसितौ", "p": [{"l": "सो", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रसित", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "being devoted (two)"}, {"w": "उदयापवर्गयोः", "p": [{"l": "उदय"}, {"l": "अपवर्ग", "cn": "6.2"}], "e": "of prosperity and liberation"}, {"w": "उभयीं", "p": [{"l": "उभय", "cn": "2.1"}], "e": "both kinds of"}, {"w": "सिद्धिम्", "p": [{"l": "सिद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "success"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "अवापतुः", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["अव"], "fin": "अवापतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "attained"}]},
{"c": "8", "n": "24", "i": 584, "v": "अथ काश्चिदजव्यपेक्षया गमयित्वा समदर्शनः समाः । तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ रघुः समदर्शनः सर्वभूतेषु समदृष्ठिः सन्नजव्यपेक्षयाऽजाकाङ्क्षानुरोधेन काश्चित्समाः कतिचिद्वर्षाणि। `समा वर्षं समं तुल्यम्` इति विश्वः। गमयित्वा नीत्वा योगसमाधिनैक्यानुसंधानेन। `संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमात्मनोः`इति वसिष्ठः। अव्ययमविनाशिनं तमसः परमविद्यायाः परम्। मायातीतमित्यर्थः। पुरुषं परमात्मानम्। आपात् प्राप। सायुज्यं प्राप्त इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ समदर्शनः रघुः अज-व्यपेक्षया काश्चित् समाः गमयित्वा योग-समाधिना तमसः परम् अव्ययं पुरुषम् आपद ।", "es": "Then, Raghu, who viewed all with equanimity, after passing some years out of consideration for Aja, attained through deep meditation the immutable Supreme Being who is beyond the darkness of ignorance.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "काश्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "2.3"}], "e": "some"}, {"w": "अजव्यपेक्षया", "p": [{"l": "अज"}, {"l": "व्यपेक्षा", "cn": "3.1"}], "e": "out of consideration for Aja"}, {"w": "गमयित्वा", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गमयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}], "e": "having caused to pass"}, {"w": "समदर्शनः", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "one who sees equally"}, {"w": "समाः", "p": [{"l": "समा", "cn": "2.3"}], "e": "years"}, {"w": "तमसः", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "5.1"}], "e": "than darkness (ignorance)"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "2.1"}], "e": "beyond"}, {"w": "आपद", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["आ"], "fin": "आपद", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "अव्ययं", "p": [{"l": "अव्यय", "cn": "2.1"}], "e": "the immutable"}, {"w": "पुरुषं", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "2.1"}], "e": "Purusha (Supreme Being)"}, {"w": "योगसमाधिना", "p": [{"l": "योग"}, {"l": "समाधि", "cn": "3.1"}], "e": "through meditative absorption in yoga"}, {"w": "रघुः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "Raghu"}]},
{"c": "8", "n": "25", "i": 585, "v": "श्रउतदेहविसर्जनः पितुश्चिरमश्रूणि विमुच्य राघवः । विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निचित् ॥", "mn": "श्रुतेति॥ अग्निचिदग्निं चितवानाहितवान्। `अग्नौ चेः` (पा.3।2।91) इति क्विप्प्रत्ययः। राघवोऽजः पितुः श्रुतदेहविसर्जन आकर्णितपितृतनुत्यागः संश्चिरमश्रूणि बाष्पान्विमुच्य विसृज्यास्य पितुरनग्निम्। अग्निसंस्काररहितमित्यर्थः। नैष्ठिकं निष्ठायामन्ते भवं विधिमाचारंमन्त्येष्टिं यतिभिः संन्यासिभिः सार्धं सह विदधे चक्रे। `अनग्निं विधिम्`इत्यत्र शौनकः-`सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च। न तस्य दहनं कार्यं नैव पिण्डोदकक्रिया। निदध्यात्प्रणवैनैव बिलेभिक्षोः कलेवरम्। प्रोक्षणं खननं चैव सर्वं तेनैव कारयेत् ॥`इति ॥", "ch": null, "anv": "अग्निचित् राघवः पितुः श्रुत-देह-विसर्जनः (सन्) चिरम् अश्रूणि विमुच्य यतिभिः सार्धम् अनग्निम् अस्य नैष्ठिकं विधिम् विदधे ।", "es": "Aja (Raghava), who had performed the Agnichayana fire-altar sacrifice, upon hearing of his father's casting off of his body, shed tears for a long time. Then, along with ascetics, he performed the final rites for him, which, for a yogi, did not involve fire.", "pc": [{"w": "श्रुतदेहविसर्जनः", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "देह"}, {"l": "विसर्जन", "cn": "1.1"}], "e": "he who heard of the abandonment of the body"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "चिरम्", "p": [{"l": "चिरम्"}], "e": "for a long time"}, {"w": "अश्रूणि", "p": [{"l": "अश्रु", "cn": "2.3"}], "e": "tears"}, {"w": "विमुच्य", "p": [{"l": "मुच्", "vp": ["वि"], "inf": "विमुच्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having shed"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Aja (descendant of Raghu)"}, {"w": "विदधे", "p": [{"l": "धा", "vp": ["वि"], "fin": "विदधे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "performed"}, {"w": "विधिम्", "p": [{"l": "विधि", "cn": "2.1"}], "e": "the rite"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "नैष्ठिकं", "p": [{"l": "नैष्ठिक", "cn": "2.1"}], "e": "final"}, {"w": "यतिभिः", "p": [{"l": "यति", "cn": "3.3"}], "e": "ascetics"}, {"w": "सार्धम्", "p": [{"l": "सार्धम्"}], "e": "with"}, {"w": "अनग्निम्", "p": [{"l": "अनग्नि", "cn": "2.1"}], "e": "without fire"}, {"w": "अग्निचित्", "p": [{"l": "अग्निचित्", "cn": "1.1"}], "e": "he who had performed the Agnichayana sacrifice"}]},
{"c": "8", "n": "26", "i": 586, "v": "अकरोत्स तदौर्ध्वदैहिकं पितृभक्त्या पितृकार्यकल्पवित् । न हि तेन तथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपिण्डकाङ्क्षिणः ॥", "mn": "अकरोदिति॥ पितृकार्यस्य तातश्राद्धस्य कल्पविद्विधानज्ञः सोऽजः पितृभक्त्या पितरि प्रेम्णा करणेन न पितुः परलोकसुखापेक्षया। मुक्तत्वादिति भावः। तस्य रघोरौर्ध्वदैहिकम्। देहादूर्ध्वं भवतीति तत्तिलोदकपिण्डदानादिकमकरोत्। `ऊर्ध्वं देहाञ्च` इति वक्तव्याट्टक्प्रक्ययः। अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः। ननु कथं भक्तिरेव श्राद्धादिफलप्रेप्सापि कस्मान्नाभूदित्याशङ्क्याह-न हीति। तेन पथा योगरूपेण मार्गेण तनुत्यजः शरीरत्यागिनः पुरुषास्तनयेनावर्जितं दत्तं पिण्डं काङ्क्षन्तीति तथोक्ता न हि भवन्ति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "पितृ-कार्य-कल्प-वित् सः पितृ-भक्त्या तत् और्ध्वदैहिकम् अकरोत् । हि तेन तथा तनु-त्यजः तनय-आवर्जित-पिण्ड-काङ्क्षिणः न (भवन्ति) ।", "es": "He (Aja), who knew the procedures for ancestral rites, performed those funeral ceremonies out of devotion to his father. Indeed, those who abandon their bodies in such a way (through yoga) do not desire the funeral offerings given by their sons.", "pc": [{"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "performed"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "और्ध्वदैहिकं", "p": [{"l": "और्ध्वदैहिक", "cn": "2.1"}], "e": "funeral ceremony"}, {"w": "पितृभक्त्या", "p": [{"l": "पितृ"}, {"l": "भक्ति", "cn": "3.1"}], "e": "out of devotion to his father"}, {"w": "पितृकार्यकल्पवित्", "p": [{"l": "पितृ"}, {"l": "कार्य"}, {"l": "कल्प"}, {"l": "विद्", "cn": "1.1"}], "e": "one who knows the procedures of rites for ancestors"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "in such a manner"}, {"w": "तनुत्यजः", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "त्यज्", "cn": "1.3"}], "e": "those who abandon their bodies"}, {"w": "तनयावर्जितपिण्डकाङ्क्षिणः", "p": [{"l": "तनय"}, {"l": "आवर्जित"}, {"l": "पिण्ड"}, {"l": "काङ्क्षिन्", "cn": "1.3"}], "e": "desirous of funeral offerings offered by a son"}]},
{"c": "8", "n": "27", "i": 587, "v": "स परार्ध्यगतेरशोच्यतां पितुरुद्दिश्य सदर्थवेदिभिः । शमिताधिरधिज्यकार्मुकः कृतवानप्रतिशासनं जगत् ॥", "mn": "स इति॥ परार्ध्यगतेः प्रशस्तगतेः प्राप्तमोक्षस्य पितुरशोच्यतामशोचनीयत्वमुद्दिश्याभिसंधाय। शोको न कर्तव्य इत्युपदिश्येत्यर्थः। सदर्थविदिभिः परमार्थज्ञैर्विद्वद्भिः शमिताधिर्निवारितमनोव्यथः। `पुंस्याधिर्मानसी व्यथा` इत्यमरः (अ.को.1|7|30)। सोऽजोऽधिज्यकार्मुकः अधिज्यमारोपितमौर्वीकं कार्मुकं यस्य स तथोक्तः सन्। जगत् कर्मभूतमप्रतिशासनं द्वितीयाज्ञारहितम्। आत्माज्ञाविधेयमित्यर्थः। कृतवांश्चकार ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सः सत्-अर्थ-वेदिभिः परार्ध्य-गतेः पितुः अशोच्यताम् उद्दिश्य शमित-आधिः अधि-ज्य-कार्मुकः (सन्) जगत् अप्रति-शासनं कृतवान् ।", "es": "Advised by those who know the truth about the unlamentable state of his father who had attained the highest goal, he (Aja) suppressed his mental anguish. With his bow strung, he made the world free from any rival command.", "pc": [{"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Aja)"}, {"w": "परार्ध्यगतेः", "p": [{"l": "परार्ध्य"}, {"l": "गति", "cn": "6.1"}], "e": "of him who had attained the highest state"}, {"w": "अशोच्यतां", "p": [{"l": "अशोच्यता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being unlamentable"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "उद्दिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "vp": ["उद्"], "inf": "उद्दिश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having been advised about"}, {"w": "सदर्थवेदिभिः", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "वेदिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by those who know the true meaning"}, {"w": "शमिताधिरधिज्यकार्मुकः", "p": [{"l": "शमित-आधि", "e": "one whose mental anguish was suppressed"}, {"l": "अधिज्य-कार्मुक", "cn": "1.1", "e": "one whose bow was strung"}], "e": "having suppressed his anguish and strung his bow"}, {"w": "कृतवान्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.1"}], "e": "made"}, {"w": "अप्रतिशासनं", "p": [{"l": "अप्रति"}, {"l": "शासन", "cn": "2.1"}], "e": "without a rival command"}, {"w": "जगत्", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "2.1"}], "e": "the world"}]},
{"c": "8", "n": "28", "i": 588, "v": "क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमासाद्यत तमग्र्यपौरुषम् । प्रथमा बहुरत्नसूरभूदपरा वीरमजीजनत्सुतम् ॥", "mn": "क्षितिरिति॥ क्षितिर्मही भामिनी कामिनीन्दुमती च। `भामिनी कामिनी च` इति हलायुधः। अग्र्यपौरुषं महापराक्रममुत्कृष्टभोगशक्तिं च तमजं पतिमासाद्य प्राप्य। तत्र प्रथमा क्षितिः। बहूनि रत्नानि श्रेष्ठवस्तूनि सूत इति बहुरतन्सूरभूत्। `रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि` इत्यमरः (अ.को.3|3|134)। अपरेन्दुमती वीरं सुतमजीजनज्जनयति स्म। जायतेर्णौ लुङि रूपम्। सहोक्त्या सादृश्यमुच्यते॥", "ch": null, "anv": "क्षितिः च भामिनी इन्दुमती च तम् अग्र्य-पौरुषम् पतिम् आसाद्य, प्रथमा बहु-रत्न-सूः अभूत्, अपरा वीरं सुतम् अजीजनत् ।", "es": "Having obtained him (Aja) of foremost manliness as their husband, both the Earth and the beautiful Indumati flourished. The first (Earth) became the producer of many jewels, and the other (Indumati) gave birth to a heroic son.", "pc": [{"w": "क्षितिः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "1.1"}], "e": "the Earth"}, {"w": "इन्दुमती", "p": [{"l": "इन्दुमती", "cn": "1.1"}], "e": "Indumati"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "भामिनी", "p": [{"l": "भामिनी", "cn": "1.1"}], "e": "the beautiful lady"}, {"w": "पतिम्", "p": [{"l": "पति", "cn": "2.1"}], "e": "husband"}, {"w": "आसाद्य", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["आ"], "inf": "आसाद्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अग्र्यपौरुषम्", "p": [{"l": "अग्र्य"}, {"l": "पौरुष", "cn": "2.1"}], "e": "of foremost manliness"}, {"w": "प्रथमा", "p": [{"l": "प्रथम", "cn": "1.1"}], "e": "the first"}, {"w": "बहुरत्नसूः", "p": [{"l": "बहु"}, {"l": "रत्न"}, {"l": "सू", "cn": "1.1"}], "e": "producer of many jewels"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "अपरा", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "the other"}, {"w": "वीरम्", "p": [{"l": "वीर", "cn": "2.1"}], "e": "heroic"}, {"w": "अजीजनत्", "p": [{"l": "जन्", "s": ["णिच्"], "fin": "अजीजनत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "gave birth to"}, {"w": "सुतम्", "p": [{"l": "सुत", "cn": "2.1"}], "e": "a son"}]},
{"c": "8", "n": "29", "i": 589, "v": "दशरश्मिशतोपमद्युतिं यशसा दिक्षु दशस्वपि श्रुतम् । दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः ॥", "mn": "दशेति॥ दश रश्मिशतानि यस्य स दशरश्मिशतः सूर्यः स उपमा यस्याः सा दशरश्मिशतोपमा द्युतिर्यस्य तम्। यशसा करणेन दशस्वपि दिक्ष्वाशासु श्रुतं प्रसिद्धम्। दशकण्ठारे रावणारे रामस्य गुरुं पितरं यं सुतम्। आख्यया नाम्ना दशपूर्वो `दश` शब्दपूर्वो रथो रथशब्दस्तम्। दशरथमित्यर्थः। बुधा विद्वांसो विदुर्वदन्ति। `विदो लटो वा` (पा.3।4।83)इति झेर्जुसादेशः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "बुधाः यम् दश-रश्मि-शत-उपम-द्युतिं, यशसा दशसु दिक्षु अपि श्रुतं, दश-पूर्व-रथम् आख्यया, दश-कण्ठ-अरि-गुरुं विदुः ।", "es": "The wise know him (the son) as one whose splendor was like a hundred suns, who was famed in all ten directions, whose name was Dasharatha, and who was the father of the enemy of Ravana (i.e., Rama).", "pc": [{"w": "दशरश्मिशतोपमद्युतिं", "p": [{"l": "दश"}, {"l": "रश्मि"}, {"l": "शत"}, {"l": "उपम"}, {"l": "द्युति", "cn": "2.1"}], "e": "one whose splendor was like a hundred suns"}, {"w": "यशसा", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "3.1"}], "e": "by fame"}, {"w": "दिक्षु", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "7.3"}], "e": "in the directions"}, {"w": "दशसु", "p": [{"l": "दशन्", "cn": "7.3"}], "e": "ten"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "श्रुतम्", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "heard of"}, {"w": "दशपूर्वरथं", "p": [{"l": "दश"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "Dasharatha by name"}, {"w": "यम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "आख्यया", "p": [{"l": "आख्या", "cn": "3.1"}], "e": "by name"}, {"w": "दशकण्ठारिगुरुं", "p": [{"l": "दशकण्ठ"}, {"l": "अरि"}, {"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "the father of the enemy of the ten-necked one (Ravana)"}, {"w": "विदुः", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विदुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "know"}, {"w": "बुधाः", "p": [{"l": "बुध", "cn": "1.3"}], "e": "the wise"}]},
{"c": "8", "n": "30", "i": 590, "v": "ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः । अनृणत्वमुपेयिवान्बभौ परिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥", "mn": "ऋषीति॥ श्रुतयागप्रसवैरध्ययनयज्ञसंतानैः करणैः यथासंख्यमृषीणां देवगणानामिन्द्रादीनां स्वधाभुजां पितॄणामनृणत्वमृणविमुक्तत्वम्। उपेयिवान् प्राप्तवान्। `एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी वा` इति श्रुतेः। स पार्थिवोऽजः परिधेः परिवेषात्। `परिवेषस्तु परिधिः` इत्यमरः (अ.को.1|3|36)। मुक्तो पार्थिवोऽजः परिधेः परिवेषात्। `परिवेषस्तु परिधिः` इत्यमरः (अ.को.1|3|36)। मुक्तोनिर्गतः। कर्मकर्ता। उष्णदीधितिः सूर्य इव। बभौ दिदीपे। इत्युपमा ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सः पार्थिवः श्रुत-याग-प्रसवैः ऋषि-देव-गण-स्वधाभुजाम् अनृणत्वम् उपेयिवान्, परिधेः मुक्तः उष्ण-दीधितिः इव बभौ ।", "es": "That king (Dasharatha), having become free from his three debts to the sages, gods, and ancestors through study, sacrifices, and progeny respectively, shone brightly, like the sun freed from its halo during an eclipse.", "pc": [{"w": "ऋषिदेवगणस्वधाभुजां", "p": [{"l": "ऋषि"}, {"l": "देव"}, {"l": "गण"}, {"l": "स्वधाभुज्", "cn": "6.3"}], "e": "of the sages, gods, and ancestors"}, {"w": "श्रुतयागप्रसवैः", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "याग"}, {"l": "प्रसव", "cn": "3.3"}], "e": "by study, sacrifices, and progeny"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "king (Dasharatha)"}, {"w": "अनृणत्वम्", "p": [{"l": "अनृण"}, {"l": "त्व", "cn": "2.1"}], "e": "freedom from debt"}, {"w": "उपेयिवान्", "p": [{"l": "इ", "vp": ["उप"], "inf": "उपेयिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "having attained"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "परिधेः", "p": [{"l": "परिधि", "cn": "5.1"}], "e": "from the halo"}, {"w": "मुक्तः", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "मुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "freed"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उष्णदीधितिः", "p": [{"l": "उष्ण"}, {"l": "दीधिति", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}]},
{"c": "8", "n": "31", "i": 591, "v": "बलमार्तभयोपशान्तये विदुषां सत्कृतये बहु श्रुतम् । वसु तस्य विभोर्न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजना ॥", "mn": "बलमिति॥ तस्य विभोरजस्य केवलं वसु धनमेव परप्रयोजनं परोपकारकं नाभूत्। किंतु गुणवत्तापि गुणत्वमपि परप्रयोजना परेषामन्येषां प्रयोजनं यस्यां सा। विधेयांशत्वेन प्राधान्याद्गुणवत्ताया विशेषणं विस्वित्यत्र तूहनीयम्। तथा हि-बलं पौरुषमार्तानामापन्नानां भयस्योपशान्तये निषेधाय। न तु स्वार्थं परपीडनाय वा। बहु भूरि श्रुतं विद्या विदुषां सत्कृतये सत्काराय। न तृत्सेकाय बभूव तस्य धनं परोपयोगीति किं वक्तव्यम्। बलश्रुतादयोऽपि गुणाः परोपयोगिन इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "तस्य विभोः बलं आर्त-भय-उपशान्तये, बहु श्रुतं विदुषां सत्कृतये, वसु (च परप्रयोजनाय आसीत्) । न केवलं (एतत्) गुणवत्ता अपि पर-प्रयोजना (आसीत्) ।", "es": "For that mighty lord (Dasharatha), his strength was for dispelling the fear of the afflicted, his vast learning for honoring the wise, and his wealth for others. Not only these, but his very excellence was for the benefit of others.", "pc": [{"w": "बलम्", "p": [{"l": "बल", "cn": "1.1"}], "e": "strength"}, {"w": "आर्तभयोपशान्तये", "p": [{"l": "आर्त"}, {"l": "भय"}, {"l": "उपशान्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for the pacification of the fear of the afflicted"}, {"w": "विदुषां", "p": [{"l": "विद्वस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the wise"}, {"w": "सत्कृतये", "p": [{"l": "सत्कृति", "cn": "4.1"}], "e": "for the honoring"}, {"w": "बहु", "p": [{"l": "बहु", "cn": "1.1"}], "e": "vast"}, {"w": "श्रुतम्", "p": [{"l": "श्रुत", "cn": "1.1"}], "e": "learning"}, {"w": "वसु", "p": [{"l": "वसु", "cn": "1.1"}], "e": "wealth"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विभोः", "p": [{"l": "विभु", "cn": "6.1"}], "e": "of the mighty lord"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलं", "p": [{"l": "केवलम्"}], "e": "only"}, {"w": "गुणवत्तापि", "p": [{"w": "गुणवत्ता", "p": [{"l": "गुणवत्"}, {"l": "ता", "cn": "1.1"}], "e": "excellence"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}], "e": "also his excellence"}, {"w": "परप्रयोजना", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "प्रयोजन", "cn": "1.1"}], "e": "had others as its purpose"}]},
{"c": "8", "n": "32", "i": 592, "v": "स कदाचिदवेक्षितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः । नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने ॥", "mn": "स इति॥ अवेक्षितप्रजोऽकुतोभयत्वेनानुसंहितप्रजः। `नित्यमसिच्प्रजामेधयोः` (पा.5।4।122) इत्यसिच्प्रत्ययः। न केवलं स्त्रैण इति भावः। शोभना प्रजा यस्यासा सुप्रजाः सुपुत्रवान्। पुत्रन्यस्तभार इति भावः। सोऽजः कदाचिद्देव्या महिष्येन्दुमत्या सह नगरोपवने। नन्दने नन्दनाख्येऽमरावत्युपकण्ठवने शचीसखः। शच्या सहेत्यर्थः। मरुतां देवानां पालयितेन्द्र इव। विजहार चिक्रीड॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "कदाचित् अवेक्षित-प्रजः सुप्रजाः सः (अजः) देव्या (इन्दुमत्या) सह नगर-उपवने विजहार, शची-सखः मरुतां पालयिता नन्दने इव ।", "es": "Once, Aja, blessed with a good son and having delegated the care of his subjects, sported with his queen in the city garden, just as Indra, the protector of the gods and companion of Shachi, does in the Nandana garden.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Aja)"}, {"w": "कदाचित्", "p": [{"l": "कदाचित्"}], "e": "once"}, {"w": "अवेक्षितप्रजः", "p": [{"l": "अवेक्षित"}, {"l": "प्रजा", "cn": "1.1"}], "e": "one who had delegated the care of his subjects"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "देव्या", "p": [{"l": "देवी", "cn": "3.1"}], "e": "his queen (Indumati)"}, {"w": "विजहार", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["वि"], "fin": "विजहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sported"}, {"w": "सुप्रजाः", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "प्रजा", "cn": "1.1"}], "e": "blessed with a good son"}, {"w": "नगरोपवने", "p": [{"l": "नगर"}, {"l": "उपवन", "cn": "7.1"}], "e": "in the city garden"}, {"w": "शचीसखः", "p": [{"l": "शची"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "the companion of Shachi (Indra)"}, {"w": "मरुतां", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the gods"}, {"w": "पालयिता", "p": [{"l": "पालयितृ", "cn": "1.1"}], "e": "the protector"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "नन्दने", "p": [{"l": "नन्दन", "cn": "7.1"}], "e": "in the Nandana garden"}]},
{"c": "8", "n": "33", "i": 593, "v": "अथ रोधसि दक्षिणोदधेः श्रितगोकर्णनिकेतमीश्वरम् । उपवीणयितुं ययौ रवेरुदयावृत्तिपथेन नारदः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ दक्षिणस्योदधेः समुद्रस्य रोधसि तीरे श्रितगोकर्णनिकेतमधिष्ठितगोकर्णाख्यस्थानमीश्वरं शिवमुपवीणयितुं वीणयोप समीपे गातुम्। `सत्यापाश-` (पा.3।1।25)इत्यादिना `वीणा`शब्दादुपगानार्थे णिच्प्रत्ययः। ततस्तुमुन्। नारदो देवर्षी रवेः सूेर्यस्य संबन्धिना। उदयावृत्तिपथेनाकाशमार्गेण ययौ जगाम। सूर्योपमानेनास्यातितेजस्त्वमुच्यते ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ नारदः दक्षिण-उदधेः रोधसि श्रित-गोकर्ण-निकेतम् ईश्वरम् उपवीणयितुं रवेः उदय-आवृत्ति-पथेन ययौ ।", "es": "Then, the sage Narada, traveling through the sky by the path of the sun, went to the shore of the southern ocean to praise Lord Shiva, whose abode is the famed Gokarna shrine, by playing his Vina.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "रोधसि", "p": [{"l": "रोधस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the shore"}, {"w": "दक्षिणोदधेः", "p": [{"l": "दक्षिण"}, {"l": "उदधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the southern ocean"}, {"w": "श्रितगोकर्णनिकेतम्", "p": [{"l": "श्रित"}, {"l": "गोकर्ण"}, {"l": "निकेत", "cn": "2.1"}], "e": "Him whose abode is the famed Gokarna"}, {"w": "ईश्वरम्", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "Lord (Shiva)"}, {"w": "उपवीणयितुं", "p": [{"l": "उपवीणय्", "inf": "उपवीणयितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to praise with the Vina"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "रवेः", "p": [{"l": "रवि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "उदयावृत्तिपथेन", "p": [{"l": "उदय"}, {"l": "आवृत्ति"}, {"l": "पथ", "cn": "3.1"}], "e": "by the path of rising and setting"}, {"w": "नारदः", "p": [{"l": "नारद", "cn": "1.1"}], "e": "Narada"}]},
{"c": "8", "n": "34", "i": 594, "v": "कुसुमैर्ग्रथितामपार्थिवैः स्रजमातोद्यशिरोनिवेशिताम् । अहरत्किल तस्य वेगवानधिवासस्पृहयेव मारुतः ॥", "mn": "कुसुमैरिति॥ आपार्थिवैरभौमैः। दिव्यैरित्यर्थः। कुसुमैर्ग्रथितां रचिताम्। तस्य नारदस्यातोद्यस्य वाद्यस्य वीणायाः शिरस्यग्रे निवेशिताम्। `चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम्` इत्यमरः (अ.को.1|7|6)। स्रजं मालां वेगवान्मारुतः। अधिवासे वासनायां स्पृहयेव। स्रजा स्वाङ्गं संस्कर्तुमित्यर्थः। `संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|135)। अहरत्किल। `किल`इत्यैतिह्ये ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "वेगवान् मारुतः अधिवास-स्पृहया इव तस्य आतोद्य-शिरः-निवेशिताम् अपार्थिवैः कुसुमैः ग्रथितां स्रजम् अहरत् किल ।", "es": "A swift gust of wind, as if desiring its fragrance, reportedly snatched away from his (Narada's) Vina a garland woven with celestial flowers that was placed on its head.", "pc": [{"w": "कुसुमैः", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "3.3"}], "e": "with flowers"}, {"w": "ग्रथिताम्", "p": [{"l": "ग्रन्थ्", "inf": "ग्रथित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "woven"}, {"w": "अपार्थिवैः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "पार्थिव", "cn": "3.3"}], "e": "celestial (not earthly)"}, {"w": "स्रजम्", "p": [{"l": "स्रज्", "cn": "2.1"}], "e": "a garland"}, {"w": "आतोद्यशिरोनिवेशिताम्", "p": [{"l": "आतोद्य"}, {"l": "शिरस्"}, {"l": "निवेशित", "cn": "2.1"}], "e": "placed on the head of the musical instrument (Vina)"}, {"w": "अहरत्", "p": [{"l": "हृ", "fin": "अहरत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "snatched away"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "reportedly"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "वेगवान्", "p": [{"l": "वेगवत्", "cn": "1.1"}], "e": "a swift"}, {"w": "अधिवासस्पृहयेव", "p": [{"w": "अधिवासस्पृहया", "p": [{"l": "अधिवास"}, {"l": "स्पृहा", "cn": "3.1"}], "e": "with a desire for its fragrance"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}], "e": "as if with a desire for its fragrance"}, {"w": "मारुतः", "p": [{"l": "मारुत", "cn": "1.1"}], "e": "wind"}]},
{"c": "8", "n": "35", "i": 595, "v": "भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः । ददृशे पवनावलेपजं सृजती बाष्पमिवाञ्जनाविलम् ॥", "mn": "भ्रमरैरिति॥ कुसुमानुसारिभिः पुष्पानुयायिभिर्भ्रमरैरलिभिः परिकीर्णा व्याप्ता मुनेर्नारदस्य परिवादिनी वीणा `वीणा तु वल्लकी। विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी॥` इत्यमरः (अ.को.1|7|4)। पवनस्य वायोरवलेपोऽधिक्षेपस्तज्जमञ्जनेन कज्जलेनाविलं कलुषं बाष्पमश्रु सृजतीव मुञ्चतीव। ददृशे दृष्टा। भ्रमराणां साञ्जनबाष्पबिन्दुसादृश्यं विवक्षितम्। `वा नपुंसकस्य` (पा.7।1।79) इति वर्तमाने `आच्छीनद्योर्नुम्` (पा.7।1।80)इति नुम्विकल्पः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "कुसुम-अनुसारिभिः भ्रमरैः परिकीर्णा मुनेः परिवादिनी पवन-अवक्षेप-जम् अञ्जन-आविलम् बाष्पम् सृजती इव ददृशे ।", "es": "The sage's Vina, surrounded by bees that were following the flowers (of the snatched garland), was seen as if shedding tears, dark like collyrium, born from being tossed about by the wind.", "pc": [{"w": "भ्रमरैः", "p": [{"l": "भ्रमर", "cn": "3.3"}], "e": "by bees"}, {"w": "कुसुमानुसारिभिः", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "अनुसारिन्", "cn": "3.3"}], "e": "following the flowers"}, {"w": "परिकीर्णा", "p": [{"l": "कॄ", "vp": ["परि"], "inf": "परिकीर्ण", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "surrounded"}, {"w": "परिवादिनी", "p": [{"l": "परिवादिनी", "cn": "1.1"}], "e": "the Vina"}, {"w": "मुनेः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage"}, {"w": "ददृशे", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "पवनावलेपजं", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "अवक्षेप"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "born from the tossing by the wind"}, {"w": "सृजती", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "सृजन्ती", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "shedding"}, {"w": "बाष्पम्", "p": [{"l": "बाष्प", "cn": "2.1"}], "e": "tears"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अञ्जनाविलम्", "p": [{"l": "अञ्जन"}, {"l": "आविल", "cn": "2.1"}], "e": "dark like collyrium"}]},
{"c": "8", "n": "36", "i": 596, "v": "अभिभूय विभूतिमार्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम् । नृपतेरमरस्रगाप सा दयितोरुस्तनकोटिसुस्थितिम् ॥", "mn": "अभिभूयेति॥ साऽमरस्रग्दिव्यमाला। मधुगन्धयोर्मकरन्दसौरभयोरतिशयेनाधिक्येन। वीरुधां लतानाम्। `लता प्रतानिनी वीरुत्` इत्यमरः (अ.को.2|4|9)। ऋतोः प्राप्तामार्तवीमृतुसंबन्धिनीं विभूतिं समृद्धिमभिभूय तिरस्कृत्य नृपतेरजस्य दयिताया इन्दुमत्या उर्वोर्विशालयोः स्तनयोर्ये कोटी चूचुकौ तयोः सुस्थितिं गोप्यस्थाने पतितत्वात्प्रशस्तं स्थानम् । आप प्राप्ता ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सा अमर-स्रक् वीरुधाम् आर्तवीं विभूतिम् मधु-गन्ध-अतिशयेन अभिभूय नृपतेः दयिता-उरु-स्तन-कोटि-सुस्थितिम् आप ।", "es": "That celestial garland, surpassing the seasonal splendor of the earthly creepers with its superior honey and fragrance, fell and found a fine resting place on the high bosom of the king's beloved, Indumati.", "pc": [{"w": "अभिभूय", "p": [{"l": "भू", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिभूय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having surpassed"}, {"w": "विभूतिम्", "p": [{"l": "विभूति", "cn": "2.1"}], "e": "the splendor"}, {"w": "आर्तवीम्", "p": [{"l": "आर्तव", "cn": "2.1"}], "e": "seasonal"}, {"w": "मधुगन्धातिशयेन", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "गन्ध"}, {"l": "अतिशय", "cn": "3.1"}], "e": "by the excellence of its honey and fragrance"}, {"w": "वीरुधाम्", "p": [{"l": "वीरुध्", "cn": "6.3"}], "e": "of the creepers"}, {"w": "नृपतेः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "अमरस्रक्", "p": [{"l": "अमर"}, {"l": "स्रज्", "cn": "1.1"}], "e": "the celestial garland"}, {"w": "आप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "दयितोरुस्तनकोटिसुस्थितिम्", "p": [{"l": "दयिता"}, {"l": "उरु"}, {"l": "स्तन"}, {"l": "कोटि"}, {"l": "सुस्थिति", "cn": "2.1"}], "e": "a fine resting place on the high bosom of his beloved"}]},
{"c": "8", "n": "37", "i": 597, "v": "क्षणमात्रसखीं सुजातयोः स्तनयोस्तामत्रलोक्य विह्वला । निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥", "mn": "क्षणमिति॥ सुजातयोः सुजन्मनोः। सुन्दरयोरित्यर्थः। स्तनयोः क्षणमात्रं सखीं सखीमिव स्थिताम्। सुजातत्वसाधर्म्यात्स्रजः स्तनसखीत्वमिति भावः। तां स्रजमवलोक्येष्द्दृष्ट्वा विह्वला परवशा नरोत्तमप्रियेन्दुमती। तमसा राहुणा। `तमस्तु राहुः स्वर्भानुः` इत्यमरः (अ.को.1|3|28)। हृतचन्द्रा कौमुदी चन्द्रिकेव। निमिमील मुमोह, ममारेत्यर्थः। `निमीलो दीर्घनिद्रा च` इति हलायुधः। कौमुद्या निमीलनं प्रतिसंहारः ॥", "ch": null, "anv": "सुजातयोः स्तनयोः क्षण-मात्र-सखीं ताम् अवलोक्य विह्वला नर-उत्तम-प्रिया, तमसा हृत-चन्द्रा कौमुदी इव, निमिमील ।", "es": "Seeing that garland, which was a companion to her well-formed breasts for only a moment, the beloved of the best of men became distressed and closed her eyes, like the moonlight when the moon is seized by darkness during an eclipse.", "pc": [{"w": "क्षणमात्रसखीं", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "मात्र"}, {"l": "सखि", "cn": "2.1"}], "e": "which was a companion for just a moment"}, {"w": "सुजातयोः", "p": [{"l": "सुजात", "cn": "6.2"}], "e": "well-formed"}, {"w": "स्तनयोः", "p": [{"l": "स्तन", "cn": "6.2"}], "e": "of the two breasts"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "it (the garland)"}, {"w": "अवलोक्य", "p": [{"l": "लोक्", "vp": ["अव"], "inf": "अवलोक्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "विह्वला", "p": [{"l": "विह्वल", "cn": "1.1"}], "e": "distressed"}, {"w": "निमिमील", "p": [{"l": "मील्", "vp": ["नि"], "fin": "निमिमील", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "closed her eyes"}, {"w": "नरोत्तमप्रिया", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "उत्तम"}, {"l": "प्रिया", "cn": "1.1"}], "e": "the beloved of the best of men (Aja)"}, {"w": "हृतचन्द्रा", "p": [{"l": "हृत"}, {"l": "चन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "whose moon is seized"}, {"w": "तमसा", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "3.1"}], "e": "by darkness (Rahu)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कौमुदी", "p": [{"l": "कौमुदी", "cn": "1.1"}], "e": "moonlight"}]},
{"c": "8", "n": "38", "i": 598, "v": "वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत् । ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् ॥", "mn": "वपुषेति॥ करणैरिन्द्रियैरुज्झितेन मुक्तेन। `करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि` इत्यमरः (अ.को.3|3|61)। वपुषा निपतन्ती सेन्दुमती पतिमजमप्यपातयत् पातयति स्म। तथा हि-निषिच्यत इति निषेकः। तैलस्य निषेकस्तैलनिषेकः। क्षरत्तैलमित्यर्थः। तस्य बिन्दुना सह दीपार्चिर्दीपज्वाला मेदिनीं भुवमुपैति ननूपैत्येव। `ननु`अत्रावधारणे। `प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु` इत्यमरः (अ.को.3|3|263)। इन्दुमत्या दीपार्चिरुपमानम्। अजस्य तैलबिन्दुः। तत एव तस्या जीवितसमाप्तिस्तस्य जीवितशेषश्च सूच्यते ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "करण-उज्झितेन वपुषा निपतन्ती सा पतिम् अपि अपातयत् । ननु दीप-अर्चिः तैल-निषेक-बिन्दुना सह मेदिनीम् उपैति ।", "es": "As she was falling with her body bereft of senses, she caused her husband also to fall. Indeed, doesn't the flame of a lamp fall to the earth along with the last drop of oil?", "pc": [{"w": "वपुषा", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "3.1"}], "e": "with her body"}, {"w": "करणोज्झितेन", "p": [{"l": "करण"}, {"l": "उज्झित", "cn": "3.1"}], "e": "bereft of senses"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "निपतन्ती", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["नि"], "inf": "निपतन्ती", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "falling"}, {"w": "पतिम्", "p": [{"l": "पति", "cn": "2.1"}], "e": "her husband"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अपातयत्", "p": [{"l": "पत्", "s": ["णिच्"], "fin": "अपातयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "caused to fall"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "is it not that"}, {"w": "तैलनिषेकबिन्दुना", "p": [{"l": "तैल"}, {"l": "निषेक"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "3.1"}], "e": "with the drop of oil-infusion"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "दीपार्चिः", "p": [{"l": "दीप"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "1.1"}], "e": "the flame of a lamp"}, {"w": "उपैति", "p": [{"l": "इ", "vp": ["उप"], "fin": "उपैति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "reaches"}, {"w": "मेदिनीम्", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "8", "n": "39", "i": 599, "v": "उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमुलेनार्तिरवेण विजिताः । विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः ॥", "mn": "उभयोरिति॥ उभयोर्दम्पत्योः पार्श्ववर्तिनां परिजनानां तुमुलेन संकुलेनार्तरवेण करुणस्वनेन वेजिता भीताः कमलाकरालयाः सरःस्थिता विहगा हंसादयोऽपि तत्रोपवने समदुःखा इव तत्पार्श्ववर्तिनां समानशोका इव चुक्रुशुः क्रोशन्ति स्म ॥", "ch": {"n": "गीतिः"}, "anv": "तत्र कमल-आकर-आलयाः विहगाः उभयोः अपि पार्श्व-वर्तिनां तुमुलेन आर्ति-रवेण विजिताः, सम-दुःखाः इव चुक्रुशुः ।", "es": "There, the birds dwelling in the lotus ponds, overcome by the tumultuous cry of grief from the attendants of both (Aja and Indumati), cried out as if sharing their sorrow.", "pc": [{"w": "उभयोः", "p": [{"l": "उभ", "cn": "6.2"}], "e": "of both"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "पार्श्ववर्तिनां", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the attendants"}, {"w": "तुमुलेन", "p": [{"l": "तुमुल", "cn": "3.1"}], "e": "tumultuous"}, {"w": "आर्तिरवेण", "p": [{"l": "आर्ति"}, {"l": "रव", "cn": "3.1"}], "e": "by the cry of grief"}, {"w": "विजिताः", "p": [{"l": "जि", "vp": ["वि"], "inf": "विजित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "overcome"}, {"w": "विहगाः", "p": [{"l": "विहग", "cn": "1.3"}], "e": "the birds"}, {"w": "कमलाकरालयाः", "p": [{"l": "कमल"}, {"l": "आकर"}, {"l": "आलय", "cn": "1.3"}], "e": "dwelling in the lotus ponds"}, {"w": "समदुःखा", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "दुःख", "cn": "1.3"}], "e": "sharing the same sorrow"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "चुक्रुशुः", "p": [{"l": "क्रुश्", "fin": "चुक्रुशुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "cried out"}]},
{"c": "8", "n": "40", "i": 600, "v": "नृपतेर्व्यजनादिभिस्तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता । प्रतिकारविधानमायुषः सति शेषे हि फलाय कल्पते ॥", "mn": "नृपतेरिति॥ नृपतेरजस्य तमोऽज्ञआनं व्यजनादिभिः साधनैर्नुनुदेऽपसारितम्। `आदि`शब्देन जलसेककर्पूरक्षोदादयो गृह्यन्ते। सा त्विन्दुमती तथैव संस्थिता मृता। तथा` हि-प्रतिकारविधानं चिकित्सायुषो जीवितकालस्य शेषे सति विद्यमाने। `आयुर्जीवितकालो ना` इत्यमरः (अ.को.2|8|120)। फलाय सिद्धये कल्पत आरोग्याय भवति, नान्यथा। नृपतेरायुःशेषसद्भावात्प्रतीकारस्य साफल्यम्। तस्यास्तु तदभावाद्वैफल्यमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "नृपतेः तमः व्यजन-आदिभिः नुनुदे, सा तु तथा एव संस्थिता । हि आयुषः शेषे सति प्रतिकार-विधानम् फलाय कल्पते ।", "es": "The king's fainting spell was dispelled by fans and other means, but she (Indumati) remained in the same state. Indeed, the application of remedies is effective only when a remainder of life exists.", "pc": [{"w": "नृपतेः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "व्यजनादिभिः", "p": [{"l": "व्यजन"}, {"l": "आदि", "cn": "3.3"}], "e": "by fans and other things"}, {"w": "तमः", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "2.1"}], "e": "the fainting spell"}, {"w": "नुनुदे", "p": [{"l": "नुद्", "fin": "नुनुदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "was dispelled"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "in that way"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "संस्थिता", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "vp": ["सम्"], "inf": "संस्थित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "remained"}, {"w": "प्रतिकारविधानम्", "p": [{"l": "प्रतिकार"}, {"l": "विधान", "cn": "1.1"}], "e": "The application of remedies"}, {"w": "आयुषः", "p": [{"l": "आयुस्", "cn": "6.1"}], "e": "of life"}, {"w": "सति", "p": [{"l": "अस्", "cn": "7.1", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "when there is"}, {"w": "शेषे", "p": [{"l": "शेष", "cn": "7.1"}], "e": "a remainder"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "फलाय", "p": [{"l": "फल", "cn": "4.1"}], "e": "for a result"}, {"w": "कल्पते", "p": [{"l": "कॢप्", "fin": "कल्पते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "is effective"}]},
{"c": "8", "n": "41", "i": 601, "v": "प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थामथ सत्त्वविप्लवात् । स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितमङ्कमङ्गनाम् ॥", "mn": "प्रतीति॥ अथ सत्त्वस्य चैतन्यस्य विप्लवाद्विनाशाद्धेतोः। `द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वम्` इत्यमरः। प्रतियोजयितव्या तन्त्रीभिर्योजनीया। न तु योजिततन्त्रीत्यर्थः। या वल्लकी वीणा। तस्याः समाऽवस्था दशा यस्यास्तामङ्गनां वनितां नितान्तवित्सलोऽतिप्रेमवान् सोऽजः परिगृह्य हस्ताभ्यां गृहीत्वोचितं परिचितमङ्कमुत्सङ्गं निनाय नीतवान्। वल्लकीपक्षे तु-सत्त्वं तन्त्रीणामवष्टम्भकः शलाकाविशेषः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ नितान्त-वत्सलः सः सत्त्व-विप्लवात् प्रतियोजयितव्य-वल्लकी-समवस्थाम् अङ्गनाम् परिगृह्य उचितम् अङ्कम् निनाय ।", "es": "Then, the extremely affectionate Aja, due to her loss of consciousness, took the woman, who was in a state like a lute needing to be re-strung, and placing her on his own lap.", "pc": [{"w": "प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थाम्", "p": [{"l": "प्रतियोजयितव्य"}, {"l": "वल्लकी"}, {"l": "समवस्था", "cn": "2.1"}], "e": "her, who was in a state similar to a lute that needs to be re-strung"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "सत्त्वविप्लवात्", "p": [{"l": "सत्त्व"}, {"l": "विप्लव", "cn": "5.1"}], "e": "due to the loss of consciousness"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "placed"}, {"w": "नितान्तवत्सलः", "p": [{"l": "नितान्त"}, {"l": "वत्सल", "cn": "1.1"}], "e": "the extremely affectionate one"}, {"w": "परिगृह्य", "p": [{"l": "ग्रह्", "vp": ["परि"], "inf": "परिगृह्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken up"}, {"w": "उचितम्", "p": [{"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "अङ्कम्", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "lap"}, {"w": "अङ्गनाम्", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "2.1"}], "e": "the woman"}]},
{"c": "8", "n": "42", "i": 602, "v": "पतिरङ्कनिषण्णया तया करणापायविभिन्नवर्णया । समलक्ष्यत बिभ्रदाविलां मृगलेखेमुषसीव चन्द्रमाः ॥", "mn": "पतिरिति॥ पतिरङ्कनिषण्णयोत्सङ्गस्थितया करणानामिन्द्रियाणामपायेनापगमेन हेतुना विभिन्नवर्णया विच्छायया तया। उषसि प्रातःकाल आविलां मलिनां मृगलेखां मृगरेखारूपं लाञ्छनं बिभ्रद्धारयंश्चद्रमा इव। समलक्ष्यतादृश्यत। इत्युपमा ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अङ्क-निषण्णया, करण-अपाय-विभिन्न-वर्णया तया पतिः, उषसि आविलाम् मृग-लेखाम् बिभ्रत् चन्द्रमाः इव, समलक्ष्यत ।", "es": "With her seated on his lap, her complexion altered by the failure of her senses, the husband (Aja) looked like the moon at dawn, bearing a faint deer-mark.", "pc": [{"w": "पतिः", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "The husband"}, {"w": "अङ्कनिषण्णया", "p": [{"l": "अङ्क"}, {"l": "निषण्णा", "cn": "3.1"}], "e": "by her seated on his lap"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her"}, {"w": "करणापायविभिन्नवर्णया", "p": [{"l": "करण"}, {"l": "अपाय"}, {"l": "विभिन्न"}, {"l": "वर्णा", "cn": "3.1"}], "e": "whose complexion was altered by the failure of her senses"}, {"w": "समलक्ष्यत", "p": [{"l": "लक्ष्", "vp": ["सम्"], "fin": "समलक्ष्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "appeared"}, {"w": "बिभ्रत्", "p": [{"l": "भृ", "cn": "1.1", "inf": "बिभ्रत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "bearing"}, {"w": "आविलाम्", "p": [{"l": "आविल", "cn": "2.1"}], "e": "a faint"}, {"w": "मृगलेखाम्", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "लेखा", "cn": "2.1"}], "e": "deer-mark"}, {"w": "उषसि", "p": [{"l": "उषस्", "cn": "7.1"}], "e": "at dawn"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "चन्द्रमाः", "p": [{"l": "चन्द्रमस्", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}]},
{"c": "8", "n": "43", "i": 603, "v": "विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु ॥", "mn": "विललापेति॥ सोऽजः सहजां स्वाभाविकीमपि धीरतां धैर्यमपहाय विप्रकीर्य बाष्पेण कण्ठगतेन गद्गदं विशीर्णाक्षरं यथा तथा ध्वनिमात्रानुकारिगद्गदशब्दैर्विललाप प्ररिदेवितवान्। `विलापः परिदेवनम्` इत्यमरः (अ.को.1|6|16)। अभितप्तमग्निना संतप्तमयो लोहमचेतनमपि मार्दवं मृदुत्वमवैरत्वं च भजते प्राप्नोति। शरीरिषु देहिषु। अभिसंतप्तेष्विति शेषः। विषये कैव कथा वार्ता? अनुक्तसिद्धमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सः सहजाम् धीरताम् अपि अपहाय बाष्प-गद्गदम् विललाप । अभितप्तम् अयः अपि मार्दवम् भजते, शरीरिषु का एव कथा?", "es": "He lamented with a voice choked with tears, abandoning even his innate composure. Even heated iron becomes soft; what then to say of living beings?", "pc": [{"w": "विललाप", "p": [{"l": "लप्", "vp": ["वि"], "fin": "विललाप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "lamented"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "बाष्पगद्गदम्", "p": [{"l": "बाष्प"}, {"l": "गद्गद", "cn": "2.1"}], "e": "in a voice choked with tears"}, {"w": "सहजाम्", "p": [{"l": "सहज", "cn": "2.1"}], "e": "innate"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अपहाय", "p": [{"l": "हा", "vp": ["अप"], "inf": "अपहाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "धीरताम्", "p": [{"l": "धीरता", "cn": "2.1"}], "e": "composure"}, {"w": "अभितप्तम्", "p": [{"l": "तप्", "cn": "1.1", "vp": ["अभि"], "inf": "अभितप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "Heated"}, {"w": "अयः", "p": [{"l": "अयस्", "cn": "1.1"}], "e": "iron"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मार्दवम्", "p": [{"l": "मार्दव", "cn": "2.1"}], "e": "softness"}, {"w": "भजते", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भजते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "attains"}, {"w": "का", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "कथा", "p": [{"l": "कथा", "cn": "1.1"}], "e": "talk"}, {"w": "शरीरिषु", "p": [{"l": "शरीरिन्", "cn": "7.3"}], "e": "about living beings"}]},
{"c": "8", "n": "44", "i": 604, "v": "कुसुमान्यपि गात्रसंगमात्प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि । न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधेः ॥", "mn": "कुसुमानीति॥ कुसुमानि पुष्पाण्यपि। `अपि` शब्दो नितान्तमार्दवद्योतनार्थः। गात्रसंगमाद्देहसंसर्गादायुरपोहितुमपहर्तुं प्रभवन्ति यदि। हन्त विषादे। `हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|259)। प्रहरिष्यतो हन्तुमिच्छतो विधेर्दैवस्यान्यत् कुसुमातिरिक्तं किमिव वस्तु। `इव`शब्दो वाक्यालंकारे। कीदृशमित्यर्थः। साधनं प्रहरणं न भविष्यति न भवेत्? सर्वमपि साधनं भविष्यत्येवेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "यदि कुसुमानि अपि गात्र-सङ्गमात् आयुः अपोहितुम् प्रभवन्ति, हन्त! प्रहरिष्यतः विधेः अन्यत् किम् इव साधनम् न भविष्यति?", "es": "If even flowers, by mere contact with the body, are able to take away life, alas! What other instrument will not be used by fate when it intends to strike?", "pc": [{"w": "कुसुमानि", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "1.3"}], "e": "Flowers"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "गात्रसङ्गमात्", "p": [{"l": "गात्र"}, {"l": "सङ्गम", "cn": "5.1"}], "e": "from contact with the body"}, {"w": "प्रभवन्ति", "p": [{"l": "भू", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रभवन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "are able"}, {"w": "आयुः", "p": [{"l": "आयुस्", "cn": "2.1"}], "e": "life"}, {"w": "अपोहितुम्", "p": [{"l": "ऊह्", "vp": ["अप"], "inf": "अपोहितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to take away"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "भविष्यति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भविष्यति", "pn": 3, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "will be"}, {"w": "हन्त", "p": [{"l": "हन्त"}], "e": "alas"}, {"w": "साधनम्", "p": [{"l": "साधन", "cn": "1.1"}], "e": "an instrument"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "indeed"}, {"w": "अन्यत्", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "1.1"}], "e": "other"}, {"w": "प्रहरिष्यतः", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["प्र"], "cn": "6.1", "inf": "प्रहरिष्यत्", "s": ["लृट्-शतृ"]}], "e": "of the striking"}, {"w": "विधेः", "p": [{"l": "विधि", "cn": "6.1"}], "e": "fate"}]},
{"c": "8", "n": "45", "i": 605, "v": "अथवा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः । हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता ॥", "mn": "अथवेति॥ अथवा पक्षान्तरे। प्रजान्तकः कालो मृत्युः मृदु कोमलं वस्तु मृदुनैव वस्तुना हिंसितुं हन्तुमारभत उपक्रमते। अत्रार्थे हिमसेकेन तुषारनिष्यन्देन विपत्तिर्मृत्युर्यस्याः सा तथा नलिनी पद्मिनी मे पूर्वं प्रथमं निदर्शनमुदाहरणं मता, द्वितीयं निदर्शनं पुष्पमृत्युरिन्दुमतीति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथवा प्रजान्तकः मृदु वस्तु हिंसितुम् मृदुना एव आरभते । अत्र हिम-सेक-विपत्तिः नलिनी मे पूर्व-निदर्शनम् मता ।", "es": "Or perhaps, the Destroyer of beings begins to harm a soft thing with a soft instrument. In this matter, the lotus plant destroyed by a shower of frost is considered by me a prior example.", "pc": [{"w": "अथवा", "p": [{"l": "अथवा"}], "e": "Or"}, {"w": "मृदु", "p": [{"l": "मृदु", "cn": "2.1"}], "e": "a soft"}, {"w": "वस्तु", "p": [{"l": "वस्तु", "cn": "2.1"}], "e": "thing"}, {"w": "हिंसितुम्", "p": [{"l": "हिंस्", "inf": "हिंसितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to harm"}, {"w": "मृदुना", "p": [{"l": "मृदु", "cn": "3.1"}], "e": "with a soft thing"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "आरभते", "p": [{"l": "रभ्", "vp": ["आ"], "fin": "आरभते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "begins"}, {"w": "प्रजान्तकः", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "अन्तक", "cn": "1.1"}], "e": "the destroyer of beings"}, {"w": "हिमसेकविपत्तिः", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "सेक"}, {"l": "विपत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "the destruction by a shower of frost"}, {"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "in this matter"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "by me"}, {"w": "नलिनी", "p": [{"l": "नलिनी", "cn": "1.1"}], "e": "a lotus plant"}, {"w": "पूर्वनिदर्शनम्", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "निदर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "a prior example"}, {"w": "मता", "p": [{"l": "मन्", "cn": "1.1", "inf": "मत", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "is considered"}]},
{"c": "8", "n": "46", "i": 606, "v": "स्रगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति माम् । विषमप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया ॥", "mn": "स्रगिति॥ इयं स्रक् जीवितमपहन्तीति जीवितापहा यदि। हृदये वक्षसि। `हृदयं वक्षसि स्वान्ते` इत्यमरः। निहिता सती मां किं न हन्ति? ईश्वरेच्छया क्वचित् प्रदेशे विषमप्यमृतं भवेत् क्वचिदमृतं वा विषं भवेत् । दैवमेवात्र कारणमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "यदि इयम् स्रक् जीवित-अपहा, (तर्हि) हृदये निहिता माम् किम् न हन्ति? ईश्वर-इच्छया क्वचित् विषम् अपि अमृतम् भवेत्, वा अमृतम् विषम् (भवेत्) ।", "es": "If this garland is life-taking, why does it not kill me, though placed on my chest? By the will of God, sometimes even poison can become nectar, or nectar can become poison.", "pc": [{"w": "स्रक्", "p": [{"l": "स्रज्", "cn": "1.1"}], "e": "garland"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "जीवितापहा", "p": [{"l": "जीवित"}, {"l": "अपहा", "cn": "1.1"}], "e": "is life-taking"}, {"w": "हृदये", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "7.1"}], "e": "on the chest"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "why"}, {"w": "निहिता", "p": [{"l": "धा", "cn": "1.1", "vp": ["नि"], "inf": "निहित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "placed"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हन्ति", "p": [{"l": "हन्", "fin": "हन्ति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "does kill"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "विषम्", "p": [{"l": "विष", "cn": "1.1"}], "e": "Poison"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अमृतम्", "p": [{"l": "अमृत", "cn": "1.1"}], "e": "nectar"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "sometimes"}, {"w": "भवेत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "can become"}, {"w": "अमृतम्", "p": [{"l": "अमृत", "cn": "1.1"}], "e": "nectar"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "विषम्", "p": [{"l": "विष", "cn": "1.1"}], "e": "poison"}, {"w": "ईश्वरेच्छया", "p": [{"l": "ईश्वर"}, {"l": "इच्छा", "cn": "3.1"}], "e": "by the will of God"}]},
{"c": "8", "n": "47", "i": 607, "v": "अथवा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एष वेधसा । यदनेन तरुर्न पातितः क्षपिता तद्विटपाश्रिता लता ॥", "mn": "अथवेति॥ अथवा मम भाग्यस्य विप्लवाद्विपर्ययात् एषः। स्रगित्यर्थः। विधेयप्राधान्यात्पुंलिङ्गनिर्देशः। वेधसा विधात्राऽशनिर्वैद्युतोऽग्निः कल्पितः। `दम्भोलिरशनिर्द्वयोः` इत्यमरः (अ.को.1|1|58)। अपूर्वत्वमेव स्पष्टयति-यद्यस्मात्कारणात्। अनेनाप्यशनिना प्रसिद्धाशनिना तरुस्तरुस्थानीयः स्वयमेव न पातितः। किंतु तस्य तरोर्विटपाश्रिता लता वल्ली क्षपिता नाशिता ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथवा मम भाग्य-विप्लवात् एषः अशनिः वेधसा कल्पितः । यत् अनेन तरुः न पातितः, (किन्तु) तत्-विटप-आश्रिता लता क्षपिता ।", "es": "Or rather, this thunderbolt was fashioned by the Creator due to the ruin of my fortune. For by it, the tree (me) was not felled, but the creeper (Indumati) clinging to its branches was destroyed.", "pc": [{"w": "अथवा", "p": [{"l": "अथवा"}], "e": "Or rather"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "भाग्यविप्लवात्", "p": [{"l": "भाग्य"}, {"l": "विप्लव", "cn": "5.1"}], "e": "due to the ruin of fortune"}, {"w": "अशनिः", "p": [{"l": "अशनि", "cn": "1.1"}], "e": "thunderbolt"}, {"w": "कल्पितः", "p": [{"l": "कॢप्", "cn": "1.1", "inf": "कल्पित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "was fashioned"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "वेधसा", "p": [{"l": "वेधस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the Creator"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "For"}, {"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "तरुः", "p": [{"l": "तरु", "cn": "1.1"}], "e": "the tree"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पातितः", "p": [{"l": "पत्", "cn": "1.1", "inf": "पातित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "was felled"}, {"w": "क्षपिता", "p": [{"l": "क्षि", "cn": "1.1", "inf": "क्षपित", "s": ["णिच्", "क्त", "टाप्"]}], "e": "was destroyed"}, {"w": "तद्विटपाश्रिता", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "विटप"}, {"l": "आश्रिता", "cn": "1.1"}], "e": "the one clinging to its branches"}, {"w": "लता", "p": [{"l": "लता", "cn": "1.1"}], "e": "the creeper"}]},
{"c": "8", "n": "48", "i": 608, "v": "कृतवत्यसि नावधीरणामपराद्धेऽपि यदा चिरं मयि । कथमेकपदे निरागसं जनमाभाष्यमिमं न मन्यसे? ॥", "mn": "कृतवतीति॥ मयि चिरं भूरिशोऽपराद्धेऽप्यपराधं कृतवत्यपि। राधेः कर्तरि क्तः। यदा यस्माद्धेतोः। यदेति हेत्वर्थः। `स्वरादौ पठ्यते यदेति हेतौ` इति गणव्याख्यानात्। अवधीरणामवज्ञां न कृतवत्यसि नाकार्षीः। तत्कथमेकपदे तत्क्षणे। `स्यात्तत्क्षण एकपदम्`इति विश्वः। निरागसं नितरामनपराधमिमं जनम्। `इमम्`इति स्वात्मनिर्देशः। मामित्यर्थः। आभाष्यं संभाष्यं न मन्यसे न चिन्तयसि? ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "यदा अपराद्धे अपि मयि चिरम् अवधीरणाम् न कृतवती असि, (तदा) कथम् एक-पदे निरागसम् इमम् जनम् आभाष्यम् न मन्यसे?", "es": "When you never showed disregard for me for long, even when I had offended, how is it that you suddenly do not consider this faultless person (me) worthy of being spoken to?", "pc": [{"w": "कृतवती", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु", "ङीप्"]}], "e": "you have done"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "are"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अवधीरणाम्", "p": [{"l": "अवधीरण", "cn": "2.1"}], "e": "disregard"}, {"w": "अपराद्धे", "p": [{"l": "राध्", "vp": ["अप"], "cn": "7.1", "inf": "अपराद्ध", "s": ["क्त"]}], "e": "when offended"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "यदा", "p": [{"l": "यदा"}], "e": "when"}, {"w": "चिरम्", "p": [{"l": "चिरम्"}], "e": "for long"}, {"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "towards me"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "एकपदे", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "पद", "cn": "7.1"}], "e": "suddenly"}, {"w": "निरागसम्", "p": [{"l": "निरास्", "cn": "2.1"}], "e": "faultless"}, {"w": "जनम्", "p": [{"l": "जन", "cn": "2.1"}], "e": "person"}, {"w": "आभाष्यम्", "p": [{"l": "भाष्", "vp": ["आ"], "cn": "2.1", "inf": "आभाष्य", "s": ["ण्यत्"]}], "e": "worthy of being spoken to"}, {"w": "इमम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मन्यसे", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मन्यसे", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "do you consider"}]},
{"c": "8", "n": "49", "i": 609, "v": "ध्रुवमस्मि शठः शुचिस्मिते! विदितः कैतववत्सलस्तव । परलोकमसंनिवृत्तये यदनापृच्छ्य गतासि मामितः ॥", "mn": "ध्रुवमिति॥ हे शउचिस्मिते धवलहसिते! शठो गूढविप्रियकारी कैतवेन कपटेन वत्सलः कैतवस्निग्धा इति ध्रुवं सत्यं तव विदितस्त्वया विज्ञातोऽस्मि। `मतिबुद्धि-` (पा.3।2।188) इत्यादिना कर्तरि क्तः। `क्तस्य च वर्तमाने` (पा.2।3।67)इति कर्तरि षष्ठी। कुतः? यद्यस्मात्, मामनापृच्छ्यानामन्त्र्य। इतोऽस्माल्लोकात्। परलोकमसंनिवृत्तयेऽपुनरावृत्तये गतासि ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "शुचि-स्मिते! यत् माम् अनापृच्छ्य इतः असंनिवृत्तये पर-लोकम् गता असि, (तेन) ध्रुवम् (अहम्) तव कैतव-वत्सलः शठः विदितः अस्मि ।", "es": "O you with the pure smile! Since you have gone from here to the other world, never to return, without taking leave of me, I must certainly be known to you as a deceitful rogue.", "pc": [{"w": "ध्रुवम्", "p": [{"l": "ध्रुवम्"}], "e": "Certainly"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "शठः", "p": [{"l": "शठ", "cn": "1.1"}], "e": "a rogue"}, {"w": "शुचिस्मिते", "p": [{"l": "शुचि"}, {"l": "स्मिता", "cn": "8.1"}], "e": "O you with a pure smile!"}, {"w": "विदितः", "p": [{"l": "विद्", "cn": "1.1", "inf": "विदित", "s": ["क्त"]}], "e": "known"}, {"w": "कैतववत्सलः", "p": [{"l": "कैतव"}, {"l": "वत्सल", "cn": "1.1"}], "e": "as one fond of deceit"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "परलोकम्", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "लोक", "cn": "2.1"}], "e": "to the other world"}, {"w": "असंनिवृत्तये", "p": [{"l": "असंनिवृत्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for non-return"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "since"}, {"w": "अनापृच्छ्य", "p": [{"l": "पृच्छ्", "vp": ["न", "आ"], "inf": "अनापृच्छ्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "without taking leave of"}, {"w": "गता", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "गत", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "gone"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "इतः", "p": [{"l": "इतः"}], "e": "from here"}]},
{"c": "8", "n": "50", "i": 610, "v": "दयितां यदि तावदन्वगाद्विनिवृत्तं किमिदं तया विना । सहतां हतजीवितं मम प्रबलामात्मकृतेन वेदनाम् ॥", "mn": "दयितामिति॥ इदं मम हतजीवितं कुत्सितं जीवितं तावदादौ दयितामिन्दुमतीमन्वगादन्वगच्छद्यदि अन्वगादेव। `यदि` अत्रावधारणे। पूर्वं मूर्च्छितत्त्वादिति भावः। तर्हि तया दयितया विना किं किमर्थं विनिवृत्तं प्रत्यागतम्? प्रत्यागमनं न युक्तमित्यर्थः। अत एवात्मकृतेन स्वदुश्चेष्टितेन निवृत्तिरूपेण प्रबलामधिकां वेदनां दुःखं सहतां क्षमताम्। स्वयंकृतापराधेषु सहिष्णुतैव शरणमिति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "(इदं मम हत-जीवितम्) यदि तावत् दयिताम् अन्वगात्, (तर्हि) तया विना किम् विनिवृत्तम्? (इदम्) आत्म-कृतेन प्रबलाम् वेदनाम् सहताम् ।", "es": "If this wretched life of mine followed my beloved, why then has it returned without her? Let it now endure the intense pain caused by its own action of returning.", "pc": [{"w": "दयिताम्", "p": [{"l": "दयिता", "cn": "2.1"}], "e": "the beloved"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "then"}, {"w": "अन्वगात्", "p": [{"l": "गा", "vp": ["अनु"], "fin": "अन्वगात्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "it followed"}, {"w": "विनिवृत्तम्", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["वि", "नि"], "cn": "1.1", "inf": "विनिवृत्त", "s": ["क्त"]}], "e": "has it returned"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "why"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this (life)"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "her"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "सहताम्", "p": [{"l": "सह्", "fin": "सहताम्", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "A1"}], "e": "let it endure"}, {"w": "हतजीवितम्", "p": [{"l": "हत"}, {"l": "जीवित", "cn": "1.1"}], "e": "wretched life"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "प्रबलाम्", "p": [{"l": "प्रबल", "cn": "2.1"}], "e": "intense"}, {"w": "आत्मकृतेन", "p": [{"l": "आत्म"}, {"l": "कृत", "cn": "3.1"}], "e": "caused by itself"}, {"w": "वेदनाम्", "p": [{"l": "वेदना", "cn": "2.1"}], "e": "pain"}]},
{"c": "8", "n": "51", "i": 611, "v": "सुरतश्रमसंभृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमोऽपि ते । अथ चास्तमिता त्वमात्मना धिगिमां देहभृतामसारताम् ॥", "mn": "सुरतेति॥ सुरतश्रमेण संभृतो जनितः स्वेदलवोद्गमोऽपि ते तव मुखे ध्रियते वर्तते। अथ च त्वमात्मना स्वरूपेणास्तं प्राप्ताः। अतः कारणाद्देहभृतां प्राणिनामिमां प्रत्यक्षामसारतामस्थिरतां धिक् ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "ते मुखे सुरत-श्रम-संभृतः स्वेद-लव-उद्गमः अपि ध्रियते । अथ च त्वम् आत्मना अस्तमिता । धिक् इमाम् देह-भृताम् असारताम् ।", "es": "On your face, the appearance of sweat drops from the exertion of love-making is still visible. And yet, you yourself have vanished. Fie upon this transience of embodied beings!", "pc": [{"w": "सुरतश्रमसंभृतः", "p": [{"l": "सुरत"}, {"l": "श्रम"}, {"l": "संभृत", "cn": "1.1"}], "e": "produced by the exertion of love-making"}, {"w": "मुखे", "p": [{"l": "मुख", "cn": "7.1"}], "e": "on the face"}, {"w": "ध्रियते", "p": [{"l": "धृ", "fin": "ध्रियते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is held"}, {"w": "स्वेदलवोद्गमः", "p": [{"l": "स्वेद"}, {"l": "लव"}, {"l": "उद्गम", "cn": "1.1"}], "e": "the appearance of drops of sweat"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "still"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "And yet"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अस्तमिता", "p": [{"l": "इ", "vp": ["अस्तम्"], "cn": "1.1", "inf": "अस्तमित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "have vanished"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "आत्मना", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "yourself"}, {"w": "धिक्", "p": [{"l": "धिक्"}], "e": "fie upon"}, {"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "देहभृताम्", "p": [{"l": "देह"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of embodied beings"}, {"w": "असारताम्", "p": [{"l": "असारता", "cn": "2.1"}], "e": "the transience"}]},
{"c": "8", "n": "52", "i": 612, "v": "मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्वं तव किं जहासि माम्? । ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः ॥", "mn": "मनसेति॥ मया मनसापि तव विप्रियं न कृतपूर्वम्। पूर्वं न कृतमित्त्यर्थः। सुप्सुपेति समासः। किं केन निमित्तेन मां जहासि त्यजसि? नन्वहं क्षितेः शब्दपतिः शब्दत एव पतिः। न त्वर्थत इत्यर्थः। भावनिबन्धनाऽभिप्रायनिबन्धना स्वाभावहेतुका मे रतिः, प्रेम तु त्वय्येव। अस्तीति शेषः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "मया तव मनसा अपि विप्रियम् न कृत-पूर्वम् । माम् किम् जहासि? ननु अहम् क्षितेः शब्द-पतिः, (किन्तु) मे रतिः त्वयि भाव-निबन्धना ।", "es": "I have never done anything to displease you, even in thought. Why do you abandon me? Surely, I am the lord of the earth in name only; my real love is founded on deep affection for you.", "pc": [{"w": "मनसा", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "3.1"}], "e": "by mind"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "विप्रियम्", "p": [{"l": "विप्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "anything displeasing"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "कृतपूर्वम्", "p": [{"l": "कृत", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}, {"l": "पूर्व", "cn": "1.1"}], "e": "done before"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "to you"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "why"}, {"w": "जहासि", "p": [{"l": "हा", "fin": "जहासि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "do you abandon"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "Surely"}, {"w": "शब्दपतिः", "p": [{"l": "शब्द"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "a lord in name only"}, {"w": "क्षितेः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in you"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "भावनिबन्धना", "p": [{"l": "भाव"}, {"l": "निबन्धना", "cn": "1.1"}], "e": "is founded on deep affection"}, {"w": "रतिः", "p": [{"l": "रति", "cn": "1.1"}], "e": "love"}]},
{"c": "8", "n": "53", "i": 613, "v": "कुसुमोत्स्वचितान्वलीभृतश्चलयन्भृङ्गरुचस्तवालकान् । करभोरु! करोति मारुतस्त्वदुपावर्तनशङ्कि मे मनः ॥", "mn": "कुसुमेति॥ कुसुमैरुत्खचितानुत्कर्षेण रचितान् वलीभृतो भङ्गीयुक्तान्। कुटिलानित्यर्थः। भृङ्गरुचो नीलांस्तवालकांश्चलयन्कम्ययन् मारुतः हे करभोरु करभसदृशोरु!`मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः` इत्यमरः। मे मनस्त्वदुपावर्तनशङ्कि तव पुनरागमने शङ्कावत्करोति। त्वदुज्जीवने शङ्कां कारयतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "करभ-ऊरु! मारुतः कुसुम-उत्सु-अचितान् वली-भृतः भृङ्ग-रुचः तव अलकान् चलयन् मे मनः त्वत्-उपावर्तन-शङ्कि करोति ।", "es": "O you with thighs like an elephant's trunk! The wind, moving your curly, bee-dark locks adorned with flowers, makes my mind apprehensive, as if you are about to return.", "pc": [{"w": "कुसुमोत्स्वचितान्", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "उत्सु"}, {"l": "अचित", "cn": "2.3"}], "e": "adorned with flowers"}, {"w": "वलीभृतः", "p": [{"l": "वली"}, {"l": "भृत्", "cn": "2.3"}], "e": "curly"}, {"w": "चलयन्", "p": [{"l": "चल्", "cn": "1.1", "inf": "चलयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"]}], "e": "moving"}, {"w": "भृङ्गरुचः", "p": [{"l": "भृङ्ग"}, {"l": "रुच्", "cn": "2.3"}], "e": "having the sheen of bees"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "अलकान्", "p": [{"l": "अलक", "cn": "2.3"}], "e": "locks of hair"}, {"w": "करभोरु", "p": [{"l": "करभ"}, {"l": "ऊरु", "cn": "8.1"}], "e": "O you with thighs like an elephant's trunk!"}, {"w": "करोति", "p": [{"l": "कृ", "fin": "करोति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "makes"}, {"w": "मारुतः", "p": [{"l": "मारुत", "cn": "1.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "त्वदुपावर्तनशङ्कि", "p": [{"l": "त्वत्"}, {"l": "उपावर्तन"}, {"l": "शङ्किन्", "cn": "2.1"}], "e": "apprehensive of your return"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "mind"}]},
{"c": "8", "n": "54", "i": 614, "v": "तदपोहितुमर्हसि प्रिये! प्रतिबोधेन विषादमाशु मे । ज्वलितेन गुहागतं तमस्तुहिनाद्रेरिव नक्तमोषधिः ॥", "mn": "तदिति॥ हे प्रिये! तत्तस्मात्कारणादाशु विषादं दुःखम्। नक्तं रात्रावोषधिस्तृणज्योतिराख्या लता ज्वलितेन प्रकाशेन तुहिनाद्रेर्हिमाचलस्य गुहागतं तमोऽन्धकारमिव। प्रतिबोधेन ज्ञानेनापोहितुं निरसितुमर्हसि ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "प्रिये! तुहिन-अद्रेः नक्तम्-ओषधिः ज्वलितेन गुहा-गतम् तमः इव, (त्वम्) प्रतिबोधेन मे विषादम् आशु अपोहितुम् अर्हसि ।", "es": "O beloved! Therefore, you should quickly dispel my despair by waking up, just as a phosphorescent herb on the Himalayas dispels the darkness inside a cave by its glow.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "अपोहितुम्", "p": [{"l": "ऊह्", "vp": ["अप"], "inf": "अपोहितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to dispel"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you should"}, {"w": "प्रिये", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "8.1"}], "e": "O beloved!"}, {"w": "प्रतिबोधेन", "p": [{"l": "प्रतिबोध", "cn": "3.1"}], "e": "by waking up"}, {"w": "विषादम्", "p": [{"l": "विषाद", "cn": "2.1"}], "e": "despair"}, {"w": "आशु", "p": [{"l": "आशु"}], "e": "quickly"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "ज्वलितेन", "p": [{"l": "ज्वल्", "cn": "3.1", "inf": "ज्वलित", "s": ["क्त"]}], "e": "by its shining"}, {"w": "गुहागतम्", "p": [{"l": "गुहा"}, {"l": "गत", "cn": "2.1"}], "e": "inside a cave"}, {"w": "तमः", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "2.1"}], "e": "darkness"}, {"w": "तुहिनाद्रेः", "p": [{"l": "तुहिन"}, {"l": "अद्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of the snowy mountain"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "नक्तमोषधिः", "p": [{"l": "नक्तम्"}, {"l": "ओषधि", "cn": "1.1"}], "e": "a phosphorescent herb at night"}]},
{"c": "8", "n": "55", "i": 615, "v": "इदमुच्छ्वसितालकं मुखं तव विश्रान्तकथं दुनोति माम् । निशि सुप्तमिवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरषट्पदस्वनम् ॥", "mn": "इदमिति॥ इदमुच्छ्वसितालकं चलितचूर्णकुन्तलं विश्रान्तकथं निवृत्तसंलापं तव मुखम्। निशि रात्रौ सुप्तं निमीलितं विरतोऽभ्यन्तराणामन्तर्वर्तिनां षट्पदानां स्वनो यत्र तत्। निःशब्दभृङ्गमित्यर्थः। एकपङ्कजमद्वितीयं पद्ममिव। मां दुनोति परितापयति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "तव इदम् उच्छ्वसित-अलकम्, विश्रान्त-कथम् मुखम्, निशि विरत-अभ्यन्तर-षट्पद-स्वनम् सुप्तम् एक-पङ्कजम् इव, माम् दुनोति ।", "es": "This face of yours, with its dishevelled hair and silenced speech, pains me like a solitary lotus sleeping at night, from which the humming of the bees within has ceased.", "pc": [{"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "उच्छ्वसितालकम्", "p": [{"l": "उच्छ्वसित"}, {"l": "अलक", "cn": "1.1"}], "e": "with dishevelled hair"}, {"w": "मुखम्", "p": [{"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "face"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "विश्रान्तकथम्", "p": [{"l": "विश्रान्त"}, {"l": "कथ", "cn": "1.1"}], "e": "from which talk has ceased"}, {"w": "दुनोति", "p": [{"l": "दु", "fin": "दुनोति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "pains"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "निशि", "p": [{"l": "निशा", "cn": "7.1"}], "e": "at night"}, {"w": "सुप्तम्", "p": [{"l": "स्वप्", "cn": "1.1", "inf": "सुप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "sleeping"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "एकपङ्कजम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "पङ्कज", "cn": "1.1"}], "e": "a solitary lotus"}, {"w": "विरताभ्यन्तरषट्पदस्वनम्", "p": [{"l": "विरत"}, {"l": "अभ्यन्तर"}, {"l": "षट्पद"}, {"l": "स्वन", "cn": "1.1"}], "e": "from which the humming of bees inside has ceased"}]},
{"c": "8", "n": "56", "i": 616, "v": "शशिनं पुरनेति शर्वरी दयिता द्वन्द्वचरं पतत्रिणम् । इति तौ विरहान्तरक्षमौ कथमत्यन्तगता न मां दहेः ॥", "mn": "शशिनमिति॥ शर्वरी रात्रिः शशिनं चन्द्रं पुनरेति प्राप्नोति। द्वन्द्वीभूटचरतीति द्वन्द्वचरः तं पतत्रिणं चक्रवाकं दयिता चक्रवारी पुनरेति। इति हेतोस्तौ चन्द्र-चक्रवाकौ विरहान्तरक्षमौ विरहावधिसहौ। `अन्तरमवकाशावधिपरिधानन्तर्द्धिभेदतादर्थ्ये` इत्यमरः। अत्यन्तगता पुनरावृत्तिरहिता त्वं कथं न मां दहेर्न संतापयेः? अपि तु दहेरेवेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "शर्वरी शशिनम् पुरः न एति, दयिता द्वन्द्व-चरम् पतत्रिणम् (पुरः न एति) । इति तौ विरह-अन्तर-क्षमौ । (त्वम्) अत्यन्त-गता (सती) कथम् माम् न दहेः?", "es": "The night does not precede the moon, nor the female bird her mate. Thus, their separations are temporary. You, however, are gone forever; how can you not burn me with this permanent separation?", "pc": [{"w": "शशिनम्", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "2.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "before"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "एति", "p": [{"l": "इ", "fin": "एति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "goes"}, {"w": "शर्वरी", "p": [{"l": "शर्वरी", "cn": "1.1"}], "e": "The night"}, {"w": "दयिता", "p": [{"l": "दयिता", "cn": "1.1"}], "e": "the beloved female bird"}, {"w": "द्वन्द्वचरम्", "p": [{"l": "द्वन्द्व"}, {"l": "चर", "cn": "2.1"}], "e": "the male of a pair"}, {"w": "पतत्रिणम्", "p": [{"l": "पतत्रिन्", "cn": "2.1"}], "e": "bird"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two pairs"}, {"w": "विरहान्तरक्षमौ", "p": [{"l": "विरह"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "क्षम", "cn": "1.2"}], "e": "are able to endure a temporary separation"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "अत्यन्तगता", "p": [{"l": "अत्यन्त"}, {"l": "गता", "cn": "1.1"}], "e": "you who are gone forever"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "दहेः", "p": [{"l": "दह्", "fin": "दहेः", "pn": 2, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "do you burn"}]},
{"c": "8", "n": "57", "i": 617, "v": "नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम् । तदिदं विषहिष्यते कथं वद वामोरु! चिताधिरोहणम् ॥", "mn": "नवेति॥ नवपल्लवसंस्तरे नूतनप्रवालास्तरणेऽप्यर्पितं स्थापितं मृदु ते तव यदङ्गं शरीरं दूयेत परिपप्तं भवेत्। वामौ सुन्दरौ ऊरू यस्याः सा हे वामोरु। `वामं स्यात्सुन्दरे सव्ये` इति केशवः। `संहितशफलक्षण-` इत्यादिनोङ्प्रत्ययः। तदिदमङ्गं चितायाः काष्ठसंचयस्याधिरोहणं कथं विषहिष्यते वद ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "वाम-ऊरु! ते यत् मृदु अङ्गम् नव-पल्लव-संस्तरे अपि अर्पितम् (सत्) दूयेत, तत् इदम् (अङ्गम्) चिता-अधिरोहणम् कथम् विषहिष्यते? वद ।", "es": "O you with beautiful thighs! Tell me, how will this delicate body of yours, which would feel pain even when placed on a bed of fresh sprouts, endure the mounting of the funeral pyre?", "pc": [{"w": "नवपल्लवसंस्तरे", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "पल्लव"}, {"l": "संस्तर", "cn": "7.1"}], "e": "on a bed of fresh sprouts"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मृदु", "p": [{"l": "मृदु", "cn": "1.1"}], "e": "delicate"}, {"w": "दूयेत", "p": [{"l": "दू", "fin": "दूयेत", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "A1"}], "e": "would feel pain"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "अङ्गम्", "p": [{"l": "अङ्ग", "cn": "1.1"}], "e": "body"}, {"w": "अर्पितम्", "p": [{"l": "ऋ", "cn": "1.1", "inf": "अर्पित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "placed"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "विषहिष्यते", "p": [{"l": "सह्", "vp": ["वि"], "fin": "विषहिष्यते", "pn": 3, "t": "लृट्", "pp": "A1"}], "e": "will endure"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "वद", "p": [{"l": "वद्", "fin": "वद", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "tell"}, {"w": "वामोरु", "p": [{"l": "वाम"}, {"l": "ऊरु", "cn": "8.1"}], "e": "O you with beautiful thighs!"}, {"w": "चिताधिरोहणम्", "p": [{"l": "चिता"}, {"l": "अधिरोहण", "cn": "2.1"}], "e": "the mounting of the funeral pyre"}]},
{"c": "8", "n": "58", "i": 618, "v": "इयमप्रतिबोधशायिनीं रशना त्वां प्रथमा रहःसखी । गतिविभ्रमसादनीरवा न शुचा नानु मृतेन वक्ष्यते ॥", "mn": "इयमिति॥ इयं प्रथमाऽऽद्या रहःसखी। सुरतसमयेऽप्यनुयानादिति भावः। गतिविभ्रमसादेन नीरवा विलासोपरमेण निःशब्दा रशना मेखलाऽप्रतिबोधमपुनरुद्बोधं यथा तथा शायिनीम्। मृतामित्यर्थः। त्वामनु त्वया सह। `तृतीयार्थे` (पा.1।4।85)इत्यनुशब्दस्य कर्मप्रवचनीयत्वात् द्वितीया। शुचा शोकेन मृतेव न लक्ष्यत इति न। लक्ष्यत एवेत्यर्थः। संभाव्यनिषेधनिवर्तनाय द्वौ प्रतिषेधौ ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "प्रथमा रहः-सखी, गति-विभ्रम-साद-नीरवा इयम् रशना, अप्रतिबोध-शायिनीम् त्वाम् शुचा न अनुवक्ष्यते, मृतेन (सह) अपि न ।", "es": "This girdle, your foremost secret companion, now silent because your graceful movements have ceased, will not follow you—who are sleeping without waking—out of grief, nor will it accompany you in death.", "pc": [{"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "अप्रतिबोधशायिनीम्", "p": [{"l": "अप्रतिबोध"}, {"l": "शायिनी", "cn": "2.1"}], "e": "you who are sleeping without waking"}, {"w": "रशना", "p": [{"l": "रशना", "cn": "1.1"}], "e": "girdle"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "प्रथमा", "p": [{"l": "प्रथम", "cn": "1.1"}], "e": "foremost"}, {"w": "रहःसखी", "p": [{"l": "रहस्"}, {"l": "सखी", "cn": "1.1"}], "e": "secret companion"}, {"w": "गतिविभ्रमसादनीरवा", "p": [{"l": "गति"}, {"l": "विभ्रम"}, {"l": "साद"}, {"l": "नीरवा", "cn": "1.1"}], "e": "silent due to the cessation of your graceful movements"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "शुचा", "p": [{"l": "शुच्", "cn": "3.1"}], "e": "out of grief"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अनु", "p": [{"l": "अनु"}], "e": "after"}, {"w": "मृतेन", "p": [{"l": "मृ", "cn": "3.1", "inf": "मृत", "s": ["क्त"]}], "e": "in death"}, {"w": "वक्ष्यते", "p": [{"l": "वह्", "fin": "वक्ष्यते", "pn": 3, "t": "लृट्", "pp": "A1"}], "e": "will follow"}]},
{"c": "8", "n": "59", "i": 619, "v": "कलमन्यभृतासु भाषितं कलहंसीषु मदालसं गतम् । पृषतीषु विलोलमीक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमाः ॥", "mn": "कलमिति॥ त्रिदिवेति॥ युग्मम्। उभयोरेकान्वयः। अन्यभृतासु कोकिलासु कलं मधुरं भाषितं भाषणम्। कलहंसीषु विशिष्टहंसीषु मदालसं मन्थरं गतं गमनम्। पृषतीषु हरिणीषु विलोलमीक्षितं चञ्चला दृष्टिः। पवनेन वायुना धूतलतास्वीषत्कम्पितलतासु विभ्रमा विलासाः। इत्यमी पूर्वोक्ताः कलभाषणादयो गुणाः। एषु कोकिलादिस्थानेष्विति शेषः। त्रिदिवोत्सुकयापीह जीवन्त्येव स्वर्गं प्रति प्रस्थितयापि त्वया मामवेक्ष्य विरहासहं विचार्य सत्यं निहिताः। मत्प्राणधारणोपायतया स्थापिता इत्यर्थथः। तव विरहे गुरुव्यथमतिदुःखं मे हृदयं मनोऽवलम्बितुं स्थापयितुं न क्षमा न शक्ताः। ते तु तत्संगम एव सुखकारणः, नान्यथा। प्रत्युत प्राणानपहरन्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "(त्वया) अन्य-भृतासु कलम् भाषितम्, कल-हंसीषु मद-अलसम् गतम्, पृषतीषु विलोलम् ईक्षितम्, पवन-आधूत-लतासु विभ्रमाः (निक्षिप्ताः) ।", "es": "(It seems as if) you have bequeathed your sweet speech to the cuckoos, your graceful gait to the royal swans, your tremulous glances to the female deer, and your charming movements to the creepers shaken by the wind.", "pc": [{"w": "कलम्", "p": [{"l": "कल", "cn": "2.1"}], "e": "sweetly"}, {"w": "अन्यभृतासु", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "भृता", "cn": "7.3"}], "e": "in the cuckoos"}, {"w": "भाषितम्", "p": [{"l": "भाष्", "cn": "1.1", "inf": "भाषित", "s": ["क्त"]}], "e": "your speech"}, {"w": "कलहंसीषु", "p": [{"l": "कल"}, {"l": "हंसी", "cn": "7.3"}], "e": "in the royal swans"}, {"w": "मदालसम्", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "अलस", "cn": "2.1"}], "e": "gracefully slow"}, {"w": "गतम्", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}], "e": "your gait"}, {"w": "पृषतीषु", "p": [{"l": "पृषती", "cn": "7.3"}], "e": "in the female deer"}, {"w": "विलोलम्", "p": [{"l": "विलोल", "cn": "2.1"}], "e": "tremulously"}, {"w": "ईक्षितम्", "p": [{"l": "ईक्ष्", "cn": "1.1", "inf": "ईक्षित", "s": ["क्त"]}], "e": "your glance"}, {"w": "पवनाधूतलतासु", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "आधूत"}, {"l": "लता", "cn": "7.3"}], "e": "in the creepers shaken by the wind"}, {"w": "विभ्रमाः", "p": [{"l": "भ्रम्", "vp": ["वि"], "cn": "1.3", "inf": "विभ्रम", "s": ["घञ्"]}], "e": "your graceful charms"}]},
{"c": "8", "n": "60", "i": 620, "v": "त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य मां निहिताः सत्यममी गुणास्त्वया । विरहे तव मे गुरुव्यथं हृदयं न त्ववलम्बितुं क्षमाः ॥", "mn": "कलमिति॥ त्रिदिवेति॥ युग्मम्। उभयोरेकान्वयः। अन्यभृतासु कोकिलासु कलं मधुरं भाषितं भाषणम्। कलहंसीषु विशिष्टहंसीषु मदालसं मन्थरं गतं गमनम्। पृषतीषु हरिणीषु विलोलमीक्षितं चञ्चला दृष्टिः। पवनेन वायुना धूतलतास्वीषत्कम्पितलतासु विभ्रमा विलासाः। इत्यमी पूर्वोक्ताः कलभाषणादयो गुणाः। एषु कोकिलादिस्थानेष्विति शेषः। त्रिदिवोत्सुकयापीह जीवन्त्येव स्वर्गं प्रति प्रस्थितयापि त्वया मामवेक्ष्य विरहासहं विचार्य सत्यं निहिताः। मत्प्राणधारणोपायतया स्थापिता इत्यर्थथः। तव विरहे गुरुव्यथमतिदुःखं मे हृदयं मनोऽवलम्बितुं स्थापयितुं न क्षमा न शक्ताः। ते तु तत्संगम एव सुखकारणः, नान्यथा। प्रत्युत प्राणानपहरन्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "त्रिदिवोत्सुकया अपि त्वया माम् अवेक्ष्य अमी गुणाः सत्यम् निहिताः । तु तव विरहे गुरुव्यथम् मे हृदयम् अवलम्बितुम् क्षमाः न (सन्ति) ।", "es": "Aja tells Indumati: \"Though you were eager for heaven, you looked at me and indeed bestowed these qualities upon me. However, in your absence, they are not capable of supporting my heart, which is heavy with sorrow.\"", "pc": [{"w": "त्रिदिवोत्सुकया", "p": [{"l": "त्रिदिव"}, {"l": "उत्सुका", "cn": "3.1"}], "e": "by you who was eager for heaven"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "निहिताः", "p": [{"l": "धा", "inf": "निहित", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "bestowed"}, {"w": "सत्यम्", "p": [{"l": "सत्यम्"}], "e": "truly"}, {"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "these"}, {"w": "गुणाः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "qualities"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "विरहे", "p": [{"l": "विरह", "cn": "7.1"}], "e": "in the separation"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "गुरुव्यथम्", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "व्यथ", "cn": "2.1"}], "e": "heavy with sorrow"}, {"w": "हृदयम्", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "2.1"}], "e": "heart"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "अवलम्बितुम्", "p": [{"l": "लम्ब्", "inf": "अवलम्बितुम्", "vp": ["अव"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to support"}, {"w": "क्षमाः", "p": [{"l": "क्षम", "cn": "1.3"}], "e": "capable"}]},
{"c": "8", "n": "61", "i": 621, "v": "मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ । अविधाय विवाहसत्क्रियामनयोर्गम्यत इत्यसांप्रतम् ॥", "mn": "मिथुनमिति॥ ननु हे प्रिये! सहकारस्तरुविशेषः फलिनी प्रियंगुलता चेमौ त्वया मिथुनं परिकल्पितं मिथुनत्वेनाभ्यमानि। अनयोः फलिनी-सहकारयोर्विवाहसत्क्रियां विवाहमङ्गलमविधायाकृत्वा गम्यत इत्यसांप्रतमुक्तम्। मातृहीनानां न किंचित्सुखमस्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "ननु त्वया इमौ सहकारः फलिनी च मिथुनम् परिकल्पितम् । अनयोः विवाहसत्क्रियाम् अविधाय गम्यते इति असाम्प्रतम् ।", "es": "Aja says: \"Indeed, you imagined this mango tree and this Priyangu creeper as a couple. It is improper that you are leaving without performing their wedding ceremony.\"", "pc": [{"w": "मिथुनम्", "p": [{"l": "मिथुन", "cn": "2.1"}], "e": "as a couple"}, {"w": "परिकल्पितम्", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "परिकल्पित", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "was imagined"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "सहकारः", "p": [{"l": "सहकार", "cn": "1.1"}], "e": "the mango tree"}, {"w": "फलिनी", "p": [{"l": "फलिनी", "cn": "1.1"}], "e": "and the Priyangu creeper"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "indeed"}, {"w": "इमौ", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.2"}], "e": "these two"}, {"w": "अविधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "अविधाय", "vp": ["न", "वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "without performing"}, {"w": "विवाहसत्क्रियाम्", "p": [{"l": "विवाह"}, {"l": "सत्क्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "the auspicious wedding ceremony"}, {"w": "अनयोः", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.2"}], "e": "of these two"}, {"w": "गम्यते", "p": [{"l": "गम्", "fin": "गम्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "it is being gone"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "that"}, {"w": "असाम्प्रतम्", "p": [{"l": "असाम्प्रत", "cn": "1.1"}], "e": "is improper"}]},
{"c": "8", "n": "62", "i": 622, "v": "कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयतमुदीरयिष्यति । अलकाभरणं कथं नु तत्तव नेष्यामि निवापमाल्यताम्? ॥", "mn": "कुसुममिति॥ वृक्षादिपोषकं दोहदम्। त्वया कृतं दोहदं पादताडनरूपं यस्य सोऽयमशोको यत्कुसुममुदीरयिष्यति प्रसविष्यते। तवालकानामाभरममाभरणभूतं तत्कुसुममुदीरयिष्यति प्रसविष्यते। तवालकानामाभरणमाभरणभूतं तत्कुसुमं कथं नु केन प्रकारेण निवापमाल्यतां दाहाञ्जलेरर्ध्यतां नेष्यामि? `निवापः पितृदानं स्यात्` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "गीतिः"}, "anv": "त्वया कृतदोहदः अशोकः यत् अयतम् कुसुमम् उदीरयिष्यति, तत् तव अलकाभरणम् कथम् नु निवापमाल्यताम् नेष्यामि?", "es": "\"The Ashoka tree, for which you performed the dohada ceremony, will soon produce abundant flowers. How can I now use those flowers, meant to adorn your hair, as a funeral offering garland for you?\"", "pc": [{"w": "कुसुमम्", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "2.1"}], "e": "flowers"}, {"w": "कृतदोहदः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "दोहद", "cn": "1.1"}], "e": "for which the pregnancy-craving rite was performed"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "अशोकः", "p": [{"l": "अशोक", "cn": "1.1"}], "e": "the Ashoka tree"}, {"w": "अयतम्", "p": [{"l": "अयत", "cn": "2.1"}], "e": "abundant"}, {"w": "उदीरयिष्यति", "p": [{"l": "ईर्", "fin": "उदीरयिष्यति", "vp": ["उद्"], "pn": 3, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "will produce"}, {"w": "अलकाभरणम्", "p": [{"l": "अलक"}, {"l": "आभरण", "cn": "2.1"}], "e": "as an ornament for the hair-locks"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "नु", "p": [{"l": "नु"}], "e": "indeed"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "नेष्यामि", "p": [{"l": "नी", "fin": "नेष्यामि", "pn": 1, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "shall I take"}, {"w": "निवापमाल्यताम्", "p": [{"l": "निवाप"}, {"l": "माल्यता", "cn": "2.1"}], "e": "to the state of a funeral garland"}]},
{"c": "8", "n": "63", "i": 623, "v": "स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहमन्यदुर्लभम् । अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वमशोकेन सुगात्रि! शोच्यसे ॥", "mn": "स्मरतेति॥ अन्यदुर्लभम्। किंतु स्मर्तव्यमेवेत्यर्थः। सशब्दं ध्वनियुक्तं नूपुरं मञ्जीरं यस्य तं चरणेनानुग्रहं पादेन ताडनरूपं स्मरतेव चिन्तयतेव कुसुमान्येवाश्रूणि तद्वर्षिणाऽमुना पुरोवर्तिनाऽशोकेन। हे सुगात्रि!`अङ्गगात्रकण्ठेभ्यश्च` इति वक्तव्यान्ङीप्। त्वं शोच्यसे ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सुगात्रि! सशब्दनूपुरम् अन्यदुर्लभम् चरणानुग्रहम् स्मरता इव कुसुमाश्रुवर्षिणा अमुना अशोकेन त्वम् शोच्यसे ।", "es": "\"O beautiful-limbed one! You are being mourned by this Ashoka tree, which sheds flowers like tears, as if remembering the favor of your foot-kick—a favor rare for others—that was accompanied by the tinkling of your anklets.\"", "pc": [{"w": "स्मरता", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "स्मरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "remembering"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "सशब्दनूपुरम्", "p": [{"l": "सशब्द"}, {"l": "नूपुर", "cn": "2.1"}], "e": "with tinkling anklets"}, {"w": "चरणानुग्रहम्", "p": [{"l": "चरण"}, {"l": "अनुग्रह", "cn": "2.1"}], "e": "the favor of the foot"}, {"w": "अन्यदुर्लभम्", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "दुर्लभ", "cn": "2.1"}], "e": "rare for others"}, {"w": "अमुना", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "कुसुमाश्रुवर्षिणा", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "अश्रु"}, {"l": "वर्षिन्", "cn": "3.1"}], "e": "which sheds flowers like tears"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अशोकेन", "p": [{"l": "अशोक", "cn": "3.1"}], "e": "by the Ashoka tree"}, {"w": "सुगात्रि", "p": [{"l": "सुगात्री", "cn": "8.1"}], "e": "O beautiful-limbed one"}, {"w": "शोच्यसे", "p": [{"l": "शुच्", "fin": "शोच्यसे", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "are being mourned"}]},
{"c": "8", "n": "64", "i": 624, "v": "तव निःश्वसितानुकारिभिर्बकुलैरर्धचितां समं मया । असमाप्य विलासमेखलां किमिदं किन्नरकण्ठि! सुप्यते? ॥", "mn": "तवेति॥ तव निःश्वसितानुकारिभिर्बकुलैर्बकुसुमैर्मया समं सार्धमर्धचितामर्धं यथा तथा रचितां विलासमेखलामसमाप्यापूरयित्वा। किंनरस्य देवयोनिविशेषस्य कण्ठ इव कण्ठो यस्यास्तत्संबुद्धिर्हे किन्नरकण्ठि!`अङ्गगात्रकण्ठेभ्यश्च` इति ङीप्। किमिदं सुप्यते निद्रा क्रियते? `वचिस्वपि-` (पा.6।1।15)इत्यादिना संप्रसारणम्। अनुचितमिदं स्वपनमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "किन्नरकण्ठि! तव निःश्वसित-अनुकारिभिः बकुलैः मया समम् अर्धचिताम् विलासमेखलाम् असमाप्य इदम् किम् सुप्यते?", "es": "\"O you with a voice like a Kinnara! Why do you sleep like this, leaving the playful girdle half-woven with me, using Bakula flowers that imitate the fragrance of your sighs?\"", "pc": [{"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "निःश्वसितानुकारिभिः", "p": [{"l": "निःश्वसित"}, {"l": "अनुकारिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by those that imitate the sighs"}, {"w": "बकुलैः", "p": [{"l": "बकुल", "cn": "3.3"}], "e": "by the Bakula flowers"}, {"w": "अर्धचिताम्", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "चिता", "cn": "2.1"}], "e": "half-woven"}, {"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "with"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "me"}, {"w": "असमाप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "असमाप्य", "vp": ["न", "सम्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "without finishing"}, {"w": "विलासमेखलाम्", "p": [{"l": "विलास"}, {"l": "मेखला", "cn": "2.1"}], "e": "the playful girdle"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "why"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्"}], "e": "this"}, {"w": "किन्नरकण्ठि", "p": [{"l": "किन्नरकण्ठी", "cn": "8.1"}], "e": "O you with a voice like a Kinnara"}, {"w": "सुप्यते", "p": [{"l": "स्वप्", "fin": "सुप्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is it being slept (by you)"}]},
{"c": "8", "n": "65", "i": 625, "v": "समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपञ्चन्द्रनिभोऽयमात्मजः । अहमेकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपात्तिनिष्ठुरः ॥", "mn": "समेति॥ सखीजनः समदुःखसुखः, त्वद्दुःखेन दुःखी, त्वत्सुखेन सुखीत्यर्थः। अयमात्मजो बालः, प्रतिपञ्चन्द्रनिभः। दर्शनीयो वर्धिष्णुश्चेत्यर्थः। `प्रतिपत्`शब्देन द्वितीया वक्षअयते; प्रतिपदि चन्द्रस्यादर्शनात्। अहमेकरसोऽभिन्नरामः। `शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः` इत्यमरः (अ.को.3|3|242)। तथापि। जीवितसामग्रीसत्त्वेऽपीत्यर्थः। ते तव व्यवसायोऽस्मत्परित्यागरूपो व्यापारः प्रतिपत्त्या निश्चयेन निष्ठुरः क्रूरः। `प्रतिपत्तिः पदप्राप्तौ प्रकृतौ गौरवेऽपि च। प्रागल्भ्ये च प्रबोधे च` इति विश्वः। स्मर्तुं न् शक्यः किमुताधिकर्तुमिति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "(अयम्) सखीजनः समदुःखसुखः, अयम् आत्मजः प्रतिपत्-चन्द्रनिभः, अहम् एकरसः (अस्मि) । तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः (अस्ति) ।", "es": "\"Your friends share my sorrow and joy, this son of ours is like the new moon, and I am ever devoted to you. Despite all this, your decision (to depart) is cruel in its consequence.\"", "pc": [{"w": "समदुःखसुखः", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "दुःख"}, {"l": "सुख", "cn": "1.1"}], "e": "who shares sorrow and joy"}, {"w": "सखीजनः", "p": [{"l": "सखी"}, {"l": "जन", "cn": "1.1"}], "e": "the group of friends"}, {"w": "प्रतिपच्चन्द्रनिभः", "p": [{"l": "प्रतिपत्"}, {"l": "चन्द्र"}, {"l": "निभ", "cn": "1.1"}], "e": "like the new moon"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "आत्मजः", "p": [{"l": "आत्मज", "cn": "1.1"}], "e": "son"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "एकरसः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "रस", "cn": "1.1"}], "e": "am solely devoted"}, {"w": "तथापि", "p": [{"l": "तथापि"}], "e": "yet"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "व्यवसायः", "p": [{"l": "व्यवसाय", "cn": "1.1"}], "e": "decision"}, {"w": "प्रतिपत्तिनिष्ठुरः", "p": [{"l": "प्रतिपत्ति"}, {"l": "निष्ठुर", "cn": "1.1"}], "e": "is cruel in its consequence"}]},
{"c": "8", "n": "66", "i": 626, "v": "धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयमद्य मे ॥", "mn": "धृतिरिति॥ अद्य मे धृतिर्धैर्यं प्रतीतिर्वाऽस्तं नाशमिता। रतिः क्रीडाच्युता गता। गेयं गानं विरतम्। ऋतुर्वसन्तदिर्निरुत्सवः। आभरणानां प्रयोजनं गतमपगतम्। शेतेऽस्मिन्निति शयनीयं तल्पम्। `कृत्यल्युटो बहुलम्` (पा.3।3।113)इत्यधिकरणार्थेऽनीयर्प्रत्ययः। परिशून्यम्। त्वां विना सर्वमपि निष्फलमिति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "मे धृतिः अस्तमिता, रतिः च्युता, गेयम् विरतम्, ऋतुः निरुत्सवः, आभरणप्रयोजनम् गतम्, शयनीयम् अद्य परिशून्यम् (अस्ति) ।", "es": "\"My fortitude is gone, pleasure has vanished, music has ceased, the season is without festivity, the purpose of ornaments is lost, and today my bed is utterly empty.\"", "pc": [{"w": "धृतिः", "p": [{"l": "धृति", "cn": "1.1"}], "e": "Fortitude"}, {"w": "अस्तमिता", "p": [{"l": "इ", "inf": "अस्तमित", "vp": ["अस्तम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has set"}, {"w": "रतिः", "p": [{"l": "रति", "cn": "1.1"}], "e": "pleasure"}, {"w": "च्युता", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has fallen away"}, {"w": "विरतम्", "p": [{"l": "रम्", "inf": "विरत", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has ceased"}, {"w": "गेयम्", "p": [{"l": "गै", "inf": "गेय", "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "singing"}, {"w": "ऋतुः", "p": [{"l": "ऋतु", "cn": "1.1"}], "e": "the season"}, {"w": "निरुत्सवः", "p": [{"l": "निर्"}, {"l": "उत्सव", "cn": "1.1"}], "e": "is without festival"}, {"w": "गतम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is gone"}, {"w": "आभरणप्रयोजनम्", "p": [{"l": "आभरण"}, {"l": "प्रयोजन", "cn": "1.1"}], "e": "the purpose of ornaments"}, {"w": "परिशून्यम्", "p": [{"l": "परि"}, {"l": "शून्य", "cn": "1.1"}], "e": "is utterly empty"}, {"w": "शयनीयम्", "p": [{"l": "शी", "inf": "शयनीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}], "e": "the bed"}, {"w": "अद्य", "p": [{"l": "अद्य"}], "e": "today"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}]},
{"c": "8", "n": "67", "i": 627, "v": "गृहीणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥", "mn": "गृहीणीति॥ त्वमेव गृहिणी दाराः। अनेन सर्वं कुटुम्बं त्वदाश्रयमिति भावः। सचिवो बुद्धिसहायो मन्त्री। सर्वो हितोपदेशस्त्वदायत्त इत्यनेनोच्यते। मिथो रहसि सखी नर्मसचिवः। सर्वोपभागस्त्वदाश्रय इत्यमुना प्रकटितम्। ललिते मनोहरे कलाविधौ वादित्रादिचतुःषष्टिकलाप्रयोगे प्रियशिष्या। प्रियत्वं प्राज्ञत्वादित्यभिसंधिः। सर्वानन्दोऽनेन त्वन्निबन्धन इत्युद्वाटितम्। अतस्त्‌वां समष्टिरूपां हरताऽत एव करुणाविमुखेन कृपाशून्येन मृत्युना मे मत्संबन्धि किं वत्सु न हृतं वद। सर्वमपि हृतमित्यर्थः ॥", "ch": null, "anv": "(त्वम्) गृहिणी, सचिवः, मिथः सखी, ललिते कलाविधौ प्रियशिष्या (आसीः) । करुणाविमुखेन मृत्युना त्वाम् हरता मे किम् न हृतम्? वद ।", "es": "\"You were my wife, my counselor, my intimate friend, and my beloved student in the fine arts. Tell me, what has not been taken from me by cruel Death, who has snatched you away?\"", "pc": [{"w": "गृहिणी", "p": [{"l": "गृहिणी", "cn": "1.1"}], "e": "Wife"}, {"w": "सचिवः", "p": [{"l": "सचिव", "cn": "1.1"}], "e": "counselor"}, {"w": "सखी", "p": [{"l": "सखी", "cn": "1.1"}], "e": "friend"}, {"w": "मिथः", "p": [{"l": "मिथस्"}], "e": "in private"}, {"w": "प्रियशिष्या", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "शिष्या", "cn": "1.1"}], "e": "beloved pupil"}, {"w": "ललिते", "p": [{"l": "ललित", "cn": "7.1"}], "e": "in the fine"}, {"w": "कलाविधौ", "p": [{"l": "कला"}, {"l": "विधि", "cn": "7.1"}], "e": "arts"}, {"w": "करुणाविमुखेन", "p": [{"l": "करुणा"}, {"l": "विमुख", "cn": "3.1"}], "e": "by the one averse to compassion"}, {"w": "मृत्युना", "p": [{"l": "मृत्यु", "cn": "3.1"}], "e": "by Death"}, {"w": "हरता", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "who snatches away"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "वद", "p": [{"l": "वद्", "fin": "वद", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "tell me"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "from me"}, {"w": "हृतम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been taken"}]},
{"c": "8", "n": "68", "i": 628, "v": "मदिराक्षि! मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत्कथं नु मे । अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिम् ॥", "mn": "मदिरेति॥ माद्यत्यनयेति मदिरा लोकप्रसिद्धा। तथापि `नार्यो मदिरलोचनाः` इत्यादिप्रयोगदर्शनान्माद्यत्याभ्यामिति मदिरे आक्षिणी यस्यास्तत्संबुद्धिर्हे मदिराक्षि! मदाननेनार्पितं रसवत् स्वादुतरं मधु मद्यं पीत्वा बाष्पदूषितमश्रुतप्तं परलोकोपनतं परलोकप्राप्तं मे जलाञ्जलिं तिलोदकाञ्जलिं कथं न्वननन्तरं पास्यसि? तदनन्तरमिदमनर्हमित्यर्थः। यथाह भट्टमल्लः-`अनुपानं हिमजलं यवगोधूमनिर्मिते। दध्नि मद्ये विषे द्राक्षे पिष्टे पिष्ठमयेऽपि च॥` इति । तञ्चेहैव युज्यते। इदं तूष्णं लोकान्तरोपयोगि चेत्यायुर्वेदविराधात्कथमनुपास्यसीति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "मदिराक्षि! मदाननार्पितम् रसवत् मधु पीत्वा, कथम् नु मे बाष्पदूषितम् परलोकोपनतम् जलाञ्जलिम् अनुपास्यसि?", "es": "\"O intoxicating-eyed one! Having drunk the flavorful wine offered from my mouth, how will you now partake of the water-offering from me, which is meant for the next world and tainted by my tears?\"", "pc": [{"w": "मदिराक्षि", "p": [{"l": "मदिराक्षी", "cn": "8.1"}], "e": "O intoxicating-eyed one"}, {"w": "मदाननार्पितम्", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "आनन"}, {"l": "अर्पित", "cn": "2.1"}], "e": "offered from my mouth"}, {"w": "मधु", "p": [{"l": "मधु", "cn": "2.1"}], "e": "wine"}, {"w": "पीत्वा", "p": [{"l": "पा", "inf": "पीत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having drunk"}, {"w": "रसवत्", "p": [{"l": "रसवत्", "cn": "2.1"}], "e": "flavorful"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "नु", "p": [{"l": "नु"}], "e": "now"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "अनुपास्यसि", "p": [{"l": "पा", "fin": "अनुपास्यसि", "vp": ["अनु"], "pn": 2, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "will you partake of"}, {"w": "बाष्पदूषितम्", "p": [{"l": "बाष्प"}, {"l": "दूषित", "cn": "2.1"}], "e": "tainted by tears"}, {"w": "परलोकोपनतम्", "p": [{"l": "परलोक"}, {"l": "उपनत", "cn": "2.1"}], "e": "offered for the next world"}, {"w": "जलाञ्जलिम्", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "अञ्जलि", "cn": "2.1"}], "e": "the handful of water"}]},
{"c": "8", "n": "69", "i": 629, "v": "विभवेऽपि सति त्वया विना सुखमेतावदजस्य गण्यताम् । अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्त्वदाश्रयाः ॥", "mn": "विभव इति॥ विभव ऐश्वर्ये सत्यपि त्वया विनाऽजस्यैतावदेव सुखं गण्यताम्। यावत्त्या सह भुक्ते ततोऽन्यन्न किंचिद्भविष्यतीत्यर्थथः। कुतः? विलोभनान्तरैरन्यैर्विशेषेण लोभजनकवस्तुभिरैश्वर्यादिभिरहृतस्यानाकृष्टस्य मम सर्वे विषया भोगादयः। त्वदाश्रयास्त्वदधीनाः। त्वां विना मे न किंचिद्रोचत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "विभवे सति अपि त्वया विना अजस्य सुखम् एतावत् गण्यताम् । विलोभनान्तरैः अहृतस्य मम सर्वे विषयाः त्वदाश्रयाः (आसन्) ।", "es": "\"Even with all my wealth, let this be considered the extent of Aja's happiness without you. For me, who was not swayed by other temptations, all objects of pleasure were centered on you.\"", "pc": [{"w": "विभवे", "p": [{"l": "विभव", "cn": "7.1"}], "e": "in wealth"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "सति", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "being present"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "you"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "सुखम्", "p": [{"l": "सुख", "cn": "1.1"}], "e": "the happiness"}, {"w": "एतावत्", "p": [{"l": "एतावत्", "cn": "1.1"}], "e": "this much"}, {"w": "अजस्य", "p": [{"l": "अज", "cn": "6.1"}], "e": "of Aja"}, {"w": "गण्यताम्", "p": [{"l": "गण्", "fin": "गण्यताम्", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "A2"}], "e": "let it be considered"}, {"w": "अहृतस्य", "p": [{"l": "हृ", "inf": "अहृत", "vp": ["न"], "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of me who was not swayed"}, {"w": "विलोभनान्तरैः", "p": [{"l": "विलोभन"}, {"l": "अन्तर", "cn": "3.3"}], "e": "by other temptations"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "सर्वे", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.3"}], "e": "all"}, {"w": "विषयाः", "p": [{"l": "विषय", "cn": "1.3"}], "e": "objects of pleasure"}, {"w": "त्वदाश्रयाः", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "आश्रय", "cn": "1.3"}], "e": "were dependent on you"}]},
{"c": "8", "n": "70", "i": 630, "v": "विलपन्निति कोसलाधिपः करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति । अकरोत्पृथिवीरुहानपि स्रुतशाखारसबाष्पदूषितान् ॥", "mn": "विलपन्निति॥ कोसलानामधिपोऽज इति करुणः शोकरसः स एवार्थस्तेन ग्रथितं संबद्धं यथा तथा प्रियां प्रतीन्दुमतीमुद्दिश्य विलपन्, पृथिवीरुहान् वृक्षानपि स्रुताः शाखारसा मकरन्दा एव बाष्पास्तैर्दूषितानकरोत्। अचेतनानप्यरोदयदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "इति प्रियाम् प्रति करुणार्थग्रथितम् विलपन् कोसलाधिपः पृथिवीरुहान् अपि स्रुतशाखारसबाष्पदूषितान् अकरोत् ।", "es": "\"Lamenting thus towards his beloved with words woven with pathos, the lord of Kosala made even the trees stained with tears, which were the sap flowing from their branches.\"", "pc": [{"w": "विलपन्", "p": [{"l": "लप्", "inf": "विलपत्", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "lamenting"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "कोसलाधिपः", "p": [{"l": "कोसल"}, {"l": "अधिप", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Kosala"}, {"w": "करुणार्थग्रथितम्", "p": [{"l": "करुण"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "ग्रथित", "cn": "2.1"}], "e": "woven with pathos"}, {"w": "प्रियाम्", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "beloved"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "towards"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "पृथिवीरुहान्", "p": [{"l": "पृथिवी"}, {"l": "रुह्", "cn": "2.3"}], "e": "the trees"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "स्रुतशाखारसबाष्पदूषितान्", "p": [{"l": "स्रुत"}, {"l": "शाखा"}, {"l": "रस"}, {"l": "बाष्प"}, {"l": "दूषित", "cn": "2.3"}], "e": "stained with tears of flowing branch-sap"}]},
{"c": "8", "n": "71", "i": 631, "v": "अथ तस्य कथंचिदङ्कतः स्वजनस्तामपनीय सुन्दरीम् । विससर्ज तदन्त्यमण्डनामनलायागुरुचन्दनैधसे ॥", "mn": "अथेति॥ अथ स्वजनो बन्धुवर्गः। तस्याजस्याङ्कत उत्सङ्गात् कथंचिदपिनीय। तद्दिव्यकुसुममेवान्त्यं मण्डनमलंकारो यस्यास्ताम्। तां सुन्दरीमगुरूणि चन्दनान्येधांसीन्धनानि यस्य तस्मा अनलायाग्नये विससर्ज विसृष्टवान्। `क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम्` इति क्रियामात्रप्रयोगे संप्रदानत्वाञ्चतुर्थी ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ स्वजनः तस्य अङ्कतः ताम् सुन्दरीम् कथञ्चित् अपनीय, तत् अन्त्यमण्डनाम् अगुरुचन्दनैधसे अनलाय विससर्ज ।", "es": "\"Then, his kinsmen, with some difficulty, removed the beautiful lady, who was now adorned for her final rites, from his lap and consigned her to the fire fueled with aloe and sandalwood.\"", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "कथञ्चित्", "p": [{"l": "कथञ्चित्"}], "e": "with some difficulty"}, {"w": "अङ्कतः", "p": [{"l": "अङ्क", "s": ["तसिल्"]}], "e": "from the lap"}, {"w": "स्वजनः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "जन", "cn": "1.1"}], "e": "his kinsmen"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अपनिय", "p": [{"l": "नी", "inf": "अपनीय", "vp": ["अप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having removed"}, {"w": "सुन्दरीम्", "p": [{"l": "सुन्दरी", "cn": "2.1"}], "e": "the beautiful one"}, {"w": "विससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "विससर्ज", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "consigned"}, {"w": "तदन्त्यमण्डनाम्", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "अन्त्य"}, {"l": "मण्डना", "cn": "2.1"}], "e": "her who had her final adornments"}, {"w": "अनलाय", "p": [{"l": "अनल", "cn": "4.1"}], "e": "to the fire"}, {"w": "अगुरुचन्दनैधसे", "p": [{"l": "अगुरु"}, {"l": "चन्दन"}, {"l": "एधस्", "cn": "4.1"}], "e": "which was fueled with aloe and sandalwood"}]},
{"c": "8", "n": "72", "i": 632, "v": "प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् । न चकार शरीरमग्निसात्सह देव्या न तु जीविताशया ॥", "mn": "प्रमदामिति॥ नृपतिरजः सन्नपि विद्धानपि शुचा शोकेन प्रमदामनुप्रमदया सह संस्थितो मृत इति वाच्यदर्शनान्निन्दादर्शनाद्देव्येन्दुमत्या सह शरीरमग्निसादग्न्यधीनं न चकार। `तदधीनवचने` (पा.5।4।54) इति सातिप्रत्ययः। जीविताशया प्राणेच्छया तु नेति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "शुचा प्रमदाम् अनु संस्थितः सन् नृपतिः, इति वाच्यदर्शनात्, देव्या सह शरीरम् अग्निसात् न चकार, तु जीविताशया न ।", "es": "\"The king, though prepared to follow his beloved in death out of grief, did not consign his body to the flames along with the queen. This was due to the fear of public censure, not out of a desire to live.\"", "pc": [{"w": "प्रमदाम्", "p": [{"l": "प्रमदा", "cn": "2.1"}], "e": "the beloved"}, {"w": "अनु", "p": [{"l": "अनु"}], "e": "after"}, {"w": "संस्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "संस्थित", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "ready to die"}, {"w": "शुचा", "p": [{"l": "शुच्", "cn": "3.1"}], "e": "with grief"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "सन्", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "being"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "वाच्यदर्शनात्", "p": [{"l": "वाच्य"}, {"l": "दर्शन", "cn": "5.1"}], "e": "from the fear of public censure"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "did"}, {"w": "शरीरम्", "p": [{"l": "शरीर", "cn": "2.1"}], "e": "his body"}, {"w": "अग्निसात्", "p": [{"l": "अग्नि", "s": ["साति"]}], "e": "to the fire"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "देव्या", "p": [{"l": "देवी", "cn": "3.1"}], "e": "the queen"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "जीविताशया", "p": [{"l": "जीवित"}, {"l": "आशा", "cn": "3.1"}], "e": "out of a desire to live"}]},
{"c": "8", "n": "73", "i": 633, "v": "अथ तेन दशाहतः परे गुणशेषामपदिश्य भामिनीम् । विदुषा विधयो महर्द्धयः पुर एवोपवने समापिताः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ विदुषा शास्त्रज्ञेन तेनाजेन। गुणा एव शेषा रूपादयो यस्यास्तां गुणशेषां भामिनीमिन्दुमतीमपदिश्योद्दिश्य। दशानामह्रां समाहारो दशाहः। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51) इत्यादिना समासः। समाहारस्यैकत्वादेकवचनम्। `राजाहःसखिभ्यष्टच्` (पा.5।4।51) इति टच्। `रात्राह्राहाः पुंसि` (पा.2।4।29) इति पुंवत्। ततस्तसिल्। तस्माद्दशाहतः पर ऊर्ध्वं कर्तव्या महर्द्धयो महासमृद्धयो विधयः क्रियाः पुरः पुर्या उपवन उद्यान एव समापिताः संपूर्णमनुष्ठिताः। `दशाहतः` इत्यत्र `विप्रः शुद्ध्योद्दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः`(5।83) इति मनुवचनविरोधो नाशङ्कनीयः; तस्य निर्गुणक्षत्रियविषयत्वात्। गुणवत्क्षत्रियस्य तु दशाहेन शुद्धिमाह पराशरः-`क्षत्रियस्तु दशाहेन स्वधर्मनिरतः शुचिः`इति। सूच्यतेऽस्यापि गुणवत्त्वं `विदुषा` इत्यनेन ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ दशाहतः परे विदुषा तेन गुणशेषाम् भामिनीम् अपदिश्य महर्द्धयः विधयः पुरः एव उपवने समापिताः ।", "es": "\"Then, after ten days, the learned king, citing the lady who was now but a memory of virtues, completed the magnificent funeral rites in a garden just outside the city.\"", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "दशाहतः", "p": [{"l": "दश"}, {"l": "अहन्", "s": ["तसिल्"]}], "e": "after ten days"}, {"w": "परे", "p": [{"l": "पर", "cn": "7.1"}], "e": "after"}, {"w": "गुणशेषाम्", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "शेषा", "cn": "2.1"}], "e": "who was remaining only in virtues"}, {"w": "अपदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "अपदिश्य", "vp": ["अप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "citing"}, {"w": "भामिनीम्", "p": [{"l": "भामिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the lady"}, {"w": "विदुषा", "p": [{"l": "विद्वस्", "cn": "3.1"}], "e": "the learned one"}, {"w": "विधयः", "p": [{"l": "विधि", "cn": "1.3"}], "e": "the rites"}, {"w": "महर्द्धयः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "ऋद्धि", "cn": "1.3"}], "e": "magnificent"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "outside the city"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "उपवने", "p": [{"l": "उपवन", "cn": "7.1"}], "e": "in a garden"}, {"w": "समापिताः", "p": [{"l": "आप्", "inf": "समापित", "vp": ["सम्", "णिच्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were completed"}]},
{"c": "8", "n": "74", "i": 634, "v": "स विवेश पुरीं तया विना क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः । परिवाहमिवावलोकयन्स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु ॥", "mn": "स इति॥ तयेन्दुमत्या विना। क्षणदाया रात्रेरपायेऽपगमे यः शशाङ्कश्चन्द्रः स इव दृश्यत इति क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः। प्रातःकालिकचन्द्र इव दृश्यमान इत्यर्थः। दृश्यत इति कर्मार्थे ल्युट्। सोऽजः पौरवधूमुखाश्रुषु स्वशुचः स्वशोकस्य परिवाहं जलोच्छ्वासमिवावलोकयन्। `जलोच्छ्वासाः परीवाहाः` इत्यमरः (अ.को.1|10|10)। स्वदुःखपूरातिशयमिव पश्यन् पुरीं विवेश। `वधू`ग्रहणात्तस्यामिन्दुमत्यां सख्याभिमानादजसमानदुःखसूचकपरीवाहोक्तिर्निर्वहति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "तया विना क्षणदा-अपाय-शशाङ्क-दर्शनः सः, स्वशुचः परिवाहम् इव पौरवधू-मुख-अश्रुषु अवलोकयन्, पुरीम् विवेश ।", "es": "\"Without her, he, whose appearance was like the moon at the end of the night, entered the city, seeing an overflow of his own grief, as it were, in the tears on the faces of the city women.\"", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "entered"}, {"w": "पुरीम्", "p": [{"l": "पुरि", "cn": "2.1"}], "e": "the city"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "her"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः", "p": [{"l": "क्षणदा"}, {"l": "अपाय"}, {"l": "शशाङ्क"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "whose appearance was like the moon at the end of the night"}, {"w": "परिवाहम्", "p": [{"l": "परिवाह", "cn": "2.1"}], "e": "an overflow"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as it were"}, {"w": "अवलोकयन्", "p": [{"l": "लोक्", "inf": "अवलोकयत्", "vp": ["अव"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}, {"w": "स्वशुचः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "शुच्", "cn": "6.1"}], "e": "of his own grief"}, {"w": "पौरवधूमुखाश्रुषु", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "वधू"}, {"l": "मुख"}, {"l": "अश्रु", "cn": "7.3"}], "e": "in the tears on the faces of the city women"}]},
{"c": "8", "n": "75", "i": 635, "v": "अथ तं सवनाय दीक्षितः प्रणिधानाद्गुरुराश्रमस्थितः । अभिषङ्गजडं विजज्ञिवानिति शिष्येण किलान्वबोधयत् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ सवनाय यागाय दीक्षितो गुरुर्वसिष्ठ आश्रमे स्वकीयाश्रमे स्थितः सन्। तमजमभिषङ्गजडं दुःखमोहितं प्रणिधानाञ्चित्तैकाग्र्याद्विजज्ञिवाञ्ज्ञातवान्। `क्वसुश्च` (पा.3।2।107) इति क्वसुप्रत्ययः। इति वक्ष्यमाणप्रकारेण शिष्येणान्वबोधयत्किल। बुधेर्ण्यन्ताण्णिचि लङ् ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अथ आश्रमस्थितः सवनाय दीक्षितः गुरुः प्रणिधानात् तम् अभिषङ्गजडम् विजज्ञिवान्, इति शिष्येण किल अन्वबोधयत् ।", "es": "\"Then, his guru (Vashistha), who was residing in the hermitage and consecrated for a sacrifice, came to know through his meditative power that Aja was stupefied by grief. He reportedly sent a message through a disciple.\"", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "सवनाय", "p": [{"l": "सवन", "cn": "4.1"}], "e": "for a sacrifice"}, {"w": "दीक्षितः", "p": [{"l": "दीक्षित", "cn": "1.1"}], "e": "consecrated"}, {"w": "प्रणिधानात्", "p": [{"l": "प्रणिधान", "cn": "5.1"}], "e": "through meditation"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "the guru"}, {"w": "आश्रमस्थितः", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "स्थित", "cn": "1.1"}], "e": "residing in the hermitage"}, {"w": "अभिषङ्गजडम्", "p": [{"l": "अभिषङ्ग"}, {"l": "जड", "cn": "2.1"}], "e": "stupefied by grief"}, {"w": "विजज्ञिवान्", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "विजज्ञिवस्", "vp": ["वि"], "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "came to know"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "शिष्येण", "p": [{"l": "शिष्य", "cn": "3.1"}], "e": "through a disciple"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "reportedly"}, {"w": "अन्वबोधयत्", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "अन्वबोधयत्", "vp": ["अनु", "णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "informed"}]},
{"c": "8", "n": "76", "i": 636, "v": "असमाप्तविधिर्यतो मुनिस्तव विद्वानपि तापकारणम् । न भवन्तमुपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं पथश्च्युतम् ॥", "mn": "असमाप्तेति॥ यतो हेतोर्मुनिरसमाप्तविधिरसमाप्तक्रतुस्ततस्तव तापकारणं दुःखहेतुं कलत्रनाशरूपं विद्वाञ्जानन्निपि । `विदेः शतुर्वसुः` (पा.7।1।36) इति वस्वादेशः। `न लोक-` (पा.2।3।69)इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः। पथश्च्युतं स्वभावाद्भ्रष्टं भवन्तं प्रकृतौ स्वभावे स्थापयितुम्। समाश्वासयितुमित्यर्थः। स्वयं नोपस्थितो नागतः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "यतः मुनिः असमाप्तविधिः, (अतः) तव तापकारणम् विद्वान् अपि, पथः च्युतम् भवन्तम् प्रकृतौ स्थापयितुम् स्वयम् न उपस्थितः ।", "es": "\"Because the sage (Vashistha) has not yet completed his sacrificial rites, he has not come himself to restore you, who have strayed from the path, to your natural state, even though he knows the cause of your sorrow.\"", "pc": [{"w": "असमाप्तविधिः", "p": [{"l": "असमाप्त"}, {"l": "विधि", "cn": "1.1"}], "e": "he whose rites are unfinished"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "because"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "विद्वान्", "p": [{"l": "विद्वस्", "cn": "1.1"}], "e": "knowing"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "although"}, {"w": "तापकारणम्", "p": [{"l": "ताप"}, {"l": "कारण", "cn": "2.1"}], "e": "the cause of sorrow"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "भवन्तम्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "उपस्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has come"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "प्रकृतौ", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "7.1"}], "e": "in your natural state"}, {"w": "स्थापयितुम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थापयितुम्", "vp": ["णिच्"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to establish"}, {"w": "पथः", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "5.1"}], "e": "from the path"}, {"w": "च्युतम्", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "who has strayed"}]},
{"c": "8", "n": "77", "i": 637, "v": "मयि तस्य सुवृत्त! वर्तते लघुसंदेशपदा सरस्वती । श्रृणु विश्रुतसत्त्वसार! तां हृदि चैनामुपधातुमर्हसि ॥", "mn": "मयीति॥ हे सुवृत्त सदाचार! संदिश्यत इति संदेशः संदेष्टव्यार्थः। तस्य पदानि वाचकानि लघूनि संक्षिप्तानि संदेशपदानि यस्यां सा लघुसंदेशपदा तस्य मुनेः सरस्वती वाक् मयि वर्तते। हे विश्रुतसत्त्वसार प्रख्यातधैर्यातिशय। तां सरस्वतीं शुणु। एनां वाचं हृद्युपधातुं धर्तुं चार्हसि ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सुवृत्त! विश्रुतसत्त्वसार! तस्य लघुसन्देशपदा सरस्वती मयि वर्तते । ताम् श्रृणु, च एनाम् हृदि उपधातुम् अर्हसि ।", "es": "The disciple says: \"O man of good conduct! O you of renowned inner strength! I bear his message, composed of a few words. Listen to it, and you should take it to heart.\"", "pc": [{"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "With me"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सुवृत्त", "p": [{"l": "सुवृत्त", "cn": "8.1"}], "e": "O man of good conduct"}, {"w": "वर्तते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "वर्तते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "is"}, {"w": "लघुसंदेशपदा", "p": [{"l": "लघु"}, {"l": "सन्देश"}, {"l": "पदा", "cn": "1.1"}], "e": "composed of a short message"}, {"w": "सरस्वती", "p": [{"l": "सरस्वती", "cn": "1.1"}], "e": "speech"}, {"w": "श्रृणु", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "श्रृणु", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "listen"}, {"w": "विश्रुतसत्त्वसार", "p": [{"l": "विश्रुत"}, {"l": "सत्त्व"}, {"l": "सार", "cn": "8.1"}], "e": "O you of renowned inner strength"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to it"}, {"w": "हृदि", "p": [{"l": "हृद्", "cn": "7.1"}], "e": "in your heart"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एनाम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "it"}, {"w": "उपधातुम्", "p": [{"l": "धा", "inf": "उपधातुम्", "vp": ["उप"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to place"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you should"}]},
{"c": "8", "n": "78", "i": 638, "v": "पुरुषस्य पदेष्वजन्मनः समतीतं च भवञ्च भावि च । स हि निष्प्रतिधेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ॥", "mn": "पुरुषस्येति॥ अजन्मनः पुराणपुरुषस्य भगवतस्त्रिविक्रमस्य पदेषु विक्रमषु। त्रिभुवनेष्वपीत्यर्थः। समतीतं भूतं च भवद्वर्तमानं च भावि भविष्यञ्चेति त्रितयं स मुनिर्निष्प्रतिधेनाप्रतिबन्धेन ज्ञानमयेन चक्षुषा ज्ञानदृष्ट्या पश्यति हि। अतस्तदुक्तिषु न संशयितव्यमित्यर्थथः॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "हि अजन्मनः पुरुषस्य पदेषु (स्थितः) सः ज्ञानमयेन निष्प्रतिधेन चक्षुषा समतीतम् भवत् भावि च (इति) त्रितयम् पश्यति ।", "es": "\"For he (Vashistha), who follows in the footsteps of the unborn Lord (Vishnu), sees all three—the past, the present, and the future—with his unobstructed eye of knowledge.\"", "pc": [{"w": "पुरुषस्य", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "6.1"}], "e": "of the Lord"}, {"w": "पदेषु", "p": [{"l": "पद", "cn": "7.3"}], "e": "in the footsteps"}, {"w": "अजन्मनः", "p": [{"l": "अजन्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "unborn"}, {"w": "समतीतम्", "p": [{"l": "इ", "inf": "समतीत", "vp": ["सम्", "अति"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "the past"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "भवत्", "p": [{"l": "भू", "inf": "भवत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "the present"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "भावि", "p": [{"l": "भाविन्", "cn": "2.1"}], "e": "the future"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "निष्प्रतिधेन", "p": [{"l": "निष्प्रतिघ", "cn": "3.1"}], "e": "unobstructed"}, {"w": "चक्षुषा", "p": [{"l": "चक्षुस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the eye"}, {"w": "त्रितयम्", "p": [{"l": "त्रितय", "cn": "2.1"}], "e": "the triad"}, {"w": "ज्ञानमयेन", "p": [{"l": "ज्ञानमय", "cn": "3.1"}], "e": "made of knowledge"}, {"w": "पश्यति", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्यति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "sees"}]},
{"c": "8", "n": "79", "i": 639, "v": "चरतः किल दुश्चरं तपस्तृणबिन्दोः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिभेदिनीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम् ॥", "mn": "चरत इति॥ पुरा किल दुश्चरं तीव्रं तपश्चरतस्तृणबिन्दोस्तृणबिन्दुनामकात्कस्माञ्चिदृषेः परिशङ्कितो भीतः। कर्तरि क्तः। `भीत्रार्थानां भयहेतुः` (पा.1।4।25)इत्यपादानात्पञ्चमी। हरिरिन्द्रः समाधिभेदिनीं तपोविघातिनीं हरिणीं नाम सुराङ्गनामस्मै तृणबिन्दवे प्रजिघाय प्रेरितवान् ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "पुरा दुश्चरम् तपः चरतः तृणबिन्दोः परिशङ्कितः हरिः किल अस्मै समाधिभेदिनीम् हरिणीम् सुराङ्गनाम् प्रजिघाय ।", "es": "\"In the past, Indra (Hari), becoming apprehensive of the sage Trinabindu who was performing severe penance, allegedly sent to him a celestial nymph named Harini, a breaker of meditation.\"", "pc": [{"w": "चरतः", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of the one performing"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "allegedly"}, {"w": "दुश्चरम्", "p": [{"l": "दुस्"}, {"l": "चर", "cn": "2.1"}], "e": "difficult to perform"}, {"w": "तपः", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "2.1"}], "e": "penance"}, {"w": "तृणबिन्दोः", "p": [{"l": "तृणबिन्दु", "cn": "6.1"}], "e": "of Trinabindu"}, {"w": "परिशङ्कितः", "p": [{"l": "शङ्क्", "inf": "परिशङ्कित", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having become apprehensive"}, {"w": "पुरा", "p": [{"l": "पुरा"}], "e": "in the past"}, {"w": "प्रजिघाय", "p": [{"l": "हि", "fin": "प्रजिघाय", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "sent"}, {"w": "समाधिभेदिनीम्", "p": [{"l": "समाधि"}, {"l": "भेदिनी", "cn": "2.1"}], "e": "a breaker of meditation"}, {"w": "हरिः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "अस्मै", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "हरिणीम्", "p": [{"l": "हरिणी", "cn": "2.1"}], "e": "Harini"}, {"w": "सुराङ्गनाम्", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "अङ्गना", "cn": "2.1"}], "e": "a celestial nymph"}]},
{"c": "8", "n": "80", "i": 640, "v": "स तपःप्रतिबन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम् । अशपद्भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा भुवि ॥", "mn": "स इति॥ स मुनिः। शमः शान्तिरेव वेला मर्यादा यस्याः। प्रलयोर्मिणा प्रलवकासतरङ्गेण। शमविघातकेनेत्यर्थः। `अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि` इत्यमरः (अ.को.3|3|207)। तपसः प्रतिबन्धेन विघ्नेन यो मन्युः क्रोधस्तेन हेतुना। प्रमुखेऽग्रे आविष्कृतचारुविभ्रमां प्रकाशितमनोहरविलासां तां हरिणीं भुवि भूलोके मानुषी मनुष्यस्त्री भवेत्यशपच्छशाप ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "तपः-प्रतिबन्ध-मन्युना शम-वेला-प्रलय-ऊर्मिणा सः प्रमुख-आविष्कृत-चारु-विभ्रमाम् ताम् 'भुवि मानुषी भव' इति अशपत् ।", "es": "Angered by the interruption to his penance, the sage, who was like a destructive wave breaking the bounds of tranquility, cursed the celestial nymph who had displayed her charming graces before him, saying, 'Become a mortal woman on earth.'", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "तपःप्रतिबन्धमन्युना", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "प्रतिबन्ध"}, {"l": "मन्यु", "cn": "3.1"}], "e": "by the anger from the obstruction of his penance"}, {"w": "प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम्", "p": [{"l": "प्रमुख"}, {"l": "आविष्कृत"}, {"l": "चारु"}, {"l": "विभ्रम", "cn": "2.1"}], "e": "her who had displayed charming graceful movements in front"}, {"w": "अशपत्", "p": [{"l": "शप्", "fin": "अशपत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "cursed"}, {"w": "भव", "p": [{"l": "भू", "fin": "भव", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "be"}, {"w": "मानुषी", "p": [{"l": "मानुषी", "cn": "1.1"}], "e": "a human woman"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "शमवेलाप्रलयोर्मिणा", "p": [{"l": "शम"}, {"l": "वेला"}, {"l": "प्रलय"}, {"l": "ऊर्मि", "cn": "3.1"}], "e": "by (him who was) like a destructive wave at the time of tranquility"}, {"w": "भुवि", "p": [{"l": "भू", "cn": "7.1"}], "e": "on earth"}]},
{"c": "8", "n": "81", "i": 641, "v": "भगवन्! परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे । इति चोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवाना सुरपुष्पदर्शनात् ॥", "mn": "भगवन्निति॥ हे भगवन्महर्षे! अयं जनः। परोऽस्यास्तीति स्वामित्वेन परवान् पराधीनः। `अयम्` इत्यात्मनिर्देशः। अहं पराधीनेत्यर्थः। मे मम प्रतिकूलाचरितमपरराधं क्षमस्वेत्यनेन प्रकारेणोपनतां शरणागतां च हरिणीमा सुरपुष्पदर्शनात् पुष्पदर्शनपर्यन्तम्। क्षितिं स्पृशतीति क्षितिस्पृक्, तां क्षितिस्पृशं मानुषीं कृतवानकरोत्। दिव्यपुष्पदर्शनं शापावधिरित्यनुगृहीतवानित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "'भगवन्! अयम् जनः परवान् (अस्ति), मे प्रतिकूल-आचरितम् क्षमस्व' इति च उपनताम् क्षिति-स्पृशम् ताम् आसुर-पुष्प-दर्शनात् (शापान्तम्) कृतवान् ।", "es": "'O Lord, this person is dependent; please forgive my offensive conduct.' To her who said this and bowed, touching the earth, he granted an end to the curse, making it last until she would see a divine flower.", "pc": [{"w": "भगवन्", "p": [{"l": "भगवत्", "cn": "8.1"}], "e": "O Lord!"}, {"w": "परवान्", "p": [{"l": "परवत्", "cn": "1.1"}], "e": "is dependent"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "जनः", "p": [{"l": "जन", "cn": "1.1"}], "e": "person"}, {"w": "प्रतिकूल-आचरितम्", "p": [{"l": "प्रतिकूल"}, {"l": "आचरित", "cn": "2.1"}], "e": "unfavorable conduct"}, {"w": "क्षमस्व", "p": [{"l": "क्षम्", "fin": "क्षमस्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1"}], "e": "forgive"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "उपनताम्", "p": [{"l": "नम्", "cn": "2.1", "pl": "नम्", "vp": ["उप"], "inf": "उपनत", "s": ["क्त"]}], "e": "her who had approached"}, {"w": "क्षिति-स्पृशम्", "p": [{"l": "क्षिति"}, {"l": "स्पृश्", "cn": "2.1"}], "e": "her who was touching the earth"}, {"w": "कृतवान्", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु"]}], "e": "he made"}, {"w": "आसुर-पुष्प-दर्शनात्", "p": [{"l": "आसुर"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "दर्शन", "cn": "5.1"}], "e": "until the sight of the divine flower"}]},
{"c": "8", "n": "82", "i": 642, "v": "क्रथकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिषी चिराय सा । उपलब्धवती दिवश्च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥", "mn": "क्रथेति॥ क्रथकैशिकानां राज्ञां वंशे संभवो यस्याः सा हरिणी तव भहिष्यभिषिक्ता स्त्री। `कृताभिषेका महिषी` इत्यमरः (अ.को.2|6|5)। भूत्वा चिराय दिवः स्वर्गाञ्च्युतं पतितं शापनिवृत्तिकारणं सुरपुष्परूपलब्धवती विवशा। अभूदिति शेषः। मृतेत्यर्थः॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "सा क्रथकैशिक-वंश-सम्भवा चिराय तव महिषी भूत्वा, विवशा (सती) दिवः च्युतम् शाप-निवृत्ति-कारणम् उपलब्धवती ।", "es": "(Vasistha speaks to Aja) She, born in the lineage of Krathakaishika, became your queen for a long time. Being helpless due to the curse, she has now obtained the cause for the curse's end, which had fallen from heaven.", "pc": [{"w": "क्रथकैशिक-वंश-सम्भवा", "p": [{"l": "क्रथकैशिक"}, {"l": "वंश"}, {"l": "सम्भवा", "cn": "1.1"}], "e": "born in the lineage of Krathakaishika"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "भूत्वा", "p": [{"l": "भू", "inf": "भूत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having become"}, {"w": "महिषी", "p": [{"l": "महिषी", "cn": "1.1"}], "e": "queen"}, {"w": "चिराय", "p": [{"l": "चिराय"}], "e": "for a long time"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "उपलब्धवती", "p": [{"l": "लभ्", "cn": "1.1", "pl": "लभ्", "vp": ["उप"], "inf": "उपलब्धवती", "s": ["क्तवतु"]}], "e": "obtained"}, {"w": "दिवः", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "5.1"}], "e": "from heaven"}, {"w": "च्युतम्", "p": [{"l": "च्यु", "cn": "2.1", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"]}], "e": "fallen"}, {"w": "विवशा", "p": [{"l": "विवशा", "cn": "1.1"}], "e": "helpless"}, {"w": "शाप-निवृत्ति-कारणम्", "p": [{"l": "शाप"}, {"l": "निवृत्ति"}, {"l": "कारण", "cn": "2.1"}], "e": "the cause for the cessation of the curse"}]},
{"c": "8", "n": "83", "i": 643, "v": "तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता । वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मात्तस्या अपायचिन्तयाऽलम्। तस्य मरणं न चिन्त्यमित्यर्थः। निषेधक्रियां प्रति करणत्वाञ्चिन्तयेति तृतीया। कुतो न चिन्त्यमत आह-उत्पत्तिमतां जन्मवतां विपद्विपत्तिरुपस्थिता सिद्धा। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरित्यर्थः। तथापि कलत्ररहितस्य किं जीवितेन तत्राह-त्वयेयं वसुधा भूमिरवेक्ष्यतां पाल्यताम्। हि यस्मान्नृपा वसुमत्यां पृथिव्या कलत्रिणः कलत्रवन्तः। अतो न शोचितव्यमित्यर्थः॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "तत् तद्-अपाय-चिन्तया अलम् । उत्पत्तिमताम् विपद् उपस्थिता (एव) । त्वया इयम् वसुधा अवेक्ष्यताम् । हि नृपाः वसुमत्या कलत्रिणः (भवन्ति) ।", "es": "Therefore, enough with grieving her death. Calamity is inevitable for all who are born. This earth should be looked after by you. Indeed, kings are said to have the earth itself as their wife.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "Therefore"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "enough"}, {"w": "तत्-अपाय-चिन्तया", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अपाय"}, {"l": "चिन्ता", "cn": "3.1"}], "e": "with the thought of her demise"}, {"w": "विपद्", "p": [{"l": "विपद्", "cn": "1.1"}], "e": "calamity"}, {"w": "उत्पत्तिमताम्", "p": [{"l": "उत्पत्तिमत्", "cn": "6.3"}], "e": "for those who are born"}, {"w": "उपस्थिता", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "pl": "स्था", "vp": ["उप"], "inf": "उपस्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "is inevitable"}, {"w": "वसुधा", "p": [{"l": "वसुधा", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अवेक्ष्यताम्", "p": [{"l": "ईक्ष्", "fin": "अवेक्ष्यताम्", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "A2", "vp": ["अव"]}], "e": "should be looked after"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "वसुमत्या", "p": [{"l": "वसुमती", "cn": "3.1"}], "e": "with the earth"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "नृपाः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "कलत्रिणः", "p": [{"l": "कलत्रिन्", "cn": "1.3"}], "e": "are considered to have wives"}]},
{"c": "8", "n": "84", "i": 644, "v": "उदये मदवाच्यमुज्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मवत्त्वया । मनसस्तदुपस्थिते ज्वरे पुनरक्लीबतया प्रकाश्यताम् ॥", "mn": "उदय इति॥ उदयेऽभ्युदये सति मदेन यद्वाच्यं निन्दादुःखं तदुज्झता परिहरता सत्यपि मदहेतावमाद्यता त्वया यदात्मवदध्यात्मप्रचुरं श्रुतं शास्त्रम्। तज्जनितं ज्ञानमिति यावत्। आविष्कृतं प्रकाशितम्। तच्छ्रुतं मनसो ज्वरेसंताप उपस्थित प्राप्तेऽक्लीबतया धैर्येण लिङ्गेन पुनः प्रकाश्यताम्। विदुषा सर्वास्ववस्थास्वपि धीरेण भवितव्यमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "उदये मद-वाच्यम् उज्झता आत्मवता त्वया श्रुतम् आविष्कृतम् । मनसः ज्वरे उपस्थिते तत् पुनः अक्लीबतया प्रकाश्यताम् ।", "es": "In times of prosperity, you, being self-controlled, abandoned arrogance and thus revealed your learning. Now that this fever of grief has afflicted your mind, let that same learning be revealed again through your fortitude.", "pc": [{"w": "उदये", "p": [{"l": "उदय", "cn": "7.1"}], "e": "In prosperity"}, {"w": "मद-वाच्यम्", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "वाच्य", "cn": "2.1"}], "e": "the reproach of arrogance"}, {"w": "उज्झता", "p": [{"l": "उज्झ्", "cn": "3.1", "inf": "उज्झत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "by you who abandoned"}, {"w": "श्रुतम्", "p": [{"l": "श्रुत", "cn": "1.1"}], "e": "your learning"}, {"w": "आविष्कृतम्", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "pl": "कृ", "vp": ["आविस्"], "inf": "आविष्कृत", "s": ["क्त"]}], "e": "was revealed"}, {"w": "आत्मवता", "p": [{"l": "आत्मवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by you, the self-controlled one"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "मनसः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the mind"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "उपस्थिते", "p": [{"l": "स्था", "cn": "7.1", "pl": "स्था", "vp": ["उप"], "inf": "उपस्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "having arisen"}, {"w": "ज्वरे", "p": [{"l": "ज्वर", "cn": "7.1"}], "e": "in the fever (of grief)"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "अक्लीबतया", "p": [{"l": "अक्लीबता", "cn": "3.1"}], "e": "through fortitude"}, {"w": "प्रकाश्यताम्", "p": [{"l": "काश्", "fin": "प्रकाश्यताम्", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "A2", "vp": ["प्र"]}], "e": "let it be revealed"}]},
{"c": "8", "n": "85", "i": 645, "v": "रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते । परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् ॥", "mn": "रुदतेति॥ रुदता भवता सा कुत एव लभ्यते? न लभ्यत एव। अनुम्रियत इत्यनुमृत्। क्विप्। तेनानुमृतानुमृतवताऽपि भवता पुनर्न लभ्यते। कथं न लभ्यत इत्याह-परलोकजुषां लोकान्तरभाजां देहिनाम्। गम्यत इति गतयो गम्यस्थानानि स्वकर्मभिः पूर्वाचरितपुण्यपापैर्भिन्नपथाः पृथक्कृतमार्गा हि। परत्रापि स्वस्वधर्मानुरूपफलभोगाय भिन्नदेहगमनान्न मृतेनापि लभ्यत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "रुदता भवता सा पुनः कुतः एव लभ्यते? अनुमृता अपि न लभ्यते । हि परलोक-जुषाम् देहिनाम् गतयः स्व-कर्मभिः भिन्न-पथाः (भवन्ति) ।", "es": "How can she be regained by you weeping? She cannot be obtained even if you follow her in death. For the paths of embodied souls who have gone to the other world are different, determined by their own respective deeds.", "pc": [{"w": "रुदता", "p": [{"l": "रुद्", "cn": "3.1", "inf": "रुदत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "by you weeping"}, {"w": "कुतः", "p": [{"l": "कुतस्"}], "e": "how"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "भवता", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अनुमृता", "p": [{"l": "मृ", "cn": "1.1", "pl": "मृ", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुमृत", "s": ["क्त"]}], "e": "followed in death"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "लभ्यते", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लभ्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is obtained"}, {"w": "परलोक-जुषाम्", "p": [{"l": "परलोक"}, {"l": "जुष्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who have gone to the other world"}, {"w": "स्व-कर्मभिः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "3.3"}], "e": "by their own deeds"}, {"w": "गतयः", "p": [{"l": "गति", "cn": "1.3"}], "e": "the paths"}, {"w": "भिन्न-पथाः", "p": [{"l": "भिन्न"}, {"l": "पथ", "cn": "1.3"}], "e": "having different paths"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "देहिनाम्", "p": [{"l": "देहिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the embodied souls"}]},
{"c": "8", "n": "86", "i": 646, "v": "अपशोकमनाः कुटुम्बिनीमनुगृह्णीष्व निवापदत्तिभिः । स्वजनाश्रु किलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥", "mn": "अपेति॥ किंतु, अपशोकमना निर्दुःखचित्तः सन् कुटुम्बिनीं पत्नीं निवापदत्तिभिः पिण्डोदकादिदानैरनुगृह्णीष्व। तर्पयेत्यर्थः। अन्यथा दोषमाह-अतिसंततमविच्छिन्नं स्वजनानां बन्धूनाम्। `बन्धुस्वस्वजनाः समाः` इत्यमरः (अ.को.2|6|34)। अश्रु कर्तृ प्रेतं मृतं दहतीति प्रचक्षते मन्वादयः किल। अत्र याज्ञवल्क्यः (याज्ञ.प्राय.1।11)-`श्लेष्माश्रु बन्धिभिर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः। अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥` इति ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "अपशोक-मनाः (भूत्वा) कुटुम्बिनीम् निवाप-दत्तिभिः अनुगृह्णीष्व । किल अति-संततम् स्वजन-अश्रु प्रेतम् दहति इति प्रचक्षते ।", "es": "Free your mind from sorrow and honour your deceased wife with funeral offerings. It is said that the excessively flowing tears of relatives burn the spirit of the departed.", "pc": [{"w": "अपशोक-मनाः", "p": [{"l": "अपशोक"}, {"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "one whose mind is free from grief"}, {"w": "कुटुम्बिनीम्", "p": [{"l": "कुटुम्बिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the deceased wife"}, {"w": "अनुगृह्णीष्व", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अनुगृह्णीष्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1", "vp": ["अनु"]}], "e": "favour"}, {"w": "निवाप-दत्तिभिः", "p": [{"l": "निवाप"}, {"l": "दत्ति", "cn": "3.3"}], "e": "with offerings of funeral oblations"}, {"w": "स्वजन-अश्रु", "p": [{"l": "स्वजन"}, {"l": "अश्रु", "cn": "1.1"}], "e": "the tears of one's own people"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "it is said"}, {"w": "अति-संततम्", "p": [{"l": "अतिसंतत", "cn": "2.1"}], "e": "excessively flowing"}, {"w": "दहति", "p": [{"l": "दह्", "fin": "दहति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "burns"}, {"w": "प्रेतम्", "p": [{"l": "प्रेत", "cn": "2.1"}], "e": "the deceased spirit"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रचक्षते", "p": [{"l": "चक्ष्", "fin": "प्रचक्षते", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "they say"}]},
{"c": "8", "n": "87", "i": 647, "v": "मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥", "mn": "मरणमिति॥ शरीरिणां मरणं प्रकृतिः स्वभावः। ध्रुवमित्यर्थः। जीवितं विकृतिर्यादृच्छिकं बुधैरुच्यते। एवं स्थिते जन्तुः प्राणी क्षणमपि। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। श्वसञ्जिवन्नवतिष्ठते। यद्यसौ क्षणजीवी लाभवान्ननु। जीवने यथालाभं संतोष्टव्यम्;अलभ्यलाभात्, मरणे तु न शोचितव्यम्; अस्य स्वाभाव्यादिति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "शरीरिणाम् मरणम् प्रकृतिः, जीवितम् विकृतिः (इति) बुधैः उच्यते । यदि जन्तुः श्वसन् क्षणम् अपि अवतिष्ठते, ननु असौ लाभवान् ।", "es": "For embodied beings, death is the natural state and life is a deviation, say the wise. If a creature continues to breathe even for a moment, surely that is a great gain.", "pc": [{"w": "मरणम्", "p": [{"l": "मरण", "cn": "1.1"}], "e": "Death"}, {"w": "प्रकृतिः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "1.1"}], "e": "is the natural state"}, {"w": "शरीरिणाम्", "p": [{"l": "शरीरिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of embodied beings"}, {"w": "विकृतिः", "p": [{"l": "विकृति", "cn": "1.1"}], "e": "a deviation"}, {"w": "जीवितम्", "p": [{"l": "जीवित", "cn": "1.1"}], "e": "life"}, {"w": "उच्यते", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उच्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is called"}, {"w": "बुधैः", "p": [{"l": "बुध", "cn": "3.3"}], "e": "by the wise"}, {"w": "क्षणम्", "p": [{"l": "क्षण", "cn": "2.1"}], "e": "for a moment"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अवतिष्ठते", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अवतिष्ठते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1", "vp": ["अव"]}], "e": "remains"}, {"w": "श्वसन्", "p": [{"l": "श्वस्", "cn": "1.1", "inf": "श्वसत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "breathing"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "जन्तुः", "p": [{"l": "जन्तु", "cn": "1.1"}], "e": "a creature"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "surely"}, {"w": "लाभवान्", "p": [{"l": "लाभवत्", "cn": "1.1"}], "e": "is fortunate"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that one"}]},
{"c": "8", "n": "88", "i": 648, "v": "अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम् । स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥", "mn": "अवेति॥ मूढचेतनो भ्रान्तबुद्धिः प्रियनाशमिष्टनाशं हृद्यर्पितं निखातं शल्यं शङ्कुमवगच्छति मन्यते। स्थिरधीर्विद्धांस्तु तदेव शल्यं समुद्धृतमुत्खातं मन्यते। प्रियनाशे सतीति शेषः। कुतः? कुशलद्वारतया। प्रियनाशस्य मोक्षोपायतयेत्यर्थः। विषयलाभविनाशयोर्यथाक्रमं हिताहितसाधनत्वामिमानः पामरणाम्। विपरीतं तु विपश्चितामिति भावः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "मूढ-चेतनः प्रिय-नाशम् हृदि अर्पितम् शल्यम् अवगच्छति । स्थिर-धीः तु तत् एव कुशल-द्वारतया समुद्धृतम् (शल्यम्) मन्यते ।", "es": "A person with a deluded mind perceives the loss of a loved one as a dart implanted in the heart. But a person of steady intellect considers that very same event as the extraction of that dart, a gateway to future well-being.", "pc": [{"w": "अवगच्छति", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अवगच्छति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "perceives"}, {"w": "मूढ-चेतनः", "p": [{"l": "मूढ"}, {"l": "चेतन", "cn": "1.1"}], "e": "a person of deluded mind"}, {"w": "प्रिय-नाशम्", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "नाश", "cn": "2.1"}], "e": "the loss of a loved one"}, {"w": "हृदि", "p": [{"l": "हृद्", "cn": "7.1"}], "e": "in the heart"}, {"w": "शल्यम्", "p": [{"l": "शल्य", "cn": "2.1"}], "e": "as a dart"}, {"w": "अर्पितम्", "p": [{"l": "ऋ", "cn": "2.1", "inf": "अर्पित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "implanted"}, {"w": "स्थिर-धीः", "p": [{"l": "स्थिर"}, {"l": "धी", "cn": "1.1"}], "e": "a person of steady intellect"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that very thing"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "मन्यते", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मन्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "considers"}, {"w": "कुशल-द्वारतया", "p": [{"l": "कुशल"}, {"l": "द्वार"}, {"l": "ता", "cn": "3.1"}], "e": "as a gateway to well-being"}, {"w": "समुद्धृतम्", "p": [{"l": "हृ", "cn": "2.1", "pl": "हृ", "vp": ["सम्", "उद्"], "inf": "समुद्धृत", "s": ["क्त"]}], "e": "extracted"}]},
{"c": "8", "n": "89", "i": 649, "v": "स्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययौ यदा । विरहः किमिवानुतापयेद्वद बाह्यैर्विषयैर्विपश्चितम् ॥", "mn": "स्वेति॥ स्वस्य शरीरशरीरिणौ देहात्मानावपि यदा यतः श्रुतौ श्रुत्यवगतौ संयोगविपर्ययौ संयोगवियोगौ ययोस्तौ तथोक्तौ। तदा बाह्यैर्विषयैः पुत्रमित्रकलत्रादिभिर्विरहो विपश्चितं विद्वांसं किमिवानुतापयेत्त्वं वद। न किंचिदित्यर्थः। अथवा, -`स्व`शब्दस्य शरीरेणैव संबन्धः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "वद, यदा स्व-शरीर-शरीरिणौ अपि श्रुत-संयोग-विपर्ययौ (स्तः), (तदा) बाह्यैः विषयैः विरहः विपश्चितम् किम् इव अनुतापयेत्?", "es": "Tell me, when even one's own body and the indwelling soul are known to have union and inevitable separation, how can separation from external objects cause grief to a wise person?", "pc": [{"w": "स्व-शरीर-शरीरिणौ", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "शरीर"}, {"l": "शरीरिन्", "cn": "1.2"}], "e": "one's own body and the soul"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "श्रुत-संयोग-विपर्ययौ", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "संयोग"}, {"l": "विपर्यय", "cn": "1.2"}], "e": "whose union and separation are known"}, {"w": "यदा", "p": [{"l": "यदा"}], "e": "when"}, {"w": "विरहः", "p": [{"l": "विरह", "cn": "1.1"}], "e": "separation"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "how"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "indeed"}, {"w": "अनुतापयेत्", "p": [{"l": "तप्", "fin": "अनुतापयेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1", "vp": ["अनु"], "s": ["णिच्"]}], "e": "can cause grief"}, {"w": "वद", "p": [{"l": "वद्", "fin": "वद", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "tell me"}, {"w": "बाह्यैः", "p": [{"l": "बाह्य", "cn": "3.3"}], "e": "with external"}, {"w": "विषयैः", "p": [{"l": "विषय", "cn": "3.3"}], "e": "objects"}, {"w": "विपश्चितम्", "p": [{"l": "विपश्चित्", "cn": "2.1"}], "e": "a wise person"}]},
{"c": "8", "n": "90", "i": 650, "v": "न पृथग्जनवच्छुचो वशं वशिनामुत्तम! गन्तुमर्हसि । द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः ॥", "mn": "नेति॥ वशिनामुत्तम जितेन्द्रियवर्य! पृथग्जनवत् पामरजनवत् शुचः शोकस्य वशं गन्तुं नार्हसि। तथा हि द्रुमसानुमतां तरुशिखरिणां किमन्तरं को विशेषः? वायौ सति द्वितयेऽपि द्विप्रकारा अपि। `प्रथमचरम-` (पा.1।1।33)इत्यादिना जसि विभाषया सर्वनामसंज्ञा। ते द्रुमसानुमन्तश्चलाश्चञ्चला यदि। सानुमतामपि चलने द्रुमवत्तेषामप्यचलसंज्ञा न स्यादित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "वशिनाम् उत्तम! पृथक्-जन-वत् शुचः वशम् गन्तुम् न अर्हसि । यदि वायौ (सति) ते द्वितये अपि चलाः (स्युः), (तर्हि) द्रुम-सानुमताम् किम् अन्तरम्?", "es": "O best among the self-controlled! You should not fall under the sway of grief like an ordinary person. What is the difference between a tree and a mountain if both are shaken by the wind?", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पृथक्-जन-वत्", "p": [{"l": "पृथग्जनवत्"}], "e": "like an ordinary person"}, {"w": "शुचः", "p": [{"l": "शुच्", "cn": "6.1"}], "e": "of grief"}, {"w": "वशम्", "p": [{"l": "वश", "cn": "2.1"}], "e": "the control"}, {"w": "वशिनाम्", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the self-controlled"}, {"w": "उत्तम", "p": [{"l": "उत्तम", "cn": "8.1"}], "e": "O best"}, {"w": "गन्तुम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गन्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to go"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you ought"}, {"w": "द्रुम-सानुमताम्", "p": [{"l": "द्रुम"}, {"l": "सानुमत्", "cn": "6.2"}], "e": "between a tree and a mountain"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "अन्तरम्", "p": [{"l": "अन्तर", "cn": "1.1"}], "e": "difference"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "वायौ", "p": [{"l": "वायु", "cn": "7.1"}], "e": "in the wind"}, {"w": "द्वितये", "p": [{"l": "द्वितय", "cn": "7.1"}], "e": "both"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "they"}, {"w": "चलाः", "p": [{"l": "चल", "cn": "1.3"}], "e": "are shaken"}]},
{"c": "8", "n": "91", "i": 651, "v": "स तथेति विनेतुरुदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिम् । तदलब्धपदं हृदि शोकघने प्रतियातमिवान्तिकमस्य गुरोः ॥", "mn": "स इति॥ सोऽज उदारमतेर्विनेतुर्गुरोर्वसिष्ठस्य वचस्तच्छिष्यमुखेरितं तथेति प्रतिगृह्याङ्गीकृत्य मुनिं वसिष्ठशिष्यं विससर्ज प्रेषयामास। किंतु तद्वचः शोकघने दुःखसान्द्रेऽस्याजस्य हृद्यलब्धपदमप्राप्तावकाशं सद्गुरोर्वसिष्ठस्यान्तिकं प्रतियातमिव प्रतिनिवृत्तं किमु-इत्युत्प्रेक्षा। तोटकवृत्तमेतत्-`इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम्` इति तल्लक्षणात् ॥", "ch": {"n": "तोटकम्"}, "anv": "सः उदार-मतेः विनेतुः वचः 'तथा' इति प्रतिगृह्य मुनिम् विससर्ज । शोक-घने हृदि अलब्ध-पदम् तत् (वचः) अस्य गुरोः अन्तिकम् प्रतियातम् इव ।", "es": "Aja, accepting the words of his noble-minded preceptor with 'So be it,' dismissed the sage. But that advice, finding no place in his heart which was dense with grief, seemed to return to the presence of his guru.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Aja)"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "विनेतुः", "p": [{"l": "विनेतृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the preceptor"}, {"w": "उदार-मतेः", "p": [{"l": "उदार"}, {"l": "मति", "cn": "6.1"}], "e": "of the noble-minded one"}, {"w": "प्रतिगृह्य", "p": [{"l": "ग्रह्", "pl": "ग्रह्", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिगृह्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having accepted"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "the words"}, {"w": "विससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "विससर्ज", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "he dismissed"}, {"w": "मुनिम्", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "2.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That (word)"}, {"w": "अलब्ध-पदम्", "p": [{"l": "अलब्ध"}, {"l": "पद", "cn": "1.1"}], "e": "which did not find a place"}, {"w": "हृदि", "p": [{"l": "हृद्", "cn": "7.1"}], "e": "in the heart"}, {"w": "शोक-घने", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "घन", "cn": "7.1"}], "e": "dense with grief"}, {"w": "प्रतियातम्", "p": [{"l": "या", "cn": "1.1", "pl": "या", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतियात", "s": ["क्त"]}], "e": "returned"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अन्तिकम्", "p": [{"l": "अन्तिक", "cn": "2.1"}], "e": "to the presence"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the preceptor"}]},
{"c": "8", "n": "92", "i": 652, "v": "तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिद्वालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च ॥", "mn": "तेनेति॥ अवितथं यथार्थं सूनृतं प्रियवचनं यस्य तेनाजेन। सूनोः पुत्रस्य बालत्वात्। राज्याक्षमत्वादित्यर्थः। प्रियाया इन्दुमत्याः सादृश्यं वस्त्वन्तरगतमाकारसाम्यं प्रतिकृतिश्चित्रं तयोर्दर्शनैः। स्वप्नेषु क्षणिकाः क्षणभङ्गुरो ये समागमोत्सवास्तैश्च। कथंचित् कृच्छ्रेण। अष्टौ समा वत्सराः। `संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः` इत्यमरः (अ.को.1|4|22)। परिगमिता अतिवाहिताः। उक्तं च-`वियोगावस्थासु प्रियजनसदृक्षानुभवनं ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि। तदङ्गस्पृष्टानामुपगतवतां स्पर्शनमपि प्रतीकारः कामव्यथितमनसां कोऽपि कथितः॥` इति। प्रकृते सादृश्यादित्रितयाभिधानं तदङ्गस्पृष्टपदार्थस्पृष्टेरप्युपलक्षणम्। प्रहर्षिणीवृत्तमेतत् ॥", "ch": {"n": "प्रहर्षिणी"}, "anv": "तेन सूनोः बालत्वात् अवितथ-सूनृतेन च, प्रियायाः सादृश्य-प्रतिकृति-दर्शनैः स्वप्नेषु क्षणिक-समागमोत्सवैः च कथञ्चित् अष्टौ समाः परिगमिताः ।", "es": "He somehow passed eight years, sustained by his son's childhood and truthful, pleasant speech, by looking at portraits and resemblances of his beloved, and by the fleeting festivals of union with her in his dreams.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "By him (Aja)"}, {"w": "अष्टौ", "p": [{"l": "अष्टन्", "cn": "2.3"}], "e": "eight"}, {"w": "परिगमिताः", "p": [{"l": "गम्", "cn": "2.3", "pl": "गम्", "vp": ["परि"], "inf": "परिगमित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "were passed"}, {"w": "समाः", "p": [{"l": "समा", "cn": "2.3"}], "e": "years"}, {"w": "कथञ्चित्", "p": [{"l": "कथञ्चित्"}], "e": "somehow"}, {"w": "बालत्वात्", "p": [{"l": "बालत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the childhood"}, {"w": "अवितथ-सूनृतेन", "p": [{"l": "अवितथ"}, {"l": "सूनृत", "cn": "3.1"}], "e": "and by the truthful and pleasant speech"}, {"w": "सूनोः", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "6.1"}], "e": "of his son"}, {"w": "सादृश्य-प्रतिकृति-दर्शनैः", "p": [{"l": "सादृश्य"}, {"l": "प्रतिकृति"}, {"l": "दर्शन", "cn": "3.3"}], "e": "by seeing portraits and resemblances"}, {"w": "प्रियायाः", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "6.1"}], "e": "of his beloved"}, {"w": "स्वप्नेषु", "p": [{"l": "स्वप्न", "cn": "7.3"}], "e": "in dreams"}, {"w": "क्षणिक-समागमोत्सवैः", "p": [{"l": "क्षणिक"}, {"l": "समागमोत्सव", "cn": "3.3"}], "e": "by the festivals of momentary unions"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}]},
{"c": "8", "n": "93", "i": 653, "v": "तस्यता प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद । प्राणान्तहेतुमपि तं भिषजामसाध्यं लाभं प्रियानुगमने त्वरया स मेने ॥", "mn": "तस्येति॥ शोक एव शङ्कुः कीलः। `शङ्कुः कीले शिवेऽस्त्रे च` इति विश्वः। तस्याजस्य हृदयम्। प्लक्षप्ररोहः सौधतलमिव। प्रसह्य बलात्किल बिभेद। सोऽजः प्राणान्तहेतुं मरणकारणमपि भिषजामसाध्यमप्रतिसमाधेयं तं शोकशङ्कुं रोगपर्यवसितं प्रियाया अनुगमने त्वरयोत्कण्ठया लाभं मेने। तद्विरहस्यातिदुःसहत्वात्तत्प्राप्तिकारणं मरणमेव वरमित्यमन्यतेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "प्लक्ष-प्ररोहः सौध-तलम् इव, सा शोक-शङ्कुः किल तस्य हृदयम् प्रसह्य बिभेद । सः भिषजाम् असाध्यम् प्राण-अन्त-हेतुम् अपि तम् (शोकशङ्कुम्) प्रिय-अनुगमने त्वरया लाभम् मेने ।", "es": "Indeed, that stake of grief violently split his heart, just as a shoot of the Plaksha tree breaks through a palace terrace. He considered that grief, though incurable by physicians and the cause of his eventual death, a gain because it hastened his reunion with his beloved.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "प्रसह्य", "p": [{"l": "सह्", "pl": "सह्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रसह्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "violently"}, {"w": "हृदयम्", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "2.1"}], "e": "heart"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "शोक-शङ्कुः", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "शङ्कु", "cn": "1.1"}], "e": "the stake of grief"}, {"w": "प्लक्ष-प्ररोहः", "p": [{"l": "प्लक्ष"}, {"l": "प्ररोह", "cn": "1.1"}], "e": "a shoot of the Plaksha tree"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सौध-तलम्", "p": [{"l": "सौध"}, {"l": "तल", "cn": "2.1"}], "e": "the terrace of a palace"}, {"w": "बिभेद", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "बिभेद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "split"}, {"w": "प्राण-अन्त-हेतुम्", "p": [{"l": "प्राण"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "हेतु", "cn": "2.1"}], "e": "which was the cause of the end of his life"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that (grief)"}, {"w": "भिषजाम्", "p": [{"l": "भिषज्", "cn": "6.3"}], "e": "for doctors"}, {"w": "असाध्यम्", "p": [{"l": "असाध्य", "cn": "2.1"}], "e": "incurable"}, {"w": "लाभम्", "p": [{"l": "लाभ", "cn": "2.1"}], "e": "a gain"}, {"w": "प्रिय-अनुगमने", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "अनुगमन", "cn": "7.1"}], "e": "in following his beloved"}, {"w": "त्वरया", "p": [{"l": "त्वरा", "cn": "3.1"}], "e": "with haste"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "considered"}]},
{"c": "8", "n": "94", "i": 654, "v": "सम्यग्विनीतमथ वर्महरं कुमारमादिश्य रक्षणविधौ विधिवत्प्रजानाम् । रोगापसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिर्नृपतिर्बभूव ॥", "mn": "सम्यगिति॥ अथ नृपतिरजः सम्यग्विनीतं निसर्गसंस्काराभ्यां विनयवन्तं वर्म हरतीति वर्महरः कवचधारणार्हवयस्कः। `वयसि च` (पा.3।2।10)इत्यच्प्रत्ययः। तं कुमारं दशरथं प्रजानां रक्षणविधौ राज्ये विधिवद्विध्यर्हम्। यथाशास्त्रमित्यर्थः। `तदर्हम्` (पा.5।1।117) इति वतिप्रत्ययः। आदिश्य नियुज्य रोगेणोपसृष्टाया व्याप्तायास्तनोः शरीरस्य दुर्वसतिं दुःखावस्थइतिं मुमुक्षुर्जिहासुः सन्। प्रायोपवेशनेऽनशनावस्थाने मतिर्यस्य स बभूव। `प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्यबाहुल्ययोरपि` इति विश्वः। अत्र पुराणवचनम्-`समासक्तो भवेद्यस्तु पातकौर्महदादिभिः। दुश्चिकित्स्यैर्महारोगैः पीडितो वा भवेत्तु यः। स्वयं देहविनाशस्य काले प्राप्ते महामतिः। आब्रह्माणं वा स्वर्गादिमहाफलजिगीषया। प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशनं तथा। एतेषामधिकारोऽस्ति नान्येषां सर्वजन्तुषु। नराणामथ नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा॥` इति। अनयोर्वसन्ततिलकाच्छन्दः। तल्लक्षणम्-`उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः` इति ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "अथ नृपतिः सम्यक्-विनीतम् वर्म-हरम् कुमारम् प्रजानाम् रक्षण-विधौ विधिवत् आदिश्य, रोग-अपसृष्ट-तनु-दुर्वसतिम् मुमुक्षुः (सन्) प्रायोपवेशन-मतिः बभूव ।", "es": "Then, the king (Aja), after duly appointing his well-disciplined and grown-up son (Dasharatha) to the duty of protecting the subjects, became resolved to fast unto death, desiring to abandon the miserable dwelling of his body, which was afflicted by the disease of grief.", "pc": [{"w": "सम्यक्-विनीतम्", "p": [{"l": "सम्यच्"}, {"l": "विनीत", "cn": "2.1"}], "e": "well-disciplined"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "वर्म-हरम्", "p": [{"l": "वर्म"}, {"l": "हर", "cn": "2.1"}], "e": "capable of wearing armor"}, {"w": "कुमारम्", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "2.1"}], "e": "the prince"}, {"w": "आदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "pl": "दिश्", "vp": ["आ"], "inf": "आदिश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having appointed"}, {"w": "रक्षण-विधौ", "p": [{"l": "रक्षण"}, {"l": "विधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the duty of protection"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to the rules"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "रोग-अपसृष्ट-तनु-दुर्वसतिम्", "p": [{"l": "रोग"}, {"l": "अपसृष्ट"}, {"l": "तनु"}, {"l": "दुर्वसति", "cn": "2.1"}], "e": "the miserable dwelling of the body afflicted by disease"}, {"w": "मुमुक्षुः", "p": [{"l": "मुच्", "cn": "1.1", "inf": "मुमुक्षु", "s": ["सन्", "उ"]}], "e": "desirous of leaving"}, {"w": "प्रायोपवेशन-मतिः", "p": [{"l": "प्रायोपवेशन"}, {"l": "मति", "cn": "1.1"}], "e": "whose mind was set on fasting unto death"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "8", "n": "95", "i": 655, "v": "तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वोर्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥", "mn": "तीर्थ इति॥ असावजो जह्नुकन्यासरय्वोस्तोयानां जलानां व्यतिकरेण संभेदेन भघवे तीर्थे गङ्गासरयूसंगमे देहत्यागात्सद्य एवामरगणनायां लेख्यं लेखनम्। `तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः` (पा.3।4।70)इति भावार्थे ष्यत्प्रत्ययः। आसाद्य प्राप्य। पूर्वस्मादाकारादधिकतरा रुग्यस्यास्तया कान्तया रमण्या संगतः सन्। नन्दनस्येन्द्रोद्यानस्याभ्यन्तरेष्वन्तर्वर्तिषु लीलागारेषु क्रीडाभवनेषु पुनररमत। `यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्देहत्यागं करोति यः। तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि॥` इति स्कान्दे। मन्दाक्रान्ताच्छन्दः। तल्लक्षणम्-`मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्` इति॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "असौ जह्नु-कन्या-सरय्वोः तोय-व्यतिकर-भवे तीर्थे देह-त्यागात् सद्यः अमर-गणना-लेख्यम् आसाद्य, पूर्व-आकार-अधिकतर-रुचा कान्तया संगतः (सन्) पुनः नन्दन-अभ्यन्तरेषु लीला-आगारेषु अरमत ।", "es": "By abandoning his body at the holy confluence of the Ganga and Sarayu, he immediately attained the status of an immortal. Reunited with his beloved, who now possessed a beauty even greater than her former celestial form, he once again enjoyed himself in the pleasure-mansions within the Nandana garden.", "pc": [{"w": "तीर्थे", "p": [{"l": "तीर्थ", "cn": "7.1"}], "e": "at the holy confluence"}, {"w": "तोय-व्यतिकर-भवे", "p": [{"l": "तोय"}, {"l": "व्यतिकर"}, {"l": "भव", "cn": "7.1"}], "e": "born from the mingling of waters"}, {"w": "जह्नु-कन्या-सरय्वोः", "p": [{"l": "जह्नुकन्या"}, {"l": "सरयू", "cn": "6.2"}], "e": "of the Ganga and Sarayu"}, {"w": "देह-त्यागात्", "p": [{"l": "देह"}, {"l": "त्याग", "cn": "5.1"}], "e": "from abandoning the body"}, {"w": "अमर-गणना-लेख्यम्", "p": [{"l": "अमर"}, {"l": "गणना"}, {"l": "लेख्य", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being inscribed in the list of immortals"}, {"w": "आसाद्य", "p": [{"l": "सद्", "pl": "सद्", "vp": ["आ"], "inf": "आसाद्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having attained"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "पूर्व-आकार-अधिकतर-रुचा", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "आकार"}, {"l": "अधिकतर"}, {"l": "रुच्", "cn": "3.1"}], "e": "with her whose beauty was even greater than her former form"}, {"w": "संगतः", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "pl": "गम्", "vp": ["सम्"], "inf": "संगत", "s": ["क्त"]}], "e": "reunited"}, {"w": "कान्तया", "p": [{"l": "कान्ता", "cn": "3.1"}], "e": "with his beloved"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "लीला-आगारेषु", "p": [{"l": "लीला"}, {"l": "आगार", "cn": "7.3"}], "e": "in the pleasure-mansions"}, {"w": "अरमत", "p": [{"l": "रम्", "fin": "अरमत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "he sported"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "नन्दन-अभ्यन्तरेषु", "p": [{"l": "नन्दन"}, {"l": "अभ्यन्तर", "cn": "7.3"}], "e": "within the Nandana garden"}]},
{"c": "9", "n": "1", "i": 656, "v": "पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान्समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः । दशरथः प्रशशास महारथो यमवतामवतां च धुरि स्थितः ॥", "mn": "पितुरिति॥ समाधिना संयमेन जितेन्द्रियः। `समाधिर्नियमे ध्याने` इति कोशः। यमवतां संयमिनामवतां रक्षतां राज्ञां च धुर्यग्रे स्थितो महारथः। `एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम्। शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स महारथ उच्यते॥` इति। दशरथः पितुरनन्तरमुत्तरकोसलाञ्जनपदान्समधिगम्य प्रशशास। अत्र मनुः(7।144)-`क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परिपालनम्` इति। द्रुतविलम्बितमेतद्वृत्तम्। तल्लक्षणम्-`द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ` इति ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "पितुः अनन्तरम्, समाधि-जित-इन्द्रियः महा-रथः दशरथः उत्तर-कोसलान् समधिगम्य, यमवताम् अवताम् च धुरि स्थितः (सन्) प्रशशास ।", "es": "After his father, Dasharatha, a great warrior who had conquered his senses through deep concentration, obtained the kingdom of North Kosala. Standing at the forefront of both the self-restrained and the protectors, he ruled.", "pc": [{"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "अनन्तरम्", "p": [{"l": "अनन्तरम्"}], "e": "After"}, {"w": "उत्तर-कोसलान्", "p": [{"l": "उत्तरकोसल", "cn": "2.3"}], "e": "the kingdom of North Kosala"}, {"w": "समधिगम्य", "p": [{"l": "गम्", "pl": "गम्", "vp": ["सम्", "अधि"], "inf": "समधिगम्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "समाधि-जित-इन्द्रियः", "p": [{"l": "समाधि"}, {"l": "जित"}, {"l": "इन्द्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "one who has conquered his senses through meditation"}, {"w": "दशरथः", "p": [{"l": "दशरथ", "cn": "1.1"}], "e": "Dasharatha"}, {"w": "प्रशशास", "p": [{"l": "शास्", "fin": "प्रशशास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "ruled"}, {"w": "महा-रथः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "रथ", "cn": "1.1"}], "e": "a great warrior"}, {"w": "यमवताम्", "p": [{"l": "यमवत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the self-restrained"}, {"w": "अवताम्", "p": [{"l": "अव्", "cn": "6.3", "inf": "अवत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "of the protectors"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "धुरि", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "7.1"}], "e": "at the forefront"}, {"w": "स्थितः", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "standing"}]},
{"c": "9", "n": "2", "i": 657, "v": "अधिगतं विधिवद्यदपालयत्प्रकृतिमण्डलमात्मकुलोचितम् । अभवदस्य ततो गुणवत्तरं सनगरं नगरन्ध्रुकरौजसः ॥", "mn": "अधिगतमिति॥ अधिगतं प्राप्तमात्मकुलोचितं स्वकुलागतं सनगरं नगरजनसहितं प्रकृतिमण्डलं जानपदमण्डलम्। अत्र `प्रकृति`शब्देन प्रजामात्रवाचिना नगरशब्दयोगाद्गोबलीवर्दन्यायेन जानपदमात्रमुच्यते। यद्यस्माद्विधिवद्यथाशास्त्रमपालयत्। ततो हेतोः। रन्ध्रं करोतीति रन्ध्रहेतुरित्यर्थः। `कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु` (पा.3।2।20)इति टप्रत्ययः। नगस्य रन्ध्रकरो नगरन्ध्रकरः कुमारः। `कुमारः क्रौञ्चदारणः` इत्यमरः (अ.को.1|1|50)। तदोजसस्तत्तुल्यबलस्यास्य दशरथस्य गुणवत्तरमभवत्। तत्पौरजानपदमण्डलं तस्मिन्नतीवासक्तमभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "नग-रन्ध्र-कर-ओजसः अस्य (दशरथस्य) यत् आत्म-कुल-उचितम् अधिगतम् प्रकृति-मण्डलम् विधिवत् अपालयत्, ततः (तत्) स-नगरम् गुणवत्तरम् अभवत् ।", "es": "Because he, whose prowess could pierce mountains, duly protected the circle of his subjects which he had inherited in a manner befitting his dynasty, his kingdom, along with its cities, became even more prosperous.", "pc": [{"w": "अधिगतम्", "p": [{"l": "गम्", "cn": "2.1", "pl": "गम्", "vp": ["अधि"], "inf": "अधिगत", "s": ["क्त"]}], "e": "which was obtained"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to rules"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "अपालयत्", "p": [{"l": "पाल्", "fin": "अपालयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "he protected"}, {"w": "प्रकृति-मण्डलम्", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "मण्डल", "cn": "2.1"}], "e": "the circle of subjects"}, {"w": "आत्म-कुल-उचितम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "कुल"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "befitting his own dynasty"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "it became"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "due to that"}, {"w": "गुणवत्तरम्", "p": [{"l": "गुणवत्तर", "cn": "1.1"}], "e": "more prosperous"}, {"w": "स-नगरम्", "p": [{"l": "नगर", "cn": "1.1"}], "e": "along with its cities"}, {"w": "नग-रन्ध्र-कर-ओजसः", "p": [{"l": "नग"}, {"l": "रन्ध्रकर"}, {"l": "ओजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of him whose prowess could pierce mountains"}]},
{"c": "9", "n": "3", "i": 658, "v": "उभयमेव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणाम् । बलनिषूदनमर्थपतिं च तं श्रमनुदं मनुदण्डधरान्वयम् ॥", "mn": "उभयमिति॥ मनस ईषिणो मनीषिणो विद्वांसः। पृषोदरादित्वात्साधुः। बलनिषूदनमिन्द्रम्। दण्डस्य धरो राजा मनुरिति यो दण्डधरः स एवान्वयः कूटस्थो यस्य तमर्थं पतिं दशरथं चेत्युभयमेव। समयेऽवसरे जलं धनं च वर्षतीति समयवर्षी। तस्य भावः समयवर्षिता तया हेतुना कृतकर्मणां स्वकर्मकारिणाम्। नुदतीति नुत्। `इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः` (पा.3।2।135) इति कप्रत्ययः। श्रमस्य नुदं श्रमनुदम्। क्विबन्तत्वे नपुंसकलिङ्गेनोभयशब्देन सामानाधिकरण्यं न स्यादिति वदन्ति ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मनीषिणः, कृत-कर्मणाम् समय-वर्षितया, श्रम-नुदम् मनु-दण्डधर-अन्वयम् तम् बल-निषूदनम् अर्थ-पतिम् च उभयम् एव वदन्ति ।", "es": "The wise called him, a descendant of Manu the lawgiver who removed the fatigue of his subjects, both Indra and Kubera. This was because, like Kubera, he showered wealth at the right time upon those who served him, and like Indra, he destroyed his enemies.", "pc": [{"w": "उभयम्", "p": [{"l": "उभय", "cn": "2.1"}], "e": "both"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "वदन्ति", "p": [{"l": "वद्", "fin": "वदन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "they call"}, {"w": "मनीषिणः", "p": [{"l": "मनीषिन्", "cn": "1.3"}], "e": "The wise"}, {"w": "समय-वर्षितया", "p": [{"l": "समय"}, {"l": "वर्षिता", "cn": "3.1"}], "e": "due to his showering (of wealth) at the proper time"}, {"w": "कृत-कर्मणाम्", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who have rendered service"}, {"w": "बल-निषूदनम्", "p": [{"l": "बल"}, {"l": "निषूदन", "cn": "2.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "अर्थ-पतिम्", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "पति", "cn": "2.1"}], "e": "Kubera"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "श्रम-नुदम्", "p": [{"l": "श्रम"}, {"l": "नुद", "cn": "2.1"}], "e": "the remover of fatigue"}, {"w": "मनु-दण्डधर-अन्वयम्", "p": [{"l": "मनु"}, {"l": "दण्डधर"}, {"l": "अन्वय", "cn": "2.1"}], "e": "the descendant of Manu, the wielder of the rod of justice"}]},
{"c": "9", "n": "4", "i": 659, "v": "जनपदे न गदः पदमादधावभिभवः कुत एव सपत्नजः । क्षितिरभूत्फलवत्यजनन्दने शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे ॥", "mn": "जनपद इति॥ शमरते शान्तिपरेऽमरतेजस्यजनन्दने दशरथे पार्थिवे पृथिव्या ईश्वरे सति। `तस्येश्वरः` (पा5।1।42)इत्यण्प्रत्ययः। जनपदे देशे गदो व्याघिः। `उपतापरोगव्याधिगदामयाः` इत्यमरः (अ.को.2|6|51)। पदं नादधौ। नाचक्रामेत्यर्थः। सपत्नजः शत्रुजन्योऽभिभवः कुत एव? असंभावित एवेत्यर्थः। क्षितिः फलवत्यभूञ्च ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "शम-रते अमर-तेजसि अज-नन्दने पार्थिवे (सति), जनपदे गदः पदम् न आदधौ । सपत्न-जः अभिभवः कुतः एव (स्यात्)? क्षितिः फलवती अभूत् ।", "es": "While the son of Aja (Dasharatha), who was devoted to peace and possessed god-like splendor, was king, disease found no foothold in the kingdom. How then could there be any oppression from enemies? The earth became abundantly fruitful.", "pc": [{"w": "जनपदे", "p": [{"l": "जनपद", "cn": "7.1"}], "e": "In the kingdom"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "गदः", "p": [{"l": "गद", "cn": "1.1"}], "e": "disease"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "a foothold"}, {"w": "आदधौ", "p": [{"l": "धा", "fin": "आदधौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "placed"}, {"w": "अभिभवः", "p": [{"l": "अभिभव", "cn": "1.1"}], "e": "oppression"}, {"w": "कुतः", "p": [{"l": "कुतस्"}], "e": "from where?"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "even"}, {"w": "सपत्न-जः", "p": [{"l": "सपत्न"}, {"l": "ज", "cn": "1.1"}], "e": "arising from enemies"}, {"w": "क्षितिः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "1.1"}], "e": "The earth"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "फलवती", "p": [{"l": "फलवत्", "cn": "1.1"}], "e": "fruitful"}, {"w": "अज-नन्दने", "p": [{"l": "अज"}, {"l": "नन्दन", "cn": "7.1"}], "e": "while the son of Aja"}, {"w": "शम-रते", "p": [{"l": "शम"}, {"l": "रत", "cn": "7.1"}], "e": "who was devoted to peace"}, {"w": "अमर-तेजसि", "p": [{"l": "अमर"}, {"l": "तेजस्", "cn": "7.1"}], "e": "who had god-like splendor"}, {"w": "पार्थिवे", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "7.1"}], "e": "(was) the king"}]},
{"c": "9", "n": "5", "i": 660, "v": "दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियमपुष्यदजेन ततः परम् । तमधिगम्य तथैव पुनर्बभौ न न महीनमहीनपराक्रमम् ॥", "mn": "दशेति॥ मही। दशदिगन्ताञ्जितवानिति दशदिगन्तजित्। तेन रघुणा यथा श्रियं कान्तिमपुष्यत्। ततः परं रघोरनन्तरमजेन च यथा श्रियमपुषअयत्। तथैवाहीनपराक्रमं न हीनः पराक्रमो यस्य तमन्यूनपराक्रमं तं दशरथमिनं स्वामिनमधिगम्य पुनर्न बभाविति न। बभावेवेत्यर्थः। द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं गमयतः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "यथा दशदिगन्तजिता रघुणा श्रीः अपुष्यत्, ततः परम् अजेन (तथैव सा श्रीः अपुष्यत्) । ननु मही अहीनपराक्रमम् महीनम् तम् (दशरथम्) अधिगम्य पुनः तथा एव बभौ ।", "es": "Just as prosperity was nourished by Raghu, the conqueror of the ten directions, so it was by Dasharatha after him. Indeed, the earth, having obtained him (Dasharatha) of undiminished valor as its lord, shone again in the same way.", "pc": [{"w": "दशदिगन्तजिता", "p": [{"l": "दश"}, {"l": "दिक्"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "जित्", "cn": "3.1"}], "e": "by the conqueror of the ten directions"}, {"w": "रघुणा", "p": [{"l": "रघु", "cn": "3.1"}], "e": "by Raghu"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "as"}, {"w": "श्रीः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "prosperity"}, {"w": "अपुष्यत्", "p": [{"l": "पुष्", "fin": "अपुष्यत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was nourished"}, {"w": "अजेन", "p": [{"l": "अज", "cn": "3.1"}], "e": "by Aja"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "after that"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "परम्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अधिगम्य", "p": [{"l": "अधिगम्", "inf": "अधिगम्य", "pl": "गम्", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "in the same way"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनः"}], "e": "again"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "indeed"}, {"w": "महीनम्", "p": [{"l": "मही"}, {"l": "इन", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of the earth"}, {"w": "अहीनपराक्रमम्", "p": [{"l": "अहीन"}, {"l": "पराक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "of undiminished valor"}]},
{"c": "9", "n": "6", "i": 661, "v": "समतया वसुवृष्टिविसर्जनैर्नियमनादसतां च नराधिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ॥", "mn": "समतयेति॥ नराधिपो दशरथः समतया समवर्तित्वेन। मध्यस्थत्वेनेत्यर्थः। वसुवृष्टेर्धनवृष्टेर्विसर्जनैः। असतां दुष्टानां नियमनान्निग्रहाञ्च। सवरुणौ वरुणसहितौ यमपुम्यजनेश्वरौ यमकुबेरौ यमकुबेरवरुणान्। यथासंख्यमनुययावनुचकार। रुचा तेजसाऽरुणाग्रसरमरुणसारथिं सूर्यमनुययौ ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "सः नराधिपः समतया वरुणम्, वसुवृष्टिविसर्जनैः पुण्यजनेश्वरम्, असताम् नियमनात् यमम्, च रुचा अरुणाग्रसरम् अनुययौ ।", "es": "That king (Dasharatha) emulated Varuna through his impartiality, Kubera (lord of the पुण्यजनs) by his showers of wealth, Yama by his restraint of the wicked, and the Sun (whose forerunner is Aruna) by his splendor.", "pc": [{"w": "समतया", "p": [{"l": "समता", "cn": "3.1"}], "e": "by impartiality"}, {"w": "वसुवृष्टिविसर्जनैः", "p": [{"l": "वसु"}, {"l": "वृष्टि"}, {"l": "विसर्जन", "cn": "3.3"}], "e": "by the release of showers of wealth"}, {"w": "नियमनात्", "p": [{"l": "नियमन", "cn": "5.1"}], "e": "by the restraint"}, {"w": "असताम्", "p": [{"l": "असत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the wicked"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "नराधिपः", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "अधिप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अनुययौ", "p": [{"l": "अनुया", "fin": "अनुययौ", "pl": "या", "vp": ["अनु"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he followed/imitated"}, {"w": "यमपुण्यजनेश्वरौ", "p": [{"l": "यम"}, {"l": "पुण्यजनेश्वर", "cn": "2.2"}], "e": "Yama and Kubera"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वरुणम्", "p": [{"l": "वरुण", "cn": "2.1"}], "e": "Varuna"}, {"w": "अरुणाग्रसरम्", "p": [{"l": "अरुण"}, {"l": "अग्रसर", "cn": "2.1"}], "e": "he whose forerunner is Aruna (the Sun)"}, {"w": "रुचा", "p": [{"l": "रुच्", "cn": "3.1"}], "e": "by his splendor"}]},
{"c": "9", "n": "7", "i": 662, "v": "न मृगयाभिरतिर्न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु । तमुदयाय न वा नवयौवना प्रियतमा यतमानमपाहरत् ॥", "mn": "नेति॥ उदयाय यतमानमभ्युदयार्थं व्याप्रिमाणं तं दशरथं मृगयाभिरतिराखेटव्यसनं नापाहरन्नाचकर्ष। `आक्षोटनं मृगव्यं स्यादाखोटो मृगया स्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|180)। दुष्टमासमन्तादुदमस्येति दुरोदरं द्यूतं च नापाहरत्। `दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|180)। शशिनः प्रतिमा प्रतिबिम्बमाभरणं यस्य तन्मधु नापाहरत्। न वेति पदच्छेदः। `वा`शब्दः समुञ्चये। नमयौवना नवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यस्यास्तादृशी प्रियतमा वा स्त्री नापाहरत्। जातावेकवचनम्। अत्र मनुः(7।50)`पानमक्षाः स्त्रियश्चेति मृगया च यथाक्रमम्। एतत्कष्टतमं विद्याञअचतुष्कं कामजे गणे`॥ इति॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मृगयाभिरतिः न, दुरोदरं न, शशिप्रतिमाभरणं मधु च न, वा नवयौवना प्रियतमा, उदयाय यतमानं तम् न अपाहरत् ।", "es": "Neither excessive fondness for hunting, nor gambling, nor wine served in moon-like cups, nor even his most beloved wife in her fresh youth, could distract him (Dasharatha) who was striving for the prosperity of his kingdom.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "neither"}, {"w": "मृगयाभिरतिः", "p": [{"l": "मृगया"}, {"l": "अभिरति", "cn": "1.1"}], "e": "excessive fondness for hunting"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "nor"}, {"w": "दुरोदरम्", "p": [{"l": "दुरोदर", "cn": "1.1"}], "e": "gambling"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "nor"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "शशिप्रतिमाभरणम्", "p": [{"l": "शशि"}, {"l": "प्रतिमा"}, {"l": "भरण", "cn": "1.1"}], "e": "served in moon-like cups"}, {"w": "मधु", "p": [{"l": "मधु", "cn": "1.1"}], "e": "wine"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "उदयाय", "p": [{"l": "उदय", "cn": "4.1"}], "e": "for prosperity"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "नवयौवना", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "यौवन", "cn": "1.1"}], "e": "in her fresh youth"}, {"w": "प्रियतमा", "p": [{"l": "प्रियतमा", "cn": "1.1"}], "e": "his most beloved wife"}, {"w": "यतमानम्", "p": [{"l": "यत्", "inf": "यतमान", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "who was striving"}, {"w": "अपाहरत्", "p": [{"l": "अपहृ", "fin": "अपाहरत्", "pl": "हृ", "vp": ["अप"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "distracted"}]},
{"c": "9", "n": "8", "i": 663, "v": "न कृपणा प्रभवत्यपि वासवे न वितथा परिहासकथास्वपि । न च सपत्नजनेष्वपि तेन वागपरुषा परुषाक्षरमीरिता ॥", "mn": "नेति॥ तेन राज्ञा प्रभवति प्रभौ सति वासवेऽपि कृपणा दीना वाङ् नेरिता नोक्ता। परिहासकथास्वपि वितथाऽनृता वाङ् नेरिता। किंचापरुषा रोषशून्येन तेन सपत्नजनेष्वपि शत्रुजनेष्वपि परुषाक्षरं निष्ठुराक्षरं यथा तथा वाङ् नेरिता। किमुतान्यत्रेति सर्वत्र `अपि`शब्दार्थः। किंत्वदीना सत्या मधुरैव वागुक्तेति फलितार्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "तेन वासवे प्रभवति अपि वाक् कृपणा न ईरिता, परिहासकथासु अपि वाक् वितथा न ईरिता, च सपत्नजनेषु अपि अपरुषा वाक् परुषाक्षरम् न ईरिता ।", "es": "By him, speech was never miserly, even when addressing the powerful Indra, nor was it false, even in jests. And even towards his enemies, his gentle speech was never uttered harshly.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "कृपणा", "p": [{"l": "कृपण", "cn": "1.1"}], "e": "miserly"}, {"w": "प्रभवति", "p": [{"l": "प्रभवत्", "cn": "7.1"}], "e": "towards the powerful"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "वासवे", "p": [{"l": "वासव", "cn": "7.1"}], "e": "towards Indra"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वितथा", "p": [{"l": "वितथ", "cn": "1.1"}], "e": "false"}, {"w": "परिहासकथासु", "p": [{"l": "परिहास"}, {"l": "कथा", "cn": "7.3"}], "e": "in jests"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सपत्नजनेषु", "p": [{"l": "सपत्न"}, {"l": "जन", "cn": "7.3"}], "e": "towards enemies"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "वाक्", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "1.1"}], "e": "speech"}, {"w": "अपरुषा", "p": [{"l": "अपरुष", "cn": "1.1"}], "e": "un-harsh"}, {"w": "परुषाक्षरम्", "p": [{"l": "परुष"}, {"l": "अक्षर", "cn": "2.1"}], "e": "harshly"}, {"w": "ईरिता", "p": [{"l": "ईर्", "inf": "ईरित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was spoken"}]},
{"c": "9", "n": "9", "i": 664, "v": "उदयमस्तमयं च रघूद्वहादुभयमानशिरे वसुधाधिपाः । स हि निदेशमलङ्घयतामभूत्सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् ॥", "mn": "उदयमिति॥ वसुधाधिपा राजानः। उद्वहतीत्युद्वहो नायकः। पचाद्यच्। रघूणामुद्वहो रघुनायकः। तस्माद्रघुनायकादुदयं बृद्धिम्। अस्तमयं नाशं च। इत्युभयमानशिरे लेभिरे। कुतः? हि यस्मात्, स दशरथो निदेशमाज्ञामलङ्घ्यताम्। शोभनं हृदयमस्येति सुहृन्मित्रमभूत् `सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः` (पा.5।4।150) इति निपातः। प्रतिगर्जतां प्रतिस्पर्धिनाम्। अय इव हृदयं यस्येति अयोहृदयः कठिनचित्तोऽभूत्। आज्ञाकारिणो रक्षति, अन्यान्मारयतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "वसुधाधिपाः रघूद्वहात् (अजात्) उदयम् अस्तमयं च उभयम् आनशिरे । हि सः निदेशम् अलङ्घयतां सुहृत्, प्रतिगर्जताम् अयोहृदयः अभूत् ।", "es": "Other kings obtained both prosperity and downfall from Dasharatha, the promoter of the Raghu dynasty. For he was a friend to those who did not transgress his command, but iron-hearted towards those who defied him.", "pc": [{"w": "उदयम्", "p": [{"l": "उदय", "cn": "2.1"}], "e": "rise/prosperity"}, {"w": "अस्तमयम्", "p": [{"l": "अस्तमय", "cn": "2.1"}], "e": "downfall"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "रघूद्वहात्", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "उद्वह", "cn": "5.1"}], "e": "from the promoter of the Raghus"}, {"w": "उभयम्", "p": [{"l": "उभय", "cn": "2.1"}], "e": "both"}, {"w": "आनशिरे", "p": [{"l": "अश्", "fin": "आनशिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "वसुधाधिपाः", "p": [{"l": "वसुधा"}, {"l": "अधिप", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "निदेशम्", "p": [{"l": "निदेश", "cn": "2.1"}], "e": "command"}, {"w": "अलङ्घयताम्", "p": [{"l": "अलङ्घयत्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who did not transgress"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "सुहृत्", "p": [{"l": "सुहृद्", "cn": "1.1"}], "e": "a friend"}, {"w": "अयोहृदयः", "p": [{"l": "अयस्"}, {"l": "हृदय", "cn": "1.1"}], "e": "iron-hearted"}, {"w": "प्रतिगर्जताम्", "p": [{"l": "प्रतिगर्जत्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who defied"}]},
{"c": "9", "n": "10", "i": 665, "v": "अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः । जयमघोषयदस्य तु केवलं गजवती जवतीव्रहया चमूः ॥", "mn": "अजयदिति॥ अधिज्यशरासनः स दशरथ उदधिनेमिं समुद्रवेष्टानां मेदिनीमेकरथेनाजयत्। स्वयमेकरथेनाजैषीदित्यर्थथः। गजवती गजयुक्ता। जवेन तीव्रा जवाधिका हया यस्यां सा चमूस्त्वस्य नृपस्य केवलं जयमघोषयदप्रथयत्। स्वयमेकंवीरस्य चमूरुपकरणमात्रमिति भावः॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अधिज्यशरासनः सः एकरथेन उदधिनेमिं मेदिनीम् अजयत् । तु अस्य गजवती जवतीव्रहया चमूः केवलं जयम् अघोषयत् ।", "es": "He (Dasharatha), with his bow strung, conquered the ocean-rimmed earth with just a single chariot. His army, with its elephants and swift horses, merely announced his victory.", "pc": [{"w": "अजयत्", "p": [{"l": "जि", "fin": "अजयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "conquered"}, {"w": "एकरथेन", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "रथ", "cn": "3.1"}], "e": "with a single chariot"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मेदिनीम्", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "उदधिनेमिम्", "p": [{"l": "उदधि"}, {"l": "नेमि", "cn": "2.1"}], "e": "ocean-rimmed"}, {"w": "अधिज्यशरासनः", "p": [{"l": "अधिज्य"}, {"l": "शरासन", "cn": "1.1"}], "e": "with his bow strung"}, {"w": "जयम्", "p": [{"l": "जय", "cn": "2.1"}], "e": "victory"}, {"w": "अघोषयत्", "p": [{"l": "घुष्", "fin": "अघोषयत्", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "announced"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवलम्"}], "e": "merely"}, {"w": "गजवती", "p": [{"l": "गजवत्", "cn": "1.1"}], "e": "possessing elephants"}, {"w": "जवतीव्रहया", "p": [{"l": "जव"}, {"l": "तीव्र"}, {"l": "हय", "cn": "1.1"}], "e": "with swift horses"}, {"w": "चमूः", "p": [{"l": "चमू", "cn": "1.1"}], "e": "army"}]},
{"c": "9", "n": "11", "i": 666, "v": "अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्भृतः । विजयदुन्दुभितां ययुरर्णवा घनरवा नरवाहनसंपदः ॥", "mn": "अवनिमिति॥ वरूथिना गुप्तिमता। `वरूथो रथगुप्तिर्या तिरोधत्ते रथस्थितिम्` इति सज्जनः। एकरथेनाद्वितीयरथेन। अवनिं जितवतो धनुर्भृतो नरवाहनसंपदः कुबेरतुल्यश्रीकस्य तस्य दशरथस्य घनरवा मेघसमघोषा अर्णवा विजयदुन्दुभितां किल ययुः। अर्णवान्तविजयीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "किल एकरथेन वरूथिना अवनिं जितवतः धनुर्भृतः तस्य (दशरथस्य), घनरवाः नरवाहनसंपदः अर्णवाः विजयदुन्दुभितां ययुः ।", "es": "Indeed, for that bow-bearer (Dasharatha) who had conquered the earth with a single armored chariot, the oceans, roaring like thunderclouds and possessing riches like Kubera's, served as his victory drums.", "pc": [{"w": "अवनिम्", "p": [{"l": "अवनि", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "एकरथेन", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "रथ", "cn": "3.1"}], "e": "with a single chariot"}, {"w": "वरूथिना", "p": [{"l": "वरूथिन्", "cn": "3.1"}], "e": "armored"}, {"w": "जितवतः", "p": [{"l": "जि", "inf": "जितवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who had conquered"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "धनुर्भृतः", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the bow-bearer"}, {"w": "विजयदुन्दुभिताम्", "p": [{"l": "विजय"}, {"l": "दुन्दुभि"}, {"l": "ता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being a victory drum"}, {"w": "ययुः", "p": [{"l": "या", "fin": "ययुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "अर्णवाः", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "1.3"}], "e": "the oceans"}, {"w": "घनरवाः", "p": [{"l": "घन"}, {"l": "रव", "cn": "1.3"}], "e": "roaring like clouds"}, {"w": "नरवाहनसंपदः", "p": [{"l": "नरवाहन"}, {"l": "संपद्", "cn": "1.3"}], "e": "possessing wealth like Kubera's"}]},
{"c": "9", "n": "12", "i": 667, "v": "शमितपक्षबलः शतकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरंदरः । स शरवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां स्वनवता नवतामरसाननः ॥", "mn": "शमितेति॥ पुरंदर इन्द्रः शतकोटिना शतास्त्रिणा कुलिशेन वज्रेण शिखरिणां पर्वतानां शमितपक्षबलो विनाशितपक्षसारः। नवतामरसाननो नवपङ्कजाननः। `पङ्केरुहं तामरसम्` इत्यमरः (अ.को.1|10|41)। स दशरथः शरवृष्टिमुचा स्वनवता धनुषा द्विषां शमितो नाशितः पक्षः सहायो बलं च येन स तथोक्तः। `पक्षः सहायेऽपि` इत्यमरः (अ.को.1|10|41) ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "यथा शमितपक्षबलः पुरंदरः शतकोटिना कुलिशेन शिखरिणां (बलं शमितवान्), तथा नवतामरसाननः सः (दशरथः) स्वनवता शरवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां (बलं शमितवान्) ।", "es": "Just as Indra, who had destroyed the strength of the mountains' wings with his hundred-edged thunderbolt, so did Dasharatha, whose face was like a fresh lotus, subdue his enemies with his resounding bow that released showers of arrows.", "pc": [{"w": "शमितपक्षबलः", "p": [{"l": "शमित"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "बल", "cn": "1.1"}], "e": "he who destroyed the strength of the wings"}, {"w": "शतकोटिना", "p": [{"l": "शत"}, {"l": "कोटि", "cn": "3.1"}], "e": "with a hundred edges"}, {"w": "शिखरिणाम्", "p": [{"l": "शिखरिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the mountains"}, {"w": "कुलिशेन", "p": [{"l": "कुलिश", "cn": "3.1"}], "e": "with the thunderbolt"}, {"w": "पुरंदरः", "p": [{"l": "पुरंदर", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "शरवृष्टिमुचा", "p": [{"l": "शर"}, {"l": "वृष्टि"}, {"l": "मुच्", "cn": "3.1"}], "e": "releasing a shower of arrows"}, {"w": "धनुषा", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the bow"}, {"w": "द्विषाम्", "p": [{"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies"}, {"w": "स्वनवता", "p": [{"l": "स्वनवत्", "cn": "3.1"}], "e": "resounding"}, {"w": "नवतामरसाननः", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "तामरस"}, {"l": "आनन", "cn": "1.1"}], "e": "lotus-faced"}]},
{"c": "9", "n": "13", "i": 668, "v": "चरणयोर्नखरागसमृद्धिभिर्मुकुटरन्तमरीचिभिरस्पृशन् । नृपतयः शतशो मरुतो यथा शतमखं तमखण्डितपौरुषम् ॥", "mn": "चरणयोरिति॥ शतशो नृपतयोऽखण्डितपौरुषं तं दशरथम्। मरुतो देवाः शतमखं यथा शतक्रतुमिव। नखरागेण चरणनखकान्त्या समृद्धिभिः संपादितर्द्धिभिर्मुकुटरत्नमरीचिभिश्चरणयोरस्पृशन्। तं प्रणेमुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "यथा मरुतः शतमखम् (नमन्ति), तथा शतशः नृपतयः मुकुटरत्नमरीचिभिः (तस्य) चरणयोः नखरागसमृद्धिभिः (मिलित्वा) अखण्डितपौरुषं तं (दशरथम्) अस्पृशन् ।", "es": "Just as the Maruts bow to Indra, so did hundreds of kings touch him (Dasharatha) of unbroken valor, the rays from their crown-jewels mingling with the rich redness of his toenails as they bowed at his feet.", "pc": [{"w": "चरणयोः", "p": [{"l": "चरण", "cn": "7.2"}], "e": "on his two feet"}, {"w": "नखरागसमृद्धिभिः", "p": [{"l": "नख"}, {"l": "राग"}, {"l": "समृद्धि", "cn": "3.3"}], "e": "with the abundant redness of the toenails"}, {"w": "मुकुटरत्नमरीचिभिः", "p": [{"l": "मुकुट"}, {"l": "रत्न"}, {"l": "मरीचि", "cn": "3.3"}], "e": "with the rays of the gems in their crowns"}, {"w": "अस्पृशन्", "p": [{"l": "स्पृश्", "fin": "अस्पृशन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "they touched"}, {"w": "नृपतयः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "शतशः", "p": [{"l": "शतशस्"}], "e": "by the hundreds"}, {"w": "मरुतः", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "1.3"}], "e": "the Maruts"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "as"}, {"w": "शतमखम्", "p": [{"l": "शतमख", "cn": "2.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अखण्डितपौरुषम्", "p": [{"l": "अखण्डित"}, {"l": "पौरुष", "cn": "2.1"}], "e": "of unbroken valor"}]},
{"c": "9", "n": "14", "i": 669, "v": "निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् । समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमां पुरीम् ॥", "mn": "निववृत इति॥ स दशरथः सचिवैः संप्रयोजितैः कारिता बालसुतानामञ्जलयो यैस्तान्। स्वयमसंमुखागतानित्यर्थः। अनलकान्हतभर्तृकतयालकसंस्कारशून्यान्। सपत्नपरिग्रहाञ्छत्रुपत्नीः। `पत्नीपरिजनादनमूलशापाः परिग्रहाः` इत्यमरः। समनुकम्प्यानुगृह्य। अलकानवमामलकानगरादन्यूनां पुरीमयोध्यां प्रति महार्णवानां रोधसः पर्यन्तान्निववृते। शरणागतवत्सल इति भावः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "सः महार्णवरोधसः, सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् अनलकान् सपत्नपरिग्रहान् समनुकम्प्य, अलकोपमां पुरीं निववृते ।", "es": "Having returned from the shores of the great ocean, and having taken pity on the wives of his enemies (who, with dishevelled hair, had their young sons offer salutations through ministers), he (Dasharatha) came back to his city, which was comparable to Alaka.", "pc": [{"w": "निववृते", "p": [{"l": "निवृत्", "fin": "निववृते", "pl": "वृत्", "vp": ["नि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "returned"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "महार्णवरोधसः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "रोधस्", "cn": "5.1"}], "e": "from the shore of the great ocean"}, {"w": "सचिवकारितबालसुताञ्जलीन्", "p": [{"l": "सचिव"}, {"l": "कारित"}, {"l": "बाल"}, {"l": "सुत"}, {"l": "अञ्जलि", "cn": "2.3"}], "e": "those whose young sons were made to offer salutations by ministers"}, {"w": "समनुकम्प्य", "p": [{"l": "समनुकम्प्", "inf": "समनुकम्प्य", "pl": "कम्प्", "vp": ["सम्", "अनु"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having pitied"}, {"w": "सपत्नपरिग्रहान्", "p": [{"l": "सपत्न"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "2.3"}], "e": "the wives of his enemies"}, {"w": "अनलकान्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "अलक", "cn": "2.3"}], "e": "with dishevelled hair"}, {"w": "अलकोपमाम्", "p": [{"l": "अलका"}, {"l": "उपमा", "cn": "2.1"}], "e": "comparable to Alaka"}, {"w": "पुरीम्", "p": [{"l": "पुरि", "cn": "2.1"}], "e": "to the city"}]},
{"c": "9", "n": "15", "i": 670, "v": "उपगतोऽपि च मण्डलनाभितामनुभितामनुदितान्यसितातपवारणः । श्रियमवेक्ष्य स रन्ध्रचलामभूदनलसोऽनलसोमसमद्युतिः ॥", "mn": "उपगत इति॥ अनुदित मनुच्छ्रितमन्यत्स्वच्छत्रातिरिक्तं सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं यस्य सः। अनलसोमयोरग्निचन्द्रयोः समे द्युती तेजः कान्ती यस्य स तथोक्तः। श्रियं लक्ष्मीं रन्ध्रेऽन्यायालस्यादिरूपे छले चलां चञ्चलामवेक्ष्यावलोक्य। श्रीर्हि केनचिन्मिषेण पुमांसं परिहरति। स दशरथो मण्डलस्य नाभितां द्वादशराजमण्डलस्य प्रधानमहीपतित्वमुपगतोऽपि। चक्रवर्ती सन्नपीत्यर्थः। `अथ नाभिस्तु जन्त्वङ्गे यस्य संज्ञा प्रतारिका। रथचक्रस्य मध्यस्थपिण्डिकायां च ना पुनः॥ आद्यक्षत्रियभेदे तु मतो मुख्यमहीपतौ।` इति केशवः। अनलसोऽप्रमत्तोऽभूत्। `अजितमस्ति नृपास्पदम्` इति पाठान्तरेऽजितं नृपास्पदमस्तीति बुद्ध्यानलसोऽप्रमत्तोऽभूत्। विजितनिखिलजेतव्योऽपि पुनर्जेतव्यान्तरवानिव जागरूक एवावतिष्टतेत्यर्थथः। द्वादशराजमण्डलं तु कामन्दकेनोक्तम्-`अरेर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परम्। तथारिमित्रमित्रं च विजिगीषोः पुरःसराः॥ पर्ष्णिग्रहास्ततः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम्। आसारावनयोश्चैव विजिगीषोस्तु पृष्टतः`॥ `अरेश्च विजिगीषोश्च मध्यमोभूम्यनन्तरः। अनुग्रहे संहतयोः समर्थो व्यस्तयोर्वधे॥ मण्डलाद्बहिरेषामुदासीनो बलाधिकः। अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च वधे प्रभुः॥` इति॥ `अरिमित्रादयः पञ्च विजिगीषोः पुरःसराः। पार्ष्णिग्राहाक्रन्दपार्ष्णिग्राहासाराश्च पृष्ठतः॥` इति पृष्ठतश्चत्वारः। मध्यमोदासीनौ द्वौ विजिगीषुरेक इत्येवं द्वादश राजमण्डलम्। तत्रोदासीनमध्यमोत्तरश्चक्रवर्ती। दशरथश्चैतादृगिति तात्पर्यार्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "च अनलसोमसमद्युतिः अनुदितान्यसितातपवारणः सः (दशरथः) अनुद्धृतां मण्डलनाभिताम् उपगतः अपि, रन्ध्रचलां श्रियम् अवेक्ष्य अनलसः अभूत् ।", "es": "And that king Dasharatha, whose splendor was like fire and the moon, and who was the sole sovereign, even after attaining the un-usurped position as the center of the circle of kings, remained diligent, seeing that royal fortune is prone to be unsteady through weaknesses.", "pc": [{"w": "उपगतः", "p": [{"l": "उपगम्", "inf": "उपगत", "pl": "गम्", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having attained"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मण्डलनाभिताम्", "p": [{"l": "मण्डल"}, {"l": "नाभि"}, {"l": "ता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being the center of the circle of kings"}, {"w": "अनुद्धृताम्", "p": [{"l": "अनुद्धृ", "inf": "अनुद्धृत", "pl": "हृ", "vp": ["अन्", "उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "un-usurped"}, {"w": "अनुदितान्यसितातपवारणः", "p": [{"l": "अनुदित"}, {"l": "अन्य"}, {"l": "सित"}, {"l": "आतपवारण", "cn": "1.1"}], "e": "he for whom no other white royal umbrella was raised"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "royal fortune"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "अवेक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "रन्ध्रचलाम्", "p": [{"l": "रन्ध्र"}, {"l": "चला", "cn": "2.1"}], "e": "unsteady through weaknesses"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अनलसः", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "अलस", "cn": "1.1"}], "e": "diligent"}, {"w": "अनलसोमसमद्युतिः", "p": [{"l": "अनल"}, {"l": "सोम"}, {"l": "सम"}, {"l": "द्युति", "cn": "1.1"}], "e": "he whose splendor was equal to fire and the moon"}]},
{"c": "9", "n": "16", "i": 671, "v": "तमपहाय ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषमात्मभवं च पतिव्रता । नृपतिमन्यमसेवत देवता सकमला कमलाघवमर्थिषु ॥", "mn": "तमिति॥ पत्यौ व्रतं नियमो यस्याः सा पतिव्रता सकमला कमलहस्ता देवता लक्ष्मीरर्थिषु विषयेऽलाघवं लघुत्वरहितम्। अपराङ्मुखमित्यर्थः। ककुत्स्थकुलोद्भवं तं दशरथमात्मभवं पुरुषं विष्णुं चापहाय त्यक्त्वा। अन्यं कं नृपतिमसेवत? कमपि नासेवतेत्यर्थः। विष्णाविव विष्णुतुल्ये तस्मिन्नपि श्रीः स्थिराभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "पतिव्रता सकमला देवता, पुरुषम् आत्मभवम् च अपहाय, अर्थिषु अकमलाघवं तं ककुत्स्थकुलोद्भवम् एव असेवत, अन्यं नृपतिं न असेवत ।", "es": "The chaste goddess Lakshmi, holding her lotus, served no other king except for him (Dasharatha), born in Kakutstha's line—who was never fickle towards supplicants—and the self-born Brahma.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अपहाय", "p": [{"l": "अपहा", "inf": "अपहाय", "pl": "हा", "vp": ["अप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "except for"}, {"w": "ककुत्स्थकुलोद्भवम्", "p": [{"l": "ककुत्स्थ"}, {"l": "कुल"}, {"l": "उद्भव", "cn": "2.1"}], "e": "born in the family of Kakutstha"}, {"w": "पुरुषम्", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "2.1"}], "e": "the Person"}, {"w": "आत्मभवम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "भव", "cn": "2.1"}], "e": "the Self-born (Brahma)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "पतिव्रता", "p": [{"l": "पतिव्रता", "cn": "1.1"}], "e": "the chaste one"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अन्यम्", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "2.1"}], "e": "other"}, {"w": "असेवत", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "असेवत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "did serve"}, {"w": "देवता", "p": [{"l": "देवता", "cn": "1.1"}], "e": "the goddess (Lakshmi)"}, {"w": "सकमला", "p": [{"l": "सह"}, {"l": "कमल", "cn": "1.1"}], "e": "with a lotus"}, {"w": "कमलाघवम्", "p": [{"l": "कम"}, {"l": "लाघव", "cn": "2.1"}], "e": "fickleness"}, {"w": "अर्थिषु", "p": [{"l": "अर्थिन्", "cn": "7.3"}], "e": "towards supplicants"}]},
{"c": "9", "n": "17", "i": 672, "v": "तमलभन्त पतिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः । मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरोऽहितरोपितमार्गणम् ॥", "mn": "तमिति॥ परिरेव देवता यासां ताः पतिदेवताः पतिव्रताः। मगधाश्च कोसलाश्च केकयाश्च ताञ्जनपदाञ्छासतीति तच्छासिनः। तेषां राज्ञां दुहितरः पुत्र्यः। सुमित्राक-कौसल्या-कैकेय्य इत्यर्थः। अत्र क्रमो न विवक्षितः। अहितरोपितमार्गणं शत्रुनिखातशरम्। `कदम्बमार्गणशराः` इत्यमरः। तं दशरथँ शिकरिणां क्ष्माभृतां दुहितरः। आ समन्तादपगच्छन्तीति। अथवा, -`आपेनाप्संबन्धिना वेगेन गच्छन्तीत्यापगाः` इति क्षीरस्वामी। नद्यः सागरमिव। पतिं भर्तारमलभन्त प्रापुः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "यथा शिखरिणां (दुहितरः) आपगाः सागरं (पतिम् अलभन्त), तथा मगधकोसलकेकयशासिनां पतिदेवताः दुहितरः अहितरोपितमार्गणं तं (दशरथं) पतिम् अलभन्त ।", "es": "Just as rivers, the daughters of the mountains, obtain the ocean as their husband, so the virtuous daughters of the kings of Magadha, Kosala, and Kekaya obtained him (Dasharatha)—who had planted arrows in his foes—as their husband.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अलभन्त", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "अलभन्त", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "पतिम्", "p": [{"l": "पति", "cn": "2.1"}], "e": "as husband"}, {"w": "पतिदेवताः", "p": [{"l": "पतिदेवता", "cn": "1.3"}], "e": "the virtuous women (princesses)"}, {"w": "शिखरिणाम्", "p": [{"l": "शिखरिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the mountains"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सागरम्", "p": [{"l": "सागर", "cn": "2.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "आपगाः", "p": [{"l": "आपगा", "cn": "1.3"}], "e": "rivers"}, {"w": "मगधकोसलकेकयशासिनाम्", "p": [{"l": "मगध"}, {"l": "कोसल"}, {"l": "केकय"}, {"l": "शासिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the rulers of Magadha, Kosala, and Kekaya"}, {"w": "दुहितरः", "p": [{"l": "दुहितृ", "cn": "1.3"}], "e": "the daughters"}, {"w": "अहितरोपितमार्गणम्", "p": [{"l": "अहित"}, {"l": "रोपित"}, {"l": "मार्गण", "cn": "2.1"}], "e": "him who had planted arrows in his enemies"}]},
{"c": "9", "n": "18", "i": 673, "v": "प्रियतमाभिरसौ तिसृभिर्बभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिभिः । उपगतो विनिनीषुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः ॥", "mn": "प्रियतमाभिरिति॥ अरीन्घ्रन्तीत्यरिहणो रिपुघ्नाः। हन्तेः क्विप्। `ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्` इति नियमस्य प्रायिकत्वात्। यथाह न्यासकारः-`प्रायिकश्चायं नियमः क्वचिदन्यस्मिन्नप्युपपदे दृश्यते मधुहा। प्रायिकत्वं च वक्ष्यमाणस्य बहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्षाल्लभ्यते` इति। तेषु योगेषूपायेषु विचक्षणो दक्षः। `योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु` इत्यमरः। इन्द्रेऽपि योज्यमेतत्। असौ दशरथस्तिसृभिः प्रियतमाभिः सह। प्रजा विनिनीषुर्विनेतुमिच्छुस्तिसृभिः शक्तिभिः प्रियतमाभिः सह। प्रजा विनिनीषुर्विनेतुमिच्छुस्तिसृभिः शक्तिभिः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिभिरेव सह भुवमुपगतो हरिहय इन्द्र इव। बभौ ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अरिहयोगविचक्षणः असौ (दशरथः) तिसृभिः प्रियतमाभिः (सह) बभौ, यथा हरिहयः तिसृभिः शक्तिभिः सह भुवम् उपगतः प्रजाः विनिनीषुः इव (बभौ) ।", "es": "That Dasharatha, expert in the methods of destroying enemies, shone with his three beloved wives, just like Indra, who, having come to the world with his three powers (of counsel, majesty, and energy), shines as if desiring to discipline his subjects.", "pc": [{"w": "प्रियतमाभिः", "p": [{"l": "प्रियतमा", "cn": "3.3"}], "e": "with his most beloved wives"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तिसृभिः", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "3.3"}], "e": "with three"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "तिसृभिः", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "3.3"}], "e": "with the three"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "भुवम्", "p": [{"l": "भू", "cn": "2.1"}], "e": "the world"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "शक्तिभिः", "p": [{"l": "शक्ति", "cn": "3.3"}], "e": "with the powers"}, {"w": "उपगतः", "p": [{"l": "उपगम्", "inf": "उपगत", "pl": "गम्", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having obtained"}, {"w": "विनिनीषुः", "p": [{"l": "विनी", "inf": "विनिनीषु", "pl": "नी", "vp": ["वि"], "s": ["सन्", "उ"], "cn": "1.1"}], "e": "desirous of disciplining"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "2.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "हरिहयः", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "हय", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "अरिहयोगविचक्षणः", "p": [{"l": "अरि"}, {"l": "ह"}, {"l": "योग"}, {"l": "विचक्षण", "cn": "1.1"}], "e": "expert in the application of destroying enemies"}]},
{"c": "9", "n": "19", "i": 674, "v": "स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः । स्वभुजवीर्यमगापयदुच्छ्रितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः ॥", "mn": "स इति॥ महारथथः स दशरथः संयुगमूर्ध्नि रणाङ्गणे मघवत इन्द्रस्य सहायतां प्रतिपद्य प्राप्य शरैरवधूतभया निवर्तितत्रासाः सुरवधूरुच्छ्रितं स्वभुजवीर्यमगापयत्किल खलु। गायतेः शब्दकर्मत्वात् `गतिबुद्धि-` (पा.1।4।52)इत्यादिना सुरवधूनामपि कर्मत्वम् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "किल महारथः सः संयुगमूर्ध्नि मघवतः सहायतां प्रतिपद्य, शरैः अवधूतभयाः सुरवध्वः (यथा भवन्ति तथा कृत्वा) उच्छ्रितं स्वभुजवीर्यम् अगापयत् ।", "es": "Indeed, that great warrior Dasharatha, having rendered assistance to Indra in the forefront of battle, caused the celestial damsels—their fears dispelled by his arrows—to sing of the exalted prowess of his arms.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "संयुगमूर्ध्नि", "p": [{"l": "संयुग"}, {"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the forefront of battle"}, {"w": "सहायताम्", "p": [{"l": "सहायता", "cn": "2.1"}], "e": "assistance"}, {"w": "मघवतः", "p": [{"l": "मघवत्", "cn": "6.1"}], "e": "of Indra"}, {"w": "प्रतिपद्य", "p": [{"l": "प्रतिपद्", "inf": "प्रतिपद्य", "pl": "पद्", "vp": ["प्रति"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having rendered"}, {"w": "महारथः", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "रथ", "cn": "1.1"}], "e": "the great warrior"}, {"w": "स्वभुजवीर्यम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "भुज"}, {"l": "वीर्य", "cn": "2.1"}], "e": "the prowess of his own arms"}, {"w": "अगापयत्", "p": [{"l": "गै", "fin": "अगापयत्", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "caused to be sung"}, {"w": "उच्छ्रितम्", "p": [{"l": "उच्छ्रि", "inf": "उच्छ्रित", "pl": "श्रि", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "exalted"}, {"w": "सुरवध्वः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "वधू", "cn": "1.3"}], "e": "celestial damsels"}, {"w": "अवधूतभयाः", "p": [{"l": "अवधूत"}, {"l": "भय", "cn": "1.3"}], "e": "whose fear was shaken off"}, {"w": "शरैः", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}], "e": "by his arrows"}]},
{"c": "9", "n": "20", "i": 675, "v": "क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः । कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥", "mn": "क्रतुष्विति॥ क्रतुष्वश्वमेधेषु विसर्जितमौलिनाऽवरोपितकिरीटिन। `यावद्यज्ञमध्वर्युरेव राजा भवति` इति राज्ञश्चिह्नत्यागविधानादित्यभिप्रायः। `मौलिः किरीटे धम्मिल्ले` इति विश्वः। भुजसमाहृतदिग्वसुना भुजार्जितदिगन्तसंपदा। अनेन क्षत्रियस्य विजितत्वमुक्तम्। नियमार्जितधनत्वं सद्विनियोगकारित्वं च सूच्यते। वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन। तमसा च सरयू नद्यौ। तयोस्तटः कनकयूपानां समुच्छ्रयेण समुन्नमनेन शोभिनः कृताः। कनकमयत्वं च यूपानां शोभार्थं विध्यभावात्। `हेमयूपस्तु शोभिकः` इति यादवः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "क्रतुषु विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना तेन (दशरथेन) तमसासरयूतटाः वितमसाः कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनः च कृताः ।", "es": "By him (Dasharatha)—who set aside his crown during sacrifices and who had gathered wealth from all directions by his arms—the banks of the Tamasa and Sarayu rivers were made free from sin and splendid with the erection of golden sacrificial posts.", "pc": [{"w": "क्रतुषु", "p": [{"l": "क्रतु", "cn": "7.3"}], "e": "in sacrifices"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "विसर्जितमौलिना", "p": [{"l": "विसर्जित"}, {"l": "मौलि", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had set aside his crown"}, {"w": "भुजसमाहृतदिग्वसुना", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "समाहृत"}, {"l": "दिक्"}, {"l": "वसु", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had collected wealth from all directions by his arms"}, {"w": "कृताः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were made"}, {"w": "कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनः", "p": [{"l": "कनक"}, {"l": "यूप"}, {"l": "समुच्छ्रय"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "1.3"}], "e": "shining with the erection of golden sacrificial posts"}, {"w": "वितमसाः", "p": [{"l": "वि"}, {"l": "तमस्", "cn": "1.3"}], "e": "free from darkness/sin"}, {"w": "तमसासरयूतटाः", "p": [{"l": "तमसा"}, {"l": "सरयू"}, {"l": "तट", "cn": "1.3"}], "e": "the banks of the Tamasa and Sarayu rivers"}]},
{"c": "9", "n": "21", "i": 676, "v": "अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगश्रृङ्गपरिग्रहाम् । अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षितामसमभासमभासयदीश्वरः ॥", "mn": "अजिनेति॥ ईश्वरो भगवानष्टमूर्तिरजिनं कृष्णाजिनं दण्डमौदुम्बरं बिभर्तीति तमजिनदण्डभृतम्। `कृष्णाजिनं दीक्षयति। औदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानीय प्रयच्छति` इति वचनात्। कुशमयी मेखला यस्यास्तां कुशमेखलाम्। `शरमयी मौञ्जी वा मेखला। तया यजमानं दीक्षियती`ति विधानात्। प्रकृते कुशग्रहणं क्वचित्प्रतिनिधिदर्शनात्कृतम्। यतगिरं वाचंयमम्। `वाचं यच्छति` इति श्रुतेः। मृगशृङ्गं परिग्रहः कण्डूयनसाधनं यस्यास्ताम्। `कृष्णविषणया कण्डूयते` इति श्रुतेः। अध्वरदीक्षितां संस्कारविशेषयुक्तां तनुं दाशरथीमधिवसन्नधितिष्ठन्सन्। असमा भासो दीप्तयो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा अभासयद्भासयति स्म ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "ईश्वरः (दशरथः) अधिवसन्, अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् अध्वरदीक्षिताम् असमभासं तनुम् अभासयत् ।", "es": "That lord (Dasharatha), wearing it, made his own body—consecrated for the sacrifice, bearing a deerskin and staff, girdled with Kusha grass, with speech restrained, holding a deer's horn, and possessing unparalleled splendor—shine even more brightly.", "pc": [{"w": "अजिनदण्डभृतम्", "p": [{"l": "अजिन"}, {"l": "दण्ड"}, {"l": "भृत्", "cn": "2.1"}], "e": "bearing a deerskin and a staff"}, {"w": "कुशमेखलाम्", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "मेखला", "cn": "2.1"}], "e": "having a girdle of Kusha grass"}, {"w": "यतगिरम्", "p": [{"l": "यत"}, {"l": "गिर्", "cn": "2.1"}], "e": "with speech restrained"}, {"w": "मृगशृङ्गपरिग्रहाम्", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "शृङ्ग"}, {"l": "परिग्रहा", "cn": "2.1"}], "e": "holding a deer's horn"}, {"w": "अधिवसन्", "p": [{"l": "अधिवस्", "inf": "अधिवसत्", "pl": "वस्", "vp": ["अधि"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "wearing"}, {"w": "तनुम्", "p": [{"l": "तनु", "cn": "2.1"}], "e": "the body"}, {"w": "अध्वरदीक्षिताम्", "p": [{"l": "अध्वर"}, {"l": "दीक्षित", "cn": "2.1"}], "e": "consecrated for a sacrifice"}, {"w": "असमभासम्", "p": [{"l": "असम"}, {"l": "भास्", "cn": "2.1"}], "e": "of unparalleled splendor"}, {"w": "अभासयत्", "p": [{"l": "भास्", "fin": "अभासयत्", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "he caused to shine"}, {"w": "ईश्वरः", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}]},
{"c": "9", "n": "22", "i": 677, "v": "अवभृथप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः । नमयति स्म स केवलमुन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः ॥", "mn": "अवभृथेति॥ अवभृथेन प्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितो देवसभाधिष्ठानार्हः स दशरथ उन्नतं शिरो वनमुचे जलवर्षिणे। `जलं नीरं वनं सत्त्वम्` इति शाश्वतः। मनुचेररये केवलमिन्द्रायैव नमयति स्म। न कस्मैचिदन्यस्मै मानुषायेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अवभृथप्रयतः नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः सः (दशरथः) केवलं नमुचेः अरये वनमुचे (इन्द्राय) उन्नतं शिरः नमयति स्म ।", "es": "He (Dasharatha)—purified by the post-sacrificial bath, with senses controlled, and worthy of entering the assembly of gods—bowed his lofty head only to the enemy of Namuchi, the cloud-releaser (Indra).", "pc": [{"w": "अवभृथप्रयतः", "p": [{"l": "अवभृथ"}, {"l": "प्रयत", "cn": "1.1"}], "e": "purified by the Avabhritha bath"}, {"w": "नियतेन्द्रियः", "p": [{"l": "नियत"}, {"l": "इन्द्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "with senses controlled"}, {"w": "सुरसमाजसमाक्रमणोचितः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "समाज"}, {"l": "समाक्रमण"}, {"l": "उचित", "cn": "1.1"}], "e": "fit to enter the assembly of gods"}, {"w": "नयति स्म", "p": [{"l": "नम्", "fin": "नमयति स्म", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "bowed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवलम्"}], "e": "only"}, {"w": "उन्नतम्", "p": [{"l": "उन्नम्", "inf": "उन्नत", "pl": "नम्", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "lofty"}, {"w": "वनमुचे", "p": [{"l": "वनमुच्", "cn": "4.1"}], "e": "to the cloud-releaser (Indra)"}, {"w": "नमुचेः", "p": [{"l": "नमुचि", "cn": "6.1"}], "e": "of Namuchi"}, {"w": "अरये", "p": [{"l": "अरि", "cn": "4.1"}], "e": "to the enemy"}, {"w": "शिरः", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "2.1"}], "e": "head"}]},
{"c": "9", "n": "23", "i": 678, "v": "असकृदेकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता । दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरद्विषाम् ॥", "mn": "असकृदिति॥ एकरथेनाद्वितीयरथेन तरस्विना बलवता हरिहयस्येन्द्रस्याग्रसरेण धनुर्भृता दशरथेनासकृद्बहुशो दिनकरस्याभिमुखाः। अभिमुखस्थिता इत्यर्थथः। रणरेणवः सुरद्विषां दैत्यानां रुधिरेण रुरुधिरे निवारिताः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "असकृत् एकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता (दशरथेन) सुरद्विषां रुधिरेण दिनकराभिमुखाः रणरेणवः रुरुधिरे ।", "es": "Repeatedly, the battle dust rising towards the sun was settled by the blood of the enemies of the gods, shed by that powerful, swift bowman (Dasharatha), who fought with a single chariot and had Indra as his ally.", "pc": [{"w": "असकृत्", "p": [{"l": "असकृत्"}], "e": "repeatedly"}, {"w": "एकरथेन", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "रथ", "cn": "3.1"}], "e": "with a single chariot"}, {"w": "तरस्विना", "p": [{"l": "तरस्विन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the powerful one"}, {"w": "हरिहयाग्रसरेण", "p": [{"l": "हरिहय"}, {"l": "अग्रसर", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had Indra as his ally"}, {"w": "धनुर्भृता", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृत्", "cn": "3.1"}], "e": "by the bow-bearer"}, {"w": "दिनकराभिमुखाः", "p": [{"l": "दिनकर"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "1.3"}], "e": "facing the sun"}, {"w": "रणरेणवः", "p": [{"l": "रण"}, {"l": "रेणु", "cn": "1.3"}], "e": "the dusts of battle"}, {"w": "रुरुधिरे", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "रुरुधिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "were settled"}, {"w": "रुधिरेण", "p": [{"l": "रुधिर", "cn": "3.1"}], "e": "with blood"}, {"w": "सुरद्विषाम्", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies of the gods"}]},
{"c": "9", "n": "24", "i": 679, "v": "अथ समाववृते कुसुमैर्नवैस्तमिव सेवितुमेकनराधिपम् । यमकुबेरजसेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुरञ्चितविक्रमम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां धर्मराजधनदवरुणामरेन्द्राणां समा धूर्भाो यस्य स समधुरः। माध्यस्थवितरणसंनियमनैश्वर्यैस्तुल्यकक्ष इत्यर्थः। `ऋक्पूरब्धूः-` (पा.5।4।74) इत्यादिना समासान्तोऽच्प्रत्ययः। तं समधुरम्। अञ्चितविक्रमं पूजितपराक्रममेकनराधिपं तं दशरथं सेवितुमिव। मधुर्वसन्तः। `अथ पुष्परसे मधुः। दैत्ये चैत्रे वसन्ते च मधुः` इति विश्वः। नवैः कुसुमैरुपलक्षितः सन्, समाववृत्ते समागतः। `रिक्तहस्तेन नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम्` इति वचनात्पुष्पसमेतो राजानं सेवितुमागत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अथ मधुः (वसन्तर्तुः) नवैः कुसुमैः, यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरम् अञ्चितविक्रमम् एकनराधिपं तं (दशरथं) सेवितुम् इव समाववृते ।", "es": "Then, the spring season, with its new flowers, surrounded that sole monarch Dasharatha—who was of celebrated valor and bore a yoke equal to that of Yama, Kubera, Varuna, and Indra—as if to serve him.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "समाववृते", "p": [{"l": "समावृत्", "fin": "समाववृते", "pl": "वृत्", "vp": ["सम्", "आ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "surrounded"}, {"w": "कुसुमैः", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "3.3"}], "e": "with flowers"}, {"w": "नवैः", "p": [{"l": "नव", "cn": "3.3"}], "e": "new"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "सेवितुम्", "p": [{"l": "सेव्", "inf": "सेवितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to serve"}, {"w": "एकनराधिपम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "नर"}, {"l": "अधिप", "cn": "2.1"}], "e": "the sole monarch"}, {"w": "यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणाम्", "p": [{"l": "यम"}, {"l": "कुबेर"}, {"l": "जलेश्वर"}, {"l": "वज्रिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of Yama, Kubera, Varuna, and Indra"}, {"w": "समधुरम्", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "धुरा", "cn": "2.1"}], "e": "bearing an equal yoke"}, {"w": "मधुः", "p": [{"l": "मधु", "cn": "1.1"}], "e": "the spring season"}, {"w": "अञ्चितविक्रमम्", "p": [{"l": "अञ्चित"}, {"l": "विक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "of celebrated valor"}]},
{"c": "9", "n": "25", "i": 680, "v": "जिगमिषुर्धनदाध्युषितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः । दिनमुखानि रविर्हिमनिग्रहैर्विमलयन्मलयं नगमत्यजत् ॥", "mn": "जिगमिषुरिति॥ धनदाध्युषितां कुबेराधिष्ठितां दिशं जिगमिषुर्गन्तुमिच्छुः। रथयुजा सारथिनारुणेन परिवर्तितवाहनो निवर्तिताश्वो रविः। हिमस्य निग्रहैर्निराकरणैर्दिनमुखानि प्रभातानि विमलयन्विशदयन् मलयं नगं मलयाचलमत्यजत्। दक्षिणां दिशमत्याक्षीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "हिमनिग्रहैः दिनमुखानि विमलयन्, रथयुजा परिवर्तितवाहनः (सन्) धनदाध्युषितां दिशं जिगमिषुः रविः मलयं नगम् अत्यजत्।", "es": "The sun, wishing to go to the northern direction inhabited by Kubera, had his horses changed by his charioteer. While making the mornings clear of frost, he departed from the Malaya mountain.", "pc": [{"w": "जिगमिषुः", "e": "desirous of going", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "जिगमिषु", "s": ["सन्", "उ"]}]}, {"w": "धनदाध्युषितां", "e": "inhabited by Kubera", "p": [{"l": "धनद"}, {"l": "अध्युषित", "cn": "2.1", "inf": "अध्युषित", "s": ["क्त"], "pl": "वस्", "vp": ["अधि"]}]}, {"w": "दिशं", "e": "direction", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रथयुजा", "e": "by the charioteer", "p": [{"l": "रथयुज्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "परिवर्तितवाहनः", "e": "one whose vehicle was changed", "p": [{"l": "परिवर्तित", "inf": "परिवर्तित", "s": ["क्त"], "pl": "वृत्", "vp": ["परि"]}, {"l": "वाहन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दिनमुखानि", "e": "the beginnings of the days", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "मुख", "cn": "2.3"}]}, {"w": "रविः", "e": "the sun", "p": [{"l": "रवि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हिमनिग्रहैः", "e": "by the suppression of frost", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "निग्रह", "cn": "3.3"}]}, {"w": "विमलयन्", "e": "making clear", "p": [{"l": "विमलयत्", "cn": "1.1", "inf": "विमलयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "pl": "मल्", "vp": ["वि"]}]}, {"w": "मलयं", "e": "the Malaya mountain", "p": [{"l": "मलय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "नगम्", "e": "mountain", "p": [{"l": "नग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अत्यजत्", "e": "left", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "अत्यजत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["अति"]}]}]},
{"c": "9", "n": "26", "i": 681, "v": "कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु षट्पदकोकिलकूजितम् । इति यथाक्रममाविरभून्मधुद्रुमवतीमवतीर्य वनस्थलीम् ॥", "mn": "कुसुमेति॥ आदौ कुसुमजन्म। ततो नवपल्लवाः। तदनु। `अनुर्लक्षणे` (पा.1।4।84) इति कर्मप्रवचनीयत्वाद्द्वितीया। यथासंख्यं तदुभयानन्तरं षट्पदानां कोकिलानां च कूजितम्। इत्येवंप्रकारेण यथाक्रमं क्रममनतिक्रम्य द्रुमवतीं द्रुमभूयिष्ठां वनस्थलीमवतीर्य मधुर्वसन्त आविरभूत्। केषाचिद्द्रुमामां पल्लवप्राथम्यात्केषांचित्कुसुमप्राथम्यान्नोक्तक्रमस्य दृष्टविरोधः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "ततः द्रुमवतीं वनस्थलीम् अवतीर्य मधुः इति यथाक्रमम् आविः अभूत् - कुसुमजन्म, तदनु नवपल्लवाः, (तदनु) षट्पदकोकिलकूजितम्।", "es": "Then, descending into the forest land full of trees, the spring season appeared in its proper sequence: first, the blossoming of flowers, then new sprouts, and after that, the humming of bees and the cooing of cuckoos.", "pc": [{"w": "कुसुमजन्म", "e": "the birth of flowers", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "जन्म", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "नवपल्लवाः", "e": "new sprouts", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "पल्लव", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तदनु", "e": "after that", "p": [{"l": "तदनु"}]}, {"w": "षट्पदकोकिलकूजितम्", "e": "the humming of bees and cooing of cuckoos", "p": [{"l": "षट्पद"}, {"l": "कोकिल"}, {"l": "कूजित", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "यथाक्रमम्", "e": "in due order", "p": [{"l": "यथाक्रमम्"}]}, {"w": "आविः", "e": "manifest", "p": [{"l": "आविस्"}]}, {"w": "अभूत्", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "मधुः", "e": "the spring season", "p": [{"l": "मधु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "द्रुमवतीम्", "e": "full of trees", "p": [{"l": "द्रुमवती", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवतीर्य", "e": "having descended", "p": [{"l": "तृ", "inf": "अवतीर्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}]}, {"w": "वनस्थलीम्", "e": "into the forest land", "p": [{"l": "वनस्थली", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "27", "i": 682, "v": "नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियभर्थिनः । अभिययुः सरसो मधुसंभृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ॥", "mn": "नयेति॥ नयो नीतिरेव गुणः। तेन। अथवा, -नयेन गुणैः शौर्यादिभिश्चोपगचिताम्। सतामुपकारः फलं यस्यास्तां सदुपकारफलां भूपतेर्दशरथस्य श्रियमर्थिन इव। मधुना वसन्तेन संभृतां सम्यक्पुष्टां सरसः संबन्धिनीं कमलिनीं पद्मिनीमलिनीरपतत्रिणः । अलयो मृङ्गान्। नीरपतत्रिणो जलपतत्रिणो हंसादयस्च। अभिययुः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अर्थिनः भूपतेः नयगुणोपचितां सदुपकारफलां श्रियम् इव, अलिनीरपतत्रिणः सरसः मधुसंभृतां कमलिनीम् अभिययुः।", "es": "Just as supplicants approach the prosperity of a king, which is enhanced by virtues like good policy and yields the fruit of good deeds, so did bees and water-birds approach the lotus plant of the lake, which was filled with nectar.", "pc": [{"w": "नयगुणोपचिताम्", "e": "augmented by the virtues of policy", "p": [{"l": "नय"}, {"l": "गुण"}, {"l": "उपचित", "cn": "2.1", "inf": "उपचित", "s": ["क्त"], "pl": "चि", "vp": ["उप"]}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "भूपतेः", "e": "of a king", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सदुपकारफलां", "e": "which has good deeds as its fruit", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "उपकार"}, {"l": "फला", "cn": "2.1"}]}, {"w": "श्रियम्", "e": "prosperity", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अर्थिनः", "e": "supplicants", "p": [{"l": "अर्थिन्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "अभिययुः", "e": "approached", "p": [{"l": "या", "fin": "अभिययुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1", "vp": ["अभि"]}]}, {"w": "सरसः", "e": "of the lake", "p": [{"l": "सरस्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "मधुसंभृतां", "e": "filled with nectar", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "संभृत", "cn": "2.1", "inf": "संभृत", "s": ["क्त"], "pl": "भृ", "vp": ["सम्"]}]}, {"w": "कमलिनीम्", "e": "the lotus plant", "p": [{"l": "कमलिनी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अलिनीरपतत्रिणः", "e": "bees and water-birds", "p": [{"l": "अलि"}, {"l": "नीरपतत्रिन्", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "9", "n": "28", "i": 683, "v": "कुसुममेव न केवलमार्तवं नवमशोकतरोः स्मरदीपनम् । किसलयप्रसवोऽपि विलासिनां मदयिता दयिताश्रवणार्पितः ॥", "mn": "कुसुममिति॥ ऋतुरस्य प्राप्त आर्तवम्। `ऋतोरण्` (पा.5।1।105)इत्यण्। नवं प्रत्यग्रमशोकतरोः केवलं कुसुममेव स्मरदीपनमुद्दीपनं न। किंतु विलासिनां मदयिता मदजनको दयिताश्रवणार्पितः किसलयप्रसवोऽपि पल्लवसंतानोऽपि स्मरदीपनोऽभवत् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अशोक-तरोः केवलम् आर्तवं नवं कुसुमम् एव स्मरदीपनं न, अपि तु दयिताश्रवणार्पितः किसलयप्रसवः अपि विलासिनां मदयिता (अभूत्)।", "es": "It was not merely the new, seasonal flower of the Ashoka tree that kindled desire; the cluster of fresh sprouts, when placed on a beloved's ear, also became an intoxicant for lovers.", "pc": [{"w": "कुसुमम्", "e": "the flower", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "only", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "केवलम्", "e": "only", "p": [{"l": "केवलम्"}]}, {"w": "आर्तवम्", "e": "seasonal", "p": [{"l": "आर्तव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नवम्", "e": "new", "p": [{"l": "नव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अशोकतरोः", "e": "of the Ashoka tree", "p": [{"l": "अशोक"}, {"l": "तरु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "स्मरदीपनम्", "e": "kindler of desire", "p": [{"l": "स्मर"}, {"l": "दीपन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "किसलयप्रसवः", "e": "the cluster of sprouts", "p": [{"l": "किसलय"}, {"l": "प्रसव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "विलासिनां", "e": "of the lovers", "p": [{"l": "विलासिन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "मदयिता", "e": "an intoxicator", "p": [{"l": "मदयितृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दयिताश्रवणार्पितः", "e": "placed on the beloved's ear", "p": [{"l": "दयिता"}, {"l": "श्रवण"}, {"l": "अर्पित", "cn": "1.1", "inf": "अर्पित", "s": ["क्त"], "pl": "ऋ", "vp": [""]}]}]},
{"c": "9", "n": "29", "i": 684, "v": "विरचिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः । मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरबका रवकारणतां ययुः ॥", "mn": "विरचिता इति॥ मधुना वसन्तेन विरचिता उपवनश्रियामभिनवाः पत्रविशेषकाः पत्ररचना इव स्थिता मधूनां मकरन्दानां दाने विशारदाश्चतुराः कुरबकास्तरवो मधुलिहां मधुपानां रवकारणतां ययुः। भृङ्गाः कुरबकाणां मधूनि पीत्वा जगुरित्यर्थः। दानशौण्डानर्थिजनाः स्तुवन्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मधुना उपवनश्रियाम् अभिनवाः पत्रविशेषकाः इव विरचिताः, मधुदानविशारदाः कुरबकाः मधुलिहां रवकारणतां ययुः।", "es": "The Kurabaka flowers, expert in bestowing nectar, caused the bees to hum. They appeared like new decorative forehead marks crafted by the spring season for the beauties of the garden.", "pc": [{"w": "विरचिताः", "e": "crafted", "p": [{"l": "रच्", "cn": "1.3", "inf": "विरचित", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}]}, {"w": "मधुना", "e": "by spring", "p": [{"l": "मधु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उपवनश्रियाम्", "e": "for the beauties of the garden", "p": [{"l": "उपवन"}, {"l": "श्री", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अभिनवाः", "e": "new", "p": [{"l": "अभिनव", "cn": "1.3"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "पत्रविशेषकाः", "e": "decorative forehead marks", "p": [{"l": "पत्र"}, {"l": "विशेषक", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मधुलिहां", "e": "of the bees", "p": [{"l": "मधुलिह्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "मधुदानविशारदाः", "e": "expert in giving nectar", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "दान"}, {"l": "विशारद", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कुरबकाः", "e": "the Kurabaka flowers", "p": [{"l": "कुरबक", "cn": "1.3"}]}, {"w": "रवकारणतां", "e": "the state of being the cause of humming", "p": [{"l": "रव"}, {"l": "कारणता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ययुः", "e": "became", "p": [{"l": "या", "fin": "ययुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "9", "n": "30", "i": 685, "v": "सुवदनावदनासवसंभृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः । मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्बकुलमाकुलमायतपङ्क्तिभिः ॥", "mn": "सुवदनेति॥ सुवदनावदनासवेन कान्तामुखमद्येन संभृतो जनितः। तत्तस्य दोहदमिति प्रसिद्धिः। तस्यासवस्यानुवादी सदृशो गुणो यस्य तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः कर्ता मधुलोलुपैरायतपङ्क्तिभिर्दीर्घपङ्क्तिभिर्मधुकरैर्मधुपैः करणैः बकुलं बकुलवृक्षमाकुलमकरोत् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "सुवदनावदनासवसंभृतः तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः मधुलोलुपैः आयतपङ्क्तिभिः मधुकरैः बकुलम् आकुलम् अकरोत्।", "es": "The blossoming of the Bakula flowers, which possessed a fragrance imitating the wine-like breath of a beautiful woman, caused the Bakula tree to be thronged by long rows of bees greedy for its nectar.", "pc": [{"w": "सुवदनावदनासवसंभृतः", "e": "possessing the fragrance of wine from a beautiful woman's mouth", "p": [{"l": "सुवदना"}, {"l": "वदन"}, {"l": "आसव"}, {"l": "संभृत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तदनुवादिगुणः", "e": "having a quality that imitates that", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "अनुवादिन्"}, {"l": "गुण", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुसुमोद्गमः", "e": "the blossoming of flowers", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "उद्गम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मधुकरैः", "e": "by bees", "p": [{"l": "मधुकर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अकरोत्", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "मधुलोलुपैः", "e": "greedy for nectar", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "लोलुप", "cn": "3.3"}]}, {"w": "बकुलम्", "e": "the Bakula tree", "p": [{"l": "बकुल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आकुलम्", "e": "crowded", "p": [{"l": "आकुल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आयतपङ्क्तिभिः", "e": "by long rows", "p": [{"l": "आयत"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "9", "n": "31", "i": 686, "v": "उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके । प्रणयिनीव नखक्षतमण्डनं प्रमदया मदयापितलज्जया ॥", "mn": "उपहितमिति॥ शिशिरापगमश्रिया वसन्तलक्ष्म्या किंशुके पलाशवृक्षे। `पलाशः किंशुकः पर्णः` इत्यमरः। उपहितं दत्तं मुकुलजालं कुड्यलसंहतिः। मदेन यापितलज्जयाऽपसारितत्रपया प्रमदया प्रणयिनी प्रियतम उपहितं नखक्षतमेव मण्डनं तदिव॥ अशोभत॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "शिशिरापगमश्रिया किंशुके उपहितं मुकुलजालं, मदयापितलज्जया प्रमदया (उपहितं) प्रणयिनि नखक्षतमण्डनम् इव, अशोभत।", "es": "The cluster of buds placed upon the Kimshuka tree by the beauty of spring shone brightly, like the decorative nail marks inflicted upon a beloved by a passionate young woman whose shyness has been cast away by intoxication.", "pc": [{"w": "उपहितं", "e": "placed", "p": [{"l": "धा", "cn": "1.1", "inf": "उपहित", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"]}]}, {"w": "शिशिरापगमश्रिया", "e": "by the beauty of the post-winter season", "p": [{"l": "शिशिर"}, {"l": "अपगम"}, {"l": "श्री", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मुकुलजालम्", "e": "the cluster of buds", "p": [{"l": "मुकुल"}, {"l": "जाल", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अशोभत", "e": "shone", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "अशोभत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "किंशुके", "e": "on the Kimshuka tree", "p": [{"l": "किंशुक", "cn": "7.1"}]}, {"w": "प्रणयिनि", "e": "on the beloved", "p": [{"l": "प्रणयिन्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "नखक्षतमण्डनं", "e": "the decoration of nail marks", "p": [{"l": "नख"}, {"l": "क्षत"}, {"l": "मण्डन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रमदया", "e": "by a young woman", "p": [{"l": "प्रमदा", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मदयापितलज्जया", "e": "whose shyness was dispelled by passion", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "यापित", "inf": "यापित", "s": ["णिच्", "क्त"], "pl": "या"}, {"l": "लज्जा", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "32", "i": 687, "v": "व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विशषयीकृतमेखलम् । न खलु तावदशेषमपोहितुं रविरलं विरलं कृतवान्हिमम् ॥", "mn": "व्रणेति॥ व्रणैर्दन्तक्षतैर्गुरुभिर्दुर्धरैः प्रमदानामधरैरधरोष्ठैर्दुःसहं हिमस्य व्यथाकरत्वादसह्यम्। जघनेषु निर्विषयीकृता निरवकाशीकृता मेखला येन तत्। शैत्यात्त्याजितमेखलमित्यर्थः। एवंभूतं हिमं रविस्तावदा वसन्तादशेषं निशेषं यथा तथाऽपोहितुं निरसितुं नालं खलु न शक्तो हि। किंतु विरलं कृतवांस्तनूचकार ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "रविः व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलं हिमं तावत् अशेषम् अपोहितुं न खलु अलम् (अभूत्), (किन्तु) विरलं कृतवान्।", "es": "The sun was not yet able to completely remove the cold—which was unbearable for women's sore lips and caused them to remove their girdles—but he did succeed in making it sparse.", "pc": [{"w": "व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं", "e": "unbearable for the lips of women, sore from love-bites", "p": [{"l": "व्रण"}, {"l": "गुरु"}, {"l": "प्रमदा"}, {"l": "अधर"}, {"l": "दुःसह", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जघननिर्विषयीकृतमेखलम्", "e": "which caused girdles to be removed from the hips", "p": [{"l": "जघन"}, {"l": "निर्विषयीकृत"}, {"l": "मेखला", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "खलु", "e": "indeed", "p": [{"l": "खलु"}]}, {"w": "तावत्", "e": "so much", "p": [{"l": "तावत्"}]}, {"w": "अशेषम्", "e": "completely", "p": [{"l": "अशेषम्"}]}, {"w": "अपोहितुं", "e": "to remove", "p": [{"l": "ऊह्", "inf": "अपोहितुं", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["अप"]}]}, {"w": "रविः", "e": "the sun", "p": [{"l": "रवि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अलं", "e": "able", "p": [{"l": "अलम्"}]}, {"w": "विरलं", "e": "sparse", "p": [{"l": "विरल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कृतवान्", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु"]}]}, {"w": "हिमम्", "e": "the cold", "p": [{"l": "हिम", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "33", "i": 688, "v": "अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा । अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितामपि ॥", "mn": "अभिनयानिति॥ अत्र चूतलताया नर्तकीसमाधिरभिधीयते। अभिनयानर्थव्यञ्जकान्व्यापारान्। `व्यञ्जकाभिनयौ समौ` इत्यमरः (अ.को.1|7|17)। परिचेतुमभ्यसितुमुद्यतेव स्थिता। कुतः? मलयमारुतेन कम्पितपल्लवा। `पल्लव`शब्देन हस्तो गम्यते। सकलिका सकोरका। `कलिका कोरकः पुमान्` इत्यमरः (अ.को.2|4|16)। सहकारलता। कलिः कलहो द्वेष उच्यते। `कलिः स्यात्कलहे शूरे कलिरन्त्ययुगे युधि`इति विश्वः। कामो रागः। तज्जितामपि। जितरागद्वेषाणामपीत्यर्थः। मनोऽमदयत् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मलयमारुतकम्पितपल्लवा, अभिनयान् परिचेतुम् उद्यता इव, सकलिका सहकारलता कलिकामजिताम् अपि मनः अमदयत्।", "es": "The mango creeper, with its sprouts shaken by the Malaya wind, appeared as if ready to practice dance gestures. Adorned with buds, it intoxicated the minds of even those ascetics who had conquered worldly strife and desire.", "pc": [{"w": "अभिनयान्", "e": "dramatic gestures", "p": [{"l": "अभिनय", "cn": "2.3"}]}, {"w": "परिचेतुम्", "e": "to practice", "p": [{"l": "चि", "inf": "परिचेतुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["परि"]}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "उद्यता", "e": "ready", "p": [{"l": "यम्", "cn": "1.1", "inf": "उद्यत", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}]}, {"w": "मलयमारुतकम्पितपल्लवा", "e": "whose sprouts were shaken by the Malaya wind", "p": [{"l": "मलय"}, {"l": "मारुत"}, {"l": "कम्पित", "inf": "कम्पित", "s": ["क्त"], "pl": "कम्प्"}, {"l": "पल्लवा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अमदयत्", "e": "intoxicated", "p": [{"l": "मद्", "fin": "अमदयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}]}, {"w": "सहकारलता", "e": "the mango creeper", "p": [{"l": "सहकार"}, {"l": "लता", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मनः", "e": "the mind", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सकलिका", "e": "with buds", "p": [{"l": "सकलिका", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कलिकामजिताम्", "e": "of one unconquered by strife and desire", "p": [{"l": "कलि"}, {"l": "काम"}, {"l": "अजित", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}]},
{"c": "9", "n": "34", "i": 689, "v": "प्रथममन्यभृताभिरुदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः । सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितासु मिता वनराजिषु ॥", "mn": "प्रथममिति॥ सुरभिर्गन्धो यासां तासु सुरभिगन्धिषु। `गन्धस्य-` (पा.5।4।135) इत्यादिनेकारः। कुसुमान्यासां संजातानि कुसुमिताः। तासु वनराजिषु वनपङ्क्तिषु। अन्यभृताभिः कोकिलाभिः प्रथमं प्रारम्भेषूदीरिता उक्ता अत एव मिताः परिमिता गिर आलापाः। प्रविरला मौग्ध्यात्स्तोकोक्ता मुग्धवधूनां कथा वाच इव। शुश्रुविरे श्रुताः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "प्रथमम् अन्यभृताभिः उदीरिताः, मुग्धवधूकथाः इव प्रविरलाः, मिताः गिरः सुरभिगन्धिषु कुसुमितासु वनराजिषु शुश्रुविरे।", "es": "In the fragrant, flowering rows of forest trees, measured songs were heard. First uttered by the cuckoos, these songs were sparse and few, like the hesitant words of a charming, shy bride.", "pc": [{"w": "प्रथमम्", "e": "at first", "p": [{"l": "प्रथमम्"}]}, {"w": "अन्यभृताभिः", "e": "by the cuckoos", "p": [{"l": "अन्यभृता", "cn": "3.3"}]}, {"w": "उदीरिताः", "e": "uttered", "p": [{"l": "ईर्", "cn": "1.3", "inf": "उदीरित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}]}, {"w": "प्रविरलाः", "e": "very few", "p": [{"l": "प्रविरल", "cn": "1.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "मुग्धवधूकथाः", "e": "the words of a shy bride", "p": [{"l": "मुग्ध"}, {"l": "वधू"}, {"l": "कथा", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सुरभिगन्धिषु", "e": "in the fragrant", "p": [{"l": "सुरभि"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "शुश्रुविरे", "e": "were heard", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "शुश्रुविरे", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A2"}]}, {"w": "गिरः", "e": "songs", "p": [{"l": "गिर्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कुसुमितासु", "e": "flowering", "p": [{"l": "कुसुमित", "cn": "7.3"}]}, {"w": "मिताः", "e": "measured/few", "p": [{"l": "मित", "cn": "1.3", "inf": "मित", "s": ["क्त"], "pl": "मा"}]}, {"w": "वनराजिषु", "e": "in the rows of forest trees", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "राजि", "cn": "7.3"}]}]},
{"c": "9", "n": "35", "i": 690, "v": "श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो बभुः । उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः ॥", "mn": "श्रुतीति॥ श्रुतिसुखाः कर्णमधुरा भ्रमरस्वना एव गीतयो यासां ताः। कुसुमान्येव कोमला दन्तरुचो दन्तकान्तयो यासां ताः। अनेन सस्मितत्वं विवक्षितम्। उपवनान्तलताः पवनेनाहतैः कम्पितैः किसलयैः सलयैः साभिनयैः। `लय` शब्देन लयानुगतोऽभिनयो लक्ष्यते। उपवनान्ते पवनाहतैरिति सक्रियत्वाभिधानात्। पाणिभिरिव बभुः। अनेन तलानां नर्तकीसाम्यं गम्यते ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "पवनाहतैः सलयैः पाणिभिः इव किसलयैः (युक्ताः), श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः, कुसुमकोमलदन्तरुचः उपवनान्तलताः बभुः।", "es": "The creepers in the garden's interior shone brightly. The pleasant humming of bees served as their song, the delicate flowers were their radiant teeth, and their wind-struck sprouts moved like rhythmic hands.", "pc": [{"w": "श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः", "e": "whose songs were the pleasant humming of bees", "p": [{"l": "श्रुति"}, {"l": "सुख"}, {"l": "भ्रमर"}, {"l": "स्वन"}, {"l": "गीति", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कुसुमकोमलदन्तरुचः", "e": "whose teeth-like splendor was like delicate flowers", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "कोमल"}, {"l": "दन्त"}, {"l": "रुच्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "बभुः", "e": "shone", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "उपवनान्तलताः", "e": "the creepers in the garden", "p": [{"l": "उपवन"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "लता", "cn": "1.3"}]}, {"w": "पवनाहतैः", "e": "struck by the wind", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "आहत", "cn": "3.3", "inf": "आहत", "s": ["क्त"], "pl": "हन्", "vp": ["आ"]}]}, {"w": "किसलयैः", "e": "with sprouts", "p": [{"l": "किसलय", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सलयैः", "e": "rhythmic", "p": [{"l": "सलय", "cn": "3.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "पाणिभिः", "e": "with hands", "p": [{"l": "पाणि", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "9", "n": "36", "i": 691, "v": "ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरम् । पतिषु निर्विविशुर्मधुमङ्गनाः स्मरसखं रसखण्डनवर्जितम् ॥", "mn": "ललितेति॥ अङ्गना ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं मधुरविलासघटनापटुतरम्। सुरभिणा मनोहरेण गन्धेन पराजितकेसरं निर्जितबकुलपुष्पम्। `अथ केसरे। बकुलः` इत्यमरः। स्मरस्य सखायं स्मरसखम्। स्मरोद्दीपकमित्यर्थः। मधुं मद्यम्। `अर्धर्चाः पुंसि च` (पा.2।4।31) इति पुंसिङ्गता। उक्तं च-`मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः। अर्धर्चादिगणे पाठान्पुंसकयोर्मधुः॥` इति। पतिषु विषये रसखण्डनवर्जितमनुरागभङ्गरहितं यथा तथा निर्विविशुः। परस्परानुरागपूर्वकं पतिभिः सह पपुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अङ्गनाः पतिषु ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं, सुरभिगन्धपराजितकेसरं, रसखण्डनवर्जितं स्मरसखं मधुं निर्विविशुः।", "es": "Women enjoyed with their husbands the spring-wine, a friend to the god of love. It was adept at inspiring charming amorous gestures, its fragrance surpassed that of Kesar flowers, and its enjoyment was free from any interruption of mood.", "pc": [{"w": "ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं", "e": "expert in displaying charming amorous gestures", "p": [{"l": "ललित"}, {"l": "विभ्रम"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "विचक्षण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सुरभिगन्धपराजितकेसरम्", "e": "whose fragrance surpassed that of the Kesar flower", "p": [{"l": "सुरभि"}, {"l": "गन्ध"}, {"l": "पराजित", "inf": "पराजित", "s": ["क्त"], "pl": "जि", "vp": ["परा"]}, {"l": "केसर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पतिषु", "e": "with their husbands", "p": [{"l": "पति", "cn": "7.3"}]}, {"w": "निर्विविशुः", "e": "enjoyed", "p": [{"l": "विश्", "fin": "निर्विविशुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1", "vp": ["निर्"]}]}, {"w": "मधुम्", "e": "the spring-wine", "p": [{"l": "मधु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अङ्गनाः", "e": "women", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}]}, {"w": "स्मरसखं", "e": "a friend of the god of love", "p": [{"l": "स्मर"}, {"l": "सखि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रसखण्डनवर्जितम्", "e": "devoid of interruption of mood", "p": [{"l": "रस"}, {"l": "खण्डन"}, {"l": "वर्जित", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "37", "i": 692, "v": "शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव श्लथशिञ्जितमेखलाः । विकचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहंगमाः ॥", "mn": "शुशुभिर इति॥ विकचतामरसा विकसितकमलाः। मदेन कला अव्यक्तमधुरं ध्वनन्त उदकलोलविहंगमा जलप्रियपक्षिणो हंसादयो यासु ता मदकलोदकलोलविहंगमा गृहेषु दीर्घिका वाप्यः। स्मितेन चारुतराण्याननानि यासां ताः श्लथाः शिञ्जिता मुखरा मेखला यासां ताः। शिञ्जितेति कर्तरि क्तः। स्त्रिय इव शुशुभिरे ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "स्मितचारुतराननाः श्लथशिञ्जितमेखलाः स्त्रियः इव, मदकलोदकलोलविहंगमाः विकचतामरसाम् गृहदीर्घिकाः शुशुभिरे।", "es": "The household ponds, belonging to the blooming lotuses and filled with water-birds moving about and cooing sweetly in intoxication, shone like women whose faces were made more beautiful by smiles and whose girdles tinkled loosely.", "pc": [{"w": "शुशुभिरे", "e": "shone", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "शुशुभिरे", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}]}, {"w": "स्मितचारुतराननाः", "e": "whose faces were more beautiful with smiles", "p": [{"l": "स्मित"}, {"l": "चारुतर"}, {"l": "आनन", "cn": "1.3"}]}, {"w": "स्त्रियः", "e": "women", "p": [{"l": "स्त्री", "cn": "1.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "श्लथशिञ्जितमेखलाः", "e": "whose girdles tinkled loosely", "p": [{"l": "श्लथ"}, {"l": "शिञ्जित"}, {"l": "मेखला", "cn": "1.3"}]}, {"w": "विकचतामरसाम्", "e": "of the blooming lotuses", "p": [{"l": "विकच"}, {"l": "तामरस", "cn": "6.3"}]}, {"w": "गृहदीर्घिकाः", "e": "the household ponds", "p": [{"l": "गृह"}, {"l": "दीर्घिका", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मदकलोदकलोलविहंगमाः", "e": "having sweetly cooing and moving water-birds in intoxication", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "कल"}, {"l": "उदक"}, {"l": "लोल"}, {"l": "विहंगम", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "9", "n": "38", "i": 693, "v": "उपययौ तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः । सदृशमिष्टसमागमनिर्वृतिं वनितयानितया रजनीवधूः ॥", "mn": "उपययाविति॥ मधुना मधुसमयेन खण्डिता ह्रासं गमिता। क्षीयन्ते खलूत्तरायणे रात्रयः; खण्डिताख्या च नायिका ध्वन्यते। हिमकरोदयेन चन्द्रोदयेन पाण्डुर्मुखस्य प्रदोषस्य वक्रस्य च छविर्यस्याः सा रजन्येव वधूः। इष्टसमागमनिर्वृत्तिं प्रियसंगमसुखम्। अनितयाऽप्राप्तया। `इण् गतौ` इति धातोः समागमनिर्वृतिं प्रियसंगमसुखम्। अनितयाऽप्राप्तया। `इण् गतौ` इति धातोः कर्तरि क्तः। वनितया सदृशं तुल्यं तनुतां न्यूनतां कार्श्यं चोपययौ ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मधुखण्डिता, हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः रजनीवधूः अनितया वनितया इष्टसमागमनिर्वृतिं सदृशं तनुताम् उपययौ।", "es": "The bride of night, shortened by the spring season and with a face as pale as the rising moon, waned. This waning was akin to the bliss of union experienced by an unfaithful woman (who returns pale at dawn after a night with her lover).", "pc": [{"w": "उपययौ", "e": "attained", "p": [{"l": "या", "fin": "उपययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["उप"]}]}, {"w": "तनुतां", "e": "thinness/waning", "p": [{"l": "तनुता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मधुखण्डिता", "e": "shortened by spring", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "खण्डित", "cn": "1.1", "inf": "खण्डित", "s": ["क्त"], "pl": "खण्ड्"}]}, {"w": "हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः", "e": "whose facial splendor was pale like the rising moon", "p": [{"l": "हिमकर"}, {"l": "उदय"}, {"l": "पाण्डु"}, {"l": "मुख"}, {"l": "छवि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सदृशम्", "e": "similarly", "p": [{"l": "सदृशम्"}]}, {"w": "इष्टसमागमनिर्वृतिं", "e": "the bliss of union with a desired one", "p": [{"l": "इष्ट"}, {"l": "समागम"}, {"l": "निर्वृति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वनितया", "e": "by a woman", "p": [{"l": "वनिता", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अनितया", "e": "unfaithful", "p": [{"l": "अनिता", "cn": "3.1"}]}, {"w": "रजनीवधूः", "e": "the bride of night", "p": [{"l": "रजनी"}, {"l": "वधू", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "39", "i": 694, "v": "अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः । कुसुमचापमतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥", "mn": "अपेति॥ हिमकरश्चन्द्रः। अपतुषारतयाऽपगतनीहारतया विशदप्रभैर्निर्मलकान्तिभिः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः सुरतसङ्गखेदहारिभिरंशुभिः किरणैः। मकरोर्जितकेतनम्। मकरेणोर्जितं केतनं ध्वजो यस्य तम्। लब्धावकाशत्वादुच्छ्रितध्वजमित्यर्थः। कुसुमचापं काममतेजयदशातयत्। `तिज निशाने` इति धातोर्ण्यन्ताल्लङ्। सहकारिलाभात्कामोऽपि तीक्ष्णोऽभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "हिमकरः अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः अंशुभिः मकरोर्जितकेतनं कुसुमचापम् अतेजयत्।", "es": "The moon, with its rays that were clear due to the absence of dew and that dispelled the fatigue of lovemaking, intensified the power of Kamadeva, the god whose bow is made of flowers and whose banner is empowered by the Makara.", "pc": [{"w": "अपतुषारतया", "e": "due to the absence of dew", "p": [{"l": "अपतुषारता", "cn": "3.1"}]}, {"w": "विशदप्रभैः", "e": "with clear rays", "p": [{"l": "विशद"}, {"l": "प्रभा", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः", "e": "by those that remove the fatigue of love-making", "p": [{"l": "सुरत"}, {"l": "सङ्ग"}, {"l": "परिश्रम"}, {"l": "नोदिन्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "कुसुमचापम्", "e": "the flower-bowed one (Kamadeva)", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "चाप", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अतेजयत्", "e": "sharpened/intensified", "p": [{"l": "तिज्", "fin": "अतेजयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}]}, {"w": "अंशुभिः", "e": "with rays", "p": [{"l": "अंशु", "cn": "3.3"}]}, {"w": "हिमकरः", "e": "the moon", "p": [{"l": "हिमकर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मकरोर्जितकेतनम्", "e": "whose banner is empowered by the Makara", "p": [{"l": "मकर"}, {"l": "ऊर्जित"}, {"l": "केतन", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "40", "i": 695, "v": "हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कणकाभरणस्य यत् । युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् ॥", "mn": "हुतेति॥ हुतहुताशनदीप्त्याऽऽज्यादिप्रज्वलिताग्निप्रभं यत्कुसुमम्। कर्णिकारमित्यर्थः। वनश्रिय उपवनलक्ष्म्याः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः। अभूदिति शेषः। दसेषु केसरेषु च पेशलम्, सुकुमारपत्रकिञ्जल्कमित्यर्थः। आहितम्। प्रियैरिति शेषः। तत्कुसुमं युवतयोऽलके कुन्तले दधुः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "यत् हुतहुताशनदीप्ति, वनश्रियः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः, दलकेसरपेशलं तत् कुसुमम् युवतयः अलके आहितं दधुः।", "es": "Young women wore in their hair-curls that flower (Kimshuka), which glowed like a sacrificial fire. Delicate with its petals and stamens, it served as a substitute for a golden ornament for the beauty of the forest.", "pc": [{"w": "हुतहुताशनदीप्ति", "e": "glowing like a sacrificial fire", "p": [{"l": "हुत"}, {"l": "हुताशन"}, {"l": "दीप्ति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वनश्रियः", "e": "of the forest's beauty", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "श्री", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रतिनिधिः", "e": "a substitute", "p": [{"l": "प्रतिनिधि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कणकाभरणस्य", "e": "for a golden ornament", "p": [{"l": "कनक"}, {"l": "आभरण", "cn": "6.1"}]}, {"w": "यत्", "e": "which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "युवतयः", "e": "young women", "p": [{"l": "युवति", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कुसुमं", "e": "the flower", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दधुः", "e": "wore", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "आहितं", "e": "placed", "p": [{"l": "धा", "cn": "2.1", "inf": "आहित", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अलके", "e": "in the hair-curl", "p": [{"l": "अलक", "cn": "7.1"}]}, {"w": "दलकेसरपेशलम्", "e": "delicate with petals and stamens", "p": [{"l": "दल"}, {"l": "केसर"}, {"l": "पेशल", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "41", "i": 696, "v": "अलिभिरञ्जनबिन्दुमनोहरैः कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिरङ्कितः । न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥", "mn": "अलिभिरिति॥ अञ्जनबिन्दुमनोहरैः कज्जलकणसुन्दरैः कुसुमपङ्क्तिषु निपतन्ति ये तैः। अलिभिरङ्कितश्चह्नितस्तिलकः श्रीमान्नाम वृक्षः। `तिलकः क्षुरकः श्रीमान्` इत्यमरः (अ.को.2|4|40)। वनस्थलीम्। तिलको विशेषकः। `तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम्। द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियम्` इत्यमरः (अ.को.2|4|40)। प्रमदामिव। न शोभयति स्मेति न खलु। अपि त्वशोभयदेवेत्यर्थः। `लट् स्मे` (पा.3।2।118) इति `स्म`शब्दयोगाद्भूतार्थे लट् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अञ्जनबिन्दुमनोहरैः कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिः अलिभिः अङ्कितः तिलकः (वृक्षः) वनस्थलीं, तिलकः (विशेषकः) प्रमदाम् इव, न शोभयति स्म खलु? (न, अपि तु शोभयत्येव)।", "es": "Did the Tilaka tree, marked by bees as charming as collyrium dots settling on its flower rows, not beautify the forest, just as a decorative mark does not beautify a young woman? (Rhetorical: It certainly beautified the forest, just as a mark beautifies a woman.)", "pc": [{"w": "अलिभिः", "e": "by bees", "p": [{"l": "अलि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अञ्जनबिन्दुमनोहरैः", "e": "charming like dots of collyrium", "p": [{"l": "अञ्जन"}, {"l": "बिन्दु"}, {"l": "मनोहर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिः", "e": "that settle on the rows of flowers", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "पङ्क्ति"}, {"l": "निपातिन्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अङ्कितः", "e": "marked", "p": [{"l": "अङ्क्", "cn": "1.1", "inf": "अङ्कित", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "खलु", "e": "indeed", "p": [{"l": "खलु"}]}, {"w": "शोभयति", "e": "beautifies", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "शोभयति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}]}, {"w": "स्म", "e": "(makes past tense)", "p": [{"l": "स्म"}]}, {"w": "वनस्थलीं", "e": "the forest land", "p": [{"l": "वनस्थली", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "तिलकः", "e": "the Tilaka tree", "p": [{"l": "तिलक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तिलकः", "e": "a decorative mark", "p": [{"l": "तिलक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रमदाम्", "e": "a young woman", "p": [{"l": "प्रमदा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "9", "n": "42", "i": 697, "v": "अमदयन्मधुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया मनः । कुसुमसंभृतया नवमल्लिका स्मितरुचा तरुचारुविलासिनी ॥", "mn": "अमदयदिति॥ तरुचारुविलासिनी तरोः पुंसश्च चारुविलासिनी नवमल्लिका सप्तलाखअया लता। `सप्तला नवमल्लिका` इत्यमरः। मधुनो मकरन्दस्य मद्यस्य च गन्धेन सनाथया। गन्धप्रधानयेत्यर्थः। किसलयमेवाधरस्तत्र संगतया। प्रसृतरागयेत्यर्तः। कुसुमैः संभृतया संपादितया। कुसुमरूपयेत्यर्थः। स्मितरुचा हासकान्त्या मनः। पश्यतामिति शेषः। अमदयत् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मधुगन्धसनाथया, किसलयाधरसंगतया, कुसुमसंभृतया, स्मितरुचा, तरुचारुविलासिनी नवमल्लिका मनः अमदयत्।", "es": "The new jasmine creeper, like a charming, playful woman clinging to a tree, intoxicated the mind. It was endowed with a nectar-like fragrance, had sprout-like lips, was laden with flowers, and possessed the splendor of a smile.", "pc": [{"w": "अमदयत्", "e": "intoxicated", "p": [{"l": "मद्", "fin": "अमदयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}]}, {"w": "मधुगन्धसनाथया", "e": "endowed with a nectar-like fragrance", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "गन्ध"}, {"l": "सनाथ", "cn": "3.1"}]}, {"w": "किसलयाधरसंगतया", "e": "accompanied by sprout-like lips", "p": [{"l": "किसलय"}, {"l": "अधर"}, {"l": "संगत", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मनः", "e": "the mind", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कुसुमसंभृतया", "e": "filled with flowers", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "संभृत", "cn": "3.1"}]}, {"w": "नवमल्लिका", "e": "the new jasmine creeper", "p": [{"l": "नवमल्लिका", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्मितरुचा", "e": "with the splendor of a smile", "p": [{"l": "स्मित"}, {"l": "रुच्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तरुचारुविलासिनी", "e": "a charming playful woman of the tree", "p": [{"l": "तरु"}, {"l": "चारु"}, {"l": "विलासिनी", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "9", "n": "43", "i": 698, "v": "अरुणरागनिषेधिभिरंशुकैः श्रवणलब्धपदैश्च यवाङ्कुरैः । परभृताविरुतैश्च विलासिनः स्मरबलैरबलैकरसाः कृताः ॥", "mn": "अरुणेति॥ विलासिनो विलसनशीलाः पुरुषाः। `वौ कषलस-` (पा.3।2।143) इत्यादिना घिनुण्प्रत्ययः। अरुणस्यानूरो रागमारुण्यं निषेधन्ति तिरस्कुर्वन्तीत्यरुणरागनिषेधिनः। तैः। कुसुम्भादिरञ्जनात्तत्सदृशैरित्यर्थथः। `तमन्वेत्यनुबध्नाति तच्छीलं तन्निषेधति। तस्येवानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यवाचकाः॥` इति दण्डी। अंशुकैरम्बरैः। श्रवणेषु कर्णेषु लब्धपदैः। निवेशितैरित्यर्थः। यवाङ्कुरैश्च परभृताविरुतैः कोकिलाकूजितैश्च। इत्येतैः स्मरबलैः। कामसैन्यैः। अबलास्वेक एव रसो रागो येषां तेऽबलैकरसाः स्त्रीपरतन्त्राः कृताः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "विलासिनः अरुणरागनिषेधिभिः अंशुकैः, श्रवणलब्धपदैः यवाङ्कुरैः च, परभृताविरुतैः च, (एतैः) स्मरबलैः अबलैकरसाः कृताः।", "es": "By the armies of the god of love—namely, fine garments of a reddish hue, barley sprouts placed upon the ears, and the songs of cuckoos—pleasure-loving men were made to find their sole delight in women.", "pc": [{"w": "अरुणरागनिषेधिभिः", "e": "by those serving a reddish hue", "p": [{"l": "अरुण"}, {"l": "राग"}, {"l": "निषेधिन्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अंशुकैः", "e": "by fine garments", "p": [{"l": "अंशुक", "cn": "3.3"}]}, {"w": "श्रवणलब्धपदैः", "e": "which have found a place on the ear", "p": [{"l": "श्रवण"}, {"l": "लब्ध"}, {"l": "पद", "cn": "3.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "यवाङ्कुरैः", "e": "by barley sprouts", "p": [{"l": "यव"}, {"l": "अङ्कुर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "परभृताविरुतैः", "e": "by the songs of cuckoos", "p": [{"l": "परभृता"}, {"l": "विरुत", "cn": "3.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "विलासिनः", "e": "pleasure-seekers", "p": [{"l": "विलासिन्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "स्मरबलैः", "e": "by the armies of the god of love", "p": [{"l": "स्मर"}, {"l": "बल", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अबलैकरसाः", "e": "having women as their sole delight", "p": [{"l": "अबला"}, {"l": "एक"}, {"l": "रस", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कृताः", "e": "were made", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.3", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}]}]},
{"c": "9", "n": "44", "i": 699, "v": "उपचितावयवा शुचिभिः कणैरलिकदम्बकयोगमुपेयुषी । सदृशकान्तिरलक्ष्यत मञ्जरी तिलकजालकजालकमौक्तिकैः ॥", "mn": "उपचितेति॥ शुचिभिः शुभ्रैः कणै रजोभिरुपचितावयवा पुष्टावयवा। अलिकदम्बकयोगमुपेयुषी प्राप्ता। तिलकजा तिलकवृक्षोत्था मञ्जरी। अलकेषु जय्यालकमाभरणविशेषस्तस्मिन्मौक्तिकैः सदृशकान्तिः। अलक्ष्यत। भृङ्गसङ्गिनी शुभ्रा तिलकमञ्जरी नीलालकसक्ताजालमिवालक्ष्यतेति वाक्यार्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "शुचिभिः कणैः उपचितावयवा, अलिकदम्बकयोगम् उपेयुषी तिलकजालकजालकमौक्तिकैः सदृशकान्तिः मञ्जरी अलक्ष्यत।", "es": "The flower cluster, its parts well-developed with white pollen and visited by swarms of bees, was perceived. Its splendor was similar to that of pearls on a net-like hair ornament made from the buds of the Tilaka tree.", "pc": [{"w": "उपचितावयवा", "e": "whose parts were developed", "p": [{"l": "उपचित", "inf": "उपचित", "s": ["क्त"], "pl": "चि", "vp": ["उप"]}, {"l": "अवयवा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शुचिभिः", "e": "with white", "p": [{"l": "शुचि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "कणैः", "e": "pollen grains", "p": [{"l": "कण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अलिकदम्बकयोगम्", "e": "union with a swarm of bees", "p": [{"l": "अलि"}, {"l": "कदम्बक"}, {"l": "योग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उपेयुषी", "e": "having attained", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "inf": "उपेयिवस्", "s": ["क्वसु"], "vp": ["उप"]}]}, {"w": "सदृशकान्तिः", "e": "having a similar splendor", "p": [{"l": "सदृश"}, {"l": "कान्ति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अलक्ष्यत", "e": "was seen", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "अलक्ष्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "मञ्जरी", "e": "the flower cluster", "p": [{"l": "मञ्जरी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तिलकजालकजालकमौक्तिकैः", "e": "with the pearls of the net-like cluster of the Tilaka tree", "p": [{"l": "तिलक"}, {"l": "जालक"}, {"l": "जालक"}, {"l": "मौक्तिक", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "9", "n": "45", "i": 700, "v": "ध्वजपटं मदनस्य धनुर्भृतश्छविकरं मुखचूर्णमृतुश्रियः । कुसुमकेसररेणुमलिव्रजाः सपवनोपवनोत्थितमन्वयुः ॥", "mn": "ध्वजेति॥ अलिव्रजाः षट्पदनिवहा धनुर्भृतो धानुष्कस्य मदनस्य कामस्य ध्वजपटं पताकाभूतम्। ऋतुश्रियो वसन्तलक्ष्म्याश्छविकरं शोभाकरं मुखचूर्णं मुखालंकारचूर्णभूतं सपवनोपवनोत्थितं सपवनं पवनेन सहितं यदुपवनं तस्मिन्नुत्थितम्। कुसुमानां केसरेषु किञ्जल्केषु यो रेणुस्तम्। अन्वयुरन्वगच्छन्। यातेर्लङ् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "धनुर्भृतः मदनस्य ध्वजपटम्, ऋतुश्रियः छविकरम् मुखचूर्णम्, सपवन-उपवन-उत्थितम् कुसुमकेसररेणुम् अलिव्रजाः अन्वयुः।", "es": "Swarms of bees followed the pollen from the filaments of flowers, which was raised by the wind from the gardens. This pollen served as the flag-cloth for the bow-wielding god of love, and as the beauty-enhancing face powder for the goddess of the spring season.", "pc": [{"w": "ध्वजपटम्", "p": [{"l": "ध्वजपट", "cn": "2.1"}], "e": "the flag-cloth"}, {"w": "मदनस्य", "p": [{"l": "मदन", "cn": "6.1"}], "e": "of Madana (god of love)"}, {"w": "धनुर्भृतः", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the bow-wielder"}, {"w": "छविकरम्", "p": [{"l": "छवि"}, {"l": "कर", "cn": "2.1"}], "e": "the beauty-maker"}, {"w": "मुखचूर्णम्", "p": [{"l": "मुख"}, {"l": "चूर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "the face-powder"}, {"w": "ऋतुश्रियः", "p": [{"l": "ऋतु"}, {"l": "श्री", "cn": "6.1"}], "e": "of the beauty of the season"}, {"w": "कुसुमकेसररेणुम्", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "केसर"}, {"l": "रेणु", "cn": "2.1"}], "e": "the pollen from the filaments of flowers"}, {"w": "अलिव्रजाः", "p": [{"l": "अलि"}, {"l": "व्रज", "cn": "1.3"}], "e": "swarms of bees"}, {"w": "सपवनोपवनोत्थितम्", "p": [{"l": "सपवन"}, {"l": "उपवन"}, {"l": "उत्थित", "cn": "2.1"}], "e": "risen from the garden with the wind"}, {"w": "अन्वयुः", "p": [{"l": "इ", "fin": "अन्वयुः", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["अनु"]}], "e": "followed"}]},
{"c": "9", "n": "46", "i": 701, "v": "अनुभवन्नवदोलमृतूत्सवं पटुरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया । अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जलतामवलाजनः ॥", "mn": "अनुभवन्निति॥ नवो दोला प्रेङ्खा यस्मिंस्तं नवदोलमृतूत्सवं वसन्तोत्सवमनुभवन्नबलाजनः पटुरपि निपुणोऽपि प्रियकण्ठस्य जिघृक्षया ग्रहीतुमालिङ्गितुमिच्छया आसनरज्जुपरिग्रहे पीठरज्जुग्रहणे भुजलतां बाहुलतां जलतां शैथिल्यम्। डलयोरभेदः। अनयत् दोलाक्रीडासु पतनभयनाटितकेन प्रियकण्ठमाश्लिष्यदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "नवदोलम् ऋतूत्सवम् अनुभवन् अवलाजनः पटुः अपि प्रियकण्ठजिघृक्षया आसनरज्जुपरिग्रहे भुजलताम् जडताम् अनयत्।", "es": "While enjoying the spring festival on new swings, the women, though skilled, feigned slowness in grasping the swing's ropes. They did this with the desire to embrace their beloveds' necks, making their creeper-like arms seem stiff.", "pc": [{"w": "अनुभवन्", "p": [{"l": "भू", "cn": "1.1", "inf": "अनुभवत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["अनु"]}], "e": "experiencing"}, {"w": "नवदोलम्", "p": [{"l": "नवदोला", "cn": "2.1"}], "e": "the new swing"}, {"w": "ऋतूत्सवम्", "p": [{"l": "ऋतु"}, {"l": "उत्सव", "cn": "2.1"}], "e": "the festival of the season"}, {"w": "पटुः", "p": [{"l": "पटु", "cn": "1.1"}], "e": "skilled"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "प्रियकण्ठजिघृक्षया", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "कण्ठ"}, {"l": "जिघृक्षा", "cn": "3.1"}], "e": "with the desire to embrace the beloved's neck"}, {"w": "अनयत्", "p": [{"l": "नी", "fin": "अनयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "brought"}, {"w": "आसनरज्जुपरिग्रहे", "p": [{"l": "आसन"}, {"l": "रज्जु"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "7.1"}], "e": "in grasping the ropes of the swing"}, {"w": "भुजलताम्", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "लता", "cn": "2.1"}], "e": "the creeper-like arm"}, {"w": "जडताम्", "p": [{"l": "जडता", "cn": "2.1"}], "e": "to slowness"}, {"w": "अवलाजनः", "p": [{"l": "अवलाजन", "cn": "1.1"}], "e": "the women"}]},
{"c": "9", "n": "47", "i": 702, "v": "त्यजत मानमालं बत विग्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः । परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ॥", "mn": "त्यजतेति॥ `बत`इत्यामन्त्रणे। `खेदानुकम्पासंतोषविस्मयामन्त्रणे बत` इत्यमरः। बत अङ्गाना मानं कोपं त्यजत। तदुक्तम्-`स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये`इति। विग्रहैर्विरोधैरलम्। विग्रहो न कार्य इत्यर्थः। गतमतीतं चतुरमुपभोगक्षमं वयो यौवनं पुनर्नैति नागच्छति। इत्येवंरूपे स्मरमते स्मराभिप्राये। नपुंसके भावे क्तः। परभृताभिः कोकिलाभिर्निवेदिते सतीव वधूजनो रमते स्म रेमे। कोकिलाकूजितोद्दीपितस्मरः स्त्रीजनः कामशासनभयादिवोच्छृङ्खलमखेलदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मानं त्यजत, विग्रहैः अलम्। बत गतं चतुरं वयः पुनः न एति। इति इव परभृताभिः स्मरमते निवेदिते (सति), वधूजनः रमते स्म।", "es": "As if the cuckoos were announcing the doctrine of the god of love, saying, \"Give up your pride, enough with quarrels! Alas, charming youth, once gone, never returns,\" the young women began to enjoy themselves with their beloveds.", "pc": [{"w": "त्यजत", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "त्यजत", "pn": 8, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "Give up"}, {"w": "मानम्", "p": [{"l": "मान", "cn": "2.1"}], "e": "pride"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "enough"}, {"w": "बत", "p": [{"l": "बत"}], "e": "alas"}, {"w": "विग्रहैः", "p": [{"l": "विग्रह", "cn": "3.3"}], "e": "with quarrels"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "एति", "p": [{"l": "इ", "fin": "एति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "comes"}, {"w": "गतम्", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}], "e": "gone"}, {"w": "चतुरम्", "p": [{"l": "चतुर", "cn": "1.1"}], "e": "charming"}, {"w": "वयः", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "1.1"}], "e": "youth"}, {"w": "परभृताभिः", "p": [{"l": "परभृता", "cn": "3.3"}], "e": "by the cuckoos"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "निवेदिते", "p": [{"l": "विद्", "cn": "7.1", "inf": "निवेदित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["नि"]}], "e": "having been announced"}, {"w": "स्मरमते", "p": [{"l": "स्मर"}, {"l": "मत", "cn": "7.1"}], "e": "in the doctrine of Kama"}, {"w": "रमते", "p": [{"l": "रम्", "fin": "रमते स्म", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "enjoyed"}, {"w": "स्म", "p": [{"l": "स्म"}], "e": "(past tense marker)"}, {"w": "वधूजनः", "p": [{"l": "वधूजन", "cn": "1.1"}], "e": "the young women"}]},
{"c": "9", "n": "48", "i": 703, "v": "अथ यथासुखमार्तवमुत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः । नरपतिश्चकमे मृगयारतिं स मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः ॥", "mn": "अथेति॥ अथानन्तरं मधुं मथ्नातीति मधुमद्विष्णुः। संपदादित्वात्क्विप्। पधुर्वसन्तः। मध्नातीति भावः। पचाद्यच्। मनसो मथो मन्मथः कामः। तेषां संनिभः सदृशो मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः स नरपतिर्दशरथो विलासवतीसखः स्त्रीसहचरः सन्। ऋतुः प्राप्तोऽस्यार्तवः। तमुत्सवं वसन्तोत्सवं यथा-सुखं समनुभूय मृगयारतिं मृगयाविहारं चकम आचकाङ्क्ष ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अथ विलासवतीसखः मधुमत्-मधुमन्मथ-संनिभः सः नरपतिः आर्तवम् उत्सवम् यथासुखम् समनुभूय मृगयारतिम् चकमे।", "es": "Then, after having comfortably enjoyed the seasonal festival in the company of playful women, that king, who resembled the god of love accompanied by Spring, desired the pleasure of hunting.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "यथासुखम्", "p": [{"l": "यथासुखम्"}], "e": "comfortably"}, {"w": "आर्तवम्", "p": [{"l": "आर्तव", "cn": "2.1"}], "e": "the seasonal"}, {"w": "उत्सवम्", "p": [{"l": "उत्सव", "cn": "2.1"}], "e": "festival"}, {"w": "समनुभूय", "p": [{"l": "भू", "inf": "समनुभूय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["सम्", "अनु"]}], "e": "having fully experienced"}, {"w": "विलासवतीसखः", "p": [{"l": "विलासवती"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by playful women"}, {"w": "नरपतिः", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "चकमे", "p": [{"l": "कम्", "fin": "चकमे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "desired"}, {"w": "मृगयारतिम्", "p": [{"l": "मृगया"}, {"l": "रति", "cn": "2.1"}], "e": "the delight in hunting"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः", "p": [{"l": "मधुमत्"}, {"l": "मधुमन्मथ"}, {"l": "संनिभ", "cn": "1.1"}], "e": "resembling the god of love accompanied by Spring"}]},
{"c": "9", "n": "49", "i": 704, "v": "परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुषोश्च तदिङ्गितवोधनम् । श्रमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययौ ॥", "mn": "परिचयमिति॥ असौ मृगया। चललक्ष्याणि मृगगवयादीनि। तेषां निपातने परिचयमभ्यासं करोति। भयरुषोर्भयक्रोधयोस्तदिङ्गितबोधनं तेषां चललक्ष्याणामिङ्गितस्य चेष्टितस्य भयादिलिङ्गभूतस्य बोधनं ज्ञानं च करोति। तनुं शरीरं श्रमस्य जयान्निरासात्प्रगुणां प्रकृष्टलाघवादिगुणवतीं च करोति। अतो हेतोः सचिवैरनुमतोऽनुमोदितः सन् ययौ। सर्वं चैतद्युद्धोपयोगीत्यतस्तदपेक्षया मृगयाप्रवृत्तिः। न तु व्यसनितयेति भावः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "असौ (मृगया) चललक्ष्यनिपातने परिचयम्, भयरुषोः च तदिङ्गितबोधनम् (करोति), श्रमजयात् च तनुम् प्रगुणाम् करोति। अतः सचिवैः अनुमतः (सन्) ययौ।", "es": "Hunting provides practice in hitting moving targets, teaches one to understand the signs of fear and anger in animals, and makes the body fit by overcoming fatigue. Therefore, permitted by his ministers, he went.", "pc": [{"w": "परिचयम्", "p": [{"l": "परिचय", "cn": "2.1"}], "e": "practice"}, {"w": "चललक्ष्यनिपातने", "p": [{"l": "चल"}, {"l": "लक्ष्य"}, {"l": "निपातन", "cn": "7.1"}], "e": "in hitting moving targets"}, {"w": "भयरुषोः", "p": [{"l": "भय"}, {"l": "रुष्", "cn": "6.2"}], "e": "of fear and anger"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तदिङ्गितबोधनम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "इङ्गित"}, {"l": "बोधन", "cn": "2.1"}], "e": "understanding their signs"}, {"w": "श्रमजयात्", "p": [{"l": "श्रम"}, {"l": "जय", "cn": "5.1"}], "e": "from conquering fatigue"}, {"w": "प्रगुणाम्", "p": [{"l": "प्रगुणा", "cn": "2.1"}], "e": "fit"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "करोति", "p": [{"l": "कृ", "fin": "करोति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "makes"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this (hunting)"}, {"w": "तनुम्", "p": [{"l": "तनु", "cn": "2.1"}], "e": "the body"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "अनुमतः", "p": [{"l": "मन्", "cn": "1.1", "inf": "अनुमत", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"]}], "e": "permitted"}, {"w": "सचिवैः", "p": [{"l": "सचिव", "cn": "3.3"}], "e": "by the ministers"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he went"}]},
{"c": "9", "n": "50", "i": 705, "v": "मृगवनोपगमक्षमवेषमृद्विपुलकण्ठनिषक्तशरासनः । गगनमश्वखुरोद्धतरेणुभिर्नृसविता स वितानमिवाकरोत् ॥", "mn": "मृगेति॥ मृगाणां वनं तस्योपगमः प्राप्तिः। तस्य क्षममर्हं वेषां बिभर्तीति स तथोक्तः। मृगयाविहारानुगुणवेषधारीत्यर्थः। विपुलकण्ठे निषक्तशरासनो लग्नधन्वा। ना सवितेव नृसविता पुरुषश्रेष्ठः। उपमितसमासः। स राजाऽश्वखुरोद्धतरेणुभिर्गगनं वितानं तुच्छमसदिवाकरोत्। गगनं नालक्ष्यतेत्यर्थः। `वितानं तुच्छमन्दयोः` इति विश्वः। अथवा, -`सवितानम्` इत्येकं पदम्। सवितानमुल्लोचसहितमिवाकरोत् । `अस्त्री वितानमुल्लोचः` इत्यमरः (अ.को.2|6|121) ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "मृगवन-उपगम-क्षम-वेष-भृत्, विपुल-कण्ठ-निषक्त-शरासनः, सः नृसविता अश्व-खुर-उद्धत-रेणुभिः गगनम् वितानम् इव अकरोत्।", "es": "Wearing attire suitable for entering the hunting forest and with a bow slung over his broad shoulder, that king, a veritable sun among men, made the sky appear as if it had a canopy with the dust raised by his horses' hooves.", "pc": [{"w": "मृगवनोपगमक्षमवेषभृत्", "p": [{"l": "मृगवन"}, {"l": "उपगम"}, {"l": "क्षम"}, {"l": "वेष"}, {"l": "भृत्", "cn": "1.1"}], "e": "wearing a dress suitable for entering the hunting forest"}, {"w": "विपुलकण्ठनिषक्तशरासनः", "p": [{"l": "विपुल"}, {"l": "कण्ठ"}, {"l": "निषक्त"}, {"l": "शरासन", "cn": "1.1"}], "e": "with a bow slung on his broad shoulder"}, {"w": "गगनम्", "p": [{"l": "गगन", "cn": "2.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "अश्वखुरोद्धतरेणुभिः", "p": [{"l": "अश्व"}, {"l": "खुर"}, {"l": "उद्धत"}, {"l": "रेणु", "cn": "3.3"}], "e": "with the dust raised by the horses' hooves"}, {"w": "नृसविता", "p": [{"l": "नृ"}, {"l": "सवितृ", "cn": "1.1"}], "e": "the sun among men"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वितानम्", "p": [{"l": "वितान", "cn": "2.1"}], "e": "a canopy"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "made"}]},
{"c": "9", "n": "51", "i": 706, "v": "ग्रथितमौलिरसौ वनमालया तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः । तुरगवल्गनचञ्चलकुण्डलो विरुरुचे रुरुचेष्टितभूमिषु ॥", "mn": "ग्रथितेति॥ वनमालया वनपुष्पस्रजा ग्रथितमौलिर्बद्धधम्मिल्लः । तरुणां पलाशैः पत्रैः सवर्णः समानस्तनुच्छदो वर्म यस्य स तथोक्तः। इदं च वर्मणः पलाशसावर्ण्याभिधानं मृगादीनां विश्वासार्थम्। तुरगस्य वल्गनेन गतिविशेषेण चञ्चलकुण्डलोऽसौ दशरथो रुरुभिर्भृगविशेषैश्चेष्टिताश्चरिता या भूमयस्तासु विरुरुचे विदिद्युते ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "वनमालया ग्रथितमौलिः, तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः, तुरगवल्गनचञ्चलकुण्डलः असौ रुरु-चेष्टित-भूमिषु विरुरुचे।", "es": "With his crest woven with a forest garland, his armor matching the color of tree leaves, and his earrings dangling from the galloping of his horse, he shone brightly in the lands frequented by the Ruru deer.", "pc": [{"w": "ग्रथितमौलिः", "p": [{"l": "ग्रथित"}, {"l": "मौलि", "cn": "1.1"}], "e": "whose crest was woven"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वनमालया", "p": [{"l": "वनमाला", "cn": "3.1"}], "e": "with a forest garland"}, {"w": "तरुपलाशसवर्णतनुच्छदः", "p": [{"l": "तरु"}, {"l": "पलाश"}, {"l": "सवर्ण"}, {"l": "तनुच्छद", "cn": "1.1"}], "e": "whose armor was the same color as the leaves of the trees"}, {"w": "तुरगवल्गनचञ्चलकुण्डलः", "p": [{"l": "तुरग"}, {"l": "वल्गन"}, {"l": "चञ्चल"}, {"l": "कुण्डल", "cn": "1.1"}], "e": "whose earrings were unsteady due to the horse's galloping"}, {"w": "विरुरुचे", "p": [{"l": "रुच्", "fin": "विरुरुचे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "shone brightly"}, {"w": "रुरुचेष्टितभूमिषु", "p": [{"l": "रुरु"}, {"l": "चेष्टित"}, {"l": "भूमि", "cn": "7.3"}], "e": "in the grounds frequented by Ruru deer"}]},
{"c": "9", "n": "52", "i": 707, "v": "तनुलताविनिवेशितविग्रहा भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृत्तयः । ददृशुरध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलम् ॥", "mn": "तन्विति॥ तनुषु लतासु विनिवेशितविग्रहाः संक्रमितदेहाः। भ्रमरेषु संक्रमिता ईक्षणवृत्तयो दृग्व्यापारा यासां ता वनदेवताः सुनयनं सुलोचनं नयेन नीत्या नन्दितास्तोषिताः कोसला येन तं दशरथमध्वनि ददृशुः। प्रसन्नपावनतया तं देवता अपि गूढवृत्त्या ददृशुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "तनुलता-विनिवेशित-विग्रहाः भ्रमर-संक्रमित-ईक्षण-वृत्तयः वनदेवताः अध्वनि सुनयनम् नय-नन्दित-कोसलम् तम् ददृशुः।", "es": "The forest deities, who had hidden their forms within slender creepers and whose glances darted about like bees, saw him on the path—the handsome one who had delighted the people of Kosala with his just policies.", "pc": [{"w": "तनुलताविनिवेशितविग्रहाः", "p": [{"l": "तनुलता"}, {"l": "विनिवेशित"}, {"l": "विग्रहा", "cn": "1.3"}], "e": "who had placed their bodies in the slender creepers"}, {"w": "भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृत्तयः", "p": [{"l": "भ्रमर"}, {"l": "संक्रमित"}, {"l": "ईक्षण"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.3"}], "e": "whose glances moved like bees"}, {"w": "ददृशुः", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "अध्वनि", "p": [{"l": "अध्वन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "वनदेवताः", "p": [{"l": "वनदेवता", "cn": "1.3"}], "e": "the forest deities"}, {"w": "सुनयनम्", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "नयन", "cn": "2.1"}], "e": "the handsome one"}, {"w": "नयनन्दितकोसलम्", "p": [{"l": "नय"}, {"l": "नन्दित"}, {"l": "कोसल", "cn": "2.1"}], "e": "who delighted the Kosalas by his policy"}]},
{"c": "9", "n": "53", "i": 708, "v": "श्वगणिवागुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्यु विवेश सः । स्थिगतुरंगमभूमि निपानवन्मृगवयोगवयोपचितं वनम् ॥", "mn": "श्वगणीति॥ स दशरथः। शुनां गणः स एषामस्तीति श्वगणिनः श्वप्राहिणः। तैः। वागुरा मृगबन्धनरज्जुः। `वागुरा मृगबन्धनी` इत्यमरः (अ.को.2|10|26)। तया चरन्तीति वागुरिका जालिकाः। `चरति` (पा.4।4।8) इति ठक्प्रत्ययः। `द्वौ वागुरिकजालिकौ` इत्यमरः (अ.को.2|10|14)। तैशअच प्रथममास्थइतमधिष्ठितम्। व्यपगता अनला दावाग्नयो दस्यवस्तस्कराश्च। यस्मात्तथोक्तम्। `दस्युतस्करमोषकाः` इत्यमरः (अ.को.2|10|24)। `कारयेद्वनविशोधनमादौ मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षुः। आप्तशस्त्र्यनुगतः प्रविशेद्वा संकटे च गहने च न तिष्ठेत्॥` इति कामन्दकः। स्थिरा दृढा पङ्कादिरहिता तुरंगमयोग्या भूमिर्यस्य तत्। निपानवदाहावयुक्तम्। `आहावस्तु निपानं स्याद्गुपकूपजलाशये` इत्यमरः (अ.को.2|10|26)। मृगैर्हरिणादिभिर्वयोभिः पक्षिभिर्गवयैर्गोसदृशैररण्यपशुविशेषैश्चोपचितं समृद्धं वनं विवेश प्रविष्टवान् ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "सः श्वगणि-वागुरिकैः प्रथम-आस्थितम्, व्यपगत-अनल-दस्यु, स्थित-तुरङ्गम-भूमि, निपानवत्, मृग-वयः-गवय-उपचितम् वनम् विवेश।", "es": "He entered the forest, which had been previously secured by huntsmen with dogs and nets. It was cleared of fires and robbers, had firm ground for horses, possessed watering places, and was teeming with deer, birds, and gayals.", "pc": [{"w": "श्वगणिवागुरिकैः", "p": [{"l": "श्वगणिन्"}, {"l": "वागुरिक", "cn": "3.3"}], "e": "by huntsmen with dogs and nets"}, {"w": "प्रथमास्थितम्", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "आस्थित", "cn": "2.1"}], "e": "previously occupied"}, {"w": "व्यपगतानलदस्यु", "p": [{"l": "व्यपगत"}, {"l": "अनल"}, {"l": "दस्यु", "cn": "2.1"}], "e": "from which fires and robbers were removed"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "entered"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "स्थिततुरङ्गमभूमि", "p": [{"l": "स्थित"}, {"l": "तुरङ्गम"}, {"l": "भूमि", "cn": "2.1"}], "e": "where horses could stand firm"}, {"w": "निपानवत्", "p": [{"l": "निपानवत्", "cn": "2.1"}], "e": "having drinking places"}, {"w": "मृगवयोगवयोपचितम्", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "वयस्"}, {"l": "गवय"}, {"l": "उपचित", "cn": "2.1"}], "e": "abounding in deer, birds, and gayals"}, {"w": "वनम्", "p": [{"l": "वन", "cn": "2.1"}], "e": "the forest"}]},
{"c": "9", "n": "54", "i": 709, "v": "अथ नभस्य इव त्रिदशायुधं कनकपिङ्गतडिद्गुणसंयुतम् । धनुरधिज्यमनाधिरुपाददे नरवरो रवरोषितकेसरी ॥", "mn": "अथेति॥ अथानाधिर्मनोव्यथारहितो नरवरो नरश्रेष्ठः। रवेण धनुष्टङ्कारेण रोषिताः केसरिणः सिंहा येन स राजा। कनकमिव पिङ्गः पिशङ्गो यस्तडिदेवप गुणो मौर्वी तेन संयुतं त्रिदशायुधमिन्द्रचापं नभस्यो भाद्रपदमास इव। `स्युर्नभस्यप्रौष्टपदभाद्रभाद्रपदाः समाः` इत्यमरः। अधिज्यमधिगतमौर्वीकं धनुरुपापदे जग्राह ॥", "ch": {"n": "द्रुतविलम्बितम्"}, "anv": "अथ रव-रोषित-केसरी अनाधिः नरवरः, नभसि त्रिदशायुधम् इव, कनकपिङ्गतडित्-गुण-संयुतम् अधिज्यम् धनुः उपाददे।", "es": "Then that best of men, who angered lions with his sound and was free from anxiety, took up his strung bow. With its string resembling a golden-tawny flash of lightning, the bow looked like Indra's rainbow in the sky.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "नभसि", "p": [{"l": "नभस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the sky"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "त्रिदशायुधम्", "p": [{"l": "त्रिदशायुध", "cn": "2.1"}], "e": "the weapon of the gods (rainbow)"}, {"w": "कनकपिङ्गतडिद्गुणसंयुतम्", "p": [{"l": "कनकपिङ्गतडित्"}, {"l": "गुण"}, {"l": "संयुत", "cn": "2.1"}], "e": "joined with a string like a golden-tawny lightning flash"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "अधिज्यम्", "p": [{"l": "अधिज्य", "cn": "2.1"}], "e": "strung"}, {"w": "अनाधिः", "p": [{"l": "अनाधि", "cn": "1.1"}], "e": "free from anxiety"}, {"w": "उपाददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "उपाददे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["उप", "आ"]}], "e": "took up"}, {"w": "नरवरः", "p": [{"l": "नरवर", "cn": "1.1"}], "e": "the best of men"}, {"w": "रवरोषितकेसरी", "p": [{"l": "रव"}, {"l": "रोषित"}, {"l": "केसरी", "cn": "1.1"}], "e": "who angered lions with his sound"}]},
{"c": "9", "n": "55", "i": 710, "v": "तस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावैर्व्याहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात् । आविर्बभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम् ॥", "mn": "तस्येति॥ स्तनप्रणयिभिः स्तनपायिभिरेणशावैर्हरिणशिशुभिः। `पृथुकः शावकः शिशु` इत्यमरः (अ.को.2|5|40)। व्याहन्यमानं तद्वत्सलतया तद्गमनानुसारेण मुहुर्मुहुः प्रतिषिध्यमानं हरिणीनां गमनं गतिर्यस्य तत्। कुशा गर्भे येषां तानि मुखानि यस्य तत् कुशगर्भमुखम्। तस्य यूथस्याग्रेसरः पुरःसरो गर्वितो दृप्तश्च कृष्णसारो यस्य तत्। मृगाणां यूथं कुलम्। `सजातीयैः कुलं यूथं तिरश्चां पुंनपुंसकम्` सारो यस्य तत्। मृगाणां यूथं कुलम्। `सजातीयैः कुलं यूथं तिरश्चां पुंनपुंसकम्` इत्यमरः (अ.को.2|5|40)। तस्य दशरथस्य पुरस्तादग्र आविर्बभूव। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तस्य पुरस्तात्, स्तनप्रणयिभिः एणशावैः मुहुः व्याहन्यमान-हरिणी-गमनम्, कुश-गर्भ-मुखम्, तत्-अग्रसर-गर्वित-कृष्णसारम् मृगाणाम् यूथम् आविर्बभूव।", "es": "In front of him appeared a herd of deer. The movement of the does was repeatedly hindered by their fawns seeking the udder. The deer had mouths full of Kusha grass, and the herd was led by a proud black-buck.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "स्तनप्रणयिभिः", "p": [{"l": "स्तनप्रणयिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by those fond of the udder"}, {"w": "मुहुः", "p": [{"l": "मुहुर्"}], "e": "repeatedly"}, {"w": "एणशावैः", "p": [{"l": "एणशाव", "cn": "3.3"}], "e": "by young deer"}, {"w": "व्याहन्यमानहरिणीगमनम्", "p": [{"l": "व्याहन्यमान"}, {"l": "हरिणी"}, {"l": "गमन", "cn": "1.1"}], "e": "where the movement of the does was being obstructed"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "in front"}, {"w": "आविर्बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "आविर्बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आविस्"]}], "e": "appeared"}, {"w": "कुशगर्भमुखम्", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "गर्भ"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "whose mouths were full of kusha grass"}, {"w": "मृगाणाम्", "p": [{"l": "मृग", "cn": "6.3"}], "e": "of deer"}, {"w": "यूथम्", "p": [{"l": "यूथ", "cn": "1.1"}], "e": "a herd"}, {"w": "तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अग्रसर"}, {"l": "गर्वित"}, {"l": "कृष्णसार", "cn": "1.1"}], "e": "in which a black-buck, proud of leading it, was prominent"}]},
{"c": "9", "n": "56", "i": 711, "v": "तत्प्रार्थितं जवनवाजिगतेन राज्ञा तूर्णीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपङ्क्ति । श्यामीचकार वनमाकुलदृष्टिपातै र्वातेरितोत्पलदलप्रकरैरिवार्द्रैः ॥", "mn": "तदिति॥ जवनो जवशीलः। `जुचंक्रम्य`- (पा.3।2।150) इत्यादिना युच्प्रत्तययः। `तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः` इत्यमरः (अ.को.2|8|73)। तं वाजिनमश्वं गतेनारूडेन। तूणीषुधिः। `बह्वादिभ्यश्च` (पा.4।1।54)इति स्त्रियां ङीष्। तस्या मुखाद्विवरादुद्धृतशरेण राज्ञा प्रार्थितमभियाचितम्। `याच्ञायामभियाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः`इति केशवः। अत एव विशीर्णा पङ्क्तिः संघीभावो यस्य तत्। मृगयूथं कर्तृ आद्रैर्भयादश्रुसिक्तैराकुला भयचकिता ये दृष्टिपातास्तैः। वातेरितोत्पलदलप्रकरैः पवनकम्पितेन्दीवरदलवृन्दैरिव। वनं श्यामीचकार ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "जवन-वाजि-गतेन तूर्णी-मुख-उद्धृत-शरेण राज्ञा प्रार्थितम्, विशीर्ण-पङ्क्ति तत् (यूथम्) आर्द्रैः आकुल-दृष्टि-पातैः, वात-ईरित-उत्पल-दल-प्रकरैः इव, वनम् श्यामीचकार।", "es": "Pursued by the king who was mounted on a swift horse and had drawn an arrow from his quiver, the herd, its formation now broken, darkened the forest with its tearful, bewildered glances, which were like heaps of wet blue lotus petals scattered by the wind.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That (herd)"}, {"w": "प्रार्थितम्", "p": [{"l": "अर्थ्", "cn": "1.1", "inf": "प्रार्थित", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"]}], "e": "pursued"}, {"w": "जवनवाजिगतेन", "p": [{"l": "जवन"}, {"l": "वाजिन्"}, {"l": "गत", "cn": "3.1"}], "e": "by him who was mounted on a swift horse"}, {"w": "राज्ञा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "तूर्णीमुखोद्धृतशरेण", "p": [{"l": "तूर्णी"}, {"l": "मुख"}, {"l": "उद्धृत"}, {"l": "शर", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had drawn an arrow from the mouth of his quiver"}, {"w": "विशीर्णपङ्क्ति", "p": [{"l": "विशीर्ण"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "1.1"}], "e": "with its formation broken"}, {"w": "श्यामीचकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "श्यामीचकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["श्यामी"]}], "e": "made dark"}, {"w": "वनम्", "p": [{"l": "वन", "cn": "2.1"}], "e": "the forest"}, {"w": "आकुलदृष्टिपातैः", "p": [{"l": "आकुल"}, {"l": "दृष्टि"}, {"l": "पात", "cn": "3.3"}], "e": "with bewildered glances"}, {"w": "वातेरितोत्पलदलप्रकरैः", "p": [{"l": "वात"}, {"l": "ईरित"}, {"l": "उत्पल"}, {"l": "दल"}, {"l": "प्रकर", "cn": "3.3"}], "e": "by heaps of blue lotus petals scattered by the wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आर्द्रैः", "p": [{"l": "आर्द्र", "cn": "3.3"}], "e": "wet/tearful"}]},
{"c": "9", "n": "57", "i": 712, "v": "लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीं व्यवधाय देहम् । आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंजहार ॥", "mn": "लक्ष्यीकृतेति॥ हरिरिन्द्रो विष्णुर्वा तस्येव प्रभावः सामर्थ्य यस्य स तथोक्तः। धन्वी धनुष्मान् स नृपः। लक्ष्यीकृतस्य वेद्धुमिष्टस्य हरिणस्य स्वप्रेयसो देहं व्यवधायानुरागादन्तर्धाय स्थिताम्। सह चरतीति सहचरी। पचादिषु चरतेष्टित्करणान्ङीप्। यथाह वामनः-`अनुचरीति चरेष्टित्त्वात्` इति। तां सहचरीं हरिणीं प्रेक्ष्य कामितया स्वयं कामुकत्वात्। कृपामृदुमनाः करुणार्द्रचितः सन्। आकर्णकृष्टमपि। दुष्प्रतिसंहरमपीत्यर्थः। बाणं प्रतिसंजहार। नैपुण्यादित्यर्थः। नैपुण्यं तु `धन्वी` इत्यनेन गम्यते ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "हरिप्रभावः सः धन्वी, लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य सहचरीम् देहम् व्यवधाय स्थिताम् प्रेक्ष्य, कामितया कृपा-मृदु-मनाः (सन्) आकर्ण-कृष्टम् अपि बाणम् प्रतिसंजहार।", "es": "That archer, whose prowess was like Indra's, saw the female companion of the targeted deer standing in the way, shielding him with her body. Seeing that she was his beloved, the king's heart softened with compassion, and he withdrew the arrow, even though it was already drawn back to his ear.", "pc": [{"w": "लक्ष्यीकृतस्य", "p": [{"l": "लक्ष्यीकृत", "cn": "6.1"}], "e": "of the one made a target"}, {"w": "हरिणस्य", "p": [{"l": "हरिण", "cn": "6.1"}], "e": "of the deer"}, {"w": "हरिप्रभावः", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}], "e": "he whose prowess was like Indra's"}, {"w": "प्रेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["प्र"]}], "e": "having seen"}, {"w": "स्थिताम्", "p": [{"l": "स्था", "cn": "2.1", "inf": "स्थिता", "s": ["क्त"]}], "e": "standing"}, {"w": "सहचरीम्", "p": [{"l": "सहचरी", "cn": "2.1"}], "e": "his female companion"}, {"w": "व्यवधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "व्यवधाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि", "अव"]}], "e": "having placed as a screen"}, {"w": "देहम्", "p": [{"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "her body"}, {"w": "आकर्णकृष्टम्", "p": [{"l": "आकर्ण"}, {"l": "कृष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "drawn up to the ear"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "कामितया", "p": [{"l": "कामिता", "cn": "3.1"}], "e": "due to her being beloved"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "धन्वी", "p": [{"l": "धन्विन्", "cn": "1.1"}], "e": "the archer"}, {"w": "बाणम्", "p": [{"l": "बाण", "cn": "2.1"}], "e": "the arrow"}, {"w": "कृपामृदुमनाः", "p": [{"l": "कृपा"}, {"l": "मृदु"}, {"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "whose mind was softened by compassion"}, {"w": "प्रतिसंजहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "प्रतिसंजहार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति", "सम्"]}], "e": "withdrew"}]},
{"c": "9", "n": "58", "i": 713, "v": "तस्यापरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोः कर्णान्तमेत्य बिभिदे निबिडोऽपि मुष्टिः । त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरतः सुनेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि ॥", "mn": "तस्येति॥ त्रासाद्भयादतिमात्रचटुलैरत्यन्तचञ्चलैः सुनेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि प्रगल्भकान्ताविलोचनविवलासव्यापारान्सादृश्यात्स्मरतः। अपरेष्वपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोर्मोक्तुमिच्छोस्तस्य नृपस्य निबिडो दृढोऽपि मुष्टिः कर्णान्तमेत्य प्राप्य बिभिदे। स्वयमेव भिद्यते स्म। भिदेः कर्मकर्तरि लिट्। कामिनस्तस्य प्रियाविभ्रमस्मृतिजनितकृपातिरेकान्मुष्टिभेदः। न त्वनैपुण्यादिति तात्पर्यार्थः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "अपरेषु अपि मृगेषु शरान् मुमुक्षोः, त्रास-अतिमात्र-चटुलैः (मृगाणाम्) सुनेत्रैः प्रौढ-प्रिया-नयन-विभ्रम-चेष्टितानि स्मरतः तस्य निबिडः अपि मुष्टिः कर्णान्तम् एत्य बिभिदे।", "es": "As he was about to release arrows at other deer, his firm fist, though drawn to his ear, loosened. This happened because the extremely restless, beautiful eyes of the frightened deer reminded him of the playful, flirtatious glances of his beloved wives.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अपरेषु", "p": [{"l": "अपर", "cn": "7.3"}], "e": "on other"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मृगेषु", "p": [{"l": "मृग", "cn": "7.3"}], "e": "on deer"}, {"w": "शरान्", "p": [{"l": "शर", "cn": "2.3"}], "e": "arrows"}, {"w": "मुमुक्षोः", "p": [{"l": "मुमुक्षु", "cn": "6.1"}], "e": "of him who wished to release"}, {"w": "कर्णान्तम्", "p": [{"l": "कर्णान्त", "cn": "2.1"}], "e": "the end of the ear"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having reached"}, {"w": "बिभिदे", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "बिभिदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "was loosened"}, {"w": "निबिडः", "p": [{"l": "निबिड", "cn": "1.1"}], "e": "firm"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मुष्टिः", "p": [{"l": "मुष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "fist"}, {"w": "त्रासातिमात्रचटुलैः", "p": [{"l": "त्रास"}, {"l": "अतिमात्र"}, {"l": "चटुल", "cn": "3.3"}], "e": "by the extremely restless due to fear"}, {"w": "स्मरतः", "p": [{"l": "स्मृ", "cn": "6.1", "inf": "स्मरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "of him remembering"}, {"w": "सुनेत्रैः", "p": [{"l": "सुनेत्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the beautiful eyes"}, {"w": "प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि", "p": [{"l": "प्रौढ"}, {"l": "प्रिया"}, {"l": "नयन"}, {"l": "विभ्रम"}, {"l": "चेष्टित", "cn": "2.3"}], "e": "the playful movements of the eyes of his beloved wives"}]},
{"c": "9", "n": "59", "i": 714, "v": "उत्तस्थुषः सपदि पल्वलपङ्कमध्यान्मुस्ताप्ररोहकवलावयवानुकीर्णम् । जग्राह स द्रुतवराहकुलस्य मार्गं सुव्यक्तमार्द्रपदपङ्क्तिभिरायताभिः ॥", "mn": "उत्तस्थुष इति॥ स नृपः मुस्ताप्ररोहाणां मुस्ताङ्कुराणां कवला ग्रासाः तेषामवयवैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः शकलैरनुकीर्णं व्याप्तम्। आयताभिर्दीर्घाभिरार्द्रपदपङ्क्तिभिः सुव्यक्तम्। सपदि पल्वलपङ्कमध्यादुत्तस्थुष उत्थितस्य द्रुतवराहकुसस्य पलायितवराहयूथस्य मार्गं जग्राहानुससार ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "सः, सपदि पल्वल-पङ्क-मध्यात् उत्तस्थुषः द्रुत-वराह-कुलस्य, आयताभिः आर्द्र-पद-पङ्क्तिभिः सुव्यक्तम्, मुस्ता-प्ररोह-कवल-अवयव-अनुकीर्णम् मार्गम् जग्राह।", "es": "He then followed the track of a herd of fleeing boars that had just risen from the mud of a pond. The path was clearly marked by long lines of their wet footprints and was strewn with chewed fragments of Musta grass sprouts.", "pc": [{"w": "उत्तस्थुषः", "p": [{"l": "स्था", "cn": "6.1", "inf": "उत्तस्थिवस्", "s": ["क्वसु"], "vp": ["उद्"]}], "e": "of that which had just risen"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि"}], "e": "immediately"}, {"w": "पल्वलपङ्कमध्यात्", "p": [{"l": "पल्वल"}, {"l": "पङ्क"}, {"l": "मध्य", "cn": "5.1"}], "e": "from the middle of the mud of a pond"}, {"w": "मुस्ताप्ररोहकवलावयवानुकीर्णम्", "p": [{"l": "मुस्ता"}, {"l": "प्ररोह"}, {"l": "कवल"}, {"l": "अवयव"}, {"l": "अनुकीर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "strewn with bits of mouthfuls of Musta sprouts"}, {"w": "जग्राह", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "जग्राह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "followed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "द्रुतवराहकुलस्य", "p": [{"l": "द्रुत"}, {"l": "वराह"}, {"l": "कुल", "cn": "6.1"}], "e": "of a herd of fleeing boars"}, {"w": "मार्गम्", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the track"}, {"w": "सुव्यक्तम्", "p": [{"l": "सुव्यक्त", "cn": "2.1"}], "e": "very clear"}, {"w": "आर्द्रपदपङ्क्तिभिः", "p": [{"l": "आर्द्र"}, {"l": "पद"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "3.3"}], "e": "by the lines of wet footprints"}, {"w": "आयताभिः", "p": [{"l": "आयता", "cn": "3.3"}], "e": "long"}]},
{"c": "9", "n": "60", "i": 715, "v": "तं वाहनादवनतोत्तरकायमीषद्विध्यन्तमुद्धृतसटाः प्रतिहन्तुमीषुः । नात्मानमस्य विविदुः सहसा वराहा वृक्षेषु विद्धमिषुभिर्जघनाश्रयेषु ॥", "mn": "तमिति॥ वराहाः। वाहनादश्वादीषदवनतोत्तरकायं किंचिदानतपूर्वकायं विध्यन्तं प्रहरन्तं तं नृपम्। उद्धृतसटा ऊर्ध्वकेसराः सन्तः। `सटा जटाकेसरयोः` इति केशवः। प्रतिहन्तुमीषुः प्रतिहर्तुमैच्छन्। अस्य नृपस्येषुभिः सहसा जघनानामाश्रयेष्ववष्टम्भेषु वृक्षेषु विद्धमात्मानं न विविदुः। एतेन वराहाणां मनस्वित्वं नृपस्य हस्तलाघवं चोक्तम् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "उद्धृत-सटाः वराहाः, वाहनात् ईषत् अवनत-उत्तर-कायम् विध्यन्तम् तम् प्रतिहन्तुम् ईषुः। (किन्तु) जघन-आश्रयेषु वृक्षेषु इषुभिः विद्धम् आत्मानम् सहसा न विविदुः।", "es": "With bristles raised, the boars tried to charge and strike back at the king, who was slightly bent over his mount while shooting. But they suddenly found themselves pierced by his arrows and pinned to the trees by their hindquarters, not even realizing what had happened.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "वाहनात्", "p": [{"l": "वाहन", "cn": "5.1"}], "e": "from his mount"}, {"w": "अवनतोत्तरकायम्", "p": [{"l": "अवनत"}, {"l": "उत्तरकाय", "cn": "2.1"}], "e": "whose upper body was bent down"}, {"w": "ईषत्", "p": [{"l": "ईषत्"}], "e": "slightly"}, {"w": "विध्यन्तम्", "p": [{"l": "व्यध्", "cn": "2.1", "inf": "विध्यत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "while piercing"}, {"w": "उद्धृतसटाः", "p": [{"l": "उद्धृतसट", "cn": "1.3"}], "e": "with bristles raised"}, {"w": "प्रतिहन्तुम्", "p": [{"l": "हन्", "inf": "प्रतिहन्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["प्रति"]}], "e": "to strike back"}, {"w": "ईषुः", "p": [{"l": "इष्", "fin": "ईषुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "tried"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "themselves"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विविदुः", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विविदुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "did know"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "वराहाः", "p": [{"l": "वराह", "cn": "1.3"}], "e": "the boars"}, {"w": "वृक्षेषु", "p": [{"l": "वृक्ष", "cn": "7.3"}], "e": "on the trees"}, {"w": "विद्धम्", "p": [{"l": "व्यध्", "cn": "2.1", "inf": "विद्ध", "s": ["क्त"]}], "e": "pierced"}, {"w": "इषुभिः", "p": [{"l": "इषु", "cn": "3.3"}], "e": "by arrows"}, {"w": "जघनाश्रयेषु", "p": [{"l": "जघन"}, {"l": "आश्रय", "cn": "7.3"}], "e": "resting on their hindquarters"}]},
{"c": "9", "n": "61", "i": 716, "v": "तेनाभिघातरभसस्य विकृष्य पत्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिषस्य मुक्तः । निर्भिद्य विग्रहमशोणितलिप्तपुङ्ख स्तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ॥", "mn": "तेनेति॥ अभिघातो सभस औत्सुक्यं यस्य तस्य। अभिहन्तुमुद्यतस्येत्यर्थः। वन्यस्य वने भवस्य महिषस्य नेत्रविवरे नेत्रमध्ये तेन नृपेण विकृष्याकृष्य मुक्तः पत्री शरो विग्रहं महिषदेहं निर्भिद्य विदार्य। शोणितलिप्तो न भवतीत्यशोणितलिप्तः पुङ्खो यस्य स तथोक्तः सन्। तं महिषं प्रथमं पातयाभवतीत्यशोणितलिप्तः पुङ्खो यस्य स तथोक्तः सन्। तं महिषं प्रथमं पातयामास। स्वयं पश्चात्पपात। `कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि` (पा.3।1।40)इत्यत्रानुशब्दस्य व्यवहितविपर्यस्तप्रयोगनिवृत्त्यर्थत्वात् `पातयां प्रथममास` इत्यपप्रयोग इति पाणिनीयाः। यथाह वार्तिककारः-`विपर्यासनिवृत्त्यर्थः व्यवहितवृत्त्यर्थं च` इति ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तेन, अभिघात-रभसस्य वन्यस्य महिषस्य नेत्र-विवरे विकृष्य मुक्तः पत्री, विग्रहम् निर्भिद्य, अशोणित-लिप्त-पुङ्खः (सन्) तम् प्रथमम् पातयामास, पश्चात् (स्वयं) पपात।", "es": "The king shot an arrow into the eye-socket of a wild buffalo that was rushing to attack. The arrow, drawn with force, pierced through its body and, with its feathered end unstained by blood, first made the buffalo fall and then fell to the ground itself.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "By him"}, {"w": "अभिघातरभसस्य", "p": [{"l": "अभिघात"}, {"l": "रभस", "cn": "6.1"}], "e": "of the one impetuous to attack"}, {"w": "विकृष्य", "p": [{"l": "कृष्", "inf": "विकृष्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having drawn"}, {"w": "पत्री", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the arrow"}, {"w": "वन्यस्य", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "6.1"}], "e": "of the wild"}, {"w": "नेत्रविवरे", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "विवर", "cn": "7.1"}], "e": "in the socket of the eye"}, {"w": "महिषस्य", "p": [{"l": "महिष", "cn": "6.1"}], "e": "of the buffalo"}, {"w": "मुक्तः", "p": [{"l": "मुच्", "cn": "1.1", "inf": "मुक्त", "s": ["क्त"]}], "e": "released"}, {"w": "निर्भिद्य", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "निर्भिद्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["निर्"]}], "e": "having pierced through"}, {"w": "विग्रहम्", "p": [{"l": "विग्रह", "cn": "2.1"}], "e": "the body"}, {"w": "अशोणितलिप्तपुङ्खः", "p": [{"l": "अशोणित"}, {"l": "लिप्त"}, {"l": "पुङ्ख", "cn": "1.1"}], "e": "whose feathered end was not smeared with blood"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "it"}, {"w": "पातयाम्", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पातयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "caused to fall"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथमम्"}], "e": "first"}, {"w": "आस", "p": [], "e": "(part of पातयामास)"}, {"w": "पपात", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पपात", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}]},
{"c": "9", "n": "62", "i": 717, "v": "प्रायो विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान्खङ्गांश्चकार नृपतिर्निक्षितैः क्षुरप्रैः । श्रृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषामत्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥", "mn": "प्राय इति॥ नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः शरविशेषैः खङ्गान् खङ्गाख्यान्मृगान्। `गण्डके खङ्गखङ्गिनौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|31)। प्रायो बाहुल्येन विषाणपरिमोक्षेण शृङ्गभङ्गेन लघून्यगुरूण्युत्तमाङ्गानि शिरांसि येषां तांश्चकार। न त्ववधीदित्यर्थः। कुतः? दृप्तविनयाधिकृतो दुष्टनिग्रहनियुक्तः स राजा परेषां प्रतिकूलानामत्युच्छ्रितमुन्नतं श्रृङ्गं विषाणं प्राधान्यं च। `शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश्च` इत्यमरः (अ.को.3|3|31)। न ममृषे न सेहे। दीर्घमायुर्जीवितकालम्। `आयुर्जीवितकालो ना` इत्यमरः (अ.को.2|8|120)। न ममृषे इति न। किंतु ममृष एवेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "नृपतिः निक्षितैः क्षुरप्रैः खड्गान् प्रायः विषाण-परिमोक्ष-लघु-उत्तमाङ्गान् चकार। सः दृप्त-विनय-अधिकृतः (सन्) परेषाम् अति-उच्छ्रितम् शृङ्गम् न ममृषे, दीर्घम् आयुः तु न (ममृषे इति न)।", "es": "With his sharp, crescent-headed arrows, the king often made the rhinoceroses' heads light by cutting off their horns. As one appointed to humble the proud, he could not tolerate the excessive eminence (horns) of others, but he did not take away their long lives.", "pc": [{"w": "प्रायः", "p": [{"l": "प्रायस्"}], "e": "Mostly"}, {"w": "विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान्", "p": [{"l": "विषाण"}, {"l": "परिमोक्ष"}, {"l": "लघु"}, {"l": "उत्तमाङ्ग", "cn": "2.3"}], "e": "those whose heads were lightened by the removal of their horns"}, {"w": "खड्गान्", "p": [{"l": "खड्ग", "cn": "2.3"}], "e": "rhinoceroses"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "निक्षितैः", "p": [{"l": "क्षि", "cn": "3.3", "inf": "निक्षित", "s": ["क्त"], "vp": ["नि"]}], "e": "with sharpened"}, {"w": "क्षुरप्रैः", "p": [{"l": "क्षुरप्र", "cn": "3.3"}], "e": "crescent-shaped arrows"}, {"w": "शृङ्गम्", "p": [{"l": "शृङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "eminence/horn"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दृप्तविनयाधिकृतः", "p": [{"l": "दृप्त"}, {"l": "विनय"}, {"l": "अधिकृत", "cn": "1.1"}], "e": "who was appointed to humble the proud"}, {"w": "परेषाम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "6.3"}], "e": "of others"}, {"w": "अत्युच्छ्रितम्", "p": [{"l": "अत्युच्छ्रित", "cn": "2.1"}], "e": "exceedingly high"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "ममृषे", "p": [{"l": "मृष्", "fin": "ममृषे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "tolerated"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "दीर्घम्", "p": [{"l": "दीर्घ", "cn": "2.1"}], "e": "long"}, {"w": "आयुः", "p": [{"l": "आयुस्", "cn": "2.1"}], "e": "life"}]},
{"c": "9", "n": "63", "i": 718, "v": "व्याघ्रनभीरभिमुखोत्पतितान्गुहाभ्यः फुल्लासनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान् । शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात्तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् ॥", "mn": "व्याघ्रानिति॥ अभीर्निर्भीकः स धन्वी गुहाभ्योऽभिमुखमुत्पतितान्। वायुना रुग्णान्भग्नान्। फुल्ला विकसिताः। `अनुपलर्गात्फुल्लक्षीवकृशोल्लाघाः` (पा.3।2।55) इति निष्ठातकारस्य लत्वनिपातः। येऽसनस्य सर्जवक्षस्य। `सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः` इत्यमरः (अ.को.2|4|44)। अग्रविटपास्तानिव स्थितान्। इषुधिभूतानित्यर्थः। व्याघ्राणां चित्ररूपत्वादुपमाने `फुल्ल`विशेषणम्। शरैः पूरितानि वक्त्ररन्ध्राणि येषां तान्व्याघ्रान्। शिक्षाविशेषेणाभ्यासातिशयेन लघुहस्ततया क्षिप्रहस्ततया निमेषात्तूणीचकार। तूणं शरैः पूरितवानित्यर्थथः॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "अभीः (सः) गुहाभ्यः अभिमुख-उत्पतितान्, वायु-रुग्णान् फुल्ल-असन-अग्र-विटपान् इव (स्थितान्) व्याघ्रान्, शिक्षा-विशेष-लघु-हस्ततया निमेषात् शर-पूरित-वक्त्र-रन्ध्रान् तूणीचकार।", "es": "The fearless king, with a swiftness of hand born from special training, in the twinkling of an eye, turned the tigers leaping towards him from their caves into quivers by filling their mouths with arrows. They resembled the top branches of blooming Asana trees broken by the wind.", "pc": [{"w": "व्याघ्रान्", "p": [{"l": "व्याघ्र", "cn": "2.3"}], "e": "tigers"}, {"w": "अभीः", "p": [{"l": "अभी", "cn": "1.1"}], "e": "fearless"}, {"w": "अभिमुखोत्पतितान्", "p": [{"l": "अभिमुख"}, {"l": "उत्पतित", "cn": "2.3"}], "e": "who were leaping towards him"}, {"w": "गुहाभ्यः", "p": [{"l": "गुहा", "cn": "5.3"}], "e": "from caves"}, {"w": "फुल्लासनाग्रविटपान्", "p": [{"l": "फुल्ल"}, {"l": "असन"}, {"l": "अग्रविटप", "cn": "2.3"}], "e": "the top branches of blooming Asana trees"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वायुरुग्णान्", "p": [{"l": "वायु"}, {"l": "रुग्ण", "cn": "2.3"}], "e": "broken by the wind"}, {"w": "शिक्षाविशेषलघुहस्ततया", "p": [{"l": "शिक्षा"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "लघुहस्तता", "cn": "3.1"}], "e": "due to the lightness of hand from special training"}, {"w": "निमेषात्", "p": [{"l": "निमेष", "cn": "5.1"}], "e": "in a moment"}, {"w": "तूणीचकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "तूणीचकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["तूणी"]}], "e": "made into quivers"}, {"w": "शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान्", "p": [{"l": "शर"}, {"l": "पूरित"}, {"l": "वक्त्ररन्ध्र", "cn": "2.3"}], "e": "whose mouth-cavities were filled with arrows"}]},
{"c": "9", "n": "64", "i": 719, "v": "निर्घातोग्नैः कुञ्जलीनाञ्जिघांसुर्ज्यानिर्घोषैः क्षोभयामास सिंहान् । नूनं तेपामभ्यसृयापरोऽभूद्वीर्योदग्रे राजशब्दो मृगेषु ॥", "mn": "निर्घातेति॥ कुञ्जेषु लीनान्। `निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीवे लतादिपिहितोदरे` इत्यमरः (अ.को.2|3|9)। सिंहाञ्जिघांसुर्हन्तुमिच्छुः। निर्घातो व्योमोत्थित औत्पातिकः शब्द विशेषः। तद्वदुग्रै रौद्रैर्ज्यानिर्घोषैर्मौर्वीशब्दैः क्षोभयामास। अत्रोत्प्रेक्षते-तेषां सिंहानां संबन्धिनि वीर्येणोदग्र उन्नते मृगेषु विषये यो राजशब्दस्तस्मिन्नभ्यसूयापरोऽभून्नृनम्। अन्यथा कथमेतानन्विष्य हन्यादित्यर्थः। `मृगाणाम्` इति पाठे समासे गुणभूतत्वात् `राज`शब्देन संबन्धो दुर्घटः। शालिनीवृत्तम्-`शालिन्युक्ता स्तौ तगौ गोऽब्धिलोकैः` इति लक्षणात् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "जिघांसुः (सः) निर्घात-उग्रैः ज्या-निर्घोषैः कुञ्ज-लीनान् सिंहान् क्षोभयामास। नूनम् वीर्य-उदग्रे तेषाम् मृगेषु राजशब्दः अभ्यसूयापरः अभूत्।", "es": "Desiring to hunt them, the king drove the lions hiding in the thickets out with the twang of his bowstring, which was as terrible as a thunderclap. Indeed, he was intolerant of the title 'king' (of beasts) being applied to them, as he himself was pre-eminent in valor.", "pc": [{"w": "निर्घातोग्रैः", "p": [{"l": "निर्घात"}, {"l": "उग्र", "cn": "3.3"}], "e": "with (sounds) terrible as thunderclaps"}, {"w": "कुञ्जलीनान्", "p": [{"l": "कुञ्ज"}, {"l": "लीन", "cn": "2.3"}], "e": "hiding in the bowers"}, {"w": "जिघांसुः", "p": [{"l": "जिघांसु", "cn": "1.1"}], "e": "desirous of killing"}, {"w": "ज्यानिर्घोषैः", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "निर्घोष", "cn": "3.3"}], "e": "with the twanging of the bowstring"}, {"w": "क्षोभयामास", "p": [{"l": "क्षुभ्", "fin": "क्षोभयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "agitated"}, {"w": "सिंहान्", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "2.3"}], "e": "the lions"}, {"w": "नूनम्", "p": [{"l": "नूनम्"}], "e": "Indeed"}, {"w": "तेषाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "their"}, {"w": "अभ्यसूयापरः", "p": [{"l": "अभ्यसूया"}, {"l": "पर", "cn": "1.1"}], "e": "intolerant"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "वीर्योदग्रे", "p": [{"l": "वीर्य"}, {"l": "उदग्र", "cn": "7.1"}], "e": "pre-eminent in valor"}, {"w": "राजशब्दः", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "शब्द", "cn": "1.1"}], "e": "the title 'king'"}, {"w": "मृगेषु", "p": [{"l": "मृग", "cn": "7.3"}], "e": "among animals"}]},
{"c": "9", "n": "65", "i": 720, "v": "तान्हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान्काकुस्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् । आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानामानृण्यं गतमिव मार्गणैरमंस्त ॥", "mn": "तानिति॥ काकुत्स्थो दशरतः। गजकुलेषु बद्धं तीव्रं वैरं यैस्तान्। कुटिलेषु नखाग्रेषु लग्ना मुक्ता गजकुम्भमौक्तिकानि येषां तान्सिंहान्हत्वा आत्मानं रणेषु कृतकर्मणां कृतोपकाराणां गजानामानृण्यमनृणत्वं मार्गणैः शरैः। `मार्गणो याचके शरे` इति विश्वः। गतं प्राप्तवन्तमिवामंस्त मेने ॥", "ch": {"n": "प्रहर्षिणी"}, "anv": "काकुस्थः गजकुल-बद्ध-तीव्र-वैरान् कुटिल-नख-अग्र-लग्न-मुक्तान् तान् (सिंहान्) हत्वा, मार्गणैः रण-कृत-कर्मणां गजानाम् आनृण्यं गतम् इव आत्मानम् अमंस्त।", "es": "Having killed those lions—with whom the elephant herds had a fierce enmity and who had pearls from elephants' heads stuck to their curved claw-tips—Kakutstha (Dasaratha) felt as if he had repaid his debt to the battle-slain elephants with his arrows.", "pc": [{"w": "तान्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.3"}], "e": "them"}, {"w": "हत्वा", "p": [{"l": "हन्", "inf": "हत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having killed"}, {"w": "गजकुलबद्धतीव्रवैरान्", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "कुल"}, {"l": "बद्ध", "inf": "बद्ध", "s": ["क्त"]}, {"l": "तीव्र"}, {"l": "वैर", "cn": "2.3"}], "e": "those with whom a fierce enmity was bound by the elephant herd"}, {"w": "काकुस्थः", "p": [{"l": "काकुस्थ", "cn": "1.1"}], "e": "Kakutstha (Dasaratha)"}, {"w": "कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान्", "p": [{"l": "कुटिल"}, {"l": "नख"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "लग्न", "inf": "लग्न", "s": ["क्त"]}, {"l": "मुक्ता", "cn": "2.3"}], "e": "those with pearls stuck to the tips of their curved claws"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "रणकृतकर्मणाम्", "p": [{"l": "रण"}, {"l": "कृत", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}, {"l": "कर्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those whose deeds were done in battle"}, {"w": "गजानाम्", "p": [{"l": "गज", "cn": "6.3"}], "e": "of the elephants"}, {"w": "आनृण्यम्", "p": [{"l": "आनृण्य", "cn": "2.1"}], "e": "freedom from debt"}, {"w": "गतम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "gone to"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "मार्गणैः", "p": [{"l": "मार्गण", "cn": "3.3"}], "e": "with arrows"}, {"w": "अमंस्त", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमंस्त", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he thought"}]},
{"c": "9", "n": "66", "i": 721, "v": "चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी । नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितबालव्यजनैर्जगाम शान्तिम् ॥", "mn": "चमरानिति॥ क्वचिञ्चमरान्परितः। `अभितः परितः समया-`(वा1442) इत्यादिना द्वितीया। प्रवर्तिताश्वः प्रधाविताश्वः। आकर्णविकृष्टभल्लानिषुविशेषान्वर्षतीति तथोक्तः स नृपः। नृपतीनिव तांश्चमरान्सितबालव्यजनैः शुभ्रचामरैर्वियोज्य विरहय्य सद्यः शान्तिं जगाम। शूराणां परकीयमैश्वर्यमेकसह्यम्, न तु जीवितमिति भावः। औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥", "ch": {"n": "औपच्छन्दसिक"}, "anv": "क्वचित् परितः प्रवर्तिताश्वः आकर्ण-विकृष्ट-भल्ल-वर्षी (सः) तान् चमरान् नृपतीन् इव सित-बाल-व्यजनैः सद्यः वियोज्य शान्तिं जगाम।", "es": "Somewhere else, riding his horse around them and showering spears drawn back to his ear, he separated the yaks from their white tail-fans, just as a conqueror separates defeated kings from their royal insignia, and thus attained satisfaction.", "pc": [{"w": "चमरान्", "p": [{"l": "चमर", "cn": "2.3"}], "e": "the yaks"}, {"w": "परितः", "p": [{"l": "परितस्"}], "e": "around"}, {"w": "प्रवर्तिताश्वः", "p": [{"l": "प्रवर्तित", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रवर्तित", "pl": "वृत्", "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "अश्व", "cn": "1.1"}], "e": "he whose horse was made to move"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "somewhere"}, {"w": "आकर्णविकृष्टभल्लवर्षी", "p": [{"l": "आकर्ण", "vp": ["आ"]}, {"l": "विकृष्ट", "vp": ["वि"], "inf": "विकृष्ट", "pl": "कृष्", "s": ["क्त"]}, {"l": "भल्ल"}, {"l": "वर्षिन्", "cn": "1.1"}], "e": "showering spears drawn up to the ear"}, {"w": "नृपतीन्", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "2.3"}], "e": "kings"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "तान्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.3"}], "e": "them"}, {"w": "वियोज्य", "p": [{"l": "युज्", "vp": ["वि"], "inf": "वियोज्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having separated"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "सितबालव्यजनैः", "p": [{"l": "सित"}, {"l": "बाल"}, {"l": "व्यजन", "cn": "3.3"}], "e": "from their white tail-fans"}, {"w": "जगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जगाम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he went"}, {"w": "शान्तिम्", "p": [{"l": "शान्ति", "cn": "2.1"}], "e": "to peace"}]},
{"c": "9", "n": "67", "i": 722, "v": "अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं बाणलक्ष्यीचकार । सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः ॥", "mn": "अपीति॥ स नृपस्तुरगसमीपादुत्पतन्तमपि। सुप्रहारमपीत्यर्थः। रुचिरकलापं भासुरबर्हम्। मह्यामतिशयेन रौतीति मयूरो बर्ही। पृषोदरादित्वात्साधुः। तं चित्रेण माल्येनानुकीर्णे रतौ विगलितबन्धे प्रियायाः केशपाशे सपदि गगतमनस्कः प्रवृत्तचित्तः। `उरः प्रभृतिभ्यः कप्` (पा.1।4।151) इति कप्प्रत्ययः। न बाणलक्ष्यीचकार। न प्रजहारेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "सः तुरग-समीपात् उत्पतन्तं रुचिर-कलापं मयूरम् अपि, सपदि प्रियायाः चित्र-माल्य-अनुकीर्णे रति-विगलित-बन्धे केश-पाशे गत-मनस्कः (सन्), न बाण-लक्ष्यी-चकार।", "es": "He did not make the peacock with its beautiful tail, which flew up from near his horse, a target for his arrow. His mind immediately went to his beloved's mass of hair, which was strewn with colorful garlands and whose knot had come loose during their lovemaking.", "pc": [{"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "तुरगसमीपात्", "p": [{"l": "तुरग"}, {"l": "समीप", "cn": "5.1"}], "e": "from near the horse"}, {"w": "उत्पतन्तम्", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["उत्"], "inf": "उत्पतत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "flying up"}, {"w": "मयूरम्", "p": [{"l": "मयूर", "cn": "2.1"}], "e": "the peacock"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "रुचिरकलापम्", "p": [{"l": "रुचिर"}, {"l": "कलाप", "cn": "2.1"}], "e": "with a beautiful tail"}, {"w": "बाणलक्ष्यीचकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "made it a target for his arrow"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि"}], "e": "immediately"}, {"w": "गतमनस्कः", "p": [{"l": "गत", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}, {"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "his mind having gone to"}, {"w": "चित्रमाल्यानुकीर्णे", "p": [{"l": "चित्र"}, {"l": "माल्य"}, {"l": "अनुकीर्ण", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुकीर्ण", "pl": "कॄ", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "strewn with variegated garlands"}, {"w": "रतिविगलितबन्धे", "p": [{"l": "रति"}, {"l": "विगलित", "vp": ["वि"], "inf": "विगलित", "pl": "गल्", "s": ["क्त"]}, {"l": "बन्ध", "cn": "7.1"}], "e": "whose knot was loosened during love-making"}, {"w": "केशपाशे", "p": [{"l": "केश"}, {"l": "पाश", "cn": "7.1"}], "e": "on the mass of hair"}, {"w": "प्रियायाः", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "6.1"}], "e": "of his beloved"}]},
{"c": "9", "n": "68", "i": 723, "v": "तस्य कर्कशविहारसंभवं स्वेदमाननविलग्नजालकम् । आचचाम सतुषारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः ॥", "mn": "तस्येति॥ कर्कशविहारादतिव्यायामात्संभवो यस्य तम्। आनने विलग्नजालकं बद्धकदम्बकं तस्य नृपस्य स्वेदम्। सतुषारशीकरः शिशिराम्बुकणसहितः। भिन्ना निर्दलिताः पल्लवानां पुटाः कोशा येन सः। वनानिल आचचाम। जहारेत्यर्थः। रथोद्धतावृत्तमेतत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "स-तुषार-शीकरः भिन्न-पल्लव-पुटः वन-अनिलः तस्य कर्कश-विहार-संभवम् आनन-विलग्न-जालकं स्वेदम् आचचाम।", "es": "The forest wind, carrying fine drops of dew and having passed through the cups of new leaves, sipped his sweat, which was born from the strenuous hunt and had caused his curls of hair to stick to his face.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "कर्कशविहारसंभवम्", "p": [{"l": "कर्कश"}, {"l": "विहार"}, {"l": "संभव", "cn": "2.1"}], "e": "produced from the strenuous hunt"}, {"w": "स्वेदम्", "p": [{"l": "स्वेद", "cn": "2.1"}], "e": "the sweat"}, {"w": "आननविलग्नजालकम्", "p": [{"l": "आनन"}, {"l": "विलग्न", "vp": ["वि"], "inf": "विलग्न", "pl": "लग्", "s": ["क्त"]}, {"l": "जालक", "cn": "2.1"}], "e": "on which curls of hair were stuck to the face"}, {"w": "आचचाम", "p": [{"l": "चम्", "vp": ["आ"], "fin": "आचचाम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sipped"}, {"w": "सतुषारशीकरः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "तुषार"}, {"l": "शीकर", "cn": "1.1"}], "e": "carrying drops of dew"}, {"w": "भिन्नपल्लवपुटः", "p": [{"l": "भिन्न", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"]}, {"l": "पल्लव"}, {"l": "पुट", "cn": "1.1"}], "e": "which had parted the cups of new leaves"}, {"w": "वनानिलः", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "अनिल", "cn": "1.1"}], "e": "the forest wind"}]},
{"c": "9", "n": "69", "i": 724, "v": "इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बिधुरं धराधिपम् । परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥", "mn": "इतीति॥ इति पूर्वोक्तप्रकारेण। आत्मनो विस्मृतमन्यत्करणीयं कार्यं येन तम्। विस्मृतात्मकार्यान्तरमित्यर्थः। सचिवैरवलम्बिता धृता धूर्यस्य तम्। `ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे` (पा.5।4।74) इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः। अनुबन्धसेवया संततसेवया परिवृद्धो रागो यस्य तं धराधिपम्। मृग्यन्ते यस्यां मृगा इति मृगया। `परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यादीनामुपसंख्यानम्`(वा.2215) इति शप्प्रत्ययान्तो निपातः। चतुरा विदग्धा कामिनीव। जहाराचकर्ष। `न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥` इति भावः ॥", "ch": {"n": "मञ्जुभाषिणी"}, "anv": "इति अनुबन्ध-सेवया परिवृद्ध-रागं, विस्मृत-अन्य-करणीयम्, आत्मनः सचिव-अवलम्बि-धुरं धरा-अधिपं मृगया चतुरा कामिनी इव जहार।", "es": "Thus, the hunt, through continuous indulgence, captivated the king, whose passion for it had greatly increased. He forgot his other duties, leaving the burden of his kingdom to his ministers, much like a clever woman captivates her lover.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "विस्मृतान्यकरणीयम्", "p": [{"l": "विस्मृत", "vp": ["वि"], "inf": "विस्मृत", "pl": "स्मृ", "s": ["क्त"]}, {"l": "अन्य"}, {"l": "करणीय", "cn": "2.1"}], "e": "who had forgotten his other duties"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "his own"}, {"w": "सचिवावलम्बिधुरम्", "p": [{"l": "सचिव"}, {"l": "अवलम्बिन्"}, {"l": "धुरा", "cn": "2.1"}], "e": "whose burden of rule was supported by his ministers"}, {"w": "धराधिपम्", "p": [{"l": "धरा"}, {"l": "अधिप", "cn": "2.1"}], "e": "the king"}, {"w": "परिवृद्धरागम्", "p": [{"l": "परिवृद्ध", "vp": ["परि"], "inf": "परिवृद्ध", "pl": "वृध्", "s": ["क्त"]}, {"l": "राग", "cn": "2.1"}], "e": "whose passion was greatly increased"}, {"w": "अनुबन्धसेवया", "p": [{"l": "अनुबन्ध"}, {"l": "सेवा", "cn": "3.1"}], "e": "by continuous indulgence"}, {"w": "मृगया", "p": [{"l": "मृगया", "cn": "1.1"}], "e": "the hunt"}, {"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "captivated"}, {"w": "चतुरा", "p": [{"l": "चतुर", "cn": "1.1"}], "e": "clever"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कामिनी", "p": [{"l": "कामिनी", "cn": "1.1"}], "e": "a loving woman"}]},
{"c": "9", "n": "70", "i": 725, "v": "स ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथम् । नरपतिरतिवाहयांबभूव क्वचिदसमेतपरिच्छदस्त्रियामाम् ॥", "mn": "स इति॥ स नरपतिः ललितानि कुसुमानि प्रवालानि पल्लवानि शय्या यस्यां ताम्। ज्वलिताभिर्महौषधिभिरेव दीपिकाभिः सनाथाम्। तत्प्रधानामित्यर्थः। त्रियामां रात्रिं क्वचिदसमेतपरिच्छदः। परिहृतपरिजनः सन्नित्यर्थः। अतिवाहयांबभूव गमयामास। पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥", "ch": {"n": "पुष्पिताग्रा"}, "anv": "क्वचित् असमेत-परिच्छदः सः नरपतिः ललित-कुसुम-प्रवाल-शय्यां ज्वलित-महा-ओषधि-दीपिका-सनाथाम् त्रियामां अतिवाहयांबभूव।", "es": "Somewhere in the forest, the king, without his usual retinue, spent the night on a bed of charming flowers and new sprouts, which was illuminated by the natural lamps of glowing medicinal herbs.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "ललितकुसुमप्रवालशय्याम्", "p": [{"l": "ललित"}, {"l": "कुसुम"}, {"l": "प्रवाल"}, {"l": "शय्या", "cn": "2.1"}], "e": "on a bed of charming flowers and sprouts"}, {"w": "ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथाम्", "p": [{"l": "ज्वलित", "inf": "ज्वलित", "s": ["क्त"]}, {"l": "महा"}, {"l": "ओषधि"}, {"l": "दीपिका"}, {"l": "सनाथ", "cn": "2.1"}], "e": "accompanied by the lamps of glowing medicinal herbs"}, {"w": "नरपतिः", "p": [{"l": "नरपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अतिवाहयांबभूव", "p": [{"l": "वह्", "vp": ["अति"], "fin": "अतिवाहयांबभूव", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spent"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "somewhere"}, {"w": "असमेतपरिच्छदः", "p": [{"l": "असमेत"}, {"l": "परिच्छद", "cn": "1.1"}], "e": "without his usual retinue"}, {"w": "त्रियामाम्", "p": [{"l": "त्रियामा", "cn": "2.1"}], "e": "the night"}]},
{"c": "9", "n": "71", "i": 726, "v": "उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः । अरमत मधुराणि तत्र श्रृण्वन्विहगविकूजितबन्दिमङ्गलानि ॥", "mn": "उषसीति॥ उषसि प्रातः पटूनां पटहानामिव ध्वनिर्येषां तैर्गजयूथानां कर्णैरेव तालैर्वाद्यप्रभेदैर्विनीतनिद्रः स नृपस्तत्र वने मधुराणि विहगानां विहंगानां विकूजितान्येव बन्दिनां मङ्गलानि मङ्गलगीतानि शृण्वन्नरमत ॥", "ch": null, "anv": "उषसि गज-यूथ-कर्ण-तालैः पटु-पटह-ध्वनिभिः (इव) विनीत-निद्रः सः तत्र मधुराणि विहग-विकूजित-बन्दि-मङ्गलानि शृण्वन् अरमत।", "es": "At dawn, his sleep dispelled by the flapping of the elephant herd's ears, which sounded like loud drums, he enjoyed listening to the sweet chirping of birds, which served as the auspicious morning songs of bards.", "pc": [{"w": "उषसि", "p": [{"l": "उषस्", "cn": "7.1"}], "e": "at dawn"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "गजयूथकर्णतालैः", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "यूथ"}, {"l": "कर्ण"}, {"l": "ताल", "cn": "3.3"}], "e": "by the flapping of the ears of the elephant herd"}, {"w": "पटुपटहध्वनिभिः", "p": [{"l": "पटु"}, {"l": "पटह"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "3.3"}], "e": "like the sounds of loud drums"}, {"w": "विनीतनिद्रः", "p": [{"l": "विनीत", "vp": ["वि"], "inf": "विनीत", "pl": "नी", "s": ["क्त"]}, {"l": "निद्रा", "cn": "1.1"}], "e": "his sleep having been removed"}, {"w": "अरमत", "p": [{"l": "रम्", "fin": "अरमत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he enjoyed"}, {"w": "मधुराणि", "p": [{"l": "मधुर", "cn": "2.3"}], "e": "sweet"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "शृण्वन्", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "शृण्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "listening"}, {"w": "विहगविकूजितबन्दिमङ्गलानि", "p": [{"l": "विहग"}, {"l": "विकूजित", "vp": ["वि"], "inf": "विकूजित", "pl": "कूज्", "s": ["क्त"]}, {"l": "बन्दिन्"}, {"l": "मङ्गल", "cn": "2.3"}], "e": "the auspicious songs of bards which were the chirping of birds"}]},
{"c": "9", "n": "72", "i": 727, "v": "अथ जातु रुरोर्गृहीतवर्त्मा विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः । श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसां प्राप नदीं तुरंगमेण ॥", "mn": "अथेति॥ अथ जातु कदाचिद्रुरोर्मृगस्य गृहीतवर्त्मा स्वीकृतरुरुमार्गो विपिनेवने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः। तुरगवेगादित्यर्थः। श्रमेण फेनमुचा। सफेनं स्विद्यतेत्यर्थः। तुरंगमेण तपस्विभिर्गाढामवगाढां सेवितां तमसां नाम नदीं सरितं प्राप ॥", "ch": {"n": "औपच्छन्दसिक"}, "anv": "अथ जातु विपिने रुरोः वर्त्मा गृहीतः, पार्श्व-चरैः अलक्ष्यमाणः (सः), श्रम-फेन-मुचा तुरंगमेण तपस्वि-गाढाम् तमसां नदीं प्राप।", "es": "Then, once, while in the forest, he took the path of a Ruru deer and, unseen by his attendants, reached the Tamasa river, frequented by ascetics, on his horse which was foaming at the mouth from exertion.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "जातु", "p": [{"l": "जातु"}], "e": "once"}, {"w": "रुरोः", "p": [{"l": "रुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of a Ruru deer"}, {"w": "गृहीतवर्त्मा", "p": [{"l": "गृहीत", "inf": "गृहीत", "s": ["क्त"]}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "having taken the path"}, {"w": "विपिने", "p": [{"l": "विपिन", "cn": "7.1"}], "e": "in the forest"}, {"w": "पार्श्वचरैः", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "चर", "cn": "3.3"}], "e": "by his attendants"}, {"w": "अलक्ष्यमाणः", "p": [{"l": "लक्ष्", "inf": "लक्ष्यमाण", "s": ["यक्", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "not being seen"}, {"w": "श्रमफेनमुचा", "p": [{"l": "श्रम"}, {"l": "फेन"}, {"l": "मुच्", "cn": "3.1"}], "e": "with his horse that was releasing foam from exertion"}, {"w": "तपस्विगाढाम्", "p": [{"l": "तपस्विन्"}, {"l": "गाढ", "cn": "2.1"}], "e": "frequented by ascetics"}, {"w": "तमसाम्", "p": [{"l": "तमसा", "cn": "2.1"}], "e": "the Tamasa"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्राप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he reached"}, {"w": "नदीम्", "p": [{"l": "नदी", "cn": "2.1"}], "e": "river"}, {"w": "तुरंगमेण", "p": [{"l": "तुरंगम", "cn": "3.1"}], "e": "with his horse"}]},
{"c": "9", "n": "73", "i": 728, "v": "कुम्भपूरणभवः पटुरुञ्चैरुञ्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः । तत्र स द्विरदबृंहितशङ्की शब्दपातिनमिषुं विससर्ज ॥", "mn": "कुम्भेति॥ तस्यास्तमसाया अम्भसि कुम्भपूरणेन भव उत्पन्नः। पचाद्यच्। पटुर्मधुरः। उञ्चैर्गम्भूरो निनदो ध्वनिरुञ्चचारोदियाय। तत्र निनदे स नृपः। द्विरदबृंहितं शङ्कत इति द्विरदबृंहितशङ्की सन्, शब्देन शब्दानुसारेण तपतीति शब्दपातिनमिषुं विससर्ज। स्वागतावृत्तम् ॥", "ch": {"n": "स्वागता"}, "anv": "तस्याः अम्भसि कुम्भ-पूरण-भवः पटुः निनदः उच्चैः उच्चचार। तत्र सः द्विरद-बृंहित-शङ्की (सन्) शब्द-पातिनम् इषुं विससर्ज।", "es": "A loud gurgling sound, produced by the filling of a pot, arose from the river's water. Suspecting it to be the trumpeting of an elephant, he released an arrow that targets its object by sound alone.", "pc": [{"w": "कुम्भपूरणभवः", "p": [{"l": "कुम्भ"}, {"l": "पूरण"}, {"l": "भव", "cn": "1.1"}], "e": "arising from the filling of a pot"}, {"w": "पटुः", "p": [{"l": "पटु", "cn": "1.1"}], "e": "loud"}, {"w": "उच्चैः", "p": [{"l": "उच्चैस्"}], "e": "loudly"}, {"w": "उच्चचार", "p": [{"l": "चर्", "vp": ["उत्"], "fin": "उच्चचार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "arose"}, {"w": "निनदः", "p": [{"l": "निनद", "cn": "1.1"}], "e": "a sound"}, {"w": "अम्भसि", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the water"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "of it (the river)"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "द्विरदबृंहितशङ्की", "p": [{"l": "द्विरद"}, {"l": "बृंहित"}, {"l": "शङ्किन्", "cn": "1.1"}], "e": "suspecting the trumpeting of an elephant"}, {"w": "शब्दपातिनम्", "p": [{"l": "शब्द"}, {"l": "पातिन्", "cn": "2.1"}], "e": "which falls on the sound"}, {"w": "इषुम्", "p": [{"l": "इषु", "cn": "2.1"}], "e": "an arrow"}, {"w": "विससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["वि"], "fin": "विससर्ज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he released"}]},
{"c": "9", "n": "74", "i": 729, "v": "नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत्कृतवान्पङ्क्तिरथो विलङ्घ्य यत् । अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥", "mn": "नृपतेरिति॥ तत्कर्म नृपतेः क्षत्रियस्य प्रतिषिद्धमेव निषिद्धमेव यदेतत्‌करम् गजवधरूपं पङ्क्तिरथो दशरथो विलङघ्‌य `लक्ष्मी कामो युद्धादन्यत्र करिवधं न कुर्यात्` इति शास्त्रमुल्लङ्घअय कृतवान्। ननु विदुषस्तस्य कथमीदृग्विचेष्टितमत आह-अपथ इति। श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसोऽपि रजोनिमीलिता रजोगुणावृताः सन्तः। न पन्था इत्यपथम्। `पथो विभाषा` (पा.5।4।72) इति वा समासान्तः। `अपथं नपुंसकम्` (पा.2।4।30)इति नपुंसकम्। `अपन्थास्त्वपथं तुल्ये` इत्यमरः (अ.को.2|1|18)। तस्निन्नपथेऽमार्गे पदमर्पयन्ति हि निक्षिपन्ति हि। प्रवर्तन्त इत्यर्थः। वैतालीयं वृत्तम् ॥", "ch": {"n": "वियोगिनी"}, "anv": "पङ्क्तिरथः यत् नृपतेः प्रतिषिद्धम् एव (आसीत्) तत् विलङ्घ्य कृतवान्। हि श्रुतवन्तः अपि रजः-निमीलिताः (सन्तः) अपथे पदम् अर्पयन्ति।", "es": "Dasaratha did that which was indeed forbidden for a king. For even the learned, when blinded by the dust of passion (rajas), place their foot on the wrong path.", "pc": [{"w": "नृपतेः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "6.1"}], "e": "for a king"}, {"w": "प्रतिषिद्धम्", "p": [{"l": "सिध्", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिषिद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "forbidden"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "कृतवान्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.1"}], "e": "he did"}, {"w": "पङ्क्तिरथः", "p": [{"l": "पङ्क्तिरथ", "cn": "1.1"}], "e": "Panktiratha (Dasaratha)"}, {"w": "विलङ्घ्य", "p": [{"l": "लङ्घ्", "vp": ["वि"], "inf": "विलङ्घ्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having transgressed"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "अपथे", "p": [{"l": "अपथ", "cn": "7.1"}], "e": "on the wrong path"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "a step"}, {"w": "अर्पयन्ति", "p": [{"l": "ऋ", "fin": "अर्पयन्ति", "s": ["णिच्"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they place"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "श्रुतवन्तः", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुतवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.3"}], "e": "the learned"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "रजोनिमीलिताः", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "निमीलित", "cn": "1.3"}], "e": "blinded by passion"}]},
{"c": "9", "n": "75", "i": 730, "v": "हा तातेति क्रन्दितमाकर्ण्य विषण्ण स्तस्यान्विष्यन्वेतसगूढं प्रभवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्षअय सकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीत्क्षितिपोऽपि ॥", "mn": "हा तातेति॥ हेत्यार्तौ। तातो जनकः। `हा विषादशुगर्तिषु`इति, `तातस्तु जनकः पिता` इति चामरः। हा तातेति क्रन्दितं क्रोशनमाकर्ण्य। विषण्णो भग्नोत्साहः सन्। तस्य क्रन्दितस्तय वेतसैर्गूढं छन्नम्। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम्। तमन्विष्यञ्छल्येन शरेण प्रोतं स्यूतम्। `शल्यं शङ्कौ शरे वंशे`इति विश्वः। सकुम्भं मुनिपुत्रं प्रेक्षअय स क्षितिपोऽपि तापाद्दुःखादन्तःशल्यं यस्य सोऽन्तःशल्य इवासीत्। मत्तमयूरं वृत्तम् ॥", "ch": {"n": "मत्तमयूरम्"}, "anv": "\"हा तात\" इति क्रन्दितम् आकर्ण्य विषण्णः सः क्षितिपः तस्य वेतस-गूढं प्रभवम् अन्विष्यन्, शल्य-प्रोतं सकुम्भं मुनि-पुत्रं प्रेक्ष्य, तापात् अन्तः-शल्यः इव अपि आसीत्।", "es": "Hearing the cry \"Ah, father!\", the distressed king searched for its source hidden among the reeds. Upon seeing the sage's son pierced by the arrow-head, with his water pot beside him, the king too felt as if he had an arrow lodged within him from grief.", "pc": [{"w": "हा", "p": [{"l": "हा"}], "e": "Ah!"}, {"w": "तात", "p": [{"l": "तात", "cn": "8.1"}], "e": "O father!"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "क्रन्दितम्", "p": [{"l": "क्रन्द्", "inf": "क्रन्दित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "the cry"}, {"w": "आकर्ण्य", "p": [{"l": "कर्ण्", "vp": ["आ"], "inf": "आकर्ण्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having heard"}, {"w": "विषण्णः", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["वि"], "inf": "विषण्ण", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "distressed"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "of it (the cry)"}, {"w": "अन्विष्यन्", "p": [{"l": "इष्", "vp": ["अनु"], "inf": "अन्विष्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "searching for"}, {"w": "वेतसगूढम्", "p": [{"l": "वेतस"}, {"l": "गूढ", "cn": "2.1"}], "e": "hidden by reeds"}, {"w": "प्रभवम्", "p": [{"l": "प्रभव", "cn": "2.1"}], "e": "the source"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "शल्यप्रोतम्", "p": [{"l": "शल्य"}, {"l": "प्रोत", "cn": "2.1"}], "e": "pierced by the arrow-head"}, {"w": "प्रेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "सकुम्भम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "कुम्भ", "cn": "2.1"}], "e": "with his pot"}, {"w": "मुनिपुत्रम्", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "the sage's son"}, {"w": "तापात्", "p": [{"l": "ताप", "cn": "5.1"}], "e": "from grief"}, {"w": "अन्तःशल्यः", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "शल्य", "cn": "1.1"}], "e": "with an arrow within"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he was"}, {"w": "क्षितिपः", "p": [{"l": "क्षितिप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}]},
{"c": "9", "n": "76", "i": 731, "v": "तेनावतीर्य तुरगात्प्रथितान्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः । तस्मै द्विजेतरतपस्विसुतं स्खलद्भिरात्मानमक्षरपदैः कथयांबभूव ॥", "mn": "तेनेति॥ प्रथितान्वयेन प्रख्यातवंशेन। एतेन पापभीरुत्वं सूचितम्। तेन राज्ञः तुरगादवतीर्य पृष्टान्वपयो ब्रह्महत्याशङ्कया पृष्टकुलः। जलकुम्भनिषण्णदेहः स मुनिपुत्रस्तस्मै राज्ञे स्खलद्भिः। अशक्तिवशादर्धोञ्चारितैरित्यर्थः। अक्षरप्रायैः पदैरक्षरपदैरात्मानं द्विजेतरश्चासौ तपस्विसुतश्च तं द्विजेतरतपस्विसुतं कथयांबभूव। न तावत्त्रैवर्णिक एवाहमस्मि, किंतु करणः। `वैश्यात्तु करणः शूद्र्यां`(आचार.4।92) इति याज्ञवल्क्यः। कुतो ब्रह्महत्येत्यर्थः। तथा च रामायणे-(अयोध्या.6।50) `ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्। न द्विजातिरहं राजन्। मा भूत्ते मनसो व्यथा॥ शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप!।` इति ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तुरगात् अवतीर्य प्रथित-अन्वयेन तेन (राज्ञा) पृष्ट-अन्वयः, जल-कुम्भ-निषण्ण-देहः सः (मुनिपुत्रः) स्खलद्भिः अक्षर-पदैः आत्मानं द्विज-इतर-तपस्वि-सुतम् (इति) तस्मै कथयांबभूव।", "es": "Having dismounted from his horse, the king of famous lineage asked the boy his ancestry. The boy, whose body was leaning on the water pot, with faltering words and syllables, told the king that he was the son of a non-Brahmin ascetic.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अवतीर्य", "p": [{"l": "तृ", "vp": ["अव"], "inf": "अवतीर्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having dismounted"}, {"w": "तुरगात्", "p": [{"l": "तुरग", "cn": "5.1"}], "e": "from the horse"}, {"w": "प्रथितान्वयेन", "p": [{"l": "प्रथित", "inf": "प्रथित", "s": ["क्त"]}, {"l": "अन्वय", "cn": "3.1"}], "e": "by him of famous lineage"}, {"w": "पृष्टान्वयः", "p": [{"l": "पृष्ट", "inf": "पृष्ट", "s": ["क्त"]}, {"l": "अन्वय", "cn": "1.1"}], "e": "he whose lineage was asked"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he (the boy)"}, {"w": "जलकुम्भनिषण्णदेहः", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "कुम्भ"}, {"l": "निषण्ण", "vp": ["नि"], "inf": "निषण्ण", "pl": "सद्", "s": ["क्त"]}, {"l": "देह", "cn": "1.1"}], "e": "whose body was resting on the water pot"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तत्", "cn": "4.1"}], "e": "to him (the king)"}, {"w": "द्विजेतरतपस्विसुतम्", "p": [{"l": "द्विज"}, {"l": "इतर"}, {"l": "तपस्विन्"}, {"l": "सुत", "cn": "2.1"}], "e": "as the son of a non-Brahmin ascetic"}, {"w": "स्खलद्भिः", "p": [{"l": "स्खल्", "inf": "स्खलत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "with faltering"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "अक्षरपदैः", "p": [{"l": "अक्षर"}, {"l": "पद", "cn": "3.3"}], "e": "with words and syllables"}, {"w": "कथयांबभूव", "p": [{"l": "कथ", "fin": "कथयांबभूव", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "told"}]},
{"c": "9", "n": "77", "i": 732, "v": "तञ्चोदितः स तमनुद्धृतशल्यमेव पित्रोः सकाशमवसन्नदृशोर्निनाय । ताभ्यां तथागतमुपेत्य तमेकपुत्रमज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस ॥", "mn": "तदिति॥ तञ्चोदितस्तेन पुत्रेण चोदितः `पितृसमीपं प्रापय` इत्युक्तः स नृपतिरनुद्धृतशल्यमनुत्पाटितशरमेव तं मुनिपुत्रम्। अवसन्नदृशोर्नष्टचक्षुषोः। अन्धयोरित्यर्थः। पित्रोर्मातापित्रोः। `पिता मात्रा` (पा.1।2।70)इत्येकशेषः। सकाशं समीपं निनाय। इदं च रामायणविरुद्धम्। तत्र-`अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ। अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया॥`(अयोध्या.64।28) इति नदीतीर एव मृतं पुत्रं प्रति पित्रोरानयनाभिधानात्। तथागतं वेतसगूढम्। एकश्चासौ पुत्रश्च तमेकपुत्रम्। `एक`ग्रहणं पित्रोरनन्यगतिकत्वसूचनार्थम्। तं मुनिपुत्रमुपेत्य संनिकृष्टं गत्वाऽज्ञानतः करिभ्रान्त्या स्वचरितं स्वकृतं ताभ्यां मातापितृभ्याम्। क्रियाग्रहणाञअचतुर्थी। शशंस कथितवान् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तेन (मुनिपुत्रेण) चोदितः सः (राजा) तम् अनुद्धृत-शल्यम् एव अवसन्न-दृशोः पित्रोः सकाशं निनाय। नृपतिः तथागतं तम् एक-पुत्रम् उपेत्य ताभ्याम् अज्ञानतः कृतं स्व-चरितं शशंस।", "es": "Urged by the boy, the king brought him, with the arrow still in him, to his parents whose eyesight was failing. Approaching them with their only son in that condition, the king confessed his deed, explaining it was done out of ignorance.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "चोदितः", "p": [{"l": "चुद्", "inf": "चोदित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "urged"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he (the king)"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him (the boy)"}, {"w": "अनुद्धृतशल्यम्", "p": [{"l": "अनुद्धृत", "vp": ["न", "उत्"], "inf": "अनुद्धृत", "pl": "हृ", "s": ["क्त"]}, {"l": "शल्य", "cn": "2.1"}], "e": "with the arrow not pulled out"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just so"}, {"w": "पित्रोः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.2"}], "e": "of his parents"}, {"w": "सकाशम्", "p": [{"l": "सकाश"}], "e": "to the presence"}, {"w": "अवसन्नदृशोः", "p": [{"l": "अवसन्न", "vp": ["अव"], "inf": "अवसन्न", "pl": "सद्", "s": ["क्त"]}, {"l": "दृश्", "cn": "6.2"}], "e": "of them whose sight was failing"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he brought"}, {"w": "ताभ्याम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.2"}], "e": "to them"}, {"w": "तथागतम्", "p": [{"l": "तथा"}, {"l": "गत", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "him who had arrived in that state"}, {"w": "उपेत्य", "p": [{"l": "इ", "vp": ["उप"], "inf": "उपेत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "एकपुत्रम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "their only son"}, {"w": "अज्ञानतः", "p": [{"l": "अज्ञानतस्"}], "e": "from ignorance"}, {"w": "स्वचरितम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "चरित", "cn": "2.1"}], "e": "his own deed"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "शशंस", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंस", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "confessed"}]},
{"c": "9", "n": "78", "i": 733, "v": "तौ दंपती बहु विलप्य शिशोः प्रहर्त्रा शल्यं निखातमुदहारयतामुरास्तः । सोऽभूत्परासुरथ भूमिपतिं शशाप हस्तार्पितैर्नयनवारिभिरेव वृद्धः ॥", "mn": "ताविति॥ तौ जाया च पतिश्च दंपती। राजदन्तादिषु `जाया`शब्दस्य दम्भावो जम्भावश्च विकल्पेन निपातितः। `दंपती जंपती जायापती भार्यापती च तौ` इत्यमरः (अ.को.1|6|16)। बहु विलप्य भूयिष्ठं परिदेव्य। `विलापः परिदेवनम्` इत्यमरः (अ.को.1|6|16)। शिशोरुरस्तो वक्षसः। `पञ्चम्यास्तसिल्` (पा.5।3।7) । निखातं शल्यं शरं प्रहर्त्रा राज्ञोदहारयतामुद्धारयामासतुः। स शिशुः परासुर्गतप्राणोऽभूत्। अथ वृद्धो हस्तार्पितैर्नयनवारिभिरेव शापदानस्य जलपूर्वकत्वात्तैरेव भूमिपतिं शशाप॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तौ दंपती बहु विलप्य, शिशोः उरस्तः निखातं शल्यं प्रहर्त्रा उदहारयताम्। सः परासुः अभूत्। अथ वृद्धः हस्त-अर्पितैः नयन-वारिभिः एव भूमिपतिं शशाप।", "es": "The couple, after lamenting much, had the slayer (the king) pull out the embedded arrow from their child's chest. The boy became lifeless. Then, the old man cursed the king, using only the tears from his eyes offered in his cupped hands.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "दंपती", "p": [{"l": "दंपती", "cn": "1.2"}], "e": "the couple"}, {"w": "बहु", "p": [{"l": "बहु"}], "e": "much"}, {"w": "विलप्य", "p": [{"l": "लप्", "vp": ["वि"], "inf": "विलप्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having lamented"}, {"w": "शिशोः", "p": [{"l": "शिशु", "cn": "6.1"}], "e": "of the child"}, {"w": "प्रहर्त्रा", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रहर्तृ", "s": ["तृच्"], "cn": "3.1"}], "e": "by the slayer"}, {"w": "शल्यम्", "p": [{"l": "शल्य", "cn": "2.1"}], "e": "the arrow"}, {"w": "निखातम्", "p": [{"l": "खन्", "vp": ["नि"], "inf": "निखात", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "embedded"}, {"w": "उदहारयताम्", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["उत्"], "fin": "उदहारयताम्", "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "they caused to be pulled out"}, {"w": "उरस्तः", "p": [{"l": "उरस्तस्"}], "e": "from the chest"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he (the boy)"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "परासुः", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "असु", "cn": "1.1"}], "e": "lifeless"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "भूमिपतिम्", "p": [{"l": "भूमिपति", "cn": "2.1"}], "e": "the king"}, {"w": "शशाप", "p": [{"l": "शप्", "fin": "शशाप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "cursed"}, {"w": "हस्तार्पितैः", "p": [{"l": "हस्त"}, {"l": "अर्पित", "inf": "अर्पित", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "offered in the hands"}, {"w": "नयनवारिभिः", "p": [{"l": "नयन"}, {"l": "वारि", "cn": "3.3"}], "e": "with the water from the eyes"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "वृद्धः", "p": [{"l": "वृद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "the old man"}]},
{"c": "9", "n": "79", "i": 734, "v": "दिष्टान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोका दन्त्ये वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तम् । आक्रान्तपूर्वमिव मुक्तविषं भुजंगं प्रोवाच कोसलपतिः प्रथमापराद्धः ॥", "mn": "दिष्टान्तमिति॥ हे राजन्! भवानप्यन्त्ये वयस्यहमिव पुत्रशोकाह्रिष्टान्तं कालावसानम्। मरणमित्यर्थः। `दिष्टः काले च दैवे स्याद्दिष्टम्` इति विश्वः। आप्स्यति प्राप्स्यति। इत्युक्तवन्तम्। आक्रान्तः पादाहतः पूर्वमाक्रान्तपूर्वः। सुप्सुपेति समासः। तम्। प्रथममपकृतमित्यर्थः। मुक्तविषमपकारात्पश्चादुत्मृष्टविषं भुजंगमिव स्थितं तं वृद्धं प्रति प्रथमापराद्धः प्रथमापराधी। कर्तरि क्तः। इदं च सहने कारणमुक्तम्। शापदानात्पश्चादपराधी कोसलपतिर्दशरथः प्रोवाच ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "\"भवान् अपि अन्त्ये वयसि अहम् इव पुत्र-शोकात् दिष्टान्तम् आप्स्यति\" इति उक्तवन्तं, तम् आक्रान्त-पूर्वम् मुक्त-विषं भुजंगम् इव (स्थितं वृद्धं), प्रथम-अपराद्धः कोसल-पतिः प्रोवाच।", "es": "\"You too, in your old age, will meet your end from grief for a son, just like me.\" To the old man who had spoken thus, who was like a serpent that has already discharged its venom, the lord of Kosala, who was the first offender, spoke.", "pc": [{"w": "दिष्टान्तम्", "p": [{"l": "दिष्ट"}, {"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "death"}, {"w": "आप्स्यति", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आप्स्यति", "t": "लृट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "you will obtain"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "पुत्रशोकात्", "p": [{"l": "पुत्र"}, {"l": "शोक", "cn": "5.1"}], "e": "from grief for a son"}, {"w": "अन्त्ये", "p": [{"l": "अन्त्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the last"}, {"w": "वयसि", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "7.1"}], "e": "age"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "उक्तवन्तम्", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्तवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "2.1"}], "e": "who had spoken"}, {"w": "आक्रान्तपूर्वम्", "p": [{"l": "आक्रान्त", "vp": ["आ"], "inf": "आक्रान्त", "pl": "क्रम्", "s": ["क्त"]}, {"l": "पूर्व", "cn": "2.1"}], "e": "who was previously attacked"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मुक्तविषम्", "p": [{"l": "मुक्त", "inf": "मुक्त", "s": ["क्त"]}, {"l": "विष", "cn": "2.1"}], "e": "who has released his venom"}, {"w": "भुजंगम्", "p": [{"l": "भुजंग", "cn": "2.1"}], "e": "a serpent"}, {"w": "प्रोवाच", "p": [{"l": "वच्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रोवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "कोसलपतिः", "p": [{"l": "कोसल"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of Kosala"}, {"w": "प्रथमापराद्धः", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "अपराद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "who had offended first"}]},
{"c": "9", "n": "80", "i": 735, "v": "शापोऽप्यदृष्टतनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो भगवता मयि पातितोऽयम् । कृष्यां दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति ॥", "mn": "शाप इति॥ अदृष्टा तनयाननपद्मशोभा येन तस्मिन्नपुत्रके मयि भगवता पातितः वज्रपायत्वात् `पुत्रशोकान्म्रियस्व`इत्येवंरूपः शापोऽपि सानुग्रहः वृद्धकुमारीवरन्यायेनेष्टावाप्तेरन्तरीयकत्वात्सोपकार एव। निग्राहकस्याप्यनुग्राहकत्वमर्थान्तरन्यासेनाह-कृष्यामिति। इन्धनैः काष्ठैरिद्धः प्रज्वलितो ज्वलनोऽग्निः कृष्यां कर्षणार्हम्। `ऋदुपधाञ्चाक्लृपि चृतेः` (पा.3।1।110) इति क्यप्। क्षितिं दहन्नपि बीजप्ररोहाणां बीजाङ्कुराणां जननीमुत्पादनक्षमां करोति ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "भगवता अदृष्ट-तनय-आनन-पद्म-शोभे मयि अयम् शापः अपि स-अनुग्रहः पातितः। खलु इन्धन-इद्धः ज्वलनः कृष्यां क्षितिं दहन् अपि बीज-प्ररोह-जननीं करोति।", "es": "\"Revered sir, this curse you have cast on me—who has not yet seen the beauty of a son's lotus-face—is actually a favor. Indeed, a fire fueled by wood, while burning the ground for cultivation, also makes it fertile for seeds to sprout.\"", "pc": [{"w": "शापः", "p": [{"l": "शाप", "cn": "1.1"}], "e": "curse"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अदृष्टतनयाननपद्मशोभे", "p": [{"l": "अदृष्ट", "inf": "अदृष्ट", "s": ["क्त"]}, {"l": "तनय"}, {"l": "आनन"}, {"l": "पद्म"}, {"l": "शोभा", "cn": "7.1"}], "e": "on me, for whom the beauty of a son's lotus-face is unseen"}, {"w": "सानुग्रहः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "a favor"}, {"w": "भगवता", "p": [{"l": "भगवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by you, revered one"}, {"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "on me"}, {"w": "पातितः", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पातित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been cast"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "कृष्याम्", "p": [{"l": "कृषि", "cn": "7.1"}], "e": "in agriculture"}, {"w": "दहन्", "p": [{"l": "दह्", "inf": "दहत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "burning"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even while"}, {"w": "खलु", "p": [{"l": "खलु"}], "e": "indeed"}, {"w": "क्षितिम्", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "इन्धनेद्धः", "p": [{"l": "इन्धन"}, {"l": "इद्ध", "inf": "इद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "kindled by fuel"}, {"w": "बीजप्ररोहजननीम्", "p": [{"l": "बीज"}, {"l": "प्ररोह"}, {"l": "जननी", "cn": "2.1"}], "e": "producer of sprouting seeds"}, {"w": "ज्वलनः", "p": [{"l": "ज्वलन", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}, {"w": "करोति", "p": [{"l": "कृ", "fin": "करोति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "makes"}]},
{"c": "9", "n": "81", "i": 736, "v": "इत्थं गते गतघृणः किमयं विधत्तां वध्यस्तवेत्यभिहितो वसुधाधिपेन । एधान्हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे पुत्रं परासुमनुगन्तुमनाः सदारः ॥", "mn": "इत्थमिति॥ इत्थं गते प्रवृत्ते सति। वसुधाधिपेन राज्ञा। गतघृणो निष्करुणः, हन्तृत्वान्निष्कृप इत्यर्थः। अत एव तव वध्यो वधार्होऽयं जनः। `अयम्` इति राज्ञो निर्वेदादनादरेण स्वात्मनिर्देशः। किं विधत्तामित्यभिहित उक्तः, `मया किं विधेयम्?`इति विज्ञापित इत्यर्थः। स मुनिः सदारः सभार्यः परासुं गतासुं पुत्रमनुगन्तुं मनो यस्य सोऽनुगन्तुमनाः सन्। `तुं काममनसोरपि` इति मकारलोपः। हुताशनवतः साग्नीनेधान् काषअठानि ययाचे। न चात्रात्मघातदोषः-`अनुषअठानासमर्थस्य वानप्रस्थस्य जीर्यतः। भृग्वग्निजलसंपतैर्मरणं प्रविधीयते॥` इत्युक्तेः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "\"इत्थं गते, गत-घृणः तव वध्यः अयम् किं विधत्ताम्?\" इति वसुधा-अधिपेन अभिहितः, सदारः परासुं पुत्रम् अनुगन्तु-मनाः सः मुनिः (तम्) हुताशनवतः एधान् ययाचे।", "es": "When addressed by the king, \"This being the case, what should this pitiless person, your offender, do?\", the sage, along with his wife and wishing to follow his dead son, asked him for firewood for a funeral pyre.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "thus"}, {"w": "गते", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "it being the case"}, {"w": "गतघृणः", "p": [{"l": "गत", "inf": "गत", "s": ["क्त"]}, {"l": "घृणा", "cn": "1.1"}], "e": "devoid of pity"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "2.1"}], "e": "what"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this one (I)"}, {"w": "विधत्ताम्", "p": [{"l": "धा", "vp": ["वि"], "fin": "विधत्ताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "should do"}, {"w": "वध्यः", "p": [{"l": "वध्", "inf": "वध्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "one who is to be punished"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अभिहितः", "p": [{"l": "धा", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिहित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "addressed"}, {"w": "वसुधाधिपेन", "p": [{"l": "वसुधा"}, {"l": "अधिप", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "एधान्", "p": [{"l": "एधस्", "cn": "2.3"}], "e": "firewood"}, {"w": "हुताशनवतः", "p": [{"l": "हुताशनवत्", "cn": "6.1"}], "e": "for the fire (pyre)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "sage"}, {"w": "ययाचे", "p": [{"l": "याच्", "fin": "ययाचे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "asked for"}, {"w": "पुत्रम्", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "son"}, {"w": "परासुम्", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "असु", "cn": "2.1"}], "e": "lifeless"}, {"w": "अनुगन्तुमनाः", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुगन्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}, {"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "wishing to follow"}, {"w": "सदारः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "दार", "cn": "1.1"}], "e": "with his wife"}]},
{"c": "9", "n": "82", "i": 737, "v": "प्राप्तानुगः सपदि शासनमस्य राजा संपाद्य पातकविलुप्तधृतिर्निवृत्तः । अन्तर्निविष्टपदमात्मविनाशहेतुं शापं दधज्ज्वलनमौर्वमिवाम्बुराशिः ॥", "mn": "प्राप्तेति॥ प्राप्तानुगः प्राप्तानुचरो राजा सपद्यस्य मुनेः शासनं काषअठसंभारणरूपं प्रागेकोऽपि संप्रति प्राप्तानुचरत्वात्संपाद्य पातकेन मुनिवधरूपेण विलुप्तधृतिर्नष्टोत्साहः सन्। अन्तर्निविष्टपदमन्तर्लब्धस्थानमात्मविनाशहेतुं शापम्। अम्बुराशिरौर्वं ज्वलनं वडवानलमिव। `और्वस्तु वाडवो वडवानलः` इत्यमरः (अ.को.1|1|68)। दधद्धृतवान्सन्। निवृत्तः। वनादिति शेषः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "सपदि अस्य शासनं संपाद्य, पातक-विलुप्त-धृतिः, प्राप्त-अनुगः राजा, अन्तः-निविष्ट-पदम् आत्म-विनाश-हेतुं शापं दधत्, और्वं ज्वलनम् अम्बु-राशिः इव, निवृत्तः।", "es": "Having quickly fulfilled the sage's command, the king, his composure destroyed by his sin and now rejoined by his attendants, returned, bearing the curse—the cause of his own future destruction, which had taken root deep within him—just as the ocean holds the submarine Aurva fire.", "pc": [{"w": "प्राप्तानुगः", "p": [{"l": "प्राप्त", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्त", "pl": "आप्", "s": ["क्त"]}, {"l": "अनुग", "cn": "1.1"}], "e": "he who was joined by his followers"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि"}], "e": "quickly"}, {"w": "शासनम्", "p": [{"l": "शासन", "cn": "2.1"}], "e": "the command"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his (the sage's)"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "संपाद्य", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["सम्"], "inf": "संपाद्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having fulfilled"}, {"w": "पातकविलुप्तधृतिः", "p": [{"l": "पातक"}, {"l": "विलुप्त", "vp": ["वि"], "inf": "विलुप्त", "pl": "लुप्", "s": ["क्त"]}, {"l": "धृति", "cn": "1.1"}], "e": "whose composure was destroyed by the sin"}, {"w": "निवृत्तः", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["नि"], "inf": "निवृत्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "returned"}, {"w": "अन्तःनिविष्टपदम्", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "निविष्ट", "vp": ["नि"], "inf": "निविष्ट", "pl": "विश्", "s": ["क्त"]}, {"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "which had taken its place within"}, {"w": "आत्मविनाशहेतुम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "विनाश"}, {"l": "हेतु", "cn": "2.1"}], "e": "the cause of his own destruction"}, {"w": "शापम्", "p": [{"l": "शाप", "cn": "2.1"}], "e": "the curse"}, {"w": "दधत्", "p": [{"l": "धा", "inf": "दधत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "bearing"}, {"w": "ज्वलनम्", "p": [{"l": "ज्वलन", "cn": "2.1"}], "e": "fire"}, {"w": "और्वम्", "p": [{"l": "और्व", "cn": "2.1"}], "e": "the Aurva fire"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अम्बुराशिः", "p": [{"l": "अम्बु"}, {"l": "राशि", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}]},
{"c": "10", "n": "1", "i": 738, "v": "पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासवतेजसः । किंचिदूनमनूनर्द्धेः शरदामयुतं ययौ ॥", "mn": "पृथिवीमिति॥ पृथिवीं शासतः पालयतः पाकशासनतेजस इन्द्रवर्चसः। अनूनर्द्धेर्महासमृद्धेस्तस्य दशरथस्य किंचिदूनमीषन्न्यूनं शरदां वत्सराणाम्। `स्यादृतौ वत्सरे शरत्` इत्यमरः (अ.को.3|3|100)। अयुतं दशसहस्रं ययौ। `एकदशशतसहस्राण्ययुतं लक्षं तथा प्रयुतम्। कोट्यर्बुदं च पद्मं स्थानात्स्थानं दशगुणं स्यात्॥` इत्यार्यभट्टः। इदं च मुनिशापात्परं वेदितव्यं, न तु जननात्। `षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक!। दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि॥`(बाल.20।10)इतिरामायणविरोधात्। नाप्यभिषेकात्परम्, तस्यापि `सम्यग्विनीतमथ वर्महरं कुमारमादिश्य रक्षणविधौ विधिवत्प्रजानाम्`(8।94) इति कौमारानुष्ठितत्वाभिधानात्स एव विरोध इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पाक-शासन-तेजसः अनून-ऋद्धेः तस्य पृथिवीं शासत: (सतः) किंचित्-ऊनम् शरदाम् अयुतं ययौ।", "es": "For him (Dasaratha), who possessed the splendor of Indra and undiminished prosperity, a little less than ten thousand years passed while he was ruling the earth.", "pc": [{"w": "पृथिवीम्", "p": [{"l": "पृथिवी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "शासतः", "p": [{"l": "शास्", "inf": "शासत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who was ruling"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पाकशासनतेजसः", "p": [{"l": "पाकशासन"}, {"l": "तेजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who had the splendor of Indra"}, {"w": "किंचिदूनम्", "p": [{"l": "किंचित्"}, {"l": "ऊन", "cn": "1.1"}], "e": "a little less than"}, {"w": "अनूनर्द्धेः", "p": [{"l": "अनून"}, {"l": "ऋद्धि", "cn": "6.1"}], "e": "of him of undiminished prosperity"}, {"w": "शरदाम्", "p": [{"l": "शरद्", "cn": "6.3"}], "e": "of years"}, {"w": "अयुतम्", "p": [{"l": "अयुत", "cn": "1.1"}], "e": "ten thousand"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "passed"}]},
{"c": "10", "n": "2", "i": 739, "v": "न चोपलेभे पूर्वेषामृणनिर्मोक्षसाधनम् । सुताभिधानं स ज्योतिः सद्यः शोकतमोपहम् ॥", "mn": "न चेति॥ स दशरथथः पूर्वेषां पितॄणामृणनिर्मोक्षसाधनम्। `एष वा अनृणो यः पुत्री` इति श्रुतेः। पितॄणामृणनिर्मुक्तिकारणम्। सद्यः शोक एव तमस्तदपहन्तीति शोकतमोपहम्। अत्र`अभयंकर` इतिवदुपपदेऽपि तदन्तविधिमाश्रित्य `अपे क्लेशतमसोः` (पा.3।2।50)इति डप्रत्ययः। सुताभिधानं सुताख्यं ज्योतिर्नोपलेमे न प्राप च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः च पूर्वेषाम् ऋण-निर्मोक्ष-साधनं, सद्यः शोक-तमः-अपहं, सुत-अभिधानं तत् ज्योतिः न उपलेभे।", "es": "And he did not obtain that light named 'son'—the means of release from the debt to his ancestors and the immediate dispeller of the darkness of grief.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "उपलेभे", "p": [{"l": "लभ्", "vp": ["उप"], "fin": "उपलेभे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he obtained"}, {"w": "पूर्वेषाम्", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "6.3"}], "e": "of his ancestors"}, {"w": "ऋणनिर्मोक्षसाधनम्", "p": [{"l": "ऋण"}, {"l": "निर्मोक्ष"}, {"l": "साधन", "cn": "2.1"}], "e": "the means of release from the debt"}, {"w": "सुताभिधानम्", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "अभिधान", "cn": "2.1"}], "e": "named 'son'"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "ज्योतिः", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "2.1"}], "e": "the light"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "शोकतमोपहम्", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "तमस्"}, {"l": "अपह", "cn": "2.1"}], "e": "which destroys the darkness of grief"}]},
{"c": "10", "n": "3", "i": 740, "v": "अतिष्ठत्प्रत्ययापेक्षसंततिः स चिरं नृपः । प्राङ्यन्थादनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिरिवार्णवः ॥", "mn": "अतिष्ठदिति॥ प्रत्ययं हेतुमपेक्षत इति प्रत्ययापेक्षा संततिर्यस्य स तथोक्तः। `प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविशअवासहेतुषु` इत्यमरः। स नृपः। मन्थात्प्राङ्यन्थनात्पूर्वमनभिव्यक्ताऽदृष्टा रत्नोत्पत्तिर्यस्य सोऽर्णव इव। चिरमतिष्ठत्। सामग्र्यभावाद्विलम्बो न तु वन्ध्यत्वादिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः नृपः प्रत्यय-अपेक्ष-संततिः (सन्) चिरम् अतिष्ठत्, प्राक् मन्थात् अनभिव्यक्त-रत्न-उत्पत्तिः अर्णवः इव ।", "es": "That king (Dasharatha), whose progeny depended on a specific cause (the sacrifice), waited for a long time, just like the ocean before churning, whose gems are yet to be manifested.", "pc": [{"w": "अतिष्ठत्", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अतिष्ठत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "waited"}, {"w": "प्रत्ययापेक्षसंततिः", "p": [{"l": "प्रत्यय"}, {"l": "अपेक्ष"}, {"l": "संतति", "cn": "1.1"}], "e": "he whose progeny depended on a cause"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "चिरम्", "p": [{"l": "चिर"}], "e": "for a long time"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राञ्च्"}], "e": "before"}, {"w": "मन्थात्", "p": [{"l": "मन्थ", "cn": "5.1"}], "e": "from the churning"}, {"w": "अनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिः", "p": [{"l": "अनभिव्यक्त"}, {"l": "रत्न"}, {"l": "उत्पत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "one whose gems are unmanifested"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अर्णवः", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}]},
{"c": "10", "n": "4", "i": 741, "v": "ऋष्यश्रृङ्गादयस्तस्य सन्तः सन्तानकाङ्क्षिणः । आरेभिरे जितात्मानः पुत्रीयामिष्टिमृत्विजः ॥", "mn": "ऋष्यशृङ्गेति॥ ऋष्यशृङ्गादयः। ऋष्यशृङ्गो नाम कश्चिदृषिः। तदादयः। ऋतुमृतौ वा यजन्तीत्यृत्विजो याज्ञिकाः। `ऋत्विग्दधऋक्-` (पा.3।2।59)इत्यादिना क्विबन्तो निपातः। जितात्मानो जितान्तःकरणाः सन्तः संतानकाङ्क्षिणः पुत्रार्थिनस्तस्य दशरथस्य पुत्रीयां पुत्रनिमित्ताम्। `पुत्राच्छ च` (पा.5।1।40)इति छप्रत्ययः। इष्टिं यागमारेभिरे प्रचकमिरे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य सन्तान-काङ्क्षिणः जित-आत्मानः सन्तः ऋष्यश्रृङ्ग-आदयः ऋत्विजः पुत्रीयाम् इष्टिम् आरेभिरे ।", "es": "The self-controlled and virtuous priests led by Rishyashringa, who were desirous of progeny for the king, commenced the Putriya Ishti, a sacrifice for obtaining a son.", "pc": [{"w": "ऋष्यश्रृङ्गादयः", "p": [{"l": "ऋष्यश्रृङ्ग"}, {"l": "आदि", "cn": "1.3"}], "e": "Rishyashringa and others"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "for him"}, {"w": "सन्तः", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.3"}], "e": "being virtuous"}, {"w": "सन्तानकाङ्क्षिणः", "p": [{"l": "सन्तान"}, {"l": "काङ्क्षिन्", "cn": "1.3"}], "e": "desirous of progeny"}, {"w": "आरेभिरे", "p": [{"l": "रभ्", "fin": "आरेभिरे", "vp": ["आ"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "commenced"}, {"w": "जितात्मानः", "p": [{"l": "जित"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.3"}], "e": "self-controlled ones"}, {"w": "पुत्रीयाम्", "p": [{"l": "पुत्रीया", "cn": "2.1"}], "e": "the Putriya"}, {"w": "इष्टिम्", "p": [{"l": "इष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "sacrifice"}, {"w": "ऋत्विजः", "p": [{"l": "ऋत्विज्", "cn": "1.3"}], "e": "the priests"}]},
{"c": "10", "n": "5", "i": 742, "v": "तस्मिन्नवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुता हरिम् । अभिजग्मुर्निदाघार्ताश्छायावृक्षमिवाध्वगाः ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन्नवसरे पुत्रकामेष्टिप्रवृत्तिसमये देवाः। पुलस्त्यस्य गोत्रापत्यं पुमान् पौलस्त्यो रावणः। तेनोपप्लुताः पीडिताः सन्तः निदाघार्ता धर्मातुराः। अध्वानं गच्छन्तीत्यध्वगाः पान्थाः। `अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः` (पा.3।2।48)इति डप्रत्ययः। छायाप्रधानं वृक्षं छायावृक्षमिव। शाकपार्थिवादित्वात्समासः। हरिं विष्णुमभिजग्मुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्मिन् अवसरे पौलस्त्य-उपप्लुताः देवाः, निदाघ-आर्ताः अध्वगाः छाया-वृक्षम् इव, हरिम् अभिजग्मुः ।", "es": "At that time, the gods, tormented by Ravana (the descendant of Pulastya), approached Hari (Vishnu), just as travelers afflicted by summer heat approach a shady tree.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "at that"}, {"w": "अवसरे", "p": [{"l": "अवसर", "cn": "7.1"}], "e": "time"}, {"w": "देवाः", "p": [{"l": "देव", "cn": "1.3"}], "e": "the gods"}, {"w": "पौलस्त्योपप्लुताः", "p": [{"l": "पौलस्त्य"}, {"l": "उपप्लुत", "cn": "1.3"}], "e": "tormented by Ravana"}, {"w": "हरिम्", "p": [{"l": "हरि", "cn": "2.1"}], "e": "to Hari (Vishnu)"}, {"w": "अभिजग्मुः", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अभिजग्मुः", "vp": ["अभि"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "approached"}, {"w": "निदाघार्ताः", "p": [{"l": "निदाघ"}, {"l": "आर्त", "cn": "1.3"}], "e": "afflicted by heat"}, {"w": "छायावृक्षम्", "p": [{"l": "छाया"}, {"l": "वृक्ष", "cn": "2.1"}], "e": "a shady tree"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अध्वगाः", "p": [{"l": "अध्वग", "cn": "1.3"}], "e": "travelers"}]},
{"c": "10", "n": "6", "i": 743, "v": "ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः । अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणम् ॥", "mn": "त इति॥ ते देवाश्चोदन्वन्तं समुद्रम्। `उदन्वानुदधौ च` (पा.8।2।13) इति निपातः। प्रापुः। आदिपूरुषो विष्णुश्च बुबुधे। योगनिद्रां जहावित्यर्थः। गमनप्रतिबोधयोरविलम्बार्थौ चकारौ। तथा हि-अव्याक्षेपो गम्यस्याव्यासङ्गः। अविलम्ब इति यावत्। भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्लक्षणं लिङ्गं हि॥ उक्तं च-`अनन्यपरता चास्य कार्यसिद्धेस्तु लक्षणम्` इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते च उदन्वन्तम् प्रापुः, आदिपूरुषः च बुबुधे । हि भविष्यन्त्याः कार्य-सिद्धेः अव्याक्षेपः लक्षणम् (भवति) ।", "es": "And they (the gods) reached the ocean (where Vishnu resided), and the Primeval Being also became aware of their arrival. Indeed, the absence of obstacles is a sign of a future success.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "प्रापुः", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्रापुः", "vp": ["प्र"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "उदन्वन्तम्", "p": [{"l": "उदन्वत्", "cn": "2.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "बुबुधे", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "बुबुधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "became aware"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आदिपूरुषः", "p": [{"l": "आदि"}, {"l": "पूरुष", "cn": "1.1"}], "e": "the Primeval Being"}, {"w": "अव्याक्षेपः", "p": [{"l": "अव्याक्षेप", "cn": "1.1"}], "e": "absence of obstacles"}, {"w": "भविष्यन्त्याः", "p": [{"l": "भू", "inf": "भविष्यत्", "s": ["स्य", "शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of a future"}, {"w": "कार्यसिद्धेः", "p": [{"l": "कार्य"}, {"l": "सिद्धि", "cn": "6.1"}], "e": "success of a task"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "लक्षणम्", "p": [{"l": "लक्षण", "cn": "1.1"}], "e": "a sign"}]},
{"c": "10", "n": "7", "i": 744, "v": "भोगिभोगासनासीनं ददृशुस्तं दिवौकसः । तत्फणामण्डलोदर्चिर्मणिद्योतितविग्रहम् ॥", "mn": "भोगीति॥ द्यौरोको येषां ते दिवौकसो देवाः। पृषोदरादित्वात्साधुः। यद्वा, -`दिव`शब्दोऽदन्तोऽप्यस्ति। तथा च बुद्धचरिते-`न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम्`इति । तत्र `दिवु क्रीडादौ`इति धातोः `इगुपध-` (पा.3।1।135) इति कः। दिवमोक एषामिति विग्रहः। भोगिनः शेषस्य भोगः शरीरम्। `भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः।` इत्यमरः (अ.को.3|3|28)। स एवासनं सिंहासनम्। तत्रासीनमुपविष्टम्। आसोः शानच्। `ईदासः` (पा.7।2।83)इतीकारादेशः। तस्य भोगिनः फणामण्डले य उदर्चिष उद्रश्मयो मणयस्तैर्द्योतितविग्रहं तं विष्णुं ददृशुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दिवौकसः भोगि-भोग-आसन-आसीनम्, तत्-फणा-मण्डल-उदर्चिः-मणि-द्योतित-विग्रहम् तम् ददृशुः ।", "es": "The dwellers of heaven (gods) saw him (Vishnu), seated on the coils of the serpent (Shesha), his form illuminated by the gems blazing upwards from the circle of its hoods.", "pc": [{"w": "भोगिभोगासनासीनं", "p": [{"l": "भोगिन्"}, {"l": "भोग"}, {"l": "आसन"}, {"l": "आस्", "inf": "आसीन", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "seated on the seat of the serpent's coils"}, {"w": "ददृशुः", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "दिवौकसः", "p": [{"l": "दिवौकस्", "cn": "1.3"}], "e": "the gods"}, {"w": "तत्फणामण्डलोदर्चिर्मणिद्योतितविग्रहम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "फणा"}, {"l": "मण्डल"}, {"l": "उदर्चिस्"}, {"l": "मणि"}, {"l": "द्योतित"}, {"l": "विग्रह", "cn": "2.1"}], "e": "whose form was illuminated by gems blazing from the circle of its (Shesha's) hoods"}]},
{"c": "10", "n": "8", "i": 745, "v": "श्रियः पद्मनिषण्णायाःऋ क्षौमान्तरितमेखले । अङ्के निक्षिप्तचरणमास्तीर्णकरपल्लवे ॥", "mn": "श्रिय इति॥ कीदृशं विष्णुम्? पद्मे निषण्णाया उपविष्टायाः श्रियः क्षौमन्तरिता दुकूलव्यवहिता मेखला यस्य तस्मिन्। आस्तीर्णौ करपल्लवौ वाणिपल्लवौ यस्मिन्। विशेषणद्वयेनापि चरणयोः सौकुमार्यात्कटिमेखलास्पर्शासहत्वं सूच्यते। तस्मिन्नङ्के निक्षिप्तौ चरणौ येन तम् ॥", "ch": null, "anv": "पद्म-निषण्णायाः श्रियः क्षौम-अन्तरित-मेखले आस्तीर्ण-कर-पल्लवे अङ्के निक्षिप्त-चरणम् (तम् ददृशुः) ।", "es": "They saw him with his foot placed on the lap of Shri (Lakshmi), who was seated on a lotus. Her lap, where her girdle was covered by a silken garment, was spread with her sprout-like hands.", "pc": [{"w": "श्रियः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "6.1"}], "e": "of Shri (Lakshmi)"}, {"w": "पद्मनिषण्णायाः", "p": [{"l": "पद्म"}, {"l": "सद्", "inf": "निषण्ण", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "who was seated on a lotus"}, {"w": "क्षौमान्तरितमेखले", "p": [{"l": "क्षौम"}, {"l": "अन्तरित"}, {"l": "मेखला", "cn": "7.1"}], "e": "on which the girdle was covered by a silk garment"}, {"w": "अङ्के", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "7.1"}], "e": "on the lap"}, {"w": "निक्षिप्तचरणम्", "p": [{"l": "क्षिप्", "inf": "निक्षिप्त", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "चरण", "cn": "2.1"}], "e": "he who had placed his foot"}, {"w": "आस्तीर्णकरपल्लवे", "p": [{"l": "स्तॄ", "inf": "आस्तीर्ण", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "कर"}, {"l": "पल्लव", "cn": "7.1"}], "e": "on which her sprout-like hands were spread"}]},
{"c": "10", "n": "9", "i": 746, "v": "प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं बालातपनिभांशुकम् । दिवसं शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनम् ॥", "mn": "प्रबुद्धेति॥ पुनः कीदृशम्? प्रबुद्धे विकसिते पुण्डरीके इवाक्षिणी यस्य त्तम्। दिवसे तु पुण्डरीकमेवाक्षि यस्येति विग्रहः। बालातपनिभमंशुकं यस्य तम्। पीताम्बरधरमित्यर्थः। अन्यत्र, -बालातपव्याजांशुकमित्यर्थः। `निभो व्याजसदृक्षयोः` इति विश्वः। प्रकृष्ट आरम्भो योगो येषां ते प्रारम्भा प्रकृष्टोद्योगा योगिनः। तेषां सुखदर्शनम्। अन्यत्र, -प्रारम्भ आदौ सुखदर्शनं शारदं शरत्संबन्धिनं दिवसमिव स्थितम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रबुद्ध-पुण्डरीक-अक्षम्, बाल-आतप-निभ-अंशुकम्, प्रारम्भ-सुख-दर्शनम् (तम्) शारदम् दिवसम् इव (ददृशुः) ।", "es": "They saw him, whose eyes were like blooming white lotuses and whose garment resembled the morning sun, who was as pleasant to behold as an autumn day at its beginning.", "pc": [{"w": "प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं", "p": [{"l": "प्रबुद्ध"}, {"l": "पुण्डरीक"}, {"l": "अक्षि", "cn": "2.1"}], "e": "whose eyes were like blooming white lotuses"}, {"w": "बालातपनिभांशुकम्", "p": [{"l": "बाल-आतप"}, {"l": "निभ"}, {"l": "अंशुक", "cn": "2.1"}], "e": "whose garment resembled the morning sun"}, {"w": "दिवसं", "p": [{"l": "दिवस", "cn": "2.1"}], "e": "a day"}, {"w": "शारदम्", "p": [{"l": "शारद", "cn": "2.1"}], "e": "of autumn"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "प्रारम्भसुखदर्शनम्", "p": [{"l": "प्रारम्भ"}, {"l": "सुख"}, {"l": "दर्शन", "cn": "2.1"}], "e": "who was pleasant to behold at the beginning"}]},
{"c": "10", "n": "10", "i": 747, "v": "प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम् । कौस्तुभाख्यमपां सारं बिभ्राणं बृहतोरसा ॥", "mn": "प्रभेति॥ पुनः किंविधम्? प्रभयाऽनुलिप्तमनुरञ्जितं श्रीवत्सं नाम लाञ्छनं येन तम्। लक्ष्म्या विभ्रमदर्पणं कौस्तुभ इत्याख्या यस्य तम्। अपां समुद्राणां सारं स्थिरांशम्। अम्मयमणिमित्यर्थः। बृहतोरसा बिभ्राणम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "बृहता उरसा प्रभा-अनुलिप्त-श्रीवत्सम्, लक्ष्मी-विभ्रम-दर्पणम्, कौस्तुभ-आख्यम् अपाम् सारम् बिभ्राणम् (तम् ददृशुः) ।", "es": "They saw him, bearing on his broad chest the Kaustubha gem—the essence of the waters—which served as a mirror for Lakshmi's charms and whose lustre anointed the Srivatsa mark.", "pc": [{"w": "प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं", "p": [{"l": "प्रभा"}, {"l": "अनुलिप्त"}, {"l": "श्रीवत्स", "cn": "2.1"}], "e": "whose Srivatsa mark was anointed by lustre"}, {"w": "लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम्", "p": [{"l": "लक्ष्मी"}, {"l": "विभ्रम"}, {"l": "दर्पण", "cn": "2.1"}], "e": "a mirror for the charms of Lakshmi"}, {"w": "कौस्तुभाख्यम्", "p": [{"l": "कौस्तुभ"}, {"l": "आख्या", "cn": "2.1"}], "e": "named Kaustubha"}, {"w": "अपाम्", "p": [{"l": "अप्", "cn": "6.3"}], "e": "of the waters"}, {"w": "सारं", "p": [{"l": "सार", "cn": "2.1"}], "e": "the essence"}, {"w": "बिभ्राणं", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्राण", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "bearing"}, {"w": "बृहता", "p": [{"l": "बृहत्", "cn": "3.1"}], "e": "by his broad"}, {"w": "उरसा", "p": [{"l": "उरस्", "cn": "3.1"}], "e": "chest"}]},
{"c": "10", "n": "11", "i": 748, "v": "बाहुभिर्विटपाकारैर्दिव्याभरणभूषितैः । आविर्भूतमपां मध्ये पारिजातमिवापरम् ॥", "mn": "बाहुभिरिति॥ विटपाकारैः शाखाकारैर्दिव्याभरणभूषितैर्बाहुभिरुपलक्षितम्। अत एव अपां सैन्धवानां मध्य आविर्भूतमपरं द्वितीयं पारिजातमिव स्थितम्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विटप-आकारैः दिव्य-आभरण-भूषितैः बाहुभिः (युक्तम्), अपाम् मध्ये आविर्भूतम् अपरम् पारिजातम् इव (स्थितम् तम् ददृशुः) ।", "es": "With his arms, which were shaped like branches and adorned with divine ornaments, he appeared like another Parijata tree that had emerged from the middle of the waters.", "pc": [{"w": "बाहुभिः", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "3.3"}], "e": "with his arms"}, {"w": "विटपाकारैः", "p": [{"l": "विटप"}, {"l": "आकार", "cn": "3.3"}], "e": "which were shaped like branches"}, {"w": "दिव्याभरणभूषितैः", "p": [{"l": "दिव्य"}, {"l": "आभरण"}, {"l": "भूषित", "cn": "3.3"}], "e": "adorned with divine ornaments"}, {"w": "आविर्भूतम्", "p": [{"l": "भू", "inf": "आविर्भूत", "vp": ["आविस्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "manifested"}, {"w": "अपाम्", "p": [{"l": "अप्", "cn": "6.3"}], "e": "of the waters"}, {"w": "मध्ये", "p": [{"l": "मध्य"}], "e": "in the middle"}, {"w": "पारिजातम्", "p": [{"l": "पारिजात", "cn": "2.1"}], "e": "a Parijata tree"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अपरम्", "p": [{"l": "अपर", "cn": "2.1"}], "e": "another"}]},
{"c": "10", "n": "12", "i": 749, "v": "दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां मदरागविलोपिभिः । हेतिभिश्चेतनावद्भिरुदीरितजयस्वनम् ॥", "mn": "दैत्येति॥ दैत्यस्त्रीगण्डलेखानामसुराङ्गनागण्डस्थलीनां यो मदरागस्तं विलुम्पन्ति हरन्तीति मदरागविलोपिनः। तैश्चेतनावद्भिः सजीवैर्हेतिभिः सुदर्शनादिभिः शश्त्रैः। `रवेरर्चिश्च शश्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः।` इत्यमरः। उदीरितजयस्वनम्। जयशब्दमुद्धोषयन्तीभिर्मूर्तिमतीभिरस्त्रदेवताभिरुपास्यमानमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दैत्य-स्त्री-गण्ड-लेखानाम् मद-राग-विलोपिभिः, चेतनावद्भिः हेतिभिः च उदीरित-जय-स्वनम् (तम् ददृशुः) ।", "es": "They saw him, whose victory was proclaimed by his sentient weapons, which had wiped away the blush of pride from the cheeks of the wives of the Daityas.", "pc": [{"w": "दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां", "p": [{"l": "दैत्य"}, {"l": "स्त्री"}, {"l": "गण्ड"}, {"l": "लेखा", "cn": "6.3"}], "e": "of the cheeks of the Daitya women"}, {"w": "मदरागविलोपिभिः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "राग"}, {"l": "विलोपिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by those which wipe away the blush of pride"}, {"w": "हेतिभिः", "p": [{"l": "हेति", "cn": "3.3"}], "e": "by the weapons"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "चेतनावद्भिः", "p": [{"l": "चेतनावत्", "cn": "3.3"}], "e": "sentient"}, {"w": "उदीरितजयस्वनम्", "p": [{"l": "ईर्", "inf": "उदीरित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "जय"}, {"l": "स्वन", "cn": "2.1"}], "e": "he whose victory-sound was proclaimed"}]},
{"c": "10", "n": "13", "i": 750, "v": "मुक्तशेषविरोधेन कुलिशव्रणलक्ष्मणा । उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता ॥", "mn": "मुक्तेति॥ मुक्तो भगवत्संनिधानात्त्यक्तः शेषेणाहीश्वरेण सह विरोधः सहजमपि वैरं येन तेन। कुलिशव्रणा अमृताहरणकाल इन्द्रयुद्धे ये वज्रप्रहारास्त एव लक्ष्माणि यस्य स तेन। प्रबद्धोऽञ्जलिर्येन तेन प्राञ्जलिना। कृताञ्जलिनेत्यर्थः। विनीतेनानुद्धतेन गरुत्मतोपस्थितमुपासितम्। पुरा किल मातलिप्रार्थितेन भगवता तद्दुहितुर्गुणकेश्याः पत्युः कस्यचित्सर्पस्य गरुडादभयदाने कृते स्वविपक्षरक्षणक्षुभितं पक्षिराजं `त्वद्वोढाऽहं त्वत्तो बलाढ्यः` इति गर्वितं स्ववामतर्जनीभारेणैव भङ्यक्त्वा भगवान्विनिनायेति महाभारतीयां कथां सूचयति `विनीतेन`इत्यनेन ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मुक्त-शेष-विरोधेन, कुलिश-व्रण-लक्ष्मणा, प्राञ्जलिना, विनीतेन गरुत्मता उपस्थितम् (तम् ददृशुः) ।", "es": "They saw him being attended by the humble Garuda, who stood with folded hands, having abandoned his enmity with Shesha, and bearing the scar from Indra's thunderbolt as a mark of honor.", "pc": [{"w": "मुक्तशेषविरोधेन", "p": [{"l": "मुक्त"}, {"l": "शेष"}, {"l": "विरोध", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had given up his enmity with Shesha"}, {"w": "कुलिशव्रणलक्ष्मणा", "p": [{"l": "कुलिश"}, {"l": "व्रण"}, {"l": "लक्ष्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by him who had the scar from the thunderbolt as a mark"}, {"w": "उपस्थितं", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "being attended"}, {"w": "प्राञ्जलिना", "p": [{"l": "प्राञ्जलि", "cn": "3.1"}], "e": "with folded hands"}, {"w": "विनीतेन", "p": [{"l": "नी", "inf": "विनीत", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by the humble"}, {"w": "गरुत्मता", "p": [{"l": "गरुत्मत्", "cn": "3.1"}], "e": "Garuda"}]},
{"c": "10", "n": "14", "i": 751, "v": "योगनिद्रान्तविशदैः पावनैरवलोकनैः । भृग्वादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानृषीन् ॥", "mn": "योगेति॥ योगो मनसो विषयान्तरव्यावृत्तिः, तद्रूपा या निद्रा तस्या अन्तेऽवसाने विशदैः प्रसन्नैः पावनैः शोधनैरवलोकनैः। सुखशयनं पृच्छन्तीति सौखशायनिकास्तान्। `पृच्छतौ सुस्नातादिभअयः`(वा.2943)इत्युपसंख्यानाटुक्प्रत्ययः। भृग्वादीनृषीननुगृह्णन्तम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "योग-निद्रा-अन्त-विशदैः पावनैः अवलोकनैः सौखशायनिकान् भृगु-आदीन् ऋषीन् अनुगृह्णन्तम् (तम् ददृशुः) ।", "es": "They saw him favoring the sages led by Bhrigu, who had come to inquire about his well-being after his yogic sleep, with his purifying glances that were clear and bright at the end of his meditation.", "pc": [{"w": "योगनिद्रान्तविशदैः", "p": [{"l": "योग"}, {"l": "निद्रा"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "विशद", "cn": "3.3"}], "e": "which were clear at the end of the yogic sleep"}, {"w": "पावनैः", "p": [{"l": "पावन", "cn": "3.3"}], "e": "by the purifying"}, {"w": "अवलोकनैः", "p": [{"l": "अवलोकन", "cn": "3.3"}], "e": "glances"}, {"w": "भृग्वादीन्", "p": [{"l": "भृगु"}, {"l": "आदि", "cn": "2.3"}], "e": "Bhrigu and other"}, {"w": "अनुगृह्णन्तं", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "अनुगृह्णत्", "vp": ["अनु"], "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "favoring"}, {"w": "सौखशायनिकान्", "p": [{"l": "सौखशायनिक", "cn": "2.3"}], "e": "who came to inquire about his well-being"}, {"w": "ऋषीन्", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "2.3"}], "e": "sages"}]},
{"c": "10", "n": "15", "i": 752, "v": "प्रणिपत्य सुरास्तस्मै शमयित्रे सुरद्विषाम् । अथैनं तुष्टुवुः स्तुत्यमवाङ्मनसगोचरम् ॥", "mn": "प्रणिपत्येति॥ अथ दर्शनानन्तरं सुराः सुरद्विषामसुराणां शमयित्रे विनाशकाय तस्मै विष्णवे प्रणिपत्य स्तुत्यं स्तोत्रार्हम्। `एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप्` (पा.3।1।109)इति क्यप्प्रत्ययः। वाक्च मनश्च वाङ्मनसे। `अचतुर-` (पा.5।4।77)इत्यच्प्रत्ययान्तो निपातः। तयोर्गोचरो विषयो न भवतीत्यवाङ्मनसगोचरः। तमेनं विष्णुं तुष्टुवुरस्तुवन् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ सुराः सुर-द्विषाम् शमयित्रे तस्मै प्रणिपत्य, अवाक्-मनस-गोचरम् स्तुत्यम् एनम् तुष्टुवुः ।", "es": "Then the gods, after bowing down to him, the subduer of the enemies of the gods, praised him who is worthy of praise yet beyond the reach of speech and mind.", "pc": [{"w": "प्रणिपत्य", "p": [{"l": "पत्", "inf": "प्रणिपत्य", "vp": ["प्र", "नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having bowed down"}, {"w": "सुराः", "p": [{"l": "सुर", "cn": "1.3"}], "e": "the gods"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "शमयित्रे", "p": [{"l": "शम्", "inf": "शमयितृ", "s": ["णिच्", "तृच्"], "cn": "4.1"}], "e": "to the subduer"}, {"w": "सुरद्विषाम्", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies of the gods"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "तुष्टुवुः", "p": [{"l": "स्तु", "fin": "तुष्टुवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "praised"}, {"w": "स्तुत्यम्", "p": [{"l": "स्तु", "inf": "स्तुत्य", "s": ["यत्"], "cn": "2.1"}], "e": "who is worthy of praise"}, {"w": "अवाङ्मनसगोचरम्", "p": [{"l": "अवाच्"}, {"l": "मनस्"}, {"l": "गोचर", "cn": "2.1"}], "e": "who is beyond the reach of speech and mind"}]},
{"c": "10", "n": "16", "i": 753, "v": "नमो विश्वसृजे पूर्वं विश्वं तदनु बिभ्रते । अथ विश्वस्य संहर्त्रे तुभ्यं त्रेधास्थितात्मने ॥", "mn": "नम इति॥ पूर्वमादौ विश्वसृजे विश्वस्रष्ट्रे तदनु सर्गानन्तरं विश्वं विभ्रते पुष्णते। अथ विश्वस्य संहर्त्रे। एवं त्रेधा सृष्टि-स्थिति-संहारकर्तृत्वेन स्थित आत्मा स्वरूपं यस्य तस्मै ब्रह्म-विष्णु-हरात्मने तुभ्यं नमः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पूर्वम् विश्व-सृजे, तत् अनु विश्वम् बिभ्रते, अथ विश्वस्य संहर्त्रे, त्रेधा-स्थित-आत्मने तुभ्यम् नमः ।", "es": "Salutations to you, whose self is manifest in three forms: first as the creator of the universe, then as the sustainer of the universe, and finally as the destroyer of the universe.", "pc": [{"w": "नमः", "p": [{"l": "नमस्"}], "e": "salutations"}, {"w": "विश्वसृजे", "p": [{"l": "विश्वसृज्", "cn": "4.1"}], "e": "to the creator of the universe"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्वम्"}], "e": "first"}, {"w": "विश्वम्", "p": [{"l": "विश्व", "cn": "2.1"}], "e": "the universe"}, {"w": "तदनु", "p": [{"l": "तदनु"}], "e": "thereafter"}, {"w": "बिभ्रते", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्रत्", "s": ["शतृ"], "cn": "4.1"}], "e": "to the one who sustains"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "and then"}, {"w": "विश्वस्य", "p": [{"l": "विश्व", "cn": "6.1"}], "e": "of the universe"}, {"w": "संहर्त्रे", "p": [{"l": "हृ", "inf": "संहर्तृ", "vp": ["सम्"], "s": ["तृच्"], "cn": "4.1"}], "e": "to the destroyer"}, {"w": "तुभ्यम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to you"}, {"w": "त्रेधास्थितात्मने", "p": [{"l": "त्रेधा"}, {"l": "स्थित"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "4.1"}], "e": "whose self is manifest in three forms"}]},
{"c": "10", "n": "17", "i": 754, "v": "रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते । देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥", "mn": "रसान्तराणीति॥ एकरसं मधुरैकरसं दिवि भवं दिव्यं पयो वर्षोदकं देशे देश ऊषरादिदेशेऽन्यान्रसान्रसान्तराणि लवणादीनि यथाऽश्नुते प्राप्नोति। एवमविक्रियो निर्विकारः। एकरूप इत्यर्थः। त्वं गुणेषु सत्त्वादिष्ववस्थाः स्रष्टृत्वादिरूपा अश्नुषे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यथा दिव्यम् पयः एक-रसम् (सत्) रस-अन्तराणि अश्नुते, एवम् अविक्रियः त्वम् देशे देशे गुणेषु अवस्थाः (अश्नुषे) ।", "es": "Just as celestial water (rain), though having one essential taste, acquires different tastes according to the place and its qualities, so do you, while remaining unchanged, assume different states.", "pc": [{"w": "रसान्तराणि", "p": [{"l": "रस"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.3"}], "e": "different tastes"}, {"w": "एकरसं", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "रस", "cn": "2.1"}], "e": "having one taste"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "दिव्यं", "p": [{"l": "दिव्य", "cn": "1.1"}], "e": "celestial"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "1.1"}], "e": "water"}, {"w": "अश्नुते", "p": [{"l": "अश्", "fin": "अश्नुते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "attains"}, {"w": "देशे", "p": [{"l": "देश", "cn": "7.1"}], "e": "in place"}, {"w": "देशे", "p": [{"l": "देश", "cn": "7.1"}], "e": "and place"}, {"w": "गुणेषु", "p": [{"l": "गुण", "cn": "7.3"}], "e": "in qualities"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "so"}, {"w": "अवस्थाः", "p": [{"l": "अवस्था", "cn": "2.3"}], "e": "states"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अविक्रियः", "p": [{"l": "अविक्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "unchangeable"}]},
{"c": "10", "n": "18", "i": 755, "v": "अमेयो मितलोकस्त्वमनर्थी प्रार्थनावहः । अजितो जिष्णुरत्यन्तमव्यक्तो व्यक्तकारणम् ॥", "mn": "अमेय इति॥ हे देव! त्वममेयो लोकैरियत्तया न परिच्छेद्यः। मितलोकः परिच्छिन्नलोकः। अनर्थी निःस्पृहः। आवहतीत्यावहः। पचाद्यच्। प्रार्थनानामावहः कामदः। अजितोऽन्यैर्न जितः। जिष्णुर्जयशीलः। अत्यन्तमव्यक्तोऽतिसूक्ष्मरूपः। व्यक्तस्य स्थूलरूपस्य कारणम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "त्वम् अमेयः (अपि) मित-लोकः, अनर्थी (अपि) प्रार्थना-वहः, अजितः (अपि) जिष्णुः, अत्यन्तम् अव्यक्तः (अपि) व्यक्त-कारणम् (असि) ।", "es": "You are immeasurable, yet you have measured the worlds. You have no desires, yet you fulfill prayers. You are unconquered, yet you are ever victorious. You are utterly unmanifest, yet you are the cause of the manifest world.", "pc": [{"w": "अमेयः", "p": [{"l": "मा", "inf": "अमेय", "vp": ["अ"], "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "immeasurable"}, {"w": "मितलोकः", "p": [{"l": "मित"}, {"l": "लोक", "cn": "1.1"}], "e": "one who has measured the worlds"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अनर्थी", "p": [{"l": "अनर्थिन्", "cn": "1.1"}], "e": "one without needs"}, {"w": "प्रार्थनावहः", "p": [{"l": "प्रार्थना"}, {"l": "आवह", "cn": "1.1"}], "e": "one who fulfills prayers"}, {"w": "अजितः", "p": [{"l": "जि", "inf": "अजित", "vp": ["अ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "unconquered"}, {"w": "जिष्णुः", "p": [{"l": "जि", "inf": "जिष्णु", "s": ["स्नु"], "cn": "1.1"}], "e": "victorious"}, {"w": "अत्यन्तम्", "p": [{"l": "अत्यन्तम्"}], "e": "utterly"}, {"w": "अव्यक्तः", "p": [{"l": "अव्यक्त", "cn": "1.1"}], "e": "unmanifest"}, {"w": "व्यक्तकारणम्", "p": [{"l": "व्यक्त"}, {"l": "कारण", "cn": "1.1"}], "e": "the cause of the manifest"}]},
{"c": "10", "n": "19", "i": 756, "v": "हृदयस्थमनासन्नमकामं त्वां तपस्विनम् । दयालुमनघस्पृष्टं पुराणमजरं विदुः ॥", "mn": "हृदयेति॥ हे देव! त्वां हृदयस्थं सर्वान्तर्यामितया नित्यसंनिहितं तथाप्यनासन्नमगम्यरूपत्वाद्विप्रकृष्टं च विदुः। संनिकृष्टस्यापि विप्रकृष्टत्वमिति विरोधः। त्तथाऽकामम्। न कामोऽभिलाषोऽस्य तं परिपूर्णत्वान्निःस्पृहत्वाञ्च निष्कामम् । तथापि तपस्विनं तापसं विदुः। यो निष्क्रामः स कथं तपः कुरुत इति विरोधः। परिहारस्तु-ऋषिरूपेण दुस्तरं तपस्तप्यते। दयालुं परदुःखप्रहाणपरं तथाप्यनधस्पृष्टं नित्यानन्दस्वरूपत्वाददुःखिनं विदुः। `अघं दुरितदुःखयोः` इति विश्वः। दयालुरदुःखी चेति विरोधः। `ईर्ष्यी घृणी त्वसंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः। परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः॥` इति महाभारते। पुराणमनादि मजरं निर्विकारत्वादक्षरं विदुः। चिरंतनं न जीर्यत इति विरोधालंकारः। उक्तं च -`आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता` इति। विरोधेन चालौकिकमहिमत्वं व्यज्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(ऋषयः) हृदय-स्थम् (अपि) अनासन्नम्, अकामम् (अपि) तपस्विनम्, दयालुम् (अपि) अनघ-स्पृष्टम्, पुराणम्, अजरम् त्वाम् विदुः ।", "es": "They (the wise) know you to be residing in the heart, yet not near (unapproachable); desireless, yet the greatest ascetic; compassionate, yet untouched by sin; ancient and ageless.", "pc": [{"w": "हृदयस्थम्", "p": [{"l": "हृदय"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "residing in the heart"}, {"w": "अनासन्नम्", "p": [{"l": "अनासन्न", "cn": "2.1"}], "e": "yet not near"}, {"w": "अकामं", "p": [{"l": "अकाम", "cn": "2.1"}], "e": "desireless"}, {"w": "त्वां", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "तपस्विनम्", "p": [{"l": "तपस्विन्", "cn": "2.1"}], "e": "yet an ascetic"}, {"w": "दयालुम्", "p": [{"l": "दयालु", "cn": "2.1"}], "e": "compassionate"}, {"w": "अनघस्पृष्टं", "p": [{"l": "अनघ"}, {"l": "स्पृष्ट", "cn": "2.1"}], "e": "untouched by sin"}, {"w": "पुराणम्", "p": [{"l": "पुराण", "cn": "2.1"}], "e": "ancient"}, {"w": "अजरं", "p": [{"l": "अजर", "cn": "2.1"}], "e": "ageless"}, {"w": "विदुः", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विदुः", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "they know"}]},
{"c": "10", "n": "20", "i": 757, "v": "सर्वज्ञस्त्वमविज्ञातः सर्वयोनिस्त्वमात्मभूः । सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकस्त्वं सर्वरूपभाक् ॥", "mn": "सर्वज्ञ इति॥ त्वं सर्वं जानातीति सर्वज्ञः । `इगुपध-` (पा.3।1।135) इति कप्रक्ययः। अविज्ञातः। न केनापि विज्ञात इत्यर्थः। त्वं सर्वस्य योनिः कारणम्। त्वमात्मन एव भवतीत्यात्मभूः। न ते किंचित्कारणमस्तीत्यर्थः। त्वं सर्वस्य प्रभुः। त्वमनीशः। त्वमेकः सर्वरूपभाक्। त्वमेक एव सर्वात्मना वर्तस इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "त्वम् सर्व-ज्ञः (अपि) अविज्ञातः, त्वम् सर्व-योनिः (अपि) आत्म-भूः, त्वम् सर्व-प्रभुः (अपि) अनीशः, त्वम् एकः (अपि) सर्व-रूप-भाक् (असि) ।", "es": "You are all-knowing, yet unknown. You are the source of all, yet self-born. You are the lord of all, yet have no lord above you. You are one, yet you take all forms.", "pc": [{"w": "सर्वज्ञः", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "all-knowing"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "अविज्ञातः", "p": [{"l": "अविज्ञात", "cn": "1.1"}], "e": "yet unknown"}, {"w": "सर्वयोनिः", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "योनि", "cn": "1.1"}], "e": "the source of all"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "आत्मभूः", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "भू", "cn": "1.1"}], "e": "yet self-born"}, {"w": "सर्वप्रभुः", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "प्रभु", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of all"}, {"w": "अनीशः", "p": [{"l": "अनीश", "cn": "1.1"}], "e": "yet without a lord"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "सर्वरूपभाक्", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "रूप"}, {"l": "भाज्", "cn": "1.1"}], "e": "yet partaking of all forms"}]},
{"c": "10", "n": "21", "i": 758, "v": "सप्तसामोपगीतं त्वां सप्तार्णवजलेशयम् । सप्तार्चिर्मुखमाचख्युः सप्तलोकैकसंश्रयम् ॥", "mn": "सप्तेति॥ हे देव! त्वां सप्तभिः सामभी रथंतरादिभिरुपगीतम्। `तद्धित्तार्थ-` (पा.2।1।51) इत्युत्तरपदसमासः। सप्तानामर्णवानां जलं सप्तार्णवजलम्। पूर्ववत्समासः। तत्र शेते यः स सप्तार्णवजलेशयः। तम्। `शयवासवासिष्वकालात्` (पा.6।3।18) इत्यलुक्। सप्तार्चिर्मुखं यस्य तम्। `अग्निमुख! वै देवा` इति श्रुतेः। सप्तानां लोकानां भूर्भुवःस्वरादीनामेकसंश्रयम्। एवंभूतमाचख्युः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(ऋषयः) त्वाम् सप्त-साम-उपगीतम्, सप्त-अर्णव-जल-ईशयम्, सप्त-अर्चिः-मुखम्, सप्त-लोक-एक-संश्रयम् आचख्युः ।", "es": "They declared you as the one praised by the seven Samans, the one who reclines on the waters of the seven oceans, the one whose mouth is the seven-flamed fire (Agni), and the sole refuge of the seven worlds.", "pc": [{"w": "सप्तसामोपगीतं", "p": [{"l": "सप्त"}, {"l": "सामन्"}, {"l": "उपगीत", "cn": "2.1"}], "e": "praised by the seven Samans"}, {"w": "त्वां", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "सप्तार्णवजलेशयम्", "p": [{"l": "सप्त"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "जल"}, {"l": "ईशय", "cn": "2.1"}], "e": "reclining on the waters of the seven oceans"}, {"w": "सप्तार्चिर्मुखम्", "p": [{"l": "सप्तार्चिस्"}, {"l": "मुख", "cn": "2.1"}], "e": "whose mouth is the seven-flamed fire"}, {"w": "आचख्युः", "p": [{"l": "ख्या", "fin": "आचख्युः", "vp": ["आ"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they declared"}, {"w": "सप्तलोकैकसंश्रयम्", "p": [{"l": "सप्त"}, {"l": "लोक"}, {"l": "एक"}, {"l": "संश्रय", "cn": "2.1"}], "e": "the sole refuge of the seven worlds"}]},
{"c": "10", "n": "22", "i": 759, "v": "चतुर्वर्गफलं ज्ञानं कालावस्थाश्चतुर्युगाः । चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् ॥", "mn": "चतुरिति॥ चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गश्चतुर्वर्गः। `त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः` इत्यमरः (अ.को.2|7|62)। तत्फलकं यज्ज्ञानम्। चत्वारि युगानि कृतत्रेतादीनि यासु ताश्चतुर्युगाः कालावस्थाः कालपरिमाणम्। चत्वारो वर्णाः प्रकृता उच्यन्ते यस्मिन्निति चतुर्वर्णमयः। चातुर्वर्ण्यप्रचुर इत्यर्थः। `तत्प्रकृतवचने मयट्` (पा.5।4।21)। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51) इत्यादिना तद्धितार्थे विषये तत्पुरुषसमासः। स लोकः। इत्येवंरूपं सर्वं चतुर्मुखाञ्चतुर्मुखरूपिणस्त्वत्तः। जातमिति शेषः। `इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच`(तैत्ति.2।6) इति श्रुतेः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चतुर्मुखात् त्वत्तः चतुः-वर्ग-फलम् ज्ञानम्, चतुः-युगाः काल-अवस्थाः, चतुः-वर्ण-मयः लोकः, सर्वम् (एतत् भवति) ।", "es": "From you, the source of the four-faced Brahma, originates everything: knowledge which yields the four aims of life, the states of time comprising the four yugas, and the world constituted by the four social orders.", "pc": [{"w": "चतुर्वर्गफलं", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "वर्ग"}, {"l": "फल", "cn": "1.1"}], "e": "which yields the four aims of life"}, {"w": "ज्ञानं", "p": [{"l": "ज्ञान", "cn": "1.1"}], "e": "knowledge"}, {"w": "कालावस्थाः", "p": [{"l": "काल"}, {"l": "अवस्था", "cn": "1.3"}], "e": "the states of time"}, {"w": "चतुर्युगाः", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "युग", "cn": "1.3"}], "e": "comprising the four yugas"}, {"w": "चतुर्वर्णमयः", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "वर्ण"}, {"l": "मय", "cn": "1.1"}], "e": "constituted by the four social orders"}, {"w": "लोकः", "p": [{"l": "लोक", "cn": "1.1"}], "e": "the world"}, {"w": "त्वत्तः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "5.1"}], "e": "from you"}, {"w": "सर्वं", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.1"}], "e": "everything"}, {"w": "चतुर्मुखात्", "p": [{"l": "चतुर्मुख", "cn": "5.1"}], "e": "who are the source of the four-faced Brahma"}]},
{"c": "10", "n": "23", "i": 760, "v": "अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् । ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये ॥", "mn": "अभ्यासेति॥ अभ्यासेन निगृहीतं विषयान्तरेभ्यो निवर्तितम्। तेन मनसा योगिनो हृदयाश्रयं हृत्पद्मस्थं ज्योतिर्मयं त्वां विमुक्तये मोक्षार्थविचिन्वन्त्यन्विष्यन्ति। ध्यायन्तीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "योगिनः विमुक्तये अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् ज्योतिर्मयम् त्वाम् विचिन्वन्ति।", "es": "Yogis, for the sake of liberation, seek You—the one who is luminous and resides in the heart—with a mind controlled through constant practice.", "pc": [{"w": "अभ्यासनिगृहीतेन", "p": [{"l": "अभ्यास"}, {"l": "निगृहीत", "p": [{"l": "निगृहीत", "cn": "3.1", "inf": "निगृहीत", "s": ["क्त"], "pl": "ग्रह्", "vp": ["नि"]}]}], "e": "by the (mind) controlled through practice"}, {"w": "मनसा", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the mind"}, {"w": "हृदयाश्रयम्", "p": [{"l": "हृदय"}, {"l": "आश्रय", "cn": "2.1"}], "e": "residing in the heart"}, {"w": "ज्योतिर्मयम्", "p": [{"l": "ज्योतिर्मय", "cn": "2.1"}], "e": "luminous"}, {"w": "विचिन्वन्ति", "p": [{"l": "चि", "fin": "विचिन्वन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "vp": ["वि"], "pp": "P1"}], "e": "seek"}, {"w": "योगिनः", "p": [{"l": "योगिन्", "cn": "1.3"}], "e": "the yogis"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "You"}, {"w": "विमुक्तये", "p": [{"l": "विमुक्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for liberation"}]},
{"c": "10", "n": "24", "i": 761, "v": "अजस्य गृह्णतो जन्म निरीहस्य हतद्विपः । स्वपतो जागरूकस्य याथार्थ्यं वेद कस्तव? ॥", "mn": "अजस्येति॥ न जायत इत्यजः। `अन्येष्वपि दृश्यते` (पा.3।2।101) इति डप्रत्ययः। तस्याजस्य जन्मशून्यस्यापि जन्म गृह्णतः मत्स्यादिरूपेण जायमानस्य। निरीहस्य चेष्टारहितस्यापि हतद्विषः शत्रुघातिनो जागरूकस्य सर्वसाक्षितया नित्यप्रबुद्धस्यापि स्वपतो योगनिद्रामनुभवतः। इत्थं विरुद्धचेष्टस्य तव याथार्थअयं को वेद वेत्ति? `विदो लटो वा` (पा.3।4।84)इति णलादेशः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(हे) हतद्विषः, अजस्य, जन्म गृह्णतः, निरीहस्य, स्वपतः, जागरूकस्य च तव याथार्थ्यम् कः वेद?", "es": "O You who have destroyed Your enemies! Who can truly comprehend the real nature of You, who are unborn yet take birth, inactive yet perform actions, seemingly asleep yet ever-wakeful?", "pc": [{"w": "अजस्य", "p": [{"l": "अज", "cn": "6.1"}], "e": "of the unborn"}, {"w": "गृह्णतः", "p": [{"l": "ग्रह्", "cn": "6.1", "inf": "गृह्णत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "of the one who takes"}, {"w": "जन्म", "p": [{"l": "जन्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "birth"}, {"w": "निरीहस्य", "p": [{"l": "निरीह", "cn": "6.1"}], "e": "of the one without effort"}, {"w": "हतद्विषः", "p": [{"l": "हतद्विष्", "cn": "8.1"}], "e": "O one who has destroyed enemies"}, {"w": "स्वपतः", "p": [{"l": "स्वप्", "cn": "6.1", "inf": "स्वपत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "of the one who sleeps"}, {"w": "जागरूकस्य", "p": [{"l": "जागरूक", "cn": "6.1"}], "e": "of the one who is awake"}, {"w": "याथार्थ्यम्", "p": [{"l": "याथार्थ्य", "cn": "2.1"}], "e": "the true nature"}, {"w": "वेद", "p": [{"l": "विद्", "fin": "वेद", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "knows"}, {"w": "कः", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "Your"}]},
{"c": "10", "n": "25", "i": 762, "v": "शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं चरितुं दुश्चरं तपः । पर्याप्तोऽसि प्रजाः पातुमौदासीन्येन वर्तितुम् ॥", "mn": "शब्देति॥ किंच, कृष्णादिरूपेण शब्दादीन्विषयान्भोक्तुम्। नरनारायणादिरूपेण दुश्चरं तपश्चरितुम्। तथा दैत्यमर्दनेन प्रजाः पातुम्। औदासीन्येन ताटस्थ्येन वर्तितुं च पर्याप्तः समर्थोऽसि। भोग-तपसोः पालनौ-दासीन्ययोश्च परल्परविरुद्धयोराचरणे त्वरन्यः कः समर्थ इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(त्वम्) शब्दादीन् विषयान् भोक्तुम्, दुश्चरम् तपः चरितुम्, प्रजाः पातुम्, औदासीन्येन वर्तितुम् (च) पर्याप्तः असि।", "es": "You are capable of enjoying sensory objects like sound, performing difficult austerities, protecting all beings, and simultaneously remaining in a state of detached indifference.", "pc": [{"w": "शब्दादीन्", "p": [{"l": "शब्द"}, {"l": "आदि", "cn": "2.3"}], "e": "sound and other"}, {"w": "विषयान्", "p": [{"l": "विषय", "cn": "2.3"}], "e": "sense objects"}, {"w": "भोक्तुम्", "p": [{"l": "भुज्", "inf": "भोक्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to enjoy"}, {"w": "चरितुम्", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चरितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to perform"}, {"w": "दुश्चरम्", "p": [{"l": "दुश्चर", "cn": "2.1"}], "e": "difficult to perform"}, {"w": "तपः", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "2.1"}], "e": "austerity"}, {"w": "पर्याप्तः", "p": [{"l": "पर्याप्त", "cn": "1.1"}], "e": "capable"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "You are"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "2.3"}], "e": "beings"}, {"w": "पातुम्", "p": [{"l": "पा", "inf": "पातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to protect"}, {"w": "औदासीन्येन", "p": [{"l": "औदासीन्य", "cn": "3.1"}], "e": "with indifference"}, {"w": "वर्तितुम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "वर्तितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to exist"}]},
{"c": "10", "n": "26", "i": 763, "v": "बहुधाप्यागमैर्भिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः । त्वय्येव निपतन्त्योधा जाह्नवीया इवार्णवे ॥", "mn": "बहुधेति॥ आगमैस्त्रयीसांख्यादिभिर्दर्शनैर्बहुधा भिन्ना अपि सिद्धि-हेतवः पुरुषार्थसाधकाः पन्थान उपायाः। जाह्नव्या इमे जाह्नवीया गाङ्गाः। `वृद्धाच्छः` (पा.4।2।114) इति छप्रत्ययः। ओधाः प्रवाहाः। तेऽप्यागमैरागतिभिर्बहुधा भिन्नाः सिद्धिहेतवश्च। अर्णव इव त्वय्येव निपतन्ति प्रविशन्ति। येन केनापि रूपेण त्वामेवोपयान्तीत्यर्थः। यथाहुराचार्याः-`किं बहुना कारवोऽपि विश्वकर्मेत्युपासते` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आगमैः बहुधा भिन्नाः अपि सिद्धिहेतवः पन्थानः, अर्णवे जाह्नवीयाः ओघाः इव, त्वयि एव निपतन्ति।", "es": "Though the paths to salvation are described variously in different scriptures, they all ultimately lead to and merge in You, just as the many streams of the Ganga all flow into the ocean.", "pc": [{"w": "बहुधा", "p": [{"l": "बहुधा"}], "e": "in many ways"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "although"}, {"w": "आगमैः", "p": [{"l": "आगम", "cn": "3.3"}], "e": "by scriptures"}, {"w": "भिन्नाः", "p": [{"l": "भिद्", "cn": "1.3", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"]}], "e": "different"}, {"w": "पन्थानः", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "1.3"}], "e": "paths"}, {"w": "सिद्धिहेतवः", "p": [{"l": "सिद्धि"}, {"l": "हेतु", "cn": "1.3"}], "e": "causes of liberation"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in You"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "alone"}, {"w": "निपतन्ति", "p": [{"l": "पत्", "fin": "निपतन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "vp": ["नि"], "pp": "P1"}], "e": "fall into"}, {"w": "ओघाः", "p": [{"l": "ओघ", "cn": "1.3"}], "e": "currents"}, {"w": "जाह्नवीयाः", "p": [{"l": "जाह्नवीय", "cn": "1.3"}], "e": "of the Ganga"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अर्णवे", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "7.1"}], "e": "in the ocean"}]},
{"c": "10", "n": "27", "i": 764, "v": "त्वय्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् । गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयःसंनिवृत्तये ॥", "mn": "त्वयीति॥ त्वय्यावेशितं निवेशितं चित्तं यैस्तेषाम्। तुभ्यं समर्पितानि कर्माणि यैस्तेषाम्। `मन्मना भव मद्धक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि कौन्तेय ! प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥` (गी.9।34)इति भगवद्वचनात्। वीतरागाणां विरक्तानामभूयःसंनिवृत्तयेऽपुनरावृत्तये। मोक्षायेत्यर्थः। त्वमेव गतिः साधनम्। `तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय` (श्वेता.6।15) इति श्रुतेरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "त्वम् त्वयि आवेशितचित्तानाम्, त्वत्समर्पितकर्मणाम्, वीतरागाणाम् अभूयःसंनिवृत्तये गतिः (असि)।", "es": "You are the ultimate goal for those free from passion, whose minds are fixed on You and whose actions are dedicated to You, leading them to final liberation, the state of no return.", "pc": [{"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in You"}, {"w": "आवेशितचित्तानाम्", "p": [{"l": "आवेशित", "p": [{"l": "विश्", "inf": "आवेशित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["आ"]}]}, {"l": "चित्त", "cn": "6.3"}], "e": "of those whose minds are fixed"}, {"w": "त्वत्समर्पितकर्मणाम्", "p": [{"l": "त्वत्"}, {"l": "समर्पित", "p": [{"l": "ऋ", "inf": "समर्पित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["सम्"]}]}, {"l": "कर्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those whose actions are dedicated to You"}, {"w": "गतिः", "p": [{"l": "गति", "cn": "1.1"}], "e": "the goal"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "You"}, {"w": "वीतरागाणाम्", "p": [{"l": "वीत", "p": [{"l": "इ", "inf": "वीत", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}]}, {"l": "राग", "cn": "6.3"}], "e": "of those free from passion"}, {"w": "अभूयःसंनिवृत्तये", "p": [{"l": "अभूयः"}, {"l": "संनिवृत्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for the state of no return"}]},
{"c": "10", "n": "28", "i": 765, "v": "प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिर्महिमा तव । आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा ॥", "mn": "प्रत्यक्ष इति॥ प्रत्यक्षः प्रत्यक्षप्रमाणगम्योऽपि तव मह्यादिः पृथिव्यादिर्महिमैश्वर्यमपरिच्छेद्यः। इयत्तया नावधार्यः। आप्तवाग्वेदः। `यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते`(तैत्तिरीय.3।1) इत्यादिश्रुतेः। अनुमानं `क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्`इत्यादिकम्। ताभअयां साध्यं गम्यं त्वां प्रति का कथा? प्रत्यक्षमपि त्वत्कृतं जगदपरिच्छेद्यम्, तत्कारणमप्रत्यक्षस्त्वमपरिच्छेद्य इति किमु वक्यव्यमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तव मही आदिः महिमा प्रत्यक्षः अपि अपरिच्छेद्यः। आप्तवाक्-अनुमानाभ्याम् साध्यम् त्वाम् प्रति का कथा?", "es": "Your glory, manifest in creations like the earth, is incomprehensible even though it is directly perceived. What then can be said about knowing You, who can only be inferred through scripture and logic?", "pc": [{"w": "प्रत्यक्षः", "p": [{"l": "प्रत्यक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "directly perceptible"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "अपरिच्छेद्यः", "p": [{"l": "अपरिच्छेद्य", "cn": "1.1"}], "e": "incomprehensible"}, {"w": "मही", "p": [{"l": "मही", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "आदिः", "p": [{"l": "आदि", "cn": "1.1"}], "e": "etc."}, {"w": "महिमा", "p": [{"l": "महिमन्", "cn": "1.1"}], "e": "glory"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "Your"}, {"w": "आप्तवागनुमानाभ्याम्", "p": [{"l": "आप्तवाच्"}, {"l": "अनुमान", "cn": "3.2"}], "e": "by reliable testimony and inference"}, {"w": "साध्यम्", "p": [{"l": "साध्", "cn": "2.1", "inf": "साध्य", "s": ["ण्यत्"]}], "e": "to be known"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "You"}, {"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "about"}, {"w": "का", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "कथा", "p": [{"l": "कथा", "cn": "1.1"}], "e": "talk (can there be)"}]},
{"c": "10", "n": "29", "i": 766, "v": "केवलं स्मरणेनैव पुनासि पुरुषं यतः । अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि ॥", "mn": "केवलमिति॥ स्मरणेन केवलं कृत्स्नम्। `केवलः कृत्स्न एकश्च` इति शाश्वतः। पुरुषं स्मर्तारं जनं पुनासि। यतः यदित्यर्थः। अनेन स्मृतिकार्येणैव त्वयि त्वद्विषये याः शेषा अवशिष्टा वृत्तयो दर्शनस्पर्शनादयो व्यापारास्ता निवेदितफला विज्ञापितकार्याः। तव स्मरणस्यैवैतत्फलं, दर्शनादीनां तु कियदिति नावधारयाम इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यतः केवलम् स्मरणेन एव पुरुषम् पुनासि, अनेन (कारणेन) शेषाः वृत्तयः त्वयि निवेदितफलाः (भवन्ति)।", "es": "Since You purify a person merely by being remembered, all other religious duties and actions find their ultimate fruit and purpose in You.", "pc": [{"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवल"}], "e": "merely"}, {"w": "स्मरणेन", "p": [{"l": "स्मरण", "cn": "3.1"}], "e": "by remembrance"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "alone"}, {"w": "पुनासि", "p": [{"l": "पू", "fin": "पुनासि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "You purify"}, {"w": "पुरुषम्", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "2.1"}], "e": "a person"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "since"}, {"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "वृत्तयः", "p": [{"l": "वृत्ति", "cn": "1.3"}], "e": "actions/duties"}, {"w": "शेषाः", "p": [{"l": "शेष", "cn": "1.3"}], "e": "other"}, {"w": "निवेदितफलाः", "p": [{"l": "निवेदित", "p": [{"l": "विद्", "inf": "निवेदित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["नि"]}]}, {"l": "फल", "cn": "1.3"}], "e": "have their fruits offered"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in You"}]},
{"c": "10", "n": "30", "i": 767, "v": "उदधेरिव रत्नानि तेजांसीव विवस्वतः । स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते दूराणि चरितानि ते ॥", "mn": "उदधेरिति॥ उदधे रत्नानीव। विवस्वतस्तेजांसीव। दूराण्यवाङ्भनसगोचराणि ते चरितानि स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते। निःशेषं स्तोतुं न शक्यन्त इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते दूराणि चरितानि उदधेः रत्नानि इव, विवस्वतः तेजांसि इव, स्तुतिभ्यः व्यतिरिच्यन्ते।", "es": "Your profound deeds far surpass any praise, just as the gems of the ocean or the rays of the sun are beyond complete enumeration or grasp.", "pc": [{"w": "उदधेः", "p": [{"l": "उदधि", "cn": "5.1"}], "e": "than the ocean's"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "रत्नानि", "p": [{"l": "रत्न", "cn": "1.3"}], "e": "gems"}, {"w": "तेजांसि", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "1.3"}], "e": "rays"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "विवस्वतः", "p": [{"l": "विवस्वत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "स्तुतिभ्यः", "p": [{"l": "स्तुति", "cn": "5.3"}], "e": "than praises"}, {"w": "व्यतिरिच्यन्ते", "p": [{"l": "रिच्", "fin": "व्यतिरिच्यन्ते", "pn": 9, "t": "लट्", "vp": ["वि", "अति"], "pp": "A2"}], "e": "are distinct/surpass"}, {"w": "दूराणि", "p": [{"l": "दूर", "cn": "1.3"}], "e": "far beyond"}, {"w": "चरितानि", "p": [{"l": "चरित", "cn": "1.3"}], "e": "deeds"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "Your"}]},
{"c": "10", "n": "31", "i": 768, "v": "अनवाप्तमवाप्तयं न ते किंचन विद्यते । लोकानुग्रह एवैको हेतुस्ते जन्मकर्मणोः ॥", "mn": "अनवाप्तमिति॥ अनवाप्तमप्राप्तम्। अवाप्तव्यं प्राप्तव्यं ते तव किंचन किंचिदपि न विद्यते। नित्यपरिपूर्णत्वादिति भावः। तर्हि किंनिबन्धने जन्मकर्मणी तत्राह-लोकेति। एको लोकानुग्रह एव ते तव जन्मकर्मणोर्हेतुः। परमकारुणिकस्य ते परार्थैव प्रवृत्तिः, न स्वार्थेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते अवाप्तव्यम् अनवाप्तम् किञ्चन न विद्यते। लोकानुग्रहः एव एकः ते जन्मकर्मणोः हेतुः (अस्ति)।", "es": "There is nothing unattained that You need to attain. The sole reason for Your birth and actions is the benevolent grace You bestow upon the world.", "pc": [{"w": "अनवाप्तम्", "p": [{"l": "अनवाप्त", "cn": "1.1"}], "e": "unattained"}, {"w": "अवाप्तव्यम्", "p": [{"l": "अवाप्तव्य", "cn": "1.1"}], "e": "worth attaining"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "for You"}, {"w": "किञ्चन", "p": [{"l": "किञ्चन"}], "e": "anything"}, {"w": "विद्यते", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विद्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "exists"}, {"w": "लोकानुग्रहः", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "अनुग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "grace upon the world"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "alone"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "the one"}, {"w": "हेतुः", "p": [{"l": "हेतु", "cn": "1.1"}], "e": "reason"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "Your"}, {"w": "जन्मकर्मणोः", "p": [{"l": "जन्म"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "6.2"}], "e": "of birth and actions"}]},
{"c": "10", "n": "32", "i": 769, "v": "महिमानं यतुत्कीर्त्य तव संह्रियते वचः । श्रमेण तदशक्त्या वा न गुणानामियत्तया ॥", "mn": "महिमानमिति॥ तव महिमानमुत्कीर्त्य वचः सं ह्रियत इति यत्। तद्वचःसंहरणं श्रमेण वाग्यापारश्रान्त्या। अशक्त्या कार्त्स्न्येन वक्तुमशक्यत्वाद्वा। गुणानामियत्तयैतावन्मात्रतया न। तेषामानन्त्यादिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तव महिमानम् उत्कीर्त्य यत् वचः संह्रियते, तत् श्रमेण वा अशक्त्या (भवति), गुणानाम् इयत्तया न।", "es": "When speech ceases after attempting to praise Your greatness, it is due to the speaker's fatigue or inability, not because Your virtues have a limit and have been fully enumerated.", "pc": [{"w": "महिमानम्", "p": [{"l": "महिमन्", "cn": "2.1"}], "e": "greatness"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "that"}, {"w": "उत्कीर्त्य", "p": [{"l": "कीर्त्", "inf": "उत्कीर्त्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "having praised"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "Your"}, {"w": "संह्रियते", "p": [{"l": "हृ", "fin": "संह्रियते", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["सम्"], "pp": "A2"}], "e": "is withdrawn"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "1.1"}], "e": "speech"}, {"w": "श्रमेण", "p": [{"l": "श्रम", "cn": "3.1"}], "e": "due to fatigue"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अशक्त्या", "p": [{"l": "अशक्ति", "cn": "3.1"}], "e": "due to inability"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "गुणानाम्", "p": [{"l": "गुण", "cn": "6.3"}], "e": "of virtues"}, {"w": "इयत्तया", "p": [{"l": "इयत्ता", "cn": "3.1"}], "e": "due to limitation"}]},
{"c": "10", "n": "33", "i": 770, "v": "इति प्रसादयामासुस्ते सुरास्तमधोक्षजम् । भूतार्थव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ॥", "mn": "इतीति॥ इति ते सुरास्तमधोभूतमक्षजमिन्द्रियजं ज्ञानं यस्मिंस्तमधोक्षजं विष्णुम्। प्रसादयामासुः प्रसन्नं चक्रुः। हि यस्मात् परमेष्ठिनः सर्वोत्तमस्य तस्य देवस्य सा देवैः कृता भूतार्थव्याहृतिर्भूतस्य सत्यस्यार्थस्य व्याहृतिरुक्तिः। `युक्ते क्ष्मादावृते भूतम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|85)। न स्तुतिर्न प्रशंसामात्रम्। महान्तो हि यथाकथंचिन्न सुलभा इति भावः। परमे स्थाने तिष्ठतीति परमेष्ठी। `परमे कित्`(उणा.450) इत्युणादिसूत्रेण तिष्ठतेरिनिः। `तत्पुरुषे कृति बहुलम्` (पा.6।2।2) इति सप्तम्या अलुक्। `स्थास्थिन्स्थृणाम्` इति वक्तव्यात्षत्वम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति ते सुराः तम् अधोक्षजम् प्रसादयामासुः। हि सा परमेष्ठिनः भूतार्थव्याहृतिः (अस्ति), न स्तुतिः।", "es": "In this manner, the gods sought to please Adhokshaja (Vishnu). Indeed, their speech was merely a statement of facts about the Supreme Being, not flattery.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रसादयामासुः", "p": [{"l": "सद्", "fin": "प्रसादयामासुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "propitiated"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "सुराः", "p": [{"l": "सुर", "cn": "1.3"}], "e": "gods"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अधोक्षजम्", "p": [{"l": "अधोक्षज", "cn": "2.1"}], "e": "Adhokshaja (Vishnu)"}, {"w": "भूतार्थव्याहृतिः", "p": [{"l": "भूत"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "व्याहृति", "cn": "1.1"}], "e": "a statement of facts"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "स्तुतिः", "p": [{"l": "स्तुति", "cn": "1.1"}], "e": "praise/flattery"}, {"w": "परमेष्ठिनः", "p": [{"l": "परमेष्ठिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the Supreme Being"}]},
{"c": "10", "n": "34", "i": 771, "v": "तस्मै कुशलसंप्रश्नव्यञ्जितप्रीतये सुराः । भयमप्रलयोद्वेलादाचख्युर्नैर्ऋतोदधेः ॥", "mn": "तस्मा इति॥ सुरा देवाः कुशलस्य संप्रश्नेन व्यञ्जिता प्रकटीकृता प्रीततिर्यस्य तस्मै। लक्षितप्रसादायेत्यर्थः। अन्यथा अनवसरविज्ञप्तिमुखराणामिव निष्फला स्यादिति भावः। तस्मै विष्णवेऽप्रलये प्रलयाभावेऽप्युद्वेलादुन्मर्यादात्। नैर्ऋतो राक्षसः। स एवोदधिः। तस्माद्भयमाचख्युः कथितवन्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सुराः कुशलसंप्रश्नव्यञ्जितप्रीतये तस्मै, अप्रलयोद्वेलात् नैर्ऋतोदधेः भयम् आचख्युः।", "es": "The gods then described their fear to Him, who had shown his affection through kind inquiries about their welfare. Their fear was from the 'ocean of Rakshasas,' which was swelling its shores unseasonably, not at the time of cosmic dissolution.", "pc": [{"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "कुशलसंप्रश्नव्यञ्जितप्रीतये", "p": [{"l": "कुशल"}, {"l": "संप्रश्न"}, {"l": "व्यञ्जित", "p": [{"l": "अञ्ज्", "inf": "व्यञ्जित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["वि"]}]}, {"l": "प्रीति", "cn": "4.1"}], "e": "to the one whose affection was revealed by inquiries of welfare"}, {"w": "सुराः", "p": [{"l": "सुर", "cn": "1.3"}], "e": "the gods"}, {"w": "भयम्", "p": [{"l": "भय", "cn": "2.1"}], "e": "the fear"}, {"w": "अप्रलयोद्वेलात्", "p": [{"l": "अप्रलय"}, {"l": "उद्वेल", "cn": "5.1"}], "e": "from the unseasonal swelling"}, {"w": "आचख्युः", "p": [{"l": "ख्या", "fin": "आचख्युः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "described"}, {"w": "नैर्ऋतोदधेः", "p": [{"l": "नैर्ऋत"}, {"l": "उदधि", "cn": "5.1"}], "e": "from the ocean of Rakshasas"}]},
{"c": "10", "n": "35", "i": 772, "v": "अथ वेलासमासन्नशैलरन्ध्रानुनादिना । स्वरेणोवाच भगवान् परिभूतार्णवध्वनिः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ वेलायामब्धिकूले समासन्नानां संनिकृष्टानां शैलानां रन्ध्रेषु गह्वरेष्वनुनादिना प्रतिध्वनिमता स्वरेण परिभूतार्णवध्वनिस्तिरस्कृतसमुद्रघोषो भगवानुवाच ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ भगवान् परिभूतार्णवध्वनिः वेलासमासन्नशैलरन्ध्रानुनादिना स्वरेण उवाच।", "es": "Then, the Lord, whose voice surpassed the roar of the ocean, spoke with a tone that resounded through the caves of the mountains near the shore.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "वेलासमासन्नशैलरन्ध्रानुनादिना", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "समासन्न"}, {"l": "शैल"}, {"l": "रन्ध्र"}, {"l": "अनुनादिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the (voice) that resounded through the caves of the mountains near the shore"}, {"w": "स्वरेण", "p": [{"l": "स्वर", "cn": "3.1"}], "e": "with a voice"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "भगवान्", "p": [{"l": "भगवत्", "cn": "1.1"}], "e": "the Lord"}, {"w": "परिभूतार्णवध्वनिः", "p": [{"l": "परिभूत", "p": [{"l": "भू", "inf": "परिभूत", "s": ["क्त"], "vp": ["परि"]}]}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "1.1"}], "e": "He whose voice surpassed the ocean's roar"}]},
{"c": "10", "n": "36", "i": 773, "v": "पुराणस्य कवेस्तस्य वर्णस्थानसमीरिता । बभूव कृतसंस्कारा चरितार्थैव भारती ॥", "mn": "पुराणस्येति॥ पुराणस्य चिरंतनस्य कवेस्तस्य भगवतो वर्णस्थानेषूरः-कण्ठादिषु समीरिता सम्यगुञ्चारिता। अत एव कृतः संपादितः संस्कारः साधुत्वस्पष्टतादिप्रयत्नो यस्याः सा भारती वाणी चरितार्था कृतार्था वभूवैव। `एव`- कारस्त्वसंभावनाविपरीतभावनाव्युदासार्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुराणस्य कवेः तस्य वर्णस्थानसमीरिता कृतसंस्कारा भारती चरितार्था एव बभूव।", "es": "The speech of that ancient poet (the Lord), perfectly articulated from the proper places of pronunciation and grammatically refined, became inherently meaningful and fulfilled its purpose.", "pc": [{"w": "पुराणस्य", "p": [{"l": "पुराण", "cn": "6.1"}], "e": "of the ancient"}, {"w": "कवेः", "p": [{"l": "कवि", "cn": "6.1"}], "e": "of the poet"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "वर्णस्थानसमीरिता", "p": [{"l": "वर्ण"}, {"l": "स्थान"}, {"l": "समीरिता", "p": [{"l": "ईर्", "inf": "समीरिता", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["सम्"], "cn": "1.1"}]}], "e": "articulated from the proper places of pronunciation"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "कृतसंस्कारा", "p": [{"l": "कृत", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "संस्कार", "cn": "1.1"}], "e": "grammatically refined"}, {"w": "चरितार्था", "p": [{"l": "चरित", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चरित", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "अर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "fulfilled in its meaning"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "भारती", "p": [{"l": "भारती", "cn": "1.1"}], "e": "speech"}]},
{"c": "10", "n": "37", "i": 774, "v": "बभौ सदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनोद्गता । निर्यातशेषा चरणाद्गङ्गेवोर्ध्वप्रवर्तिनी ॥", "mn": "बभाविति॥ विभोर्विष्णोर्वदनादुद्गता निःसृता। सदशनज्योत्स्ना दन्तकान्तिसहिता। इदं च विशेषणं धावल्यातिशयार्थम्। अत एव सा भारती। चरणादङ्घ्रेर्निर्याता चासौ शेषा च निर्यातशेषा। निःसृतावशिष्टेत्यर्थः। `स्रियाः पुंवत्-` (पा.6।3।34)इत्यनुवर्त्य `पुंवत्कर्मधारय-` (पा.6।3।42)इति पुंवद्भावः। `निर्यात`शब्दस्य या निर्याता सावशेषा सा गङ्गेवेति सामानाधिकरण्यनिर्वाहः। निर्यातायाः शेषेति विग्रहे पुंवद्भावो दुर्घटा एव। ऊर्ध्वप्रवर्तिन्यूर्ध्ववाहिनी गङ्गेव। बभौ। इत्युत्प्रेक्षा ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विभोः वदनोद्गता सदशनज्योत्स्ना सा (भारती) चरणात् निर्यातशेषा ऊर्ध्वप्रवर्तिनी गङ्गा इव बभौ।", "es": "That speech, issuing from the Lord's mouth and illuminated by the moonlight of his teeth, shone like the river Ganga, which, after emerging from his foot, flows upwards towards heaven.", "pc": [{"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "सदशनज्योत्स्ना", "p": [{"l": "सह"}, {"l": "दशन"}, {"l": "ज्योत्स्ना", "cn": "1.1"}], "e": "with the moonlight of its teeth"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (speech)"}, {"w": "विभोः", "p": [{"l": "विभु", "cn": "6.1"}], "e": "of the Lord"}, {"w": "वदनोद्गता", "p": [{"l": "वदन"}, {"l": "उद्गता", "p": [{"l": "गम्", "inf": "उद्गता", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"], "cn": "1.1"}]}], "e": "issuing from the mouth"}, {"w": "निर्यातशेषा", "p": [{"l": "निर्यात", "p": [{"l": "या", "inf": "निर्यात", "s": ["क्त"], "vp": ["निर्"]}]}, {"l": "शेष", "cn": "1.1"}], "e": "the remainder after issuing"}, {"w": "चरणात्", "p": [{"l": "चरण", "cn": "5.1"}], "e": "from the foot"}, {"w": "गङ्गा", "p": [{"l": "गङ्गा", "cn": "1.1"}], "e": "Ganga"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ऊर्ध्वप्रवर्तिनी", "p": [{"l": "ऊर्ध्वम्"}, {"l": "प्रवर्तिनी", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "प्रवर्तिनी", "s": ["णिनि", "ङीप्"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.1"}]}], "e": "flowing upwards"}]},
{"c": "10", "n": "38", "i": 775, "v": "जाने वो रक्षसाक्रान्तावनुभावपराक्रमौ । अङ्निनां तमसेवोभौ गुणौ प्रथममध्यमौ ॥", "mn": "जान इति॥ हे देवाः! वो युष्माकमनुभाव-पराक्रमौ महिम-पुरुषकारौ रक्षसा रावणेन। अङ्गिनां शरीरिणां प्रथम-मध्यमावुभौ गुणौ सत्त्व-रजसी तमसेव तमोगुणेनेव। आक्रान्तौ जाने। वाक्यार्थः कर्म ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(अहम्) वः अनुभावपराक्रमौ रक्षसा आक्रान्तौ जाने, तमसा अङ्गिनाम् उभौ प्रथममध्यमौ गुणौ इव।", "es": "I know that your majesty and valor are eclipsed by the Rakshasa (Ravana), just as the qualities of Sattva (goodness) and Rajas (passion) in embodied beings are overwhelmed by Tamas (darkness/ignorance).", "pc": [{"w": "जाने", "p": [{"l": "ज्ञा", "fin": "जाने", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "I know"}, {"w": "वः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "your"}, {"w": "रक्षसा", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the Rakshasa"}, {"w": "आक्रान्तौ", "p": [{"l": "क्रम्", "cn": "2.2", "inf": "आक्रान्त", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}], "e": "are overcome"}, {"w": "अनुभावपराक्रमौ", "p": [{"l": "अनुभाव"}, {"l": "पराक्रम", "cn": "2.2"}], "e": "majesty and valor"}, {"w": "अङ्गिनाम्", "p": [{"l": "अङ्गिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of embodied beings"}, {"w": "तमसा", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "3.1"}], "e": "by darkness (Tamas)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "2.2"}], "e": "both"}, {"w": "गुणौ", "p": [{"l": "गुण", "cn": "2.2"}], "e": "qualities"}, {"w": "प्रथममध्यमौ", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "मध्यम", "cn": "2.2"}], "e": "the first and middle (Sattva and Rajas)"}]},
{"c": "10", "n": "39", "i": 776, "v": "विदितं तप्यमानं च तेन मे भुवनत्रयम् । अकामोपनतेनेव साधोर्हृदयमेनसा ॥", "mn": "विदितमिति॥ किंच, अकामेनानिच्छयोपनतेन प्रमादादागतेनैनसा पापेन साधोः सज्जनस्य हृदयमिव। तेन रक्षसा तप्यमानं संतप्यमानम्। तपेर्भौवादिकात्कर्मणि शानच्। भुवनत्रयं च मे विदितम्। मया ज्ञायत इत्यर्थः। `मतिबुद्धि-` (पा.3।2।188) इत्यादिना वर्तमाने क्तः। `क्तस्य च वर्तमाने` (पा.2।3।67)इति षष्टी॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन तप्यमानम् भुवनत्रयम् च मे विदितम्, अकामोपनतेन एनसा साधोः हृदयम् इव।", "es": "I am aware that the three worlds are being tormented by him (Ravana), just as the heart of a virtuous person is afflicted by a sin committed unintentionally.", "pc": [{"w": "विदितम्", "p": [{"l": "विद्", "cn": "1.1", "inf": "विदित", "s": ["क्त"]}], "e": "is known"}, {"w": "तप्यमानम्", "p": [{"l": "तप्", "cn": "1.1", "inf": "तप्यमान", "s": ["यक्", "शानच्"]}], "e": "being tormented"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to me"}, {"w": "भुवनत्रयम्", "p": [{"l": "भुवन"}, {"l": "त्रय", "cn": "1.1"}], "e": "the three worlds"}, {"w": "अकामोपनतेन", "p": [{"l": "अकाम"}, {"l": "उपनत", "p": [{"l": "नम्", "inf": "उपनत", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"], "cn": "3.1"}]}], "e": "by the unintentionally incurred"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "साधोः", "p": [{"l": "साधु", "cn": "6.1"}], "e": "of a virtuous person"}, {"w": "हृदयम्", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "1.1"}], "e": "the heart"}, {"w": "एनसा", "p": [{"l": "एनस्", "cn": "3.1"}], "e": "by sin"}]},
{"c": "10", "n": "40", "i": 777, "v": "कार्येषु चैककार्यत्वादभ्यर्थ्योऽस्मि न वज्रिणा । स्वयमेव हि वातोऽग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते ॥", "mn": "कार्येष्विति॥ किंच, एककार्यत्वादावयोरेककार्यत्वाद्धेतोः। कार्येषु कर्तव्येषु विषयेषु वज्रिणेन्द्रेण। अभ्यर्थ्यः`इदं कुरु` इति प्रार्थनीयो नास्मि। तथा हि-वातः स्वयमेवाग्नेः सारथ्यं साहाय्यं प्रतिपद्यते प्राप्नोति। न तु वह्निप्रार्थनया। इत्येवकारार्थः। प्रेक्षावतां हि स्वार्थे स्वत एव प्रवृत्तिः, न तु परप्रार्थनया। स्वार्थश्चायं ममापीत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "च कार्येषु एककार्यत्वात् वज्रिणा न अभ्यर्थ्यः अस्मि। हि वातः स्वयम् एव अग्नेः सारथ्यम् प्रतिपद्यते।", "es": "Since we share a common purpose in these matters, I do not need to be requested by Indra. Indeed, the wind spontaneously becomes the charioteer for the fire, as they work together.", "pc": [{"w": "कार्येषु", "p": [{"l": "कार्य", "cn": "7.3"}], "e": "in these matters"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एककार्यत्वात्", "p": [{"l": "एककार्यत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to having a common purpose"}, {"w": "अभ्यर्थ्यः", "p": [{"l": "अर्थ्", "cn": "1.1", "inf": "अभ्यर्थ्य", "s": ["ण्यत्"], "vp": ["अभि"]}], "e": "to be requested"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वज्रिणा", "p": [{"l": "वज्रिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by Indra"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "spontaneously"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "वातः", "p": [{"l": "वात", "cn": "1.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "अग्नेः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "6.1"}], "e": "of the fire"}, {"w": "सारथ्यम्", "p": [{"l": "सारथ्य", "cn": "2.1"}], "e": "the role of charioteer"}, {"w": "प्रतिपद्यते", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रतिपद्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["प्रति"], "pp": "A1"}], "e": "takes up"}]},
{"c": "10", "n": "41", "i": 778, "v": "स्वासिधारापरिहृतः कामं चक्रस्य तेन मे । स्थापितो दशमो मूर्धा लभ्यांश इव रक्षसा ॥", "mn": "स्वेति॥ स्वासिधारया स्वखङ्गधारया परिहृतः। अच्छिन्न इत्यर्थः। दशमो मूर्धा मे मम चक्रस्य कामं पर्याप्तो लभ्यांशः प्राप्तव्यभाग इव तेन रक्षसा स्थापितः। तत्सर्वथा तमहं हनिष्यामीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन रक्षसा स्व-असि-धारा-परिहृतः दशमः मूर्धा, मे चक्रस्य लभ्यः अंशः इव, कामम् स्थापितः।", "es": "That Rakshasa (Ravana), having spared his tenth head from the edge of his own sword during his penance, has effectively left it as a rightful share to be taken by my discus.", "pc": [{"w": "स्व-असि-धारा-परिहृतः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "असिधारा"}, {"l": "परिहृत", "p": [{"l": "हृ", "inf": "परिहृत", "s": ["क्त"], "vp": ["परि"], "cn": "1.1"}]}], "e": "spared from the edge of his own sword"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "indeed"}, {"w": "चक्रस्य", "p": [{"l": "चक्र", "cn": "6.1"}], "e": "of the discus"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "स्थापितः", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "inf": "स्थापित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "has been established/left"}, {"w": "दशमः", "p": [{"l": "दशम", "cn": "1.1"}], "e": "the tenth"}, {"w": "मूर्धा", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "1.1"}], "e": "head"}, {"w": "लभ्यः", "p": [{"l": "लभ्", "cn": "1.1", "inf": "लभ्य", "s": ["ण्यत्"]}], "e": "due/to be obtained"}, {"w": "अंशः", "p": [{"l": "अंश", "cn": "1.1"}], "e": "share"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "रक्षसा", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the Rakshasa"}]},
{"c": "10", "n": "42", "i": 779, "v": "स्रष्टुर्वरातिसर्गात्तु मया तस्य दुरात्मनः । अत्यारूढं रिपोः सोढं चन्दनेनेव भोगिनः ॥", "mn": "स्रष्टुरिति॥ किंतु स्रष्टुर्ब्रह्मणो वरातिसर्गाद्वरदानाद्धेतोः। मया तस्य दुरात्मनो रिपो रावणस्यात्यारूढमत्यारोहणम्। अतिवृद्धिरित्यर्थः। नपुंसके भावेक्तः। भोगिनः सर्पस्यात्यारूढं चन्दनेनेव सोढम्। चन्दनद्रुमस्यापि तथा सहनं स्रष्टुर्नियतेरिति द्रष्टव्यम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तु स्रष्टुः वर-अतिसर्गात् मया तस्य दुरात्मनः रिपोः अत्यारूढम् सोढम्, चन्दनेन भोगिनः (अत्यारूढम्) इव।", "es": "However, due to the excessive boon granted by the Creator (Brahma), I have so far endured the extreme arrogance of that evil-minded enemy, just as a sandalwood tree tolerates a serpent coiled around it.", "pc": [{"w": "स्रष्टुः", "p": [{"l": "स्रष्टृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the Creator"}, {"w": "वर-अतिसर्गात्", "p": [{"l": "वर"}, {"l": "अतिसर्ग", "cn": "5.1"}], "e": "from the excessive granting of a boon"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "दुरात्मनः", "p": [{"l": "दुरात्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "evil-minded"}, {"w": "अत्यारूढम्", "p": [{"l": "रुह्", "cn": "2.1", "inf": "अत्यारूढ", "s": ["क्त"], "vp": ["अति", "आ"]}], "e": "arrogance"}, {"w": "रिपोः", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "6.1"}], "e": "enemy"}, {"w": "सोढम्", "p": [{"l": "सह्", "cn": "1.1", "inf": "सोढ", "s": ["क्त"]}], "e": "has been endured"}, {"w": "चन्दनेन", "p": [{"l": "चन्दन", "cn": "3.1"}], "e": "by a sandalwood tree"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भोगिनः", "p": [{"l": "भोगिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of a serpent"}]},
{"c": "10", "n": "43", "i": 780, "v": "धातारं तपसा प्रीतं ययाचे स हि राक्षसः । दैवात्सर्गादवध्यत्वं मर्त्येष्वास्थापराङ्मुखः ॥", "mn": "धातारमिति॥ स राक्षसस्तपसा प्रीतं संतुष्टं धातारं ब्रह्माणाम्। मर्त्येषु विषय आस्थापराङ्मुखः आदरविमुखः सन्। मर्त्याननादृत्येत्यर्थः। दैवादष्टविधात् सर्गाद्दैवसृष्टेरवध्यत्वं ययाचे हि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः राक्षसः हि मर्त्येषु आस्थापराङ्मुखः (सन्) तपसा प्रीतं धातारं दैवात् सर्गात् अवध्यत्वं ययाचे।", "es": "Indeed, that Rakshasa (Ravana), being disdainful towards mortals, begged the Creator Brahma, who was pleased by his penance, for invincibility from the entire class of divine beings.", "pc": [{"w": "धातारम्", "p": [{"l": "धातृ", "cn": "2.1"}], "e": "the Creator"}, {"w": "तपसा", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "3.1"}], "e": "by penance"}, {"w": "प्रीतम्", "p": [{"l": "प्री", "cn": "2.1", "inf": "प्रीत", "s": ["क्त"]}], "e": "pleased"}, {"w": "ययाचे", "p": [{"l": "याच्", "fin": "ययाचे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "begged"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "राक्षसः", "p": [{"l": "राक्षस", "cn": "1.1"}], "e": "the Rakshasa"}, {"w": "दैवात्", "p": [{"l": "दैव", "cn": "5.1"}], "e": "from the divine"}, {"w": "सर्गात्", "p": [{"l": "सर्ग", "cn": "5.1"}], "e": "creation"}, {"w": "अवध्यत्वम्", "p": [{"l": "अवध्यत्व", "cn": "2.1"}], "e": "invincibility"}, {"w": "मर्त्येषु", "p": [{"l": "मर्त्य", "cn": "7.3"}], "e": "towards mortals"}, {"w": "आस्थापराङ्मुखः", "p": [{"l": "आस्था"}, {"l": "पराङ्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "being indifferent"}]},
{"c": "10", "n": "44", "i": 781, "v": "सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा रणभूमेर्वलिक्षमम् । करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैस्तच्छिरःकमलोञ्चयम् ॥", "mn": "सोऽहमिति॥ सोऽहम्। दशरथस्यापत्यं पुमान् दाशरथिः। `अत इञ्` (पा.8।1।95) इतीञ्प्रत्ययः। रामो भूत्वा तीक्ष्णैः शरैस्तस्य रावणस्य शिरांस्येव कमलानि तेषामुञ्चयं राशिं रणभूमेर्बलिक्षमं पूजार्हं करिष्यामि। पुष्पविशदा हि पूजेति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अहम् दाशरथिः भूत्वा तीक्ष्णैः शरैः तत् शिरःकमलोच्चयं रणभूमेः बलिक्षमं करिष्यामि।", "es": "That I (Vishnu), having become the son of Dasharatha, will, with sharp arrows, make the collection of his (Ravana's) lotus-like heads a fitting offering for the battlefield.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "दाशरथिः", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "1.1"}], "e": "son of Dasharatha"}, {"w": "भूत्वा", "p": [{"l": "भू", "inf": "भूत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having become"}, {"w": "रणभूमेः", "p": [{"l": "रणभूमि", "cn": "6.1"}], "e": "of the battlefield"}, {"w": "बलिक्षमम्", "p": [{"l": "बलि"}, {"l": "क्षम", "cn": "2.1"}], "e": "fit for sacrifice"}, {"w": "करिष्यामि", "p": [{"l": "कृ", "fin": "करिष्यामि", "pn": 1, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "I will make"}, {"w": "शरैः", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}], "e": "with arrows"}, {"w": "तीक्ष्णैः", "p": [{"l": "तीक्ष्ण", "cn": "3.3"}], "e": "sharp"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "his"}, {"w": "शिरःकमलोच्चयम्", "p": [{"l": "शिरस्"}, {"l": "कमल"}, {"l": "उच्चय", "cn": "2.1"}], "e": "collection of lotus-like heads"}]},
{"c": "10", "n": "45", "i": 782, "v": "अचिराद्यज्वभिर्भागं कल्पितं विधइवत्पुनः । मायाविभिरनालीढमादास्यध्वे निशाचरैः ॥", "mn": "अचिरादिति॥ हे देवाः! यज्वभिर्याज्ञिकैर्विधिवत् कल्पितमुपहृतं भागं हवि र्भागं मायाविभिर्मायावद्भिः। `अस्मायामेधास्रजो विनिः` (पा.5।2।121)इति विनिप्रत्ययः। निशाचरै रक्षोभिरनालीढमनास्वादितं यथा तथाऽचिरात् पुनरादास्यध्वे ग्रहीष्यध्वे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अचिरात् पुनः यज्वभिः विधिवत् कल्पितं, मायाविभिः निशाचरैः अनालीढं भागम् (यूयम्) आदास्यध्वे।", "es": "Soon, you (gods) will again receive your share of the sacrifices, allotted according to the rules by the performers of sacrifices, a share untouched by the deceitful night-wanderers (Rakshasas).", "pc": [{"w": "अचिरात्", "p": [{"l": "अचिरात्"}], "e": "soon"}, {"w": "यज्वभिः", "p": [{"l": "यज्वन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the sacrificers"}, {"w": "भागम्", "p": [{"l": "भाग", "cn": "2.1"}], "e": "share"}, {"w": "कल्पितम्", "p": [{"l": "कॢप्", "cn": "2.1", "inf": "कल्पित", "s": ["क्त"]}], "e": "allotted"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to rule"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "मायाविभिः", "p": [{"l": "मायाविन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the deceitful"}, {"w": "अनालीढम्", "p": [{"l": "न"}, {"l": "आलीढ", "cn": "2.1", "inf": "आलीढ", "s": ["क्त"]}], "e": "untouched"}, {"w": "आदास्यध्वे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आदास्यध्वे", "pn": 8, "t": "लृट्", "vp": ["आ"], "pp": "A1"}], "e": "you will receive"}, {"w": "निशाचरैः", "p": [{"l": "निशाचर", "cn": "3.3"}], "e": "by the night-wanderers"}]},
{"c": "10", "n": "46", "i": 783, "v": "वैमानिकाः पुण्यकृतस्त्यजन्तु मरुतां पथि । पुष्पकालोकसंक्षोभं मेघावरणतत्पराः ॥", "mn": "वैमानिका इति॥ मरुतां देवानां पथि व्योम्नि वैमानिका विमानैश्चरन्तः। `चरति` (पा.4।4।8) इति ठक्प्रत्ययः। मेघावरणतत्परा रावणभयान्मेघेष्वन्तर्धानतत्पराः। पुण्यकृतः सुकृतिनः पुष्पकालोकेन यदृच्छया रावणविमानदर्शनेन यः संक्षोभो भयचकितं तं त्यजन्तु । `संक्षोभो भयचकितम्` इति शब्दार्णवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुण्यकृतः वैमानिकाः मरुतां पथि मेघावरणतत्पराः (सन्तः) पुष्पकालोकसंक्षोभं त्यजन्तु।", "es": "Let the meritorious celestial beings, who travel on the path of the winds, no longer need to be intent on hiding behind clouds, and thus abandon their agitation at the sight of the Pushpaka chariot.", "pc": [{"w": "वैमानिकाः", "p": [{"l": "वैमानिक", "cn": "1.3"}], "e": "celestial beings in aerial cars"}, {"w": "पुण्यकृतः", "p": [{"l": "पुण्यकृत्", "cn": "1.3"}], "e": "performers of meritorious deeds"}, {"w": "त्यजन्तु", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "त्यजन्तु", "pn": 9, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "let them give up"}, {"w": "मरुताम्", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the winds"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "पुष्पकालोकसंक्षोभम्", "p": [{"l": "पुष्पक"}, {"l": "आलोक"}, {"l": "संक्षोभ", "cn": "2.1"}], "e": "agitation from the sight of Pushpaka"}, {"w": "मेघावरणतत्पराः", "p": [{"l": "मेघ"}, {"l": "आवरण"}, {"l": "तत्पर", "cn": "1.3"}], "e": "intent on hiding behind clouds"}]},
{"c": "10", "n": "47", "i": 784, "v": "मोक्ष्यध्वे स्वर्गबन्दीनां वेणीबन्धानदूषितान् । शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः ॥", "mn": "मोक्ष्यध्व इति॥ हे देवाः! यूयं शापेन नलकूबरशापेन यन्त्रिताः प्रतिबद्धाः पौलस्त्यस्य रावणस्य बलात्कारेण ये कचग्रहाः केशाकर्षास्तैरदूषिताननुपहतान् स्वर्गबन्दीनां हृतस्वर्गाङ्गनानां वेणीबन्धान् मोक्ष्यध्वे। पुरा किल नलकूबरेणात्मानमभिसरन्त्या रम्भाया बलात्कारेण संभोगात्क्रुद्धेन दुरात्मा रावणः शप्तः-`स्त्रीणां बलाद्ग्रहणे मूर्धा ते शतधा भविष्यति`-इति भारतीया कथानुसंधेया ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(यूयम्) शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः अदूषितान् स्वर्गबन्दीनां वेणीबन्धान् मोक्ष्यध्वे।", "es": "You (gods) will release the braided hair of the celestial captive women, hair that remained unviolated because Ravana's forceful hair-seizing was restrained by a curse.", "pc": [{"w": "मोक्ष्यध्वे", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मोक्ष्यध्वे", "pn": 8, "t": "लृट्", "pp": "A1"}], "e": "you will release"}, {"w": "स्वर्गबन्दीनाम्", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "बन्दी", "cn": "6.3"}], "e": "of the celestial captive women"}, {"w": "वेणीबन्धान्", "p": [{"l": "वेणीबन्ध", "cn": "2.3"}], "e": "the braided hair"}, {"w": "अदूषितान्", "p": [{"l": "न"}, {"l": "दूषित", "cn": "2.3", "inf": "दूषित", "s": ["क्त"]}], "e": "unviolated"}, {"w": "शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः", "p": [{"l": "शाप"}, {"l": "यन्त्रित"}, {"l": "पौलस्त्य"}, {"l": "बलात्कार"}, {"l": "कचग्रह", "cn": "3.3"}], "e": "by the hair-seizing during forceful acts by Ravana, restrained by a curse"}]},
{"c": "10", "n": "48", "i": 785, "v": "रावणावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः । अभिवृष्य मरुत्सस्यं कृषअणमेघस्तिरोदधे ॥", "mn": "रावणेति॥ स कृष्णो विष्णुः स एव मेघो नीलमेघश्च। विश्रवसोऽपत्यं पुमानिति विग्रहे रावणः। `विश्रवः`शब्दाच्छिवादित्वादणि `विश्रवसो विश्रवणरवणौ`इत्यन्तर्गणसूत्रेण `विश्रवः`शब्दस्य वृत्तिविषये रवणादेशे रावण इति सिद्धम्। स एवावग्रहो वर्षप्रतिबन्धः, तेन क्लान्तं म्लानं मरुतो देवा एव सस्यं तत्। इत्येवंरूपेण वागमृतेन वाक्सलिलेन। `अमृतं यज्ञशेषे स्यात्पीयूषे स्यात्पीयूषे सलिले।़मृतम्`इति विश्वः। अभिवृष्याभिषिच्य तिरोदधेऽन्तर्दधे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः कृष्णमेघः (विष्णुः) रावण-अवग्रह-क्लान्तं मरुत्-सस्यम् इति वाक्-अमृतेन अभिवृष्य तिरोदधे।", "es": "He, the dark cloud (Vishnu), having thus rained upon the crop of gods which was withered by the drought of Ravana with the nectar of his words, disappeared.", "pc": [{"w": "रावणावग्रहक्लान्तम्", "p": [{"l": "रावण"}, {"l": "अवग्रह"}, {"l": "क्लान्त", "cn": "2.1"}], "e": "withered by the drought of Ravana"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "वागमृतेन", "p": [{"l": "वाच्"}, {"l": "अमृत", "cn": "3.1"}], "e": "with the nectar of words"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अभिवृष्य", "p": [{"l": "वृष्", "inf": "अभिवृष्य", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having rained upon"}, {"w": "मरुत्सस्यम्", "p": [{"l": "मरुत्"}, {"l": "सस्य", "cn": "2.1"}], "e": "the crop of gods"}, {"w": "कृष्णमेघः", "p": [{"l": "कृष्णमेघ", "cn": "1.1"}], "e": "the dark cloud"}, {"w": "तिरोदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "तिरोदधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["तिरस्"], "pp": "A1"}], "e": "disappeared"}]},
{"c": "10", "n": "49", "i": 786, "v": "पुरुहूतप्रभृतयः सुरकार्योद्यतं सुराः । अंशैरनुययुर्विष्णुं पुष्पैर्वायुमिव द्रुमाः ॥", "mn": "पुरुहूतेति॥ पुरुहूतप्भृतय इन्द्राद्याः सुराः सुरकार्ये रावणवधरूप उद्यतं विष्णुमंशैर्मात्राभिः। द्रुमाः पुष्पैः स्वांशैर्वायुमिव। अनुययुः। सुग्रीवादिरूपेण वानरयोनिषु जाता इत्यभिप्रायः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "द्रुमाः पुष्पैः वायुम् इव, पुरुहूतप्रभृतयः सुराः अंशैः सुरकार्य-उद्यतं विष्णुम् अनुयायुः।", "es": "Just as trees follow the wind with their flowers, the gods, led by Indra, followed Vishnu—who was ready for the gods' task—with portions of themselves to be born as his allies.", "pc": [{"w": "पुरुहूतप्रभृतयः", "p": [{"l": "पुरुहूत"}, {"l": "प्रभृति", "cn": "1.3"}], "e": "Indra and others"}, {"w": "सुरकार्योद्यतम्", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "कार्य"}, {"l": "उद्यत", "cn": "2.1"}], "e": "prepared for the work of the gods"}, {"w": "सुराः", "p": [{"l": "सुर", "cn": "1.3"}], "e": "the gods"}, {"w": "अंशैः", "p": [{"l": "अंश", "cn": "3.3"}], "e": "with their portions"}, {"w": "अनुययुः", "p": [{"l": "या", "fin": "अनुययुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["अनु"], "pp": "P1"}], "e": "they followed"}, {"w": "विष्णुम्", "p": [{"l": "विष्णु", "cn": "2.1"}], "e": "Vishnu"}, {"w": "पुष्पैः", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "3.3"}], "e": "with flowers"}, {"w": "वायुम्", "p": [{"l": "वायु", "cn": "2.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्रुमाः", "p": [{"l": "द्रुम", "cn": "1.3"}], "e": "trees"}]},
{"c": "10", "n": "50", "i": 787, "v": "अथ तस्य विशांपत्युरन्ते कामस्य कर्मणः । पुरुषः प्रबभूवाग्नेर्विस्मयेन सहर्त्विजाम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ स्य विशांपत्युर्दशरथस्य संबन्धिनः काम्यस्य कर्मणः पुत्रकामेष्टेरन्तेऽवसानेऽग्नेः पावकात् पुरुषः कश्चिद्दिव्यः पुमान्। ऋत्विजां विस्मयेन सह प्रबभूव प्रादुर्बभूव। तदाविर्भावात्तेषामपि विस्मयोऽभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ तस्य विशांपत्युः कामस्य कर्मणः अन्ते ऋत्विजां विस्मयेन सह अग्नेः पुरुषः प्रबभूव।", "es": "Then, at the end of the desire-fulfilling ritual of that king, a divine being arose from the fire, along with the astonishment of the priests.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विशांपत्युः", "p": [{"l": "विशांपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "अन्ते", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end"}, {"w": "कामस्य", "p": [{"l": "काम्य", "cn": "6.1"}], "e": "desire-fulfilling"}, {"w": "कर्मणः", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the ritual"}, {"w": "पुरुषः", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "1.1"}], "e": "a divine being"}, {"w": "प्रबभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "प्रबभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "P1"}], "e": "arose"}, {"w": "अग्नेः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "5.1"}], "e": "from the fire"}, {"w": "विस्मयेन", "p": [{"l": "विस्मय", "cn": "3.1"}], "e": "with astonishment"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "along with"}, {"w": "ऋत्विजाम्", "p": [{"l": "ऋत्विज्", "cn": "6.3"}], "e": "of the priests"}]},
{"c": "10", "n": "51", "i": 788, "v": "हेमपात्रगतं दोर्भ्यामादधानः पयश्चरुम् । अनुप्रवेशादाद्यस्य पुंसस्तेनापि दुर्वहम् ॥", "mn": "हेमपात्रेति॥ आद्यस्य पुंसो विष्णोरनुप्रवेशादधिष्ठानाद्धेतोस्तेन दिव्यपुरुषेणापि दुर्वहम्। चतुर्दशभुवनोदरस्य भगवतो हरेरतिगरीयस्त्वाद्वोढुमशक्यम्। हेमपात्रगतं पयसि पक्वं चरुं पयश्चरुं पायसान्नं दोर्भ्यामादधानो वहन्। `अनल्पाग्निभिरूष्मपक्व ओदनश्चरुः` इति याज्ञिकाः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(सः पुरुषः) आद्यस्य पुंसः अनुप्रवेशात् तेन अपि दुर्वहं हेमपात्रगतं पयः चरुं दोर्भ्याम् आदधानः (आसीत्)।", "es": "That being was holding with his two arms the sacrificial milk-pudding (charu) contained in a golden vessel, which was difficult even for him to carry due to the infusion of the primeval Being (Vishnu).", "pc": [{"w": "हेमपात्रगतम्", "p": [{"l": "हेम"}, {"l": "पात्र"}, {"l": "गत", "cn": "2.1"}], "e": "contained in a golden vessel"}, {"w": "दोर्भ्याम्", "p": [{"l": "दोस्", "cn": "3.2"}], "e": "with his two arms"}, {"w": "आदधानः", "p": [{"l": "धा", "cn": "1.1", "inf": "आदधान", "vp": ["आ"], "s": ["शानच्"]}], "e": "holding"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "2.1"}], "e": "milk"}, {"w": "चरुम्", "p": [{"l": "चरु", "cn": "2.1"}], "e": "sacrificial oblation"}, {"w": "अनुप्रवेशात्", "p": [{"l": "अनुप्रवेश", "cn": "5.1"}], "e": "due to the entry"}, {"w": "आद्यस्य", "p": [{"l": "आद्य", "cn": "6.1"}], "e": "of the primeval"}, {"w": "पुंसः", "p": [{"l": "पुंस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the Being"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "दुर्वहम्", "p": [{"l": "दुर्वह", "cn": "2.1"}], "e": "difficult to carry"}]},
{"c": "10", "n": "52", "i": 789, "v": "प्राजापत्योपनीतं तदन्नं प्रत्यग्रहीन्नृपः । वृषेव पयसां सारमाविष्कृतमुदन्वता ॥", "mn": "प्राजापत्येति॥ नृपो दशरथः प्राजापत्येन प्रजापतिसंबन्धिना पुरुषेणोपनीतं, न तु वसिष्ठेन। `प्राजापत्यं नरं विद्धिमामिहाभ्यागतं नृप!` (बाल.16।16) इति रामायणात्। तदन्नं पायसान्नम्। उदन्वतोदधिनाऽऽविष्कृतं प्रकाशितं पयसां सारममृतं वृषा वासव इव। `वासवो वृत्रहा वृषा` इत्यमरः (अ.को.1|1|53)। प्रत्यग्रहीत् स्वीचकार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नृपः, उदन्वता आविष्कृतं पयसां सारं वृषा इव, प्राजापत्य-उपनीतं तत् अन्नं प्रत्यग्रहीत्।", "es": "The king accepted that food (charu), brought by the divine messenger from Prajapati, just as Indra accepts the essence of the waters (nectar) made manifest by the ocean.", "pc": [{"w": "प्राजापत्योपनीतम्", "p": [{"l": "प्राजापत्य"}, {"l": "उपनीत", "cn": "2.1"}], "e": "brought by the divine being from Prajapati"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "अन्नम्", "p": [{"l": "अन्न", "cn": "2.1"}], "e": "food"}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["प्रति"], "pp": "P1"}], "e": "accepted"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "वृषा", "p": [{"l": "वृषन्", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पयसाम्", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the waters"}, {"w": "सारम्", "p": [{"l": "सार", "cn": "2.1"}], "e": "the essence"}, {"w": "आविष्कृतम्", "p": [{"l": "कृ", "cn": "2.1", "inf": "आविष्कृत", "vp": ["आविस्"], "s": ["क्त"]}], "e": "made manifest"}, {"w": "उदन्वता", "p": [{"l": "उदन्वत्", "cn": "3.1"}], "e": "by the ocean"}]},
{"c": "10", "n": "53", "i": 790, "v": "अनेन कथिता राज्ञो गुणास्तस्यान्यदुर्लभाः । प्रसूतिं चकमे तस्मिंस्त्रैलोक्यप्रभवोऽपि यत् ॥", "mn": "अनेनेति॥ तस्य राज्ञो दशरथस्यान्यैर्दुर्लभा असाधारणा गुणा अनेन कथइता व्याख्याताः। यद्यस्मात्त्रयो लोकास्त्रैलक्यम्। चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थेष्यञ्। तस्य प्रभवः कारणं विष्णुरपि तस्मिन् राज्ञि प्रसूतिमुत्पत्तिं चक्रमे कामितवान्। त्रिभुवनकारणस्यापि कारणमिति परमावधिर्गुणसमाश्रय इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यत् त्रैलोक्यप्रभवः अपि तस्मिन् प्रसूतिं चकमे, अनेन तस्य राज्ञः अन्यदुर्लभाः गुणाः कथिताः।", "es": "Since even the origin of the three worlds (Vishnu) desired to be born from him, by this fact the king's virtues, rare for others, are declared.", "pc": [{"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "by this"}, {"w": "कथिताः", "p": [{"l": "कथ", "cn": "1.3", "inf": "कथित", "s": ["क्त"]}], "e": "are declared"}, {"w": "राज्ञः", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "गुणाः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "the virtues"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अन्यदुर्लभाः", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "दुर्लभ", "cn": "1.3"}], "e": "rare for others"}, {"w": "प्रसूतिम्", "p": [{"l": "प्रसूति", "cn": "2.1"}], "e": "birth"}, {"w": "चकमे", "p": [{"l": "कम्", "fin": "चकमे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "desired"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "त्रैलोक्यप्रभवः", "p": [{"l": "त्रैलोक्य"}, {"l": "प्रभव", "cn": "1.1"}], "e": "the origin of the three worlds"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्"}], "e": "since"}]},
{"c": "10", "n": "54", "i": 791, "v": "स तेजो वैष्णवं पत्न्योर्विभेजे चरुसंज्ञितम् । द्यावापृथिव्योः प्रत्यग्रमहर्पतिरिवातपम् ॥", "mn": "स इति॥ स नृपः चरुसंज्ञाऽस्य संजाता चरुसंज्ञितम्। वैष्णवं तेजः पत्न्योः कौसल्या-कैकेय्योः। द्योश्च पृथिवी च द्यावा-पृथिव्यौ। `दिवसश्च पृथिव्याम्`इति चकारात् `दिव्`शब्दस्य द्यावादेशः। तयोर्द्यावापृथिव्योः। अह्नः पतिरहर्पतिः। `अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः`(वा.4815)इत्युपसंख्यानाद्वैकल्पिको रेफस्य रेफादेशो विसर्गापवादः। प्रत्यग्रमातपं बालातपमिवप। विभेजे। विभज्य ददावित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः, अहर्पतिः द्यावापृथिव्योः प्रत्यग्रम् आतपम् इव, चरुसंज्ञितं वैष्णवं तेजः पत्न्योः विभेजे।", "es": "He (King Dasharatha) divided that divine energy of Vishnu, known as the charu, between his two wives (Kausalya and Kaikeyi), just as the sun divides its fresh morning light between heaven and earth.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तेजः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "2.1"}], "e": "the divine energy"}, {"w": "वैष्णवम्", "p": [{"l": "वैष्णव", "cn": "2.1"}], "e": "of Vishnu"}, {"w": "पत्न्योः", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "7.2"}], "e": "between his two wives"}, {"w": "विभेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "विभेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["वि"], "pp": "A1"}], "e": "he divided"}, {"w": "चरुसंज्ञितम्", "p": [{"l": "चरु"}, {"l": "संज्ञित", "cn": "2.1"}], "e": "called charu"}, {"w": "द्यावापृथिव्योः", "p": [{"l": "द्यावापृथिवी", "cn": "7.2"}], "e": "between heaven and earth"}, {"w": "प्रत्यग्रम्", "p": [{"l": "प्रत्यग्र", "cn": "2.1"}], "e": "fresh"}, {"w": "अहर्पतिः", "p": [{"l": "अहर्पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the day"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आतपम्", "p": [{"l": "आतप", "cn": "2.1"}], "e": "sunlight"}]},
{"c": "10", "n": "55", "i": 792, "v": "अर्चिता तस्य कौसल्या प्रिया केकयवंशजा । अतः संभावितां ताभ्यां सुमित्रामैच्छदीश्वरः ॥", "mn": "अर्चितेति॥ तस्य राज्ञः। कौ पृथिव्यां सलति गच्छतीति कोसलः। `सलगतौ`पचाद्यच्। कुशब्दस्य पृषोदरादित्वाद्गुणः। कोसलस्य राज्ञोऽपत्यं स्त्री कौसल्या। `वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ्` (पा.4।1।171) इति ञ्यङ्, `यङश्चाप्` (पा.4।1।74)इति चाप्। अत एव सूत्रे निर्देशात् `कोसल`शब्दो दन्त्यसकारमध्यमः। अर्चिता ज्येष्टा मान्या। केकयवंशजा कैकेयी। प्रियेष्टा। अतो हेतोः, ईश्वरो भर्ता नृपः सुमित्रां ताभ्यां कौसल्या-कैकेयीभ्यां संभावितां भागदानेन मानितामैच्छदिच्छति स्म। एवं च सामान्यं तिसृणां च भागप्रापणमिति राज्ञ्युचितज्ञता कौशलं च लभ्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य अर्चिता कौसल्या प्रिया केकयवंशजा (च आस्ताम्)। अतः ईश्वरः ताभ्यां संभावितां सुमित्राम् ऐच्छत्।", "es": "His chief queen was Kausalya, and his beloved was Kaikeyi, born of the Kekaya line. Therefore, the king wished for Sumitra to also be honored by those two (by receiving a share).", "pc": [{"w": "अर्चिता", "p": [{"l": "अर्चित", "cn": "1.1"}], "e": "honored"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "कौसल्या", "p": [{"l": "कौसल्या", "cn": "1.1"}], "e": "Kausalya"}, {"w": "प्रिया", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "1.1"}], "e": "beloved"}, {"w": "केकयवंशजा", "p": [{"l": "केकय"}, {"l": "वंश"}, {"l": "जा", "cn": "1.1"}], "e": "born in the Kekaya dynasty"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "संभाविताम्", "p": [{"l": "भू", "cn": "2.1", "inf": "संभावित", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "honored"}, {"w": "ताभ्याम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.2"}], "e": "by those two"}, {"w": "सुमित्राम्", "p": [{"l": "सुमित्रा", "cn": "2.1"}], "e": "Sumitra"}, {"w": "ऐच्छत्", "p": [{"l": "इष्", "fin": "ऐच्छत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "wished"}, {"w": "ईश्वरः", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}]},
{"c": "10", "n": "56", "i": 793, "v": "ते बहुज्ञस्य चित्तज्ञे पत्न्यौ पत्युर्महीक्षितः । चरोरर्धार्धभागाभ्यां तामयोजयतामुभे ॥", "mn": "ते इति॥ बहुज्ञस्य सर्वज्ञस्य। उचितज्ञस्येत्यर्थः। पत्युर्महीक्षितः क्षितीश्वरस्य। विशेषणत्रयेण राज्ञोऽनुसरणीयतामाह-चित्तज्ञे अभिप्रायज्ञे ते उभे पत्न्यौ कौसल्या-कैकेय्यौ। चरोर्यावर्धभागौ समभागौ तयोर्यावर्धौ तौ च तौ भागौ चेत्यर्धभागावेकदेशौ। ताभ्यामर्धभागौ समभागौ तयोर्यावर्धौ तौ च तौ भागौ चेत्यर्धभागावेकदेशौ। ताभ्यामर्धार्धभागाभ्याम्। `पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके` इत्यमरः (अ.को.1|3|18)। तां सुमित्रामयोजयतां युक्तां चक्रतुः। अयं च विभागो न रामायणसंवादी; तत्र चरोरर्धं कौसल्याया अविशिष्टार्धं कैकेय्यै शिष्टं पुनः सुमित्राया इत्यभिधानात्। किंतु पुराणान्तरसंवादो द्रष्टव्यः। उक्तं च नारसिंहे-`ते पिण्‍डप्राशने काले सुमित्रायै महीपतेः। पिण्डाभ्यामल्पमल्पं तु स्वभगिन्यै प्रयच्छतः॥` इति। एवमन्यत्रापि विरेधे पुराणान्तरात्समाधातव्यम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "बहुज्ञस्य महीक्षितः पत्युः चित्तज्ञे ते उभे पत्न्यौ चरोः अर्ध-अर्ध-भागाभ्यां ताम् अयोजयताम्।", "es": "Those two wives (Kausalya and Kaikeyi), who knew the mind of their very wise husband, the king, both endowed her (Sumitra) with a share from half of their own respective halves of the charu.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "बहुज्ञस्य", "p": [{"l": "बहुज्ञ", "cn": "6.1"}], "e": "of the very wise"}, {"w": "चित्तज्ञे", "p": [{"l": "चित्तज्ञा", "cn": "1.2"}], "e": "knowers of the mind"}, {"w": "पत्न्यौ", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "1.2"}], "e": "the two wives"}, {"w": "पत्युः", "p": [{"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the husband"}, {"w": "महीक्षितः", "p": [{"l": "महीक्षित्", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "चरोः", "p": [{"l": "चरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the charu"}, {"w": "अर्धार्धभागाभ्यां", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "भाग", "cn": "3.2"}], "e": "with half of their respective halves"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अयोजयताम्", "p": [{"l": "युज्", "fin": "अयोजयताम्", "pn": 6, "t": "लङ्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "they endowed"}, {"w": "उभे", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}]},
{"c": "10", "n": "57", "i": 794, "v": "सा हि प्रणयवत्यासीत्सपतन्योरुभयोरपि । भ्रमरी वारणस्येव मदनिस्यन्दरेखयोः ॥", "mn": "सेति॥ सा सुमित्रा। उभयोरपि। समान एकः पतिर्ययोस्तयोः सपत्नयोः। `नित्यं सपत्न्यादिषु` (पा.4।1।35) इति ङीप्। नकारादेशश्च। भ्रमरी भृङ्गाङ्गना वारणस्य गजस्य मदनिस्यन्दरेखयोरिव गण्डद्वयगतयोरिति भावः। प्रणयवती प्रेमवत्यासीत्। `सपत्न्योः` इत्यत्र समासान्तर्गतस्य पत्युरुपमानं `वारणस्य` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा हि, वारणस्य मदनिस्यन्दरेखयोः भ्रमरी इव, उभयोः अपि सपत्न्योः प्रणयवती आसीत्।", "es": "For she (Sumitra) was an object of affection to both of her co-wives, just as a female bee is fond of both streams of ichor flowing from an elephant's temples.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "प्रणयवती", "p": [{"l": "प्रणयवत्", "cn": "1.1"}], "e": "an object of affection"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "सपत्न्योः", "p": [{"l": "सपत्नी", "cn": "6.2"}], "e": "of the co-wives"}, {"w": "उभयोः", "p": [{"l": "उभय", "cn": "6.2"}], "e": "of both"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "भ्रमरी", "p": [{"l": "भ्रमरी", "cn": "1.1"}], "e": "a female bee"}, {"w": "वारणस्य", "p": [{"l": "वारण", "cn": "6.1"}], "e": "of an elephant"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मदनिस्यन्दरेखयोः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "निस्यन्द"}, {"l": "रेखा", "cn": "6.2"}], "e": "of the two streams of ichor"}]},
{"c": "10", "n": "58", "i": 795, "v": "ताभिर्गर्भः प्रजाभूत्यै दध्रे देवांशसंभवः । सौरीभिरिव नाडीभिरमृताख्याभिरम्मयः ॥", "mn": "ताभिरिति॥ ताभिः कौसल्यादिभिः प्रजानां भूत्या अभ्युदयाय। देवस्य विष्णोरंशः संभवः कारणं यस्य स गर्भः। सूर्यस्येमाः सौर्यः, ताभिः सौरीभिः। `सूर्यतिष्य-`(6।4।149)इत्युपधायकारस्य लोपः। अमृता इत्याख्या यासां ताभिः। जलवहनसाम्यान्नाडीभिरिव। नाडीभिर्वृष्टिविसर्जनीभिर्दीधितिभिः। अपां विकारोऽम्मयो जलमयो गर्भ इव। दध्रे धृतः। जातावेकवचनम्। गर्भा दधिर इत्यर्थः। अत्र यादवः-`तासां शतानि चत्वारि रश्मीनां वृष्टिसर्जने। शतत्रयं हिमोत्सर्गे तावद्गर्भस्य सर्जने॥ आनन्दाश्च हे मेध्याश्च नूतनाः पूतना इति। चतुःशतं वृष्टिवाहास्ताः सर्वा अमृताः स्त्रियः॥` इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सौरीभिः अमृताख्याभिः नाडीभिः अम्मयः (चन्द्रः) इव, ताभिः प्रजाभूत्यै देव-अंश-संभवः गर्भः दध्रे।", "es": "By them (the queens), for the prosperity of the people, was borne the embryo originating from portions of the god (Vishnu), just as the moon (which consists of water) is nourished by the sun's rays called 'Amrita'.", "pc": [{"w": "ताभिः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "by them"}, {"w": "गर्भः", "p": [{"l": "गर्भ", "cn": "1.1"}], "e": "the embryo"}, {"w": "प्रजाभूत्यै", "p": [{"l": "प्रजाभूति", "cn": "4.1"}], "e": "for the prosperity of the people"}, {"w": "दध्रे", "p": [{"l": "धृ", "fin": "दध्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "was borne"}, {"w": "देवांशसंभवः", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "अंश"}, {"l": "संभव", "cn": "1.1"}], "e": "originating from portions of the god"}, {"w": "सौरीभिः", "p": [{"l": "सौरी", "cn": "3.3"}], "e": "belonging to the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "नाडीभिः", "p": [{"l": "नाडी", "cn": "3.3"}], "e": "by the rays"}, {"w": "अमृताख्याभिः", "p": [{"l": "अमृत"}, {"l": "आख्या", "cn": "3.3"}], "e": "called Amrita"}, {"w": "अम्मयः", "p": [{"l": "अम्मय", "cn": "1.1"}], "e": "consisting of water"}]},
{"c": "10", "n": "59", "i": 796, "v": "सममापन्नसत्त्वास्ता रेजुरापाण्डुरत्विषः । अन्तर्गतफलारम्भाः सस्यानामिव संपदः ॥", "mn": "सममिति॥ समं युगपदापन्ना गृहीताः सत्त्वाः प्राणिनो याभिस्ता आपन्नसत्त्वा गर्भिण्यः। `आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी` इत्यमरः (अ.को.2|6|22)। अत एव, आपाण्डुरत्विष ईषत्पाण्डुरवर्णास्ताः राजपत्न्यः। अन्तर्गता गुप्ताः फलारम्भाः फलप्रादुर्भावा यासां ताः सस्यानां संपद इव। रेजुर्बभुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "समम् आपन्नसत्त्वाः आपाण्डुरत्विषः ताः, अन्तर्गत-फल-आरम्भाः सस्यानां संपदः इव, रेजुः।", "es": "Having conceived simultaneously, they, with their pale complexions, shone like the thriving crops in which the formation of grain has begun within.", "pc": [{"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "simultaneously"}, {"w": "आपन्नसत्त्वाः", "p": [{"l": "आपन्नसत्त्वा", "cn": "1.3"}], "e": "having conceived"}, {"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "रेजुः", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रेजुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "आपाण्डुरत्विषः", "p": [{"l": "आपाण्डुर"}, {"l": "त्विष्", "cn": "1.3"}], "e": "with a pale complexion"}, {"w": "अन्तर्गतफलारम्भाः", "p": [{"l": "अन्तर्गत"}, {"l": "फल"}, {"l": "आरम्भ", "cn": "1.3"}], "e": "in which the formation of fruit has begun within"}, {"w": "सस्यानाम्", "p": [{"l": "सस्य", "cn": "6.3"}], "e": "of the crops"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "संपदः", "p": [{"l": "संपद्", "cn": "1.3"}], "e": "the riches"}]},
{"c": "10", "n": "60", "i": 797, "v": "गुप्तं ददृशुरात्मानं सर्वाः स्वप्नेषु वामनैः । जलजासिगदाशार्ङ्गचक्रलाञ्छितमूर्तिभिः ॥", "mn": "गुतमिति॥ सर्वास्ताः स्वप्नेषु। जलजः शङ्खः। जलजासिगदाशार्ङ्गतचक्रैर्लाञ्छिता मूर्तयो येषां तैर्वामनैर्ह्रस्वैः पुरुषैर्गुप्तं रक्षितमात्मानं स्वरूपं ददृशुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सर्वाः स्वप्नेषु जलज-असि-गदा-शार्ङ्ग-चक्र-लाञ्छित-मूर्तिभिः वामनैः आत्मानं गुप्तं ददृशुः।", "es": "In their dreams, all the queens saw themselves being guarded by dwarfs whose forms were marked with the emblems of Vishnu: the lotus, sword, mace, Sharanga bow, and discus.", "pc": [{"w": "गुप्तम्", "p": [{"l": "गुप्", "cn": "2.1", "inf": "गुप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "guarded"}, {"w": "ददृशुः", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they saw"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "themselves"}, {"w": "सर्वाः", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.3"}], "e": "all"}, {"w": "स्वप्नेषु", "p": [{"l": "स्वप्न", "cn": "7.3"}], "e": "in dreams"}, {"w": "वामनैः", "p": [{"l": "वामन", "cn": "3.3"}], "e": "by dwarfs"}, {"w": "जलजासिगदाशार्ङ्गचक्रलाञ्छितमूर्तिभिः", "p": [{"l": "जलज"}, {"l": "असि"}, {"l": "गदा"}, {"l": "शार्ङ्ग"}, {"l": "चक्र"}, {"l": "लाञ्छित"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "3.3"}], "e": "by forms marked with the lotus, sword, mace, Sharanga bow, and discus"}]},
{"c": "10", "n": "61", "i": 798, "v": "हेमपक्षप्रभाजालं गगने च वितन्वता । उह्यन्ते स्म सुपर्णेन वेगाकृष्टपयोमुचा ॥", "mn": "हेमेति॥ किंचेति चार्थः। हेम्नः सुवर्णस्य पक्षाणां प्रभाजालं कान्तिपुञ्जं वितन्वता विस्तारयता। वेगेनाकृष्टाः पयोमुचो मेघा येन तेन। सुपर्णेन गरुत्मता गरुडेन गगने ता उह्यन्ते स्मोढाः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "च गगने हेम-पक्ष-प्रभा-जालं वितन्वता वेग-आकृष्ट-पयोमुचा सुपर्णेन (ताः) उह्यन्ते स्म।", "es": "And in their dreams, they were being carried by Garuda, who spread a web of radiance from his golden wings in the sky and who drew along the clouds with his speed.", "pc": [{"w": "हेमपक्षप्रभाजालम्", "p": [{"l": "हेम"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "प्रभा"}, {"l": "जाल", "cn": "2.1"}], "e": "a web of radiance from his golden wings"}, {"w": "गगने", "p": [{"l": "गगन", "cn": "7.1"}], "e": "in the sky"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वितन्वता", "p": [{"l": "तन्", "cn": "3.1", "inf": "वितन्वत्", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ"]}], "e": "by the one spreading"}, {"w": "उह्यन्ते", "p": [{"l": "वह्", "fin": "उह्यन्ते स्म", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "they were being carried"}, {"w": "स्म", "p": [{"l": "स्म"}], "e": "(past tense marker)"}, {"w": "सुपर्णेन", "p": [{"l": "सुपर्ण", "cn": "3.1"}], "e": "by Suparna (Garuda)"}, {"w": "वेगाकृष्टपयोमुचा", "p": [{"l": "वेग"}, {"l": "आकृष्ट"}, {"l": "पयोमुच्", "cn": "3.1"}], "e": "by him who drew along the clouds with his speed"}]},
{"c": "10", "n": "62", "i": 799, "v": "बिभ्रत्या कौस्तुभन्यासं स्तनान्तरविलम्बिनम् । पर्युपास्यन्त लक्ष्म्या च पद्मव्यजनहस्तया ॥", "mn": "बिभ्रत्येति॥ किंच, स्तनयोरन्तरे मध्ये विलम्बिनं लम्बमानम्। न्यस्यत इति न्यासः। कौस्तुभ एव न्यासस्तम्। पत्या कौतुकान्न्यस्तम्। कौस्तुभमित्यर्थः। बिभ्रत्या पद्ममेव व्यजनं हस्ते यस्यास्तया लक्ष्म्या पर्युपास्यन्तोपासिताः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "च स्तनान्तरविलम्बिनं कौस्तुभन्यासं बिभ्रत्या पद्म-व्यजन-हस्तया लक्ष्म्या (ताः) पर्युपास्यन्त।", "es": "And in their dreams, they were attended upon by the goddess Lakshmi, who held a lotus-fan in her hand and wore the Kaustubha gem, which was hanging between her breasts.", "pc": [{"w": "बिभ्रत्या", "p": [{"l": "भृ", "cn": "3.1", "inf": "बिभ्रत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "by her who was wearing"}, {"w": "कौस्तुभन्यासम्", "p": [{"l": "कौस्तुभ"}, {"l": "न्यास", "cn": "2.1"}], "e": "the placement of the Kaustubha gem"}, {"w": "स्तनान्तरविलम्बिनम्", "p": [{"l": "स्तन"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "विलम्बिन्", "cn": "2.1"}], "e": "hanging between the breasts"}, {"w": "पर्युपास्यन्त", "p": [{"l": "आस्", "fin": "पर्युपास्यन्त", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["परि", "उप"], "pp": "A2"}], "e": "they were served"}, {"w": "लक्ष्म्या", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "3.1"}], "e": "by Lakshmi"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "पद्मव्यजनहस्तया", "p": [{"l": "पद्म"}, {"l": "व्यजन"}, {"l": "हस्त", "cn": "3.1"}], "e": "by her who had a lotus-fan in her hand"}]},
{"c": "10", "n": "63", "i": 800, "v": "कृताभिषेकैर्दिव्यायां त्रिस्रोतसि च सप्तभिः । ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म गृणद्भिरुपतस्थिरे ॥", "mn": "कृतेति॥ किंच, दिवि भवायां दिव्यायां त्रिस्रोतस्याकाशगङ्गायां कृताभिषेकैः कृतावगाहैः। परं ब्रह्म वेदरहस्यं गृणद्भिः पठद्भिः सप्तभिर्ब्रह्मर्षिभिः कश्यपप्रभृतिभिरुपतस्थिर उपासांचक्रिरे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सप्तभिः दिव्यायां त्रिस्रोतसि कृताभिषेकैः परं ब्रह्म गृणद्भिः ब्रह्मर्षिभिः (ते) उपतस्थिरे ।", "es": "The seven celestial sages, having performed their sacred ablutions in the divine triple-streamed Ganges and chanting the supreme Brahman, waited upon the queens.", "pc": [{"w": "कृताभिषेकैः", "p": [{"l": "कृ"}, {"l": "अभिषेक", "cn": "3.3"}], "e": "by those who had performed their ablutions"}, {"w": "दिव्यायाम्", "p": [{"l": "दिव्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the divine"}, {"w": "त्रिस्रोतसि", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "स्रोतस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the three-streamed river (Ganges)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "सप्तभिः", "p": [{"l": "सप्तन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the seven"}, {"w": "ब्रह्मर्षिभिः", "p": [{"l": "ब्रह्मन्"}, {"l": "ऋषि", "cn": "3.3"}], "e": "by the Brahman-sages"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "पर", "cn": "2.1"}], "e": "the supreme"}, {"w": "ब्रह्म", "p": [{"l": "ब्रह्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "Brahman"}, {"w": "गृणद्भिः", "p": [{"l": "गृ", "inf": "गृणत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "by those chanting"}, {"w": "उपतस्थिरे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "उपतस्थिरे", "vp": ["उप"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "were waited upon"}]},
{"c": "10", "n": "64", "i": 801, "v": "ताभ्यस्तथाविधान्स्वप्नाञ्छ्रुत्वा प्रीतो हि पार्थिवः । मेने परार्ध्यमात्मानं गुरुत्वेन जगद्गुरोः ॥", "mn": "ताभ्य इति॥ पार्थिवो दशरथस्ताभ्यः पत्नीभ्यः। `आख्यातोपयोगे` (पा.1।4।29) इत्यपादानत्वात्पञ्चमी। तथाविधानुक्तप्रकारान्स्वप्नाञ्छ्रुत्वा प्रीतः सन्। आत्मानं जगद्गुरोर्विष्णोरपि गुरुत्वेन पितृत्वेन हेतुना परार्ध्यं सर्वोत्कृष्टं मेने हि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पार्थिवः ताभ्यः तथाविधान् स्वप्नान् श्रुत्वा प्रीतः (सन्) जगद्गुरोः गुरुत्वेन आत्मानं परार्ध्यं मेने हि ।", "es": "Hearing about such auspicious dreams from the queens, King Daśaratha was delighted and considered himself most blessed to be the father of the Lord of the Universe.", "pc": [{"w": "ताभ्यः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.3"}], "e": "from them (the queens)"}, {"w": "तथाविधान्", "p": [{"l": "तथा"}, {"l": "विध", "cn": "2.3"}], "e": "of such a kind"}, {"w": "स्वप्नान्", "p": [{"l": "स्वप्न", "cn": "2.3"}], "e": "dreams"}, {"w": "श्रुत्वा", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"], "cn": "0.0"}], "e": "having heard"}, {"w": "प्रीतः", "p": [{"l": "प्री", "inf": "प्रीतः", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "delighted"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "the King"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "considered"}, {"w": "परार्ध्यम्", "p": [{"l": "परार्ध्य", "cn": "2.1"}], "e": "most blessed"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "गुरुत्वेन", "p": [{"l": "गुरु", "s": ["त्व"], "cn": "3.1"}], "e": "by the fatherhood"}, {"w": "जगद्गुरोः", "p": [{"l": "जगत्"}, {"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the Preceptor of the world"}]},
{"c": "10", "n": "65", "i": 802, "v": "विभक्तात्मा विभुस्तासामेकः कुक्षिष्वनेकधा । उवास प्रतिमाचन्द्रः प्रसन्नानामपामिव ॥", "mn": "विभक्तेति॥ एक एकरूपो विभुर्विष्णुस्तासां राजपत्नीनां कुक्षिषु गर्भेषु। प्रसन्नानां निर्मलानामपां कुक्षिषु प्रतिमाचन्द्रः प्रतिबिम्बचन्द्र इव। अनेकधा विभक्तात्मा सन्। उवास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विभुः एकः (अपि) विभक्तात्मा (सन्) प्रसन्नानाम् अपां प्रतिमाचन्द्रः इव तासां कुक्षिषु अनेकधा उवास ।", "es": "The omnipresent Lord, though one, divided Himself and resided in the wombs of the queens in multiple forms, just as the reflection of the moon appears in many clear waters.", "pc": [{"w": "विभक्तात्मा", "p": [{"l": "वि"}, {"l": "भज्", "inf": "विभक्त", "s": ["क्त"]}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "with a divided self"}, {"w": "विभुः", "p": [{"l": "विभु", "cn": "1.1"}], "e": "the omnipresent Lord"}, {"w": "तासाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "of them"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "कुक्षिषु", "p": [{"l": "कुक्षि", "cn": "7.3"}], "e": "in the wombs"}, {"w": "अनेकधा", "p": [{"l": "अनेकधा", "cn": "0.0"}], "e": "in many ways"}, {"w": "उवास", "p": [{"l": "वस्", "fin": "उवास", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "resided"}, {"w": "प्रतिमाचन्द्रः", "p": [{"l": "प्रतिमा"}, {"l": "चन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the reflected moon"}, {"w": "प्रसन्नानाम्", "p": [{"l": "प्र"}, {"l": "सद्", "inf": "प्रसन्न", "s": ["क्त"], "cn": "6.3"}], "e": "of the clear"}, {"w": "अपाम्", "p": [{"l": "अप्", "cn": "6.3"}], "e": "waters"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "10", "n": "66", "i": 803, "v": "अथाग्र्यमहिषीं राज्ञः प्रसूतिसमये सती । पुत्रं तमोपहं लेभे नक्तं ज्योतिरिवौषधिः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ राज्ञो दशरथस्य सती पतिव्रता। अग्र्या चासौ महिषी चाग्र्यमहिषी कौसल्या। प्रसूतिसमये प्रसूतिकाले। ओषधिर्नक्तं रात्रिसमये तमोऽपहन्तीति तमोपहम्। `अपे क्लेशतमसोः` (पा.3।2।50)इति ङप्रत्ययः। ज्योतिरिव। तमोपहं तमोनाशकरं पुत्रं लेभे प्राप॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ प्रसूतिसमये सती राज्ञः अग्र्यमहिषी नक्तं ज्योतिः ओषधिः इव तमोपहं पुत्रं लेभे ।", "es": "Then, at the time of delivery, the virtuous chief queen of the King gave birth to a son who dispels darkness, just as a medicinal herb emits light at night.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "अग्र्यमहिषीम्", "p": [{"l": "अग्र्य"}, {"l": "महिषी", "cn": "2.1"}], "e": "the chief queen"}, {"w": "राज्ञः", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the King"}, {"w": "प्रसूतिसमये", "p": [{"l": "प्रसूति"}, {"l": "समय", "cn": "7.1"}], "e": "at the time of delivery"}, {"w": "सती", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "the virtuous one"}, {"w": "पुत्रम्", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "a son"}, {"w": "तमोपहम्", "p": [{"l": "तमस्"}, {"l": "हन्", "inf": "अपह", "vp": ["अप"], "s": ["ड"], "cn": "2.1"}], "e": "dispeller of darkness"}, {"w": "लेभे", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "नक्तम्", "p": [{"l": "नक्तम्", "cn": "0.0"}], "e": "at night"}, {"w": "ज्योतिः", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "2.1"}], "e": "light"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "ओषधिः", "p": [{"l": "ओषधि", "cn": "1.1"}], "e": "a medicinal herb"}]},
{"c": "10", "n": "67", "i": 804, "v": "राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चोदितः । नामधेयं गुरुश्चक्रे जगत्प्रथममङ्गलम् ॥", "mn": "राम इति॥ अभिरमन्तेऽत्रेत्यभिरामं मनोहरम्। अधिकरणार्थे घञ्प्रत्ययः। तेन वपुषा चोदितः प्रेरितो गुरुः पिता दशरथस्तस्य पुत्रस्य जगतां प्रथमं मङ्गलं सुलक्षणं राम इति नामधेयं चक्रे। अभिरामत्वमेव रामशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य अभिरामेण वपुषा चोदितः गुरुः जगत्प्रथममङ्गलं रामः इति नामधेयं चक्रे ।", "es": "Prompted by the child's charming body, the preceptor Vasiṣṭha gave him the name 'Rāma', which is the foremost auspicious blessing for the world.", "pc": [{"w": "रामः", "p": [{"l": "रम्", "inf": "राम", "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "अभिरामेण", "p": [{"l": "अभि"}, {"l": "रम्", "inf": "अभिराम", "s": ["घञ्"], "cn": "3.1"}], "e": "by the charming"}, {"w": "वपुषा", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the body"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "चोदितः", "p": [{"l": "चुद्", "inf": "चोदित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "prompted"}, {"w": "नामधेयम्", "p": [{"l": "नामधेय", "cn": "2.1"}], "e": "name"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "the preceptor"}, {"w": "चक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "made"}, {"w": "जगत्प्रथममङ्गलम्", "p": [{"l": "जगत्"}, {"l": "प्रथम"}, {"l": "मङ्गल", "cn": "2.1"}], "e": "the foremost auspicious thing for the world"}]},
{"c": "10", "n": "68", "i": 805, "v": "रघुवंशप्रदीपेन तेनाप्रतिमतेजसा । रक्षागृहगता दीपाः प्रत्यादिष्टा इवाभवन् ॥", "mn": "रघ्विति॥ रघुवंशस्य प्रदीपेन प्रकाशकेन। अप्रतिमतेजसा तेन रामेण रक्षागृहगताः सूतिकागृहगता दीपाः प्रत्यादिष्टाः प्रतिबद्धा इवाभवन्। महादीपसमीपे नाल्पाः स्फुरन्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अप्रतिमतेजसा तेन रघुवंशप्रदीपेन रक्षागृहगताः दीपाः प्रत्यादिष्टाः इव अभवन् ।", "es": "By that lamp of the Raghu dynasty, who possessed incomparable brilliance, the lamps in the lying-in chamber appeared as if they were eclipsed or surpassed.", "pc": [{"w": "रघुवंशप्रदीपेन", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "वंश"}, {"l": "प्र"}, {"l": "दीप", "cn": "3.1"}], "e": "by the lamp of the Raghu dynasty"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अप्रतिमतेजसा", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "प्रतिमा"}, {"l": "तेजस्", "cn": "3.1"}], "e": "by one of incomparable brilliance"}, {"w": "रक्षागृहगताः", "p": [{"l": "रक्षा"}, {"l": "गृह"}, {"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "those in the lying-in chamber"}, {"w": "दीपाः", "p": [{"l": "दीप", "cn": "1.3"}], "e": "lamps"}, {"w": "प्रत्यादिष्टाः", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "प्रत्यादिष्ट", "vp": ["प्रति", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "eclipsed"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "अभवन्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवन्", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "10", "n": "69", "i": 806, "v": "शय्यगतेन रामेण माता शातोदरी बभौ । सैकताम्भोजबलिना जाह्नवीव शरत्कृशा ॥", "mn": "शय्येति॥ शातोदरी गर्भमोचनात्कृशोदरी माता शय्यागतेन रामेण। सैकते पुलिने योऽम्भोजबलिः पद्मोपहारस्तेन शरदि कृशा जाह्नवी गङ्गेव। बभौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शय्यगतेन रामेण शातोदरी माता सैकताम्भोजबलिना शरत्कृशा जाह्नवी इव बभौ ।", "es": "The slender-waisted mother, with Rāma lying on the bed, shone like the river Ganges in autumn, which is thin and adorned with offerings of lotuses on its sandy banks.", "pc": [{"w": "शय्यगतेन", "p": [{"l": "शय्या"}, {"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by him who was on the bed"}, {"w": "रामेण", "p": [{"l": "राम", "cn": "3.1"}], "e": "by Rama"}, {"w": "माता", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "1.1"}], "e": "the mother"}, {"w": "शातोदरी", "p": [{"l": "शात"}, {"l": "उदर", "cn": "1.1"}], "e": "the slender-waisted one"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "सैकताम्भोजबलिना", "p": [{"l": "सैकत"}, {"l": "अम्भोज"}, {"l": "बलि", "cn": "3.1"}], "e": "with offerings of lotuses on the sandy banks"}, {"w": "जाह्नवी", "p": [{"l": "जाह्नवी", "cn": "1.1"}], "e": "the river Ganges"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "शरत्कृशा", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "कृश", "cn": "1.1"}], "e": "thinned by autumn"}]},
{"c": "10", "n": "70", "i": 807, "v": "कैकेय्यास्तनयो जज्ञे भरतो नाम शीलवान् । जनयित्रीमलंचक्रे यः प्रश्रय इव श्रियम् ॥", "mn": "कैकेय्या इति॥ केकयस्य राज्ञोऽपत्यं स्त्री कैकेयी। `तस्यापत्यम्` (पा.4।1।92)इत्यणि कृते `केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः` (पा.3।2।50)इतीयादेशः। तस्या भरतो नाम शीलवांस्तनयो जज्ञे जातः। यस्तनयः। प्रश्रयो विनयः श्रियमिव। जनयित्रीं मातरमलंचक्रे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कैकेय्याः भरतः नाम शीलवान् तनयः जज्ञे यः प्रश्रयः श्रियम् इव जनयित्रीम् अलंचक्रे ।", "es": "To Kaikeyi was born a virtuous son named Bharata, who adorned his mother just as humility adorns prosperity.", "pc": [{"w": "कैकेय्याः", "p": [{"l": "कैकेयी", "cn": "6.1"}], "e": "of Kaikeyi"}, {"w": "तनयः", "p": [{"l": "तनय", "cn": "1.1"}], "e": "son"}, {"w": "जज्ञे", "p": [{"l": "जन्", "fin": "जज्ञे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "was born"}, {"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "0.0"}], "e": "named"}, {"w": "शीलवान्", "p": [{"l": "शील", "s": ["मतुप्"], "cn": "1.1"}], "e": "virtuous"}, {"w": "जनयित्रीम्", "p": [{"l": "जनयित्री", "cn": "2.1"}], "e": "the mother"}, {"w": "अलंचक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अलंचक्रे", "vp": ["अलम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "adorned"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "प्रश्रयः", "p": [{"l": "प्र"}, {"l": "श्रि", "inf": "प्रश्रय", "s": ["अच्"], "cn": "1.1"}], "e": "humility"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "prosperity"}]},
{"c": "10", "n": "71", "i": 808, "v": "सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रा सुषुवे यमौ । सम्यगाराधिता विद्या प्रबोधविनयाविव ॥", "mn": "सुताविति॥ सुमित्रा लक्ष्मण-शत्रुघ्नौ नाम यमौ युग्मजातौ सुतौ पुत्रौ। सम्यगाराधिता स्वभ्यस्ता विद्या प्रबोध-विनयौ तत्त्वज्ञानेन्द्रियजाताविव। सुषुवे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सुमित्रा लक्ष्मणशत्रुघ्नौ यमौ सुतौ सुषुवे सम्यगाराधिता विद्या प्रबोधविनयौ इव ।", "es": "Sumitra gave birth to twin sons, Lakṣmaṇa and Śatrughna, just as well-cultivated knowledge gives rise to both spiritual awakening and humility.", "pc": [{"w": "सुतौ", "p": [{"l": "सुत", "cn": "2.2"}], "e": "two sons"}, {"w": "लक्ष्मणशत्रुघ्नौ", "p": [{"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "शत्रुघ्न", "cn": "2.2"}], "e": "Lakshmana and Shatrughna"}, {"w": "सुमित्रा", "p": [{"l": "सुमित्रा", "cn": "1.1"}], "e": "Sumitra"}, {"w": "सुषुवे", "p": [{"l": "सू", "fin": "सुषुवे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "gave birth to"}, {"w": "यमौ", "p": [{"l": "यम", "cn": "2.2"}], "e": "twins"}, {"w": "सम्यगाराधिता", "p": [{"l": "सम्यक्"}, {"l": "आ"}, {"l": "राध्", "inf": "आराधित", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "well-cultivated"}, {"w": "विद्या", "p": [{"l": "विद्या", "cn": "1.1"}], "e": "knowledge"}, {"w": "प्रबोधविनयौ", "p": [{"l": "प्रबोध"}, {"l": "विनय", "cn": "2.2"}], "e": "spiritual awakening and humility"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "10", "n": "72", "i": 809, "v": "निर्दोषमभवत्सर्वमाविष्कृतगुणं जगत् । अन्वगादिव हि स्वर्गो गां गतं पुरुषोत्तमम् ॥", "mn": "निर्दोषमिति॥ सर्वं जगद्भूलोको निर्दोषं दुर्भिक्षादिदोषरहितम्। आविष्कृतगुणं प्रकटीकृतारोग्यादिगुणं चाभवत्। अत्रोत्प्रेक्षते-गां भुवं गतमवतीर्णं पुरुषोत्तमं विष्णुं स्वर्गोऽप्यन्वगादिव। स्वर्गो हि गुणनान्निर्दोषश्चेत्यागमः। स्वर्गतुल्यमभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सर्वं जगत् निर्दोषम् आविष्कृतगुणं च अभवत् हि स्वर्गः गां गतं पुरुषोत्तमम् अन्वगात् इव ।", "es": "The entire world became faultless and manifested virtues, as if heaven itself followed the Supreme Being who had descended to the earth.", "pc": [{"w": "निर्दोषम्", "p": [{"l": "निर्"}, {"l": "दोष", "cn": "1.1"}], "e": "faultless"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "सर्वम्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.1"}], "e": "entire"}, {"w": "आविष्कृतगुणम्", "p": [{"l": "आविस्"}, {"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}, {"l": "गुण", "cn": "1.1"}], "e": "with manifested virtues"}, {"w": "जगत्", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "1.1"}], "e": "world"}, {"w": "अन्वगात्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अन्वगात्", "vp": ["अनु"], "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "followed"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "स्वर्गः", "p": [{"l": "स्वर्ग", "cn": "1.1"}], "e": "heaven"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "to the earth"}, {"w": "गतम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "who had gone"}, {"w": "पुरुषोत्तमम्", "p": [{"l": "पुरुष"}, {"l": "उत्तम", "cn": "2.1"}], "e": "the Supreme Being"}]},
{"c": "10", "n": "73", "i": 810, "v": "तस्योदये चतुर्मूर्तेः पौलस्त्यचकितेश्वराः । विरजस्कैर्नभस्वद्भिर्दिश उच्छ्वसिता इव ॥", "mn": "तस्येति॥ चतुर्मूर्ते रामादिरूपेण चतूरूपस्य सतस्तस्य हरेरुदये सति। पौलस्त्याद्रावणाञ्चकिता भीता ईश्वरा नाथा इन्द्रादयो यासां ता दिशश्चतस्रो विरजस्कौरपधूलिभिर्नभस्वद्भिर्वायुभिः। मिषेण। उच्छ्वसिता इव इत्युत्प्रेक्षा। श्वसेः कर्तरि क्तः। स्वनाथशरणलाभसंतुष्टानां दिशामुच्छ्वासवाता इव वाता ववुरित्यर्थः। चतुर्दिगीशरक्षणं मूर्तिचतुष्टयप्रयोजनमिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चतुर्मूर्तेः तस्य उदये पौलस्त्यचकितेश्वराः दिशः विरजस्कैः नभस्वद्भिः उच्छ्वसिताः इव ।", "es": "Upon the birth of the four-formed Lord Viṣṇu as the sons of Daśaratha, the quarters of the world, whose presiding deities had been terrified by Rāvaṇa, seemed to breathe a sigh of relief through dust-free, pleasant breezes.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "उदये", "p": [{"l": "उदय", "cn": "7.1"}], "e": "at the rise"}, {"w": "चतुर्मूर्तेः", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of the four-formed one"}, {"w": "पौलस्त्यचकितेश्वराः", "p": [{"l": "पौलस्त्य"}, {"l": "चकित"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.3"}], "e": "the lords frightened by Rāvaṇa"}, {"w": "विरजस्कैः", "p": [{"l": "वि"}, {"l": "रजस्", "cn": "3.3"}], "e": "by dustless"}, {"w": "नभस्वद्भिः", "p": [{"l": "नभस्वत्", "cn": "3.3"}], "e": "by breezes"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "1.3"}], "e": "the quarters"}, {"w": "उच्छ्वसिताः", "p": [{"l": "श्वस्", "inf": "उच्छ्वसित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "sighed in relief"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}]},
{"c": "10", "n": "74", "i": 811, "v": "कृशानुरपधूमत्वात्प्रसन्नत्वात्प्रभाकरः । रक्षोविप्रकृतावास्तामपविद्धशुचाविव ॥", "mn": "कृशानुरिति॥ रक्षसा रावणेन विप्रकृतावपकृतौ। पीडितावित्यर्थः। कृशानुरग्निः प्रभाकरः सूर्यश्च यथासंख्यमपधूमत्वात्प्रसन्नत्वाञ्चापविद्धशुचौ निरस्तदुःखाविव। आस्तामभवताम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कृशानुः अपधूमत्वात् प्रभाकरः प्रसन्नत्वात् रक्षोविप्रकृताौ अपविद्धशुचौ इव आस्ताम् ।", "es": "Fire, becoming smokeless, and the Sun, becoming clear and bright, appeared as if they had cast off the sorrow caused by the harassment of the demon Rāvaṇa.", "pc": [{"w": "कृशानुः", "p": [{"l": "कृशानु", "cn": "1.1"}], "e": "the fire"}, {"w": "अपधूमत्वात्", "p": [{"l": "अप"}, {"l": "धूम"}, {"l": "त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to being smokeless"}, {"w": "प्रसन्नत्वात्", "p": [{"l": "प्रसन्न"}, {"l": "त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to being clear"}, {"w": "प्रभाकरः", "p": [{"l": "प्रभा"}, {"l": "कृ", "inf": "कर", "s": ["ट"], "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "रक्षोविप्रकृताौ", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "विप्रकृत", "cn": "1.2"}], "e": "the two tormented by the demon"}, {"w": "आस्ताम्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आस्ताम्", "pn": 6, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "were"}, {"w": "अपविद्धशुचौ", "p": [{"l": "अपविद्ध"}, {"l": "शुच्", "cn": "1.2"}], "e": "having cast off grief"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}]},
{"c": "10", "n": "75", "i": 812, "v": "दशाननकिरीटेभ्यस्तत्क्षणं राक्षसश्रियः । मणिव्याजेन पर्यस्ताः पृथिव्यामश्रुबिन्दवः ॥", "mn": "दशाननेति॥ तत्क्षणं तस्मिन्क्षणे रामोत्पत्तिसमये राक्षसश्रियोऽश्रुबिन्दवो दशाननकिरीटेभ्यो मणीनां व्याजेन मिषेण पृथिव्यां पर्यस्ताः पतिताः। रामोदये सति तद्वध्यस्य रावणस्य किरीटमणिभ्रंशलक्षणं दुर्निमित्तमभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तद्क्षणम् दशाननकिरीटेभ्यः राक्षसश्रियः अश्रुबिन्दवः मणिव्याजेन पृथिव्याम् पर्यस्ताः ।", "es": "At that very moment, the gems falling from the crowns of Rāvaṇa onto the earth appeared to be the teardrops of the Royal Fortune of the demons, foreboding their coming destruction.", "pc": [{"w": "दशाननकिरीटेभ्यः", "p": [{"l": "दश"}, {"l": "आनन"}, {"l": "किरीट", "cn": "5.3"}], "e": "from the crowns of the ten-faced one"}, {"w": "तत्क्षणम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "क्षण", "cn": "2.1"}], "e": "at that very moment"}, {"w": "राक्षसश्रियः", "p": [{"l": "राक्षस"}, {"l": "श्री", "cn": "6.1"}], "e": "of the fortune of the demons"}, {"w": "मणिव्याजेन", "p": [{"l": "मणि"}, {"l": "व्याज", "cn": "3.1"}], "e": "under the pretext of gems"}, {"w": "पर्यस्ताः", "p": [{"l": "अस्", "inf": "पर्यस्त", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "fell down"}, {"w": "पृथिव्याम्", "p": [{"l": "पृथिवी", "cn": "7.1"}], "e": "on the earth"}, {"w": "अश्रुबिन्दवः", "p": [{"l": "अश्रु"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "1.3"}], "e": "teardrops"}]},
{"c": "10", "n": "76", "i": 813, "v": "पुत्रजन्मप्रवेश्यानां तूर्याणां तस्य पुत्रिणः । आरम्भं प्रथमं चक्रुर्देवदुन्दुभयो दिवि ॥", "mn": "पुत्रेति॥ पुत्रिणो जातपुत्रस्य तस्य दशरथस्य पुत्रजन्मनि प्रवेश्यानां प्रवेशयितव्यानाम्। वादनीयानामित्यर्थः। तूर्याणां वाद्यानामारम्भमुपक्रमं प्रथमं दिवि देवदुन्दुभयश्चक्रुः। साक्षात्पितुर्दशरथादपि देवा अधिकं प्रहृष्टा इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दिवि देवदुन्दुभयः पुत्रिणः तस्य पुत्रजन्मप्रवेश्यानाम् तूर्याणाम् प्रथमम् आरम्भम् चक्रुः ।", "es": "In heaven, the celestial drums first sounded the commencement of the music that was to be played in the palace of King Daśaratha to celebrate the birth of his sons.", "pc": [{"w": "पुत्रजन्मप्रवेश्यानाम्", "p": [{"l": "पुत्र"}, {"l": "जन्म"}, {"l": "प्रवेश्य", "cn": "6.3"}], "e": "to be played at the birth of a son"}, {"w": "तूर्याणाम्", "p": [{"l": "तूर्य", "cn": "6.3"}], "e": "of the musical instruments"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "पुत्रिणः", "p": [{"l": "पुत्रिन्", "cn": "6.1"}], "e": "who had sons"}, {"w": "आरम्भम्", "p": [{"l": "रभ्", "inf": "आरम्भ", "vp": ["आ"], "s": ["घञ्"], "cn": "2.1"}], "e": "commencement"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथम", "cn": "2.1"}], "e": "first"}, {"w": "चक्रुः", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "देवदुन्दुभयः", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "दुन्दुभि", "cn": "1.3"}], "e": "the celestial drums"}, {"w": "दिवि", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "7.1"}], "e": "in heaven"}]},
{"c": "10", "n": "77", "i": 814, "v": "संतानकमयी वृष्टिर्भवने चास्य पेतुषी । सन्मङ्घलोपचाराणां सैवादिरचनाऽभवत् ॥", "mn": "संतानकेति॥ अस्य राज्ञो भवने संतानकानां कल्पवृक्षकुसुमानां विकारः संतानकमयी वृष्टिश्च पेतुषी पपात। `क्वसुश्च` (पा.3।2।107) इति क्वसुप्रत्ययः। `उगितश्च` (पा.4।1।6)इति ङीप्। सा वृष्टिरेव सन्तः पुत्रजन्मन्यावश्यका ये मङ्गलोपचारास्तेषामादिरचना प्रथमक्रियाऽभवत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अस्य भवने च संतानकमयी वृष्टिः पेतुषी सा एव सन्मङ्घलोपचाराणाम् आदिरचना अभवत् ।", "es": "A shower of celestial Mandāra flowers fell in the King's palace, and that itself became the first auspicious decoration for the birth ceremonies.", "pc": [{"w": "संतानकमयी", "p": [{"l": "संतानक"}, {"l": "मय", "s": ["ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "consisting of Mandāra flowers"}, {"w": "वृष्टिः", "p": [{"l": "वृष्", "inf": "वृष्टि", "s": ["क्तिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "shower"}, {"w": "भवने", "p": [{"l": "भवन", "cn": "7.1"}], "e": "in the palace"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पेतुषी", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पेतुषी", "s": ["क्वसु", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "which fell"}, {"w": "सन्मङ्घलोपचाराणाम्", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "मङ्गल"}, {"l": "उपचार", "cn": "6.3"}], "e": "of the auspicious ceremonies"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "आदिरचना", "p": [{"l": "आदि"}, {"l": "रचना", "cn": "1.1"}], "e": "the first arrangement"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "10", "n": "78", "i": 815, "v": "कुमाराः कृतसंस्कारास्ते धात्रीस्तन्यपायिनः । आनन्देनाग्रजेनेव समं ववृधिरे पितुः ॥", "mn": "कुमारा इति॥ कृताः संस्कारा जातकर्मादयो येषां ते। धात्रीणामुपमातॄणां स्तन्यानि पयांसि पिबन्तीति तथोक्ताः। ते कुमारा अग्रे जातेनाग्रजेन ज्येष्ठेनेव स्थितेन पितुरानन्देन समं ववृधिरे। कुमारवृद्ध्या पितामहान्तमानन्दमवापेत्यर्थः। कुमारजन्मनः प्रागेव जातत्वादग्रजत्वोक्तिरानन्दस्य ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कृतसंस्काराः धात्रीस्तन्यपायिनः ते कुमाराः पितुः अग्रजेन आनन्देन समम् इव ववृधिरे ।", "es": "The princes, having received the proper sacraments and being nourished by their nurses, grew up along with the ever-increasing joy of their father, Daśaratha.", "pc": [{"w": "कुमाराः", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "1.3"}], "e": "the princes"}, {"w": "कृतसंस्काराः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "संस्कार", "cn": "1.3"}], "e": "having performed the sacraments"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "धात्रीस्तन्यपायिनः", "p": [{"l": "धात्री"}, {"l": "स्तन्य"}, {"l": "पा", "inf": "पायिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "1.3"}], "e": "drinking the nurse's milk"}, {"w": "आनन्देन", "p": [{"l": "आनन्द", "cn": "3.1"}], "e": "with joy"}, {"w": "अग्रजेन", "p": [{"l": "अग्रज", "cn": "3.1"}], "e": "elder"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्", "cn": "0.0"}], "e": "together with"}, {"w": "ववृधिरे", "p": [{"l": "वृध्", "fin": "ववृधिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "grew"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the father"}]},
{"c": "10", "n": "79", "i": 816, "v": "स्वाभाविकं विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणा । मुमूर्च्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजाम् ॥", "mn": "स्वाभाविकमिति॥ तेषां कुमाराणां संबन्धि स्वाभाविकं सहजं विनीतत्वं विनयकर्मणा शिक्षया। हविर्भुजामग्नीनां सहजं तेजो हविषाऽऽज्यादिकेनेव। मुमूर्छ ववृधे। निसर्गसंस्काराभ्यां विनीता इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेषाम् स्वाभाविकम् विनीतत्वम् विनयकर्मणा मुमूर्च्छ हविषा हविर्भुजाम् सहजम् तेजः इव ।", "es": "Their natural modesty increased through disciplined training, just as the innate brilliance of fire increases when fed with sacrificial oblations.", "pc": [{"w": "स्वाभाविकम्", "p": [{"l": "स्वभाव"}, {"l": "ठक्", "cn": "1.1"}], "e": "natural"}, {"w": "विनीतत्वम्", "p": [{"l": "विनीत"}, {"l": "त्व", "cn": "1.1"}], "e": "modesty"}, {"w": "तेषाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "their"}, {"w": "विनयकर्मणा", "p": [{"l": "विनय"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the training in discipline"}, {"w": "मुमूर्च्छ", "p": [{"l": "मूर्छ्", "fin": "मुमूर्च्छ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "increased"}, {"w": "सहजम्", "p": [{"l": "सह"}, {"l": "जन्", "inf": "सहज", "s": ["ड"], "cn": "1.1"}], "e": "innate"}, {"w": "तेजः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "1.1"}], "e": "brilliance"}, {"w": "हविषा", "p": [{"l": "हविस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the oblation"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "हविर्भुजाम्", "p": [{"l": "हविस्"}, {"l": "भुज्", "cn": "6.3"}], "e": "of the fires"}]},
{"c": "10", "n": "80", "i": 817, "v": "परस्परविरुद्धास्ते तद्रघोरनघं कुलम् । अलमुद्द्योतयामासुर्देवारण्यमिवर्तवः ॥", "mn": "परस्परेति॥ परस्परविरुद्धा अविद्विष्टाः। सौभ्रात्रगुणवन्त इत्यर्थः। ते कुमाराः। तत्प्रसिद्धमनघं निष्पापं रघोः कुलम्। ऋतवो वसन्तादयो देवारण्यं नन्दनमिव। सहजविरोधानामप्यृतूनां सहावस्थानसंभावनार्थं देवविशेषणम्। अलमत्यन्तम्। उद्द्योतयामासुः प्रकाशयामासुः। सौभ्रात्रवन्तः कुलभूषणायन्त इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "परस्परविरुद्धाः ऋतवः देवारण्यम् इव ते परस्परविरुद्धाः तद् रघोः अनघम् कुलम् अलम् उद्द्योतयामासुः ।", "es": "Though possessing different temperaments, the four brothers illuminated the sinless lineage of Raghu, just as the different seasons together beautify the celestial forest of Nandana.", "pc": [{"w": "परस्परविरुद्धाः", "p": [{"l": "परस्पर"}, {"l": "विरुद्ध", "cn": "1.3"}], "e": "mutually different"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "तद्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "अनघम्", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "अघ", "cn": "2.1"}], "e": "sinless"}, {"w": "कुलम्", "p": [{"l": "कुल", "cn": "2.1"}], "e": "lineage"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्", "cn": "0.0"}], "e": "greatly"}, {"w": "उद्द्योतयामासुः", "p": [{"l": "द्युत्", "fin": "उद्द्योतयामासुः", "vp": ["उद्"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "illuminated"}, {"w": "देवारण्यम्", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "अरण्य", "cn": "2.1"}], "e": "the celestial forest"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "ऋतवः", "p": [{"l": "ऋतु", "cn": "1.3"}], "e": "the seasons"}]},
{"c": "10", "n": "81", "i": 818, "v": "समानेऽपि हि सौभ्रात्रे यथोभौ रामलक्ष्मणौ । तथा भरतशत्रुघ्नौ प्रीत्या द्वन्द्वं बभूवतुः ॥", "mn": "समान इति॥ शोभनाः स्निग्धा भ्रातरो येषां ते सुभ्रातरः। `नद्यृतश्च` (पा.5।4।153)इति कब्न भवति। `वन्दिते भ्रातुः` इति निषेधात्। तेषां भावः सौभ्रात्रम्। यवादित्वादण्। तस्मिन्समाने चतुर्णां तुल्येऽपि यथौभौ रामलक्ष्मणौ प्रीत्या द्वन्द्वं बभूवतुः। तथा भरतशत्रुघ्नौ प्रीत्या द्वन्द्वं द्वौ द्वौ साहचर्येणाभिव्यक्तौ बभूवतुः। `द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगाभिव्यक्तिषु` (पा.8।1।15) इत्यभिव्यक्तार्थे निपातः। क्वचित्कस्यचित्स्नेहो नातिरिच्यत इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "समाने सौभ्रात्रे अपि यथा उभौ रामलक्ष्मणौ तथा भरतशत्रुघ्नौ प्रीत्या द्वन्द्वम् बभूवतुः हि ।", "es": "Even though brotherly affection was equal among all, Rāma and Lakṣmaṇa formed one inseparable pair, while Bharata and Śatrughna formed another, bound by special mutual love.", "pc": [{"w": "समाने", "p": [{"l": "समान", "cn": "7.1"}], "e": "in equal"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "सौभ्रात्रे", "p": [{"l": "सुभ्रातृ"}, {"l": "अण्", "cn": "7.1"}], "e": "brotherly affection"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा", "cn": "0.0"}], "e": "just as"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "रामलक्ष्मणौ", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.2"}], "e": "Rāma and Lakṣmaṇa"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा", "cn": "0.0"}], "e": "similarly"}, {"w": "भरतशत्रुघ्नौ", "p": [{"l": "भरत"}, {"l": "शत्रुघ्न", "cn": "1.2"}], "e": "Bharata and Śatrughna"}, {"w": "प्रीत्या", "p": [{"l": "प्रीति", "cn": "3.1"}], "e": "with love"}, {"w": "द्वन्द्वम्", "p": [{"l": "द्वन्द्व", "cn": "1.1"}], "e": "a pair"}, {"w": "बभूवतुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवतुः", "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "10", "n": "82", "i": 819, "v": "तेषां द्वयोर्द्वयोरैक्यं बिभिदे न कदाचन । यथा वायुविभावस्वोर्यथा चन्द्रसमुद्रयोः ॥", "mn": "तेषामिति॥ तेषां चतुर्णां मध्ये द्वयोर्द्वयोः। रामलक्ष्मणयोर्भरत-शत्रुघ्नयोश्चेत्यर्थः। यथा वायु-विभावस्वोर्वात-वह्न्योरिव। चन्द्र-समुद्रयोरिव च। ऐक्यमैकमत्यं कदाचन न बिभिदे। एककार्यत्वं समानसुखदुःखत्वं च क्रमादुपमाद्वयाल्लभ्यते। सहजः सहकारी हि वह्नेर्वायुः। चन्द्रवृद्धौ हि वर्धते सिन्धुः, तत्क्षये च क्षीयत इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेषाम् द्वयोः द्वयोः ऐक्यम् कदाचन न बिभिदे यथा वायुविभावस्वोः यथा चन्द्रसमुद्रयोः ।", "es": "The unity between those two pairs was never broken, just as the natural bond between wind and fire, or between the moon and the ocean, remains constant.", "pc": [{"w": "तेषाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "of them"}, {"w": "द्वयोः", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "ऐक्यम्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "ष्यञ्", "cn": "1.1"}], "e": "unity"}, {"w": "बिभिदे", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "बिभिदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "was broken"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "कदाचन", "p": [{"l": "कदाचन", "cn": "0.0"}], "e": "ever"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा", "cn": "0.0"}], "e": "just as"}, {"w": "वायुविभावस्वोः", "p": [{"l": "वायु"}, {"l": "विभावसु", "cn": "6.2"}], "e": "of wind and fire"}, {"w": "चन्द्रसमुद्रयोः", "p": [{"l": "चन्द्र"}, {"l": "समुद्र", "cn": "6.2"}], "e": "of the moon and the ocean"}]},
{"c": "10", "n": "83", "i": 820, "v": "ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च । मनो जह्नुर्निदाघान्ते श्यामाभ्रा दिवसा इव ॥", "mn": "त इति॥ प्रजानाथास्ते कुमारास्तेजसा प्रभावेण प्रश्रयेण विनयेन च निदाघान्ते ग्रीष्मान्ते श्यामान्यभ्राणि मेघा येषां ते श्यामाभ्राः। नातिशीतोष्णा। इत्यर्थः। दिवसा इव। प्रजानां मनो जह्नुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते प्रजानाथाः तेजसा प्रश्रयेण च प्रजानां मनः जह्नुः निदाघान्ते श्यामाभ्राः दिवसाः इव ।", "es": "The four princes, the lords of the subjects, captured the hearts of the people through their brilliance and humility, just as the days at the end of summer, accompanied by dark clouds, captivate the mind.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "प्रजानां", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "प्रजानाथाः", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "नाथ", "cn": "1.3"}], "e": "the lords of the subjects (the four princes)"}, {"w": "तेजसा", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "3.1"}], "e": "with brilliance"}, {"w": "प्रश्रयेण", "p": [{"l": "प्रश्रय", "cn": "3.1"}], "e": "with humility"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "the mind"}, {"w": "जह्नुः", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जह्नुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "captured"}, {"w": "निदाघान्ते", "p": [{"l": "निदाघ"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of summer"}, {"w": "श्यामाभ्राः", "p": [{"l": "श्याम"}, {"l": "अभ्र", "cn": "1.3"}], "e": "having dark clouds"}, {"w": "दिवसाः", "p": [{"l": "दिवस", "cn": "1.3"}], "e": "days"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "10", "n": "84", "i": 821, "v": "स चतुर्धा बभौ व्यस्तः प्रसवः पृथिवीपतेः । धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गवान् ॥", "mn": "स इति॥ स चतुर्धा। `संख्याया विधार्थे धा` (पा.5।3।42) इत्यनेन धाप्रत्ययः। व्यस्तो विभक्तः पृथिवीपतेर्दसरथस्य प्रसवः संतानः। चतुर्धाऽङ्गवान् मूर्तिमान् धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इव बभौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः पृथिवीपतेः व्यस्तः चतुर्धा प्रसवः अङ्गवान् धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाणाम् अवतारः इव बभौ ।", "es": "The fourfold offspring of King Daśaratha, though divided into four individuals, shone like the embodied incarnation of the four goals of human life: Dharma, Artha, Kāma, and Mokṣa.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "चतुर्धा", "p": [{"l": "चतुर्धा", "cn": "0.0"}], "e": "fourfold"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "व्यस्तः", "p": [{"l": "अस्", "inf": "व्यस्त", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "divided"}, {"w": "प्रसवः", "p": [{"l": "सू", "inf": "प्रसव", "vp": ["प्र"], "s": ["अप्"], "cn": "1.1"}], "e": "offspring"}, {"w": "पृथिवीपतेः", "p": [{"l": "पृथिवी"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord of the earth (Daśaratha)"}, {"w": "धर्मार्थकाममोक्षाणाम्", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "काम"}, {"l": "मोक्ष", "cn": "6.3"}], "e": "of Dharma, Artha, Kāma, and Mokṣa"}, {"w": "अवतारः", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "अवतार", "vp": ["अव"], "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "incarnation"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "अङ्गवान्", "p": [{"l": "अङ्ग", "s": ["मतुप्"], "cn": "1.1"}], "e": "embodied"}]},
{"c": "10", "n": "85", "i": 822, "v": "गुणैराराधयामासुस्ते गुरुं गुरुवत्सलाः । तमेव चतुरन्तेशं रत्नैरिव महार्णवाः ॥", "mn": "गुणैरिति॥ गुरुवत्सलाः पितृभक्तास्ते कुमारा गुणैर्विनयादिभिर्गुरुं पितरम्। चतुर्णामन्तानां दिगन्तानामीशं चतुरन्तेशम्। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51) इत्यादिनोत्तरपदसमासः। तं दशरथमेव महार्णवाश्चत्वारो रत्नैरिव। आराधयामासुरानन्दयामासुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "गुरुवत्सलाः ते रत्नैः महार्णवाः इव गुणैः तम् चतुरन्तेशम् एव गुरुं आराधयामासुः ।", "es": "Those princes, who were deeply affectionate toward their father, propitiated King Daśaratha—the lord of the earth bounded by four oceans—with their virtues, just as the great oceans honor the lord with jewels.", "pc": [{"w": "गुणैः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "with virtues"}, {"w": "आराधयामासुः", "p": [{"l": "राध्", "fin": "आराधयामासुः", "vp": ["आ"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they propitiated"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "गुरुं", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "the father (elder)"}, {"w": "गुरुवत्सलाः", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "वत्सल", "cn": "1.3"}], "e": "affectionate towards their father"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "चतुरन्तेशम्", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "ईश", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of the four oceans"}, {"w": "रत्नैः", "p": [{"l": "रत्न", "cn": "3.3"}], "e": "with jewels"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "महार्णवाः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "अर्णव", "cn": "1.3"}], "e": "great oceans"}]},
{"c": "10", "n": "86", "i": 823, "v": "सुरगज इव दन्तैर्भग्नदैत्यासिधारैर्नय इव पणबन्धव्यक्तयोगैरुपायैः । हरिरिव युगदीर्घैर्दोर्भिरंशैस्तदीयैः पतिरवनिपतीनां तैश्चकाशे चतुर्भिः ॥", "mn": "सुरगज इति॥ भग्ना दैत्यानामसिधारा यैस्तैश्चतुर्भिर्दन्तैः सुरगज ऐरावत इव। पणबन्धेन फलसिद्ध्या व्यक्तयोगैरनुमितप्रयोगैरुपायैश्चतुर्भिः सामादिभिर्नयो नीतिरिव। युगपद्दीर्धैश्चतुर्भिर्दोर्भिर्भुजैर्हरिर्विष्णुरिव। तदीयैहरिसंबन्धिभिरंशैरंशभूतैश्चतुर्भिस्तैः पुत्रैरवनिपतीनां पती राजराजो दशरथः। चकाशे विदिद्युते ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "भग्न-दैत्य-असि-धारैः दन्तैः सुरगजः इव, पण-बन्ध-व्यक्त-योगैः उपायैः नयः इव, युग-दीर्घैः दोर्भिः हरिः इव, तदीयैः तैः चतुर्भिः अंशैः अवनिपतीनां पतिः चकाशे ।", "es": "King Daśaratha shone with his four sons, just as the divine elephant Airāvata shines with four tusks that break demon swords, as statesmanship shines with four expedients manifest in treaties, and as Lord Viṣṇu shines with four long arms.", "pc": [{"w": "सुरगजः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "गज", "cn": "1.1"}], "e": "the divine elephant (Airāvata)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "दन्तैः", "p": [{"l": "दन्त", "cn": "3.3"}], "e": "with tusks"}, {"w": "भग्नदैत्यासिधारैः", "p": [{"l": "भग्न"}, {"l": "दैत्य"}, {"l": "असि"}, {"l": "धारा", "cn": "3.3"}], "e": "which had broken the edges of the swords of demons"}, {"w": "नयः", "p": [{"l": "नी", "inf": "नय", "s": ["अच्"], "cn": "1.1"}], "e": "statesmanship"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "पणबन्धव्यक्तयोगैः", "p": [{"l": "पण"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "व्यक्त"}, {"l": "योग", "cn": "3.3"}], "e": "whose application is evident through the formation of treaties"}, {"w": "उपायैः", "p": [{"l": "उपाय", "cn": "3.3"}], "e": "with political expedients"}, {"w": "हरिः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "1.1"}], "e": "Lord Viṣṇu"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "युगदीर्घैः", "p": [{"l": "युग"}, {"l": "दीर्घ", "cn": "3.3"}], "e": "long as a yoke"}, {"w": "दोर्भिः", "p": [{"l": "दोस्", "cn": "3.3"}], "e": "with arms"}, {"w": "अंशैः", "p": [{"l": "अंश", "cn": "3.3"}], "e": "with parts (sons)"}, {"w": "तदीयैः", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "3.3"}], "e": "his"}, {"w": "पतिः", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "अवनिपतीनां", "p": [{"l": "अवनि"}, {"l": "पति", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings of the earth"}, {"w": "तैः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "with those"}, {"w": "चतुर्भिः", "p": [{"l": "चतुर्", "cn": "3.3"}], "e": "four"}, {"w": "चकाशे", "p": [{"l": "काश्र्", "fin": "चकाशे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "shone"}]},
{"c": "11", "n": "1", "i": 824, "v": "कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये । काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते ॥", "mn": "कौशिकेनेति॥ कौशिकेन कुशिकापत्येन विश्वामित्रेण। एत्याभ्यागत्य। स क्षितीश्वरो दशरथः। अध्वरविघातशान्तये यज्ञविघ्नविध्वंसाय। काकपक्षधरं बालकोचितशिखाधरम्। `बालानां तु शिखा प्रोक्ता काकपक्षः शिखण्डकः` इति हलायुधः। रामं याचितः किल प्रार्थितः खलु। याचेर्द्विकर्मकादप्रधाने कर्मणि क्तः। `अप्रधाने दुहादीनाम्` इति वचनात्। नायं बालाधिकार इत्याशङ्क्याह-तेजसां तेजस्विनां वयो बाल्यादि न समीक्ष्यते हि। अप्रप्रयोजकमित्यर्थः। अत्र सर्गे रथोद्धतावृत्तम्। उक्तं च-`रान्नराविह रथोद्धता लगौ` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कौशिकेन सः क्षितीश्वरः अध्वर-विघात-शान्तये काकपक्षधरं रामम् एत्य याचितः किल । हि तेजसां वयः न समीक्ष्यते ।", "es": "Viśvāmitra approached King Daśaratha and requested the young Rāma, who still wore side-locks, to remove obstacles to his sacrifice. Indeed, in the case of the brilliant, age is not a factor to be considered.", "pc": [{"w": "कौशिकेन", "p": [{"l": "कौशिक", "cn": "3.1"}], "e": "by Viśvāmitra"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "क्षितीश्वरः", "p": [{"l": "क्षिति"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of the earth (Daśaratha)"}, {"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rāma"}, {"w": "अध्वरविघातशान्तये", "p": [{"l": "अध्वर"}, {"l": "विघात"}, {"l": "शान्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for the removal of obstacles to the sacrifice"}, {"w": "काकपक्षधरम्", "p": [{"l": "काकपक्ष"}, {"l": "धर", "cn": "2.1"}], "e": "wearing side-locks of hair (youthful)"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "एत्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "याचितः", "p": [{"l": "याच्", "inf": "याचित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was requested"}, {"w": "तेजसां", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the brilliant ones"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "for"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "वयः", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "1.1"}], "e": "age"}, {"w": "समीक्ष्यते", "p": [{"l": "ईक्ष्", "fin": "समीक्ष्यते", "vp": ["सम्", "प्र"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is considered"}]},
{"c": "11", "n": "2", "i": 825, "v": "कृच्छ्रलब्धमपि लब्धवर्णभाक्यं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् । अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता ॥", "mn": "कृच्छ्रलब्धमिति॥ लब्धा वर्णाः प्रसिद्धयो यैस्ते लब्धवर्णा विचक्षणाः। `सब्धवर्णो विचक्षणः` इत्यमरः (अ.को.2|7|6)। तान्भजत इति लब्ध्वर्णभाक्। विद्वत्सेवीत्यर्थथः। स राजा कृच्छ्रलब्धमपि सलक्ष्मणं तं रामं मुनये दिदेशातिसृष्टवान्। तथा हि-असुप्रणयिनां प्राणार्थिनामप्यर्थिता याञ्चा रघोः कुले कदाचिदपि न व्यहन्यत न विहता। न विफलीकृतेत्यर्थः। यैरर्भिभ्यः प्राणा अपि समर्प्यन्ते तेषां पुत्रादित्यागो न विस्मयावह इति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "लब्धवर्णभाक् सः कृच्छ्रलब्धम् अपि सलक्ष्मणम् मुनये दिदेश । रघोः कुले अर्थिता असुप्रणयिनाम् अपि कदाचित् न व्यहन्यत ।", "es": "The learned King Daśaratha gave Rāma, along with Lakṣmaṇa, to the sage, even though they were obtained with great difficulty. In the lineage of Raghu, a request is never refused, even if the seekers ask for life itself.", "pc": [{"w": "कृच्छ्रलब्धम्", "p": [{"l": "कृच्छ्र"}, {"l": "लभ्", "inf": "लब्ध", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "obtained with great difficulty"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "लब्धवर्णभाक्", "p": [{"l": "लब्ध"}, {"l": "वर्ण"}, {"l": "भज्", "cn": "1.1"}], "e": "the learned king (Daśaratha)"}, {"w": "दिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "दिदेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "gave/assigned"}, {"w": "मुनये", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "4.1"}], "e": "to the sage"}, {"w": "सलक्ष्मणम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "लक्ष्मण", "cn": "2.1"}], "e": "along with Lakṣmaṇa"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "असुप्रणयिनाम्", "p": [{"l": "असु"}, {"l": "प्रणयिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who ask for life itself"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "कुले", "p": [{"l": "कुल", "cn": "7.1"}], "e": "in the lineage"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "व्यहन्यत", "p": [{"l": "हन्", "fin": "व्यहन्यत", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was struck down/refused"}, {"w": "कदाचित्", "p": [{"l": "कदाचित्", "cn": "0.0"}], "e": "ever"}, {"w": "अर्थिता", "p": [{"l": "अर्थ्", "inf": "अर्थिता", "s": ["तल्"], "cn": "1.1"}], "e": "the request"}]},
{"c": "11", "n": "3", "i": 826, "v": "यावदादिशति पार्थिवास्तयोर्निर्गमाय पुरमार्गसंस्क्रियाम् । तावदाशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलवर्षिभिर्घनैः ॥", "mn": "यावदिति॥ पार्थिवः पृथिवीश्वरः। तयो रामलक्ष्मणयोर्निर्गमाय निष्क्रमणाय पुरमार्गसंस्क्रियां धूलिसंमार्जनगन्धोदकसेचनपुष्पोपहाररूपसंस्कारं यावदादिशत्याज्ञापयति तावन्मरुत्सखैर्वायुसखैः। अनेन धूमिसंमार्जनं गम्यते। सपुष्पजलवर्षिभिः पुष्पसहितजलवर्षिभिर्घनैः सा मार्गसंस्क्रियाऽऽशु विदधे विहिता। एतेन देवकार्यप्रवृत्तयोर्देवानुकूल्यं सूचितम् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "यावत् पार्थिवः तयोः निर्गमाय पुरमार्गसंस्क्रियाम् आदिशति तावत् मरुत्सखैः सपुष्पजलवर्षिभिः घनैः सा आशु विदधे ।", "es": "Just as the king was ordering the decoration of the city roads for the departure of the two princes, the clouds, friends of the wind, quickly performed that task by showering water and flowers.", "pc": [{"w": "यावत्", "p": [{"l": "यावत्", "cn": "0.0"}], "e": "as soon as"}, {"w": "आदिशति", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "आदिशति", "vp": ["आ"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "orders"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पृथिवी", "s": ["अण्"], "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "निर्गमाय", "p": [{"l": "गम्", "inf": "निर्गम", "vp": ["निर्"], "s": ["अप्"], "cn": "4.1"}], "e": "for the departure"}, {"w": "पुरमार्गसंस्क्रियाम्", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "सम्"}, {"l": "कृ", "inf": "संस्क्रिया", "s": ["अङ्", "टाप्"], "cn": "2.1"}], "e": "the decoration of the city roads"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "आशु", "p": [{"l": "आशु", "cn": "0.0"}], "e": "quickly"}, {"w": "विदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "विदधे", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "was performed"}, {"w": "मरुत्सखैः", "p": [{"l": "मरुत्"}, {"l": "सखि", "cn": "3.3"}], "e": "by the friends of the wind (clouds)"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (decoration)"}, {"w": "सपुष्पजलवर्षिभिः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "जल"}, {"l": "वृष्", "inf": "वर्षिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "3.3"}], "e": "showering water along with flowers"}, {"w": "घनैः", "p": [{"l": "घन", "cn": "3.3"}], "e": "by the clouds"}]},
{"c": "11", "n": "4", "i": 827, "v": "तौ निदेशकरणोद्यतौ पितुर्धन्विनौ चरणयोर्निपेततुः । भूपतेरपि तयोः प्रवत्स्यतोर्नम्रयोरुपरि बाष्पबिन्दवः ॥", "mn": "ताविति॥ निदेशकरणोद्यतौ पित्राज्ञाकरणोद्युक्तौ धन्विनौ धनुष्मन्तौ तौ कुमारौ पितुश्चरणयोर्निपेततुः। प्रणतावित्यर्थः। भूपतेरपि बाष्पबिन्दवः प्रवत्स्यतोः प्रवासं करिष्यतोः। अत एव नम्नयोः प्रणतयोः। `नमिकम्पि-` (पा.3।2।167)इति रप्रत्ययः। तयोरुपरि निपेततुः पतिताः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पितुः निदेश-करण-उद्यतौ धन्विनौ तौ चरणयोः निपेततुः । भूपतेः अपि नम्रयोः तयोः उपरि बाष्पबिन्दवः (निपेततुः) ।", "es": "The two archers, ready to carry out their father's command, fell at his feet. As they bowed, about to depart, the king's teardrops also fell upon them.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "निदेशकरणोद्यतौ", "p": [{"l": "निदेश"}, {"l": "करण"}, {"l": "उद्यत", "cn": "1.2"}], "e": "ready to carry out the command"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the father"}, {"w": "धन्विनौ", "p": [{"l": "धन्वन्", "s": ["इनि"], "cn": "1.2"}], "e": "the two archers"}, {"w": "चरणयोः", "p": [{"l": "चरण", "cn": "7.2"}], "e": "at the feet"}, {"w": "निपेततुः", "p": [{"l": "पत्", "fin": "निपेततुः", "vp": ["नि"], "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "भूपतेः", "p": [{"l": "भू"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "also"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "प्रवत्स्यतोः", "p": [{"l": "वस्", "inf": "प्रवत्स्यत्", "vp": ["प्र"], "s": ["शतृ"], "cn": "6.2"}], "e": "who were about to depart"}, {"w": "नम्रयोः", "p": [{"l": "नम्र", "cn": "6.2"}], "e": "who were bowing"}, {"w": "उपरि", "p": [{"l": "उपरि", "cn": "0.0"}], "e": "upon"}, {"w": "बाष्पबिन्दवः", "p": [{"l": "बाष्प"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "1.3"}], "e": "tear drops"}]},
{"c": "11", "n": "5", "i": 828, "v": "तौ पितुर्नयनजेन वारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकावुभौ । धन्विनौ तमृषिमन्वगच्छतां पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ ॥", "mn": "ताविति॥ पितुर्नयनजेन वारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकावीषत्सिक्तचूडौ। `शिखा चूडा शिखण्डः स्यात्` इत्यमरः। `शेषाद्विभाषा` (पा.5।4।154) इति कप्प्रत्ययः। धन्विनौ तावुभौ। पौरदृष्टिभिः कृतानि मार्गतोरणानि संपाद्यानि कुवलयानि ययोस्तौ तथोक्तौ। संघशो निरीक्ष्यमाणावित्यर्थः। तमृषिमन्वगच्छताम् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पितुः नयनजेन वारिणा किंचित् उक्षित-शिखण्डकौ धन्विनौ तौ उभौ पौर-दृष्टि-कृत-मार्ग-तोरणौ तम् ऋषिम् अन्वगच्छताम् ।", "es": "Both the archers, their locks slightly moistened by their father's tears, followed the sage. As they walked, the gazes of the citizens formed a continuous archway of welcome along their path.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the father"}, {"w": "नयनजेन", "p": [{"l": "नयन"}, {"l": "जन", "cn": "3.1"}], "e": "born from the eyes"}, {"w": "वारिणा", "p": [{"l": "वारि", "cn": "3.1"}], "e": "with water"}, {"w": "किंचित्", "p": [{"l": "किंचित्", "cn": "0.0"}], "e": "slightly"}, {"w": "उक्षितशिखण्डकौ", "p": [{"l": "उक्ष्", "inf": "उक्षित", "s": ["क्त"]}, {"l": "शिखण्डक", "cn": "1.2"}], "e": "whose locks of hair were moistened"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "धन्विनौ", "p": [{"l": "धन्वन्", "s": ["इनि"], "cn": "1.2"}], "e": "the two archers"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "ऋषिम्", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "2.1"}], "e": "sage"}, {"w": "अन्वगच्छताम्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अन्वगच्छताम्", "vp": ["अनु"], "pn": 6, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "followed"}, {"w": "पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "दृष्टि"}, {"l": "कृत"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "तोरण", "cn": "1.2"}], "e": "for whom the eyes of the citizens served as archways on the road"}]},
{"c": "11", "n": "6", "i": 829, "v": "लक्ष्मणानुचरमेव राघवं नेतुमैच्छदृषिरित्यसौ नृपः । आशिषं प्रयुयुजे न वाहिनीं सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा ॥", "mn": "लक्ष्मणेति॥ ऋषिर्लक्ष्मणानुचरमेव लक्ष्मणमात्रानुगं तं राघवं नेतुमैच्छदिति हेतोः, असौ नृप आशिषं प्रयुयुजे प्रयुक्तवान्। वाहिनीं सेनां न प्रयुयुजे न प्रेषितवान्। हि यस्मात् साऽऽशीरेव तयोः कुमारयो रक्षणविधौ क्षमा शक्ता ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "असौ नृपः ऋषिः लक्ष्मणानुचरम् एव राघवं नेतुम् ऐच्छत् इति आशिषं प्रयुयुजे वाहिनीं न । सा हि तयोः रक्षणविधौ क्षमा ।", "es": "Knowing the sage desired only Rāma followed by Lakṣmaṇa, the king offered only his blessings and not an army. Indeed, his blessing alone was sufficient for their protection.", "pc": [{"w": "लक्ष्मणानुचरम्", "p": [{"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "अनुचर", "cn": "2.1"}], "e": "followed by Lakṣmaṇa"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "राघवं", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.1"}], "e": "the descendant of Raghu (Rāma)"}, {"w": "नेतुम्", "p": [{"l": "नी", "inf": "नेतुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to lead"}, {"w": "ऐच्छत्", "p": [{"l": "इष्", "fin": "ऐच्छत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "desired"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृ"}, {"l": "पा", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "आशिषं", "p": [{"l": "आशिस्", "cn": "2.1"}], "e": "blessing"}, {"w": "प्रयुयुजे", "p": [{"l": "युज्", "fin": "प्रयुयुजे", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "offered"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "वाहिनीं", "p": [{"l": "वाहिनी", "cn": "2.1"}], "e": "an army"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (blessing)"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "for"}, {"w": "रक्षणविधौ", "p": [{"l": "रक्षण"}, {"l": "विधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the act of protection"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "क्षमा", "p": [{"l": "क्षम", "cn": "1.1"}], "e": "capable"}]},
{"c": "11", "n": "7", "i": 830, "v": "मातृवर्गचरणस्पृशौ मुनेस्तौ प्रपद्य पदवीं महौजसः । रेचतुर्गतिवशात्प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाविव ॥", "mn": "मातृवर्गेति॥ मातृवर्गस्य चरणान्स्पृशत इति मातृवर्गचरणस्पृशौ। कृतमातृवर्गनमस्कारावित्यर्थः। `स्पृशोऽनुदके क्क्न्` (पा.3।2।58) इति क्किन्प्रत्ययः। तौ महौजसो मुनेः पदवीं प्रपद्य। महौजसो भास्करस्य गतिवशान्मेषादिराशिसंक्रान्त्यनुसारात्प्रवर्तिनौ मधुमाधवाविव चैत्रवैशाखाविव रेजतुः। `फणां च सप्तानाम्` (पा.6।4।125) इति वैकल्पिकावेत्वाभ्यासलोपौ। `स्याञ्चैत्रे चैत्रिको मधुः`इति। `वैशाखे माधवो राधः` इति चामरः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "मातृवर्गचरणस्पृशौ महौजसः मुनेः पदवीं प्रपद्य गतिवशात् प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवौ इव रेचतुः ।", "es": "Rāma and Lakṣmaṇa, after touching the feet of their mothers, followed the path of the powerful sage Viśvāmitra. As they moved, they shone brilliantly like the two spring months, Madhu and Mādhava, following the course of the sun.", "pc": [{"w": "मातृवर्गचरणस्पृशौ", "p": [{"l": "मातृ"}, {"l": "वर्ग"}, {"l": "चरण"}, {"l": "स्पृश्", "inf": "स्पृश्", "s": ["क्विप्"], "cn": "2.2"}], "e": "touching the feet of their mothers"}, {"w": "मुनेः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage (Viśvāmitra)"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two (Rāma and Lakṣmaṇa)"}, {"w": "प्रपद्य", "p": [{"l": "पद्", "inf": "प्रपद्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached/followed"}, {"w": "पदवीम्", "p": [{"l": "पदवी", "cn": "2.1"}], "e": "the path"}, {"w": "महौजसः", "p": [{"l": "महस्"}, {"l": "ओजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the highly powerful one"}, {"w": "रेचतुः", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रेचतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "गतिवशात्", "p": [{"l": "गति"}, {"l": "वश", "cn": "5.1"}], "e": "due to the nature of their movement"}, {"w": "प्रवर्तिनौ", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "प्रवर्तिन्", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्", "णिनि"], "cn": "1.2"}], "e": "moving forward"}, {"w": "भास्करस्य", "p": [{"l": "भास्कर", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "मधुमाधवौ", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "माधव", "cn": "1.2"}], "e": "the months of Madhu and Mādhava (Spring)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "11", "n": "8", "i": 831, "v": "वीचिलोलभुजयोस्तयोर्गतं शैशवाञ्चपलमप्यशोभत । तोयदागम इवोद्ध्यभिद्ययोर्नामधेयसदृशं विचेष्टितम् ॥", "mn": "वीचीति॥ विचिलोलभुजयोस्तरङ्गचञ्चलबाह्वोः। इदं विशेषणं नदोपमानसिद्ध्यर्थं वेदितव्यम्। तयोश्चपलं चञ्चलमपि गतं गतिः शैशवाद्धेतोरशोभत। किमिव? तोयदागमे वर्षासमये। उज्झत्युदकमित्युद्ध्यः। भिनत्ति कूलमिति भिद्यः, `भिद्योद्ध्यौ नदे` (पा.3।1।115) इति क्यबन्दौ निपातितौ। उद्ध्यभिद्ययोर्नदविशेषयोर्नामधेयसदृशं नामानुरूपं विचेष्टितमिव उदकोज्झन-कूलभेदनरूपव्यापार इव। समयोत्पन्नं चापलमपि शोभत इति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "वीचिलोलभुजयोः तयोः शैशवात् चपलं अपि गतम् तोयदागमे उद्ध्यभिद्ययोः नामधेयसदृशं विचेष्टितम् इव अशोभत ।", "es": "The gait of the two brothers, though unsteady due to their childhood, looked beautiful with their arms swaying like waves. Their movement resembled the behavior of the rivers Uddhya and Abhidya during the monsoon, which act according to their names (breaking and rising).", "pc": [{"w": "वीचिलोलभुजयोः", "p": [{"l": "वीचि"}, {"l": "लोल"}, {"l": "भुज", "cn": "6.2"}], "e": "whose arms were moving like waves"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "गतम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "gait/movement"}, {"w": "शैशवात्", "p": [{"l": "शैशव", "cn": "5.1"}], "e": "due to childhood"}, {"w": "चपलम्", "p": [{"l": "चपल", "cn": "1.1"}], "e": "unsteady/fickle"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अशोभत", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "अशोभत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "looked beautiful"}, {"w": "तोयदागमे", "p": [{"l": "तोयद"}, {"l": "आगम", "cn": "7.1"}], "e": "at the arrival of clouds (monsoon)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उद्ध्यभिद्ययोः", "p": [{"l": "उद्ध्य"}, {"l": "अभिद्य", "cn": "6.2"}], "e": "of the rivers Uddhya and Abhidya"}, {"w": "नामधेयसदृशम्", "p": [{"l": "नामधेय"}, {"l": "सदृश", "cn": "1.1"}], "e": "consistent with their names"}, {"w": "विचेष्टितम्", "p": [{"l": "चेष्ट्", "inf": "विचेष्टित", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "action/movement"}]},
{"c": "11", "n": "9", "i": 832, "v": "तौ बलातिबलयोः प्रभावतो विद्ययोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः । मम्लतुर्न मणिकुट्टिमोचितौ मातृपार्श्वपरिवर्तिनाविवि ॥", "mn": "ताविति॥ मणिकुट्टिमोचितौ मणिबद्धभूमिसंचारोचितौ तौ मुनिप्रदिष्टयोः कौशिकेनोपदिष्टयोर्बलातिबलयोर्विद्ययोर्बलातिबलाख्ययोर्मन्त्रयोः प्रभावतः सामर्थ्यान्मातृपार्श्वपरिवर्तिनौ मातृसमीपवर्तिनाविव पथि न मम्सतुः। न म्लानावित्यर्थः। अत्र रामायणश्लोकः(बाल.23।18)-`क्षुत्पिपासे न ते राम! भविष्येते नरोत्तम!। बलामतिबलां चैव पठतः पथि राघवो!॥` इति॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तौ मुनिप्रदिष्टयोः बलातिबलयोः विद्ययोः प्रभावतः पथि मम्लतुः न, मातृपार्श्वपरिवर्तिनौ मणिकुट्टिमोचितौ इव ।", "es": "By the power of the two sciences, Balā and Atibalā, taught to them by the sage, the two brothers did not feel exhausted on the path. Though they were accustomed to jeweled floors and staying near their mothers, they remained as fresh as if they were still at home.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "बलातिबलयोः", "p": [{"l": "बला"}, {"l": "अतिबला", "cn": "6.2"}], "e": "of the Balā and Atibalā (mantras)"}, {"w": "प्रभावतः", "p": [{"l": "प्रभाव", "cn": "5.1"}], "e": "due to the power"}, {"w": "विद्ययोः", "p": [{"l": "विद्या", "cn": "6.2"}], "e": "of the two lores"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "मुनिप्रदिष्टयोः", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "दिश्", "inf": "प्रदिष्ट", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "6.2"}], "e": "taught by the sage"}, {"w": "मम्लतुः", "p": [{"l": "म्लै", "fin": "मम्लतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "became exhausted"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मणिकुट्टिमोचितौ", "p": [{"l": "मणि"}, {"l": "कुट्टिम"}, {"l": "उचित", "cn": "1.2"}], "e": "accustomed to jeweled floors"}, {"w": "मातृपार्श्वपरिवर्तिनौ", "p": [{"l": "मातृ"}, {"l": "पार्श्व"}, {"l": "वृत्", "inf": "परिवर्तिन्", "vp": ["परि"], "s": ["णिनि"], "cn": "1.2"}], "e": "staying by their mother's side"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "11", "n": "10", "i": 833, "v": "पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः । उह्यमान इव वाहनोचितः पादचारमपि न व्यभावयत् ॥", "mn": "पूर्वेति॥ वाहनोचितः। सानुजो राघवः। पुराविदः पूर्ववृत्ताभिज्ञस्य पितृसखस्य मुनेः पूर्ववृत्तकथितैः पुरावृत्तकथाभिरुह्यमान इव वाहनेन प्राप्यमाण इव। वहेर्धातोः कर्मणि शानच्। `उह्यमानः`इत्यत्र दीर्घादिरपपाठः; दीर्घप्राप्त्यभावात्। पादचारमपि न व्यभावयन्न ज्ञातवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पुराविदः पितृसखस्य पूर्ववृत्तकथितैः उह्यमानः इव सानुजः वाहनोचितः राघवः पादचारम् अपि न व्यभावयत् ।", "es": "Rāma, accompanied by his younger brother, did not even feel the fatigue of walking on foot, though he was accustomed to riding in vehicles. This was because he felt as if he were being carried along by the ancient legends narrated by the sage Viśvāmitra, his father's friend.", "pc": [{"w": "पूर्ववृत्तकथितैः", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "वृत्त"}, {"l": "कथित", "cn": "3.3"}], "e": "by stories of past events"}, {"w": "पुराविदः", "p": [{"l": "पुरा"}, {"l": "विद्", "inf": "विद्", "s": ["क्विप्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the knower of the past (Viśvāmitra)"}, {"w": "सानुजः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}], "e": "with his younger brother"}, {"w": "पितृसखस्य", "p": [{"l": "पितृ"}, {"l": "सखि", "cn": "6.1"}], "e": "of the father's friend"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "1.1"}], "e": "the descendant of Raghu (Rāma)"}, {"w": "उह्यमानः", "p": [{"l": "वह्", "inf": "उह्यमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being carried"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "वाहनोचितः", "p": [{"l": "वाहन"}, {"l": "उचित", "cn": "1.1"}], "e": "accustomed to vehicles"}, {"w": "पादचारम्", "p": [{"l": "पाद"}, {"l": "चार", "cn": "2.1"}], "e": "walking on foot"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "व्यभावयत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "व्यभावयत्", "vp": ["वि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "perceived/felt"}]},
{"c": "11", "n": "11", "i": 834, "v": "तौ सरांसि रसवद्भिरम्बुभिः कूजितैः श्रुतिसुखैः पतत्रिणः । वायवः सुरभिपुष्परेणुभिश्छायया च जलदाः सिषेविरे ॥", "mn": "ताविति॥ तौ राघवौ कर्मभूतौ सरांसि कर्तॄणि रसवद्भिर्मधुरैरम्बुभिः सिषेविरे। पतत्रिणः पक्षिणः। सुखयन्तीति सुखानि। पचाद्यच्। श्रुतीनां सुखानि। तैः कूजितैः। वायवः सुरभिपुष्परेणुभिः जलदाश्छायया च। सिषेविरे इति सर्वत्र संबध्यते ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तौ सरांसि रसवद्भिरम्बुभिः, पतत्रिणः श्रुतिसुखैः कूजितैः, वायवः सुरभिपुष्परेणुभिः, जलदाः च छायया सिषेविरे ।", "es": "The lakes served the two brothers with sweet water, the birds with ear-pleasing warbling, the winds with fragrant flower pollen, and the clouds with their shade.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "सरांसि", "p": [{"l": "सरस्", "cn": "1.3"}], "e": "lakes"}, {"w": "रसवद्भिः", "p": [{"l": "रस", "s": ["वतुप्"], "cn": "3.3"}], "e": "tasty/sweet"}, {"w": "अम्बुभिः", "p": [{"l": "अम्बु", "cn": "3.3"}], "e": "with waters"}, {"w": "कूजितैः", "p": [{"l": "कूज्", "inf": "कूजित", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "with warblings"}, {"w": "श्रुतिसुखैः", "p": [{"l": "श्रुति"}, {"l": "सुख", "cn": "3.3"}], "e": "pleasant to the ears"}, {"w": "पतत्रिणः", "p": [{"l": "पतत्त्र", "s": ["इनि"], "cn": "1.3"}], "e": "birds"}, {"w": "वायवः", "p": [{"l": "वायु", "cn": "1.3"}], "e": "winds"}, {"w": "सुरभिपुष्परेणुभिः", "p": [{"l": "सुरभि"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "रेणु", "cn": "3.3"}], "e": "with fragrant flower pollen"}, {"w": "छायया", "p": [{"l": "छाया", "cn": "3.1"}], "e": "with shade"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "जलदाः", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "दा", "inf": "द", "s": ["क"], "cn": "1.3"}], "e": "clouds"}, {"w": "सिषेविरे", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "सिषेविरे", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "served/attended upon"}]},
{"c": "11", "n": "12", "i": 835, "v": "नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनां च न परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिमापुरुभयोस्तपस्विनः ॥", "mn": "नेति॥ तप एषामस्तीति तपस्विनः। `तपःसहस्राभ्यां विनीनी` (पा.5।2।102) इति विनिप्रत्ययः। लघुना। `त्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः` इत्यमरः (अ.को.3|3|33)। तयोरुभयोः कर्मभूतयोः। दर्शनेन यथा प्रीतिमापुः। तथा कमलशोभिनामम्भसां दर्शनेन नापुः। परिश्रमच्छिदां शाखिनां दर्शनेन च नापुः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तपस्विनः कमलशोभिनां अम्भसां दर्शनेन तथा परिश्रमच्छिदां शाखिनां च दर्शनेन तथा प्रीतिं न आपुः यथा तयोः उभयोः लघुना दर्शनेन ।", "es": "The ascetics did not derive as much joy from the sight of lotus-adorned waters or fatigue-removing trees as they did from a brief glimpse of the two brothers.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अम्भसाम्", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "6.3"}], "e": "of waters"}, {"w": "कमलशोभिनाम्", "p": [{"l": "कमल"}, {"l": "शुभ्", "inf": "शोभिन्", "s": ["णिनि"], "cn": "6.3"}], "e": "beautified by lotuses"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "in that way"}, {"w": "शाखिनाम्", "p": [{"l": "शाखिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of trees"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "परिश्रमच्छिदाम्", "p": [{"l": "परिश्रम"}, {"l": "छिद्", "inf": "छिद्", "s": ["क्विप्"], "cn": "6.3"}], "e": "removing fatigue"}, {"w": "दर्शनेन", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दर्शन", "s": ["ल्युट्"], "cn": "3.1"}], "e": "by the sight"}, {"w": "लघुना", "p": [{"l": "लघु", "cn": "3.1"}], "e": "by a brief/quick"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "as"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "उभयोः", "p": [{"l": "उभ", "cn": "6.2"}], "e": "of both"}, {"w": "प्रीतिम्", "p": [{"l": "प्रीति", "cn": "2.1"}], "e": "joy/pleasure"}, {"w": "आपुः", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आपुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "तपस्विनः", "p": [{"l": "तपस्", "s": ["विनि"], "cn": "1.3"}], "e": "the ascetics"}]},
{"c": "11", "n": "13", "i": 836, "v": "स्थाणुदग्धवपुषस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरात्तकार्मुकः । विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत्प्रतिनिधिर्न कर्मणा ॥", "mn": "स्थाण्विति॥ स आत्तकार्मुकः। दशरथस्यापत्यं पुमान् दाशरथी रामः। `अत इञ्` (पा.4।1।95) इतीञ्प्रत्ययः। स्थाणुर्हरः। `स्थाणुः कीले हरे स्थिरे` इति विश्वः। तेन दग्धवपुषो मदनस्य तपोवनं प्राप्य चारुणा विग्रहेण कायेन। `विग्रहः समरे काये` इति विश्वः। प्रतिनिधिः प्रतिकगृतिः सदृशोऽभवत्, कर्मणा न पुनः, देहेन मदनसुन्दर इति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "दाशरथिः स्थाणुदग्धवपुषः मदनस्य तपोवनं प्राप्य चारुणा विग्रहेण तस्य प्रतिनिधिः अभवत्, कर्मणा न ।", "es": "Upon reaching the penance grove where Śiva had burnt the body of Kāmadeva, Rāma, holding his bow, became a substitute for the God of Love through his beautiful physical form, though not through his actions.", "pc": [{"w": "स्थाणुदग्धवपुषः", "p": [{"l": "स्थाणु"}, {"l": "दह्", "inf": "दग्ध", "s": ["क्त"]}, {"l": "वपुस्", "cn": "6.1"}], "e": "whose body was burnt by Śiva"}, {"w": "तपोवनम्", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "वन", "cn": "2.1"}], "e": "the penance grove"}, {"w": "प्राप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "दाशरथिः", "p": [{"l": "दशरथ", "s": ["इञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "the son of Daśaratha (Rāma)"}, {"w": "आत्तकार्मुकः", "p": [{"l": "दा", "inf": "आत्त", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "कार्मुक", "cn": "1.1"}], "e": "holding a bow"}, {"w": "विग्रहेण", "p": [{"l": "विग्रह", "cn": "3.1"}], "e": "with a body/form"}, {"w": "मदनस्य", "p": [{"l": "मदन", "cn": "6.1"}], "e": "of the God of Love (Kāmadeva)"}, {"w": "चारुणा", "p": [{"l": "चारु", "cn": "3.1"}], "e": "with a beautiful"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "प्रतिनिधिः", "p": [{"l": "निधि", "vp": ["प्रति"], "cn": "1.1"}], "e": "representative/substitute"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "कर्मणा", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by action"}]},
{"c": "11", "n": "14", "i": 837, "v": "तौ सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाद्विदितशापया पथि । निन्यतुः स्थलनिवेशिताटनी लीलयैव धनुषी अधिज्यताम् ॥", "mn": "ताविति॥ अत्र रामायणवचनम्(बाल.25।12-13)-`अगस्त्यः परम कुद्धस्ताडकामभिशप्तवान्। पुरुषादी महायक्षी विकृता विकृतानना। इदं रूपमपाहाय दारुणं रूपमस्तु ते॥` इति। तदेतदाह-विदितशापयेति। कौशिकादाख्यातुः `आख्यातोपयोगे` (पा.1।4।29) इत्यपादानात्पञ्चमी। विदितशापया सुकेतुसुतया ताडकया खिलीकृते पथि। `खिलमप्रहतं स्थानम्` इति हलायुधः। तौ रामलक्ष्मणौ। स्थले निवेशिते अटनी धनुःकोटी याभ्यां तौ तथोक्तौ। `कोटिरस्याटनिः` इत्यमरः (अ.को.2|8|84)। लीलयैव धनुषी। अधिकृते ज्ये मौर्व्यौ ययोस्ते अधिज्ये। `ज्या मौर्वीमातृभूमिषु`इति विश्वः। तयोर्भावस्तत्तामधिज्यतां निन्यतुर्नीतवन्तौ। नयतिर्द्विकर्मकः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तौ पथि कौशिकात् विदितशापया सुकेतुसुतया खिलीकृते स्थलनिवेशिताटनी धनुषी लीलयैव अधिज्यतां निन्यतुः ।", "es": "On the path made desolate by Tāḍakā (the daughter of Suketu), whose curse was explained to them by Viśvāmitra, the two brothers effortlessly strung their bows by resting the ends on the ground.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "सुकेतुसुतया", "p": [{"l": "सुकेतु"}, {"l": "सुता", "cn": "3.1"}], "e": "by the daughter of Suketu (Tāḍakā)"}, {"w": "खिलीकृते", "p": [{"l": "खिल"}, {"l": "कृ", "inf": "खिलीकृत", "s": ["च्वि", "क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "made desolate"}, {"w": "कौशिकात्", "p": [{"l": "कौशिक", "cn": "5.1"}], "e": "from Viśvāmitra"}, {"w": "विदितशापया", "p": [{"l": "विद्", "inf": "विदित", "s": ["क्त"]}, {"l": "शाप", "cn": "3.1"}], "e": "whose curse was known"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "निन्यतुः", "p": [{"l": "नी", "fin": "निन्यतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "brought/led"}, {"w": "स्थलनिवेशिताटनी", "p": [{"l": "स्थल"}, {"l": "निवेशित"}, {"l": "अटनी", "cn": "2.2"}], "e": "placing the ends of the bows on the ground"}, {"w": "लीलया", "p": [{"l": "लीला", "cn": "3.1"}], "e": "effortlessly"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "धनुषी", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.2"}], "e": "the two bows"}, {"w": "अधिज्यताम्", "p": [{"l": "अधि"}, {"l": "ज्या", "s": ["तल्"], "cn": "2.1"}], "e": "the state of being strung"}]},
{"c": "11", "n": "15", "i": 838, "v": "ज्यानिनादमथ गृह्णती तयोः प्रादुरास बहुलक्षपाछविः । ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निबिडा बलाकिनी ॥", "mn": "ज्येति॥ अथ तयोर्ज्यानिनादं गृह्णती जानती। शृण्वतीत्यर्थः। बहुलक्षपाछविः कृष्णपक्षरात्रिवर्णा। `बहुलः कृष्णपक्षे च`इति विश्वः। चले कपाले एव कुण्डले यस्याः सा तथोक्ता ताडका। निबिडा सान्द्रा बलाकिनी बलाकावती। `व्रीह्यादिभ्यश्च` (पा.5।2।116) इतीनिः। कालिकेव घनावलीव। `कालिका योगिनीभेदे कार्ष्ण्ये गौर्यां घनावलौ` इति विश्वः। प्रादुरास प्रादुर्बभूव॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अथ तयोः ज्यानिनादं गृह्णती बहुलक्षपाछविः चलकपालकुण्डला बलाकिनी निबिडा कालिका इव ताडका प्रादुरास ।", "es": "Then, responding to the sound of their bowstrings, Tāḍakā appeared. She had the complexion of a dark night and wore moving skulls as earrings, looking like a dense row of dark clouds accompanied by cranes.", "pc": [{"w": "ज्यानिनादम्", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "निनाद", "cn": "2.1"}], "e": "the sound of the bowstring"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "गृह्णती", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "गृह्णती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "catching/responding to"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "प्रादुरास", "p": [{"l": "अस्", "fin": "प्रादुरास", "vp": ["प्रादुर्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "appeared"}, {"w": "बहुलक्षपाछविः", "p": [{"l": "बहुल"}, {"l": "क्षपा"}, {"l": "छवि", "cn": "1.1"}], "e": "having the color of a dark night"}, {"w": "ताडका", "p": [{"l": "ताडका", "cn": "1.1"}], "e": "Tāḍakā"}, {"w": "चलकपालकुण्डला", "p": [{"l": "चल"}, {"l": "कपाल"}, {"l": "कुण्डल", "cn": "1.1"}], "e": "with earrings made of moving skulls"}, {"w": "कालिका", "p": [{"l": "कालिका", "cn": "1.1"}], "e": "a row of dark clouds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "निबिडा", "p": [{"l": "निबिड", "cn": "1.1"}], "e": "dense"}, {"w": "बलाकिनी", "p": [{"l": "बलाका", "s": ["इनि"], "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by cranes"}]},
{"c": "11", "n": "16", "i": 839, "v": "तीव्रवेगधुतमार्गवृक्षया प्रेतचीवरवसा स्वनोग्रया । अभ्यभावि भरताग्रजस्तया वात्ययेव पितृकाननोत्थया ॥", "mn": "तीव्रेति॥ तीव्रवेगेन धुताः कम्पिता मार्गवृक्षा यया तथोक्तया। प्रेतचीवराणि वस्त इति प्रेतचीवरवाः तया प्रेतचीवरवसा। वसतेराच्छादनार्थात्क्विप्। स्वनेन सिंहनादेनोग्रया तया ताडकया। पितृकानने श्मशान उत्थोत्पन्ना। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।3।106) इत्युत्पूर्वात्तिष्ठतेः कर्तरि क्तप्रत्ययः। तया वात्ययेव वातसमूहेनेव॥ `पाशादिभ्यो यः` (पा.4।2।49)इति यः। भरताग्रजो रामोऽभ्यभाव्यभिभूतः। कर्मणि लुङ्। तीव्रवेगेत्यादिविशेषणानि वात्यायामपि योज्यानि ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तीव्रवेगधुतमार्गवृक्षया स्वनोग्रया प्रेतचीवरवसा तया पितृकाननोत्थया वात्यया इव भरताग्रजः अभ्यभावि ।", "es": "Rāma was attacked by her, who roared fiercely and shook the trees along the path with her great speed. Wearing the clothes of the dead, she resembled a whirlwind rising from a cremation ground.", "pc": [{"w": "तीव्रवेगधुतमार्गवृक्षया", "p": [{"l": "तीव्र"}, {"l": "वेग"}, {"l": "धु", "inf": "धुत", "s": ["क्त"]}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "वृक्ष", "cn": "3.1"}], "e": "by her who shook the trees on the path with great speed"}, {"w": "प्रेतचीवरवसा", "p": [{"l": "प्रेत"}, {"l": "चीवर"}, {"l": "वस्", "inf": "वसा", "s": ["अच्"], "cn": "1.1"}], "e": "wearing the clothes of the dead"}, {"w": "स्वनोग्रया", "p": [{"l": "स्वन"}, {"l": "उग्र", "cn": "3.1"}], "e": "fierce with her roar"}, {"w": "अभ्यभावि", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभ्यभावि", "vp": ["अभि"], "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was attacked/overpowered"}, {"w": "भरताग्रजः", "p": [{"l": "भरत"}, {"l": "अग्रज", "cn": "1.1"}], "e": "the elder brother of Bharata (Rāma)"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her"}, {"w": "वात्यया", "p": [{"l": "वात्या", "cn": "3.1"}], "e": "by a whirlwind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पितृकाननोत्थया", "p": [{"l": "पितृकानन"}, {"l": "स्था", "inf": "उत्थ", "vp": ["उद्"], "s": ["क"], "cn": "3.1"}], "e": "rising from a cemetery"}]},
{"c": "11", "n": "17", "i": 840, "v": "उद्यतैकभुजयष्टिमायतीं श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलाम् । तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः ॥", "mn": "उद्यतेति॥ उद्यतोन्नमितैको भुज एव यष्टिर्यस्यास्ताम्। आयतीमायान्तीम्। इणो धातोः शतरि `उगितश्च` (पा.4।1।6) इति ङीप्। श्रोणिलम्बिनी पुरुषाणामन्त्राण्येव मेखला यस्यास्ताम्। इति विशेषणद्वयेनाप्याततायित्वं सूचितम्। अत एव तां विलोक्य राघवो वनितावधे स्त्रीवधनिमित्ते घृणां जुगुप्सां करुणां वा। `जुगुप्साकरुणे घृणे` इत्यमरः (अ.को.3|3|58)। पत्रिणेषुणा सह। `पत्री रोप इषुर्द्वयोः` इत्यमरः (अ.को.2|8|87)। मुमोच मुक्तवान्। आततायिवधे मनुः(8।350)-`आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्। जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्॥ नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन।` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "राघवः उद्यत-एक-भुज-यष्टिम् आयतीम् श्रोणि-लम्बि-पुरुष-अन्त्र-मेखलाम् ताम् विलोक्य, वनिता-वधे घृणाम् पत्रिणा सह मुमोच।", "es": "Seeing her (Tataka) approaching with one staff-like arm raised and wearing a girdle of human entrails dangling from her hips, Raghava (Rama) cast aside his hesitation about killing a woman and released his arrow along with his pity.", "pc": [{"w": "उद्यतैकभुजयष्टिम्", "e": "who had one staff-like arm raised,", "p": [{"l": "उद्यत", "p": [{"l": "यम्", "vp": ["उद्"], "inf": "उद्यत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "एक"}, {"l": "भुजयष्टिम्", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "यष्टि", "cn": "2.1"}]}]}, {"w": "आयतीम्", "e": "approaching,", "p": [{"l": "या", "vp": ["आ"], "inf": "आयत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलाम्", "e": "who had a girdle of human entrails dangling from her hips,", "p": [{"l": "श्रोणि"}, {"l": "लम्बिन्"}, {"l": "पुरुष"}, {"l": "अन्त्र"}, {"l": "मेखला", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ताम्", "e": "her,", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विलोक्य", "e": "having seen", "p": [{"l": "लोक्", "vp": ["वि"], "inf": "विलोक्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "वनितावधे", "e": "in the killing of a woman", "p": [{"l": "वनितावध", "p": [{"l": "वनिता"}, {"l": "वध"}], "cn": "7.1"}]}, {"w": "घृणाम्", "e": "pity", "p": [{"l": "घृणा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पत्रिणा", "e": "with the arrow", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सह", "e": "with", "p": [{"l": "सह"}]}, {"w": "मुमोच", "e": "released", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मुमोच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "राघवः", "e": "Raghava (Rama)", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "18", "i": 841, "v": "यञ्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः । अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत् ॥", "mn": "यदिति॥ स रामसायकः शिलावद्धने सान्द्रे ताडकोरसि यद्विवरं रन्ध्रं चकार तद्विवरं रक्षसामप्रविष्टविषयस्य। अप्रविष्टरक्षोदेशस्येत्यर्थः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः। `विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदेऽपि च`इति विश्वः। अन्तकस्य यमस्य द्वारतामगमत्। इयं प्रथमा रक्षोमृतिरिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः राम-सायकः शिला-घने ताडका-उरसि यत् विवरम् चकार, तत् रक्षसाम् अप्रविष्ट-विषयस्य अन्तकस्य द्वारताम् अगमत्।", "es": "The hole that Rama's arrow made in Tataka's stone-hard chest became a gateway to the demons for Yama, the god of death, whose domain they had not yet entered.", "pc": [{"w": "यत्", "e": "which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "विवरम्", "e": "hole", "p": [{"l": "विवर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शिलाघने", "e": "in the stone-hard", "p": [{"l": "शिलाघन", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "घन"}], "cn": "7.1"}]}, {"w": "ताडकोरसि", "e": "chest of Tataka,", "p": [{"l": "ताडकोरस्", "p": [{"l": "ताडका"}, {"l": "उरस्"}], "cn": "7.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामसायकः", "e": "Rama's arrow,", "p": [{"l": "रामसायक", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "सायक"}], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अप्रविष्टविषयस्य", "e": "of one whose domain had not been entered", "p": [{"l": "अप्रविष्टविषय", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "प्रविष्ट"}, {"l": "विषय"}], "cn": "6.1"}]}, {"w": "रक्षसाम्", "e": "for the demons", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "द्वारताम्", "e": "the state of being a door", "p": [{"l": "द्वारता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अगमत्", "e": "became", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अगमत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अन्तकस्य", "e": "for Antaka (Yama, the god of death)", "p": [{"l": "अन्तक", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that (hole)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "19", "i": 842, "v": "बाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकाननभुवं न केवलाम् । विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत् ॥", "mn": "बाणेति॥ बाणभिन्नहृदया निपेतुषी निपतिता सती। `क्कसुश्च` (पा.3।2।107)इति क्वसुप्रत्ययः। `उगितश्च` (पा.4।1।6) इति ङीप्। सा केवला मेकाम्। `निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|212)। स्वकाननभुवं न व्यकम्पयत्। किंतु विष्टपत्रयस्य लोकत्रयस्य पराजयेन स्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत्। ताडकावधश्रवणेन रावणस्यापि भयमुत्पन्नमिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "बाण-भिन्न-हृदया निपेतुषी सा केवलाम् स्व-कानन-भुवम् न (अकम्पयत्), (किन्तु) विष्टप-त्रय-पराजय-स्थिराम् रावण-श्रियम् अपि व्यकम्पयत्।", "es": "As she fell with her heart pierced by the arrow, she (Tataka) shook not only her own forest ground but also violently shook the sovereignty of Ravana, which had been made firm by his conquest of the three worlds.", "pc": [{"w": "बाणभिन्नहृदया", "e": "She whose heart was pierced by the arrow,", "p": [{"l": "बाणभिन्नहृदय", "p": [{"l": "बाण"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "हृदय"}], "cn": "1.1"}]}, {"w": "निपेतुषी", "e": "having fallen,", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["नि"], "inf": "निपत्वस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "सा", "e": "she", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्वकाननभुवम्", "e": "her own forest ground", "p": [{"l": "स्वकाननभू", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "कानन"}, {"l": "भू"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "केवलाम्", "e": "only.", "p": [{"l": "केवल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विष्टपत्रयपराजयस्थिराम्", "e": "which was firm from the conquest of the three worlds,", "p": [{"l": "विष्टपत्रयपराजयस्थिर", "p": [{"l": "विष्टप"}, {"l": "त्रय"}, {"l": "पराजय"}, {"l": "स्थिर"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "रावणश्रियम्", "e": "Ravana's sovereignty", "p": [{"l": "रावणश्री", "p": [{"l": "रावण"}, {"l": "श्री"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "व्यकम्पयत्", "e": "shook violently.", "p": [{"l": "कम्प्", "vp": ["वि"], "fin": "व्यकम्पयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "11", "n": "20", "i": 843, "v": "राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥", "mn": "रामेति॥ सा। निशासु चरतीति निशाचरी राक्षसी, अभिसारिका च। दुःसहेन सोढुमशक्येन। राम एव मन्मथः। अन्यत्र, -अभिरामो मन्मथः। तस्य शरेण हृदय उरसि मनसि च। `हृदयं मनउरसोः`इति विश्वः। ताडिता विद्धाङ्गा गन्धबद्दुर्गन्धि यद्रुधिरमसृक् तदेव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता। अपरत्र, -गन्धवती सुगन्धिनी ये रुधिरचन्दने कुङ्कुमचन्दने ताभ्यामुक्षिता, `रुधिरे कुङ्कुमासृजोः` इत्युभयत्रापि विश्वः। जीवितेशस्यान्तकस्य, प्राणेश्वरस्य च। वसतिं जगाम ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "दुःसहेन राम-मन्मथ-शरेण हृदये ताडिता, गन्धवत्-रुधिर-चन्दन-उक्षिता सा निशाचरी जीवितेश-वसतिम् जगाम।", "es": "Struck in the heart by Rama's unbearable arrow, that demoness, sprinkled with her fragrant blood as if it were sandalwood paste, departed to the abode of Yama, the lord of life.", "pc": [{"w": "राममन्मथशरेण", "e": "by the arrow of Rama-as-Kamadeva,", "p": [{"l": "राममन्मथशर", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "मन्मथ"}, {"l": "शर"}], "cn": "3.1"}]}, {"w": "ताडिता", "e": "struck", "p": [{"l": "तड्", "inf": "ताडित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "दुःसहेन", "e": "unbearable,", "p": [{"l": "दुःसह", "cn": "3.1"}]}, {"w": "हृदये", "e": "in the heart,", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "7.1"}]}, {"w": "निशाचरी", "e": "the demoness,", "p": [{"l": "निशाचरी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता", "e": "sprinkled with fragrant blood as if with sandalwood paste,", "p": [{"l": "गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षित", "p": [{"l": "गन्धवत्"}, {"l": "रुधिर"}, {"l": "चन्दन"}, {"l": "उक्षित"}], "cn": "1.1"}]}, {"w": "जीवितेशवसतिं", "e": "to the abode of the lord of life (Yama)", "p": [{"l": "जीवितेशवसति", "p": [{"l": "जीवितेश"}, {"l": "वसति"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "जगाम", "e": "went.", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जगाम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सा", "e": "she", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "21", "i": 844, "v": "नैर्ऋतघ्नमथ मन्त्रवन्मुनेः प्रापदस्त्रमवदानतोषितात् । ज्योतिरिन्धननिपाति भास्करात्सूर्यकान्त इव ताडकान्तकः ॥", "mn": "नैर्ऋतेति॥ अथानन्तरं ताडकान्तको रामः। अवदानं पराक्रमः। `पराक्रमोऽवदानं स्यात्` इति भागुरिः। तेन तोषितान्मुनेः। नैर्ऋतान्राक्षसान्तीति नैर्ऋतघ्नम्। `अमनुष्यकर्तृके च` (पा.3।2।53)इति टक्। मन्त्रवन्मन्त्रयुक्तमस्त्रम्। सूर्यकान्तो मणिविशेषो भास्करादिन्धनानि निपातयतीतीन्धननिपाति काष्ठदाहकं ज्योतिरिव। प्रापत् प्राप्तवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अथ ताडका-अन्तकः अवदान-तोषितात् मुनेः नैर्ऋत-घ्नम् मन्त्रवत् अस्त्रम् प्रापत्, इव सूर्यकान्तः भास्करात् इन्धन-निपाति ज्योतिः (प्रापत्)।", "es": "Then, from the sage (Vishvamitra), who was pleased by his heroic deed, the slayer of Tataka (Rama) obtained demon-slaying weapons accompanied by mantras, just as a sunstone receives from the sun a fire-igniting light that falls upon fuel.", "pc": [{"w": "नैर्ऋतघ्नम्", "e": "demon-slaying", "p": [{"l": "नैर्ऋतघ्न", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अथ", "e": "Then,", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "मन्त्रवत्", "e": "accompanied by mantras,", "p": [{"l": "मन्त्रवत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मुनेः", "e": "from the sage", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "5.1"}]}, {"w": "प्रापत्", "e": "obtained", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रापत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अस्त्रम्", "e": "divine weapons", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवदानतोषितात्", "e": "from him who was pleased by the heroic deed,", "p": [{"l": "अवदानतोषित", "p": [{"l": "अवदान"}, {"l": "तोषित"}], "cn": "5.1"}]}, {"w": "ज्योतिः", "e": "light", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इन्धननिपाति", "e": "that falls on fuel", "p": [{"l": "इन्धननिपातिन्", "p": [{"l": "इन्धन"}, {"l": "निपातिन्"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "भास्करात्", "e": "from the sun,", "p": [{"l": "भास्कर", "cn": "5.1"}]}, {"w": "सूर्यकान्तः", "e": "a sunstone", "p": [{"l": "सूर्यकान्त", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "just as", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "ताडकान्तकः", "e": "the slayer of Tataka (Rama)", "p": [{"l": "ताडकान्तक", "p": [{"l": "ताडका"}, {"l": "अन्तक"}], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "22", "i": 845, "v": "वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुतमृषेरुपेयिवान् । उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरन्नपि बभूव राघवः ॥", "mn": "वामनेति॥ ततः परं राघवः। ऋषेः कौशिकादाख्यातुः श्रुतं पावनं शोधनं वामनस्य स्वपूर्वावतारविशेषस्याश्रमपदमुपेयिवानुपगतः सन्। `उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च` (पा.3।2।109) इति निपातः। प्रथमजन्मचिष्टितानि राम-वामनयोरैक्यात्स्मृतियोग्यान्यपि रामस्याज्ञानावतारत्वेन संस्कारदौर्बल्यादस्मरन्नपि। उन्मना उत्सुको बभूव ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "ततः परम् राघवः ऋषेः श्रुतम् पावनम् वामन-आश्रम-पदम् उपेयिवान्। (तत्र) उन्मनाः (सन्) प्रथम-जन्म-चेष्टितानि अस्मरन् अपि बभूव।", "es": "Afterwards, Raghava reached the holy site of Vamana's hermitage, which he had heard of. There, though not consciously remembering the deeds of his previous birth (as Vamana), he became inexplicably agitated in mind.", "pc": [{"w": "वामनाश्रमपदं", "e": "the site of Vamana's hermitage,", "p": [{"l": "वामनाश्रमपद", "p": [{"l": "वामन"}, {"l": "आश्रम"}, {"l": "पद"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "ततः", "e": "Then,", "p": [{"l": "ततस्"}]}, {"w": "परं", "e": "afterwards,", "p": [{"l": "परम्"}]}, {"w": "पावनं", "e": "the holy", "p": [{"l": "पावन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "श्रुतम्", "e": "heard of", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "ऋषेः", "e": "of the sage,", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उपेयिवान्", "e": "reached.", "p": [{"l": "इ", "vp": ["उप"], "inf": "उपेयिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "उन्मनाः", "e": "Disturbed in mind,", "p": [{"l": "उन्मनस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रथमजन्मचेष्टितानि", "e": "the deeds of his previous birth", "p": [{"l": "प्रथमजन्मचेष्टित", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "जन्म"}, {"l": "चेष्टित"}], "cn": "2.3"}]}, {"w": "अस्मरन्", "e": "not remembering", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "अस्मरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even while", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "बभूव", "e": "he became,", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "राघवः", "e": "Raghava", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "23", "i": 846, "v": "आससाद मुनिरात्मनस्ततः शिष्यवर्गपरिकल्पितार्हणम् । बद्धपल्लवपुटाञ्जलिद्रुमं दर्शनोन्मुखमृगं तपोवनम् ॥", "mn": "आससादेति॥ ततो मुनि। शिष्यवर्गेण परिकल्पिता सज्जिताऽर्हणा पूजासामग्री यस्मिंस्तत्तथोक्तम्। बद्धाः पल्लवपुटा एवाञ्जलयो यैस्ते तथाभूता द्रुमा यस्मिंस्तत्तथोक्तम्। दर्शनेन मुनिदर्शनेनोन्मुखा मृगा यस्मिंस्तत्तत्। आत्मनस्तपोवनमाससाद। एतेन विशेषणत्रयेणातिथिसत्कारताच्छील्यविनयशान्तयः सूचिताः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "ततः मुनिः आत्मनः शिष्य-वर्ग-परिकल्पित-अर्हणम्, बद्ध-पल्लव-पुट-अञ्जलि-द्रुमम्, दर्शन-उन्मुख-मृगम् तपः-वनम् आससाद।", "es": "Then the sage (Vishvamitra) reached his own penance grove, where worship had been prepared by his disciples, where the trees seemed to offer reverence with hands of folded leaf-buds, and where the deer were eager for his sight.", "pc": [{"w": "आससाद", "e": "reached", "p": [{"l": "सद्", "vp": ["आ"], "fin": "आससाद", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "मुनिः", "e": "the sage", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आत्मनः", "e": "his own", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "ततः", "e": "Then", "p": [{"l": "ततस्"}]}, {"w": "शिष्यवर्गपरिकल्पितार्हणम्", "e": "where worship was prepared by his group of disciples,", "p": [{"l": "शिष्यवर्गपरिकल्पितार्हण", "p": [{"l": "शिष्य"}, {"l": "वर्ग"}, {"l": "परिकल्पित"}, {"l": "अर्हण"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "बद्धपल्लवपुटाञ्जलिद्रुमं", "e": "where the trees had their leaf-buds folded like hands in reverence,", "p": [{"l": "बद्धपल्लवपुटाञ्जलिद्रुम", "p": [{"l": "बद्ध"}, {"l": "पल्लव"}, {"l": "पुट"}, {"l": "अञ्जलि"}, {"l": "द्रुम"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "दर्शनोन्मुखमृगं", "e": "where the deer were eager to see him,", "p": [{"l": "दर्शनोन्मुखमृग", "p": [{"l": "दर्शन"}, {"l": "उन्मुख"}, {"l": "मृग"}], "cn": "2.1"}]}, {"w": "तपोवनम्", "e": "the penance grove.", "p": [{"l": "तपोवन", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "वन"}], "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "24", "i": 847, "v": "तत्र दीक्षितमृषिं ररक्षतुर्विघ्नतो दशरथात्मजौ शरैः । लोकमन्धतमसात्क्रमोदितौ रश्मिभिः शशिदिवाकराविव ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र तपोवने दशरथात्मजौ दीक्षितं दीक्षासंस्कृतमृषिं शरैर्विघ्नतो विघ्नेभ्यः क्रमेण पर्यायेण रात्रि-दिवसयोरुदितौ शशि-दिवाकरौ रश्मिभिरन्धतमसाद्गढध्वान्तात्। `ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसम्` इत्यमरः (अ.को.1|8|3)। `अवसमन्धेभ्यस्तमसः` (पा.5।4।79)इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः। लोकमिव। ररक्षतुः। रक्षणप्रवृत्तावभूतामित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तत्र दशरथ-आत्मजौ शरैः दीक्षितम् ऋषिम् विघ्नतः ररक्षतुः, इव क्रम-उदितौ शशि-दिवाकरौ रश्मिभिः लोकम् अन्धतमसात् (रक्षतः)।", "es": "There, the two sons of Dasharatha protected the consecrated sage from obstacles with their arrows, just as the moon and the sun, rising in succession, protect the world from blinding darkness with their rays.", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "There,", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "दीक्षितम्", "e": "the consecrated", "p": [{"l": "दीक्ष्", "inf": "दीक्षित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "ऋषिं", "e": "sage", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ररक्षतुः", "e": "protected", "p": [{"l": "रक्ष्", "fin": "ररक्षतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}]}, {"w": "विघ्नतः", "e": "from obstacles", "p": [{"l": "विघ्नतस्"}]}, {"w": "दशरथात्मजौ", "e": "the two sons of Dasharatha", "p": [{"l": "दशरथात्मज", "p": [{"l": "दशरथ"}, {"l": "आत्मज"}], "cn": "1.2"}]}, {"w": "शरैः", "e": "with arrows,", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "लोकम्", "e": "the world", "p": [{"l": "लोक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्धतमसात्", "e": "from blinding darkness.", "p": [{"l": "अन्धतमस्", "cn": "5.1"}]}, {"w": "क्रमोदितौ", "e": "risen in succession,", "p": [{"l": "क्रमोदित", "p": [{"l": "क्रम"}, {"l": "उदित"}], "cn": "1.2"}]}, {"w": "रश्मिभिः", "e": "with their rays,", "p": [{"l": "रश्मि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "शशिदिवाकरौ", "e": "the moon and the sun", "p": [{"l": "शशिदिवाकर", "p": [{"l": "शशिन्"}, {"l": "दिवाकर"}], "cn": "1.2"}]}, {"w": "इव", "e": "just as", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "11", "n": "25", "i": 848, "v": "वीक्ष्य वेदिमथ रक्तबिन्दुभिर्बन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषिताम् । संभ्रमोऽभवदपोढकर्मणामृत्विजां च्युतविकङ्कतस्रुचाम् ॥", "mn": "वीक्ष्येति॥ अथ बन्धुजीवपृथुभिर्बन्धुजीवककुसुमस्थूलैः। `रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः` इत्यमरः (अ.को.2|4|73)। रक्तबिन्दुभिः प्रदूषितामुपहतां वेदिं वीक्ष्य। अपोढकर्मणां त्यक्तव्यापाराणां च्युता विकङ्कतस्रुचो येभ्यस्तेषामृत्विजां याजकानां संभ्रमोऽभवत्। `विकङ्कत`ग्रहणं खदिराद्युपलक्षणम्। स्रुवादीनां खदिरादिप्रकृतिकत्वात्। स्रुगादिपात्रस्यैव विकङ्कतप्रकृतिकत्वात्। `विकङअकतः स्रुचां वृक्षः` इत्यमरः (अ.को.2|4|73)। यद्वा, -स्रुङ्मात्रस्य विकङ्कतप्रकृतिकत्वमस्तु; उभयत्रापि शास्त्रसंभवात्। यथाह भगवानापस्तम्बः-`स्रुङ्मात्रस्य विकङ्कतप्रकृतिकत्वमस्तु; उभयत्रापि शास्त्रसंभवात्। यथाह भगवानापस्तम्बः-`खादिरः स्रवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कतीः स्रुचो वा`इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अथ बन्धुजीव-पृथुभिः रक्त-बिन्दुभिः प्रदूषिताम् वेदिम् वीक्ष्य, अपोढ-कर्मणाम् च्युत-विकङ्कत-स्रुचाम् ऋत्विजाम् संभ्रमः अभवत्।", "es": "Then, upon seeing the sacrificial altar defiled by drops of blood as large as Bandhujiva flowers, panic arose among the priests, who abandoned their ritual actions and dropped the ladles made of Vikankata wood from their hands.", "pc": [{"w": "वीक्ष्य", "e": "Upon seeing", "p": [{"l": "ईक्ष्", "vp": ["वि"], "inf": "वीक्ष्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "वेदिम्", "e": "the altar", "p": [{"l": "वेदि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अथ", "e": "then,", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "रक्तबिन्दुभिः", "e": "by drops of blood", "p": [{"l": "रक्तबिन्दु", "p": [{"l": "रक्त"}, {"l": "बिन्दु"}], "cn": "3.3"}]}, {"w": "बन्धुजीवपृथुभिः", "e": "as large as Bandhujiva flowers,", "p": [{"l": "बन्धुजीवपृथु", "p": [{"l": "बन्धुजीव"}, {"l": "पृथु"}], "cn": "3.3"}]}, {"w": "प्रदूषिताम्", "e": "defiled,", "p": [{"l": "दूष्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रदूषित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "संभ्रमः", "e": "panic", "p": [{"l": "संभ्रम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभवत्", "e": "arose", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अपोढकर्मणाम्", "e": "of those who had abandoned their ritual actions,", "p": [{"l": "अपोढकर्मन्", "p": [{"l": "अपोढ"}, {"l": "कर्मन्"}], "cn": "6.3"}]}, {"w": "ऋत्विजाम्", "e": "among the priests", "p": [{"l": "ऋत्विज्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "च्युतविकङ्कतस्रुचाम्", "e": "from whose hands the ladles made of Vikankata wood had fallen.", "p": [{"l": "च्युतविकङ्कतस्रुच्", "p": [{"l": "च्युत"}, {"l": "विकङ्कत"}, {"l": "स्रुच्"}], "cn": "6.3"}]}]},
{"c": "11", "n": "26", "i": 849, "v": "उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो बाणमाश्रयमुखात्समुद्धरन् । रक्षसां बलमपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम् ॥", "mn": "उन्मुख इति॥ सपदि लक्ष्मणाग्रजो रामो बाणमाश्रयमुखात्तूणीरमुखात् समुद्धरन्। उन्मुख ऊर्ध्वमुखोऽम्बुरे। गृध्रपक्षपवनैरीरिताः कम्पिता ध्वजा यस्य तत्तथोक्तम्। रक्षसां दुर्निमित्तसूचनमेतत्। तदुक्तं शकुनार्णवे-`आसन्नमृत्योर्निकटे चरन्ति गृध्रादयो मूर्ध्नि गृहोर्ध्वभागे`इति। रक्षसां बलमपश्यत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सपदि उन्मुखः लक्ष्मण-अग्रजः आश्रय-मुखात् बाणम् समुद्धरन्, अम्बरे गृध्र-पक्ष-पवन-ईरित-ध्वजम् रक्षसाम् बलम् अपश्यत्।", "es": "Immediately, Lakshmana's elder brother (Rama), looking up while drawing an arrow from his quiver, saw the demonic force in the sky, their flags fluttering in the wind generated by the wings of vultures.", "pc": [{"w": "उन्मुखः", "e": "Looking up,", "p": [{"l": "उन्मुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सपदि", "e": "immediately,", "p": [{"l": "सपदि"}]}, {"w": "लक्ष्मणाग्रजः", "e": "Lakshmana's elder brother (Rama),", "p": [{"l": "लक्ष्मणाग्रज", "p": [{"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "अग्रज"}], "cn": "1.1"}]}, {"w": "बाणम्", "e": "an arrow", "p": [{"l": "बाण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आश्रयमुखात्", "e": "from the mouth of his quiver", "p": [{"l": "आश्रयमुख", "p": [{"l": "आश्रय"}, {"l": "मुख"}], "cn": "5.1"}]}, {"w": "समुद्धरन्", "e": "while drawing,", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["सम्", "उद्"], "inf": "समुद्धरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "रक्षसाम्", "e": "of the demons", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "बलम्", "e": "the force", "p": [{"l": "बल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपश्यत्", "e": "saw", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अम्बरे", "e": "in the sky,", "p": [{"l": "अम्बर", "cn": "7.1"}]}, {"w": "गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम्", "e": "whose flags were fluttered by the wind from vultures' wings.", "p": [{"l": "गृध्रपक्षपवनेरितध्वज", "p": [{"l": "गृध्र"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "पवन"}, {"l": "ईरित"}, {"l": "ध्वज"}], "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "11", "n": "27", "i": 850, "v": "तत्र यावधिपती मखद्विषां तौ शरव्यमकरोत्स नेतरान् । किं महोरगविसर्पिविक्रमो राजिलेषु गरुडः प्रवर्तते? ॥", "mn": "तत्रेति॥ स रामः। तत्र रक्षसां बले यौ मखद्विषामधिपती तौ सुबाहुमारीजौ शरव्यं लक्ष्यमकरोत्। `वेध्यं लक्ष्यं शरव्यं च`इति हलायुधः। इतरान्नाकरोत्। तथा हि-महोरगविसर्पिविक्रमो गरुडो गरुत्मान् राजिलेषु जलव्यालेषु प्रवर्तते किम्? न प्रवर्तत इत्यर्थः। `अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ` इत्यमरः (अ.को.1|8|5) ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तत्र सः मखद्विषाम् अधिपती यावत् तौ शरव्यम् अकरोत् इतरान् न। महोरगविसर्पिविक्रमः गरुडः राजिलेषु किं प्रवर्तते?", "es": "In that place, Rāma targeted only the two leaders of the demons and ignored the others. This is compared to Garuḍa, whose immense prowess is meant for great serpents; he does not deign to attack common water-snakes.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र", "cn": "0.0"}], "e": "there"}, {"w": "यावत्", "p": [{"l": "यावत्", "cn": "0.0"}], "e": "as many as"}, {"w": "अधिपती", "p": [{"l": "अधिपति", "cn": "2.2"}], "e": "the two chiefs"}, {"w": "मखद्विषाम्", "p": [{"l": "मख"}, {"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies of the sacrifice (demons)"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "शरव्यम्", "p": [{"l": "शरव्य", "cn": "2.1"}], "e": "target"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Rāma)"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "इतरान्", "p": [{"l": "इतर", "cn": "2.3"}], "e": "others"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "0.0"}], "e": "whether"}, {"w": "महोरगविसर्पिविक्रमः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "उरग"}, {"l": "विसर्पिन्"}, {"l": "विक्रम", "cn": "1.1"}], "e": "whose prowess is displayed against great serpents"}, {"w": "राजिलेषु", "p": [{"l": "राजिल", "cn": "7.3"}], "e": "against water-snakes"}, {"w": "गरुडः", "p": [{"l": "गरुड", "cn": "1.1"}], "e": "Garuḍa"}, {"w": "प्रवर्तते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रवर्तते", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "exerts himself"}]},
{"c": "11", "n": "28", "i": 851, "v": "सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रकोविदः संदधे धनुषि वायुदैवतम् । तेन शैलगुरुमप्यपातयत्पाण्डुपत्रमिव ताडकासुतम् ॥", "mn": "स इति॥ अस्त्रकोविदोऽस्त्रज्ञः स राम उग्रजवमुत्कटजवं वायुदैवतं वायुर्देवता यस्य तद्वायव्यमस्त्रं धनुषि संदधे संहितवान्। कर्तरि लिट्। तेनास्त्रेण शैलवद्गुरुमपि ताडकासुतं मारीचम्। पाण्डुपत्रमिव। परिणतपर्णमिवेत्यर्थः। अपातयत् पातितवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अस्त्रकोविदः सः धनुषि उग्रजवम् वायुदैवतम् अस्त्रम् संदधे। तेन शैलगुरुम् अपि ताडकासुतम् पाण्डुपत्रम् इव अपातयत्।", "es": "Rāma, an expert in weaponry, fixed a swift Vāyavya missile on his bow. With it, he felled the son of Tāḍakā, who was as heavy as a mountain, making him fall as easily as a withered pale leaf.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "missile"}, {"w": "उग्रजवम्", "p": [{"l": "उग्र"}, {"l": "जव", "cn": "2.1"}], "e": "having terrible speed"}, {"w": "अस्त्रकोविदः", "p": [{"l": "अस्त्र"}, {"l": "कोविद", "cn": "1.1"}], "e": "expert in missiles"}, {"w": "संदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "संदधे", "vp": ["सम्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "fixed"}, {"w": "धनुषि", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the bow"}, {"w": "वायुदैवतम्", "p": [{"l": "वायु"}, {"l": "दैवत", "cn": "2.1"}], "e": "presided over by the Wind-god"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "शैलगुरुम्", "p": [{"l": "शैल"}, {"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "heavy as a mountain"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "अपातयत्", "p": [{"l": "पत्", "fin": "अपातयत्", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "felled"}, {"w": "पाण्डुपत्रम्", "p": [{"l": "पाण्डु"}, {"l": "पत्र", "cn": "2.1"}], "e": "a pale leaf"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "ताडकासुतम्", "p": [{"l": "ताडका"}, {"l": "सुत", "cn": "2.1"}], "e": "the son of Tāḍakā (Mārīca)"}]},
{"c": "11", "n": "29", "i": 852, "v": "यः सुबाहुरिति राक्षसोऽपरस्तत्र तत्र विससर्प मायया । तं क्षुरप्रशकलीकृतं कृती पत्रिणां व्यभजदाश्रमाद्वहिः ॥", "mn": "य इति॥ सुबाहुरिति योऽपरो राक्षसस्तत्र तत्र मायया शम्बरविद्यया विससर्प संचचार। क्षुरप्रैः शकलीकृतं खण्डीकृतं तं सुबाहुं कृती कुशलो रामः। `कृती च कुशलः समौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|113)। आश्रमाद्बहिः। पत्रिणां पक्षिणाम्। `पत्रिणौ शरपक्षिणौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|113)। व्यभजत्। विभज्य दत्तवानित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "यः सुबाहुः इति अपरः राक्षसः तत्र तत्र मायया विससर्प कृती तम् क्षुरप्रशकलीकृतम् पत्रिणाम् आश्रमात् बहिः व्यभजत्।", "es": "The other demon, Subāhu, who was moving about using magic, was cut into pieces by the skillful Rāma with crescent-headed arrows and thrown outside the hermitage as food for birds.", "pc": [{"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "सुबाहुः", "p": [{"l": "सुबाहु", "cn": "1.1"}], "e": "Subāhu"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "राक्षसः", "p": [{"l": "राक्षस", "cn": "1.1"}], "e": "demon"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "तत्र तत्र", "p": [{"l": "तत्र", "cn": "0.0"}], "e": "here and there"}, {"w": "विससर्प", "p": [{"l": "सृप्", "fin": "विससर्प", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "moved"}, {"w": "मायया", "p": [{"l": "माया", "cn": "3.1"}], "e": "by magic"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "क्षुरप्रशकलीकृतम्", "p": [{"l": "क्षुरप्र"}, {"l": "शकल"}, {"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "cut into pieces by a crescent-shaped arrow"}, {"w": "कृती", "p": [{"l": "कृतिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the skillful one (Rāma)"}, {"w": "पत्रिणाम्", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "6.3"}], "e": "for the birds"}, {"w": "व्यभजत्", "p": [{"l": "भज्", "fin": "व्यभजत्", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "distributed"}, {"w": "आश्रमात्", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "5.1"}], "e": "from the hermitage"}, {"w": "बहिः", "p": [{"l": "बहिस्", "cn": "0.0"}], "e": "outside"}]},
{"c": "11", "n": "30", "i": 853, "v": "इत्यपास्तमखविघ्नयोस्तयोः सांयुगीनमभिनन्द्य विक्रमम् । ऋत्विजः कुलपतेर्यथाक्रमं वाग्यतस्य निरवर्तयन्क्रियाः ॥", "mn": "इतीति॥ इत्यपास्तमखविघ्नयोस्तयो राघवयोः। संयुगे रणे साधुः सांयुगीनस्तम्। `प्रतिजनादिभ्यः खञ्` (पा.4।4।99)इति खञ्प्रत्ययः। `सांयुगीनो रणे साधुः` इत्यमरः (अ.को.2|8|77)। विक्रममभिनन्द्य ऋत्विजो याजकाः। वाचि यतो वाग्यतो मौनी तस्य कुलपतेर्मुनिकुलेश्वरस्य क्रियाः क्रतुक्रिया यथाक्रमं निरवर्तयन् निषअपादितवन्तः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "इति अपास्तमखविघ्नयोः तयोः सांयुगीनम् विक्रमम् अभिनन्द्य कुलपतेः ऋत्विजः यथाक्रमम् वाग्यतस्य क्रियाः निरवर्तयन्।", "es": "Having praised the martial prowess of the two princes who had removed all obstacles to the sacrifice, the priests of Sage Viśvāmitra completed the remaining sacrificial rites in the proper order while the Sage remained silent in his vow.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "अपास्तमखविघ्नयोः", "p": [{"l": "अपास्त"}, {"l": "मख"}, {"l": "विघ्न", "cn": "6.2"}], "e": "of those who had removed the obstacles to the sacrifice"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "सांयुगीनम्", "p": [{"l": "संयुग", "s": ["ख"], "cn": "2.1"}], "e": "pertaining to battle"}, {"w": "अभिनन्द्य", "p": [{"l": "नन्द्", "inf": "अभिनन्द्य", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having praised"}, {"w": "विक्रमम्", "p": [{"l": "विक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "ऋत्विजः", "p": [{"l": "ऋत्विज्", "cn": "1.3"}], "e": "the priests"}, {"w": "कुलपतेः", "p": [{"l": "कुलपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the head of the family (Viśvāmitra)"}, {"w": "यथाक्रमम्", "p": [{"l": "यथाक्रमम्", "cn": "0.0"}], "e": "in due order"}, {"w": "वाग्यतस्य", "p": [{"l": "वाच्"}, {"l": "यत", "cn": "6.1"}], "e": "of him who had restrained his speech"}, {"w": "निरवर्तयन्", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निरवर्तयन्", "vp": ["निर्"], "s": ["णिच्"], "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "completed"}, {"w": "क्रियाः", "p": [{"l": "क्रिया", "cn": "2.3"}], "e": "the rites"}]},
{"c": "11", "n": "31", "i": 854, "v": "तौ प्रणामचलकाकपक्षकौ भ्रातराववभृथाक्लुतो मुनिः । आशिषामनुपदं समस्पृशद्दर्भपाटिततलेन पाणिना ॥", "mn": "ताविति॥ अवभृथे दीक्षान्त आप्लुतः स्नातो मुनिः। `दीक्षान्तोऽवभृथो यज्ञे` इत्यमरः (अ.को.2|7|29)। प्रणामेन चलकाकपक्षकौ चञ्चलचूडौ तौ भ्रातरावाशिषामनुपदमन्वग्दर्भपाटिततलेन कुशक्षतान्तः प्रदेशेन। पवित्रेणेत्यर्थः। पाणिना समस्पृशत् संस्पृष्टवान्। संतोषादिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "मुनिः प्रणामचलकाकपक्षकौ अवभृथाप्लुतो तौ भ्रातरौ आशिषाम् अनुपदम् दर्भपाटिततलेन पाणिना समस्पृशत्।", "es": "After the ritual bath, the Sage touched the two brothers, whose side-locks were swaying as they bowed, with his hand—its palm scarred by handling Darbha grass—immediately after pronouncing blessings upon them.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "प्रणामचलकाकपक्षकौ", "p": [{"l": "प्रणाम"}, {"l": "चल"}, {"l": "काकपक्ष", "cn": "2.2"}], "e": "whose side-locks moved during prostration"}, {"w": "भ्रातरौ", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "2.2"}], "e": "the two brothers"}, {"w": "अवभृथाप्लुतो", "p": [{"l": "अवभृथ"}, {"l": "आप्लुतः", "cn": "2.2"}], "e": "purified by the post-sacrificial bath"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "आशिषाम्", "p": [{"l": "आशिस्", "cn": "6.3"}], "e": "of blessings"}, {"w": "अनुपदम्", "p": [{"l": "अनुपदम्", "cn": "0.0"}], "e": "immediately after"}, {"w": "समस्पृशत्", "p": [{"l": "स्पृश्", "fin": "समस्पृशत्", "vp": ["सम्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "touched"}, {"w": "दर्भपाटिततलेन", "p": [{"l": "दर्भ"}, {"l": "पाटित"}, {"l": "तल", "cn": "3.1"}], "e": "with the palm scarred by Darbha grass"}, {"w": "पाणिना", "p": [{"l": "पाणि", "cn": "3.1"}], "e": "with the hand"}]},
{"c": "11", "n": "32", "i": 855, "v": "तं न्यमन्त्रयत संभृतक्रतुर्मैथिलः स मिथिलां व्रजन्वशी । राघवावपि निनाय बिभ्रतौ तद्धनुःश्रवणजं कुतूहलम् ॥", "mn": "तमिति॥ संभृतक्रतुः संकल्पितसंभारो मिथिलायां भवो मैथिलो जनकस्तं विश्वामित्रं न्यमन्त्रयताहूतवान्। वशी स मुनिर्मिथिलां जनकनगरीं व्रजन्, तस्य जनकस्य यद्धनुस्तच्छ्रवणजं कुतूहलं बिभ्रतौ राघवावपि निनाय नीतवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "संभृतक्रतुः वशी सः मैथिलः तम् न्यमन्त्रयत। मिथिलाम् व्रजन् राघवावपि तत्धनुःश्रवणजम् कुतूहलम् बिभ्रतौ निनाय।", "es": "King Janaka of Mithilā, who was preparing a sacrifice, invited Sage Viśvāmitra. The Sage, while proceeding to Mithilā, took the two Raghava princes along, as they were filled with curiosity after hearing about the famous bow of Śiva.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Viśvāmitra)"}, {"w": "न्यमन्त्रयत", "p": [{"l": "मन्त्र्", "fin": "न्यमन्त्रयत", "vp": ["नि"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "invited"}, {"w": "संभृतक्रतुः", "p": [{"l": "संभृत"}, {"l": "क्रतु", "cn": "1.1"}], "e": "who had prepared a sacrifice"}, {"w": "मैथिलः", "p": [{"l": "मैथिल", "cn": "1.1"}], "e": "the King of Mithilā (Janaka)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मिथिलाम्", "p": [{"l": "मिथिला", "cn": "2.1"}], "e": "to Mithilā"}, {"w": "व्रजन्", "p": [{"l": "व्रज्", "inf": "व्रजत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "going"}, {"w": "वशी", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the self-controlled one"}, {"w": "राघवावपि", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.2"}, {"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "the two descendants of Raghu also"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "took along"}, {"w": "बिभ्रतौ", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्रत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.2"}], "e": "bearing"}, {"w": "तद्धनुःश्रवणजम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "धनुस्"}, {"l": "श्रवण"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "born from hearing about that bow"}, {"w": "कुतूहलम्", "p": [{"l": "कुतूहल", "cn": "2.1"}], "e": "curiosity"}]},
{"c": "11", "n": "33", "i": 856, "v": "तैः शिवेषु वसतिर्गताध्वभिः सायमाश्रमतरुष्वगृह्यत । येषु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ ॥", "mn": "तैरिति॥ गताध्वभिस्तैस्त्रिभिः सायं शिवेषु रम्येष्वाश्रमतरुषु वसतिः स्थआनमगृह्यत। येष्वाश्रमतरुषु दीर्घतपसो गौतमस्य परिग्रहः पत्नी। `पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः` इत्यमरः (अ.को.3|3|252)। अहल्येति यावत्। वासवस्येन्द्रस्य क्षणकलत्रतां ययौ ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "गताध्वभिः तैः सायम् शिवेषु आश्रमतरुषु वसतिः अगृह्यत येषु दीर्घतपसः परिग्रहः वासवक्षणकलत्रताम् ययौ।", "es": "In the evening, the travelers took rest under the auspicious trees of the hermitage where the wife of the ascetic Gautama had once briefly become the consort of Indra.", "pc": [{"w": "तैः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "by them"}, {"w": "शिवेषु", "p": [{"l": "शिव", "cn": "7.3"}], "e": "in auspicious"}, {"w": "वसतिः", "p": [{"l": "वसति", "cn": "1.1"}], "e": "stay"}, {"w": "गताध्वभिः", "p": [{"l": "गत"}, {"l": "अध्वन्", "cn": "3.3"}], "e": "who had completed the day's journey"}, {"w": "सायम्", "p": [{"l": "सायम्", "cn": "0.0"}], "e": "in the evening"}, {"w": "आश्रमतरुषु", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "तरु", "cn": "7.3"}], "e": "under the hermitage trees"}, {"w": "अगृह्यत", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अगृह्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was taken"}, {"w": "येषु", "p": [{"l": "यद्", "cn": "7.3"}], "e": "under which"}, {"w": "दीर्घतपसः", "p": [{"l": "दीर्घ"}, {"l": "तपस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the long-penanced one (Gautama)"}, {"w": "परिग्रहः", "p": [{"l": "परिग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "wife (Ahalyā)"}, {"w": "वासवक्षणकलत्रताम्", "p": [{"l": "वासव"}, {"l": "क्षण"}, {"l": "कलत्र"}, {"l": "ता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being Indra's wife for a moment"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "went (attained)"}]},
{"c": "11", "n": "34", "i": 857, "v": "प्रत्यपद्यत चिराय यत्पुनश्चारु गौतमवधूः शइलामयी । स्वं वपुः स किल किल्बिषच्छिदां रामपादरजसामनुग्रहः ॥", "mn": "प्रत्यपद्यतेति॥ शिलामयी भतृशापाच्छिलत्वं प्राप्ता गौतमवधूरहल्या चारु स्वं वपुश्चिराय पुनः प्रत्यपद्यत प्राप्तवती। यत् स किल्बिषच्छिदां पापहारिणाम्। `पापं किल्बिषकल्मषम्` इत्यमरः (अ.को.1|4|24)। रामपादरजसामनुग्रहः किलप्रसादः किलेति श्रूयते ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "यत् पुनः चिराय चारु स्वम् वपुः प्रत्यपद्यत सा शइलामयी गौतमवधूः किल किल्बिषच्छिदाम् रामपादरजसाम् अनुग्रहः।", "es": "That the wife of Gautama, who had turned into stone, regained her own beautiful form after a long time was indeed the grace of the dust of Rāma's feet, which has the power to destroy all sins.", "pc": [{"w": "प्रत्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रत्यपद्यत", "vp": ["प्रति"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "regained"}, {"w": "चिराय", "p": [{"l": "चिर", "cn": "4.1"}], "e": "after a long time"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनः", "cn": "0.0"}], "e": "again"}, {"w": "चारु", "p": [{"l": "चारु", "cn": "2.1"}], "e": "beautiful"}, {"w": "गौतमवधूः", "p": [{"l": "गौतम"}, {"l": "वधू", "cn": "1.1"}], "e": "Gautama's wife"}, {"w": "शइलामयी", "p": [{"l": "शिला", "s": ["मयट्"], "cn": "1.1"}], "e": "made of stone"}, {"w": "स्वम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "her own"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "किल्बिषच्छिदाम्", "p": [{"l": "किल्बिष"}, {"l": "छिद्", "cn": "6.3"}], "e": "of those that destroy sin"}, {"w": "रामपादरजसाम्", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "पाद"}, {"l": "रजस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the dust of Rāma's feet"}, {"w": "अनुग्रहः", "p": [{"l": "अनुग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "favor"}]},
{"c": "11", "n": "35", "i": 858, "v": "राघवान्वितमुपस्थितं मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः । अर्थकामसहितं सपर्यया देहबद्धमिव धर्ममभ्यगात् ॥", "mn": "राघवेति॥ राघवाभ्यामन्वितं युक्तमुपस्थितमागतं तं मुनिं जनको जनेश्वरो निशम्य। अर्थकामाभ्यां सहितं देहबद्धं बद्धदेहम्। मूर्तिमन्तमित्यर्थः। वाहिताग्न्यादित्वात्साधुः। धर्ममिव। सपर्ययाऽभ्यगात् प्रत्युद्गतवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "जनेश्वरः जनकः राघवान्वितम् उपस्थितम् तम् मुनिम् निशम्य सपर्यया अर्थकामसहितम् देहबद्धम् धर्मम् इव अभ्यगात्।", "es": "Hearing of the arrival of the Sage accompanied by the two Raghava princes, King Janaka went out to welcome him with offerings, as if he were welcoming embodied Dharma accompanied by Artha and Kāma.", "pc": [{"w": "राघवान्वितम्", "p": [{"l": "राघव"}, {"l": "अन्वित", "cn": "2.1"}], "e": "accompanied by the two Raghava princes"}, {"w": "उपस्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "arrived"}, {"w": "मुनिम्", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "2.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having heard"}, {"w": "जनकः", "p": [{"l": "जनक", "cn": "1.1"}], "e": "Janaka"}, {"w": "जनेश्वरः", "p": [{"l": "जन"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of people"}, {"w": "अर्थकामसहितम्", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "काम"}, {"l": "सहित", "cn": "2.1"}], "e": "accompanied by Wealth and Pleasure"}, {"w": "सपर्यया", "p": [{"l": "सपर्या", "cn": "3.1"}], "e": "with materials of worship"}, {"w": "देहबद्धम्", "p": [{"l": "देह"}, {"l": "बद्ध", "cn": "2.1"}], "e": "embodied"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "धर्मम्", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "2.1"}], "e": "Dharma"}, {"w": "अभ्यगात्", "p": [{"l": "इ", "fin": "अभ्यगात्", "vp": ["अभि"], "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "went towards (welcomed)"}]},
{"c": "11", "n": "36", "i": 859, "v": "तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स पिबतां विलोचनैः पक्ष्मपातमपि वञ्चनां मनः ॥", "mn": "ताविति॥ दिवः सुरवर्त्मन आकाशात्। `द्यौः स्वर्गसुरवर्त्मनोः`इति विश्वः। गां भुवं गतौ। `स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रघृणिभूजले। लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः` इत्यमरः। पुनर्वसू इव तन्नामकनक्षत्राधिदेवते इव स्थितौ। तौ राघवौ विलोचनैः पिबताम्। अत्यास्थया पश्यतामित्यर्थः। विदेहनगरी मिथिला। तन्निवासिनां मनः कर्तृ पक्ष्मपातं निमेषमपि तद्दर्शनप्रतिबन्धकत्वाद्वञ्जनां विडम्बनां मन्यते स्म मेने। `लट् स्मे` (पा.3।2।118) इति भूतार्थे लट् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "विदेहनगरीनिवासिनाम् विलोचनैः पिबताम् सः मनः दिवः गताौ पुनर्वसू इव गाम् तौ पक्ष्मपातमपि वञ्चनाम् मन्यते।", "es": "As the residents of Videha drank in the sight of the two princes—who looked like the twin Punarvasu stars descended from heaven to earth—their minds considered even the momentary blinking of their eyes to be a loss or a deception.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "विदेहनगरीनिवासिनाम्", "p": [{"l": "विदेह"}, {"l": "नगरी"}, {"l": "निवासिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the residents of the city of Videha"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "to the earth"}, {"w": "गतौ", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "2.2"}], "e": "who had come"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "दिवः", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "5.1"}], "e": "from heaven"}, {"w": "पुनर्वसू", "p": [{"l": "पुनर्वसु", "cn": "2.2"}], "e": "the two Punarvasu stars"}, {"w": "मन्यते", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मन्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "considers"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (collective)"}, {"w": "पिबताम्", "p": [{"l": "पा", "inf": "पिबत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}], "e": "of those drinking (with eyes)"}, {"w": "विलोचनैः", "p": [{"l": "विलोचन", "cn": "3.3"}], "e": "with eyes"}, {"w": "पक्ष्मपातम्", "p": [{"l": "पक्ष्म"}, {"l": "पात", "cn": "2.1"}], "e": "the blinking of eyelids"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "वञ्चनाम्", "p": [{"l": "वञ्चना", "cn": "2.1"}], "e": "a deception"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "mind"}]},
{"c": "11", "n": "37", "i": 860, "v": "यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ कालवित्कुशिकवंशवर्धनः । राममिष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयांबभूव सः ॥", "mn": "यूपेति॥ यूपवति क्रियाविधौ कर्मानुष्ठाने। क्रतावित्यर्थः। अवसिते समाप्ते सति कालविदवसरज्ञः कुशिकवंशवर्धनः स मुनी रामम्। अस्यतेऽनेनेत्यसनम्, इषूणामसनमिष्वसनं चापम्। तस्य दर्शन उत्सुकं मैथिलाय जनकाय कथयांबभूव कथितवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "क्रियाविधौ यूपवति अवसिते सति कालवित् कुशिकवंशवर्धनः सः इष्वसनदर्शनोत्सुकं रामं मैथिलाय कथयांबभूव ।", "es": "When the sacrificial rites were completed and the sacrificial posts were erected, the sage Vishvamitra, who knew the proper time and was the enhancer of the Kushika race, introduced Rama, who was eager to see the bow, to the King of Mithila.", "pc": [{"w": "यूपवति", "p": [{"l": "यूप"}, {"l": "वत्", "s": ["मतुप्"], "cn": "7.1"}], "e": "where sacrificial posts were erected"}, {"w": "अवसिते", "p": [{"l": "सो", "inf": "अवसित", "vp": ["अव"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "having been completed"}, {"w": "क्रियाविधौ", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "विधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the performance of the ritual"}, {"w": "कालवित्", "p": [{"l": "काल"}, {"l": "विद्", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.1"}], "e": "knower of the right time"}, {"w": "कुशिकवंशवर्धनः", "p": [{"l": "कुशिक"}, {"l": "वंश"}, {"l": "वृध्", "inf": "वर्धन", "s": ["णिच्", "ल्युट्"], "cn": "1.1"}], "e": "the enhancer of the Kushika race"}, {"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "इष्वसनदर्शनोत्सुकं", "p": [{"l": "इषु"}, {"l": "असन"}, {"l": "दर्शन"}, {"l": "उत्सुक", "cn": "2.1"}], "e": "eager to see the bow"}, {"w": "मैथिलाय", "p": [{"l": "मैथिल", "cn": "4.1"}], "e": "to the King of Mithila"}, {"w": "कथयांबभूव", "p": [{"l": "कथ्", "fin": "कथयांबभूव", "vp": [], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "introduced/announced"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Vishvamitra)"}]},
{"c": "11", "n": "38", "i": 861, "v": "तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । स्वं विचिन्त्य च धनुर्दुरानमं पीडितो दुहितृशुल्कसंस्थया ॥", "mn": "तस्येति॥ पार्थिवा जनकः। प्रथितवंशे जन्म यस्य तस्य तथोक्तस्य । एतेन वरसंपत्तिरुक्ता। शिशोस्तस्य रामस्य ललितं कोमलं वपुर्वीक्ष्य। स्वं स्वकीयं दुरानममानमयितुमशक्यम्। नमेर्ण्यन्तात्खल्। धनुर्विचिन्त्य च दुहितृशुल्कं कन्यामूल्यं जामातृदेवयम्। `शुल्कं घट्टादिदेये स्याज्जामातुर्बन्धकेऽपि च` इति विश्वः। तस्य धनुर्भङ्गरूपस्य संस्थया स्थित्या। `संस्था स्थितौ शरे नाशे` इति विश्वः। पीडितो बाधितः। शिशुना रामेण दुष्करमिति दुःखित इति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "प्रथितवंशजन्मनः तस्य शिशोः ललितं वपुः वीक्ष्य दुरानमं स्वं धनुः च विचिन्त्य पार्थिवः दुहितृशुल्कसंस्थया पीडितः अभवत् ।", "es": "Seeing the delicate body of the young Rama, born of a renowned lineage, and considering his own bow which was difficult to bend, King Janaka felt distressed by the condition he had set for his daughter's marriage price.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "वीक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "वीक्ष्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "ललितं", "p": [{"l": "लल्", "inf": "ललित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "delicate"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "शिशोः", "p": [{"l": "शिशु", "cn": "6.1"}], "e": "of the child"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पृथिवी", "s": ["अण्"], "cn": "1.1"}], "e": "the King"}, {"w": "प्रथितवंशजन्मनः", "p": [{"l": "प्रथित"}, {"l": "वंश"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "born of a renowned lineage"}, {"w": "स्वं", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "विचिन्त्य", "p": [{"l": "चितिँ", "inf": "विचिन्त्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reflected"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "दुरानमं", "p": [{"l": "दुस्"}, {"l": "आ"}, {"l": "नम्", "inf": "आनम", "s": ["खल्"], "cn": "2.1"}], "e": "difficult to bend"}, {"w": "पीडितः", "p": [{"l": "पीड्", "inf": "पीडित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "distressed"}, {"w": "दुहितृशुल्कसंस्थया", "p": [{"l": "दुहितृ"}, {"l": "शुल्क"}, {"l": "संस्था", "cn": "3.1"}], "e": "by the condition of the bride-price for his daughter"}]},
{"c": "11", "n": "39", "i": 862, "v": "अव्रवीञ्च भगवन्मतङ्गजैर्यद्बृहद्भिरपि कर्म दुष्करम् । तत्र नाहमनुमन्तुमुत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितम् ॥", "mn": "अब्ववीदिति॥ अब्रवीञअच। मुनिमिति शेषः किमिति? हे भगवन्मुने! बृहद्भिर्मतंगजैर्महागजैपरि दुष्करं यत्कर्म तत्र कर्मणि कलभस्य बालगजस्य । `कलभः करिशावकः` इत्यमरः (अ.को.2|8|35)। मोघवृत्ति व्यर्थव्यापारं चेष्टितं साहसमनुमन्तुमहं नोत्सहे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः अब्रवीत् च - भगवन्! बृहद्भिः मतङ्गजैः अपि यत् कर्म दुष्करम्, तत्र कलभस्य मोघवृत्ति चेष्टितम् अनुमन्तुम् अहम् न उत्सहे ।", "es": "The King said, \"O Venerable One! I do not dare to permit the futile effort of a young elephant calf in a task that is difficult even for full-grown elephants.\"", "pc": [{"w": "अब्रवीत्", "p": [{"l": "ब्रू", "fin": "अब्रवीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "भगवन्", "p": [{"l": "भगवत्", "cn": "8.1"}], "e": "O Venerable One"}, {"w": "मतङ्गजैः", "p": [{"l": "मतङ्ग"}, {"l": "ज", "cn": "3.3"}], "e": "by elephants"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "बृहद्भिः", "p": [{"l": "बृहत्", "cn": "3.3"}], "e": "by large"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "कर्म", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "task"}, {"w": "दुष्करम्", "p": [{"l": "दुस्"}, {"l": "कृ", "inf": "कर", "s": ["खल्"], "cn": "1.1"}], "e": "difficult to do"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र", "cn": "0.0"}], "e": "there/in that"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "अनुमन्तुम्", "p": [{"l": "मन्", "inf": "अनुमन्तुम्", "vp": ["अनु"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to permit"}, {"w": "उत्सहे", "p": [{"l": "सहँ", "fin": "उत्सहे", "vp": ["उत्"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "I dare"}, {"w": "मोघवृत्ति", "p": [{"l": "मोघ"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "futile effort"}, {"w": "कलभस्य", "p": [{"l": "कलभ", "cn": "6.1"}], "e": "of a young elephant"}, {"w": "चेष्टितम्", "p": [{"l": "चेष्ट्", "inf": "चेष्टित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "exertion"}]},
{"c": "11", "n": "40", "i": 863, "v": "ह्रेपिता हि बहवो नरेश्वरास्तेन तात! धनुषा धनुर्भृतः । ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय धिगिति प्रतस्थिरे ॥", "mn": "ह्रेपिता इति॥ हे तात! तेन धनुषा बहवो धनुर्भृतो नरेश्वरा ह्रेपिता ह्रियं प्रापिता हि। जिह्रतेर्धातोर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः। `अर्तिह्री-` (पा.7।3।36) इत्यादिना पुगागमः। ते नरेश्वरा ज्यानिघातैः कठिनत्वचः स्वान्भुजान्धिगिति विधूयवमत्या प्रतस्थिरे प्रस्थिताः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तात! तेन धनुषा बहवः धनुर्भृतः नरेश्वराः ह्रेपिताः हि । ते ज्यानिघातकठिनत्वचः स्वान् भुजान् विधूय धिक् इति प्रतस्थिरे ।", "es": "\"O Sage! Many kings, skilled archers themselves, were humiliated by that bow. Shaking their arms, which were toughened by the impact of bowstrings, they departed crying 'Shame!' upon themselves.\"", "pc": [{"w": "ह्रेपिताः", "p": [{"l": "ह्री", "inf": "ह्रेपित", "vp": [], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "humiliated"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "बहवः", "p": [{"l": "बहु", "cn": "1.3"}], "e": "many"}, {"w": "नरेश्वराः", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "तात", "p": [{"l": "तात", "cn": "8.1"}], "e": "O Father/Sage"}, {"w": "धनुषा", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the bow"}, {"w": "धनुर्भृतः", "p": [{"l": "धनुस्"}, {"l": "भृ", "s": ["क्विप्"], "cn": "1.3"}], "e": "archers"}, {"w": "ज्यानिघातकठिनत्वचः", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "निघात"}, {"l": "कठिन"}, {"l": "त्वच्", "cn": "2.3"}], "e": "arms with skin toughened by the impact of the bowstring"}, {"w": "भुजान्", "p": [{"l": "भुज", "cn": "2.3"}], "e": "arms"}, {"w": "स्वान्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.3"}], "e": "their own"}, {"w": "विधूय", "p": [{"l": "धू", "inf": "विधूय", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having shaken"}, {"w": "धिक्", "p": [{"l": "धिक्", "cn": "0.0"}], "e": "shame"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रतस्थिरे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थिरे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "departed"}]},
{"c": "11", "n": "41", "i": 864, "v": "प्रत्युवाच तमृषिर्निशम्यतां सारतोऽयमथवा गिरा कृतम् । चाप एव भवतो भविष्यति व्यक्तशक्तिरशनिर्गिराविव ॥", "mn": "प्रतीति॥ ऋषिस्तं प्रत्युवाच। किमिति? अयं रामः सारतो बलेन निशम्यतां श्रूयताम्। अथवा गिरा । सारवर्णनया कृतमलम्। गीर्न वक्तव्येत्यर्थः। `युगपर्याप्तयोः कृतम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|84)। अव्ययं चैतत्। `कृतं निवारणनिषेधयोः` इति गणव्याख्याने। `गिरा`इति करणे तृतीया; निषेधक्रियां प्रति करणत्वात्। किंत्वशनिर्वज्रो गिराविव। चापे धनुष्येव भवतस्तव व्यक्तशक्तिर्दृष्टसारो भविष्यति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "ऋषिः तम् प्रत्युवाच - अयम् सारतः निशम्यताम्, अथवा गिरा कृतम् । गिरौ अशनिः इव चापे एव भवतः व्यक्तशक्तिः भविष्यति ।", "es": "The sage replied to him, \"Listen to his strength, or rather, enough with words. His power will be revealed on the bow itself, just as the power of a thunderbolt is revealed on a mountain.\"", "pc": [{"w": "प्रत्युवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "प्रत्युवाच", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "replied"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "निशम्यताम्", "p": [{"l": "शमु", "fin": "निशम्यताम्", "vp": ["नि"], "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be heard"}, {"w": "सारतः", "p": [{"l": "सार", "s": ["तसिल्"], "cn": "0.0"}], "e": "in terms of strength"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this (Rama)"}, {"w": "अथवा", "p": [{"l": "अथवा", "cn": "0.0"}], "e": "or rather"}, {"w": "गिरा", "p": [{"l": "गिर्", "cn": "3.1"}], "e": "with words"}, {"w": "कृतम्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "enough/done"}, {"w": "चापः", "p": [{"l": "चाप", "cn": "7.1"}], "e": "on the bow"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "भवतः", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "भविष्यति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भविष्यति", "t": "लृट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "will be"}, {"w": "व्यक्तशक्तिः", "p": [{"l": "व्यक्त"}, {"l": "शक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "manifested power"}, {"w": "अशनिः", "p": [{"l": "अशनि", "cn": "1.1"}], "e": "thunderbolt"}, {"w": "गिरौ", "p": [{"l": "गिरि", "cn": "7.1"}], "e": "on a mountain"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "11", "n": "42", "i": 865, "v": "एवमाप्तवचनात्स पौरुषं काकपक्षकधरेऽपि राघवे । श्रद्धधे त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि ॥", "mn": "एवमिति॥ एवमाप्तस्य मुनेर्वचनात्स जनकः काकपक्षकधरे बालेऽपि राघवे पुरुषस्य कर्म पौरुषं पराक्रमम्। `हायनान्तयुवादिभ्योऽण्` (पा.5।1।130)इति युवादित्वादण्। `पौरुषं पुरुषस्योक्तं भावे कर्मणि तेजसि`इति विश्वः। त्रिदशगोप इन्द्रगोपकीटः प्रमाणमस्य त्रिदशगोपमात्रः। `प्रमाणे द्वयसच्-` (पा.5।2।37) इत्यादिना मात्रच्प्रत्ययः। ततः स्वार्थे कप्रत्ययः। तस्मिन्कृष्णवर्त्मनि वह्नौ दाहशक्तिमिव। श्रद्वधे विश्वस्तवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "एवम् आप्तवचनात् सः काकपक्षकधरे अपि राघवे, त्रिदशगोपमात्रके कृष्णवर्त्मनि दाहशक्तिम् इव, पौरुषं श्रद्धधे ।", "es": "Thus, due to the reliable words of the sage, the King believed in the prowess of Raghava, though he still wore the side-locks of childhood, just as one believes in the burning power of fire even when it is as small as an Indragopa insect.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "आप्तवचनात्", "p": [{"l": "आप्त"}, {"l": "वचन", "cn": "5.1"}], "e": "from the words of a reliable person"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Janaka)"}, {"w": "पौरुषं", "p": [{"l": "पुरुष", "s": ["अण्"], "cn": "2.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "काकपक्षकधरे", "p": [{"l": "काक"}, {"l": "पक्षक"}, {"l": "धृ", "s": ["अच्"], "cn": "7.1"}], "e": "wearing side-locks of hair"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even though"}, {"w": "राघवे", "p": [{"l": "राघव", "cn": "7.1"}], "e": "in Rama"}, {"w": "श्रद्धधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "श्रद्धधे", "vp": ["श्रत्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "believed"}, {"w": "त्रिदशगोपमात्रके", "p": [{"l": "त्रिदशगोप"}, {"l": "मात्रक", "cn": "7.1"}], "e": "as small as an Indragopa insect"}, {"w": "दाहशक्तिम्", "p": [{"l": "दाह"}, {"l": "शक्ति", "cn": "2.1"}], "e": "burning power"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "कृष्णवर्त्मनि", "p": [{"l": "कृष्ण"}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in fire"}]},
{"c": "11", "n": "43", "i": 866, "v": "व्यादिदेश गणशोऽथ पार्श्वगान्कार्मुकाभिहरणाय मैथिलः । तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये तोयदानिव सहस्रलोचनः ॥", "mn": "व्यादिदेशेति॥ अथ मैथिलः पार्श्वगान्पुरुषान् कार्मुकाभिहरणाय कार्मुकमानेतुम्। `तुमर्थाञ्च-` (पा.2।3।15) इति चतुर्थी। सहस्रलोचन इन्द्रस्तैजसस्य तेजोमयस्य धनुषः प्रवृत्तय अविर्भावाय तोयदान्भेधानिव गणशः गणान्। `संख्यैकवचनाञ्च वीप्सायाम्` (पा.5।4।43)इति शस्प्रत्ययः। व्यादिदेश प्रजिघाय ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अथ मैथिलः तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये पार्श्वगान् गणशः व्यादिदेश, सहस्रलोचनः तोयदान् इव ।", "es": "Then the King of Mithila ordered his attendants in groups to bring the bow, just as Indra, the thousand-eyed god, commands the clouds to bring forth the brilliance of his thunderbolt.", "pc": [{"w": "व्यादिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "व्यादिदेश", "vp": ["वि", "आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "ordered"}, {"w": "गणशः", "p": [{"l": "गण", "s": ["शस्"], "cn": "0.0"}], "e": "in groups"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "पार्श्वगान्", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "ग", "s": ["ड"], "cn": "2.3"}], "e": "attendants"}, {"w": "कार्मुकाभिहरणाय", "p": [{"l": "कार्मुक"}, {"l": "अभि"}, {"l": "हृ", "inf": "हरण", "s": ["ल्युट्"], "cn": "4.1"}], "e": "for bringing the bow"}, {"w": "मैथिलः", "p": [{"l": "मैथिल", "cn": "1.1"}], "e": "the King of Mithila"}, {"w": "तैजसस्य", "p": [{"l": "तेजस्", "s": ["अण्"], "cn": "6.1"}], "e": "brilliant/fiery"}, {"w": "धनुषः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the bow"}, {"w": "प्रवृत्तये", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "प्रवृत्ति", "vp": ["प्र"], "s": ["क्तिन्"], "cn": "4.1"}], "e": "for the appearance/bringing forth"}, {"w": "तोयदान्", "p": [{"l": "तोय"}, {"l": "दा", "s": ["क"], "cn": "2.3"}], "e": "clouds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "सहस्रलोचनः", "p": [{"l": "सहस्र"}, {"l": "लोचन", "cn": "1.1"}], "e": "the thousand-eyed one (Indra)"}]},
{"c": "11", "n": "44", "i": 867, "v": "तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं वीक्ष्य दाशरथिराददे धनुः । विद्रुतक्रतुमृगानुसारिणं येन बाणमसृजद्वृषध्वजः ॥", "mn": "तदिति॥ दाशरथी रामः प्रसुप्तभुजगेन्द्र इव भीषणं भयंकरं तद्धनुर्वीक्ष्याददे जग्राह। वृषो ध्वजश्चिह्नं यस्य स शिवो येन धनुषा। क्रतुरेव मृगः। विद्रुतं पलायितं क्रतुमृगमनुसरति। ताच्छील्ये णिनिः। तं विद्रुतक्रतुमृगानुसारिणं बाणमसृजन्मुमोच ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं तत् धनुः वीक्ष्य दाशरथिः आददे, येन वृषध्वजः विद्रुतक्रतुमृगानुसारिणं बाणम् असृजत् ।", "es": "Seeing that bow, which was as terrifying as a sleeping king of serpents, the son of Dasharatha took it up—the very bow with which Lord Shiva had once discharged an arrow at the sacrifice that had fled in the form of a deer.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं", "p": [{"l": "प्रसुप्त"}, {"l": "भुजग"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "भीषण", "cn": "2.1"}], "e": "terrifying like a sleeping king of serpents"}, {"w": "वीक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "वीक्ष्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "दाशरथिः", "p": [{"l": "दशरथ", "s": ["इञ्"], "cn": "1.1"}], "e": "the son of Dasharatha"}, {"w": "आददे", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took up"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "विद्रुतक्रतुमृगानुसारिणं", "p": [{"l": "विद्रुत"}, {"l": "क्रतु"}, {"l": "मृग"}, {"l": "अनु"}, {"l": "सृ", "inf": "सारिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "2.1"}], "e": "following the sacrifice that fled in the form of a deer"}, {"w": "येन", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}], "e": "with which"}, {"w": "बाणम्", "p": [{"l": "बाण", "cn": "2.1"}], "e": "arrow"}, {"w": "असृजत्", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "असृजत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "discharged"}, {"w": "वृषध्वजः", "p": [{"l": "वृष"}, {"l": "ध्वज", "cn": "1.1"}], "e": "Lord Shiva (the bull-bannered one)"}]},
{"c": "11", "n": "45", "i": 868, "v": "आततज्यमकरोत्स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रमीक्षितः । शैलसारमपि नातियत्नतः पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः ॥", "mn": "आततेति॥ स रामः संसदा सभया विस्मयेन स्तिमिते नेत्रे यस्मिन्कर्मणि तद्यथा स्यात्तथेक्षितः सन्। शैलस्येव सारो यस्य तच्छैलसारमपि धनुः। स्मरः पेशलं कोमलं पुष्पचापमिव। नातियत्नतो नातियत्नात्। नञर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः। आततज्यमधिज्यम्। अकरोत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रम् ईक्षितः सः शैलसारम् अपि धनुः अतियत्नतः न, स्मरः पेशलं पुष्पचापम् इव, आततज्यम् अकरोत् ।", "es": "Watched by the assembly with eyes motionless from wonder, Rama strung the bow, which was as hard as a mountain, without much effort, as if it were the delicate flower-bow of Kamadeva.", "pc": [{"w": "आततज्यम्", "p": [{"l": "आ"}, {"l": "तन्", "inf": "तत", "s": ["क्त"]}, {"l": "ज्या", "cn": "2.1"}], "e": "with the string drawn"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Rama)"}, {"w": "संसदा", "p": [{"l": "संसद्", "cn": "3.1"}], "e": "by the assembly"}, {"w": "विस्मयस्तिमितनेत्रम्", "p": [{"l": "विस्मय"}, {"l": "स्तिमित"}, {"l": "नेत्र", "cn": "2.1"}], "e": "with eyes motionless from wonder"}, {"w": "ईक्षितः", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "ईक्षित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "watched"}, {"w": "शैलसारम्", "p": [{"l": "शैल"}, {"l": "सार", "cn": "2.1"}], "e": "hard as a mountain"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "अतियत्नतः", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "यत्न", "s": ["तसिल्"], "cn": "0.0"}], "e": "with much effort"}, {"w": "पुष्पचापम्", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "चाप", "cn": "2.1"}], "e": "flower-bow"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "पेशलं", "p": [{"l": "पेशल", "cn": "2.1"}], "e": "delicate"}, {"w": "स्मरः", "p": [{"l": "स्मर", "cn": "1.1"}], "e": "Kamadeva (the god of love)"}]},
{"c": "11", "n": "46", "i": 869, "v": "भज्यमानमतिमात्रकर्षणात्तेन वज्रपरुषस्वनं धनुः । भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रमुद्यतमिव न्यवेदयत् ॥", "mn": "भज्यमानमिति॥ तेन रामेण। अतिमात्रकर्षणाद्भज्यमानम्, अत एव वज्रपरुषस्वनं। वज्रमिव परुषः स्वनो यस्य तत्। धनुः कर्तृ। दृढमन्यवे दृढक्रोधाय। `मन्युः क्रोधे क्रतौ दैन्ये` इति विश्वः। भार्गवाय क्षत्रं क्षत्रकुलं पुनरुद्यतमिति न्यवेदयदिव ज्ञापयामासेव ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अतिमात्रकर्षणात् तेन भज्यमानं वज्रपरुषस्वनं धनुः दृढमन्यवे भार्गवाय क्षत्रम् पुनः उद्यतम् इव न्यवेदयत् ।", "es": "As the bow broke due to excessive pulling, it made a sound as harsh as a thunderbolt, as if announcing to the deeply resentful Parashurama that the warrior race had risen once again.", "pc": [{"w": "भज्यमानम्", "p": [{"l": "भञ्ज्", "inf": "भज्यमान", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "being broken"}, {"w": "अतिमात्रकर्षणात्", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "मात्र"}, {"l": "कृष्", "inf": "कर्षण", "s": ["ल्युट्"], "cn": "5.1"}], "e": "due to excessive pulling"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "वज्रपरुषस्वनं", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "परुष"}, {"l": "स्वन", "cn": "2.1"}], "e": "with a sound as harsh as a thunderbolt"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "1.1"}], "e": "the bow"}, {"w": "भार्गवाय", "p": [{"l": "भृगु", "s": ["अण्"], "cn": "4.1"}], "e": "to Parashurama (descendant of Bhrigu)"}, {"w": "दृढमन्यवे", "p": [{"l": "दृढ"}, {"l": "मन्यु", "cn": "4.1"}], "e": "to one of firm resentment"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनः", "cn": "0.0"}], "e": "again"}, {"w": "क्षत्रम्", "p": [{"l": "क्षत्र", "cn": "1.1"}], "e": "the warrior race"}, {"w": "उद्यतम्", "p": [{"l": "यम्", "inf": "उद्यत", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "risen/prepared"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "न्यवेदयत्", "p": [{"l": "विद्", "fin": "न्यवेदयत्", "vp": ["नि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "announced"}]},
{"c": "11", "n": "47", "i": 870, "v": "दृष्टसारमथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्द्य मैथिलः । राघवाय तनयामयोनिजां रूपिणीं श्रियमिव न्यवेदयत् ॥", "mn": "दृष्टेति॥ अथ मैथइलो जनको रुद्रकार्मुके दृष्टः सारः स्थिरांशो यस्य दद्दृष्टसारम्। `सारो बले स्थिरांशे च` इत्यमरः (अ.को.3|3|179)। वीर्यमेव शुल्कम्। धनुर्भङ्गरूपमित्यर्थः। अभिनन्द्य। राघवाय रामाय। अयोनिजां देवयजनसंभवां तनयां सीतां रूपिणीं श्रियमिव साक्षाल्लक्ष्मीमिव न्यवेदयदर्पितवान्। वाचेति शेषः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अथ मैथिलः रुद्रकार्मुके दृष्टसारं राघवं अभिनन्द्य अयोनिजां तनयां रूपिणीं श्रियं इव न्यवेदयत् ।", "es": "After Rāma's strength was witnessed through the breaking of Śiva's bow, King Janaka, having congratulated him, offered his daughter Sītā—who was not born of a womb—to Rāma, as if she were the goddess Lakṣmī herself in embodied form.", "pc": [{"w": "दृष्टसारम्", "p": [{"l": "दृष्ट"}, {"l": "सार", "cn": "2.1"}], "e": "one whose strength was witnessed"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "रुद्रकार्मुके", "p": [{"l": "रुद्र"}, {"l": "कार्मुक", "cn": "7.1"}], "e": "on the bow of Śiva"}, {"w": "वीर्यशुल्कम्", "p": [{"l": "वीर्य"}, {"l": "शुल्क", "cn": "2.1"}], "e": "the prize for valor"}, {"w": "अभिनन्द्य", "p": [{"l": "नन्द्", "inf": "अभिनन्द्य", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having congratulated"}, {"w": "मैथिलः", "p": [{"l": "मैथिल", "cn": "1.1"}], "e": "the King of Mithilā (Janaka)"}, {"w": "राघवाय", "p": [{"l": "राघव", "cn": "4.1"}], "e": "to the descendant of Raghu (Rāma)"}, {"w": "तनयाम्", "p": [{"l": "तनया", "cn": "2.1"}], "e": "daughter"}, {"w": "अयोनिजाम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "योनि"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "not born from a womb"}, {"w": "रूपिणीम्", "p": [{"l": "रूप", "s": ["इनि"], "cn": "2.1"}], "e": "embodied"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the Goddess Lakṣmī"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "न्यवेदयत्", "p": [{"l": "विद्", "fin": "न्यवेदयत्", "vp": ["नि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "offered/announced"}]},
{"c": "11", "n": "48", "i": 871, "v": "मैथिलः सपदि सत्यसंगरो राघवाय तनयामयोनिजाम् । संनिधौ द्युतिमतस्तपोनिधेरग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान् ॥", "mn": "मैथिल इति॥ सत्यसंगरः सत्यप्रतिज्ञः। `अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः` इत्यमरः। मैथिलो राघवाय। अयोनिजां तनयां द्युतिमतस्तेजस्विनस्तपोनिधेः कौशिकस्य संनिधौ। अग्निः साक्षी यस्य सोऽग्निसाक्षिकः। `शेषाद्विभाषा` (पा.5।4।154)इति कप्प्रत्ययः। स इव। सपद्यतिसृष्टवान् दत्तवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सत्यसंगरः मैथिलः सपदि द्युतिमतः तपोनिधेः संनिधौ अग्निसाक्षिकः इव अयोनिजां तनयां राघवाय अतिसृष्टवान् ।", "es": "The King of Mithilā, who was true to his word, immediately bestowed his daughter Sītā upon Rāma in the presence of the radiant sage Viśvāmitra, as if the sage himself were the sacred fire acting as a witness to the gift.", "pc": [{"w": "मैथिलः", "p": [{"l": "मैथिल", "cn": "1.1"}], "e": "the King of Mithilā"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि", "cn": "0.0"}], "e": "instantly"}, {"w": "सत्यसंगरः", "p": [{"l": "सत्य"}, {"l": "संगर", "cn": "1.1"}], "e": "true to his promise"}, {"w": "राघवाय", "p": [{"l": "राघव", "cn": "4.1"}], "e": "to Rāma"}, {"w": "तनयाम्", "p": [{"l": "तनया", "cn": "2.1"}], "e": "daughter"}, {"w": "अयोनिजाम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "योनि"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "not born of a womb"}, {"w": "संनिधौ", "p": [{"l": "संनिधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the presence"}, {"w": "द्युतिमतः", "p": [{"l": "द्युति", "s": ["मतुप्"], "cn": "6.1"}], "e": "of the radiant"}, {"w": "तपोनिधेः", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "निधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the treasure of penance (Viśvāmitra)"}, {"w": "अग्निसाक्षिकः", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "साक्षिन्", "s": ["क"], "cn": "1.1"}], "e": "with fire as witness"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "अतिसृष्टवान्", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "अतिसृष्टवत्", "vp": ["अति"], "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.1"}], "e": "bestowed/gave away"}]},
{"c": "11", "n": "49", "i": 872, "v": "प्राहिणोञ्च महितं महाद्युतिः कोसलाधिपतये पुराधसम् । भृत्यभावि दुहितुः परिग्रहाद्दिश्यतां कुलमिदं निमेरिति ॥", "mn": "प्राहिणोदिति॥ महाद्युतिर्जनको महितं पूजितं पुरोधसं पुरोहितं कोसलाधिपतये दशरथाय प्राहिणोत् प्रहितवांश्च। किमिति? निमिर्नाम जनकानां पूर्वजः कश्चित्। इदं निमेः कुलं दुहितुः सीतायाः परिग्रहात् स्नुषात्वेन स्वीकाराद्धेतोः। भृत्यस्य भावो भृत्यत्वम्। सोऽस्यास्तीति भृत्यभावि दिश्यतामनुमन्यतामिति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "महाद्युतिः कोसलाधिपतये महितं पुरोधसं प्राहिणोत् च दुहितुः परिग्रहात् इदं निमेः कुलं भृत्यभावि दिश्यताम् इति ।", "es": "The illustrious Janaka sent his honored priest to King Daśaratha with the message: 'By your acceptance of my daughter for your son, may this dynasty of Nimi be regarded as your servant.'", "pc": [{"w": "प्राहिणोत्", "p": [{"l": "हि", "fin": "प्राहिणोत्", "vp": ["प्र"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sent"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "महितम्", "p": [{"l": "मह्", "inf": "महित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "honored"}, {"w": "महाद्युतिः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "द्युति", "cn": "1.1"}], "e": "the highly lustrous one (Janaka)"}, {"w": "कोसलाधिपतये", "p": [{"l": "कोसल"}, {"l": "अधिपति", "cn": "4.1"}], "e": "to the Lord of Kosala (Daśaratha)"}, {"w": "पुरोधसम्", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "धा", "s": ["अस्"], "cn": "2.1"}], "e": "the family priest"}, {"w": "भृत्यभावि", "p": [{"l": "भृत्य"}, {"l": "भाविन्", "cn": "1.1"}], "e": "becoming a servant"}, {"w": "दुहितुः", "p": [{"l": "दुहितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the daughter"}, {"w": "परिग्रहात्", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "परिग्रह", "vp": ["परि"], "s": ["घञ्"], "cn": "5.1"}], "e": "due to the acceptance"}, {"w": "दिश्यताम्", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "दिश्यताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be commanded/regarded"}, {"w": "कुलम्", "p": [{"l": "कुल", "cn": "1.1"}], "e": "dynasty"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "निमेः", "p": [{"l": "निमि", "cn": "6.1"}], "e": "of Nimi"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}]},
{"c": "11", "n": "50", "i": 873, "v": "अन्वियेष सदृशीं स च स्नुषां प्राप चैनमनुकूलवाग्द्विजः । सद्य एव सुकृतां हि पच्यते कल्पवृक्षफलधर्मिकाङ्क्षितम् ॥", "mn": "अन्वियेषेति॥ स दशरथशअच सदृशीमनुरूपां स्नुषामन्वियेष। रामविवाहमाचकाङ्क्षेत्यर्थः। अनुकूलवाक् स्नुषासिद्धिरूपानुकूलार्थवादी द्विजो जनकपुरोधाश्च। एनं दशरथं प्राप। तथा हि-कल्पवृक्षफलस्य यो धर्मः सद्यःपाकरूपः सोऽस्यास्तीति कल्पवृक्षफलधर्मि अतः सुकृतां पुण्यकारिणां काङ्क्षितं मनोरथः सद्य एव पच्यते हि। कर्मकर्तरि लट्। स्वयमेव पक्वं भवतीत्यर्थः। `कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः` (पा.3।1।87) इति कर्मवपद्भावात् `भावकर्मणोः` (पा.1।3।13) इत्यात्मनेपदम् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः च सदृशीं स्नुषां अन्वियेष अनुकूलवाक् द्विजः एनं प्राप च हि सुकृतां कल्पवृक्षफलधर्मि आकांक्षितं सद्यः एव पच्यते ।", "es": "King Daśaratha was already seeking a suitable daughter-in-law when the messenger priest with favorable news reached him. For the virtuous, their desires ripen immediately, just like the fruit of the celestial wish-fulfilling tree.", "pc": [{"w": "अन्वियेष", "p": [{"l": "इष्", "fin": "अन्वियेष", "vp": ["अनु"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sought"}, {"w": "सदृशीम्", "p": [{"l": "सदृश", "cn": "2.1"}], "e": "worthy/suitable"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Daśaratha)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "स्नुषाम्", "p": [{"l": "स्नुषा", "cn": "2.1"}], "e": "daughter-in-law"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "reached/met"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अनुकूलवाक्", "p": [{"l": "अनुकूल"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.1"}], "e": "one with favorable words"}, {"w": "द्विजः", "p": [{"l": "द्विज", "cn": "1.1"}], "e": "the Brahmin (priest)"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्", "cn": "0.0"}], "e": "immediately"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "सुकृताम्", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "कृत", "cn": "6.3"}], "e": "of the virtuous"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि", "cn": "0.0"}], "e": "for"}, {"w": "पच्यते", "p": [{"l": "पच्", "fin": "पच्यते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "ripens"}, {"w": "कल्पवृक्षफलधर्मि", "p": [{"l": "कल्पवृक्ष"}, {"l": "फल"}, {"l": "धर्मिन्", "cn": "1.1"}], "e": "having the nature of the fruit of the wish-fulfilling tree"}, {"w": "आकांक्षितम्", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "inf": "आकांक्षित", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "desire"}]},
{"c": "11", "n": "51", "i": 874, "v": "तस्य कल्पितपुरस्क्रियाविधेः शुश्रुवान्वचनमग्रजन्मनः । उञ्चचाल बलभित्सखो वशी सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः ॥", "mn": "तस्येति॥ बलभित्सख इन्द्रसहचरो वशी स्वाधानतावान्। `वश आयत्ततार्या च` इति विश्वः। कल्पितपुरस्क्रियाविधेः कृतपूजाविधेस्तस्याग्रजन्मनो द्विजस्य वचनं जनकेन संदिष्टं शुश्रुवान् श्रुतवान्। शृणोतेः क्वसुः। सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः सन्, उञ्चचाल प्रतस्थे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तस्य अग्रजन्मनः कल्पितपुरस्क्रियाविधेः वचनं शुश्रुवान् बलभित्सखः वशी सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः उच्चचाल ।", "es": "Having heard the Brahmin's words and honored him with hospitality, the self-controlled Daśaratha—a friend of Indra—set out for Mithilā. His vast army raised such a cloud of dust that it obscured the very rays of the sun.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "कल्पितपुरस्क्रियाविधेः", "p": [{"l": "कल्पित"}, {"l": "पुरस्"}, {"l": "क्रिया"}, {"l": "विधि", "cn": "6.1"}], "e": "for whom the rites of hospitality were performed"}, {"w": "शुश्रुवान्", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "शुश्रुवत्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "having heard"}, {"w": "वचनम्", "p": [{"l": "वचन", "cn": "2.1"}], "e": "the words"}, {"w": "अग्रजन्मनः", "p": [{"l": "अग्र"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the Brahmin"}, {"w": "उच्चचाल", "p": [{"l": "चल्", "fin": "उच्चचाल", "vp": ["उद्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "set out"}, {"w": "बलभित्सखः", "p": [{"l": "बलभित्"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "the friend of Indra"}, {"w": "वशी", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the self-controlled one"}, {"w": "सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः", "p": [{"l": "सैन्य"}, {"l": "रेणु"}, {"l": "मुषित"}, {"l": "अर्क"}, {"l": "दीधिति", "cn": "1.1"}], "e": "one whose army's dust obscured the sun's rays"}]},
{"c": "11", "n": "52", "i": 875, "v": "आससाद मिथिलां स वेष्टयन्पीडितोपवनपादपां बलैः । प्रीतिरोधमसहिष्ट सा पुरी स्त्रीव कान्तपरिभोगमायतम् ॥", "mn": "आससादेति॥ स दशरथो बलैः सैन्यैः पीडितोपवनपादपां मिथिलां वेष्टयन् परिधीकुर्वन्। आससाद। सा पुरी। स्त्री युवतिः। आयतमतिप्रसक्तं कान्तपरिभोगं प्रियसंभोगमिव प्रीत्या रोधं प्रीतिरोधम्। असहिष्ट सोढवती, द्वेषरोधं तु न सहत इति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः बलैः पीडितोपवनपादपां मिथिलां वेष्टयन् आससाद सा पुरी कान्तपरिभोगं आयतं स्त्री इव प्रीतिरोधं असहिष्ट ।", "es": "He reached Mithilā and surrounded it with his forces, which pressed against the trees of the city's gardens. The city endured this siege of affection just as a woman endures the long and intense embrace of her lover.", "pc": [{"w": "आससाद", "p": [{"l": "सद्", "fin": "आससाद", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "मिथिलाम्", "p": [{"l": "मिथिला", "cn": "2.1"}], "e": "Mithilā"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वेष्टयन्", "p": [{"l": "वेष्ट्", "inf": "वेष्टयत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "surrounding"}, {"w": "पीडितोपवनपादपाम्", "p": [{"l": "पीडित"}, {"l": "उपवन"}, {"l": "पादपा", "cn": "2.1"}], "e": "whose garden trees were pressed"}, {"w": "बलैः", "p": [{"l": "बल", "cn": "3.3"}], "e": "with armies"}, {"w": "प्रीतिरोधम्", "p": [{"l": "प्रीति"}, {"l": "रोध", "cn": "2.1"}], "e": "the obstruction of love"}, {"w": "असहिष्ट", "p": [{"l": "सह्", "fin": "असहिष्ट", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "endured"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "पुरी", "p": [{"l": "पुरी", "cn": "1.1"}], "e": "city"}, {"w": "स्त्री", "p": [{"l": "स्त्री", "cn": "1.1"}], "e": "a woman"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "कान्तपरिभोगम्", "p": [{"l": "कान्त"}, {"l": "परिभोग", "cn": "2.1"}], "e": "the embrace of a lover"}, {"w": "आयतम्", "p": [{"l": "यम्", "inf": "आयत", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "long/extended"}]},
{"c": "11", "n": "53", "i": 876, "v": "तौ समेत्य समये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ । कन्यकातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशीं वितेनतुः ॥", "mn": "ताविति॥ समये स्थितावाचारनिष्ठौ । `समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः` इत्यमरः (अ.को.3|3|157)। वरुणवासवावुपमोपमानं ययोस्तौ तथोक्तौ। तावुभौ भूपती जनक-दशरथौ समेत्य। स्वप्रभावसदृशीमात्ममहिमानुरूपां कन्यकानां सीतादीनां तनयानां रामादीनां च कौतुकक्रियां विवाहोत्सवं वितेनतुर्विस्तृतवन्तौ। तनोतेर्लिट् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "समये स्थितौ वरुणवासवोपमौ तौ उभौ भूपती समेत्य स्वप्रभावसदृशीं कन्यकातनयकौतुकक्रियां वितेनतुः ।", "es": "The two kings, Daśaratha and Janaka, who resembled Indra and Varuṇa and were steadfast in their duties, met and performed the marriage ceremonies for their daughters and sons with a grandeur that matched their immense power.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two"}, {"w": "समेत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "समेत्य", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having met"}, {"w": "समये", "p": [{"l": "समय", "cn": "7.1"}], "e": "in the custom/agreement"}, {"w": "स्थितौ", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "firmly established"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "भूपती", "p": [{"l": "भू"}, {"l": "पति", "cn": "1.2"}], "e": "kings"}, {"w": "वरुणवासवोपमौ", "p": [{"l": "वरुण"}, {"l": "वासव"}, {"l": "उपम", "cn": "1.2"}], "e": "resembling Varuṇa and Indra"}, {"w": "कन्यकातनयकौतुकक्रियाम्", "p": [{"l": "कन्यका"}, {"l": "तनय"}, {"l": "कौतुक"}, {"l": "क्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "the marriage rites of the daughters and sons"}, {"w": "स्वप्रभावसदृशीम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "प्रभाव"}, {"l": "सदृश", "cn": "2.1"}], "e": "befitting their own power"}, {"w": "वितेनतुः", "p": [{"l": "तन्", "fin": "वितेनतुः", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "performed/extended"}]},
{"c": "11", "n": "54", "i": 877, "v": "पार्थिवीमुदवहद्रघूद्वहो लक्ष्मणस्तदनुजामथोर्मिलाम् । यौ तयोरवरजौं वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे ॥", "mn": "पार्थिवीमिति॥ उद्वहतीत्युद्वहः। पचाद्यच्। रघूणामुद्वहो रघूद्वहो रामः। पृथिव्या अपत्यं स्त्री पार्थिवी। `तस्यापत्यम्` (पा.4।1।92) इति `टिड्ढाणञ्` (पा.4।1।15) इति ङीप्। तां सीतामुदवहत् परिणीतवान्। अथ लक्ष्मणस्तस्याः सीताया अनुजां जनकस्यौरसीमूर्मिलामुदवहत्। यौ वरौजसौ तयो रामलक्ष्मणयोरवरजावनुजातौ भरत-शत्रुघ्नौ तौ सुमध्यमे कुशध्वजस्य जनकानुजस्य सुते कन्यके माण्डवीं श्रुतकीर्तिं चोदवहताम्। नात्र व्युत्प्रमविवाहदोषः; भिन्नोदरत्वात्। तदुक्तम्-`पितृव्यपुत्रे सापत्न्ये परनारीसुतेषु च। विवाहाधानयज्ञादौ परिवेत्ताद्यदूषणम् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "रघूद्वहः पार्थिवीं उदवहत अथ तदनुजां ऊर्मिलां लक्ष्मणः तौ अवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे ।", "es": "Rāma married Sītā, and Lakṣmaṇa married her younger sister Ūrmilā. Then, the two younger brothers of great prowess, Bharata and Śatrughna, married the two slender-waisted daughters of Kuśadhvaja.", "pc": [{"w": "पार्थिवीम्", "p": [{"l": "पार्थिवी", "cn": "2.1"}], "e": "the daughter of the Earth (Sītā)"}, {"w": "उदवहत्", "p": [{"l": "वह्", "fin": "उदवहत्", "vp": ["उद्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "married"}, {"w": "रघूद्वहः", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "उद्वह", "cn": "1.1"}], "e": "the best of the Raghus (Rāma)"}, {"w": "लक्ष्मणः", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.1"}], "e": "Lakṣmaṇa"}, {"w": "तदनुजाम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अनुजा", "cn": "2.1"}], "e": "her younger sister"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "ऊर्मिलाम्", "p": [{"l": "ऊर्मिला", "cn": "2.1"}], "e": "Ūrmilā"}, {"w": "यौ", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.2"}], "e": "who (two)"}, {"w": "तयोरवरजौ", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अवरज", "cn": "1.2"}], "e": "the younger brothers of those two"}, {"w": "वरौजसौ", "p": [{"l": "वर"}, {"l": "ओजस्", "cn": "1.2"}], "e": "of excellent prowess"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "those two (Bharata and Śatrughna)"}, {"w": "कुशध्वजसुते", "p": [{"l": "कुशध्वज"}, {"l": "सुता", "cn": "2.2"}], "e": "the two daughters of Kuśadhvaja"}, {"w": "सुमध्यमे", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "मध्यमा", "cn": "2.2"}], "e": "the slender-waisted ones"}]},
{"c": "11", "n": "55", "i": 878, "v": "ते चतुर्थसहितास्त्रयो बभुः सूनवो नववधूपरिग्रहाः । सामदानविधइभेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ॥", "mn": "त इति॥ ते चतुर्थसहितास्त्रयः। चत्वार इत्यर्थः। वृत्तानुसारादेवमुक्तम्। सूनवो नववधूपरिग्रहाः सिद्धिमन्तः फलसिद्धियुक्तास्तस्य भूपतेर्दशरथस्यसामदानविधिमेदनिग्रहाश्चत्वार उपाया इव बभुः। विधीयत इति विधिः। दानमेव विधिः। निग्रहो दण्डः। सूनूनामुपायैर्वधूनां सिद्धिभिश्चौपम्यमित्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "चतुर्थसहिताः ते त्रयः सूनवः नववधूपरिग्रहाः तस्य भूपतेः सिद्धिमन्तः सामदानविधिभेदनिग्रहाः इव बभुः ।", "es": "The four sons of King Daśaratha, having accepted their new brides, shone brilliantly. They appeared like the four successful means of royal policy—conciliation, gift-giving, sowing dissension, and force—personified for the king.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "चतुर्थसहिताः", "p": [{"l": "चतुर्थ"}, {"l": "सहित", "cn": "1.3"}], "e": "along with the fourth"}, {"w": "त्रयः", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "1.3"}], "e": "three"}, {"w": "बभुः", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "सूनवः", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "1.3"}], "e": "sons"}, {"w": "नववधूपरिग्रहाः", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "वधू"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "1.3"}], "e": "having accepted new brides"}, {"w": "सामदानविधिभेदनिग्रहाः", "p": [{"l": "साम"}, {"l": "दान"}, {"l": "विधि"}, {"l": "भेद"}, {"l": "निग्रह", "cn": "1.3"}], "e": "the means of diplomacy (conciliation, gift, division, and punishment)"}, {"w": "सिद्धिमन्तः", "p": [{"l": "सिद्धि", "s": ["मतुप्"], "cn": "1.3"}], "e": "successful"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "भूपतेः", "p": [{"l": "भू"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}]},
{"c": "11", "n": "56", "i": 879, "v": "ता नराधिपसुता नृपात्मजैस्ते च ताभिरगमन्कृतार्थताम् । सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः ॥", "mn": "ता इति॥ ता नराधिपसुता जनककन्यका नृपात्मजैर्दशरथपुत्रैः कृतार्थतां कुलशीलवयोरूपादिसाफल्यमगमन्। ते च ताभिस्तथा। किंच, स वराणां वधूनां च समागमः। प्रत्ययानां प्रकृतीनां च योग इव संनिभातीति संनिभः। अभवत्। पचाद्यच्। प्रत्ययाः सनादयो येभ्यो विधीयन्ते ताः प्रकृतयः। यथा प्रकृति-प्रत्यययोः सहैकार्थसाधनत्वं तद्वदत्रापीति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "ताः नराधिपसुताः नृपात्मजैः ते च ताभिः कृतार्थतां अगमन् सः वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः अभवत् ।", "es": "The princesses attained fulfillment through the princes, and the princes through them. That union of grooms and brides was as perfect and meaningful as the union of grammatical roots with their appropriate suffixes.", "pc": [{"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "नराधिपसुताः", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "अधिप"}, {"l": "सुता", "cn": "1.3"}], "e": "daughters of the king"}, {"w": "नृपात्मजैः", "p": [{"l": "नृप"}, {"l": "आत्मज", "cn": "3.3"}], "e": "with the sons of the king"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they (the sons)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "ताभिः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "with them (the daughters)"}, {"w": "अगमन्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अगमन्", "t": "लुङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "कृतार्थताम्", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "ता", "cn": "2.1"}], "e": "fulfillment"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "वरवधूसमागमः", "p": [{"l": "वर"}, {"l": "वधू"}, {"l": "समागम", "cn": "1.1"}], "e": "the union of grooms and brides"}, {"w": "प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः", "p": [{"l": "प्रत्यय"}, {"l": "प्रकृति"}, {"l": "योग"}, {"l": "संनिभ", "cn": "1.1"}], "e": "resembling the union of grammatical suffixes and roots"}]},
{"c": "11", "n": "57", "i": 880, "v": "एवमात्तरतिरात्मसंभवांस्तान्निवेश्य चतुरोऽपि तत्र सः । अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरीं दशरथो न्यवर्तत ॥", "mn": "एवमिति॥ एवमात्तरतिरनुरागवान् स दशरथस्तांश्चतुरोऽप्यात्मसंभवान् पुत्रांस्तत्र, मिथिलायां निवेश्य विवाह्य। `निवेशः शिबिरोद्वाहविन्यासेषु प्रकीर्तितः` इति विश्वः। त्रिष्वध्वसु प्रयाणेषु सत्सु विसृष्टमैथिलः सन्। स्वां पुरीं न्यवर्तत। उद्देशक्रियापेक्षया कर्मत्वं पुर्याः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "एवम् आत्तरतिः सः दशरथः तत्र तान् चतुरः अपि आत्मसंभवान् निवेश्य त्रिषु अध्वसु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरीं न्यवर्तत ॥", "es": "Having thus found joy and settled his four sons in their respective places, King Daśaratha, after bidding farewell to the King of Mithilā at the junction of three paths, returned to his own city.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "आत्तरतिः", "p": [{"l": "आत्त"}, {"l": "रति", "cn": "1.1"}], "e": "having found joy"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दशरथः", "p": [{"l": "दशरथ", "cn": "1.1"}], "e": "Daśaratha"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र", "cn": "0.0"}], "e": "there"}, {"w": "तान्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}], "e": "those"}, {"w": "चतुरः", "p": [{"l": "चतुर्", "cn": "2.3"}], "e": "four"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "आत्मसंभवान्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "भू", "inf": "संभव", "vp": ["सम्"], "s": ["अप्"], "cn": "2.3"}], "e": "sons"}, {"w": "निवेश्य", "p": [{"l": "विश्", "inf": "निवेश्य", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having settled"}, {"w": "त्रिषु", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "7.3"}], "e": "in three"}, {"w": "अध्वसु", "p": [{"l": "अध्वन्", "cn": "7.3"}], "e": "paths"}, {"w": "विसृष्टमैथिलः", "p": [{"l": "वि"}, {"l": "सृज्", "inf": "सृष्ट", "s": ["क्त"]}, {"l": "मैथिल", "cn": "1.1"}], "e": "having bid farewell to Janaka"}, {"w": "स्वाम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "पुरीम्", "p": [{"l": "पुरी", "cn": "2.1"}], "e": "city"}, {"w": "न्यवर्तत", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "न्यवर्तत", "vp": ["नि"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "returned"}]},
{"c": "11", "n": "58", "i": 881, "v": "तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्त्मसु ध्वजतरुप्रमाथिनः । चिक्लिशुर्भृशतया वरूथिनीमुत्तटा इव नदीरयाः स्थलीम् ॥", "mn": "तस्येति॥ जातु कदाचितद्वर्त्मसु ध्वजा एव तरवस्तान्प्रमथ्नन्ति ये ते ध्वजतरुप्रमाथिनः प्रतीपगाः प्रतिकूलगामिनो मरुतः। उत्तटा नदीरयाः स्थलीमकृत्रिमभूमिमिव। `जानपदकुण्ड-` (पा.4।1।42)इत्यादिना ङीप्। तस्य वरूथिनीं सेनां भृशतया मृशं चिक्लिशुः क्लिश्यन्ति स्म ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "जातु वर्त्मसु प्रतीपगाः ध्वजतरुप्रमाथिनः मरुतः तस्य वरूथिनीं भृशतया चिक्लिशुः उत्तटाः नदीरयाः स्थलीम् इव ॥", "es": "Once, adverse winds blowing against them on the paths and shaking the flag-staffs like trees, violently afflicted his army, just as overflowing river currents distress the dry land.", "pc": [{"w": "जातु", "p": [{"l": "जातु", "cn": "0.0"}], "e": "once"}, {"w": "वर्त्मसु", "p": [{"l": "वर्त्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "on the paths"}, {"w": "प्रतीपगाः", "p": [{"l": "प्रतीप"}, {"l": "गम्", "inf": "गा", "s": ["ड"], "cn": "1.3"}], "e": "blowing against"}, {"w": "ध्वजतरुप्रमाथिनः", "p": [{"l": "ध्वज"}, {"l": "तरु"}, {"l": "मथ्", "inf": "प्रमाथिन्", "vp": ["प्र"], "s": ["णिन्"], "cn": "1.3"}], "e": "shaking the flag-staff trees"}, {"w": "मरुतः", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "1.3"}], "e": "winds"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "his"}, {"w": "वरूथिनीम्", "p": [{"l": "वरूथिनी", "cn": "2.1"}], "e": "army"}, {"w": "भृशतया", "p": [{"l": "भृश", "cn": "3.1"}], "e": "violently"}, {"w": "चिक्लिशुः", "p": [{"l": "क्लिश्", "fin": "चिक्लिशुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "afflicted"}, {"w": "उत्तटाः", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "तट", "cn": "1.3"}], "e": "overflowing"}, {"w": "नदीरयाः", "p": [{"l": "नदी"}, {"l": "रय", "cn": "1.3"}], "e": "river currents"}, {"w": "स्थलीम्", "p": [{"l": "स्थली", "cn": "2.1"}], "e": "dry land"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}]},
{"c": "11", "n": "59", "i": 882, "v": "लक्ष्यते स्म तदनन्तरं रविर्बद्धभीमपरिवेषमण्डलः । वैनतेयशमितस्य भोगिनो भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः ॥", "mn": "लक्ष्यत इति॥ तदनन्तरं प्रतीपपवनानन्तरं बद्धं भीमं परिवेषस्य परिधेर्मण्डलं यस्य सः। `परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले` इत्यमरः (अ.को.1|3|36)। रविः। वैनतेयशमितस्य गरुडहतस्य भोगिनः सर्पस्य भोगेन कायेन। `भोगः सुखे स्त्रअयादिभृतावहेश्च फणकाययोः` इत्यमरः (अ.को.1|3|36)। वेष्टितश्च्युतः शिरोभ्रष्टो मणिरिव लक्ष्यते स्म ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तदनन्तरं बद्धभीमपरिवेषमण्डलः रविः वैनतेयशमितस्य भोगिनः च्युतः भोगवेष्टितः मणिः इव लक्ष्यते स्म ॥", "es": "Immediately after, the sun was seen with a terrible halo formed around it, appearing like a gem fallen from a serpent killed by Garuḍa, still encircled by the serpent's coils.", "pc": [{"w": "तदनन्तरम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "immediately after"}, {"w": "बद्धभीमपरिवेषमण्डलः", "p": [{"l": "बन्ध्", "inf": "बद्ध", "s": ["क्त"]}, {"l": "भीम"}, {"l": "परि"}, {"l": "विष्", "inf": "वेष", "s": ["घञ्"]}, {"l": "मण्डल", "cn": "1.1"}], "e": "having formed a terrible halo"}, {"w": "रविः", "p": [{"l": "रवि", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "वैनतेयशमितस्य", "p": [{"l": "विनता"}, {"l": "शम्", "inf": "शमित", "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of the serpent killed by Garuḍa"}, {"w": "भोगिनः", "p": [{"l": "भोगिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the serpent"}, {"w": "च्युतः", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युतः", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "fallen"}, {"w": "भोगवेष्टितः", "p": [{"l": "भोग"}, {"l": "वेष्ट्", "inf": "वेष्टित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "encircled by the body"}, {"w": "मणिः", "p": [{"l": "मणि", "cn": "1.1"}], "e": "gem"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "लक्ष्यते", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "लक्ष्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "स्म", "p": [{"l": "स्म", "cn": "0.0"}], "e": "(past tense marker)"}]},
{"c": "11", "n": "60", "i": 883, "v": "श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः । अङ्गना इव रजस्वला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः ॥", "mn": "श्येनेति॥ श्येनपक्षा एव परिधूसरा अलका यासां तास्तथोक्ताः। सांध्यमेधा एव रुधिरार्द्राणि वासांसि यासां तास्तथोक्ताः। रजो धूलिरासामस्तीति रजस्वलाः। `रजः कृष्यासुतिरपरिषदो वलच्` (पा.5।2।112)इति वलच्प्रत्ययः। दिशः। रजस्वला ऋतुमत्योऽङ्गना इव। `स्याद्रजः पुष्पमार्तवम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|21)। अवलोकनक्षमा दर्शनार्हा नो बभूवुः। एकत्र, -दृष्टिदोषात्, परत्र, -शास्त्रदोषादिति विज्ञेयम्। अत्र रजोवृष्टिरुत्पात उक्तः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः दिशः रजस्वलाः अङ्गनाः इव अवलोकनक्षमाः नो बभूवुः ॥", "es": "The quarters of the sky, with dust grey like hawk wings and clouds red like blood, became unfit to be looked at, resembling menstruating women with disheveled hair and blood-stained clothes.", "pc": [{"w": "श्येनपक्षपरिधूसरालकाः", "p": [{"l": "श्येन"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "परि"}, {"l": "धूसर"}, {"l": "अलक", "cn": "1.3"}], "e": "with hair grey like hawk wings"}, {"w": "सांध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः", "p": [{"l": "संध्या"}, {"l": "मेघ"}, {"l": "रुधिर"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "वासस्", "cn": "1.3"}], "e": "with garments red like evening clouds"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "1.3"}], "e": "the quarters"}, {"w": "रजस्वलाः", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "वल", "cn": "1.3"}], "e": "dusty / menstruating"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "women"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "अवलोकनक्षमाः", "p": [{"l": "अव"}, {"l": "लोक्", "inf": "लोकन", "s": ["ल्युट्"]}, {"l": "क्षम", "cn": "1.3"}], "e": "fit to be looked at"}, {"w": "नो", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "बभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "11", "n": "61", "i": 884, "v": "भास्करश्च दिशमध्युवास यां तां श्रितः प्रतिभयं ववासिरे । क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शिवाः ॥", "mn": "भास्कर इति॥ भास्करो यां दिशमध्युवास च यस्यां दिश्युषितः। `उपान्वध्याङ्वसः` (पा.1।4।48) इति कर्मत्वम्। तां दिशं श्रिताः शिवा गोमायव, `स्त्रियां शिवा भूरिमायुगोमायुमृगधूर्तकाः` इत्यमरः।थ क्षत्रशोणितेन या पितृक्रिया पितृतर्पणं तत्रोचितं परिचितं भार्गवं चोदयन्त्य इव प्रतिभयं भयंकरं ववासिरे रुरुवुः। `वासृ शब्दे` इति धातोर्लिट्। `तिरश्चां वासितं रुतम्` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "भास्करः यां दिशम् अध्युवास तां श्रितः शिवाः क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितं भार्गवं चोदयन्त्यः इव प्रतिभयं ववासिरे ॥", "es": "Jackals, facing the direction occupied by the sun, howled fearfully as if urging Paraśurāma to perform the ancestral rites with the blood of Kṣatriyas.", "pc": [{"w": "भास्करः", "p": [{"l": "भास्"}, {"l": "कृ", "inf": "कर", "s": ["ट"], "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "याम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "दिशम्", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.1"}], "e": "direction"}, {"w": "अध्युवास", "p": [{"l": "वस्", "fin": "अध्युवास", "vp": ["अधि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "occupied"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "श्रितः", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "श्रित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "resorting to"}, {"w": "शिवाः", "p": [{"l": "शिवा", "cn": "1.3"}], "e": "jackals"}, {"w": "क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितम्", "p": [{"l": "क्षत्र"}, {"l": "शोणित"}, {"l": "पितृ"}, {"l": "क्रिया"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "fit for the ancestral rites with kṣatriya blood"}, {"w": "भार्गवम्", "p": [{"l": "भृगु", "cn": "2.1"}], "e": "Paraśurāma"}, {"w": "चोदयन्त्यः", "p": [{"l": "चुद्", "inf": "चोदयन्ती", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.3"}], "e": "urging"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "प्रतिभयम्", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "भय", "cn": "2.1"}], "e": "fearfully"}, {"w": "ववासिरे", "p": [{"l": "वाश्", "fin": "ववासिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "howled"}]},
{"c": "11", "n": "62", "i": 885, "v": "तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् । अन्वयुङ्क्त गुरुमीश्वरः क्षितेः स्वन्तमित्यलघयत्स तद्व्यथाम् ॥", "mn": "तदिति॥ तत्प्रतीपपवनादि वैकृतं दुर्निमित्तं प्रेक्ष्य कृत्यवित् कार्यज्ञः क्षितेरीश्वरः शान्तिमनर्थनिवृत्तिमधिकृत्योद्दिश्य गुरुं वसिष्ठमन्वयुङ्क्तापृच्छत्। `प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च` इत्यमरः (अ.को.1|6|10)। स गुरुः स्वन्तं शुभोदर्कं भावीति तस्य राज्ञो व्यथआमलघयल्लघूकृतवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कृतिवित् क्षितेः ईश्वरः तत् प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिम् अधिकृत्य गुरुम् अन्वयुङ्क्त सः स्वन्तम् इति तद्व्यथाम् अलघयत् ॥", "es": "King Daśaratha, knowing his duty, saw the portents like adverse winds and questioned his preceptor Vasiṣṭha regarding propitiatory rites. Vasiṣṭha lessened the King's anxiety by saying it would end well.", "pc": [{"w": "कृत्यवित्", "p": [{"l": "कृत्य"}, {"l": "विद्", "cn": "1.1"}], "e": "knowing what is to be done"}, {"w": "क्षितेः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "ईश्वरः", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord (Daśaratha)"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "प्रतीपपवनादि", "p": [{"l": "प्रतीप"}, {"l": "पवन"}, {"l": "आदि", "cn": "2.1"}], "e": "adverse wind etc."}, {"w": "वैकृतम्", "p": [{"l": "विकृत", "cn": "2.1"}], "e": "portent"}, {"w": "प्रेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "शान्तिम्", "p": [{"l": "शान्ति", "cn": "2.1"}], "e": "propitiatory rite"}, {"w": "अधिकृत्य", "p": [{"l": "कृ", "inf": "अधिकृत्य", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "referring to"}, {"w": "गुरुम्", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "the preceptor (Vasiṣṭha)"}, {"w": "अन्वयुङ्क्त", "p": [{"l": "युज्", "fin": "अन्वयुङ्क्त", "vp": ["अनु"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "questioned"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Vasiṣṭha)"}, {"w": "स्वन्तम्", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "अन्त", "cn": "1.1"}], "e": "ending well"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "तद्व्यथाम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "व्यथा", "cn": "2.1"}], "e": "his anxiety"}, {"w": "अलघयत्", "p": [{"l": "लघु", "fin": "अलघयत्", "s": ["णिच्"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "lessened"}]},
{"c": "11", "n": "63", "i": 886, "v": "तेजसः सपदि राशिरुत्थइतः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे । यः प्रमृज्य नयनानि सैनिकैर्लक्षणीयपुरुषाकृतिश्चिरात् ॥", "mn": "तेजसा इति॥ सपद्युत्थितस्तेजसो राशिर्वाहिनीमुखे सेनाग्रे प्रादुरास किल खलु। यः सैनिकैर्नयनानि प्रमृज्य चिराल्लक्षणीया भावनीया पुरुषाकृतिर्यस्य स तथोक्तः । अभूदिति शेषः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सपदि वाहिनीमुखे तेजसः राशिः उत्थितः प्रादुरास किल यः सैनिकैः नयनानि प्रमृज्य चिरात् लक्षणीयपुरुषाकृतिः ॥", "es": "Suddenly, a mass of light appeared at the front of the army. After rubbing their eyes, the soldiers could finally discern a human form within that radiance after a long time.", "pc": [{"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि", "cn": "0.0"}], "e": "instantly"}, {"w": "वाहिनीमुखे", "p": [{"l": "वाहिनी"}, {"l": "मुख", "cn": "7.1"}], "e": "at the front of the army"}, {"w": "तेजसः", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of light"}, {"w": "राशिः", "p": [{"l": "राशि", "cn": "1.1"}], "e": "a mass"}, {"w": "उत्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उत्थित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "risen"}, {"w": "प्रादुरास", "p": [{"l": "अस्", "fin": "प्रादुरास", "vp": ["प्रादुर्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "appeared"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "सैनिकैः", "p": [{"l": "सैनिक", "cn": "3.3"}], "e": "by the soldiers"}, {"w": "नयनानि", "p": [{"l": "नयन", "cn": "2.3"}], "e": "eyes"}, {"w": "प्रमृज्य", "p": [{"l": "मृज्", "inf": "प्रमृज्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having rubbed"}, {"w": "चिरात्", "p": [{"l": "चिर", "cn": "5.1"}], "e": "after a long time"}, {"w": "लक्षणीयपुरुषाकृतिः", "p": [{"l": "लक्ष्", "inf": "लक्षणीय", "s": ["अनीयर्"]}, {"l": "पुरुष"}, {"l": "आकृति", "cn": "1.1"}], "e": "having a human form that could be discerned"}]},
{"c": "11", "n": "64", "i": 887, "v": "पित्र्यमंशमुपवीतलक्षणं मातृकं च धनुरूर्जितं दधत् । यः ससोम इव घर्मदीधितिः सद्विजिह्व इव चन्दनद्रुमः ॥", "mn": "पित्र्यमिति॥ उपवीतं लक्षणं चिह्नं यस्य तम्। पितुरयं पित्र्यः। `वाय्वुतुपित्रुषसो यत्` (पा.4।2।31) इति यत्प्रत्ययः । तमंशम्। धनुषोर्जितं धनुरूर्जितम्। मातुरयं मातृकः। `ऋतष्ठञअ` (पा.4।3।78)इति ठञ्प्रत्ययः। तमंशं च दधत्। यो भार्गवः। ससोमश्चन्द्रयुक्तो घर्मदीधितिः सूर्य इव। सद्विजिह्नः रसर्पश्चन्दनद्रुम इव। स्थितः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पित्र्यम् उपवीतलक्षणम् अंशं मातृकं च ऊर्जितं धनुः दधत् यः ससोमः घर्मदीधितिः इव सद्विजिह्वः चन्दनद्रुमः इव ॥", "es": "He bore the paternal heritage characterized by the sacred thread and a mighty bow from his mother's side, appearing like the sun accompanied by the moon, or a sandalwood tree inhabited by a snake.", "pc": [{"w": "पित्र्यम्", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "2.1"}], "e": "paternal"}, {"w": "उपवीतलक्षणम्", "p": [{"l": "उपवीत"}, {"l": "लक्षण", "cn": "2.1"}], "e": "characterized by the sacred thread"}, {"w": "अंशम्", "p": [{"l": "अंश", "cn": "2.1"}], "e": "part / heritage"}, {"w": "मातृकम्", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "2.1"}], "e": "maternal"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "ऊर्जितम्", "p": [{"l": "ऊर्जित", "cn": "2.1"}], "e": "mighty"}, {"w": "दधत्", "p": [{"l": "धा", "inf": "दधत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "bearing"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "ससोमः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "सोम", "cn": "1.1"}], "e": "with the moon"}, {"w": "घर्मदीधितिः", "p": [{"l": "घर्म"}, {"l": "दीधिति", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "सद्विजिह्वः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "द्विजिह्व", "cn": "1.1"}], "e": "with a snake"}, {"w": "चन्दनद्रुमः", "p": [{"l": "चन्दन"}, {"l": "द्रुम", "cn": "1.1"}], "e": "sandalwood tree"}]},
{"c": "11", "n": "65", "i": 888, "v": "येन रोषपरुषात्मनः पितुः शासने स्थितिभिदोऽपि तस्थुषा । वेपमानजननीशइरश्छिदा प्रागजीयत घृणा ततो मही ॥", "mn": "येनेति॥ रोषपरुष आत्मा बुद्धिर्यस्य सः। `आत्मा जीवो धृतिर्बुद्धिः` इत्यमरः। तस्य रोषपरुषात्मनः स्थितिभिदोऽपि मर्यादालङ्घिनोऽपि पितुः शासने तस्थुषा स्थितेन वेपमानजननीशइरश्छिदा येन प्राग्घृणाऽजीयत। ततोऽनन्तरं मह्यजीयत। मातृहन्तुः क्षत्रवधात्कुतो जुगुप्सेति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "येन रोषपरुषात्मनः पितुः शासने स्थितिभिदः अपि तस्थुषा वेपमानजननीशिरश्छिदा प्राग् घृणा अजीयत ततः मही ॥", "es": "By him, who stood by the command of his father whose soul was harsh with anger, pity was first conquered when he cut off the head of his trembling mother, and then the earth was conquered.", "pc": [{"w": "येन", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}], "e": "by whom"}, {"w": "रोषपरुषात्मनः", "p": [{"l": "रोष"}, {"l": "परुष"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "whose soul was harsh with anger"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the father"}, {"w": "शासने", "p": [{"l": "शासन", "cn": "7.1"}], "e": "in the command"}, {"w": "स्थितिभिदः", "p": [{"l": "स्थिति"}, {"l": "भिद्", "cn": "6.1"}], "e": "breaking the moral order"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "तस्थुषा", "p": [{"l": "स्था", "inf": "तस्थिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "3.1"}], "e": "by him who stood"}, {"w": "वेपमानजननीशिरश्छिदा", "p": [{"l": "वेप्", "inf": "वेपमान", "s": ["शानच्"]}, {"l": "जननी"}, {"l": "शिरस्"}, {"l": "छिद्", "cn": "3.1"}], "e": "by cutting the head of his trembling mother"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राक्", "cn": "0.0"}], "e": "first"}, {"w": "घृणा", "p": [{"l": "घृणा", "cn": "1.1"}], "e": "pity"}, {"w": "अजीयत", "p": [{"l": "जि", "fin": "अजीयत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was conquered"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः", "cn": "0.0"}], "e": "then"}, {"w": "मही", "p": [{"l": "मही", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "11", "n": "66", "i": 889, "v": "अक्षबीजवलयेन निर्बभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः । क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेर्व्याजपूर्वगणनामिवोद्वहन् ॥", "mn": "अक्षेति॥ यो भार्गवो दक्षिणश्रवणे संस्थितेनाऽक्षबीजवलयेनाक्षमालया क्षत्रियान्तकरणानां क्षत्रियवधानामेकविंशतेरेकविंशतिसंख्याया व्याजोऽक्षमालारूपः पूर्वो यस्यास्तां गणनामुद्वहन्निव निर्बभौ ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "यः दक्षिणश्रवणसंस्थितेन अक्षबीजवलयेन क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेः व्याजपूर्वगणनम् इव उद्वहन् निर्बभौ ॥", "es": "He shone, wearing a rosary of seeds on his right ear, as if he were performing a preliminary count on a pretext for the twenty-one times he had destroyed the Kṣatriyas.", "pc": [{"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "दक्षिणश्रवणसंस्थितेन", "p": [{"l": "दक्षिण"}, {"l": "श्रवण"}, {"l": "सम्"}, {"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "placed on the right ear"}, {"w": "अक्षबीजवलयेन", "p": [{"l": "अक्ष"}, {"l": "बीज"}, {"l": "वलय", "cn": "3.1"}], "e": "with a rosary of seeds"}, {"w": "क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेः", "p": [{"l": "क्षत्रिय"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "करण"}, {"l": "एकविंशति", "cn": "6.1"}], "e": "of the twenty-one times of destroying Kṣatriyas"}, {"w": "व्याजपूर्वगणनम्", "p": [{"l": "व्याज"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "गणन", "cn": "2.1"}], "e": "a preliminary counting on a pretext"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "उद्वहन्", "p": [{"l": "वह", "inf": "उद्वहन्", "vp": ["उद्"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "carrying"}, {"w": "निर्बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "निर्बभौ", "vp": ["निस्"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}]},
{"c": "11", "n": "67", "i": 890, "v": "तं पितुर्वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् । बालसूनुरवलोक्य भार्गवं स्वां दशां च विषसाद पार्थिवः ॥", "mn": "तमिति॥ पितुर्जमदग्नेर्वधभवेन क्षत्रियकर्तृकवधोद्भवेन मन्युना कोपेन राजवंशानां निधनाय नाशार्थम्। `निधनं स्यात्कुले नाशे` इति विश्वः। दीक्षितम्। प्रवृत्तमित्यर्थः। तं भार्गवं स्वां दशां चावलोक्य बालाः सूनवो यस्य स पार्थिवो विषसाद। स्वस्यातिदौर्बल्याच्छत्रोश्चातिक्रोधात् कांदिशीकोऽभवदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "बालसूनुः पार्थिवः पितुः वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् तं भार्गवं स्वां दशां च अवलोक्य विषसाद ।", "es": "King Daśaratha, the young son of Aja, became deeply despondent upon seeing Paraśurāma. He observed Paraśurāma consecrated by the vow of destroying the entire royal race, driven by the intense anger arising from his father's murder. Comparing his own vulnerable condition and the formidable presence of the sage-warrior, the king felt a profound sense of despair for his sons and his lineage.", "pc": [{"w": "बालसूनुः", "p": [{"l": "बाल"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.1"}], "e": "the young son (Daśaratha)"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "of the father"}, {"w": "वधभवेन", "p": [{"l": "वध"}, {"l": "भव", "cn": "3.1"}], "e": "arising from the killing"}, {"w": "मन्युना", "p": [{"l": "मन्यु", "cn": "3.1"}], "e": "with anger"}, {"w": "राजवंशनिधनाय", "p": [{"l": "राजन्"}, {"l": "वंश"}, {"l": "निधन", "cn": "4.1"}], "e": "for the destruction of the royal race"}, {"w": "दीक्षितम्", "p": [{"l": "दीक्ष्", "inf": "दीक्षित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "consecrated/vowed"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "भार्गवम्", "p": [{"l": "भार्गव", "cn": "2.1"}], "e": "Paraśurāma (descendant of Bhṛgu)"}, {"w": "स्वाम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "दशाम्", "p": [{"l": "दशा", "cn": "2.1"}], "e": "condition"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "अवलोक्य", "p": [{"l": "लोक्", "inf": "अवलोक्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "विषसाद", "p": [{"l": "सद्", "fin": "विषसाद", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became despondent"}]},
{"c": "11", "n": "68", "i": 891, "v": "नाम राम इति तुल्यमात्मजे वर्तमानमहिते च दारुणे । ह्यद्यमस्य भयदायि चाभवद्रत्नजातमिव हारसर्पयोः ॥", "mn": "नामेति ॥ आत्मजे पुत्रे दारुणे घोरेऽहिते शत्रौ च तुल्यमविशेषण वर्तमानं राम इति नाम। हार-सर्पयोर्वर्तमानं रत्नजातं रत्नजातिरिव। अस्य दशरथस्य हृद्यं हृदयंगमं भयदायि भयंकरं चाभवत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "आत्मजे अहितै च दारुणे वर्तमानं राम इति तुल्यं नाम हारसर्पयोः रत्नजातम् इव अस्य हृद्यं भयदायि च अभवत् ।", "es": "The name 'Rāma' was shared by both Daśaratha's beloved son and his formidable enemy, Paraśurāma. This identical name produced conflicting emotions in the king, much like a jewel found on both a decorative necklace and a deadly serpent. To Daśaratha, the name was simultaneously dear to his heart because of his son and a source of great terror because of the fierce sage.", "pc": [{"w": "आत्मजे", "p": [{"l": "आत्मज", "cn": "7.1"}], "e": "in his son"}, {"w": "अहिते", "p": [{"l": "अहित", "cn": "7.1"}], "e": "in the enemy"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "दारुणे", "p": [{"l": "दारुण", "cn": "7.1"}], "e": "dreadful"}, {"w": "वर्तमानम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "वर्तमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "existing"}, {"w": "राम", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rāma"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "तुल्यम्", "p": [{"l": "तुल्य", "cn": "1.1"}], "e": "identical"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "1.1"}], "e": "name"}, {"w": "हारसर्पयोः", "p": [{"l": "हार"}, {"l": "सर्प", "cn": "7.2"}], "e": "in a necklace and a snake"}, {"w": "रत्नजातम्", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "जात", "cn": "1.1"}], "e": "a jewel"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Daśaratha's)"}, {"w": "हृद्यम्", "p": [{"l": "हृद्य", "cn": "1.1"}], "e": "pleasing to the heart"}, {"w": "भयदायि", "p": [{"l": "भय"}, {"l": "दा", "inf": "दायिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "1.1"}], "e": "fear-inducing"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "11", "n": "69", "i": 892, "v": "अर्ध्यमर्ध्यमिति वादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य मरताग्रजो यतः । क्षत्रकोपदहनार्चिषं ततः संदधे दृशमुदग्रतारकाम् ॥", "mn": "अर्घ्यमिति॥ स भार्गवः। अर्घ्यमर्घ्यमिति वादिनं नृपमनवेक्षअय। यतो यत्र भरताग्रजस्ततस्तत्र। `इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते` (पा.5।3।14) इति सार्वविभक्तिकस्तसिः। क्षत्रे क्षत्रकुले विषये यः कोपदहनो रोषाग्निस्तस्यार्चिषं ज्वालामिव स्थिताम्। `ज्वालाभासोर्नपुंस्यर्चिः` इत्यमरः। उदग्रा तारका कनीनिका यस्यास्ताम्। `तारकाऽक्ष्णः कनीनिका` इत्यमरः। दृशं संदधे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः भरताग्रजः अर्घ्यम् अर्घ्यम् इति वादिनं नृपम् अनवेक्ष्य यतः ततः क्षत्रकोपदहनार्चिषम् उदग्रतारकां दृशं संदधे ।", "es": "Ignoring King Daśaratha, who was repeatedly offering him the traditional respectful 'arghya', Paraśurāma fixed his gaze intently upon Rāma. His eyes, with pupils raised in intensity, burned like the flames of his legendary wrath against the Kṣatriya race. He completely disregarded the king's hospitality, focusing his entire formidable attention on the young prince who shared his name.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Paraśurāma)"}, {"w": "भरताग्रजः", "p": [{"l": "भरत"}, {"l": "अग्रज", "cn": "1.1"}], "e": "the elder brother of Bharata (Rāma)"}, {"w": "अर्घ्यम्", "p": [{"l": "अर्घ्य", "cn": "2.1"}], "e": "respectful offering"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "वादिनम्", "p": [{"l": "वद्", "inf": "वादिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "2.1"}], "e": "saying"}, {"w": "नृपम्", "p": [{"l": "नृप", "cn": "2.1"}], "e": "the king"}, {"w": "अनवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अनवेक्ष्य", "vp": ["अन्", "अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "disregarding"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः", "cn": "0.0"}], "e": "from whom (Rāma)"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः", "cn": "0.0"}], "e": "towards him"}, {"w": "क्षत्रकोपदहनार्चिषम्", "p": [{"l": "क्षत्र"}, {"l": "कोप"}, {"l": "दहन"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "2.1"}], "e": "having the flame of anger against Kṣatriyas"}, {"w": "उदग्रतारकाम्", "p": [{"l": "उदग्र"}, {"l": "तारका", "cn": "2.1"}], "e": "with raised pupils"}, {"w": "दृशम्", "p": [{"l": "दृश्", "cn": "2.1"}], "e": "gaze"}, {"w": "संदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "संदधे", "vp": ["सम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "fixed"}]},
{"c": "11", "n": "70", "i": 893, "v": "तेन कार्मुकनिषक्तमुष्टिना राघवो विगतभीः पुरोगतः । अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना ॥", "mn": "तेनेति॥ कार्मुकनिषक्तमुष्टिना शरमङ्गुलीविवरचारिणं कुर्वता। योद्धुमिच्छता युयुत्सुना। तेन भार्गवेण कर्त्रा विगतभीर्निर्भीकः सन्। पुरोगतोऽग्रगतो राघवो निजगद उक्तः। कर्मणि लिट् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कार्मुकनिषक्तमुष्टिना अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता युयुत्सुना तेन विगतभीः पुरोगतः राघवः निजगदे ।", "es": "Paraśurāma, eager for a challenge, stood with his fist firmly on his bow, twirling an arrow between his fingers. He then addressed Rāma, who stood fearlessly before him. The sage's posture and the casual yet menacing way he handled his weapon signaled his combative intent, yet the young Raghu prince remained undaunted in the face of the legendary warrior's scrutiny.", "pc": [{"w": "कार्मुकनिषक्तमुष्टिना", "p": [{"l": "कार्मुक"}, {"l": "निषक्त"}, {"l": "मुष्टि", "cn": "3.1"}], "e": "with his fist joined to the bow"}, {"w": "अङ्गुलीविवरचारिणं", "p": [{"l": "अङ्गुली"}, {"l": "विवर"}, {"l": "चर्", "inf": "चारिन्", "s": ["णिन्"], "cn": "2.1"}], "e": "moving between the gaps of the fingers"}, {"w": "शरम्", "p": [{"l": "शर", "cn": "2.1"}], "e": "arrow"}, {"w": "कुर्वता", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कुर्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "making/handling"}, {"w": "युयुत्सुना", "p": [{"l": "युध्", "inf": "युयुत्सु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "3.1"}], "e": "desiring to fight"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him (Paraśurāma)"}, {"w": "विगतभीः", "p": [{"l": "विगत"}, {"l": "भी", "cn": "1.1"}], "e": "fearless"}, {"w": "पुरोगतः", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "standing in front"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Rāma (descendant of Raghu)"}, {"w": "निजगदे", "p": [{"l": "गद्", "fin": "निजगदे", "vp": ["नि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was addressed"}]},
{"c": "11", "n": "71", "i": 894, "v": "क्षत्रजातमपकारवैरि मे तन्निहत्य बहुशः शमं गतः । सुप्तसर्प इव दण्डघट्टनाद्रोषितोऽस्मि तव विक्रमश्रवात् ॥", "mn": "क्षत्रेति॥ क्षत्रजातं क्षत्रजातिर्मेऽयकारेण पितृवधरूपेण वैरि द्वेषि। तत् क्षत्रजातं बहुश एकविंशतिवारान्निहत्य शमं गतोऽस्मि। तथापि सुप्तसर्पो दण्डघट्टनादिव तव विक्रमस्य श्रवादाकर्णनाद्रोषितो रोषं प्रापितोऽस्मि ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अपकारवैरि मे क्षत्रजातं बहुशः निहत्य शमं गतः अस्मि । तव विक्रमश्रवात् दण्डघट्टनात् सुप्तसर्प इव रोषितः अस्मि ।", "es": "Paraśurāma declared that after repeatedly destroying the Kṣatriya race—his enemies for the injury done to his father—he had finally attained peace. However, hearing of Rāma's extraordinary prowess had provoked him once more. He compared himself to a sleeping serpent that has been rudely awakened and enraged by the strike of a staff, indicating that Rāma's fame had disturbed his quietude and reignited his warrior spirit.", "pc": [{"w": "क्षत्रजातम्", "p": [{"l": "क्षत्र"}, {"l": "जात", "cn": "2.1"}], "e": "the Kṣatriya race"}, {"w": "अपकारवैरि", "p": [{"l": "अपकार"}, {"l": "वैरिन्", "cn": "2.1"}], "e": "enemy due to injury"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "तद्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "निहत्य", "p": [{"l": "हन्", "inf": "निहत्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having destroyed"}, {"w": "बहुशः", "p": [{"l": "बहुशः", "cn": "0.0"}], "e": "many times"}, {"w": "शमम्", "p": [{"l": "शम", "cn": "2.1"}], "e": "tranquility"}, {"w": "गतः", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "attained"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "सुप्तसर्प", "p": [{"l": "सुप्त"}, {"l": "सर्प", "cn": "1.1"}], "e": "a sleeping snake"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "like"}, {"w": "दण्डघट्टनात्", "p": [{"l": "दण्ड"}, {"l": "घट्टन", "cn": "5.1"}], "e": "from the stroke of a staff"}, {"w": "रोषितः", "p": [{"l": "रुष्", "inf": "रोषित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "enraged"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "विक्रमश्रवात्", "p": [{"l": "विक्रम"}, {"l": "श्रव", "cn": "5.1"}], "e": "from hearing of the prowess"}]},
{"c": "11", "n": "72", "i": 895, "v": "मैथिलस्य धनुरन्यपार्थिवैस्त्वं किलानमितपूर्वमक्षणोः । तन्निशम्य भवता समर्थये वीर्यश्रृङ्गमिव भग्नमात्मनः ॥", "mn": "मैथिलस्येति॥ अन्यैः पार्थइवैः। अनमितपूर्वं पूर्वमनमितम्। सुप्सुपेति समासः। अस्य मैथिलस्य धनुस्त्वमक्षणोः क्षतवान्। `किल`इति वार्तायाम्। `वार्तासेभाव्ययोः किल` इत्यमरः। तद्धनुर्भग्नं निशम्याकर्ण्य भवतात्मनो मम वीर्यमेव शृङगं भग्नमिव समर्थये मन्ये ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "त्वं मैथिलस्य अन्यपार्थिवैः अनमितपूर्वम् धनुः अक्षणोः किल । तत् निशम्य भवता आत्मनः भग्नं वीर्यश्रृङ्गम् इव समर्थये ।", "es": "Paraśurāma remarked that Rāma had reportedly broken the bow of the King of Mithilā, a feat no other king had ever managed. Upon hearing this news, Paraśurāma felt as though his own 'horn of prowess'—his unique reputation for strength—had been broken by Rāma. He viewed Rāma's success not just as a feat of strength, but as a direct challenge to his own unmatched status as a warrior.", "pc": [{"w": "मैथिलस्य", "p": [{"l": "मैथिल", "cn": "6.1"}], "e": "of the King of Mithilā"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "the bow"}, {"w": "अन्यपार्थिवैः", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "पार्थिव", "cn": "3.3"}], "e": "by other kings"}, {"w": "अनमितपूर्वम्", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "नमित"}, {"l": "पूर्व", "cn": "2.1"}], "e": "not previously bent"}, {"w": "अक्षणोः", "p": [{"l": "क्षण्", "fin": "अक्षणोः", "t": "लुङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you broke"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल", "cn": "0.0"}], "e": "indeed"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "निशम्य", "p": [{"l": "शम्", "inf": "निशम्य", "vp": ["नि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having heard"}, {"w": "भवता", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "समर्थये", "p": [{"l": "अर्थ्", "fin": "समर्थये", "vp": ["सम्"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "I consider"}, {"w": "वीर्यश्रृङ्गम्", "p": [{"l": "वीर्य"}, {"l": "श्रृङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the horn of my prowess"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव", "cn": "0.0"}], "e": "as if"}, {"w": "भग्नम्", "p": [{"l": "भञ्ज्", "inf": "भग्न", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "broken"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of myself"}]},
{"c": "11", "n": "73", "i": 896, "v": "अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उञ्चरित एव मामगात् । व्रीडमावहति मे स संप्रति व्यास्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि ॥", "mn": "अन्यदेति॥ अन्यदाऽन्यस्मिन्काले जगति राम इत्ययं शब्द उञ्चरितः सन् मामेवागात्। संप्रति त्वय्युदयोन्मुखे सति व्यस्तवृत्तिर्विपरीतवृत्तिः। अन्यगामीति यावत्। स शब्दो मे व्रीडमावहति लज्जां करोति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अन्यदा जगति राम इति अयं शब्दः उच्चरितः एव माम् अगात् । संप्रति उदयोन्मुखे त्वयि सः व्यास्तवृत्तिः मे व्रीडम् आवहति ।", "es": "In the past, the name 'Rāma' uttered in the world referred only to Paraśurāma. However, now that the young Rāma is rising in fame, the name has a divided application, referring to both of them. Paraśurāma expressed that this shared identity brings him a sense of shame, as his once-unique name and the glory associated with it are now being shared with another.", "pc": [{"w": "अन्यदा", "p": [{"l": "अन्यदा", "cn": "0.0"}], "e": "at other times"}, {"w": "जगति", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "7.1"}], "e": "in the world"}, {"w": "राम", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rāma"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति", "cn": "0.0"}], "e": "thus"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "शब्दः", "p": [{"l": "शब्द", "cn": "1.1"}], "e": "word/name"}, {"w": "उच्चरितः", "p": [{"l": "चर्", "inf": "उच्चरित", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "uttered"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव", "cn": "0.0"}], "e": "only"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "अगात्", "p": [{"l": "इ", "fin": "अगात्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "संप्रति", "p": [{"l": "संप्रति", "cn": "0.0"}], "e": "now"}, {"w": "उदयोन्मुखे", "p": [{"l": "उदय"}, {"l": "उन्मुख", "cn": "7.1"}], "e": "rising/prospering"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in you"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (name)"}, {"w": "व्यास्तवृत्तिः", "p": [{"l": "व्यास्त"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "having divided application"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to me"}, {"w": "व्रीडम्", "p": [{"l": "व्रीडा", "cn": "2.1"}], "e": "shame"}, {"w": "आवहति", "p": [{"l": "वह", "fin": "आवहति", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "brings"}]},
{"c": "11", "n": "74", "i": 897, "v": "बिभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकुण्ठितं द्वौ रिपू मम मतौ समागसौ । धेनुवत्सहरणाञ्च हैहयस्त्वं च कीर्तिमपहर्तुमुद्यतः ॥", "mn": "बिभ्रत इति॥ अचले क्रौञ्चादावप्यकुण्ठितमस्त्रं बिभ्रतो मम द्वौ समागसौ तुल्यापराधौ रिपू मतौ। धेनोः पितृहोमधेनोर्वत्सस्य हरणाद्धेतोर्हैहयः कार्तवीर्यश्च। कीर्तिमपहर्तुमुद्यत उद्युक्तस्त्वं च। वत्सहरणे भारतश्लोकः-`प्रमत्तश्चाश्रमात्तस्य होमधेन्वास्ततो बलात्। जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अचले अपि अकुण्ठितम् अस्त्रम् बिभ्रतः मम धेनुवत्सहरणात् हैहयः त्वं च कीर्तिम् अपहर्तुम् उद्यतः इति द्वौ समागसौ रिपू मतौ ।", "es": "Paraśurāma, whose weapons remain unblunted even against mountains, considers two enemies equally guilty of offending him. One is the Haihaya king, who stole his father's calf, and the other is Rāma, who is now striving to steal his fame. By equating the loss of his fame to the theft of his family's sacred property, Paraśurāma justifies his hostility toward the young prince.", "pc": [{"w": "बिभ्रतः", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्रत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of me who bears"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "अचले", "p": [{"l": "अचल", "cn": "7.1"}], "e": "against a mountain"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "अकुण्ठितम्", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "कुण्ठित", "cn": "2.1"}], "e": "unblunted"}, {"w": "द्वौ", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "1.2"}], "e": "two"}, {"w": "रिपू", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "1.2"}], "e": "enemies"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "मतौ", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मत", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "considered"}, {"w": "समागसौ", "p": [{"l": "सम्"}, {"l": "आगस्", "cn": "1.2"}], "e": "equally guilty"}, {"w": "धेनुवत्सहरणात्", "p": [{"l": "धेनु"}, {"l": "वत्स"}, {"l": "हरण", "cn": "5.1"}], "e": "due to the stealing of the calf of the cow"}, {"w": "हैहयः", "p": [{"l": "हैहय", "cn": "1.1"}], "e": "Kārtavīryārjuna (the Haihaya king)"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "कीर्तिम्", "p": [{"l": "कीर्ति", "cn": "2.1"}], "e": "fame"}, {"w": "अपहर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "अपहर्तुम्", "vp": ["अप"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to steal"}, {"w": "उद्यतः", "p": [{"l": "यम्", "inf": "उद्यत", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "striving"}]},
{"c": "11", "n": "75", "i": 898, "v": "क्षत्रियान्तकरणोऽपि विक्रमस्तेन मामवति नाजिते त्वयि । पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलति सागरेऽपि यः ॥", "mn": "क्षत्रियेति॥ तेन कारणेन। क्रियते येनासौ करणः। क्षत्रियान्तस्य करणोऽपि विक्रमः। त्वय्यजिते मां नावति न प्रीणाति। तथा हि-पावकस्याग्नेर्महिमा स गण्यते यः कक्षवत् कक्ष इव। `तत्र तस्येव` (पा.5।1।116) इति सप्तम्यर्थे वतिः। सागरेऽपि। ज्वलति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "क्षत्रियान्तकरणः अपि मे विक्रमः तेन अजिते त्वयि माम् न अवति । यः कक्षवत् सागरे अपि ज्वलति सः पावकस्य महिमा गण्यते ।", "es": "Paraśurāma stated that his prowess, though famous for destroying the Kṣatriya race, does not satisfy him as long as Rāma remains unconquered. He explained that the true greatness of fire is recognized only when it can burn even in the middle of the ocean, just as it burns through dry grass. Similarly, his own power is only truly validated if it can overcome a formidable opponent like Rāma.", "pc": [{"w": "क्षत्रियान्तकरणः", "p": [{"l": "क्षत्रिय"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "कृ", "inf": "करण", "s": ["ल्युट्"], "cn": "1.1"}], "e": "destroyer of Kṣatriyas"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "विक्रमः", "p": [{"l": "क्रम", "inf": "विक्रम", "vp": ["वि"], "cn": "1.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "therefore"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न", "cn": "0.0"}], "e": "not"}, {"w": "अवति", "p": [{"l": "अव्", "fin": "अवति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "protects/satisfies"}, {"w": "अजिते", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "जि", "inf": "अजित", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "unconquered"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in you"}, {"w": "पावकस्य", "p": [{"l": "पावक", "cn": "6.1"}], "e": "of fire"}, {"w": "महिमा", "p": [{"l": "महिमन्", "cn": "1.1"}], "e": "greatness"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "गण्यते", "p": [{"l": "गण्", "fin": "गण्यते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "is considered"}, {"w": "कक्षवत्", "p": [{"l": "कक्ष", "cn": "2.1"}, {"l": "वत्", "cn": "0.0"}], "e": "like dry grass"}, {"w": "ज्वलति", "p": [{"l": "ज्वल्", "fin": "ज्वलति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "burns"}, {"w": "सागरे", "p": [{"l": "सागर", "cn": "7.1"}], "e": "in the ocean"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}]},
{"c": "11", "n": "76", "i": 899, "v": "विद्धि चात्तबलमोजसा हरेरैश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया । खातमूलमनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तटद्रुमम् ॥", "mn": "विद्धीति॥ किंच ऐश्वरं धनुर्हरेर्विष्णोरोजसा बलेनात्तबलं हृतसारं च, विद्धि। यद्धनुस्त्वयाऽभाज्यभञ्जि। `भञ्जेश्च चिणि` (पा.6।4।36) इति विभाषया नलोपः। तथा हि-नदीरयैः खातमूलमवदारितपादं तटद्रुमं मृदुरप्यनिलः पातयति। ततः शिशुरपि रौद्रं धनुरभाङ्क्षमिति मा गर्वीरिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "हरेः ओजसा आत्तबलम् ऐश्वरं धनुः यत् त्वया अभाजि तत् विद्धि । मृदुः अनिलः अपि नदीरयैः खातमूलम् तटद्रुमम् पातयति ।", "es": "Paraśurāma told Rāma that the bow of Śiva he broke had already been weakened by the power of Viṣṇu. He used an analogy to diminish Rāma's feat: even a gentle breeze can topple a massive tree on a riverbank if its roots have already been undermined by the river's current. Thus, he suggested that Rāma's breaking of the bow was not a true testament to his strength, but rather the result of the weapon's prior depletion.", "pc": [{"w": "विद्धि", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विद्धि", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "know"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च", "cn": "0.0"}], "e": "and"}, {"w": "आत्तबलम्", "p": [{"l": "आत्त"}, {"l": "बल", "cn": "2.1"}], "e": "whose strength was taken away"}, {"w": "ओजसा", "p": [{"l": "ओजस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the power"}, {"w": "हरेः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "6.1"}], "e": "of Viṣṇu"}, {"w": "ऐश्वरम्", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "belonging to Śiva"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "अभाजि", "p": [{"l": "भञ्ज्", "fin": "अभाजि", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was broken"}, {"w": "खातमूलम्", "p": [{"l": "खात"}, {"l": "मूल", "cn": "2.1"}], "e": "whose roots are undermined"}, {"w": "अनिलः", "p": [{"l": "अनिल", "cn": "1.1"}], "e": "wind"}, {"w": "नदीरयैः", "p": [{"l": "नदी"}, {"l": "रय", "cn": "3.3"}], "e": "by the currents of the river"}, {"w": "पातयति", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पातयति", "s": ["णिच्"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "fells"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि", "cn": "0.0"}], "e": "even"}, {"w": "मृदुः", "p": [{"l": "मृदु", "cn": "1.1"}], "e": "gentle"}, {"w": "तटद्रुमम्", "p": [{"l": "तट"}, {"l": "द्रुम", "cn": "2.1"}], "e": "a tree on the bank"}]},
{"c": "11", "n": "77", "i": 900, "v": "तन्मदीयमिदमायुधं ज्यया संगमय्य सशरं विकृष्यताम् । तिष्ठतु प्रधनमेवमप्यहं तुल्यबाहुतरसा जितस्त्वया ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मात्, मदीयमिदमायुधं कार्मुकं ज्यया संगमय्य संयोज्य। `ल्यपि लघुपूर्वात्` (पा.6।4।56)इति णेरयादेशः। सशरं यथा तथा त्वया विकृष्यताम्। प्रधानं रणस्तिष्ठतु। प्रधानं तावदास्तामित्यर्थः। `प्रधनं मारणे रणे` इति विश्वः। एवमपि मद्धनुःकर्षणेऽप्यहं तुल्यबाहुतरसा समबाहुबलेन। `तरसी बलरंहसी` इत्यमरः। त्वया जितः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तत् इदम् मदीयम् आयुधम् ज्यया संगमय्य सशरम् विकृष्यताम् । प्रधनम् तिष्ठतु । एवम् अपि अहम् त्वया तुल्यबाहुतरसा जितः (अस्मि) ।", "es": "Parashurama tells Rama, \"Therefore, string this bow of mine, fit an arrow, and draw it. Let the battle be. Even so, I am already conquered by you, by the strength of your equally powerful arms.\"", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "मदीयम्", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "2.1"}], "e": "my"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "आयुधम्", "p": [{"l": "आयुध", "cn": "2.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "ज्यया", "p": [{"l": "ज्या", "cn": "3.1"}], "e": "with the bowstring"}, {"w": "संगमय्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "संगमय्य", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having joined"}, {"w": "सशरम्", "p": [{"l": "सशर", "cn": "2.1"}], "e": "with an arrow"}, {"w": "विकृष्यताम्", "p": [{"l": "कृष्", "fin": "विकृष्यताम्", "vp": ["वि"], "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be drawn"}, {"w": "तिष्ठतु", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तिष्ठतु", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "let it remain"}, {"w": "प्रधनम्", "p": [{"l": "प्रधन", "cn": "1.1"}], "e": "the battle"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "तुल्यबाहुतरसा", "p": [{"l": "तुल्य"}, {"l": "बाहु"}, {"l": "तरस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the strength of (your) equal arms"}, {"w": "जितः", "p": [{"l": "जि", "inf": "जित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "am conquered"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}]},
{"c": "11", "n": "78", "i": 901, "v": "कातरोऽसि यदि वाद्गतार्चिषा तर्जितः परशुधारया मम । ज्यानिघातकठिनाङ्गुलिर्वृथा बध्यतामभयययाचनाञ्जलिः ॥", "mn": "कातर इति॥ यदि वोद्गतार्चिषोद्गतत्विषा मम परशुधारया तर्जितः कातरोऽसि भीतोऽसि। वृथा ज्यानिघातेन कठिना अङ्गुलयो यस्य स तथोक्तोऽभययाचनाञ्जलिरभयप्रार्थनाञ्जलिर्बध्यताम्। `तौ युतावञ्जलिः पुमान्` इत्यमरः (अ.को.2|6|86) ॥", "ch": {"n": "आर्यागीतिः"}, "anv": "यदि वा मम उद्गतार्चिषा परशुधारया तर्जितः (त्वम्) कातरः असि, (तर्हि) ज्यानिघातकठिनाङ्गुलिः (तव) अभययाचनाञ्जलिः वृथा बध्यताम् ।", "es": "Parashurama continues, \"Or if you are a coward, threatened by the blazing edge of my axe, then let your cupped hands, whose fingers are hardened by striking the bowstring, be folded in vain to beg for safety.\"", "pc": [{"w": "कातरः", "p": [{"l": "कातर", "cn": "1.1"}], "e": "a coward"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "उद्गतार्चिषा", "p": [{"l": "उद्गत"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the one with blazing flames"}, {"w": "तर्जितः", "p": [{"l": "तर्ज्", "inf": "तर्जित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "threatened"}, {"w": "परशुधारया", "p": [{"l": "परशु"}, {"l": "धारा", "cn": "3.1"}], "e": "by the edge of the axe"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "ज्यानिघातकठिनाङ्गुलिः", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "निघात"}, {"l": "कठिन"}, {"l": "अङ्गुलि", "cn": "1.1"}], "e": "whose fingers are hardened by the striking of the bowstring"}, {"w": "वृथा", "p": [{"l": "वृथा"}], "e": "in vain"}, {"w": "बध्यताम्", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बध्यताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be formed"}, {"w": "अभययाचनाञ्जलिः", "p": [{"l": "अभय"}, {"l": "याचना"}, {"l": "अञ्जलि", "cn": "1.1"}], "e": "the cupped hands gesture for begging for safety"}]},
{"c": "11", "n": "79", "i": 902, "v": "एवमुक्तवति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकम्पिताधरः । तद्धनुर्ग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुत्तरम् ॥", "mn": "एवमिति॥ भीमदर्शने भार्गव एवमुक्तवति सति। राघवः स्मितेन हासेन विकम्पिताधरः सन्। तद्धनुर्ग्रहणमेव समर्थमुचितामुत्तरं प्रत्यपद्यताङ्गीचकार ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "भीमदर्शने भार्गवे एवम् उक्तवति (सति), स्मितविकम्पिताधरः राघवः तत् धनुः ग्रहणम् एव समर्थम् उत्तरम् प्रत्यपद्यत ।", "es": "When the fearsome-looking Bhargava (Parashurama) had spoken thus, Raghava (Rama), his lower lip quivering with a smile, considered the very act of taking that bow as the fitting reply.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "उक्तवति", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्तवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "7.1"}], "e": "when (he) had spoken"}, {"w": "भीमदर्शने", "p": [{"l": "भीम"}, {"l": "दर्शन", "cn": "7.1"}], "e": "the one of fearsome appearance"}, {"w": "भार्गवे", "p": [{"l": "भार्गव", "cn": "7.1"}], "e": "when Bhargava (Parashurama)"}, {"w": "स्मितविकम्पिताधरः", "p": [{"l": "स्मित"}, {"l": "विकम्पित"}, {"l": "अधर", "cn": "1.1"}], "e": "whose lower lip quivered with a smile"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "ग्रहणम्", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "ग्रहण", "s": ["ल्युट्"], "cn": "2.1"}], "e": "the act of taking"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}, {"w": "प्रत्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रत्यपद्यत", "vp": ["प्रति"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "considered"}, {"w": "समर्थम्", "p": [{"l": "समर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "as a fitting"}, {"w": "उत्तरम्", "p": [{"l": "उत्तर", "cn": "2.1"}], "e": "reply"}]},
{"c": "11", "n": "80", "i": 903, "v": "पूर्वजन्मधनुषा समागतः सोऽतिमात्रलघुदर्शनोऽभवत् । केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः ॥", "mn": "पूर्वेति॥ पूर्वजन्मनि नारायणावतारे यद्धनुस्तेन समागतः संगतः स रामोऽतिमात्रमत्यन्तं लघुदर्शनः प्रियदर्शनोऽभवत्। तथा हि-नवाम्बुदः केवलो रिक्तोऽपि सुभगः। त्रिदशचापेनेन्द्रधनुषा लाञ्छितश्चिह्नितः किं पुनः? सुभग एवेति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पूर्वजन्मधनुषा समागतः सः अतिमात्रलघुदर्शनः अभवत् । केवलः अपि नवाम्बुदः सुभगः (भवति), त्रिदशचापलाञ्छितः किम् पुनः ।", "es": "Reunited with the bow from his previous incarnation (as Vishnu), he (Rama) appeared extremely graceful and effortless. A new cloud is beautiful even by itself; what then when it is adorned with a rainbow?", "pc": [{"w": "पूर्वजन्मधनुषा", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "जन्म"}, {"l": "धनुस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the bow of his previous incarnation"}, {"w": "समागतः", "p": [{"l": "गम्", "inf": "समागत", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "reunited"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Rama)"}, {"w": "अतिमात्रलघुदर्शनः", "p": [{"l": "अतिमात्र"}, {"l": "लघु"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "appeared extremely graceful"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "केवलः", "p": [{"l": "केवल", "cn": "1.1"}], "e": "alone"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "सुभगः", "p": [{"l": "सुभग", "cn": "1.1"}], "e": "is beautiful"}, {"w": "नवाम्बुदः", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "अम्बुद", "cn": "1.1"}], "e": "a new cloud"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "what"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "then"}, {"w": "त्रिदशचापलाञ्छितः", "p": [{"l": "त्रिदश"}, {"l": "चाप"}, {"l": "लाञ्छित", "cn": "1.1"}], "e": "marked by the bow of the gods (rainbow)"}]},
{"c": "11", "n": "81", "i": 904, "v": "तेन भूमिनिहितैककोटि तत्कार्मुकं च बलिनाधिरोपितम् । निष्प्रभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः ॥", "mn": "तेनेति॥ बलिना तेन रामेण भूमिनिहितैका कोटिर्यस्य तत्। कर्मणे प्रभवतीति कार्मुकं धनुश्च। `कर्मण उकञ्` (पा.5।1।101)इत्युकञ्प्रत्ययः। अधिरोपितम्। भूभृतां रिपुर्भार्गवश्च। धूमशेषौ धूमकेतनोऽग्निरिव। निष्प्रभो निस्तेजस्क आस बभूव। `आस ` इति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययं दीप्त्यर्थकस्यास्ते रूपं वा ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "बलिना तेन भूमौ निहितैककोटि तत् कार्मुकम् च अधिरोपितम् । भूभृताम् रिपुः च धूमशेषः धूमकेतनः इव निष्प्रभः आस ।", "es": "The powerful Rama strung that bow, placing one end on the ground. And the enemy of kings (Parashurama) became devoid of lustre, like a fire or comet that is reduced to mere smoke.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "भूमि", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "7.1"}], "e": "on the ground"}, {"w": "निहितैककोटि", "p": [{"l": "निहित"}, {"l": "एक"}, {"l": "कोटि", "cn": "2.1"}], "e": "with one end placed"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "कार्मुकम्", "p": [{"l": "कार्मुक", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "बलिना", "p": [{"l": "बलिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the powerful one"}, {"w": "अधिरोपितम्", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "अधिरोपित", "vp": ["अधि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "was strung"}, {"w": "निष्प्रभः", "p": [{"l": "निष्प्रभ", "cn": "1.1"}], "e": "devoid of lustre"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "रिपुः", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "1.1"}], "e": "the enemy"}, {"w": "आस", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आस", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "भूभृताम्", "p": [{"l": "भूभृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the kings"}, {"w": "धूमशेषः", "p": [{"l": "धूम"}, {"l": "शेष", "cn": "1.1"}], "e": "with only smoke remaining"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "धूमकेतनः", "p": [{"l": "धूमकेतु", "cn": "1.1"}], "e": "a comet"}]},
{"c": "11", "n": "82", "i": 905, "v": "तावुभावपि परस्परस्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसौ । पश्यति स्म जनता दिनात्यये पार्वणौ शशिदिवाकराविव ॥", "mn": "ताविति॥ परस्परस्थितावन्योन्याभियुक्तौ। वर्धमानं च परिहीनं चेति द्वन्द्वः। वर्धमानपरिहीने तेजसी ययोस्तावुभौ राघव-भार्गवावपि। दिनात्यये सायंकाले। पर्वणि भवौ पार्वणौ शशि-दिवाकराविव। जनता जनसमूहः। `ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल्` (पा.4।2।43)इति तल्प्रत्ययः। पश्यति स्मापश्यत्। अत्र राघवस्य शशिना भार्गवस्य भानुनौपम्यं द्रष्टव्यम् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "जनता दिनात्यये परस्परस्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसौ तौ उभौ अपि पार्वणौ शशिदिवाकरौ इव पश्यति स्म ।", "es": "The people saw those two standing opposite each other, one with waxing and the other with waning splendour, like the moon and the sun seen together at dusk during a specific lunar phase.", "pc": [{"w": "तौ", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "2.2"}], "e": "both"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "परस्परस्थितौ", "p": [{"l": "परस्पर"}, {"l": "स्थित", "cn": "2.2"}], "e": "standing opposite each other"}, {"w": "वर्धमानपरिहीनतेजसौ", "p": [{"l": "वर्धमान"}, {"l": "परिहीन"}, {"l": "तेजस्", "cn": "2.2"}], "e": "one with increasing and the other with diminishing splendour"}, {"w": "पश्यति स्म", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्यति स्म", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "जनता", "p": [{"l": "जनता", "cn": "1.1"}], "e": "the people"}, {"w": "दिनात्यये", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "अत्यय", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the day"}, {"w": "पार्वणौ", "p": [{"l": "पार्वण", "cn": "2.2"}], "e": "appearing at the change of lunar fortnights"}, {"w": "शशिदिवाकरौ", "p": [{"l": "शशि"}, {"l": "दिवाकर", "cn": "2.2"}], "e": "the moon and the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "11", "n": "83", "i": 906, "v": "तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि । स्वं च संहितममोघमाशुगं व्याजहार हरसूनुसंनिभः ॥", "mn": "तमिति॥ हरसूनुसंनिभः स्कन्दसमः कृपामृदू राघवः। आत्मनि विषये स्खलितवीर्यं कुण्ठिताशक्तिं तं भार्गवं स्वं स्वकीयं संहितममोघमाशुगं बाणं चावेक्ष्य। व्याजहार बभाषे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "हरसूनुसंनिभः राघवः आत्मनि स्खलितवीर्यम् तम् भार्गवम् कृपामृदुः अवेक्ष्य, स्वम् संहितम् अमोघम् आशुगम् च (उद्दिश्य) व्याजहार ।", "es": "Raghava, who resembled Kartikeya, looked with compassion upon Bhargava, whose power had faltered within him. Then, referring to his own unfailing arrow fitted on the bow, he spoke.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "कृपामृदुः", "p": [{"l": "कृपा"}, {"l": "मृदु", "cn": "1.1"}], "e": "soft with compassion"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "भार्गवम्", "p": [{"l": "भार्गव", "cn": "2.1"}], "e": "Bhargava"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava"}, {"w": "स्खलितवीर्यम्", "p": [{"l": "स्खलित"}, {"l": "वीर्य", "cn": "2.1"}], "e": "whose prowess had faltered"}, {"w": "आत्मनि", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "in himself"}, {"w": "स्वम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "संहितम्", "p": [{"l": "धा", "inf": "संहित", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "fitted"}, {"w": "अमोघम्", "p": [{"l": "अमोघ", "cn": "2.1"}], "e": "unfailing"}, {"w": "आशुगम्", "p": [{"l": "आशुग", "cn": "2.1"}], "e": "arrow"}, {"w": "व्याजहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "व्याजहार", "vp": ["वि", "आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "हरसूनुसंनिभः", "p": [{"l": "हर"}, {"l": "सूनु"}, {"l": "संनिभ", "cn": "1.1"}], "e": "resembling the son of Hara (Kartikeya)"}]},
{"c": "11", "n": "84", "i": 907, "v": "न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि । शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम् ॥", "mn": "नेति॥ अभिभवत्यपि त्वयि। विप्र इति हेतोः। निर्दयं प्रहर्तुमलं शक्तो नास्मि। किं त्वनेन पत्रिणा शरेण ते गतिं गमनं हन्मि, उत मखार्जितं लोकं स्वर्गं हन्मि शंस ब्रूहि ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "त्वयि अभिभवति अपि, (त्वम्) विप्रः इति (हेतोः) निर्दयम् प्रहर्तुम् अलम् न अस्मि । शंस, अनेन पत्रिणा किम् ते गतिम् हन्मि उत मखार्जितम् लोकम् (हन्मि) ।", "es": "Rama said, \"Even though you assail me, I am not able to strike you mercilessly, because you are a Brahmin. Tell me, with this arrow, shall I destroy your power of movement, or the heavenly realms you have earned through sacrifices?\"", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रहर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "प्रहर्तुम्", "vp": ["प्र"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to strike"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "able"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "निर्दयम्", "p": [{"l": "निर्दयम्"}], "e": "mercilessly"}, {"w": "विप्रः", "p": [{"l": "विप्र", "cn": "1.1"}], "e": "a Brahmin"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "because"}, {"w": "अभिभवति", "p": [{"l": "भू", "inf": "अभिभवत्", "vp": ["अभि"], "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "even though you are assailing"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "त्वयि", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "you"}, {"w": "शंस", "p": [{"l": "शंस", "fin": "शंस", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "tell (me)"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "whether"}, {"w": "गतिम्", "p": [{"l": "गति", "cn": "2.1"}], "e": "the power of movement"}, {"w": "अनेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "with this"}, {"w": "पत्रिणा", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "3.1"}], "e": "with this feathered one (arrow)"}, {"w": "हन्मि", "p": [{"l": "हन्", "fin": "हन्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "shall I destroy"}, {"w": "लोकम्", "p": [{"l": "लोक", "cn": "2.1"}], "e": "the realm"}, {"w": "उत", "p": [{"l": "उत"}], "e": "or"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मखार्जितम्", "p": [{"l": "मख"}, {"l": "अर्जित", "cn": "2.1"}], "e": "earned through sacrifices"}]},
{"c": "11", "n": "85", "i": 908, "v": "प्रत्युवाच तमृषिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेद्मि पुरुषं पुरातनम् । गां गतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो ह्यसि मया दिदृक्षुणा ॥", "mn": "प्रतीति॥ ऋषिर्भार्गवस्तं रामं प्रत्युवाच। किमिति? तत्त्वतः स्वरूपतस्त्वां पुरातनं पुरुषं न वेद्मीति न। किंतु वेद्येवेत्यर्थः। किंतु गां गतस्य भुवमवतीर्णस्य तव वैष्णवं धाम तेजो दिदृक्षुणा द्रष्टुमिच्छुना मया कोपितो ह्यसि ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "ऋषिः तम् प्रति उवाच - (अहम्) त्वाम् पुरातनम् पुरुषम् तत्त्वतः न वेद्मि (इति) न । हि दिदृक्षुणा मया गाम् गतस्य तव वैष्णवम् धाम (द्रष्टुम्) त्वम् कोपितः असि ।", "es": "The sage replied: \"It is not that I do not know you in truth to be the ancient Purusha (Vishnu). Indeed, you were provoked by me, who, desiring to see your divine Vaishnava power now that you have come to earth, angered you.\"", "pc": [{"w": "प्रति", "p": [{"l": "प्रति"}], "e": "to"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "replied"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तत्त्वतः", "p": [{"l": "तत्त्वतस्"}], "e": "in truth"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वेद्मि", "p": [{"l": "विद्", "fin": "वेद्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I do know"}, {"w": "पुरुषम्", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "2.1"}], "e": "the Purusha (Supreme Being)"}, {"w": "पुरातनम्", "p": [{"l": "पुरातन", "cn": "2.1"}], "e": "the ancient"}, {"w": "गाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}], "e": "to the earth"}, {"w": "गतस्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of you who has come"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "धाम", "p": [{"l": "धामन्", "cn": "2.1"}], "e": "splendour"}, {"w": "वैष्णवम्", "p": [{"l": "वैष्णव", "cn": "2.1"}], "e": "related to Vishnu"}, {"w": "कोपितः", "p": [{"l": "कुप्", "inf": "कोपित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was angered"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "दिदृक्षुणा", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दिदृक्षु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "3.1"}], "e": "by one desirous of seeing"}]},
{"c": "11", "n": "86", "i": 909, "v": "भस्मसात्कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाञ्च वसुधां ससागराम् । आहितो जयविपर्ययोऽपि मे श्लाध्य एव परमेष्ठिना त्वया ॥", "mn": "भस्मसादिति॥ पितृद्विषः पितृवैरिणो भस्मसात्कृतवतः कोपेन भस्मीकुर्वतः। `विभाषा साति कार्त्स्न्ये` (पा.5।4।52) इति सातिप्रत्ययः। ससागरां वसुधां च पात्रसात् पात्राधीनं देयं कृतवतः। `देये त्रा च` (पा.5।4।55)इति चकारात्सातिः। कृतकृत्यस्य मे परमेष्ठिना परमपुरुषेण त्वयाऽऽहितः कृतो जयविपर्ययः पराजयोऽपि श्लाघ्य आशास्य एव ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पितृद्विषः भस्मसात् कृतवतः ससागराम् वसुधाम् च पात्रसात् (कृतवतः) मे, परमेष्ठिना त्वया आहितः जयविपर्ययः अपि श्लाध्यः एव ।", "es": "Parashurama said: \"For me, who reduced my father's enemies to ashes and gave away the entire earth with its oceans to a worthy recipient, even this defeat inflicted by you, the Supreme Lord, is indeed praiseworthy.\"", "pc": [{"w": "भस्मसात्कृतवतः", "p": [{"l": "भस्मसात्"}, {"l": "कृ", "inf": "कृतवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "6.1"}], "e": "of me who has reduced to ashes"}, {"w": "पितृद्विषः", "p": [{"l": "पितृ"}, {"l": "द्विष्", "cn": "2.3"}], "e": "the enemies of my father"}, {"w": "पात्रसात्", "p": [{"l": "पात्रसात्"}], "e": "to a worthy recipient"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वसुधाम्", "p": [{"l": "वसुधा", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "ससागराम्", "p": [{"l": "ससागरा", "cn": "2.1"}], "e": "along with its oceans"}, {"w": "आहितः", "p": [{"l": "धा", "inf": "आहित", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "inflicted"}, {"w": "जयविपर्ययः", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "विपर्यय", "cn": "1.1"}], "e": "a defeat"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "for me"}, {"w": "श्लाध्यः", "p": [{"l": "श्लाघ्", "inf": "श्लाध्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "praiseworthy"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "परमेष्ठिना", "p": [{"l": "परमेष्ठिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the Supreme Lord"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}]},
{"c": "11", "n": "87", "i": 910, "v": "तद्गतिं मतिमतां वरेप्सितां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे । पीडयिषअयति न मां खिलीकृता स्वर्गपद्धतिरभोगलोलुपम् ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मात्कारणात्, हे मतिमतां वर! पुण्यतीर्थगमनायाप्तुमिष्टामीप्सितां मे गतिं रक्ष पालय। किंतु खिलीकृता दुर्गमीकृतापि स्वर्ग-द्धतिरभोगलोलुपं भोगनिःस्पृहं मां न पीडयिष्यति। अतस्तामेव जह्रीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तत्, मतिमताम् वर, मे ईप्सिताम् गतिम् पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष । खिलीकृता स्वर्गपद्धतिः अभोगलोलुपम् माम् न पीडयिष्यति ।", "es": "\"Therefore, O best among the wise, spare my power of movement, which I desire for pilgrimages to holy sites. The path to heaven being blocked will not pain me, as I am not greedy for its enjoyments.\"", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "therefore"}, {"w": "गतिम्", "p": [{"l": "गति", "cn": "2.1"}], "e": "power of movement"}, {"w": "मतिमताम्", "p": [{"l": "मतिमान्", "cn": "6.3"}], "e": "of the wise"}, {"w": "वर", "p": [{"l": "वर", "cn": "8.1"}], "e": "O best"}, {"w": "ईप्सिताम्", "p": [{"l": "आप्", "inf": "ईप्सित", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "desired"}, {"w": "पुण्यतीर्थगमनाय", "p": [{"l": "पुण्य"}, {"l": "तीर्थ"}, {"l": "गमन", "cn": "4.1"}], "e": "for going to holy places"}, {"w": "रक्ष", "p": [{"l": "रक्ष्", "fin": "रक्ष", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "preserve"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "पीडयिष्यति", "p": [{"l": "पीड्", "fin": "पीडयिष्यति", "s": ["णिच्", "स्य"], "t": "लृट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "will pain"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "खिलीकृता", "p": [{"l": "खिलीकृ", "inf": "खिलीकृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "made barren/obstructed"}, {"w": "स्वर्गपद्धतिः", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "पद्धति", "cn": "1.1"}], "e": "the path to heaven"}, {"w": "अभोगलोलुपम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "भोग"}, {"l": "लोलुप", "cn": "2.1"}], "e": "me who is not greedy for enjoyments"}]},
{"c": "11", "n": "88", "i": 911, "v": "प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्राङ्मुखश्च विससर्ज सायकम् । भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽभवत्स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः ॥", "mn": "प्रत्यपद्यतेति॥ राघवस्तथेति प्रत्यपद्यताङ्गीकृतवान्। प्राङ्मुख इन्द्रदिङ्मुखः सायकं विससर्ज च। स सायकः सुकृतोऽपि साधुकारिणोऽपि। करोतेः क्विप्। भार्गवस्य दुरत्ययो दुरतिक्रमः स्वर्गमार्गस्य परिघः प्रतिबन्धोऽभवत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "राघवः 'तथा' इति प्रति अपद्यत, प्राङ्मुखः च सायकम् विससर्ज । सः (सायकः) भार्गवस्य सुकृतस्य अपि दुरत्ययः स्वर्गमार्गपरिघः अभवत् ।", "es": "Raghava agreed, saying \"So be it,\" and facing east, released the arrow. That arrow became an insurmountable bar to the heavenly worlds earned by Bhargava's merit.", "pc": [{"w": "प्रत्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रत्यपद्यत", "vp": ["प्रति"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "agreed"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava"}, {"w": "प्राङ्मुखः", "p": [{"l": "प्राङ्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "facing east"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "विससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "विससर्ज", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "released"}, {"w": "सायकम्", "p": [{"l": "सायक", "cn": "2.1"}], "e": "the arrow"}, {"w": "भार्गवस्य", "p": [{"l": "भार्गव", "cn": "6.1"}], "e": "of Bhargava"}, {"w": "सुकृतः", "p": [{"l": "सुकृत", "cn": "6.1"}], "e": "of the merit"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "it (the arrow)"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "स्वर्गमार्गपरिघः", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "परिघ", "cn": "1.1"}], "e": "the bar to the path of heaven"}, {"w": "दुरत्ययः", "p": [{"l": "दुरत्यय", "cn": "1.1"}], "e": "insurmountable"}]},
{"c": "11", "n": "89", "i": 912, "v": "राघवोऽपि चरणौ तपोनिधेः क्षम्यतामिति वदन्समस्पृशत् । निर्जितेषु तरसा तरस्विनां शत्रुषु प्रणतिरेव कीर्तये ॥", "mn": "राघव इति॥ राघवोऽपि क्षम्यतामिति वदंस्तपोनिधेर्भार्गवस्य चरणौ समस्पृशत् प्रणनाम। तथा हि-तरस्विनां बलवतां तरसा बलेन निर्जितेषु शत्रुषु प्रणतिरेव कीर्तये। भवतीति शेषः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "राघवः अपि 'क्षम्यताम्' इति वदन् तपोनिधेः चरणौ समस्पृशत् । तरस्विनाम् तरसा निर्जितेषु शत्रुषु प्रणतिः एव कीर्तये (भवति) ।", "es": "Raghava, saying \"Forgive me,\" touched the feet of the sage, that treasure of penance. For the powerful, showing respect to enemies conquered by force is itself a source of glory.", "pc": [{"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "चरणौ", "p": [{"l": "चरण", "cn": "2.2"}], "e": "the two feet"}, {"w": "तपोनिधेः", "p": [{"l": "तपोनिधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the treasure of penance"}, {"w": "क्षम्यताम्", "p": [{"l": "क्षम्", "fin": "क्षम्यताम्", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be forgiven"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "वदन्", "p": [{"l": "वद्", "inf": "वदत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "saying"}, {"w": "समस्पृशत्", "p": [{"l": "स्पृश्", "fin": "समस्पृशत्", "vp": ["सम्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "touched"}, {"w": "निर्जितेषु", "p": [{"l": "जि", "inf": "निर्जित", "vp": ["निर्"], "s": ["क्त"], "cn": "7.3"}], "e": "towards those who have been conquered"}, {"w": "तरसा", "p": [{"l": "तरस्", "cn": "3.1"}], "e": "by force"}, {"w": "तरस्विनाम्", "p": [{"l": "तरस्विन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the powerful"}, {"w": "शत्रुषु", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "7.3"}], "e": "towards enemies"}, {"w": "प्रणतिः", "p": [{"l": "प्रणति", "cn": "1.1"}], "e": "a bow"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "alone"}, {"w": "कीर्तये", "p": [{"l": "कीर्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for fame"}]},
{"c": "11", "n": "90", "i": 913, "v": "राजसत्वमवधूय मातृकं पित्र्यमस्मि गमितः शमं यदा । नन्वनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्ययमनुग्रहीकृतः ॥", "mn": "राजसत्वमिति॥ मातुरागतं मातृकं राजसत्वं रजोगुणप्रधानत्वमवधूयपितुरागतं पित्र्यं शमं यदा गमितोऽस्मि। तदा त्वया ममापेक्षितत्वादनिन्दितमगर्हितं फलं स्वर्गहानिलक्षणं यस्य सोऽयं निग्रहोऽपकारोऽप्यनुग्रहीकृतो ननूपकारीकृतः खलु ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "यदा मातृकम् राजसत्वम् अवधूय पित्र्यम् शमम् गमितः अस्मि, ननु त्वया मम अयम् निग्रहः अपि अनिन्दितफलः अनुग्रहीकृतः ।", "es": "Parashurama said: \"Since I have been made to shake off the quality of Rajas inherited from my mother and attain the tranquility inherited from my father, indeed, even this subjugation of me by you has been turned into a favor with a praiseworthy result.\"", "pc": [{"w": "राजसत्वम्", "p": [{"l": "राजसत्व", "cn": "2.1"}], "e": "the quality of Rajas"}, {"w": "अवधूय", "p": [{"l": "धू", "inf": "अवधूय", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having shaken off"}, {"w": "मातृकम्", "p": [{"l": "मातृक", "cn": "2.1"}], "e": "inherited from my mother"}, {"w": "पित्र्यम्", "p": [{"l": "पित्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "inherited from my father"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "गमितः", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गमित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "made to attain"}, {"w": "शमम्", "p": [{"l": "शम", "cn": "2.1"}], "e": "tranquility"}, {"w": "यदा", "p": [{"l": "यदा"}], "e": "since"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "indeed"}, {"w": "अनिन्दितफलः", "p": [{"l": "अनिन्दित"}, {"l": "फल", "cn": "1.1"}], "e": "having a blameless result"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "निग्रहः", "p": [{"l": "निग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "subjugation"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अनुग्रहीकृतः", "p": [{"l": "अनुग्रहीकृ", "inf": "अनुग्रहीकृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been turned into a favor"}]},
{"c": "11", "n": "91", "i": 914, "v": "साधयाम्यहमविघ्नमस्तु ते देवकार्यमुपपादयिष्यतः । ऊचिवानिति वचः सलक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजमृषिस्तिरोदधे ॥", "mn": "साधयामीति॥ अहं साधयामि गच्छामि। देवकार्यमुपपादयिष्यतः संपादयिष्यतस्तेऽविघ्नमस्तु विघ्नाभावोऽस्तु। `अव्ययं विभक्ति-` (पा.2।1।6) इत्यादिवार्थाभावेऽव्ययीभावः। सह लक्ष्मणेन सलक्ष्मणः। तम्। `तेन सहेति तुल्ययोगे` (पा.2।2।28) इति बहुव्रीहिः। लक्ष्मणाग्रजं राममिति वच ऊचिवानुक्तवान्। ब्रूञः क्वसुः। ऋषिस्तिरोदधेऽन्तर्दधे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अहम् साधयामि । देवकार्यम् उपपादयिष्यतः ते अविघ्नम् अस्तु । ऋषिः सलक्ष्मणम् लक्ष्मणाग्रजम् इति वचः ऊचिवान् तिरोदधे ।", "es": "\"I shall now depart. May there be no obstacles for you as you accomplish the work of the gods.\" Having said these words to Rama, who was with Lakshmana, the sage disappeared.", "pc": [{"w": "साधयामि", "p": [{"l": "साध्", "fin": "साधयामि", "s": ["णिच्"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I shall depart"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "अविघ्नम्", "p": [{"l": "अविघ्न", "cn": "1.1"}], "e": "without obstacles"}, {"w": "अस्तु", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्तु", "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "may it be"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "for you"}, {"w": "देवकार्यम्", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "कार्य", "cn": "2.1"}], "e": "the work of the gods"}, {"w": "उपपादयिष्यतः", "p": [{"l": "पद्", "inf": "उपपादयिष्यत्", "vp": ["उप"], "s": ["णिच्", "स्य", "शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of you who is about to accomplish"}, {"w": "ऊचिवान्", "p": [{"l": "वच्", "inf": "ऊचिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "having said"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "these words"}, {"w": "सलक्ष्मणम्", "p": [{"l": "सलक्ष्मण", "cn": "2.1"}], "e": "who was with Lakshmana"}, {"w": "लक्ष्मणाग्रजम्", "p": [{"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "अग्रज", "cn": "2.1"}], "e": "to the elder brother of Lakshmana"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "तिरोदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "तिरोदधे", "vp": ["तिरस्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "disappeared"}]},
{"c": "11", "n": "92", "i": 915, "v": "तस्मिन्गते विजयिनं परिरभ्य रामं स्नेहादमन्यत पिता पुनरेव जातम् । तस्याभवत्क्षणशुचः परितोषलाभः कक्षाग्निलङ्घिततरोरिव वृष्टिपातः ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन् भार्गवे गते सति विजयिनं रामं पिता स्नेहात् परिरभ्यालिङ्ग्य पुनर्जातमेवामन्यत। क्षणं शुग्यस्येति विग्रहः। क्षणशुचस्तस्य दशरथस्य परितोषलाभः संतोषप्राप्तिः। कक्षाग्निना दावानलेन। `कक्षः शुष्ककाननवीरुधोः` इति विश्वः। लङ्घितस्याभइहतस्य तरोर्वृष्टिपात इव। अभवत् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तस्मिन् गते (सति), पिता विजयिनम् रामम् परिरभ्य स्नेहात् पुनः एव जातम् अमन्यत । क्षणशुचः तस्य परितोषलाभः कक्षाग्निलङ्घिततरोः वृष्टिपातः इव अभवत् ।", "es": "When Parashurama had gone, his father Dasharatha embraced the victorious Rama and, out of affection, considered him born anew. For Dasharatha, whose grief had been momentary, the attainment of joy was like a rainfall upon a tree scorched by a forest fire.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "when he"}, {"w": "गते", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "had gone"}, {"w": "विजयिनम्", "p": [{"l": "विजयिन्", "cn": "2.1"}], "e": "the victorious"}, {"w": "परिरभ्य", "p": [{"l": "रभ्", "inf": "परिरभ्य", "vp": ["परि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having embraced"}, {"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "स्नेहात्", "p": [{"l": "स्नेह", "cn": "5.1"}], "e": "out of affection"}, {"w": "अमन्यत", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "thought (him)"}, {"w": "पिता", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "the father"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "जातम्", "p": [{"l": "जन्", "inf": "जात", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "to be born"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "क्षणशुचः", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "शुच्", "cn": "6.1"}], "e": "of him whose grief was momentary"}, {"w": "परितोषलाभः", "p": [{"l": "परितोष"}, {"l": "लाभ", "cn": "1.1"}], "e": "the attainment of great joy"}, {"w": "कक्षाग्निलङ्घिततरोः", "p": [{"l": "कक्षाग्नि"}, {"l": "लङ्घित"}, {"l": "तरु", "cn": "6.1"}], "e": "of a tree scorched by a forest fire"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वृष्टिपातः", "p": [{"l": "वृष्टि"}, {"l": "पात", "cn": "1.1"}], "e": "a fall of rain"}]},
{"c": "11", "n": "93", "i": 916, "v": "अथ पथि गमयित्वा क्लृप्तरम्योपकार्ये कतिचिदवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पः । पुरमविशदयोध्यां मैथिलीदर्शनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ। ईषदसमाप्तः शर्वः शर्वकल्पः। `ईषदसमाप्तौ-` (पा.5।3।67)इति कल्पप्प्रत्ययः। अवनिपालः क्लृप्ता रम्या नवा उपकार्या यस्मिन्स तस्मिन्पथि कतिचिच्छर्वरी रात्रिर्गमयित्वा मैथिलीदर्शनीनामङ्गनानां लोचनैः कुवलयानि येषां संजातानि कुवलयिताः। `तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतञ्` (पा.5।2।36) इतीतच्प्रत्ययः। कुवलयिता गवाक्षा यस्यास्तां पुरमयोध्यामविशत् प्रविष्टवान् ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "अथ शर्वकल्पः अवनिपालः क्लृप्तरम्योपकार्ये पथि कतिचित् शर्वरीः गमयित्वा, मैथिलीदर्शनीनाम् अङ्गनानाम् लोचनैः कुवलयितगवाक्षाम् अयोध्याम् पुरम् अविशत् ।", "es": "Then, the king (Dasharatha), who was like Shiva in prowess, after spending some nights on the road in beautifully arranged camps, entered the city of Ayodhya, whose windows appeared to be filled with blue lotuses by the eyes of the women eager to see Sita.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "गमयित्वा", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गमयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}], "e": "having spent"}, {"w": "क्लृप्तरम्योपकार्ये", "p": [{"l": "क्लृप्त"}, {"l": "रम्य"}, {"l": "उपकार्य", "cn": "7.1"}], "e": "where beautiful temporary camps were set up"}, {"w": "कतिचित्", "p": [{"l": "कतिचित्"}], "e": "some"}, {"w": "अवनिपालः", "p": [{"l": "अवनि"}, {"l": "पाल", "cn": "1.1"}], "e": "the protector of the earth"}, {"w": "शर्वरीः", "p": [{"l": "शर्वरी", "cn": "2.3"}], "e": "nights"}, {"w": "शर्वकल्पः", "p": [{"l": "शर्व"}, {"l": "कल्प", "cn": "1.1"}], "e": "equal to Shiva"}, {"w": "पुरम्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "2.1"}], "e": "the city"}, {"w": "अविशत्", "p": [{"l": "विश्", "fin": "अविशत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "entered"}, {"w": "अयोध्याम्", "p": [{"l": "अयोध्या", "cn": "2.1"}], "e": "Ayodhya"}, {"w": "मैथिलीदर्शनीनाम्", "p": [{"l": "मैथिली"}, {"l": "दर्शिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of the women eager to see Maithili"}, {"w": "कुवलयितगवाक्षाम्", "p": [{"l": "कुवलयित"}, {"l": "गवाक्षा", "cn": "2.1"}], "e": "whose windows were turned into blue lotuses"}, {"w": "लोचनैः", "p": [{"l": "लोचन", "cn": "3.3"}], "e": "by the eyes"}, {"w": "अङ्गनानाम्", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "6.3"}], "e": "of the women"}]},
{"c": "12", "n": "1", "i": 917, "v": "निर्विष्टविषयस्नेहः स दशान्तमुपेयिवान् । आसीदासन्ननिर्वाणः प्रदीपार्चिरिवोषसि ॥", "mn": "निर्विष्टेति॥ स्नेहयन्ति प्रीणयन्ति पुरुषमिति स्नेहाः। पचाद्यच्। स्निह्यन्ति पुरुषा येष्विति वा स्नेहाः। अधिकरणार्थे घञन्। विषयाः शब्दादयस्त एव स्नेहाः निर्विष्टा भुक्ता विषयस्नेहा येन स तथोक्तः। `निर्वेशो भृतिभोगयोः`इति विश्वः। दशा जीवनावस्था तस्या अन्तं वार्घकमुपेयिवान्। स दशरथः। उषसि प्रदीपार्चिरिव दीपज्वालेव। आसन्नं निर्वाणं मोक्षो यस्य स तथोक्त आसीत्। अर्चिःपक्षे तु- विषयो देश आश्रयः। भाजनमिति यावत्। `विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदेऽपि च` इति विश्वः। `स्नेहस्तैलादिकरसे द्रवे स्यात्सौहृदेऽपि च` इति विश्वः। दशा वर्तिका। `दशा वर्ताववस्थायाम्` इति विश्वः। निर्वाणैविनाशः। `निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षो विनाशे गजमज्जने`इति यादवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "निर्विष्टविषयस्नेहः दशान्तम् उपेयिवान् सः उषसि प्रदीपार्चिः इव आसन्ननिर्वाणः आसीत् ।", "es": "King Dasharatha, having fully enjoyed worldly pleasures and reached the final stage of his life, was nearing his end (liberation). He resembled the flame of a lamp at dawn, which, having consumed its oil and reached the end of its wick, is on the verge of being extinguished.", "pc": [{"w": "निर्विष्टविषयस्नेहः", "p": [{"l": "निर्विष्ट"}, {"l": "विषय"}, {"l": "स्नेह", "cn": "1.1"}], "e": "he who had fully enjoyed the affections of worldly objects"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Dasharatha)"}, {"w": "दशान्तम्", "p": [{"l": "दशा"}, {"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "the final stage of life"}, {"w": "उपेयिवान्", "p": [{"l": "इ", "inf": "उपेयिवस्", "vp": ["उप"], "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}], "e": "had reached"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "आसन्ननिर्वाणः", "p": [{"l": "आसन्न"}, {"l": "निर्वाण", "cn": "1.1"}], "e": "whose extinction was near"}, {"w": "प्रदीपार्चिः", "p": [{"l": "प्रदीप"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "1.1"}], "e": "the flame of a lamp"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उषसि", "p": [{"l": "उषस्", "cn": "7.1"}], "e": "at dawn"}]},
{"c": "12", "n": "2", "i": 918, "v": "तं कर्णमूलमागत्य रामे श्रीर्न्यस्यतामिति । कैकेयीशङ्कयेवाह पलितच्छद्मना जरा ॥", "mn": "तमिति॥ जरा कैकेयीशङ्कयेव पलितस्य केशादिशौक्ल्यस्य छद्मना मिषेण। `पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ` इत्यमरः (अ.को.2|6|41)। कर्णमूलं कर्णोपकण्ठमागत्य रामे श्रीराज्यलक्ष्मीर्न्यस्यतां निधीयतामिति तमाह। दशरथो `बृद्धोऽहम्`इति विचार्य रामस्य यौवराज्याभिषेकं चकाङ्क्षेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "जरा पलितच्छद्मना तं कर्णमूलम् आगत्य कैकेयीशङ्कया इव रामे श्रीः न्यस्यताम् इति आह ।", "es": "Old age, appearing in the form of grey hair, approached the King's ear and whispered, as if out of fear of Kaikeyi, that the royal fortune should now be transferred to Rama. The grey hair near the ear is poetically imagined as old age whispering advice to the King to retire and crown his son.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "कर्णमूलम्", "p": [{"l": "कर्ण"}, {"l": "मूल", "cn": "2.1"}], "e": "to the root of his ear"}, {"w": "आगत्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "आगत्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having come"}, {"w": "रामे", "p": [{"l": "राम", "cn": "7.1"}], "e": "on Rama"}, {"w": "श्रीः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "the royal fortune"}, {"w": "न्यस्यताम्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "न्यस्यताम्", "vp": ["नि"], "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "let it be placed"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "कैकेयीशङ्कया", "p": [{"l": "कैकेयी"}, {"l": "शङ्का", "cn": "3.1"}], "e": "with the fear of Kaikeyi"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "आह", "p": [{"l": "ब्रू", "fin": "आह", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "पलितच्छद्मना", "p": [{"l": "पलित"}, {"l": "छद्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "in the guise of grey hair"}, {"w": "जरा", "p": [{"l": "जरा", "cn": "1.1"}], "e": "old age"}]},
{"c": "12", "n": "3", "i": 919, "v": "सा पौरान्पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिः । प्रत्येकं ह्लादयांचक्रे कुल्येवोद्यानपादपान् ॥", "mn": "सेति॥ सा पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिरभिषेकवार्ता। कुल्या कृत्रिमा सरित्। `कुल्याऽल्पा कृत्रिमा सरित्` इत्यमरः। उद्यानपादपानिव। पौरान्प्रत्येकं ह्लादयांचक्रे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पौरकान्तस्य रामस्य सा अभ्युदयश्रुतिः कुल्या उद्यानपादपान् इव पौरान् प्रत्येकं ह्लादयांचक्रे ।", "es": "The news of the upcoming coronation of Rama, who was beloved by all citizens, delighted every single resident of the city, just as a water canal nourishes and refreshes every tree in a garden.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "पौरान्", "p": [{"l": "पौर", "cn": "2.3"}], "e": "the citizens"}, {"w": "पौरकान्तस्य", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "कान्त", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was beloved by the citizens"}, {"w": "रामस्य", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}], "e": "of Rama"}, {"w": "अभ्युदयश्रुतिः", "p": [{"l": "अभ्युदय"}, {"l": "श्रुति", "cn": "1.1"}], "e": "the news of the prosperity"}, {"w": "प्रत्येकम्", "p": [{"l": "प्रत्येकम्"}], "e": "each one"}, {"w": "ह्लादयांचक्रे", "p": [{"l": "ह्लाद्", "fin": "ह्लादयांचक्रे", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "delighted"}, {"w": "कुल्या", "p": [{"l": "कुल्या", "cn": "1.1"}], "e": "a small canal"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उद्यानपादपान्", "p": [{"l": "उद्यान"}, {"l": "पादप", "cn": "2.3"}], "e": "the trees of a garden"}]},
{"c": "12", "n": "4", "i": 920, "v": "तस्याभिषेकसंभारं कल्पितं क्रूरनिश्चया । दूषयामास कैकेयी शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिः ॥", "mn": "तस्येति॥ क्रूरनिश्चया कैकेयी तस्य रामस्य कल्पितं संभृतमभिषेकस्य संभारमुपकरणं शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिर्दूषयामास। स्वदुःखमूलेन राजशोकेन प्रतिबबन्धेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "क्रूरनिश्चया कैकेयी तस्य कल्पितम् अभिषेकसंभारं शोकोष्णैः पार्थिवाश्रुभिः दूषयामास ।", "es": "Kaikeyi, fixed in her cruel determination, ruined the elaborate preparations made for Rama's coronation by causing the King to shed tears hot with grief. Her demands turned a festive occasion into a tragedy for the King.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अभिषेकसंभारं", "p": [{"l": "अभिषेक"}, {"l": "संभार", "cn": "2.1"}], "e": "preparations for coronation"}, {"w": "कल्पितं", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "कल्पित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "prepared"}, {"w": "क्रूरनिश्चया", "p": [{"l": "क्रूर"}, {"l": "निश्चय", "cn": "1.1"}], "e": "she of cruel resolve"}, {"w": "दूषयामास", "p": [{"l": "दुष्", "fin": "दूषयामास", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "spoiled"}, {"w": "कैकेयी", "p": [{"l": "कैकेयी", "cn": "1.1"}], "e": "Kaikeyi"}, {"w": "शोकोष्णैः", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "उष्ण", "cn": "3.3"}], "e": "hot with grief"}, {"w": "पार्थिवाश्रुभिः", "p": [{"l": "पार्थिव"}, {"l": "अश्रु", "cn": "3.3"}], "e": "with the king's tears"}]},
{"c": "12", "n": "5", "i": 921, "v": "सा किलाश्वासिता चण्डी भर्त्रा तत्संश्रुतौ वरौ । उद्ववामेन्द्रसिक्ता भूर्बिलमग्नाविवोरगौ ॥", "mn": "सेति॥ चण्ड्यतिकोपना। `चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः` इत्यमरः (अ.को.3|1|32)। सा किल भर्त्राऽऽश्वासिताऽनुनीता सती तेन भर्त्रा संश्रुतौ प्रतिज्ञातौ वरौ। इन्द्रेणसिक्ताऽभिवृष्टा भूर्बिले वल्मीकादौ मग्नावुरगाविव। उद्ववामोज्जगार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भर्त्रा आश्वासिता सा चण्डी तत्संश्रुतौ द्वौ वरौ इन्द्रसिक्ता भूः बिलमग्नौ उरगौ इव उद्ववाम ।", "es": "Once consoled by her husband, the angry Kaikeyi brought forth the two boons previously promised to her. This act was like the earth, when drenched by rain, forcing out two serpents that had been hidden deep within a hole.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "She"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "आश्वासिता", "p": [{"l": "श्वस्", "vp": ["आ"], "inf": "आश्वासित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "reassured"}, {"w": "चण्डी", "p": [{"l": "चण्डी", "cn": "1.1"}], "e": "the fierce one"}, {"w": "भर्त्रा", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "3.1"}], "e": "by her husband"}, {"w": "तत्संश्रुतौ", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "संश्रुत", "cn": "2.2"}], "e": "those two promised"}, {"w": "वरौ", "p": [{"l": "वर", "cn": "2.2"}], "e": "two boons"}, {"w": "उद्ववाम", "p": [{"l": "वम्", "vp": ["उद्"], "fin": "उद्ववाम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "brought forth"}, {"w": "इन्द्रसिक्ता", "p": [{"l": "इन्द्र"}, {"l": "सिक्त", "cn": "1.1"}], "e": "sprinkled by Indra"}, {"w": "भूः", "p": [{"l": "भू", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "बिलमग्नौ", "p": [{"l": "बिल"}, {"l": "मग्न", "cn": "2.2"}], "e": "hidden in a hole"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उरगौ", "p": [{"l": "उरग", "cn": "2.2"}], "e": "two snakes"}]},
{"c": "12", "n": "6", "i": 922, "v": "तयोश्चतुर्दशैकेन रामं प्राव्राजयत्समाः । द्वितीयेन सुतस्यैच्छद्वैधव्यैकफलां श्रियम् ॥", "mn": "तयोरिति॥ सा तयोर्वरयोर्मध्य एकेन वरेण रामं चतुर्दश समाः संवत्सरान्। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। प्राव्राजयत् प्रावासयत्। द्वितीयेन वरेण सुतस्य भरतस्य वैधव्यैकफलां स्ववैधव्यमात्रफलाम्। न तूपभोगफलामिति भावः। श्रियमैच्छदियेष ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तयोः एकेन रामं चतुर्दश समाः प्राव्राजयत् द्वितीयेन सुतस्य वैधव्यैकफलां श्रियम् ऐच्छत् ।", "es": "With the first boon, she exiled Rama to the forest for fourteen years. With the second, she sought the kingdom for her son Bharata—a sovereignty that would inevitably result in her own widowhood, as the shock would kill the King.", "pc": [{"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "Of those two"}, {"w": "चतुर्दश", "p": [{"l": "चतुर्दशन्", "cn": "2.3"}], "e": "fourteen"}, {"w": "एकेन", "p": [{"l": "एक", "cn": "3.1"}], "e": "with one"}, {"w": "रामं", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "प्राव्राजयत्", "p": [{"l": "व्रज्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्राव्राजयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "she exiled"}, {"w": "समाः", "p": [{"l": "समा", "cn": "2.3"}], "e": "years"}, {"w": "द्वितीयेन", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "3.1"}], "e": "with the second"}, {"w": "सुतस्य", "p": [{"l": "सुत", "cn": "6.1"}], "e": "for her son"}, {"w": "ऐच्छत्", "p": [{"l": "इष्", "fin": "ऐच्छत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "she wished for"}, {"w": "वैधव्यैकफलां", "p": [{"l": "वैधव्य"}, {"l": "एक"}, {"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "which had widowhood as its only fruit"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}]},
{"c": "12", "n": "7", "i": 923, "v": "पित्रा दत्तां रुदन्रामः प्राङ्महीं प्रत्यपद्यत । पश्चाद्वनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितोऽग्रहीत् ॥", "mn": "पित्रेति॥ रामः। प्राक् पित्रा दत्तां महीं रुदन्प्रत्यपद्यताङ्गीचकार। स्वत्यागदुःखादिति भावः। पश्चाद्वनाय गच्छेत्येवंरूपां तदाज्ञां पित्राज्ञां मुदितोऽग्रहीत्। पित्राज्ञाकरणलाभादिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामः पित्रा दत्तां महीं प्राक् रुदन् प्रत्यपद्यत पश्चात् वनाय गच्छ इति तदाज्ञां मुदितः अग्रहीत् ।", "es": "When his father previously offered him the kingdom, Rama accepted it with tears (out of humility or empathy for the responsibility). However, when ordered to go to the forest, he accepted that command with a joyful heart, showing his supreme devotion to his father's word.", "pc": [{"w": "पित्रा", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "3.1"}], "e": "by his father"}, {"w": "दत्तां", "p": [{"l": "दा", "inf": "दत्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "given"}, {"w": "रुदन्", "p": [{"l": "रुद्", "inf": "रुदत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "weeping"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राच्"}], "e": "at first"}, {"w": "महीं", "p": [{"l": "मही", "cn": "2.1"}], "e": "the kingdom"}, {"w": "प्रत्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["प्रति"], "fin": "प्रत्यपद्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "accepted"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "वनाय", "p": [{"l": "वन", "cn": "4.1"}], "e": "to the forest"}, {"w": "गच्छ", "p": [{"l": "गम्", "fin": "गच्छ", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "go"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तदाज्ञां", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "आज्ञा", "cn": "2.1"}], "e": "his command"}, {"w": "मुदितः", "p": [{"l": "मुद्", "inf": "मुदित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "joyful"}, {"w": "अग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अग्रहीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "accepted"}]},
{"c": "12", "n": "8", "i": 924, "v": "दधतो मङ्गलक्षौमे वसानस्य च वल्कले । ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ॥", "mn": "दधत इति॥ मङ्गलक्षौमे दधतो वस्कले वसानस्याच्छादयतश्च तस्य रामस्य सममेकविधं मुखरागं मुखवर्णं जना विस्मिता ददृशुः। सुखदुःखयोरविकृत इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मङ्गलक्षौमे दधतः वल्कले वसानस्य च तस्य मुखरागं जनाः समं विस्मिताः ददृशुः ।", "es": "The people were astonished to see that Rama's facial expression remained exactly the same whether he was wearing the auspicious silk robes for his coronation or the bark garments for his exile. His equanimity in both prosperity and adversity was unparalleled.", "pc": [{"w": "दधतः", "p": [{"l": "धा", "inf": "दधत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of him wearing"}, {"w": "मङ्गलक्षौमे", "p": [{"l": "मङ्गल"}, {"l": "क्षौम", "cn": "7.2"}], "e": "the two auspicious silk garments"}, {"w": "वसानस्य", "p": [{"l": "वस्", "inf": "वसान", "s": ["शानच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of him putting on"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वल्कले", "p": [{"l": "वल्कल", "cn": "7.2"}], "e": "the two bark garments"}, {"w": "ददृशुः", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "विस्मिताः", "p": [{"l": "स्मि", "vp": ["वि"], "inf": "विस्मित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "astonished"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "मुखरागं", "p": [{"l": "मुख"}, {"l": "राग", "cn": "2.1"}], "e": "complexion of the face"}, {"w": "समं", "p": [{"l": "सम", "cn": "2.1"}], "e": "the same"}, {"w": "जनाः", "p": [{"l": "जन", "cn": "1.3"}], "e": "people"}]},
{"c": "12", "n": "9", "i": 925, "v": "स सीतालक्ष्मणसखेः सत्याद्गुरुमलोपयन् । विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः ॥", "mn": "स इति॥ स रामो गुरुं पितरं सत्याद्वरदानरूपात्। अलोपयन्नभ्रंशयन्। सीतालक्ष्मणयोः सखेति विग्रहः। ताभ्यां सहितः सन् दण्डकारण्यं विवेश। सतां मनः प्रत्येकं विवेश। पितृभक्त्या सर्वे सन्तः संतुष्टा इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः सीतालक्ष्मणसखेः सत्यात् गुरुम् अलोपयन् दण्डकारण्यं सतां मनः च प्रत्येकं विवेश ।", "es": "Accompanied by Sita and Lakshmana, Rama entered the Dandaka forest to ensure his father did not deviate from his truthful promise. In doing so, he simultaneously entered the hearts of all virtuous people, who were moved by his righteousness.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "सीतालक्ष्मणसखः", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by Sita and Lakshmana"}, {"w": "सत्यात्", "p": [{"l": "सत्य", "cn": "5.1"}], "e": "from truth"}, {"w": "गुरुम्", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "his father"}, {"w": "अलोपयन्", "p": [{"l": "नञ्"}, {"l": "लुप्", "inf": "लोपयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "not causing to violate"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "entered"}, {"w": "दण्डकारण्यं", "p": [{"l": "दण्डकारण्य", "cn": "2.1"}], "e": "the Dandaka forest"}, {"w": "प्रत्येकं", "p": [{"l": "प्रत्येक"}], "e": "each one"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सतां", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the good people"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "the mind"}]},
{"c": "12", "n": "10", "i": 926, "v": "राजापि तद्वियोगार्तः स्मृत्वा शापं स्वकर्मजम् । शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभममन्यत ॥", "mn": "राजेति॥ तद्वियोगार्तः पुत्रवियोगदुःखितो राजिपि स्वकर्मणा मुनिपुत्रवधरूपेण जातः स्वकर्मजस्तं शापं पुत्रशोकजं मरणात्मकं स्मृत्वा शरीरत्यागमात्रेण देहत्यागेनैव शुद्धिलाभं प्रायश्चित्तम्। अमन्यत। मृत इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राजा अपि तद्वियोगार्तः स्वकर्मजं शापं स्मृत्वा शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभम् अमन्यत ।", "es": "The King, suffering intensely from the separation from Rama, recalled the curse brought upon himself by his own past actions. He viewed the abandonment of his body (death) as the only way to attain purification and release from his grief and guilt.", "pc": [{"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "The king"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "तद्वियोगार्तः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "वियोग"}, {"l": "आर्त", "cn": "1.1"}], "e": "pained by separation from him"}, {"w": "स्मृत्वा", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "स्मृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having remembered"}, {"w": "शापं", "p": [{"l": "शाप", "cn": "2.1"}], "e": "the curse"}, {"w": "स्वकर्मजम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "कर्मन्"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "born of his own deed"}, {"w": "शरीरत्यागमात्रेण", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "त्याग"}, {"l": "मात्र", "cn": "3.1"}], "e": "by the mere act of abandoning the body"}, {"w": "शुद्धिलाभम्", "p": [{"l": "शुद्धि"}, {"l": "लाभ", "cn": "2.1"}], "e": "the attainment of purification"}, {"w": "अमन्यत", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he considered"}]},
{"c": "12", "n": "11", "i": 927, "v": "विप्रोषितकुमारं तद्राज्यमस्तमितेश्वरम् । रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विषामामिषतां ययौ ॥", "mn": "विप्रोषितेति॥ विप्रोषिता गताः कुमारा यस्मिंस्तत्तथोक्तम्। अस्तमितो मृत ईश्वरो राजा यस्या तत्तथोक्तं तद्राज्यं रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विषामामिषतां भोग्यवस्तुतां ययौ। `आमिषं भोग्यवस्तुनि`इति केशवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विप्रोषितकुमारम् अस्तमितेश्वरम् तत् राज्यम् रन्ध्रान्वेषणदक्षाणाम् द्विषाम् आमिषताम् ययौ ।", "es": "With the prince (Bharata) away and the king (Dasharatha) deceased, that leaderless kingdom became easy prey for enemies who were clever at seeking out weaknesses.", "pc": [{"w": "विप्रोषितकुमारं", "p": [{"l": "विप्रोषित"}, {"l": "कुमार", "cn": "2.1"}], "e": "whose princes were away"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "राज्यम्", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}], "e": "kingdom"}, {"w": "अस्तमितेश्वरम्", "p": [{"l": "अस्तमित"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "whose lord had died"}, {"w": "रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां", "p": [{"l": "रन्ध्र"}, {"l": "अन्वेषण"}, {"l": "दक्ष", "cn": "6.3"}], "e": "of those skilled in seeking weaknesses"}, {"w": "द्विषाम्", "p": [{"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of enemies"}, {"w": "आमिषतां", "p": [{"l": "आमिषता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being prey"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "12", "n": "12", "i": 928, "v": "अथानाथाः प्रकृतयो मातृबन्धुनिवासिनम् । मौलैरानाययामासुर्भरतं स्तम्भिताश्रुभिः ॥", "mn": "अथेति॥ अथानाथाः प्रकृतयोऽमात्याः। `प्रकृतिः सहजे योनावमात्ये परमात्मनि` इति विश्वः। मातृबन्धुषु निवासिनं भरतं स्तम्भिताश्रुभिः। पितृमरणगुप्त्यर्थमिति भावः। मौलैराप्तैः सचिवैः। आनाययामासुराममयां चक्रुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ अनाथाः प्रकृतयः स्तम्भिताश्रुभिः मौलैः मातृबन्धुनिवासिनम् भरतम् आनाययामासुः ।", "es": "Then, the leaderless subjects and hereditary ministers, suppressing their tears, sent for Bharata, who was residing at the home of his maternal relatives, to return to the capital.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अनाथाः", "p": [{"l": "अनाथ", "cn": "1.3"}], "e": "helpless"}, {"w": "प्रकृतयः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "मातृबन्धुनिवासिनम्", "p": [{"l": "मातृ"}, {"l": "बन्धु"}, {"l": "निवासिन्", "cn": "2.1"}], "e": "residing with his maternal relatives"}, {"w": "मौलैः", "p": [{"l": "मौल", "cn": "3.3"}], "e": "by the hereditary ministers"}, {"w": "आनाययामासुः", "p": [{"l": "नी", "vp": ["आ"], "fin": "आनाययामासुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "caused to be brought"}, {"w": "भरतं", "p": [{"l": "भरत", "cn": "2.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "स्तम्भिताश्रुभिः", "p": [{"l": "स्तम्भित"}, {"l": "अश्रु", "cn": "3.3"}], "e": "with restrained tears"}]},
{"c": "12", "n": "13", "i": 929, "v": "श्रुत्वा तथाविधं मृत्युं कैकेयीतनयः पितुः । मातुर्न केवलं स्वस्याः श्रियोऽप्यासीत्पराङ्मुखः ॥", "mn": "श्रुत्वेति॥ कैकेयीतनयो भरतः पितुस्तथाविधं स्वमातृमूलं मृत्युं मरणं श्रुत्वा स्वस्या मातुः केवलं मातुरेव पराङ्मुखो न। किंतु श्रियोऽपि पराङ्मुख आसीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पितुः तथाविधम् मृत्युम् श्रुत्वा कैकेयीतनयः न केवलम् स्वस्याः मातुः श्रियः अपि पराङ्मुखः आसीत् ।", "es": "Upon hearing of his father's tragic death, Bharata, the son of Kaikeyi, became averse not only to his own mother but also to the royal fortune that had been secured for him.", "pc": [{"w": "श्रुत्वा", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "Having heard"}, {"w": "तथाविधं", "p": [{"l": "तथाविध", "cn": "2.1"}], "e": "of such a kind"}, {"w": "मृत्युं", "p": [{"l": "मृत्यु", "cn": "2.1"}], "e": "the death"}, {"w": "कैकेयीतनयः", "p": [{"l": "कैकेयी"}, {"l": "तनय", "cn": "1.1"}], "e": "the son of Kaikeyi"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "मातुः", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "5.1"}], "e": "from his mother"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलं", "p": [{"l": "केवल"}], "e": "only"}, {"w": "स्वस्याः", "p": [{"l": "स्व", "cn": "6.1"}], "e": "from his own"}, {"w": "श्रियः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "5.1"}], "e": "from the royal fortune"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he was"}, {"w": "पराङ्मुखः", "p": [{"l": "पराङ्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "averse"}]},
{"c": "12", "n": "14", "i": 930, "v": "ससैन्यश्चान्वगाद्रामं दर्शतानाश्रमालयैः । तस्य पश्यन्ससौमित्रेरुदश्रुर्वसतिद्रुमान् ॥", "mn": "ससैन्य इति॥ ससैन्यो भरतो राममन्वगाञ्च। किं कुर्वन्? आश्रमालयैर्वनवासिभिर्दर्शितान् `एते रामनिवासाः` इति कथितान् ससौमित्रेर्लक्ष्मणसहितस्य तस्य रामस्य वसतिद्रुमान्निवासवृक्षान्पश्यन्न्रुदश्रू रुदन् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ससैन्यः च ससौमित्रेः तस्य वसतिद्रुमान् पश्यन् उदश्रुः दर्शतानाश्रमालयैः रामम् अन्वगात् ।", "es": "Accompanied by his army and weeping, Bharata followed Rama. Along the way, he looked upon the trees under which Rama and Lakshmana had stayed, which served as temporary dwellings in the absence of proper hermitages.", "pc": [{"w": "ससैन्यः", "p": [{"l": "ससैन्य", "cn": "1.1"}], "e": "With his army"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अन्वगात्", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["अनु"], "fin": "अन्वगात्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he followed"}, {"w": "रामं", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "दर्शितानाश्रमालयैः", "p": [{"l": "दर्शित"}, {"l": "अनाश्रम"}, {"l": "आलय", "cn": "3.3"}], "e": "by those who showed the temporary dwellings"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}, {"w": "ससौमित्रेः", "p": [{"l": "ससौमित्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of him with Lakshmana"}, {"w": "उदश्रुः", "p": [{"l": "उदश्रु", "cn": "1.1"}], "e": "with tears in his eyes"}, {"w": "वसतिद्रुमान्", "p": [{"l": "वसति"}, {"l": "द्रुमन्", "cn": "2.3"}], "e": "the trees of the dwelling place"}]},
{"c": "12", "n": "15", "i": 931, "v": "चित्रकूटवनस्थं च कथितस्वर्गतिर्गुरोः । लक्ष्म्या निमन्त्रयांचक्रे तमनुच्छिष्टसंपदा ॥", "mn": "चित्रेति॥ चित्रकूटवनस्थं तं रामं च गुरोः पितुः कथितस्वर्गतिः। कथितपितृमरणः सन्नित्यर्थः। अनुच्छिष्टाऽननुभूतशिष्टा संपद्गुणोत्कर्षो यस्याः सा। `संपद्भूतौ गुणोत्कर्षे`इति केशवः। तया लक्ष्म्या करणेन निमन्त्रयांचक्रे आहूतवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चित्रकूटवनस्थम् तम् कथितस्वर्गतिः अनुच्छिष्टसंपदा लक्ष्म्या गुरोः निमन्त्रयांचक्रे ।", "es": "Finding Rama in the Chitrakuta forest, Bharata informed him of their father's passing and entreated him to accept the royal sovereignty, which remained pure and untouched by anyone else.", "pc": [{"w": "चित्रकूटवनस्थं", "p": [{"l": "चित्रकूट"}, {"l": "वन"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "who was in the Chitrakuta forest"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कथितस्वर्गतिः", "p": [{"l": "कथित"}, {"l": "स्वर्गति", "cn": "1.1"}], "e": "he who had announced the passing"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of their father"}, {"w": "लक्ष्म्या", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "3.1"}], "e": "with the royal fortune"}, {"w": "निमन्त्रयांचक्रे", "p": [{"l": "मन्त्र्", "vp": ["नि"], "fin": "निमन्त्रयांचक्रे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1", "s": ["आम्"]}], "e": "he invited"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अनुच्छिष्टसंपदा", "p": [{"l": "अनुच्छिष्ट"}, {"l": "सम्पद्", "cn": "3.1"}], "e": "with untouched wealth"}]},
{"c": "12", "n": "16", "i": 932, "v": "स हि प्रथमजे तस्मिन्नकृतश्रीपरिग्रहे । परिवेत्तारमात्मानं मेने स्वीकरणाद्भुवः ॥", "mn": "स हीति॥ स हि भरतः प्रथमजेऽग्रजे तस्मिन् रामेऽकृतश्रीपरिग्रहे सति स्वयं भुवः स्वीकरणादात्मानं परिवेत्तारं मेने। `परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात्` इत्यमरः (अ.को.2|7|60)। भूपरिग्रहोऽपि दारपरिग्रहसम इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः हि प्रथमजे तस्मिन् अकृतश्रीपरिग्रहे भुवः स्वीकरणात् आत्मानम् परिवेत्तारम् मेने ।", "es": "Bharata considered that if he were to accept the kingdom while his elder brother Rama had not yet accepted the royal fortune, he would be guilty of 'parivedana'—the sin of a younger brother marrying or taking precedence before the elder.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "प्रथमजे", "p": [{"l": "प्रथमज", "cn": "7.1"}], "e": "the first-born"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "while he"}, {"w": "अकृतश्रीपरिग्रहे", "p": [{"l": "अकृत"}, {"l": "श्री"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "7.1"}], "e": "had not accepted the royal fortune"}, {"w": "परिवेत्तारम्", "p": [{"l": "परिवेत्तृ", "cn": "2.1"}], "e": "a younger brother who marries before the elder"}, {"w": "आत्मानं", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he considered"}, {"w": "स्वीकरणात्", "p": [{"l": "स्वीकरण", "cn": "5.1"}], "e": "from the act of accepting"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the kingdom"}]},
{"c": "12", "n": "17", "i": 933, "v": "तमशक्यमपाक्रष्टुं निदेशात्स्वर्गिणः पितुः । ययाचे पादुके पश्चात्कर्तुं राज्याधिदेवते ॥", "mn": "तमिति॥ स्वर्गिणः पितुर्निदेशादपाक्रष्टुं निवर्तयितुमशक्यं तं रामं पश्चाद्राज्याधिदेवते स्वामिन्यौ कर्तुं पादुके ययाचे याचितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्वर्गिणः पितुः निदेशात् अपाक्रष्टुम् अशक्यम् तम् पश्चात् राज्याधिदेवते कर्तुम् पादुके ययाचे ।", "es": "When it proved impossible to divert Rama from following the command of their deceased father, Bharata finally begged for Rama's sandals to serve as the presiding deities of the kingdom during his absence.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अशक्यम्", "p": [{"l": "अशक्य", "cn": "2.1"}], "e": "impossible"}, {"w": "अपाक्रष्टुं", "p": [{"l": "कृष्", "vp": ["अप", "आ"], "inf": "अपाक्रष्टुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to persuade"}, {"w": "निदेशात्", "p": [{"l": "निदेश", "cn": "5.1"}], "e": "from the command"}, {"w": "स्वर्गिणः", "p": [{"l": "स्वर्गिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the one in heaven"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the father"}, {"w": "ययाचे", "p": [{"l": "याच्", "fin": "ययाचे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he begged for"}, {"w": "पादुके", "p": [{"l": "पादुका", "cn": "2.2"}], "e": "the two sandals"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "कर्तुं", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कर्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to make"}, {"w": "राज्याधिदेवते", "p": [{"l": "राज्य"}, {"l": "अधिदेवता", "cn": "2.2"}], "e": "as the two presiding deities of the kingdom"}]},
{"c": "12", "n": "18", "i": 934, "v": "स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्रात्रा नैवाविशत्पुरीम् । नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्‌यं न्यासमिवाभुनक् ॥", "mn": "स इति॥ स भरतो भ्रात्रा रामेण तथेत्युक्त्वा विसृष्टः सन् पुरीमयोध्यां नाविशदेव। किंतु नन्दिग्रामगतः सन्। तस्य रामस्य राज्यं न्यासमिव निक्षेपमिव। अभुनगपालयत्। न तूपभुक्तवानित्यर्थः। अन्यथा `भुजोऽनवने` (पा.1।3।63) इत्यात्मनेपदप्रसङ्गात्। भुजेर्लङ् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः भ्रात्रा तथा इति उक्त्वा विसृष्टः पुरीम् न एव अविशत् नन्दिग्रामगतः तस्य राज्यम् न्यासम् इव अभुनक् ।", "es": "Dismissed by his brother Rama with the words 'so be it,' Bharata did not enter the capital city. Instead, staying in Nandigrama, he protected the kingdom as if it were a sacred trust belonging to Rama.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "विसृष्टः", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["वि"], "inf": "विसृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "given leave"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उक्त्वा", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having said"}, {"w": "भ्रात्रा", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "3.1"}], "e": "by his brother"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "अविशत्", "p": [{"l": "विश्", "fin": "अविशत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he entered"}, {"w": "पुरीम्", "p": [{"l": "पुरि", "cn": "2.1"}], "e": "the city"}, {"w": "नन्दिग्रामगतः", "p": [{"l": "नन्दिग्राम"}, {"l": "गत", "cn": "1.1"}], "e": "having gone to Nandigrama"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "राज्यं", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}], "e": "kingdom"}, {"w": "न्यासम्", "p": [{"l": "न्यास", "cn": "2.1"}], "e": "a trust"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभुनक्", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "अभुनक्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he protected"}]},
{"c": "12", "n": "19", "i": 935, "v": "दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः । मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् ॥", "mn": "दृढेति॥ ज्येष्ठे दृढभक्ती राज्यतृष्णापराङ्मुखो भरत इति पूर्वोक्तानुष्ठानेन मातुः पापस्य प्रायश्चित्तं तदपनोदकं कर्म। अकरोदिव। इत्युत्प्रेक्षा। `दृढभक्तिः`इत्यत्र `दृढ`शब्दस्य `स्त्रियाः पुंवत्-` (पा.6।3।34)इत्यादिना पुंवद्भावो दुर्घटः। `अप्रियादिषु`इति निषेधात्। `भक्ति`शब्दस्य प्रियादिषु पाठात्। अतो दृढं भक्तिरस्येति नपुंसकपूर्वपदो बहुव्रीहिरिति गणव्याख्याने दृढभक्तिरित्येवमादिषु पूर्वपदस्य नपुंसकस्य विवक्षितत्वात्सिद्धमिति समाधेयम्। वृत्तिकारश्च-दीर्घनिवृत्तिमात्रपरो `दृढभक्ति`शब्दो लिङ्गविशेषस्यानुपकारत्वात्स्त्रीत्वमविवक्षितमेव। तस्मादस्त्रीलिङ्गत्वाद्दृढभक्तिशब्दस्यायं प्रयोग इत्यभिप्रायः। न्यासकारोऽप्येवम्। भोजराजस्तु-`कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य प्रियादिपाठाद्भवानीभक्तिरित्यादौ कर्मसाधनत्वात्पुंवद्भावप्रतिषेधः। दृढभक्तिरित्यादौ भावसाधनत्वात्पुंवद्भावसिद्धिः पूर्वपदस्य`इत्याह ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ज्येष्ठे दृढभक्तिः राज्यतृष्णापराङ्मुखः भरतः इति पापस्य मातुः प्रायश्चित्तम् इव अकरोत् ।", "es": "With firm devotion to his eldest brother and being completely averse to any greed for the kingdom, Bharata acted as if he were performing an atonement for the sin committed by his mother.", "pc": [{"w": "दृढभक्तिः", "p": [{"l": "दृढ"}, {"l": "भक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "of firm devotion"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "ज्येष्ठे", "p": [{"l": "ज्येष्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "towards the eldest"}, {"w": "राज्यतृष्णापराङ्मुखः", "p": [{"l": "राज्य"}, {"l": "तृष्णा"}, {"l": "पराङ्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "averse to the thirst for the kingdom"}, {"w": "मातुः", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his mother"}, {"w": "पापस्य", "p": [{"l": "पाप", "cn": "6.1"}], "e": "of the sin"}, {"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "प्रायश्चित्तम्", "p": [{"l": "प्रायश्चित्त", "cn": "2.1"}], "e": "atonement"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अकरोत्", "p": [{"l": "कृ", "fin": "अकरोत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he performed"}]},
{"c": "12", "n": "20", "i": 936, "v": "रामोऽपि सह वैदेह्या वने वन्येन वर्तयन् । चचार सानुजः शान्तो वृद्धेक्ष्वाकुव्रतं युवा ॥", "mn": "राम इति॥ सानुजः शान्तो रामोऽपि वैदेह्या सह वने वन्येन वनभवेन कन्दमूलादिना वर्तयन् वृत्तिं कुर्वञ्जीवन् वृद्धेक्ष्वाकूणां व्रतं वनवासात्मकं युवा यौवनस्थ एव चचार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामोऽपि सह वैदेह्या वने वन्येन वर्तयन् सानुजः शान्तः युवा वृद्धेक्ष्वाकुव्रतं चचार ।", "es": "Rama, though a young man, lived calmly in the forest with Sita and his younger brother Lakshmana. Subsisting on forest produce, he practiced the ascetic vows usually reserved for the aged kings of the Ikshvaku lineage.", "pc": [{"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "वैदेह्या", "p": [{"l": "वैदेही", "cn": "3.1"}], "e": "Vaidehi (Sita)"}, {"w": "वने", "p": [{"l": "वन", "cn": "7.1"}], "e": "in the forest"}, {"w": "वन्येन", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "3.1"}], "e": "with forest produce"}, {"w": "वर्तयन्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "वर्तयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "subsisting"}, {"w": "चचार", "p": [{"l": "चर्", "fin": "चचार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "practiced"}, {"w": "सानुजः", "p": [{"l": "सानुज", "cn": "1.1"}], "e": "with his younger brother"}, {"w": "शान्तः", "p": [{"l": "शम्", "inf": "शान्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "peaceful"}, {"w": "वृद्धेक्ष्वाकुव्रतं", "p": [{"l": "वृद्ध"}, {"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "व्रत", "cn": "2.1"}], "e": "the vow of the old Ikshvaku kings"}, {"w": "युवा", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}], "e": "a youth"}]},
{"c": "12", "n": "21", "i": 937, "v": "प्रभावस्तम्भितच्छायमाश्रितः स वनस्पतिम् । कदाचिदङ्के सीतायाः शिश्ये किंचिदिव श्रमात् ॥", "mn": "प्रभावेति॥ स रामः कदाचित् प्रभावेण स्वमहिम्ना स्तम्भिता स्थिरीकृता छाया यस्य तं वनस्पतिमाश्रितः सन्। किंचिदीषच्छ्रमादिव सीताया अङ्के शिश्ये सुष्वाप ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः कदाचित् प्रभाव-स्तम्भित-च्छायम् वनस्पतिम् आश्रितः श्रमात् किंचित् इव सीतायाः अङ्के शिश्ये ।", "es": "Once, Rama, having taken shelter under a large tree whose shade was made stationary by his divine power, slept for a while on Sita's lap as if slightly exhausted from fatigue.", "pc": [{"w": "प्रभावस्तम्भितच्छायम्", "p": [{"l": "प्रभाव"}, {"l": "स्तम्भित"}, {"l": "छाया", "cn": "2.1"}], "e": "whose shade was arrested by his majesty"}, {"w": "आश्रितः", "p": [{"l": "श्रि", "vp": ["आ"], "inf": "आश्रित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having resorted to"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वनस्पतिम्", "p": [{"l": "वनस्पति", "cn": "2.1"}], "e": "a large tree"}, {"w": "कदाचित्", "p": [{"l": "कदाचित्"}], "e": "once"}, {"w": "अङ्के", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "7.1"}], "e": "in the lap"}, {"w": "सीतायाः", "p": [{"l": "सीता", "cn": "6.1"}], "e": "of Sita"}, {"w": "शिश्ये", "p": [{"l": "शी", "fin": "शिश्ये", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he lay down"}, {"w": "किंचित्", "p": [{"l": "किंचित्"}], "e": "a little"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "श्रमात्", "p": [{"l": "श्रम", "cn": "5.1"}], "e": "from fatigue"}]},
{"c": "12", "n": "22", "i": 938, "v": "ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विददार स्तनौ द्विजः । प्रियोपभोगचिह्नेषु पौरोभाग्यमिवाचरन् ॥", "mn": "ऐन्द्रिरिति॥ ऐन्द्रिरिन्द्रस्य पुत्रो द्विजः पक्षी काकस्तस्याः सीताया स्तनौ। प्रियस्य रामस्योपभोगचिह्नेषु। तत्कृतनखक्षतेष्वित्यर्थः। पुरोभागिनो दोषैकदर्शिनः कर्म पौरोभाग्यम्। `दोषैकदृक्पुरोभागी` इत्यमरः (अ.को.3|1|46)। दुःश्लिष्टदोषघातमाचरन्कुर्वन्निव। नखैर्विददार विलिलेख। `किल`इत्यैतिह्ये ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "द्विजः ऐन्द्रिः किल तस्याः स्तनौ नखैः विददार प्रियोपभोग-चिह्नेषु पौरोभाग्यम् आचरन् इव ।", "es": "It is said that the son of Indra, in the form of a bird, tore Sita's breasts with his claws, as if practicing meddlesome fault-finding upon the marks of her lover's enjoyment.", "pc": [{"w": "ऐन्द्रिः", "p": [{"l": "ऐन्द्रि", "cn": "1.1"}], "e": "The son of Indra (Jayanta)"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "reportedly"}, {"w": "नखैः", "p": [{"l": "नख", "cn": "3.3"}], "e": "with his claws"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "विददार", "p": [{"l": "दृ", "vp": ["वि"], "fin": "विददार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he tore"}, {"w": "स्तनौ", "p": [{"l": "स्तन", "cn": "2.2"}], "e": "the two breasts"}, {"w": "द्विजः", "p": [{"l": "द्विज", "cn": "1.1"}], "e": "the bird"}, {"w": "प्रियोपभोगचिह्नेषु", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "उपभोग"}, {"l": "चिह्न", "cn": "7.3"}], "e": "on the marks of her beloved's enjoyment"}, {"w": "पौरोभाग्यम्", "p": [{"l": "पौरोभाग्य", "cn": "2.1"}], "e": "an offensive interference"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "आचरन्", "p": [{"l": "चर्", "vp": ["आ"], "inf": "आचरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "behaving"}]},
{"c": "12", "n": "23", "i": 939, "v": "तस्मिन्नास्थदिषीकास्त्रं रामो रामावबोधितः । आत्मानं मुमुचे तस्मादिकेनेत्रव्ययेन सः ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ रामस्य सीतयाऽवबोधितो रामस्तस्मिन् काक इषीकास्त्रं काशास्त्रम्। `इषीका काशमुच्यते`इति हलायुधः। आस्थदस्यति स्म। `असु क्षेपणे` इति धातोर्लुङ्। `अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्` (पा.3।1।52) इत्यङ्प्रत्ययः। `अस्यतेस्थुक्` (पा.7।4।17)इति थुगागमः। स काक एकनेत्रस्य व्ययेन दानेन तस्मादस्त्रादात्मानं मुमुचे मुक्तवान्। मुचेः कर्तरि लिङ्। `धेनुं मुमोचज`(2।1)इतिक्प्रयोगः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामा-अवबोधितः रामः तस्मिन् इषीका-अस्त्रम् आस्थत् सः तस्मात् एकेनेत्र-व्ययेन आत्मानं मुमुचे ।", "es": "Awakened by Sita, Rama discharged a reed-missile at the bird. The bird saved itself from that weapon only by the sacrifice of one of its eyes.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "On him"}, {"w": "आस्थत्", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["आ"], "fin": "आस्थत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he shot"}, {"w": "इषीकास्त्रं", "p": [{"l": "इषीका"}, {"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "the reed-missile"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "रामावबोधितः", "p": [{"l": "रामा"}, {"l": "अवबोधित", "cn": "1.1"}], "e": "awakened by the beautiful lady (Sita)"}, {"w": "आत्मानं", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "मुमुचे", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "मुमुचे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he released"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from that (missile)"}, {"w": "एकेन", "p": [{"l": "एक", "cn": "3.1"}], "e": "by one"}, {"w": "नेत्रव्ययेन", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "व्यय", "cn": "3.1"}], "e": "by the loss of an eye"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (the crow)"}]},
{"c": "12", "n": "24", "i": 940, "v": "रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्भरतागमनं पुनः । आशङ्क्योत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थलीं जहौ ॥", "mn": "राम इति॥ रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्धेतोः पुनर्भरतागमनमाशङ्क्योत्सुकसारङ्गामुत्कण्ठितहरिणां चित्रकूटस्थलीं जहौ तत्याज। आसन्नश्चासौ देशश्चेति विग्रहः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामः तु आसन्न-देशत्वात् पुनः भरत-आगमनम् आशङ्क्य उत्सुक-सारङ्गाम् चित्रकूट-स्थलीम् जहौ ।", "es": "But Rama, fearing the arrival of Bharata again due to the proximity of the location, left the grounds of Chitrakuta, where the deer had become anxious.", "pc": [{"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "आसन्नदेशत्वात्", "p": [{"l": "आसन्न"}, {"l": "देश"}, {"l": "त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the proximity of the place"}, {"w": "भरतागमनम्", "p": [{"l": "भरत"}, {"l": "आगमन", "cn": "2.1"}], "e": "Bharata's arrival"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "आशङ्क्य", "p": [{"l": "शङ्क्", "inf": "आशङ्क्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "fearing"}, {"w": "उत्सुकसारङ्गाम्", "p": [{"l": "उत्सुक"}, {"l": "सारङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "where the deer were attached"}, {"w": "चित्रकूटस्थलीम्", "p": [{"l": "चित्रकूट"}, {"l": "स्थली", "cn": "2.1"}], "e": "the region of Chitrakuta"}, {"w": "जहौ", "p": [{"l": "हा", "fin": "जहौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "left"}]},
{"c": "12", "n": "25", "i": 941, "v": "प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः । दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः ॥", "mn": "प्रययाविति॥ सः रामः। अतिथिषु साधूनि आतिथेयानि। `पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्ढञ्` (पा.4।4।104)इति ढञ्प्रत्ययः। तेषु। ऋषिकुलेष्वृष्याश्रमेषु। `कुलं कुल्ये गणे देहे गेहे जनपदेऽन्वये`इति हैमः। वर्षासु भवानि वार्षिकाणि। `वर्षाभ्यष्ठक्` (पा.4।3।18)इति ठक्प्रत्ययः। तेषु। ऋक्षेषु नक्षत्रेषु राशिषु वा भास्कर इव वसन् दक्षिणां दिशं प्रययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः आतिथेयेषु ऋषि-कुलेषु वसन् दक्षिणाम् दिशम् प्रययौ वार्षिकेषु ऋक्षेषु भास्करः इव ।", "es": "Dwelling in the hospitable hermitages of sages, he proceeded toward the southern direction, just as the sun moves through the constellations during the rainy season.", "pc": [{"w": "प्रययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "प्रययौ", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "proceeded"}, {"w": "आतिथेयेषु", "p": [{"l": "आतिथेय", "cn": "7.3"}], "e": "in the hospitable"}, {"w": "वसन्", "p": [{"l": "वस्", "inf": "वसन्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "residing"}, {"w": "ऋषिकुलेषु", "p": [{"l": "ऋषि"}, {"l": "कुल", "cn": "7.3"}], "e": "in the hermitages of sages"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दक्षिणाम्", "p": [{"l": "दक्षिणा", "cn": "2.1"}], "e": "southern"}, {"w": "दिशम्", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.1"}], "e": "direction"}, {"w": "ऋक्षेषु", "p": [{"l": "ऋक्ष", "cn": "7.3"}], "e": "among the constellations"}, {"w": "वार्षिकेषु", "p": [{"l": "वार्षिक", "cn": "7.3"}], "e": "of the rainy season"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भास्करः", "p": [{"l": "भास्कर", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}]},
{"c": "12", "n": "26", "i": 942, "v": "बभौ तमनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता । प्रतिषिद्धापि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी ॥", "mn": "बभाविति॥ तं राममनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता सीता कैकेय्या प्रतिषिद्धा निवारिताऽपि गुणोन्मुखी गुणोत्सुका लक्ष्मी राजलक्ष्मीरिव बभौ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तम् अनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता कैकेय्या प्रतिषिद्धा अपि गुणोन्मुखी लक्ष्मीः इव बभौ ।", "es": "Following him, the daughter of the King of Videha (Sita) shone like the Goddess of Fortune (Lakshmi), who, though forbidden by Kaikeyi, remains drawn toward Rama's virtues.", "pc": [{"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अनुगच्छन्ती", "p": [{"l": "गम्", "inf": "अनुगच्छन्ती", "vp": ["अनु"], "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}], "e": "following"}, {"w": "विदेहाधिपतेः", "p": [{"l": "विदेह"}, {"l": "अधिपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of Videha"}, {"w": "सुता", "p": [{"l": "सुता", "cn": "1.1"}], "e": "the daughter"}, {"w": "प्रतिषिद्धा", "p": [{"l": "सिध्", "inf": "प्रतिषिद्धा", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}], "e": "though forbidden"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also/though"}, {"w": "कैकेय्या", "p": [{"l": "कैकेयी", "cn": "3.1"}], "e": "by Kaikeyi"}, {"w": "लक्ष्मीः", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmi"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "गुणोन्मुखी", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "उन्मुखी", "cn": "1.1"}], "e": "inclined towards virtue"}]},
{"c": "12", "n": "27", "i": 943, "v": "अनसूयातिसृष्टेन पुण्यगन्धेन काननम् । सा चकाराङ्गरागेण पुष्पोञ्चलितषट्पदम् ॥", "mn": "अनसूयेति॥ सा सीताऽनसूययाऽत्रिभार्यया। अतिसृष्टेन दत्तेन पुण्यगन्धेनाङअगरागेण काननं वनं पुष्पेभ्य उञअचलिता निर्गताः षट्पदा यस्मिंस्तत्तथाभूतं चकार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा अनसूया-अतिसृष्टेन पुण्य-गन्धेन अङ्गरागेण काननम् पुष्पोञ्चलित-षट्पदम् चकार ।", "es": "With the fragrant body-ointment bestowed upon her by Anasuya, she caused the bees in the forest to rise up from the flowers (attracted by her scent).", "pc": [{"w": "अनसूयातिसृष्टेन", "p": [{"l": "अनसूया"}, {"l": "अतिसृष्ट", "cn": "3.1"}], "e": "given by Anasuya"}, {"w": "पुण्यगन्धेन", "p": [{"l": "पुण्य"}, {"l": "गन्ध", "cn": "3.1"}], "e": "with a holy fragrance"}, {"w": "काननम्", "p": [{"l": "कानन", "cn": "2.1"}], "e": "the forest"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "अङ्गरागेण", "p": [{"l": "अङ्ग"}, {"l": "राग", "cn": "3.1"}], "e": "with the unguent"}, {"w": "पुष्पोञ्चलितषट्पदम्", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "उञ्चलित"}, {"l": "षट्पद", "cn": "2.1"}], "e": "with bees stirred up from the flowers"}]},
{"c": "12", "n": "28", "i": 944, "v": "संध्याभ्रकपिशस्तस्य विरोधो नाम राक्षसः । अतिष्ठन्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः ॥", "mn": "संध्येति॥ संध्याभ्रकपिशो विराधो नाम राक्षसः। ग्रहो राहुरिन्दोरिव। तस्य रामस्य मार्गमध्वानमावृत्यावरुध्यातिष्ठत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "संध्याभ्र-कपिशः विरोधः नाम राक्षसः इन्दोः ग्रहः इव रामस्य मार्गम् आवृत्य अतिष्ठत् ।", "es": "A demon named Viradha, reddish-brown like a twilight cloud, stood blocking Rama's path, just as Rahu obstructs the moon.", "pc": [{"w": "सन्ध्याभ्रकपिशः", "p": [{"l": "सन्ध्या"}, {"l": "अभ्र"}, {"l": "कपिश", "cn": "1.1"}], "e": "brown like an evening cloud"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विरोधः", "p": [{"l": "विराध", "cn": "1.1"}], "e": "Viradha"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "राक्षसः", "p": [{"l": "राक्षस", "cn": "1.1"}], "e": "a Rakshasa"}, {"w": "अतिष्ठत्", "p": [{"l": "स्था", "fin": "अतिष्ठत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "stood"}, {"w": "मार्गम्", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "path"}, {"w": "आवृत्य", "p": [{"l": "वृ", "inf": "आवृत्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "blocking"}, {"w": "रामस्य", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}], "e": "of Rama"}, {"w": "इन्दोः", "p": [{"l": "इन्दु", "cn": "6.1"}], "e": "of the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ग्रहः", "p": [{"l": "ग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "a planet (Rahu)"}]},
{"c": "12", "n": "29", "i": 945, "v": "स जहार तयोर्मध्ये मैथिलीं लोकशोषणः । नभोनभस्ययोर्वृष्टिमवग्रह इवान्तरे ॥", "mn": "स इति॥ लोकस्य शोषणः शोषकः स राक्षसस्तयो रामलक्ष्मणमयोर्मध्ये मैधिलीम्। नभो-नभस्ययोः श्रावण-भाद्रपदयोरन्तरे मधअये वृष्टिमवग्रहो वर्षप्रतिबंध इव। जहार। `वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ` इत्यमरः (अ.को.1|3|13)॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "लोक-शोषणः सः तयोः मध्ये मैथिलीं जहार नभोनभस्ययोः अन्तरे वृष्टिम् अवग्रहः इव ।", "es": "That tormentor of the world seized Sita from between the two brothers, just as a drought stops the rain between the months of Shravana and Bhadrapada.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "seized"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "मध्ये", "p": [{"l": "मध्य"}], "e": "between"}, {"w": "मैथिलीम्", "p": [{"l": "मैथिली", "cn": "2.1"}], "e": "Maithili"}, {"w": "लोकशोषणः", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "शोषण", "cn": "1.1"}], "e": "the tormentor of the world"}, {"w": "नभोनभस्ययोः", "p": [{"l": "नभस्"}, {"l": "नभस्य", "cn": "6.2"}], "e": "of the months Shravana and Bhadrapada"}, {"w": "वृष्टिम्", "p": [{"l": "वृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "the rain"}, {"w": "अवग्रहः", "p": [{"l": "अवग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "a drought"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अन्तरे", "p": [{"l": "अन्तर"}], "e": "between"}]},
{"c": "12", "n": "30", "i": 946, "v": "तं विनिष्पिष्य काकुत्स्थौ पुरा दूषयति स्थलीम् । गन्धेनाशुचिना चेति वसुधायां निचख्नतुः ॥", "mn": "तमिति॥ ककुत्स्थस्य गोत्रापत्ये पुमांसौ काकुत्स्थौ रामलक्ष्मणौ तं विराधं विनिष्पिष्य हत्वा। अशुचिनाऽपवित्रेण गन्धेन स्थलीमाश्रमभुवं पुरा दूषयति दूषयिष्यतीति हेतोः। `यावत्पुरानिपातवोर्लट्` (पा.3।3।4) इति भविष्यदर्थे लट्। वसुधायां निचख्नतुर्भूमौ खनित्वा निक्षिप्तवन्तौ च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "काकुत्स्थौ तम् विनिष्पिष्य पुरा अशुचिना गन्धेन स्थलीम् दूषयति इति च वसुधायां निचख्नतुः ।", "es": "The two descendants of Kakutstha (Rama and Lakshmana) crushed him and buried him in the earth, thinking, 'Lest he defile the ground with his impure smell.' ", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "विनिष्पिष्य", "p": [{"l": "पिष्", "inf": "विनिष्पिष्य", "vp": ["वि", "निस्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having crushed"}, {"w": "काकुत्स्थौ", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.2"}], "e": "the two descendants of Kakutstha"}, {"w": "पुरा", "p": [{"l": "पुरा"}], "e": "before"}, {"w": "दूषयति", "p": [{"l": "दूष्", "fin": "दूषयति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "he pollutes"}, {"w": "स्थलीम्", "p": [{"l": "स्थली", "cn": "2.1"}], "e": "the place"}, {"w": "गन्धेन", "p": [{"l": "गन्ध", "cn": "3.1"}], "e": "with the smell"}, {"w": "अशुचिना", "p": [{"l": "अशुचि", "cn": "3.1"}], "e": "impure"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus (thinking)"}, {"w": "वसुधायाम्", "p": [{"l": "वसुधा", "cn": "7.1"}], "e": "in the earth"}, {"w": "निचख्नतुः", "p": [{"l": "खन्", "fin": "निचख्नतुः", "vp": ["नि"], "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "buried"}]},
{"c": "12", "n": "31", "i": 947, "v": "पञ्चवट्यां ततो रामः शासनात्कुम्भजन्मनः । अनपोढस्थितिस्तस्थौ विन्ध्याद्रिः प्रकृताविव ॥", "mn": "पञ्चवट्यामिति॥ ततो रामः कुम्भजन्मनोऽगस्त्यस्य शासनात्। पञ्चानां वटानां समाहारः पञ्चवटी। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51)इति तत्पुरुषः । `संख्यापूर्वो द्विगोः` (पा.2।1।22)इति द्विगुसंज्ञायाम् `द्विगोः` (पा.4।1।21)इति ङीप्। `द्विगुरेकवचनम्` (पा.2।4।1)इत्येकवचनम्। तस्यां पञ्चवट्याम्। विन्ध्याद्रिः प्रकृतौ वृद्धेः पूर्वावस्थायामिव। अनपोढस्थितिरनतिक्रान्तमर्यादस्तस्थौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः रामः कुम्भजन्मनः शासनात् पञ्चवट्याम् अनपोढस्थितिः प्रकृतौ विन्ध्याद्रिः इव तस्थौ ।", "es": "Then, following the command of the sage Agastya (the pitcher-born), Rama stayed in Panchavati without deviating from his righteous conduct, appearing like the Vindhya mountain remaining in its natural, humble state.", "pc": [{"w": "पञ्चवट्याम्", "p": [{"l": "पञ्चवटी", "cn": "7.1"}], "e": "in Panchavati"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "then"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "शासनात्", "p": [{"l": "शासन", "cn": "5.1"}], "e": "by the command"}, {"w": "कुम्भजन्मनः", "p": [{"l": "कुम्भ"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the pot-born (Agastya)"}, {"w": "अनपोढस्थितिः", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "अपोढ"}, {"l": "स्थिति", "cn": "1.1"}], "e": "of unshaken resolve"}, {"w": "तस्थौ", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "stayed"}, {"w": "विन्ध्याद्रिः", "p": [{"l": "विन्ध्य"}, {"l": "अद्रि", "cn": "1.1"}], "e": "the Vindhya mountain"}, {"w": "प्रकृतौ", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "7.1"}], "e": "in its natural state"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "12", "n": "32", "i": 948, "v": "रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा । अभिपेदे निदाघार्ता व्यालीव मलयद्रुमम् ॥", "mn": "रावणावरजेति॥ तत्र पञ्चवट्यां मदनातुरा रावणावरजा शूर्पणखा। `पूर्वपदात्संज्ञायामगः` (पा.8।4।3)इति णत्वम्। राघवम्। निदाघार्ता घर्मतप्ता व्याकुला व्याली भुजंगी मलयद्रुमं चन्दनद्रुममिव। अभिपेदे प्राप ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र मदनातुरा रावणावरजा निदाघार्ता व्याली मलयद्रुमम् इव राघवम् अभिपेदे ।", "es": "There, Ravana's younger sister, Surpanakha, overcome with lust, approached Rama just as a female serpent distressed by summer heat seeks refuge in a sandalwood tree of the Malaya mountains.", "pc": [{"w": "रावणावरजा", "p": [{"l": "रावण"}, {"l": "अवरजा", "cn": "1.1"}], "e": "Ravana's younger sister"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "राघवम्", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}, {"w": "मदनातुरा", "p": [{"l": "मदन"}, {"l": "आतुरा", "cn": "1.1"}], "e": "afflicted by desire"}, {"w": "अभिपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "अभिपेदे", "vp": ["अभि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "approached"}, {"w": "निदाघार्ता", "p": [{"l": "निदाघ"}, {"l": "आर्ता", "cn": "1.1"}], "e": "tormented by summer heat"}, {"w": "व्याली", "p": [{"l": "व्याली", "cn": "1.1"}], "e": "a female serpent"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मलयद्रुमम्", "p": [{"l": "मलय"}, {"l": "द्रुम", "cn": "2.1"}], "e": "a sandalwood tree"}]},
{"c": "12", "n": "33", "i": 949, "v": "सा सीतासंनिधावेव तं वव्रे कथितान्वया । अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः ॥", "mn": "सेति॥ सा शूर्पणखा सीतासंनिधावेव कथितान्वया कथितस्ववंशा सती तं रामं वव्रे वृतवती। तथा हि-अत्यारूढोऽतिप्रवृद्धो नारीणां मनोभवः कामः कालज्ञोऽवसरज्ञो न भवतीत्यकालज्ञो हि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा सीतासंनिधौ एव कथितान्वया तं वव्रे हि नारीणाम् अत्यारूढः मनोभवः अकालज्ञः ।", "es": "In the very presence of Sita, she declared her lineage and chose Rama as her husband. Indeed, when love in women becomes excessive, it loses all sense of propriety and timing.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "सीतासंनिधौ", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "संनिधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the presence of Sita"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "वव्रे", "p": [{"l": "वृ", "fin": "वव्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "chose"}, {"w": "कथितान्वया", "p": [{"l": "कथित"}, {"l": "अन्वया", "cn": "1.1"}], "e": "having stated her lineage"}, {"w": "अत्यारूढः", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "आरूढ", "cn": "1.1"}], "e": "overwhelming"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "नारीणाम्", "p": [{"l": "नारी", "cn": "6.3"}], "e": "of women"}, {"w": "अकालज्ञः", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "काल"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "ignorant of proper time"}, {"w": "मनोभवः", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "भव", "cn": "1.1"}], "e": "love (desire)"}]},
{"c": "12", "n": "34", "i": 950, "v": "कलत्रवानहं बाल!कनीयांसं भजस्व मे । इति रामो वृषस्यन्तीं वृषस्कन्धः शशास ताम् ॥", "mn": "कलत्रवानिति॥ वृषः पुमान्। `वृषः स्याद्वासवे धर्मे सौरभेये च शुक्रले। पुंराशिमेदयोः शृङ्ग्यां मूषकश्रेष्ठयोरपि॥` इति विश्वः। वृषं पुरुषमात्मार्थमिच्छतीति वृषस्यन्ती कामुकी। `वृषस्यन्ती तु कामुकी` इत्यमरः (अ.को.2|6|9)। `सुप आत्मनः क्यच्` (पा.3।1।8)इति क्यच्प्रत्ययः। अश्वक्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि (पा.7।1।51)इत्यसुगागमः। ततो लटः शत्रादेशः। `उगितशअच` (पा.4।1।6)इति ङीप्। श्लोकार्थस्तु-वृषस्कन्धो रामो वृषस्तन्तीं तां राक्षसीम् `हे बाले! अहं कलत्रवान्, मे कनीयांसं कनिष्ठं भजस्व`इति शशासाः ज्ञापितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वृषस्कन्धः रामः इति वृषस्यन्तीं ताम् शशास बाले! अहम् कलत्रवान् मे कनीयांसं भजस्व ।", "es": "The bull-shouldered Rama instructed the lustful woman, saying, 'O girl, I already have a wife. You should approach my younger brother instead.'", "pc": [{"w": "कलत्रवान्", "p": [{"l": "कलत्रवत्", "cn": "1.1"}], "e": "a married man"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "बाले", "p": [{"l": "बाला", "cn": "8.1"}], "e": "O girl"}, {"w": "कनीयांसम्", "p": [{"l": "कनीयस्", "cn": "2.1"}], "e": "younger brother"}, {"w": "भजस्व", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भजस्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1"}], "e": "choose"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "वृषस्यन्तीम्", "p": [{"l": "वृषस्य", "inf": "वृषस्यन्ती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "2.1"}], "e": "her who was filled with passion"}, {"w": "वृषस्कन्धः", "p": [{"l": "वृष"}, {"l": "स्कन्ध", "cn": "1.1"}], "e": "the bull-shouldered"}, {"w": "शशास", "p": [{"l": "शास्", "fin": "शशास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "instructed"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}]},
{"c": "12", "n": "35", "i": 951, "v": "ज्येष्ठाभिगमनात्पूर्वं तेनाप्यनभिनन्दिताम् । साऽभूद्रामाश्रया भूयो नदीवोभयकूलभाक् ॥", "mn": "ज्येष्ठेति॥ पूर्वं ज्येष्ठाभिगमनात्तेन लक्ष्मणेनाष्यनभिनन्दिता नाङअगीकृता भूयो रामाश्रया सा राक्षसी। उभे कूले भजतीत्युभयकूलभाक् नदीवाभूत् सा हि यातायाताभ्यां पर्यायेण कूलद्वयगामिनी नदीसदृश्यभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन अपि ज्येष्ठाभिगमनात् पूर्वम् अनभिनन्दिता सा भूयो रामाश्रया अभूत् उभयकूलभाक् नदी इव ।", "es": "Rejected by Lakshmana as well because she had first approached his elder brother, she returned to Rama, moving between the two like a river that touches both its banks.", "pc": [{"w": "ज्येष्ठाभिगमनात्", "p": [{"l": "ज्येष्ठ"}, {"l": "अभिगमन", "cn": "5.1"}], "e": "from approaching the elder"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्वम्"}], "e": "before"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अनभिनन्दिता", "p": [{"l": "अन्"}, {"l": "अभिनन्दित", "cn": "1.1"}], "e": "not welcomed"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "रामाश्रया", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "आश्रया", "cn": "1.1"}], "e": "one who took refuge in Rama"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "नदी", "p": [{"l": "नदी", "cn": "1.1"}], "e": "a river"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उभयकूलभाक्", "p": [{"l": "उभय"}, {"l": "कूल"}, {"l": "भाज्", "cn": "1.1"}], "e": "touching both banks"}]},
{"c": "12", "n": "36", "i": 952, "v": "संरम्भं मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय ताम् । निवातस्मिमितां वेलां चद्रोदय इवोदधेः ॥", "mn": "संरम्भमिति॥ मैथिलीहासः क्षणं सौम्यां सौम्याकारां तां राक्षसीम्। निवातेन स्तिमितां निश्चलामुदधेर्वेलामम्बुविकृतिम्। अम्बुपूरमित्र्थः। `अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला` इत्यमरः (अ.को.3|3|207)। चन्द्रोदय इव। संरम्भं संक्षोभं निनाय ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मैथिलीहासः ताम् क्षणसौम्यां संरम्भं निनाय चन्द्रोदयः उदधेः निवातस्मिमितां वेलाम् इव ।", "es": "Sita's laughter provoked the momentarily calm Surpanakha into a fury, just as the rising moon causes the windless, still tide of the ocean to surge violently.", "pc": [{"w": "संरम्भम्", "p": [{"l": "संरम्भ", "cn": "2.1"}], "e": "fury"}, {"w": "मैथिलीहासः", "p": [{"l": "मैथिली"}, {"l": "हास", "cn": "1.1"}], "e": "Sita's laugh"}, {"w": "क्षणसौम्याम्", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "सौम्या", "cn": "2.1"}], "e": "momentarily gentle"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "निवातस्तिमिताम्", "p": [{"l": "निवात"}, {"l": "स्तिमित", "cn": "2.1"}], "e": "still in the absence of wind"}, {"w": "वेलाम्", "p": [{"l": "वेला", "cn": "2.1"}], "e": "the tide"}, {"w": "चन्द्रोदयः", "p": [{"l": "चन्द्र"}, {"l": "उदय", "cn": "1.1"}], "e": "the rising of the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उदधेः", "p": [{"l": "उदधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the ocean"}]},
{"c": "12", "n": "37", "i": 953, "v": "फलमस्योपहासस्य सद्यः प्राप्स्यसि पश्य माम् । मृग्याः परिभवो व्याघ्र्यामित्यवेहि त्वया कृतम् ॥", "mn": "फलमिति॥ श्लोकद्वयेनान्वयः। अस्योपहासस्य फलं सद्यः संप्रत्येव प्राप्स्यसि। मां पश्य । त्वया कर्त्र्या कृतमुपहासरूपं करणं व्याघ्र्यां विषये मृग्याः कर्त्रअयाः परिभव इत्यवेहि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अस्य उपहासस्य फलम् सद्यः प्राप्स्यसि माम् पश्य त्वया व्याघ्र्याम् मृग्याः परिभवः कृतः इति अवेहि ।", "es": "'You shall immediately reap the fruit of this ridicule. Look at me! Know that you, a mere deer, have insulted a tigress,' she threatened.", "pc": [{"w": "फलम्", "p": [{"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "the fruit"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of this"}, {"w": "उपहासस्य", "p": [{"l": "उपहास", "cn": "6.1"}], "e": "mockery"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "प्राप्स्यसि", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप्स्यसि", "vp": ["प्र"], "pn": 2, "t": "लृट्", "pp": "P1"}], "e": "you will get"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "watch"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "मृग्याः", "p": [{"l": "मृगी", "cn": "6.1"}], "e": "of a doe"}, {"w": "परिभवः", "p": [{"l": "परिभव", "cn": "1.1"}], "e": "an insult"}, {"w": "व्याघ्र्याम्", "p": [{"l": "व्याघ्री", "cn": "7.1"}], "e": "on a tigress"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अवेहि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवेहि", "vp": ["अव"], "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "know"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "कृतम्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been done"}]},
{"c": "12", "n": "38", "i": 954, "v": "इत्युक्त्वा मैथिलीं भर्तुरङ्केः निविशतीं भयात् । रूपं शूर्पणखा नाम्नः सदृशं प्रत्यपद्यत ॥", "mn": "इतीति॥ भयाद्भर्तुरङ्के निविशंतीमालिङ्गन्तीं मैथिलीमित्युक्त्वा शूर्पणखा नाम्नः सदृशम्। शूर्पाकारनखयुक्तमित्यर्थः। रूपमाकारं प्रत्यपद्यत स्वीचकार। अदर्शयदित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति उक्त्वा भयात् भर्तुः अङ्के निविशतीं मैथिलीं शूर्पणखा नाम्नः सदृशं रूपं प्रत्यपद्यत ।", "es": "Having said this to Sita, who was shrinking into her husband's lap out of fear, Surpanakha assumed a terrifying form that truly befitted her name.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उक्त्वा", "p": [{"l": "वच्", "inf": "उक्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having said"}, {"w": "मैथिलीम्", "p": [{"l": "मैथिली", "cn": "2.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "अङ्के", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "7.1"}], "e": "in the lap"}, {"w": "निविशतीम्", "p": [{"l": "विश्", "inf": "निविशन्ती", "vp": ["नि"], "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "2.1"}], "e": "shrinking"}, {"w": "भयात्", "p": [{"l": "भय", "cn": "5.1"}], "e": "out of fear"}, {"w": "रूपम्", "p": [{"l": "रूप", "cn": "2.1"}], "e": "a form"}, {"w": "शूर्पणखा", "p": [{"l": "शूर्पणखा", "cn": "1.1"}], "e": "Shurpanakha"}, {"w": "नाम्नः", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "6.1"}], "e": "of her name"}, {"w": "सदृशम्", "p": [{"l": "सदृश", "cn": "2.1"}], "e": "befitting"}, {"w": "प्रत्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रत्यपद्यत", "vp": ["प्रति"], "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "assumed"}]},
{"c": "12", "n": "39", "i": 955, "v": "लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलामञ्जुवादिनीम् । शइवाघोरस्वनां पश्चाद्बुबुधे विकृतेति ताम् ॥", "mn": "लक्ष्मण इति॥ लक्ष्मणः प्रथमं कोकिलावन्मञ्जुवादिनीं पश्चाच्छिवावद्धोरस्वनां तां शूर्पणखां श्रुत्वा। तस्याः स्वनं श्रुत्वेत्यर्थः। `सुस्वनः शङ्खः श्रूयते`इतिवत्प्रत्योगः। विकृता मायाविनीति बुबुधे बुद्धवान्। कर्तरि लिट्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "लक्ष्मणः प्रथमं कोकिलामञ्जुवादिनीं श्रुत्वा पश्चात् अघोरस्वनां ताम् विकृता इति बुबुधे ।", "es": "Lakshmana, who had first heard her speaking as sweetly as a cuckoo with a pleasant voice, later realized she was a deformed demoness when her true nature was revealed.", "pc": [{"w": "लक्ष्मणः", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथमम्"}], "e": "at first"}, {"w": "श्रुत्वा", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having heard"}, {"w": "कोकिलामञ्जुवादिनीम्", "p": [{"l": "कोकिला"}, {"l": "मञ्जु"}, {"l": "वादिनी", "cn": "2.1"}], "e": "her speaking sweetly like a cuckoo"}, {"w": "शिवाघोरस्वनाम्", "p": [{"l": "शिवा"}, {"l": "अघोर"}, {"l": "स्वना", "cn": "2.1"}], "e": "with the terrifying howl of a jackal"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "बुबुधे", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "बुबुधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "understood"}, {"w": "विकृता", "p": [{"l": "विकृत", "cn": "1.1"}], "e": "monstrous"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "that"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}]},
{"c": "12", "n": "40", "i": 956, "v": "पर्णशालामथ क्षिप्रं विकृष्टासिः प्रविश्य सः । वैरूप्यपौनरुक्त्येन भीषाणां तामयोजयत् ॥", "mn": "पर्णशालामिति॥ अथ स लक्ष्मणो विकृष्टासिः कोशोद्धृतखङ्गः सन् क्षिप्रं पर्णशालां प्रविश्य। भीषयतीति भीषणाम्। नन्द्यादित्वाल्लयुट् कर्तरि। तां राक्षसीं वैरूप्यस्य पौनरुक्त्यं द्वैगुण्यं लक्षणया। तेन। अयोजयद्योजितवान्, स्वभावत एव विकृतां तां कर्णादिच्छेदेन पुनरतिविकृतामकरोदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ सः विकृष्टासिः क्षिप्रं पर्णशालां प्रविश्य वैरूप्यपौनरुक्त्येन भीषाणां ताम् अयोजयत् ।", "es": "Then, quickly entering the leaf-hut with his sword drawn, Lakshmana endowed the already terrifying demoness with further deformity by mutilating her.", "pc": [{"w": "पर्णशालाम्", "p": [{"l": "पर्णशाला", "cn": "2.1"}], "e": "the leaf-hut"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "क्षिप्रम्", "p": [{"l": "क्षिप्रम्"}], "e": "quickly"}, {"w": "विकृष्टासिः", "p": [{"l": "विकृष्ट"}, {"l": "असि", "cn": "1.1"}], "e": "with his sword drawn"}, {"w": "प्रविश्य", "p": [{"l": "विश्", "inf": "प्रविश्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having entered"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वैरूप्यपौनरुक्त्येन", "p": [{"l": "वैरूप्य"}, {"l": "पौनरुक्त्य", "cn": "3.1"}], "e": "with a repetition of ugliness"}, {"w": "भीषणाम्", "p": [{"l": "भीषणा", "cn": "2.1"}], "e": "the frightful one"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अयोजयत्", "p": [{"l": "युज्", "fin": "अयोजयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "endowed"}]},
{"c": "12", "n": "41", "i": 957, "v": "सा वक्रनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया । अङ्कुशाकारयाङ्गुल्या तावतर्जयदम्बरे ॥", "mn": "सेति॥ सा वक्रनखं धारयतीति वक्रनखधारिणी तया वेणुवत्कर्कशपर्वया। अत एवाङ्कुशस्याकार इवाकारो यस्याः सा तया अङ्गुल्या तौ राघवावम्बरे व्योम्नो स्थिता। `अम्बुरं व्योम्नि वाससि` इत्यमरः। अतर्जयदभर्त्सयत्। `तर्ज भर्त्सने` इति धातोश्चौरादिकादनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदेन भाव्यम्। तथापि चक्षिङो ङइत्करणाञ्ज्ञापकादानुदात्तेत्त्वनिमित्तस्यानित्यत्वात्परस्मैपदमूह्यृमित्युक्तमाख्यातचन्द्रिकायाम्-`तर्जयते भर्त्सयते तर्जयतीत्यपि च दृश्यते कविषु`इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा वक्र-नख-धारिण्या वेणु-कर्कश-पर्वया अङ्कुश-आकारया अङ्गुल्या अम्बर तावत् अतर्जयत् ॥", "es": "Surpanakha, having been disfigured, then threatened the sky (or the gods above) with her finger, which had a curved nail, joints as rough as those of a bamboo, and was shaped like an elephant-goad.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "वक्रनखधारिण्या", "p": [{"l": "वक्र"}, {"l": "नख"}, {"l": "धारिणी", "cn": "3.1"}], "e": "with a crooked-nail-bearing"}, {"w": "वेणुकर्कशपर्वया", "p": [{"l": "वेणु"}, {"l": "कर्कश"}, {"l": "पर्वन्", "cn": "3.1"}], "e": "with joints as rough as bamboo"}, {"w": "अङ्कुशाकारया", "p": [{"l": "अङ्कुश"}, {"l": "आकारा", "cn": "3.1"}], "e": "shaped like a goad"}, {"w": "अङ्गुल्या", "p": [{"l": "अङ्गुली", "cn": "3.1"}], "e": "finger"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "the two of them"}, {"w": "अतर्जयत्", "p": [{"l": "तर्ज्", "fin": "अतर्जयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "threatened"}, {"w": "अम्बरे", "p": [{"l": "अम्बर", "cn": "7.1"}], "e": "in the sky"}]},
{"c": "12", "n": "42", "i": 958, "v": "प्राप्य चाशु जनस्थानं खरादिभ्यस्तथाविधम् । रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवम् ॥", "mn": "प्राप्येति॥ साशु जनस्थानं प्राप्य खरादिभ्यो राक्षसेभ्यस्तथाविधं स्वाङअगच्छेदात्मकम्। उपक्रम्यत इत्युपक्रमः। कर्मणि घञ्प्रत्ययः। रामस्य कर्तुरुपक्रमः रामोपक्रमम्। रामेणादावुपक्रान्तमित्यर्थः। `उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्` (पा.2।4।21)इति क्लीबत्वम्। तन्नवं रक्षसां कर्मभूतानां परिभवमाचख्यौ च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा आशु जनस्थानं प्राप्य खरादिभ्यः तथाविधं राम-उपक्रमं नवं रक्षः-परिभवं आचख्यौ ॥", "es": "Quickly reaching Janasthana, she reported to Khara and the other demons the recent humiliation of the Rakshasas, which had been initiated by Rama and was of a terrible nature.", "pc": [{"w": "प्राप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आशु", "p": [{"l": "आशु"}], "e": "quickly"}, {"w": "जनस्थानम्", "p": [{"l": "जनस्थान", "cn": "2.1"}], "e": "Janasthana"}, {"w": "खरादिभ्यः", "p": [{"l": "खर"}, {"l": "आदि", "cn": "4.3"}], "e": "to Khara and others"}, {"w": "तथाविधम्", "p": [{"l": "तथाविध", "cn": "2.1"}], "e": "in that state (her disfigurement)"}, {"w": "रामोपक्रमम्", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "उपक्रम", "cn": "2.1"}], "e": "initiated by Rama"}, {"w": "आचख्यौ", "p": [{"l": "ख्या", "fin": "आचख्यौ", "vp": ["आ"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "described"}, {"w": "रक्षःपरिभवम्", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "परिभव", "cn": "2.1"}], "e": "the insult to the Rakshasas"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "new"}]},
{"c": "12", "n": "43", "i": 959, "v": "मुखावयवलूनां तां नैर्ऋता यत्पुरो दधुः । रामाभियायिनां तेषां तदेवाभूदमङ्गलम् ॥", "mn": "मुखेति॥ नैर्ऋता राक्षसाः। `नैर्ऋतो यातुरक्षसी` इत्यमरः। मुखावयवेषु कर्णादिषु लूनां छिन्नां तां पुरो दधुरग्रे चक्रुरिति यत्तदेव रामाभियायिनां राममभिद्रवतां तेषाममङ्गलमभूत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नैर्ऋताः मुख-अवयव-लूनां तां यत् पुरः दधुः रामाभियायिनां तेषां तत् एव अमङ्गलं अभूत् ॥", "es": "The fact that the demons placed her, with her facial features mutilated, at their head as they marched against Rama, became an ill-omen for them as they went to battle.", "pc": [{"w": "मुखावयवलूनाम्", "p": [{"l": "मुख"}, {"l": "अवयव"}, {"l": "लूना", "cn": "2.1"}], "e": "her with facial features cut off"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "नैर्ऋताः", "p": [{"l": "नैर्ऋत", "cn": "1.3"}], "e": "the Rakshasas"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्"}], "e": "the fact that"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "in front"}, {"w": "दधुः", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they placed"}, {"w": "रामाभियायिनाम्", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अभियायिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those marching against Rama"}, {"w": "तेषाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "their"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "अमङ्गलम्", "p": [{"l": "अमङ्गल", "cn": "1.1"}], "e": "an inauspicious omen"}]},
{"c": "12", "n": "44", "i": 960, "v": "उदायुधानापततस्तान्दृप्तान्प्रेक्ष्य राघवः । निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ॥", "mn": "उदिति॥ उदायुधानुद्यतायुधानापतत आगच्छतो दृप्तांस्तान्खरादीन्प्रेक्ष्य राघवश्चापे विजयस्याशंसामाशां लक्ष्मणे सीतां च निदधे। सीतारक्षणे लक्ष्मणं नियुज्य स्वयं युद्धाय संनद्ध इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राघवः उदायुधान् आपततः तान् दृप्तान् प्रेक्ष्य विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे निदधे ॥", "es": "Seeing the arrogant demons rushing forward with raised weapons, Rama placed his hope of victory in his bow and entrusted the protection of Sita to Lakshmana.", "pc": [{"w": "राघवः", "e": "Raghava (Rama)", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उदाय्धान्", "e": "with raised weapons", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "आयुध", "cn": "2.3"}]}, {"w": "आपततः", "e": "rushing towards", "p": [{"l": "पत्", "inf": "आपतत्", "vp": ["आ"], "s": ["शतृ"], "cn": "2.3"}]}, {"w": "तान्", "e": "them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "दृप्तान्", "e": "arrogant", "p": [{"l": "दृप्", "inf": "दृप्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}]}, {"w": "प्रेक्ष्य", "e": "having seen", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "विजयाशंसाम्", "e": "hope for victory", "p": [{"l": "विजय"}, {"l": "आशंसा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "चापे", "e": "in the bow", "p": [{"l": "चाप", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सीताम्", "e": "Sita", "p": [{"l": "सीता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "लक्ष्मणे", "e": "in Lakshmana", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "7.1"}]}, {"w": "निदधे", "e": "placed", "p": [{"l": "धा", "fin": "निदधे", "vp": ["नि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}]},
{"c": "12", "n": "45", "i": 961, "v": "एको दाशरथिः कामं यातुधानाः सहस्रशः । ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः ॥", "mn": "एक इति॥ दाशरथी राम एकोऽद्वितीयः। यातुधानाः कामं सहस्रशः। सन्तीति शेषः। तैर्यातुधानैस्तु स राम आजौ ते यातुधाना यावन्तो वावत्संख्याका एव तावांस्तावत्संख्याकश्च ददृशे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दाशरथिः एकः कामं यातुधानाः सहस्रशः तु आजौ ते यावन्तः एव तैः सः तावान् च ददृशे ॥", "es": "Admittedly, Rama was alone while the demons were in their thousands; however, in the battle, as many demons as there were, each one of them saw Rama standing right in front of him.", "pc": [{"w": "एकः", "e": "one", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दाशरथिः", "e": "son of Dasharatha (Rama)", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कामम्", "e": "indeed", "p": [{"l": "कामम्"}]}, {"w": "यातुधानाः", "e": "demons", "p": [{"l": "यातुधान", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सहस्रशः", "e": "in thousands", "p": [{"l": "सहस्रशस्"}]}, {"w": "ते", "e": "they", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तु", "e": "but", "p": [{"l": "तु"}]}, {"w": "यावन्तः", "e": "however many", "p": [{"l": "यावत्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "एव", "e": "just", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "आजौ", "e": "in battle", "p": [{"l": "आजि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तावान्", "e": "that many", "p": [{"l": "तावत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "ददृशे", "e": "was seen", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तैः", "e": "by them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "46", "i": 962, "v": "असज्जनेन काकुत्स्थः प्रयुक्तमथ दूषणम् । न चक्षमे शुभाचारः स दूषणमिवात्मनः ॥", "mn": "असदिति॥ अथ शुभाचारो रणे साधुचारि सद्वृत्तश्च स काकुत्स्थोऽसज्जनेन दुर्जनेन रक्षोजनेन च प्रयुक्तं प्रेषितमुञ्चारितं च दूषणं दूषणाख्यं राक्षसमात्मनो दूषणं दोषमिव न चक्षमे न सेहे। प्रतिकर्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ शुभाचारः सः काकुत्स्थः असज्जनेन प्रयुक्तं दूषणं आत्मनः दूषणं इव न चक्षमे ॥", "es": "Then Rama, who was of righteous conduct, did not tolerate the demon Dushana sent by the wicked, just as he would not tolerate a stain upon his own character.", "pc": [{"w": "असज्जनेन", "e": "by the wicked one", "p": [{"l": "असज्जन", "cn": "3.1"}]}, {"w": "काकुत्स्थः", "e": "Kakutstha (Rama)", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रयुक्तम्", "e": "sent", "p": [{"l": "युज्", "inf": "प्रयुक्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "अथ", "e": "then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "दूषणम्", "e": "Dushana (the demon)", "p": [{"l": "दूषण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "चक्षमे", "e": "did tolerate", "p": [{"l": "क्षम्", "fin": "चक्षमे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "शुभाचारः", "e": "one of virtuous conduct", "p": [{"l": "शुभ"}, {"l": "आचार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दूषणम्", "e": "a blemish", "p": [{"l": "दूषण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "आत्मनः", "e": "of oneself", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "47", "i": 963, "v": "तं शरैः प्रतिजग्राह खरत्रिशिरसौ च सः । क्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात्सममिवोद्ययुः ॥", "mn": "तमिति॥ स रामस्तं दूषणं खरत्रिशिरसौ च शरैः प्रतिजग्राह। प्रतिजहारेत्यर्थः। क्रमशो यथाक्रमम्। प्रयुक्ता अपीति शेषः। तस्य ते शराः पुनश्चापात्समं युगपदिवोद्ययुः। अतिलघुहस्त इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः तं खर-त्रिशिरसौ च शरैः प्रतिजग्राह ते पुनः तस्य चापात् क्रमश: समं इव उद्ययुः ॥", "es": "Rama countered Dushana, Khara, and Trishiras with his arrows. Although he shot at them one after another, the arrows seemed to fly out from his bow all at once because of his great speed.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "him (Dushana)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शरैः", "e": "with arrows", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "प्रतिजग्राह", "e": "received", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रतिजग्राह", "vp": ["प्रति"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "खरत्रिशिरसौ", "e": "Khara and Trishiras", "p": [{"l": "खर"}, {"l": "त्रिशिरस्", "cn": "2.2"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "क्रमशः", "e": "in succession", "p": [{"l": "क्रमशस्"}]}, {"w": "ते", "e": "they (the arrows)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "पुनः", "e": "again", "p": [{"l": "पुनर्"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "चापात्", "e": "from the bow", "p": [{"l": "चाप", "cn": "5.1"}]}, {"w": "समम्", "e": "simultaneously", "p": [{"l": "समम्"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "उद्ययुः", "e": "rose up", "p": [{"l": "या", "fin": "उद्ययुः", "vp": ["उद्"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "12", "n": "48", "i": 964, "v": "तैस्त्रयाणां शितैर्बाणैर्यथापूर्वविशुद्धिभिः । आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिभिः ॥", "mn": "तैरिति॥ देहमतीत्य भित्त्वा गच्छन्तीति देहातिगाः। तैर्यथास्थिता पूर्वशुद्धिर्येषां तैः। अतिवेगत्वेन देहभेदात्प्रागिव रुधिरलेपरहितैरित्यर्थः। शितैस्तीक्ष्णैस्तैर्बाणैस्त्रयाणां खरादीनामायुः पीतम्। रुधिरं तु पतत्रिभिः पीतम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तैः त्रयाणां शितैः बाणैः यथा-पूर्व-विशुद्धिभिः आयुः देह-अतिगैः पतत्रिभिः तु रुधिरं पीतम् ॥", "es": "The sharp arrows, which remained as pure as before even after passing through the bodies of the three demons, took away their lives, while the feathered parts (or the birds following them) drank their blood.", "pc": [{"w": "तैः", "e": "by those", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "त्रयाणाम्", "e": "of the three", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "6.3"}]}, {"w": "शितैः", "e": "sharp", "p": [{"l": "शित", "cn": "3.3"}]}, {"w": "बाणैः", "e": "arrows", "p": [{"l": "बाण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "यथापूर्वविशुद्धिभिः", "e": "which were as pure as before", "p": [{"l": "यथापूर्व"}, {"l": "विशुद्धि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आयुः", "e": "life", "p": [{"l": "आयुस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "देहातिगैः", "e": "which pierced through the body", "p": [{"l": "देह"}, {"l": "अतिग", "cn": "3.3"}]}, {"w": "पीतम्", "e": "was drunk", "p": [{"l": "पा", "inf": "पीत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "रुधिरम्", "e": "blood", "p": [{"l": "रुधिर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तु", "e": "indeed", "p": [{"l": "तु"}]}, {"w": "पतत्रिभिः", "e": "feathered (arrows)", "p": [{"l": "पतत्रिन्", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "49", "i": 965, "v": "तस्मिन्रामशरोत्कृत्ते बले महति रक्षसाम् । उत्थितं ददृशेऽन्यञ्च कबन्धेभ्यो न किंचन ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन्रामशरैरुत्कृत्ते छिन्ने महति रक्षसां बल उत्थितमुत्थानक्रियाविशिष्टं प्राणिनां कबन्धेभ्यः शिरोहीनशरीरेभ्यः। `कबन्धोऽस्त्रीक्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम्` इत्यमरः। अन्यञअचान्यत्किंचन न ददृशे। `कबन्धेभअय`इत्यत्र `अन्यारात्-` (पा.2।3।29)इति पञ्चमी। निःशेषं हतमित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्मिन् राम-शर-उत्कृत्ते रक्षसां महति बले कबन्धेभ्यः अन्यत् किंचन न उत्थितं ददृशे ॥", "es": "In that great army of demons decimated by Rama's arrows, nothing was seen rising up anymore except for the headless trunks of the slain warriors dancing on the battlefield.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "e": "in that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "रामशरोत्कृत्ते", "e": "cut down by Rama's arrows", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "शर"}, {"l": "उत्कृत्त", "cn": "7.1"}]}, {"w": "बले", "e": "army", "p": [{"l": "बल", "cn": "7.1"}]}, {"w": "महति", "e": "great", "p": [{"l": "महत्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "रक्षसाम्", "e": "of the demons", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "उत्थितम्", "e": "risen", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उत्थित", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "ददृशे", "e": "was seen", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "अन्यत्", "e": "other", "p": [{"l": "अन्यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "कबन्धेभ्यः", "e": "than the headless trunks", "p": [{"l": "कबन्ध", "cn": "5.3"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "किञ्चन", "e": "anything", "p": [{"l": "किञ्चन", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "50", "i": 966, "v": "सा बाणवर्षिणं रामं योधयित्वा सुरद्विषाम् । अप्रबोधाय सुष्वाप गृध्रच्छाये वरूथिनी ॥", "mn": "सेति॥ सा सुरद्विषां वरूथिनी सेना बाणवर्षिणं रामं योधयित्वा युद्धं कारयित्वा गृध्राणां छाया गृध्रच्छायम्। `छाया बाहुल्ये` (पा.2।4।22) इति क्लीबत्वम्। तस्मिन्। अप्रबोधायापुनर्बोधाय सुष्वाप। ममारेत्यर्थः। अत्र सुरतश्रान्तकान्तासमाधिर्धअवन्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा सुर-द्विषां वरूथिनी बाण-वर्षिणं रामं योधयित्वा गृध्र-छाये अप्रबोधाय सुष्वाप ॥", "es": "That army of the enemies of the gods, after fighting against Rama who showered them with arrows, finally slept the eternal sleep (death) in the shade cast by the hovering vultures.", "pc": [{"w": "सा", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बाणवर्षिणम्", "e": "who was showering arrows", "p": [{"l": "बाण"}, {"l": "वर्षिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रामम्", "e": "Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "योधयित्वा", "e": "having fought", "p": [{"l": "युध्", "inf": "योधयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}]}, {"w": "सुरद्विषाम्", "e": "of the enemies of gods", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अप्रबोधाय", "e": "never to awaken", "p": [{"l": "अप्रबोध", "cn": "4.1"}]}, {"w": "सुष्वाप", "e": "slept", "p": [{"l": "स्वप्", "fin": "सुष्वाप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "गृध्रच्छाये", "e": "in the shadow of vultures", "p": [{"l": "गृध्र"}, {"l": "छाया", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वरूथिनी", "e": "army", "p": [{"l": "वरूथिनी", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "51", "i": 967, "v": "राघवास्त्रविदीर्णानां रावणं प्रति रक्षसाम् । तेषां शूर्पणखैवैका दुष्प्रवृत्तिहराऽभवत् ॥", "mn": "राघवेति॥ एका शूर्पवन्नखानि यस्याः सा शूर्पणखा। `पूर्वपदात्संज्ञायाम्-` (पा.8।4।3)इति णत्वम्। `नखमुखात्संज्ञायाम्`इति ङीप्प्रतिषेधः। सैव रावणं प्रति राघवास्त्रैर्विदीर्णानां हतानां तेषां रक्षसां खरीदीनां दुष्प्रवृत्तिं वार्तां हरति प्रापयतीति दुष्प्रवृत्तिहराऽभवत्। `हरतेरनुद्यमनेऽच्` (पा.3।2।9)इत्यच्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राघवास्त्रविदीर्णानां तेषां रक्षसां प्रति एका शूर्पणखा एव दुष्प्रवृत्तिहरा अभवत् ।", "es": "Among the demons who were being slaughtered by Rama's weapons, Shurpanakha alone became the messenger of the disastrous news to Ravana.", "pc": [{"w": "राघवास्त्रविदीर्णानाम्", "e": "of those torn apart by Raghava's missiles", "p": [{"l": "राघव"}, {"l": "अस्त्र"}, {"l": "विदीर्ण", "cn": "6.3"}]}, {"w": "रावणम्", "e": "to Ravana", "p": [{"l": "रावण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रति", "e": "towards", "p": [{"l": "प्रति"}]}, {"w": "रक्षसाम्", "e": "of the demons", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "तेषाम्", "e": "their", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "शूर्पणखा", "e": "Shurpanakha", "p": [{"l": "शूर्पणखा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "alone", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "एका", "e": "only", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दुष्प्रवृत्तिहरा", "e": "the bearer of bad news", "p": [{"l": "दुस्"}, {"l": "प्रवृत्ति"}, {"l": "हरा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभवत्", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "12", "n": "52", "i": 968, "v": "निग्रहात्स्वसुराप्तानां वधाञ्च धनदानुजः । रामेण निहितं मेने पदं दशसु मूर्धसु ॥", "mn": "निग्रहादिति॥ स्वसुः शूर्पणखाया निग्रहादङ्गच्छेदादाप्तानां बन्धूनां खरादीनां वछाञ्च कारणाद्धनदानुजो रावणो रामेण दशसु मूर्धसु पदं पादं निहितं मेने ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "धनदानुजः स्वसुः निग्रहात् आप्तानां वधात् च रामेण दशसु मूर्धसु पदं निहितं मेने ।", "es": "Ravana, the younger brother of Kubera, felt that by the humiliation of his sister and the slaughter of his kinsmen, Rama had effectively placed his foot upon all ten of his heads.", "pc": [{"w": "निग्रहात्", "e": "from the disfigurement", "p": [{"l": "निग्रह", "cn": "5.1"}]}, {"w": "स्वसुः", "e": "of his sister", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आप्तानाम्", "e": "of the relatives", "p": [{"l": "आप्त", "cn": "6.3"}]}, {"w": "वधात्", "e": "from the slaughter", "p": [{"l": "वध", "cn": "5.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "धनदानुजः", "e": "the younger brother of Kubera (Ravana)", "p": [{"l": "धनद"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामेण", "e": "by Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "3.1"}]}, {"w": "निहितम्", "e": "placed", "p": [{"l": "धा", "inf": "निहित", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "मेने", "e": "considered", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "पदम्", "e": "a foot", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दशसु", "e": "on the ten", "p": [{"l": "दशन्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "मूर्धसु", "e": "heads", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "53", "i": 969, "v": "रक्षसा मृगरूपेण वञ्चयित्वा स रागवौ । जहार सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविघ्नितः ॥", "mn": "रक्षसेति॥ स रावणो मृगरूपेण रक्षसा मारीचेन राघवौ वञ्चयित्वा प्रतार्य पक्षीन्द्रस्य जटायुषः प्रयासेन युद्धरूपेण क्षणं विघ्नितः संजातविघ्नः सन् सीता जहार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः मृगरूपेण रक्षसा राघवौ वञ्चयित्वा पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविघ्नितः सीतां जहार ।", "es": "Having deceived the two Raghava brothers through a demon in the form of a deer, Ravana abducted Sita, though he was momentarily delayed by the valiant efforts of Jatayu, the king of birds.", "pc": [{"w": "रक्षसा", "e": "by a demon", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मृगरूपेण", "e": "in the form of a deer", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "रूप", "cn": "3.1"}]}, {"w": "वञ्चयित्वा", "e": "having deceived", "p": [{"l": "वञ्च्", "inf": "वञ्चयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}]}, {"w": "सः", "e": "he (Ravana)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राघवौ", "e": "the two Raghavas", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.2"}]}, {"w": "जहार", "e": "abducted", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सीताम्", "e": "Sita", "p": [{"l": "सीता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविघ्नितः", "e": "his effort momentarily obstructed by the king of birds", "p": [{"l": "पक्षिन्"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "प्रयास"}, {"l": "क्षण"}, {"l": "विघ्नित", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "54", "i": 970, "v": "तौ सीतान्वेषिणौ गृध्रं लूनपक्षमपश्यताम् । प्राणैर्दशरथप्रीतेरनृणं कण्ठवर्तिभिः ॥", "mn": "ताविति॥ सीतान्वेषिणौ तौ राघवौ लूनपक्षं रावणेन छिन्नपक्षं कण्ठवर्तिभिः प्राणैर्दशरथप्रीतेर्दशरथसख्यस्यानृणमृणैर्विमुक्तं गृध्रं जटायुषमपश्यतां दृष्टवन्तौ। दर्शर्लङि रूपम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सीतान्वेषिणौ तौ कण्ठवर्तिभिः प्राणैः दशरथप्रीतेः अनृणं लूनपक्षं गृध्रम् अपश्यताम् ।", "es": "While searching for Sita, the two brothers saw the vulture Jatayu with his wings severed; he was clinging to life only long enough to repay his debt of friendship to Dasharatha by informing them.", "pc": [{"w": "तौ", "e": "the two of them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}]}, {"w": "सीतान्वेषिणौ", "e": "searching for Sita", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "अन्वेषिन्", "cn": "1.2"}]}, {"w": "गृध्रम्", "e": "the vulture", "p": [{"l": "गृध्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लूनपक्षम्", "e": "with wings cut off", "p": [{"l": "लून"}, {"l": "पक्ष", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपश्यताम्", "e": "saw", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यताम्", "t": "लङ्", "pn": 6, "pp": "P1"}]}, {"w": "प्राणैः", "e": "with life-breaths", "p": [{"l": "प्राण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "दशरथप्रीतेः", "e": "of his affection for Dasharatha", "p": [{"l": "दशरथ"}, {"l": "प्रीति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनृणम्", "e": "repaying the debt", "p": [{"l": "अनृण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कण्ठवर्तिभिः", "e": "lingering in the throat", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "55", "i": 971, "v": "स रावणहृतां ताभअयां वचसाचष्ट मैथिलीम् । आत्मनः सुमहत्कर्म व्रणैरावेद्य संस्थितः ॥", "mn": "स इति॥ स जटायू रावणहृतां मैथिलीं ताभ्यां रामलक्ष्मणाभ्याम्। `क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम्`इति संप्रदानत्वाञ्चतुर्थी। वचसा वाग्वृत्त्याचष्ट। आत्मनः सुमहत्कर्म युद्धरूपं व्रणैरावेद्य संस्थितो मृतः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः रावणहृतां मैथिलीं ताभ्यां वचसा आचष्ट, आत्मनः सुमहत् कर्म व्रणैः आवेद्य संस्थितः ।", "es": "Jatayu informed the brothers that Sita had been carried off by Ravana; having testified to his own great service through his fatal wounds, he then passed away.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he (Jatayu)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रावणहृताम्", "e": "abducted by Ravana", "p": [{"l": "रावण"}, {"l": "हृता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ताभ्याम्", "e": "to the two of them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.2"}]}, {"w": "वचसा", "e": "with words", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "आचष्ट", "e": "informed", "p": [{"l": "चक्ष्", "fin": "आचष्ट", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "मैथिलीम्", "e": "the princess of Mithila (Sita)", "p": [{"l": "मैथिली", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आत्मनः", "e": "his own", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सुमहत्", "e": "very great", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "महत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कर्म", "e": "deed", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "व्रणैः", "e": "through his wounds", "p": [{"l": "व्रण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आवेद्य", "e": "having revealed", "p": [{"l": "विद्", "inf": "आवेद्य", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "संस्थितः", "e": "while dying", "p": [{"l": "स्था", "inf": "संस्थित", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "56", "i": 972, "v": "तयोस्तस्मिन्नवीभूतपितृव्यापत्तिशोकयोः । पितरीवाग्निसंस्कारात्परा ववृतिरे क्रियाः ॥", "mn": "तयोरिति॥ व्यापत्तिर्मरणम्। नवीभूतः पितृव्यापत्तिशोको ययोस्तौ तयो राघवयोस्तस्मिन्गृध्रे पितरीवाग्निसंस्कारादग्निसंस्कारमारभ्य परा उत्तराः क्रिया ववृतिरेऽवर्तन्त। तस्य पितृवदौर्ध्वदेहिकं चक्रतुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नवीभूतपितृव्यापत्तिशोकयोः तयोः तस्मिन् पितरि इव अग्निसंस्कारात् पराः क्रियाः ववृतिरे ।", "es": "For the two brothers, whose grief over their father's death was renewed by this loss, the subsequent funeral rites for Jatayu were performed as if they were for their own father.", "pc": [{"w": "तयोः", "e": "of the two of them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "तस्मिन्", "e": "for him (Jatayu)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "नवीभूतपितृव्यापत्तिशोकयोः", "e": "for whom the grief of their father's death was renewed", "p": [{"l": "नवीभूत"}, {"l": "पितृ"}, {"l": "व्यापत्ति"}, {"l": "शोक", "cn": "6.2"}]}, {"w": "पितरि", "e": "for a father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अग्निसंस्कारात्", "e": "beyond the cremation", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "संस्कार", "cn": "5.1"}]}, {"w": "पराः", "e": "subsequent", "p": [{"l": "पर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "ववृतिरे", "e": "proceeded", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "ववृतिरे", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}]}, {"w": "क्रियाः", "e": "rites", "p": [{"l": "क्रिया", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "57", "i": 973, "v": "वधनिर्धूतशापस्य कबन्धस्योपदेशतः । मुमूर्च्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ ॥", "mn": "वधेति॥ वधेन रामकृतेन निर्धूतशापस्य देवभूयं गतस्य कबन्धस्य रक्षोविशेषस्योपदेशतो रामस्य समानव्यसने समानापदि। सखअयार्थिनीत्यर्थः। हरौ कपौ सुग्रीवे। `शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|183)। सख्यं मुमूर्च्छ ववृधे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वधनिर्धूतशापस्य कबन्धस्य उपदेशतः समानव्यसने हरौ रामस्य सख्यं मुमूर्च्छ ।", "es": "On the advice of Kabandha, whose curse was ended by his death at Rama's hands, a friendship blossomed between Rama and the monkey king Sugriva, as both were suffering from similar misfortunes.", "pc": [{"w": "वधनिर्धूतशापस्य", "e": "of him whose curse was removed by his death", "p": [{"l": "वध"}, {"l": "निर्धूत"}, {"l": "शाप", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कबन्धस्य", "e": "of Kabandha", "p": [{"l": "कबन्ध", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उपदेशतः", "e": "from the advice", "p": [{"l": "उपदेशतस्"}]}, {"w": "मुमूर्च्छ", "e": "grew strong", "p": [{"l": "मूर्छ्", "fin": "मुमूर्च्छ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सख्यम्", "e": "friendship", "p": [{"l": "सख्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामस्य", "e": "of Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}]}, {"w": "समानव्यसने", "e": "who was in a similar misfortune", "p": [{"l": "समान"}, {"l": "व्यसन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "हरौ", "e": "with the monkey (Sugriva)", "p": [{"l": "हरि", "cn": "7.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "58", "i": 974, "v": "स हत्वा वालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाङ्क्षिते । धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयथ् ॥", "mn": "स हत्वा वालिनं वीरः स रामो वालिनं सुग्रीवाग्रजं हत्वा चिरकाङ्क्षिते तत्पदे वालिस्थाने। धातोः स्थान आदेशमिव। आदेशभूतं धात्वन्तरमिवेत्यर्थः। सुग्रीवं संन्यवेशयत्स्थापितवान्। यथा `अस्तेर्भूः`इत्यस्तिधातोः स्थान आदेशो भूधातुरस्तिकार्यमशेषं समभिधत्ते तद्विदिति भावः। आदेशो नाम शब्दान्तरस्य स्थाने विधीयमानं शब्दान्तरमभिधीयते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः वीरः वालिनं हत्वा चिरकाङ्क्षिते तत्पदे धातोः स्थाने आदेशम् इव सुग्रीवं संन्यवेशयत् ।", "es": "The heroic Rama, after slaying Vali, installed Sugriva in that long-desired position, just as a grammatical substitute (adesha) is placed in the position of a verbal root (dhatu).", "pc": [{"w": "सः", "e": "he (Rama)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हत्वा", "e": "having killed", "p": [{"l": "हन्", "inf": "हत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "वालिनम्", "e": "Vali", "p": [{"l": "वालिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वीरः", "e": "the hero", "p": [{"l": "वीर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्पदे", "e": "in that position", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "पद", "cn": "7.1"}]}, {"w": "चिरकाङ्क्षिते", "e": "long-desired", "p": [{"l": "चिर"}, {"l": "काङ्क्षित", "cn": "7.1"}]}, {"w": "धातोः", "e": "of a verbal root", "p": [{"l": "धातु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "स्थाने", "e": "in the place", "p": [{"l": "स्थान", "cn": "7.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "आदेशम्", "e": "a substitute", "p": [{"l": "आदेश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सुग्रीवम्", "e": "Sugriva", "p": [{"l": "सुग्रीव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "संन्यवेशयत्", "e": "installed", "p": [{"l": "विश्", "fin": "संन्यवेशयत्", "vp": ["सम्", "नि"], "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "12", "n": "59", "i": 975, "v": "इतस्ततश्च वैदेहीमन्वेष्टुं भर्तृचोदिताः । कपयश्चेरुरार्तस्य रामस्येव मनोरथाः ॥", "mn": "इतस्ततशअचेति॥ वैदेहीमन्वेष्टुं मार्गितुं भर्त्रा सुग्रीवेण चोदिताः प्रयुक्तः कपयो हनुमत्प्रमुखाः। आर्तस्य विरहातुरस्य रामस्य मनोरथाः कामा इव। इतस्ततशअचेरुर्नानादेशेषु बभ्रमुश्च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भर्तृचोदिताः कपयः वैदेहीम् अन्वेष्टुम् आर्तस्य रामस्य मनोरथाः इव इतस्ततः च चेरुः ।", "es": "Commanded by their king, the monkeys wandered in every direction to search for Sita, appearing like the many wandering thoughts and desires of the distressed Rama.", "pc": [{"w": "इतः", "e": "here", "p": [{"l": "इतस्"}]}, {"w": "ततः", "e": "and there", "p": [{"l": "ततस्"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "वैदेहीम्", "e": "Vaidehi (Sita)", "p": [{"l": "वैदेही", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्वेष्टुम्", "e": "to search for", "p": [{"l": "इष्", "inf": "अन्वेष्टुम्", "vp": ["अनु"], "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "भर्तृचोदिताः", "e": "urged by their master", "p": [{"l": "भर्तृ"}, {"l": "चोदित", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कपयः", "e": "the monkeys", "p": [{"l": "कपि", "cn": "1.3"}]}, {"w": "चेरुः", "e": "roamed", "p": [{"l": "चर्", "fin": "चेरुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "आर्तस्य", "e": "of the grief-stricken", "p": [{"l": "आर्त", "cn": "6.1"}]}, {"w": "रामस्य", "e": "Rama's", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "मनोरथाः", "e": "thoughts", "p": [{"l": "मनोरथ", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "60", "i": 976, "v": "प्रवृत्तावुपलब्धायां तस्याः संपातिदर्शनात् । मारुतिः सागरं तीर्णः संसारमिव निर्ममः ॥", "mn": "प्रवृत्ताविति॥ संपातिमर्ना जटायुषो ज्यायान्भ्राता। तस्य दर्शनात्। तन्मुखादिति भावः। तस्यः सीतायाः प्रवृत्तौ वार्तायाम्। `वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्तः` इत्यमरः (अ.को.1|6|7)। उपलब्धायां ज्ञातायां सत्याम्। मरुतस्यापत्यं पुमान् मारुतिर्हनुमान्। सागरम्। ममेत्येतदव्ययं ममतावाचि। तद्रहितो निर्ममो निःस्पृहः संसारमविद्याबन्धनमिव। तीर्णस्ततार। तरतेः कर्तरि क्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "संपातिदर्शनात् तस्याः प्रवृत्तौ उपलब्धायं मारुतिः निर्ममः संसारम् इव सागरं तीर्णः ।", "es": "Once news of Sita's whereabouts was obtained through Sampati, Hanuman crossed the vast ocean, just as a person free from all worldly attachments crosses the ocean of mundane existence.", "pc": [{"w": "प्रवृत्तौ", "e": "news", "p": [{"l": "प्रवृत्ति", "cn": "7.1"}]}, {"w": "उपलव्धायाम्", "e": "having been obtained", "p": [{"l": "लभ्", "inf": "उपलव्ध", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}]}, {"w": "तस्याः", "e": "of her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "संपातिदर्शनात्", "e": "from the sighting of Sampati", "p": [{"l": "संपाति"}, {"l": "दर्शन", "cn": "5.1"}]}, {"w": "मारुतिः", "e": "Maruti (Hanuman)", "p": [{"l": "मारुति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सागरम्", "e": "the ocean", "p": [{"l": "सागर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तीर्णः", "e": "crossed", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "तीर्ण", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "संसारम्", "e": "the ocean of worldly existence", "p": [{"l": "संसार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "निर्ममः", "e": "a detached one", "p": [{"l": "निर्मम", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "61", "i": 977, "v": "दृष्टा विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षसीवृता । जानकी विषवल्लीभिः परीतेव महौषधिः ॥", "mn": "दृष्टेति॥ लङ्कायां रावणराजधान्यां विचिन्वता मृगयमाणेन तेन मारुतिना राक्षसीभिर्वृता जानकी। विषवल्लीभिः परीता परिवृता महौषधिः संजीविनीलतेव। दृष्टा ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन लङ्कायां विचिन्वता राक्षसीवृता जानकी विषवल्लीभिः परीता महौषधिः इव दृष्टा ।", "es": "While searching in Lanka, Hanuman discovered Sita surrounded by demonesses, appearing like a potent medicinal herb enveloped by poisonous creepers.", "pc": [{"w": "दृष्टा", "e": "was seen", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "विचिन्वता", "e": "by the one searching", "p": [{"l": "चि", "inf": "विचिन्वत्", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}]}, {"w": "तेन", "e": "by him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "लङ्कायाम्", "e": "in Lanka", "p": [{"l": "लङ्का", "cn": "7.1"}]}, {"w": "राक्षसीवृता", "e": "surrounded by demonesses", "p": [{"l": "राक्षसी"}, {"l": "वृता", "cn": "1.1"}]}, {"w": "जानकी", "e": "Janaki (Sita)", "p": [{"l": "जानकी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विषवल्लीभिः", "e": "by poisonous creepers", "p": [{"l": "विष"}, {"l": "वल्ली", "cn": "3.3"}]}, {"w": "परीता", "e": "encircled", "p": [{"l": "इ", "inf": "परीत", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "महौषधिः", "e": "a great medicinal herb", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "ओषधि", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "62", "i": 978, "v": "तस्यै भर्तुरभिज्ञानमङ्गुलीयं दददौ कपिः ॥ प्रत्युद्गतमिवानुष्णैस्तदानन्दाश्रुबिन्दुभिः ॥", "mn": "तस्या इति॥ कपिर्हनुमान् भर्तू रामस्य संबन्ध्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानसाधकमङ्गुलीयमूर्मकाम्। `अङ्गुलीयकमूर्मिका` इत्यमरः (अ.को.2|6|108)। `जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः` (पा.4।3।62) इति छप्रत्ययः। तस्यै जानक्यै ददौ। किंविधमङ्गुलीयम्? अनुष्णैः शीतलैस्तस्या आनन्दाश्रुबिन्दुभिः प्रत्युद्गतमिव स्थितम्। भर्त्रभिज्ञानदर्शनादानन्दबाष्पो जात इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कपिः तस्यै भर्तुः अभिज्ञानम् अङ्गुलीयं ददौ । तत् आनन्दाश्रुबिन्दुभिः अनुष्णैः प्रत्युद्गतम् इव ।", "es": "The monkey Hanuman gave her the husband's signet ring as a token of recognition. It was as if the ring was welcomed by her cool tears of joy.", "pc": [{"w": "तस्यै", "e": "to her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "भर्तुः", "e": "of her husband", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अभिज्ञानम्", "e": "as a token of recognition", "p": [{"l": "अभिज्ञान", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अङ्गुलीयम्", "e": "the ring", "p": [{"l": "अङ्गुलीयक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ददौ", "e": "gave", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "कपिः", "e": "the monkey", "p": [{"l": "कपि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रत्युद्गतम्", "e": "welcomed", "p": [{"l": "गम्", "inf": "प्रत्युद्गत", "vp": ["प्रति", "उद्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अनुष्णैः", "e": "by the cool", "p": [{"l": "अनुष्ण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "तदानन्दाश्रुबिन्दुभिः", "e": "by her teardrops of joy", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आनन्द"}, {"l": "अश्रु"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "12", "n": "63", "i": 979, "v": "निर्वाप्य प्रियसंदेशैः सीतामक्षवधोद्धतः । स ददाह पुरीं लङ्कां क्षणसोढारिनिग्रहः ॥", "mn": "निर्वाप्येति॥ स कपिः। प्रियस्य रामस्य संदेशैर्वाचिकैः सीतां निर्वाप्य सुखयित्वा। अक्षस्य रावणकुमारस्य वधेनोद्धतो दृप्तः सन्। क्षणं सोढोऽरेरिन्द्रजितः कर्तुः निग्रहो बाधो ब्रह्मास्त्रबन्धनरूपो येन स तथोक्तः सन्। लङ्कां पुरीं दददाह भस्मीचकार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अक्षवधोद्धतः क्षणसोढारिनिग्रहः सः प्रियसंदेशैः सीतां निर्वाप्य लङ्कां पुरीं ददाह ।", "es": "Emboldened by the killing of Aksha and having momentarily endured capture by the enemy, Hanuman comforted Sita with her beloved's messages and then set the city of Lanka on fire.", "pc": [{"w": "निर्वाप्य", "e": "having soothed", "p": [{"l": "वप्", "inf": "निर्वाप्य", "vp": ["निर्"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "प्रियसंदेशैः", "e": "with the beloved's messages", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "संदेश", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सीताम्", "e": "Sita", "p": [{"l": "सीता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अक्षवधोद्धतः", "e": "elated by the killing of Aksha", "p": [{"l": "अक्ष"}, {"l": "वध"}, {"l": "उद्धत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ददाह", "e": "burned", "p": [{"l": "दह्", "fin": "ददाह", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "पुरीम्", "e": "the city", "p": [{"l": "पुरी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लङ्काम्", "e": "Lanka", "p": [{"l": "लङ्का", "cn": "2.1"}]}, {"w": "क्षणसोढारिनिग्रहः", "e": "who endured capture by the enemy for a moment", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "सोढ"}, {"l": "अरि"}, {"l": "निग्रह", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "12", "n": "64", "i": 980, "v": "प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती । हृदयं स्वयमायातं वैदेह्या इव मूर्तिमत् ॥", "mn": "प्रत्यभिज्ञेति॥ कृती कृतकृत्यः कपिः स्वयमायातं मूर्तिमद्वैदेह्या हृदयमिव स्थितं तस्या एव प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कृती रामाय प्रत्यभिज्ञानरत्नं च अदर्शयत् । वैदेह्याः मूर्तिमत् स्वयम् आयातम् हृदयं इव ।", "es": "The successful Hanuman showed Rama the jewel of recognition (Chudamani). It was as if Sita's own heart had arrived in personified form.", "pc": [{"w": "प्रत्यभिज्ञानरत्नम्", "p": [{"l": "प्रत्यभिज्ञान"}, {"l": "रत्न", "cn": "2.1"}], "e": "the recognition-jewel"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "रामाय", "p": [{"l": "राम", "cn": "4.1"}], "e": "to Rama"}, {"w": "अदर्शयत्", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अदर्शयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अ"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "showed"}, {"w": "कृती", "p": [{"l": "कृतिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the skillful one (Hanuman)"}, {"w": "हृदयम्", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "2.1"}], "e": "heart"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "itself"}, {"w": "आयातम्", "p": [{"l": "या", "cn": "2.1", "pl": "या", "vp": ["आ"], "inf": "आयात", "s": ["क्त"]}], "e": "which had come"}, {"w": "वैदेह्याः", "p": [{"l": "वैदेही", "cn": "6.1"}], "e": "of Vaidehi (Sita)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मूर्तिमत्", "p": [{"l": "मूर्तिमत्", "cn": "2.1"}], "e": "embodied"}]},
{"c": "12", "n": "65", "i": 981, "v": "स प्राप हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः । अपयोधरसंसर्गां प्रियालिङ्गननिर्वृतिम् ॥", "mn": "स इति॥ हृदये वक्षसि न्यस्तस्य धृतस्य मणेरभिज्ञानरत्नस्य। स्पर्शेन निमीलितो मोहितः स रामोऽविद्यमानः पयोधरसंसर्गः स्तनस्पर्शो यस्यास्तां तथाभूतां प्रियाया आलिङ्गनेन या निर्वृतिरानन्दस्तां प्राप ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः अपयोधरसंसर्गां प्रियालिङ्गननिर्वृतिम् प्राप ।", "es": "With his eyes closed at the touch of the jewel placed upon his heart, Rama experienced the bliss of his beloved's embrace, though it lacked the physical contact of her breasts.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Rama)"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः", "p": [{"l": "हृदय"}, {"l": "न्यस्त"}, {"l": "मणि"}, {"l": "स्पर्श"}, {"l": "निमीलित", "cn": "1.1"}], "e": "with eyes closed from the touch of the jewel placed on his heart"}, {"w": "अपयोधरसंसर्गाम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "पयोधर"}, {"l": "संसर्ग", "cn": "2.1"}], "e": "without the contact of breasts"}, {"w": "प्रियालिङ्गननिर्वृतिम्", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "आलिङ्गन"}, {"l": "निर्वृति", "cn": "2.1"}], "e": "the bliss of his beloved's embrace"}]},
{"c": "12", "n": "66", "i": 982, "v": "श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्संगमोत्सुकः । महार्णवपरिक्षेपं लङ्कायाः परिखालघुम् ॥", "mn": "श्रुत्वेति॥ प्रियाया उदन्तं वार्ताम्। `उदन्तः साधुवार्तयोः`इति विश्वः। श्रुत्वा तस्याः सीतायाः संगम उत्सुको रामो लङ्कायाः संबन्धी यो महार्णव एव परिक्षेपः परिवेषस्तं परिखालघुं दुर्गवेष्टनवत्सुतरं मेने ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रियोदन्तं श्रुत्वा तत्संगमोत्सुकः रामः लङ्कायाः महार्णवपरिक्षेपं परिखालघुम् मेने ।", "es": "Upon hearing news of his beloved and eager for union with her, Rama considered the vast ocean surrounding Lanka to be as insignificant as a small moat.", "pc": [{"w": "श्रुत्वा", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "Having heard"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "प्रियोदन्तम्", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "उदन्त", "cn": "2.1"}], "e": "the news of his beloved"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "considered"}, {"w": "तत्संगमोत्सुकः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "सङ्गम"}, {"l": "उत्सुक", "cn": "1.1"}], "e": "eager for reunion with her"}, {"w": "महार्णवपरिक्षेपम्", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "अर्णव"}, {"l": "परिक्षेप", "cn": "2.1"}], "e": "the great ocean enclosure"}, {"w": "लङ्कायाः", "p": [{"l": "लङ्का", "cn": "6.1"}], "e": "of Lanka"}, {"w": "परिखालघुम्", "p": [{"l": "परिखा"}, {"l": "लघु", "cn": "2.1"}], "e": "as insignificant as a moat"}]},
{"c": "12", "n": "67", "i": 983, "v": "स प्रतस्थेऽरिनाशाय हरिसैन्यैरनुद्रूतः । न केवलं भुवः पृष्ठे व्योम्नि संबाधवार्तिभिः ॥", "mn": "स इति॥ केवलमेकं भुवः पृष्ठे भूतले न किंतु व्योम्नि च संबाधवर्तिभिः संकटगामिभिर्हरिसैन्यैः कपिबलैरनुद्रुतोऽन्वितः सन् स रामोऽरिनाशाय प्रतस्थे चचाल ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अरिनाशाय हरिसैन्यैः अनुद्रूतः प्रतस्थे । न केवलं भुवः पृष्ठे व्योम्नि संबाधवार्तिभिः ।", "es": "Rama set out for the destruction of the enemy, followed by monkey armies that crowded not only the surface of the earth but also the sky.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Rama)"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "set out"}, {"w": "अरिनाशाय", "p": [{"l": "अरि"}, {"l": "नाश", "cn": "4.1"}], "e": "for the destruction of the enemy"}, {"w": "हरिसैन्यैः", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "सैन्य", "cn": "3.3"}], "e": "by the monkey armies"}, {"w": "अनुद्रुतः", "p": [{"l": "द्रु", "cn": "1.1", "pl": "द्रु", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुद्रुत", "s": ["क्त"]}], "e": "followed"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवलम्"}], "e": "only"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "पृष्ठे", "p": [{"l": "पृष्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "on the surface"}, {"w": "व्योम्नि", "p": [{"l": "व्योमन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the sky"}, {"w": "संबाधवार्तिभिः", "p": [{"l": "संबाध"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by those causing a throng"}]},
{"c": "12", "n": "68", "i": 984, "v": "निविष्टमुदधेः कूले तं प्रपेदे विभीषणः । स्नेहाद्राक्षसलक्ष्म्येव बुद्धिमाविश्य चोदितः ॥", "mn": "निविष्टमिति॥ उदधेः कूले निविष्टं तं रामम्। विशेषेण भीषयते शत्रूनिति विभीषणो रावणानुजः। राक्षसलक्ष्म्या स्नेहाद्बुद्धिं कर्तव्यताज्ञानमाविश्य चोदितः प्रेरित इव। प्रपेदे प्राप्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उदधेः कूले निविष्टं तं विभीषणः प्रपेदे । स्नेहात् राक्षसलक्ष्म्या इव बुद्धिम् आविश्य चोदितः ।", "es": "Vibhishana approached Rama, who was encamped on the ocean shore. It was as if the Royal Fortune of the Rakshasas herself had entered his mind and impelled him out of affection.", "pc": [{"w": "निविष्टम्", "p": [{"l": "विश्", "cn": "2.1", "pl": "विश्", "vp": ["नि"], "inf": "निविष्ट", "s": ["क्त"]}], "e": "encamped"}, {"w": "उदधेः", "p": [{"l": "उदधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the ocean"}, {"w": "कूले", "p": [{"l": "कूल", "cn": "7.1"}], "e": "on the shore"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Rama)"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "approached"}, {"w": "विभीषणः", "p": [{"l": "विभीषण", "cn": "1.1"}], "e": "Vibhishana"}, {"w": "स्नेहात्", "p": [{"l": "स्नेह", "cn": "5.1"}], "e": "out of affection"}, {"w": "राक्षसलक्ष्म्या", "p": [{"l": "राक्षस"}, {"l": "लक्ष्मी", "cn": "3.1"}], "e": "by the Goddess of Rakshasa fortune"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "बुद्धिम्", "p": [{"l": "बुद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "mind"}, {"w": "आविश्य", "p": [{"l": "विश्", "pl": "विश्", "vp": ["आ"], "inf": "आविश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having entered"}, {"w": "चोदितः", "p": [{"l": "चुद्", "cn": "1.1", "inf": "चोदित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "prompted"}]},
{"c": "12", "n": "69", "i": 985, "v": "तस्मै निशाचरैश्वर्यं प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः ॥", "mn": "तस्मा इति॥ राघवस्तस्मै विभीषिणाय। `प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता` (पा.1।4।40)इति संप्रदानत्वाञ्चतुर्थीं। निशाचरैश्वर्यं राक्षसाधिपत्यं प्रतिशुश्राव प्रतिज्ञातवान्। तथा हि-कालेऽवसरे समारब्धाः प्रकान्ता नीतयः फलं बध्नन्ति गृह्णन्ति। जनयन्तीत्यर्थः। खलु॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्मै राघवः निशाचरैश्वर्यं प्रतिशुश्राव । काले खलु समारब्धाः नीतयः फलं बध्नन्ति ।", "es": "Rama promised Vibhishana the sovereignty over the demons. Indeed, political strategies commenced at the right time invariably bear fruit.", "pc": [{"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "निशाचरैश्वर्यम्", "p": [{"l": "निशाचर"}, {"l": "ऐश्वर्य", "cn": "2.1"}], "e": "the sovereignty of the night-wanderers"}, {"w": "प्रतिशुश्राव", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "प्रतिशुश्राव", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्रति"], "pp": "P1"}], "e": "promised"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}, {"w": "काले", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}], "e": "at the right time"}, {"w": "खलु", "p": [{"l": "खलु"}], "e": "indeed"}, {"w": "समारब्धाः", "p": [{"l": "रभ्", "cn": "1.3", "pl": "रभ्", "vp": ["सम्", "आ"], "inf": "समारब्ध", "s": ["क्त"]}], "e": "initiated"}, {"w": "फलम्", "p": [{"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "fruit"}, {"w": "बध्नन्ति", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बध्नन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "bear"}, {"w": "नीतयः", "p": [{"l": "नीति", "cn": "1.3"}], "e": "policies"}]},
{"c": "12", "n": "70", "i": 986, "v": "स सेतुं बन्धयामास प्लवगैर्लवणाम्भसि । रसातलादिवोन्मग्नं शेषं स्वप्नाय शार्ङ्गिणः ॥", "mn": "स इति॥ स रामो लवणं क्षारमम्भो यस्यासौ लवणाम्भस्तस्मिँल्लवणाब्धौ प्लृवगैः प्रयोज्यैः। शार्ङ्गिणो विष्णोः स्वप्नाय शयनाय रसातलात् पातालादुन्मग्नमुत्थितं शेषमिव स्थितम्। सेतुं बन्धयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः प्लवगैः लवणाम्भसि सेतुं बन्धयामास । रसातलात् उन्मग्नं शार्ङ्गिणः स्वप्नाय शेषं इव ।", "es": "Rama had a bridge built across the salt ocean by the monkeys. It appeared like the serpent Shesha emerging from the underworld to serve as a bed for Lord Vishnu's sleep.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Rama)"}, {"w": "सेतुम्", "p": [{"l": "सेतु", "cn": "2.1"}], "e": "a bridge"}, {"w": "बन्धयामास", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बन्धयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "s": ["णिच्", "आम्"], "pp": "P1"}], "e": "had built"}, {"w": "प्लवगैः", "p": [{"l": "प्लवग", "cn": "3.3"}], "e": "by the monkeys"}, {"w": "लवणाम्भसि", "p": [{"l": "लवण"}, {"l": "अम्भस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the salt-water ocean"}, {"w": "रसातलात्", "p": [{"l": "रसातल", "cn": "5.1"}], "e": "from the netherworld"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उन्मग्नम्", "p": [{"l": "मस्ज्", "cn": "2.1", "pl": "मस्ज्", "vp": ["उद्"], "inf": "उन्मग्न", "s": ["क्त"]}], "e": "emerged"}, {"w": "शेषम्", "p": [{"l": "शेष", "cn": "2.1"}], "e": "Shesha"}, {"w": "स्वप्नाय", "p": [{"l": "स्वप्न", "cn": "4.1"}], "e": "for the sleep"}, {"w": "शार्ङ्गिणः", "p": [{"l": "शार्ङ्गिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of Sharngin (Vishnu)"}]},
{"c": "12", "n": "71", "i": 987, "v": "तेनोत्तीर्य पथा लङ्कां रोधयामास पिङ्गलैः । द्वितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिव वानरैः ॥", "mn": "तेनेति॥ रामस्तेन पथा सेतुमार्गेणोत्तीर्य, सागरमिति शेषः । पिङ्गलैः सुवर्णवर्णैरत एव द्वितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिव स्थितैर्वानरैर्लङ्कां रोधयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन पथा लङ्कां उत्तीर्य पिङ्गलैः वानरैः द्वितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिः इव रोधयामास ।", "es": "Having crossed by that path, Rama caused Lanka to be besieged by tawny monkeys, who appeared as if they were constructing a second golden wall around the city.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "उत्तीर्य", "p": [{"l": "तृ", "pl": "तृ", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्तीर्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having crossed"}, {"w": "पथा", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "3.1"}], "e": "path"}, {"w": "लङ्काम्", "p": [{"l": "लङ्का", "cn": "2.1"}], "e": "Lanka"}, {"w": "रोधयामास", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "रोधयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "s": ["णिच्", "आम्"], "pp": "P1"}], "e": "besieged"}, {"w": "पिङ्गलैः", "p": [{"l": "पिङ्गल", "cn": "3.3"}], "e": "tawny"}, {"w": "द्वितीयम्", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "2.1"}], "e": "a second"}, {"w": "हेमप्राकारम्", "p": [{"l": "हेमन्"}, {"l": "प्राकार", "cn": "2.1"}], "e": "golden rampart"}, {"w": "कुर्वद्भिः", "p": [{"l": "कृ", "cn": "3.3", "inf": "कुर्वत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "making"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "वानरैः", "p": [{"l": "वानर", "cn": "3.3"}], "e": "with monkeys"}]},
{"c": "12", "n": "72", "i": 988, "v": "रणः प्रववृते तत्र भीमः प्लवगरक्षसाम् । दिग्विजृम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः ॥", "mn": "रण इति॥ तत्र लङ्कायां प्लवगानां रक्षसां च भीमो भयंकरो दिग्विजृम्भितं काकुत्स्थः-पौलस्त्ययो राम-रावणयोर्जयघोषणं जयशब्दो यस्मिन्स तथोक्तो रणः प्रववृते प्रवृत्तः। `अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहनिग्रहौ` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र दिग्विजृम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः भीमः प्लवगरक्षसां रणः प्रववृते ।", "es": "A terrible battle then commenced there between the monkeys and the demons, filled with the shouts of victory for both Rama (the descendant of Kakutstha) and Ravana (the son of Pulastya) echoing through all directions.", "pc": [{"w": "रणः", "p": [{"l": "रण", "cn": "1.1"}], "e": "A battle"}, {"w": "प्रववृते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रववृते", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "began"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "भीमः", "p": [{"l": "भीम", "cn": "1.1"}], "e": "terrible"}, {"w": "प्लवगरक्षसाम्", "p": [{"l": "प्लवग"}, {"l": "रक्षस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the monkeys and Rakshasas"}, {"w": "दिग्विजृम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः", "p": [{"l": "दिक्"}, {"l": "विजृम्भित"}, {"l": "काकुत्स्थ"}, {"l": "पौलस्त्य"}, {"l": "जय"}, {"l": "घोषण", "cn": "1.1"}], "e": "in which the victory cries for Kakutstha and Paulastya resounded in all directions"}]},
{"c": "12", "n": "73", "i": 989, "v": "पादपाविद्धपरिघः शिलानिष्पिष्टमुद्गरः । अतिशस्त्रनखन्यासः शैलरुग्णमतंगजः ॥", "mn": "पादपेति॥ किविधो रणः? पादपैर्वृक्षैराविद्धा भग्नाः परिघा लोहबद्धकाष्ठानि यस्मिन्स तथोक्तः। `परिघः परिघातनः` इत्यमरः (अ.को.2|8|91)। शिलाभिर्निष्पिष्टाश्चूर्णिता मुद्गरा अयोघना यस्मिन्स तथोक्तः। `द्रुघणो मुद्गरघनौ` इत्यमरः (अ.को.2|8|91)। अतिशस्त्राः शस्त्राण्यतिक्रान्ता नखान्यासा यस्मिन्स तथोक्तः। शैलै रुग्णा भग्ना मतंगजा यस्मिन्स तथोक्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पादपाविद्धपरिघः शिलानिष्पिष्टमुद्गरः अतिशस्त्रनखन्यासः शैलरुग्णमतंगजः (रणः प्रववृते) ।", "es": "The battle was one where iron clubs were struck down by trees, mallets were crushed by rocks, the use of claws surpassed conventional weapons, and war elephants were crushed by mountain peaks.", "pc": [{"w": "पादपाविद्धपरिघः", "p": [{"l": "पादप"}, {"l": "आविद्ध"}, {"l": "परिघ", "cn": "1.1"}], "e": "in which iron bars were shattered by trees"}, {"w": "शिलानिष्पिष्टमुद्गरः", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "निष्पिष्ट"}, {"l": "मुद्गर", "cn": "1.1"}], "e": "in which maces were crushed by rocks"}, {"w": "अतिशस्त्रनखन्यासः", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "शस्त्र"}, {"l": "नख"}, {"l": "न्यास", "cn": "1.1"}], "e": "in which the placing of claws surpassed weapons"}, {"w": "शैलरुग्णमतंगजः", "p": [{"l": "शैल"}, {"l": "रुग्ण"}, {"l": "मतङ्गज", "cn": "1.1"}], "e": "in which elephants were broken by mountain peaks"}]},
{"c": "12", "n": "74", "i": 990, "v": "अथ रामशिरश्छेददर्शनोद्भ्रान्तचेतनाम् । सीतां मायेति शंसन्ती त्रिजटा समजीवयत् ॥", "mn": "अथेति॥ अथानन्तरम्। छिद्यत इति छेदः खण्डः। शिर एव छेद इति विग्रहः। रामशिरश्छेदस्य विद्युज्जिह्वाख्यराक्षसमायानिर्मितस्य दर्शनेनोद्भ्रान्तचेतनां गतसंज्ञां सीतां त्रिजटा नाम काचित्सीतापक्षपातिनी राक्षसी मायाकल्पितं न त्वेतत्सत्यमिति शंसन्ती ब्रुवाणा। `शप्श्यनोर्नित्यम्` (पा.7।1।81) इति नित्यं नुमागमः। समजीवयत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ त्रिजटा रामशिरश्छेददर्शनोद्भ्रान्तचेतनां सीतां माया इति शंसन्ती समजीवयत् ।", "es": "Then Trijata revived Sita, whose consciousness was bewildered at the sight of Rama's severed head, by explaining to her that it was merely a magical illusion.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "रामशिरश्छेददर्शनोद्भ्रान्तचेतनाम्", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "शिरस्"}, {"l": "छेद"}, {"l": "दर्शन"}, {"l": "उद्भ्रान्त"}, {"l": "चेतना", "cn": "2.1"}], "e": "whose consciousness was bewildered by the sight of Rama's severed head"}, {"w": "सीताम्", "p": [{"l": "सीता", "cn": "2.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "माया", "p": [{"l": "माया", "cn": "1.1"}], "e": "an illusion"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "शंसन्ती", "p": [{"l": "शंस", "cn": "1.1", "inf": "शंसन्ती", "s": ["शतृ", "ङीप्"]}], "e": "saying"}, {"w": "त्रिजटा", "p": [{"l": "त्रिजटा", "cn": "1.1"}], "e": "Trijata"}, {"w": "समजीवयत्", "p": [{"l": "जीव्", "fin": "समजीवयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["सम्", "अ"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "revived"}]},
{"c": "12", "n": "75", "i": 991, "v": "कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहौ शुचम् । प्राङ्मत्वा सत्यमस्यान्तं जीविता स्मीति लज्जिता ॥", "mn": "काममिति॥ सा सीता मे नाथो जिवतीति हेतोः शुचं शोकं कामं विजहौ। किंतु प्राक् पूर्वमस्य नाथस्यान्तं नाशं सत्यं यथार्थं मत्वा जीविता जिवितवत्यस्मीति हेतोर्लज्जिता लज्जावती। कर्तरि क्तः। दुःखादपि दुःसहो लज्जाभर इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मे नाथः कामं जीवति इति सा शुचं विजहौ । अस्य अन्तं सत्यं मत्वा प्राक् जीविता अस्मि इति लज्जिता ।", "es": "Thinking 'My lord surely lives,' Sita gave up her grief. However, she felt embarrassed that she had remained alive earlier when she had believed his death to be real.", "pc": [{"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "Indeed"}, {"w": "जीवति", "p": [{"l": "जीव्", "fin": "जीवति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "is alive"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "नाथः", "p": [{"l": "नाथ", "cn": "1.1"}], "e": "lord"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "विजहौ", "p": [{"l": "हा", "fin": "विजहौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["वि"], "pp": "P1"}], "e": "abandoned"}, {"w": "शुचम्", "p": [{"l": "शुच्", "cn": "2.1"}], "e": "grief"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राच्"}], "e": "Previously"}, {"w": "मत्वा", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having thought"}, {"w": "सत्यम्", "p": [{"l": "सत्य", "cn": "2.1"}], "e": "as real"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अन्तम्", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "end"}, {"w": "जीविता", "p": [{"l": "जीव्", "cn": "1.1", "inf": "जीवित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "I remained alive"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "am"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "लज्जिता", "p": [{"l": "लज्ज्", "cn": "1.1", "inf": "लज्जित", "s": ["क्त", "टाप्"]}], "e": "ashamed"}]},
{"c": "12", "n": "76", "i": 992, "v": "गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः । दाशरथ्योः क्षणक्लेशः स्वप्नवृत्त इवाभवत् ॥", "mn": "गरुडेति॥ गरुडस्तार्क्ष्यः तस्यापातेनागमनेन विश्लिष्टं मेघनादस्येन्द्रजितोऽस्त्रेण नागपाशेन बन्धनं यस्मिन्स तथोक्तः क्षणक्लेषो दाशरथ्यो रामलक्ष्मणयोः स्वप्नवृत्तः स्वप्नावस्थानुभूत इवाभवत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः दाशरथ्योः क्षणक्लेशः स्वप्नवृत्त इव अभवत् ।", "es": "The binding of Meghanada's (Indrajit's) serpent-weapon was loosened by the arrival of Garuda. Consequently, the momentary distress of the two sons of Dasharatha (Rama and Lakshmana) became like an event that had occurred only in a dream.", "pc": [{"w": "गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्त्रबन्धनः", "p": [{"l": "गरुड"}, {"l": "आपात"}, {"l": "विश्लिष्ट"}, {"l": "मेघनाद"}, {"l": "अस्त्र"}, {"l": "बन्धन", "cn": "1.1"}], "e": "in which the bonds from Meghanada's weapon were severed by Garuda's descent"}, {"w": "दाशरथ्योः", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "6.2"}], "e": "of the two sons of Dasharatha"}, {"w": "क्षणक्लेशः", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "क्लेश", "cn": "1.1"}], "e": "the momentary affliction"}, {"w": "स्वप्नवृत्तः", "p": [{"l": "स्वप्न"}, {"l": "वृत्त", "cn": "1.1"}], "e": "an event in a dream"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अ"], "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "12", "n": "77", "i": 993, "v": "ततो बिभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणम् । रामस्त्वनाहतोऽप्यासीद्विदीर्णहृदयः शुचा ॥", "mn": "तत इति॥ ततः पौसस्त्यो रावणः शक्त्या कासूनामकेनायुधेन। `कासूसामर्थ्योः शक्तिः` इत्यमरः। लक्ष्मणं वक्षसि बिभेद विदारयामास। रामस्त्वनाहतोऽप्यहतोऽपि शुचा शोकेन विदीर्णहृदय आसीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः पौलस्त्यः शक्त्या लक्ष्मणं वक्षसि बिभेद । रामः तु अनाहतः अपि शुचा विदीर्णहृदयः आसीत् ।", "es": "Then Ravana pierced Lakshmana in the chest with a powerful spear. Although Rama himself was not physically struck, his heart was shattered with intense grief for his brother.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "बिभेद", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "बिभेद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "struck"}, {"w": "पौलस्त्यः", "p": [{"l": "पौलस्त्य", "cn": "1.1"}], "e": "Paulastya (Ravana)"}, {"w": "शक्त्या", "p": [{"l": "शक्ति", "cn": "3.1"}], "e": "with his Shakti weapon"}, {"w": "वक्षसि", "p": [{"l": "वक्षस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the chest"}, {"w": "लक्ष्मणम्", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "2.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "अनाहतः", "p": [{"l": "हन्", "cn": "1.1", "pl": "हन्", "vp": ["आ"], "inf": "आहत", "s": ["क्त"]}], "e": "unwounded"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "though"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "विदीर्णहृदयः", "p": [{"l": "विदीर्ण"}, {"l": "हृदय", "cn": "1.1"}], "e": "with a torn heart"}, {"w": "शुचा", "p": [{"l": "शुच्", "cn": "3.1"}], "e": "with grief"}]},
{"c": "12", "n": "78", "i": 994, "v": "स मारुतिसमानीतमहौषधिहतव्यथः । लङ्कास्त्रीणां पुनश्चक्रे विलापाचार्यकं शरैः ॥", "mn": "स इति॥ लक्ष्मणो मारुतिना मरुत्सुतेन हनुमता समानीतया महौषध्या संजिविन्या हतव्यथः सन् पुनः शरैर्लङ्कास्त्रीणां विलापे परिदेवने। `विलापः परिदेवनम्` इत्यमरः (अ.को.1|6|16)। आचार्यकमाचार्यकर्म। `योपधाद्गुरूपोत्तमाद्वुञ्` (पा.5।1।132)इति वुञ्। चक्रे। पुनरपि राक्षसाञ्जघानेति व्यज्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः मारुतिसमानीतमहौषधिहतव्यथः शरैः लङ्कास्त्रीणां पुनः विलापाचार्यकं चक्रे ।", "es": "Lakshmana, whose pain was removed by the great medicinal herbs brought by Hanuman, once again acted as a teacher of lamentation to the women of Lanka through the destruction caused by his arrows.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Lakshmana)"}, {"w": "मारुतिसमानीतमहौषधिहतव्यथः", "p": [{"l": "मारुति"}, {"l": "समानीत"}, {"l": "महा"}, {"l": "ओषधि"}, {"l": "हत"}, {"l": "व्यथा", "cn": "1.1"}], "e": "whose pain was removed by the great herb brought by Maruti"}, {"w": "लङ्कास्त्रीणाम्", "p": [{"l": "लङ्का"}, {"l": "स्त्री", "cn": "6.3"}], "e": "of the women of Lanka"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "चक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "acted as"}, {"w": "विलापाचार्यकम्", "p": [{"l": "विलाप"}, {"l": "आचार्यक", "cn": "2.1"}], "e": "a preceptor of lamentation"}, {"w": "शरैः", "p": [{"l": "शर", "cn": "3.3"}], "e": "with his arrows"}]},
{"c": "12", "n": "79", "i": 995, "v": "स नादं मेघनादस्य धनुश्चेन्द्रायुधप्रभम् । मेघस्येव शरत्कालो न किंचित्पर्यशेषयत् ॥", "mn": "स इति॥ स लक्ष्मणः शरत्कालो मेघस्येव। मेघनादस्येन्द्रजितो नादं सिंहनादम्। अन्यत्र, -गर्जितं च इन्द्रायुधप्रभं शक्रधनुःप्रभं धनुश्च किंचिदल्पमपि न पर्यशेषयन्नावशेषितवान्। तमवधीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शरत्कालः मेघस्य इव सः मेघनादस्य नादं इन्द्रायुधप्रभं धनुः च न किंचित् पर्यशेषयत् ।", "es": "Just as the autumn season leaves nothing of a cloud's thunder or its rainbow, Lakshmana left nothing remaining of Meghanada's roar or his bow that shone with the splendor of a rainbow.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Lakshmana)"}, {"w": "नादम्", "p": [{"l": "नाद", "cn": "2.1"}], "e": "the roar"}, {"w": "मेघनादस्य", "p": [{"l": "मेघनाद", "cn": "6.1"}], "e": "of Meghanada"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "bow"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "इन्द्रायुधप्रभम्", "p": [{"l": "इन्द्रायुध"}, {"l": "प्रभा", "cn": "2.1"}], "e": "rainbow-hued"}, {"w": "मेघस्य", "p": [{"l": "मेघ", "cn": "6.1"}], "e": "of a cloud"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शरत्कालः", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "काल", "cn": "1.1"}], "e": "the autumn season"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "किञ्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्"}], "e": "anything"}, {"w": "पर्यशेषयत्", "p": [{"l": "शिष्", "fin": "पर्यशेषयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["परि", "अ"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "left remaining"}]},
{"c": "12", "n": "80", "i": 996, "v": "कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुः कृतः । रुरोध रामं शृङ्गीव टङ्कच्छिन्नमनः शिलः ॥", "mn": "कुम्बकर्ण इति॥ कपीन्द्रेण सुग्रीवेण स्वसुः शूर्पणखायास्तुल्यावस्थो नासाकर्णच्छेदेन सदृशः कृतः। कुम्भकर्णष्टङ्केन शिलाभेदकशस्त्रेण छिन्ना मनःशिला रक्तवर्णधातुविशेषो यस्य स तथोक्तः। `टङ्कः पाषाणदारणः`इति, `धातुर्मनः शिलाद्यद्रेः`इति चामरः। शृङ्गी शिखरीव। रामं रुरोध ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कपीन्द्रेण स्वसुः तुल्यावस्थः कृतः कुम्भकर्णः टङ्कच्छिन्नमनःशिलः शृङ्गी इव रामं रुरोध ।", "es": "Kumbhakarna, who had been put in the same condition as his sister (having his nose and ears cut) by Sugriva, opposed Rama like a mountain whose red arsenic minerals have been cut away by a chisel.", "pc": [{"w": "कुम्भकर्णः", "p": [{"l": "कुम्भकर्ण", "cn": "1.1"}], "e": "Kumbhakarna"}, {"w": "कपीन्द्रेण", "p": [{"l": "कपि"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "3.1"}], "e": "by the lord of the monkeys"}, {"w": "तुल्यावस्थः", "p": [{"l": "तुल्य"}, {"l": "अवस्था", "cn": "1.1"}], "e": "put into the same state"}, {"w": "स्वसुः", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "6.1"}], "e": "as his sister"}, {"w": "कृतः", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}], "e": "having been made"}, {"w": "रुरोध", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "रुरोध", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "obstructed"}, {"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "शृङ्गी", "p": [{"l": "शृङ्गिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a mountain"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "टङ्कच्छिन्नमनःशिलः", "p": [{"l": "टङ्क"}, {"l": "छिन्न"}, {"l": "मनःशिल", "cn": "1.1"}], "e": "whose red arsenic rock has been hewn by a chisel"}]},
{"c": "12", "n": "81", "i": 997, "v": "अकाले बोधितो भ्रात्रा प्रियस्वप्नो वृथा भवान् । रामेषुभिरितीवासौ दीर्घनिद्रां प्रवेशितः ॥", "mn": "अकाल इति॥ प्रियस्वप्न इष्टनिद्रोऽनुजो भवान्वृथा भ्रात्रा रावणेनाकाले बोधित इतीवासौ कुम्भकर्णो रामेषुभी रामबाणैर्दीर्घनिद्रां मरणं प्रवेशितो गमितः। यथा लोकेष्विष्टवस्तुविनाशदुःखितस्य ततोऽपि भूयिष्ठमुपपाद्यते तद्वदिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भवान् भ्रात्रा अकाले वृथा बोधितः इति इव असौ रामेषुभिः दीर्घनिद्रां प्रवेशितः ।", "es": "Addressing the fallen Kumbhakarna, the poet suggests that since he was woken up prematurely and in vain by his brother Ravana, he has now been sent into an eternal sleep (death) by Rama's arrows, as if to fulfill his love for sleep.", "pc": [{"w": "अकाले", "p": [{"l": "अकाल", "cn": "7.1"}], "e": "at an untimely moment"}, {"w": "बोधितः", "p": [{"l": "बुध्", "cn": "1.1", "inf": "बोधित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "awakened"}, {"w": "भ्रात्रा", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "3.1"}], "e": "by your brother"}, {"w": "प्रियस्वप्नः", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "स्वप्न", "cn": "1.1"}], "e": "you who love sleep"}, {"w": "वृथा", "p": [{"l": "वृथा"}], "e": "in vain"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "रामेषुभिः", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "इषु", "cn": "3.3"}], "e": "by Rama's arrows"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दीर्घनिद्राम्", "p": [{"l": "दीर्घ"}, {"l": "निद्रा", "cn": "2.1"}], "e": "into a long sleep"}, {"w": "प्रवेशितः", "p": [{"l": "विश्", "cn": "1.1", "pl": "विश्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रवेशित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "was made to enter"}]},
{"c": "12", "n": "82", "i": 998, "v": "इतरण्यपि रक्षांसि पेतुर्वानरकोटिषु । रजांसि समरोत्थानि तच्छोणितनदीष्विव ॥", "mn": "इतराणीति॥ इतराणि रक्षांस्यपि वानरकोटिषु। समरोत्थानि रजांसि तेषां रक्षसां शोणितनदीषु रक्तप्रवाहेष्विव। पेतुः। निपत्य मृतानीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इतराणि रक्षांसि अपि वानरकोटिषु पेतुः समरोत्थानि रजांसि तच्छोणितनदीषु इव ।", "es": "Other demons also fell in battle against the millions of monkeys, just as the dust raised by the combat fell into the rivers of blood flowing from those very demons.", "pc": [{"w": "इतराणि", "p": [{"l": "इतर", "cn": "1.3"}], "e": "The other"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "रक्षांसि", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "1.3"}], "e": "Rakshasas"}, {"w": "पेतुः", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पेतुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "वानरकोटिषु", "p": [{"l": "वानर"}, {"l": "कोटि", "cn": "7.3"}], "e": "among the crores of monkeys"}, {"w": "रजांसि", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "1.3"}], "e": "dust"}, {"w": "समरोत्थानि", "p": [{"l": "समर"}, {"l": "उत्थित", "cn": "1.3"}], "e": "raised from the battle"}, {"w": "तच्छोणितनदीषु", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "शोणित"}, {"l": "नदी", "cn": "7.3"}], "e": "in the rivers of their blood"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "12", "n": "83", "i": 999, "v": "निर्ययावथ पौलस्त्यः पुनर्युद्धाय मन्दिरात् । अरावणमरामं वा जगदद्येति निश्चितः ॥", "mn": "निर्ययाविति॥ अथ पौलस्त्यो रावणः। अद्य जगदरावणं रावणशून्यमरामं रामशून्यं वा भवेत्। इति निश्चितो निश्चितवान्, कर्तरि क्तः। विजयमरणयोरन्यतरनिश्चयवान् पुनर्युद्धाय मन्दिरान्निर्ययौ निर्जगाम ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ पौलस्त्यः अद्य जगत् अरावणम् अरामं वा इति निश्चितः पुनर्युद्धाय मन्दिरात् निर्ययौ ।", "es": "Then Ravana, determined that by the end of the day the world would be either without Ravana or without Rama, set out once more from his palace for the final battle.", "pc": [{"w": "निर्ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "निर्ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["निर्"], "pp": "P1"}], "e": "came out"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "पौलस्त्यः", "p": [{"l": "पौलस्त्य", "cn": "1.1"}], "e": "Paulastya (Ravana)"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "युद्धाय", "p": [{"l": "युद्ध", "cn": "4.1"}], "e": "for battle"}, {"w": "मन्दिरात्", "p": [{"l": "मन्दिर", "cn": "5.1"}], "e": "from his palace"}, {"w": "अरावणम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "रावण", "cn": "1.1"}], "e": "without Ravana"}, {"w": "अरामम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "without Rama"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "जगत्", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "1.1"}], "e": "the world"}, {"w": "अद्य", "p": [{"l": "अद्य"}], "e": "today"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "निश्चितः", "p": [{"l": "चि", "cn": "1.1", "pl": "चि", "vp": ["निर्"], "inf": "निश्चित", "s": ["क्त"]}], "e": "having resolved"}]},
{"c": "12", "n": "84", "i": 1000, "v": "रामं पदातिमालोक्य लङ्केशं च वरूथिनम् । हरियुग्यं रथं तस्मै प्रजिघाय पुरंदरः ॥", "mn": "राममिति॥ पादाभ्यामततीति पदातिः। तं पादचारिणं रामम्। वरूथो रथगुप्तिः। `रथगुप्तिर्वरूथो ना` इत्यमरः (अ.को.2|8|57)। अत्र वरूथेन रथो लक्ष्यते। वरूथिनं रथिनं लङ्केशं चालोक्य पुरंदर इन्द्रः। युगं वहन्तीति युग्या रथाश्वाः। `तद्वहति रथयुगप्रासङ्म्` (पा.3।4।7।6)इति यत्प्रत्ययः। हरियुग्यं कपिलवर्णाश्वम्। `शुकाहिकपिमेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु` इत्यमरः (अ.को.2|8|57)। रथं तस्मै रामाय प्रजिघाय प्रहितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुरंदरः रामं पदातिं लङ्केशं च वरूथिनम् आलोक्य तस्मै हरियुग्यं रथं प्रजिघाय ।", "es": "Seeing Rama fighting on foot while the Lord of Lanka was in a chariot, Indra sent his own celestial chariot, yoked with green horses, to Rama.", "pc": [{"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "पदातिम्", "p": [{"l": "पदाति", "cn": "2.1"}], "e": "on foot"}, {"w": "आलोक्य", "p": [{"l": "लोक्", "vp": ["आ"], "inf": "आलोक्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "लङ्केशं", "p": [{"l": "लङ्का"}, {"l": "ईश", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of Lanka"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वरूथिनम्", "p": [{"l": "वरूथिन्", "cn": "2.1"}], "e": "in a chariot"}, {"w": "हरियुग्यं", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "युग्य", "cn": "2.1"}], "e": "yoked with green horses"}, {"w": "रथं", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "chariot"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "प्रजिघाय", "p": [{"l": "हि", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रजिघाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sent"}, {"w": "पुरंदरः", "p": [{"l": "पुरंदर", "cn": "1.1"}], "e": "Purandara (Indra)"}]},
{"c": "12", "n": "85", "i": 1001, "v": "तमाधूतध्वजपटं व्योमगङ्गोर्मिवायुभिः । देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः ॥", "mn": "तमिति॥ राघवो व्योमगङ्गोर्मिवायुभिराधूतध्वजपटम्। मार्गंवशादिति भावः। जेतैव जैत्रो जयनशीलः, तं जैत्रम्। `जेतृ`शब्दात्तृन्नन्तात्`प्रज्ञादिभ्यश्च` (पा.5।4।38)इति स्वार्थेऽण्प्रत्ययः। तं रथं देवसूतभुजालम्बी मातलिहस्तावलम्बः सन्, अध्यास्ताधिष्ठितवान्। आसेर्लङअ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राघवः व्योमगङ्गोर्मिवायुभिः आधूतध्वजपटं देवसूतभुजालम्बी तं जैत्रम् अध्यास्त ।", "es": "Rama mounted that victorious chariot, leaning on the arm of the divine charioteer Matali. The chariot's banner-cloth was fluttering in the breezes coming from the waves of the heavenly Ganges.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "आधूतध्वजपटं", "p": [{"l": "आधूत", "p": [{"l": "धू", "vp": ["आ"], "inf": "आधूत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "ध्वजपट", "cn": "2.1"}], "e": "whose flag-cloth was shaken"}, {"w": "व्योमगङ्गोर्मिवायुभिः", "p": [{"l": "व्योमगङ्गा"}, {"l": "ऊर्मि"}, {"l": "वायु", "cn": "3.3"}], "e": "by the winds from the waves of the celestial Ganga"}, {"w": "देवसूतभुजालम्बी", "p": [{"l": "देवसूत"}, {"l": "भुज"}, {"l": "आलम्बिन्", "cn": "1.1"}], "e": "supported by the arm of the divine charioteer"}, {"w": "जैत्रम्", "p": [{"l": "जैत्र", "cn": "2.1"}], "e": "victorious"}, {"w": "अध्यास्त", "p": [{"l": "आस्", "vp": ["अधि"], "fin": "अध्यास्त", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "ascended"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}]},
{"c": "12", "n": "86", "i": 1002, "v": "मातलिस्तस्य माहेन्द्रमामुमोच तनुच्छदम् । यत्रोत्पलदलक्लैब्यमस्त्राण्यापुः सुरद्विषाम् ॥", "mn": "मातलिरिति॥ मातलिरिन्द्रसारथिर्माहेन्द्रम्। तनुश्छाद्यतेऽनेनेति तनुच्छदो वर्म। `पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण` (पा.3।3।118) इति घः। तम्। तस्य रामस्यामुमोैचासञ्जयामास। यत्र तनुच्छदे सुरद्विषामस्त्राण्युत्पलदलानां यत्क्लैब्दं नपुंसकत्वं निरर्थकत्वं तदापुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मातलिः तस्य माहेन्द्रं तनुच्छदम् आमुमोच यत्र सुरद्विषाम् अस्त्राणि उत्पलदलक्लैब्यम् आपुः ।", "es": "Matali fastened Indra's armor onto Rama. This armor was so strong that the weapons of the demons, upon striking it, became as harmless and soft as lotus petals.", "pc": [{"w": "मातलिः", "p": [{"l": "मातलि", "cn": "1.1"}], "e": "Matali"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Rama's)"}, {"w": "माहेन्द्रम्", "p": [{"l": "माहेन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "belonging to the great Indra"}, {"w": "आमुमोच", "p": [{"l": "मुच्", "vp": ["आ"], "fin": "आमुमोच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "fastened"}, {"w": "तनुच्छदम्", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "छद", "cn": "2.1"}], "e": "armour"}, {"w": "यत्र", "p": [{"l": "यत्र"}], "e": "on which"}, {"w": "उत्पलदलक्लैब्यम्", "p": [{"l": "उत्पल"}, {"l": "दल"}, {"l": "क्लैब्य", "cn": "2.1"}], "e": "the weakness of a lotus petal"}, {"w": "अस्त्राणि", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.3"}], "e": "weapons"}, {"w": "आपुः", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आपुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "सुरद्विषाम्", "p": [{"l": "सुरद्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies of the gods"}]},
{"c": "12", "n": "87", "i": 1003, "v": "अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् । रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् ॥", "mn": "अन्योन्येति॥ चिरादन्योन्यदर्शनेन प्राप्तविक्रमावसरं रामरावणयोर्युद्धमायोधनं चरितार्थं सफलमभवदिव। प्राक्पराक्रमावसरदौर्बल्याद्विफलस्याद्य तल्लाभात्साफल्यमुत्प्रेक्ष्यते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चिरात् अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं रामरावणयोः युद्धं चरितार्थम् इव अभवत् ।", "es": "The battle between Rama and Ravana, which finally provided an opportunity for their prowess to be displayed against each other after a long time, seemed as if it had finally achieved its true purpose.", "pc": [{"w": "अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "दर्शन"}, {"l": "प्राप्त", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्त", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "विक्रम"}, {"l": "अवसर", "cn": "1.1"}], "e": "which had obtained the opportunity for valor upon seeing each other"}, {"w": "चिरात्", "p": [{"l": "चिरात्"}], "e": "after a long time"}, {"w": "रामरावणयोः", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "रावण", "cn": "6.2"}], "e": "of Rama and Ravana"}, {"w": "युद्धं", "p": [{"l": "युद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "the battle"}, {"w": "चरितार्थम्", "p": [{"l": "चरित"}, {"l": "अर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "having its purpose fulfilled"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "12", "n": "88", "i": 1004, "v": "भुजमूर्घोरुबाहुल्यादेकोऽपि धनदानुजः । ददृशे ह्ययथापूर्वो मातृवंश इव स्थितः ॥", "mn": "भुजेति॥ यथाभूतः पूर्वं यथापूर्वः। सुप्सुपेति समासः। यथापूर्वो न भवतीत्ययथापूर्वः। निहतबन्धुत्वाद्रक्षः परिचारशून्य इत्यर्‌थः। अत एवैकोऽपि सन् घनदानुजो रावणः। भुजाश्च मूर्धानश्चोरवः पादाश्च भूजमूर्धोरु। प्राण्यङ्गत्वाद्द्वन्द्वैकवद्भावः। तस्य बाहुल्याद्बहुलत्वाद्धेतोः। तद्बहहुत्वे यादवः-`दशास्यो विंशतिभुजश्चतुष्पान्मातृमन्दिरे`इति। मातृवंशे मातृसंबन्धिनि वर्गे स्थइत इव ददृशे दृष्टो हि। `वंशो वेणौ कुले वर्गे`इति विश्वः। अत्र रावणमातू रक्षोजातित्वात्तद्वर्गो रक्षोवर्ग इति लभ्यते। अतश्चैकोऽप्यनेकरक्षः परिवृत इवालक्ष्यतेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भुजमूर्धोरुबाहुल्यात् एकः अपि धनदानुजः मातृवंशे स्थितः इव अयथापूर्वः ददृशे हि ।", "es": "Ravana, though alone, appeared extraordinary due to his many arms, heads, and thighs. He looked as if he were standing amidst his entire maternal family (the Rakshasas), appearing quite different from his usual self.", "pc": [{"w": "भुजमूर्घोरुबाहुल्यात्", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "मूर्धन्"}, {"l": "उरु"}, {"l": "बाहुल्य", "cn": "5.1"}], "e": "due to the multiplicity of arms, heads, and thighs"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "धनदानुजः", "p": [{"l": "धनद"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}], "e": "the younger brother of Kubera (Ravana)"}, {"w": "ददृशे", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "indeed"}, {"w": "अयथापूर्वः", "p": [{"l": "अयथापूर्व", "cn": "1.1"}], "e": "unlike before"}, {"w": "मातृवंशः", "p": [{"l": "मातृवंश", "cn": "1.1"}], "e": "a crowd of relatives"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "स्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "standing"}]},
{"c": "12", "n": "89", "i": 1005, "v": "जेतारं लोकपालानां स्वमुखैरर्चितेश्वरम् । रामस्तुलितकैलासमरातिं बह्वमन्यत ॥", "mn": "जेतारमिति॥ लोकपालानामिन्द्रादीनां जेतारम्। `कर्तृकर्मणोः कृति`कैलासमुत्क्षिप्तरुद्रादिं तमेवं शौर्यवीर्यसत्त्वसंपन्नं महावीर्यमरातिं शत्रुं रामो गुणग्राहित्वाज्जेतव्योत्कर्षस्य जेतुः स्वोत्कर्षहेतुत्वाञ्च बह्वमन्यत। साधु मद्विक्रमस्यायं पर्याप्तो विषय इति बहुमानमकरोदित्यर्थः। बह्विति क्रियाविशेषणम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामः लोकपालानां जेतारं स्वमुखैः अर्चितेश्वरं तुलितकैलासं तम् अरातिं बह्वमन्यत ।", "es": "Rama highly esteemed his enemy Ravana, acknowledging him as the conqueror of the world-guardians, the one who had worshipped Lord Shiva with his own heads, and the one who had once lifted Mount Kailasa.", "pc": [{"w": "जेतारं", "p": [{"l": "जेतृ", "cn": "2.1"}], "e": "the conqueror"}, {"w": "लोकपालानां", "p": [{"l": "लोकपाल", "cn": "6.3"}], "e": "of the guardians of the worlds"}, {"w": "स्वमुखैः", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "मुख", "cn": "3.3"}], "e": "with his own heads"}, {"w": "अर्चितेश्वरम्", "p": [{"l": "अर्चित", "p": [{"l": "अर्च्", "inf": "अर्चित", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "who had worshipped Ishvara (Shiva)"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "तुलितकैलासम्", "p": [{"l": "तुलित", "p": [{"l": "तुल्", "inf": "तुलित", "s": ["णिच्", "क्त"]}]}, {"l": "कैलास", "cn": "2.1"}], "e": "who had shaken Kailasa"}, {"w": "अरातिं", "p": [{"l": "अराति", "cn": "2.1"}], "e": "the enemy"}, {"w": "बहु", "p": [{"l": "बहु"}], "e": "greatly"}, {"w": "अमन्यत", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "regarded"}]},
{"c": "12", "n": "90", "i": 1006, "v": "तस्य स्फुरति पौलस्त्यः सीतासंगमशंसिनि । निचखानाधिकक्रोधः शरं सव्येतरे भुजे ॥", "mn": "तस्येति॥ अधिकक्रोधः पौलस्त्यः स्फुरति स्पन्दमानेऽत एव सीतासंगमशंसिनि तस्य रामस्य सव्य इतरो यस्मात्सव्येतरे दक्षिणे। `न बहुव्रीहौ` (पा.1।1।29)इति `इतर` शब्दस्य सर्वनामसंज्ञाप्रतिषेधः। भुजे शरं निचखान निखातवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य सीतासंगमशंसिनि सव्येतरे भुजे स्फुरति (सति) अधिकक्रोधः पौलस्त्यः शरं निचखान ।", "es": "While Rama's right arm throbbed—an omen foretelling his reunion with Sita—the exceedingly angry Ravana struck an arrow deep into that very arm.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Rama's)"}, {"w": "स्फुरति", "p": [{"l": "स्फुर्", "inf": "स्फुरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "on the throbbing"}, {"w": "पौलस्त्यः", "p": [{"l": "पौलस्त्य", "cn": "1.1"}], "e": "Paulastya (Ravana)"}, {"w": "सीतासंगमशंसिनि", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "संगम"}, {"l": "शंसिन्", "cn": "7.1"}], "e": "which was indicating union with Sita"}, {"w": "निचखान", "p": [{"l": "खन्", "vp": ["नि"], "fin": "निचखान", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "drove"}, {"w": "अधिकक्रोधः", "p": [{"l": "अधिक"}, {"l": "क्रोध", "cn": "1.1"}], "e": "with increased anger"}, {"w": "शरं", "p": [{"l": "शर", "cn": "2.1"}], "e": "an arrow"}, {"w": "सव्येतरे", "p": [{"l": "सव्य"}, {"l": "इतर", "cn": "7.1"}], "e": "on the right"}, {"w": "भुजे", "p": [{"l": "भुज", "cn": "7.1"}], "e": "arm"}]},
{"c": "12", "n": "91", "i": 1007, "v": "रावणस्यापि रामास्तो भित्त्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ॥", "mn": "रावणस्येति॥ रामेणास्तः क्षिप्त आशुगो बाणः। विश्रवसोऽपत्यं पुमान् रावणः। `विश्रवः`शब्दादपत्येऽर्थेऽण्प्रत्यये सति `विश्रवसो विश्रवणरवणौ`इति रावणादेशः। तस्य रावणस्यापि हृदयं वक्षो भित्त्वा विदीर्य। उरगेभ्यः पातालवासिभ्यः प्रियमाख्यातुमिव। भुवं विवेश ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामास्तः रावणस्य हृदयम् अपि भित्त्वा उरगेभ्यः प्रियम् आख्यातुम् इव आशुगः भुवम् विवेश ।", "es": "Rama's arrow, after piercing through Ravana's heart, swiftly entered the earth as if to deliver the pleasant news of the demon king's impending fall to the residents of the underworld (the serpents).", "pc": [{"w": "रावणस्य", "p": [{"l": "रावण", "cn": "6.1"}], "e": "of Ravana"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "रामास्तः", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अस्त", "cn": "1.1"}], "e": "shot by Rama"}, {"w": "भित्त्वा", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भित्त्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having pierced"}, {"w": "हृदयम्", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "2.1"}], "e": "the heart"}, {"w": "आशुगः", "p": [{"l": "आशुग", "cn": "1.1"}], "e": "the swift-goer (arrow)"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "entered"}, {"w": "भुवम्", "p": [{"l": "भू", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "आख्यातुम्", "p": [{"l": "ख्या", "vp": ["आ"], "inf": "आख्यातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to announce"}, {"w": "उरगेभ्यः", "p": [{"l": "उरग", "cn": "4.3"}], "e": "to the serpents"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "प्रियम्", "p": [{"l": "प्रिय", "cn": "2.1"}], "e": "the good news"}]},
{"c": "12", "n": "92", "i": 1008, "v": "वचसैव तयोर्वाक्यमस्त्रमस्त्रेण निघ्नतोः । अन्योन्यजयसंरम्भो ववृधे वादिनोरिव ॥", "mn": "वचसेति॥ वाक्यं वचसैवास्त्रमस्त्रेण निघ्नतोः प्रतिकुर्वतोस्तयो रामरावणयोः। वादिनोः कथकयोरिव। अन्योन्यविषये जयसंरम्भो ववृधे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अस्त्रम् अस्त्रेण निघ्नतोः तयोः अन्योन्यजयसंरम्भः वचसा एव वाक्यम् निघ्नतोः वादिनोः इव ववृधे ।", "es": "As Rama and Ravana struck down each other's weapons with their own, their mutual fury and desire for victory intensified, resembling two skilled debaters who counter each other's arguments with words in a heated dispute.", "pc": [{"w": "वचसा", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "3.1"}], "e": "with speech"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just as"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "वाक्यम्", "p": [{"l": "वाक्य", "cn": "2.1"}], "e": "a statement"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "a weapon"}, {"w": "अस्त्रेण", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "3.1"}], "e": "with a weapon"}, {"w": "निघ्नतोः", "p": [{"l": "हन्", "vp": ["नि"], "inf": "निघ्नत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.2"}], "e": "of the two striking down"}, {"w": "अन्योन्यजयसंरम्भः", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "जय"}, {"l": "संरम्भ", "cn": "1.1"}], "e": "the zeal for mutual victory"}, {"w": "ववृधे", "p": [{"l": "वृध्", "fin": "ववृधे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "grew"}, {"w": "वादिनोः", "p": [{"l": "वादिन्", "cn": "6.2"}], "e": "of two debaters"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "12", "n": "93", "i": 1009, "v": "विक्रमव्यतिहारेण सामान्याऽभूद्द्वयोरपि । जयश्रीरन्तरा वेदिर्मत्तवारणयोरिव ॥", "mn": "विक्रमेति॥ जयश्रीर्विक्रमस्य व्यतिहारेण पर्यायक्रमेण तयोर्द्वयोरपि। अन्तरा मध्ये। अव्ययमेतत्। वेदिर्वेद्याकारा भित्तिर्मत्तवारणयोरिव। सामान्या साधारणाऽभूत्। न त्वन्यतरनियतेत्यर्थः। अत्र `मत्तवारणयोः`इत्यत्र `द्वयोः`इत्यत्र च `अन्तरान्तरेण युक्ते` (पा.2।3।4) इति द्वितीया न भवति। `अन्तरा` शब्दस्योक्तरीत्याऽन्यत्रान्वयात्। मध्ये कामपि भित्तिं कृत्वा गजौ योधयन्तीति प्रसिद्धिः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विक्रमव्यतिहारेण जयश्रीः मत्तवारणयोः अन्तरा वेदिः इव द्वयोः अपि सामान्या अभूत् ।", "es": "Due to the equal exchange of valor between the two warriors, the Goddess of Victory remained undecided between them, appearing like an altar situated between two equally matched, intoxicated elephants.", "pc": [{"w": "विक्रमव्यतिहारेण", "p": [{"l": "विक्रम"}, {"l": "व्यतिहार", "cn": "3.1"}], "e": "due to the exchange of valor"}, {"w": "सामान्या", "p": [{"l": "सामान्य", "cn": "1.1"}], "e": "common / undecided"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "द्वयोः", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "6.2"}], "e": "of the two"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "जयश्रीः", "p": [{"l": "जयश्री", "cn": "1.1"}], "e": "the goddess of victory"}, {"w": "अन्तरा", "p": [{"l": "अन्तरा"}], "e": "between"}, {"w": "वेदिः", "p": [{"l": "वेदि", "cn": "1.1"}], "e": "ground"}, {"w": "मत्तवारणयोः", "p": [{"l": "मत्त"}, {"l": "वारण", "cn": "6.2"}], "e": "of two intoxicated elephants"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "12", "n": "94", "i": 1010, "v": "कृतप्रतिकृतप्रीतैस्तयोर्मुक्तां सुरासुरैः । परस्परशरव्राताः पुष्पवृष्टिं न सेहिरे ॥", "mn": "कृतेति॥ स्वयमस्त्रप्रयोगः कृतं प्रतिकृतं परकृतप्रतीकारस्ताभ्यां प्रीतैः सुरासुरैर्यथासंख्यं तयो राम-रावणयोर्मुक्तां पुष्पवृष्टिम्। द्वयीमिति शेषः। परस्परं शरव्राता न सेहिरे। अहमेवालं, किं त्वयेति चान्तराल एवेतरेतरबाणवृष्टिरितरेतरपुष्पवृष्टिमवारयदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कृतप्रतिकृतप्रीतैः सुरासुरैः तयोः मुक्तां पुष्पवृष्टिं परस्परशरव्राताः न सेहिरे ।", "es": "The gods and demons, delighted by the exchange of blows, showered flowers upon the combatants; however, the dense volleys of arrows shot by Rama and Ravana were so thick that they did not even allow the flower shower to pass through.", "pc": [{"w": "कृतप्रतिकृतप्रीतैः", "p": [{"l": "कृत", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "प्रतिकृत", "p": [{"l": "कृ", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिकृत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "प्रीत", "p": [{"l": "प्री", "inf": "प्रीत", "s": ["क्त"]}], "cn": "3.3"}], "e": "by those pleased by the action and counter-action"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "on them two"}, {"w": "मुक्तां", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "मुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "released"}, {"w": "सुरासुरैः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "असुर", "cn": "3.3"}], "e": "by the gods and demons"}, {"w": "परस्परशरव्राताः", "p": [{"l": "परस्पर"}, {"l": "शर"}, {"l": "व्रात", "cn": "1.3"}], "e": "the volleys of each other's arrows"}, {"w": "पुष्पवृष्टिं", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "वृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "the shower of flowers"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सेहिरे", "p": [{"l": "सह्", "fin": "सेहिरे", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "tolerated"}]},
{"c": "12", "n": "95", "i": 1011, "v": "अयःशङ्कुचितां रक्षः शतघ्नीमथ शत्रवे । हृतां वैवस्वतस्येव कृटाशाल्मलिमक्षिपत् ॥", "mn": "अय इति॥ अथ रक्षो रावणोऽयसः शङ्कुभिः कीलैश्चितां कीर्णा शतघ्नीं सोहकण्टककीलितयष्टिविशेषम्। `शतघ्नी तु चतुस्ताला लोहकण्टकसंचिता। यष्टिः` इति केशवः। हृतां विजयलब्धाम्। वैवस्वतस्यान्तकस्य कूटशाल्मलिमिव। शत्रवे राघवायाक्षिपत् क्षिप्तवान्। कूटशाल्मलिरिव कूटशाल्मलिरिति व्युत्पत्त्या वैवस्वतगदाया गौणी संज्ञा। कूटशाल्मलिर्नामैकमूलप्रकृतिः कण्टकी वृक्षविशेषः। `रोचनः कूटशाल्मलिः` इत्यमरः (अ.को.2|4|47)। तत्सादृश्यं च गदाया अयःसंङ्कुचितत्वादनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ रक्षः शत्रवे अयःशङ्कुचितां वैवस्वतस्य कूटशाल्मलिम् इव हृतां शतघ्नीम् अक्षिपत् ।", "es": "Then the demon Ravana hurled at his enemy a Shataghni weapon studded with iron spikes, which looked like the terrifying, thorny Kuta-shalmali tree brought from the domain of Yama, the god of death.", "pc": [{"w": "अयःशङ्कुचितां", "p": [{"l": "अयस्"}, {"l": "शङ्कु"}, {"l": "चित", "p": [{"l": "चि", "inf": "चित", "s": ["क्त"]}], "cn": "2.1"}], "e": "studded with iron spikes"}, {"w": "रक्षः", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "1.1"}], "e": "the Rakshasa (Ravana)"}, {"w": "शतघ्नीम्", "p": [{"l": "शतघ्नी", "cn": "2.1"}], "e": "a Shataghni"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "शत्रवे", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "4.1"}], "e": "at the enemy"}, {"w": "हृतां", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हृत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "snatched"}, {"w": "वैवस्वतस्य", "p": [{"l": "वैवस्वत", "cn": "6.1"}], "e": "of Vaivasvata (Yama)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कृटाशाल्मलिम्", "p": [{"l": "कूट"}, {"l": "शाल्मलि", "cn": "2.1"}], "e": "the Kuta-shalmali tree"}, {"w": "अक्षिपत्", "p": [{"l": "क्षिप्", "vp": ["आ"], "fin": "अक्षिपत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "threw"}]},
{"c": "12", "n": "96", "i": 1012, "v": "राघवो रथमप्राप्तं तामाशां च सुरद्विषाम् । अर्धचन्द्रमुखैर्बाणैश्चिच्छेद कदलीसुखम् ॥", "mn": "राघव इति॥ राघवो रथमप्राप्तां तां शतघ्नीं सुरद्विषां रक्षसामाशां विजयतृष्णां च। `आशा तृष्णादिशोः प्रोक्ता` इति विश्वः। अर्धचन्द्र इव मुखं येषां तैर्बाणैः कदलीवत्सुखं यथा तथा चिच्छिद। अथवा कदल्यामिव सुखमक्लेशो यस्मिन्कर्मणि तदिति विग्रहः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राघवः रथमप्राप्तं सुरद्विषाम् तां आशाम् च अर्धचन्द्रमुखैः बाणैः कदलीसुखम् चिच्छेद ।", "es": "Before the weapon could reach his chariot, Rama sliced it—along with the hopes of the demons—using crescent-tipped arrows, cutting through it as effortlessly as one would cut a soft banana plant.", "pc": [{"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}, {"w": "रथम्", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "the chariot"}, {"w": "अप्राप्तं", "p": [{"l": "नञ्"}, {"l": "प्राप्त", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्त", "s": ["क्त"]}], "cn": "2.1"}], "e": "not yet reached"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "आशां", "p": [{"l": "आशा", "cn": "2.1"}], "e": "hope"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सुरद्विषाम्", "p": [{"l": "सुरद्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies of the gods"}, {"w": "अर्धचन्द्रमुखैः", "p": [{"l": "अर्धचन्द्र"}, {"l": "मुख", "cn": "3.3"}], "e": "with crescent-headed"}, {"w": "बाणैः", "p": [{"l": "बाण", "cn": "3.3"}], "e": "arrows"}, {"w": "चिच्छेद", "p": [{"l": "छिद्", "fin": "चिच्छेद", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "cut"}, {"w": "कदलीसुखम्", "p": [{"l": "कदली"}, {"l": "सुखम्"}], "e": "as easily as a banana plant"}]},
{"c": "12", "n": "97", "i": 1013, "v": "अमोघं संदधे चास्मै धनुष्येकधनुर्धरः । ब्राह्ममस्त्रं प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणौषधम् ॥", "mn": "अमोघमिति॥ एकोऽद्वितीयो धनुर्धरो रामः प्रियायाः शोक एव शल्यं तस्य निषअकर्षणमुद्धारकं यदौषधं तदमोघं ब्राह्मं ब्रह्मदेवताकमस्त्रमभिमन्त्रितं बाणमस्मै रावणाय च। तद्वधार्थमित्यर्थः। धनुषि संदधे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "एकधनुर्धरः अस्मै धनुषि प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणौषधम् अमोघं ब्राह्मम् अस्त्रं संदधे ।", "es": "The peerless archer Rama then fixed the unfailing Brahma weapon to his bow. This weapon acted as the ultimate remedy to extract the painful thorn of grief caused by the separation from his beloved Sita.", "pc": [{"w": "अमोघं", "p": [{"l": "अमोघ", "cn": "2.1"}], "e": "unfailing"}, {"w": "संदधे", "p": [{"l": "धा", "vp": ["सम्"], "fin": "संदधे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "fixed"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अस्मै", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "4.1"}], "e": "at him (Ravana)"}, {"w": "धनुषि", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the bow"}, {"w": "एकधनुर्धरः", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "धनुर्धर", "cn": "1.1"}], "e": "the foremost archer"}, {"w": "ब्राह्मम्", "p": [{"l": "ब्राह्म", "cn": "2.1"}], "e": "the divine weapon of Brahma"}, {"w": "अस्त्रं", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "weapon"}, {"w": "प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणौषधम्", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "शोक"}, {"l": "शल्य"}, {"l": "निष्कर्षण"}, {"l": "औषध", "cn": "2.1"}], "e": "the medicine for extracting the dart of sorrow for his beloved"}]},
{"c": "12", "n": "98", "i": 1014, "v": "तद्व्योम्नि शतधा भिन्नं ददृशे दीप्तिमन्मुखम् । वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलम् ॥", "mn": "तदिति॥ व्योम्नि शतधा भिन्नं प्रसृतं दीप्तिमन्ति मुखानि यस्य तद्ब्रह्मास्त्रम्। करालं भीषणं तुङ्गं वा फणमण्डलं यस्य तत्तथोक्तम्। `करालो दन्तुरे तुङ्गे करालो भीषणेऽपि च` इति विश्वः। महोरगस्य शेषस्य वपुरिव। ददृशे दृष्टम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत् व्योम्नि शतधा भिन्नं दीप्तिमन्मुखं महोरगस्य करालफणमण्डलम् वपुः इव ददृशे ।", "es": "As the Brahma weapon traveled through the sky, it split into a hundred glowing points, appearing like the massive body of a great serpent with a terrifying circle of multiple flaming hoods.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (weapon)"}, {"w": "व्योम्नि", "p": [{"l": "व्योमन्", "cn": "7.1"}], "e": "in the sky"}, {"w": "शतधा", "p": [{"l": "शतधा"}], "e": "a hundred-fold"}, {"w": "भिन्नं", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "multiplied"}, {"w": "ददृशे", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "दीप्तिमन्मुखम्", "p": [{"l": "दीप्तिमत्"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "with shining points"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "1.1"}], "e": "the body"}, {"w": "महोरगस्य", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "उरग", "cn": "6.1"}], "e": "of a great serpent"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "करालफणमण्डलम्", "p": [{"l": "कराल"}, {"l": "फण"}, {"l": "मण्डल", "cn": "1.1"}], "e": "with a circle of terrifying hoods"}]},
{"c": "12", "n": "99", "i": 1015, "v": "तेन मन्त्रप्रयुक्तेन निमेषार्धादपातयत् । स रावणशिरःपङ्क्तिमज्ञातव्रणवेदनाम् ॥", "mn": "तेनेति॥ स रामो मन्त्रप्रयुक्तेन तेनास्त्रेणाज्ञातव्रणवेदनामतिशैघ्र्यादननुभूतव्रणदुःखां रावणशिरःपङ्क्तिं निमेषार्धादपातयत् पातयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः मन्त्रप्रयुक्तेन तेन अज्ञातव्रणवेदनाम् रावणशिरःपङ्क्तिम् निमेषार्धात् अपातयत् ।", "es": "With that weapon empowered by sacred mantras, Rama struck down the entire row of Ravana's heads in less than half a blink of an eye, so swiftly that the heads fell before they could even register the pain of the fatal wound.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "with that"}, {"w": "मन्त्रप्रयुक्तेन", "p": [{"l": "मन्त्र"}, {"l": "प्रयुक्त", "p": [{"l": "युज्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयुक्त", "s": ["क्त"]}], "cn": "3.1"}], "e": "discharged with mantras"}, {"w": "निमेषार्धात्", "p": [{"l": "निमेष"}, {"l": "अर्ध", "cn": "5.1"}], "e": "in half a blink of an eye"}, {"w": "अपातयत्", "p": [{"l": "पत्", "s": ["णिच्"], "fin": "अपातयत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he felled"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Rama)"}, {"w": "रावणशिरःपङ्क्तिम्", "p": [{"l": "रावण"}, {"l": "शिरस्"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the row of Ravana's heads"}, {"w": "अज्ञातव्रणवेदनाम्", "p": [{"l": "अज्ञात", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "अज्ञात", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "व्रण"}, {"l": "वेदना", "cn": "2.1"}], "e": "which did not know the pain of the wound"}]},
{"c": "12", "n": "100", "i": 1016, "v": "बालार्कप्रतिमेवाप्सु वीचिभिन्ना पतिष्यतः । रराज रक्षः कायस्य कण्ठच्छेदपरम्परा ॥", "mn": "बालेति॥ पतिष्यत आसन्नपातस्य रक्षःकायस्य रावणकलेवरस्य छिद्यन्त इति छेदाः खण्डाः। कण्ठानां ये छेदास्तेषां परम्परा पङ्क्तिः। वीचिमिर्भिन्ना नानाकृताप्सु बालार्कस्य प्रतिमा प्रतिबिम्बमिव। रराज। अर्कस्य बालविशेषणमारुण्यसिद्ध्यर्थमिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पतिष्यतः रक्षःकायस्य कण्ठच्छेदपरम्परा अप्सु वीचिभिन्ना बालार्कप्रतिमा इव रराज ।", "es": "The series of severed, blood-red necks of the falling demon Ravana glowed brilliantly, resembling the reflection of the morning sun in water when it is fragmented into many pieces by the ripples of the waves.", "pc": [{"w": "बालार्कप्रतिमा", "p": [{"l": "बाल"}, {"l": "अर्क"}, {"l": "प्रतिमा", "cn": "1.1"}], "e": "the reflection of the morning sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अप्सु", "p": [{"l": "अप्", "cn": "7.3"}], "e": "in the waters"}, {"w": "वीचिभिन्ना", "p": [{"l": "वीचि"}, {"l": "भिन्न", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"]}], "cn": "1.1"}], "e": "broken by the waves"}, {"w": "पतिष्यतः", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पतिष्यत्", "s": ["स्य", "शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "of the one about to fall"}, {"w": "रराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रराज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "रक्षःकायस्य", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "काय", "cn": "6.1"}], "e": "of the Rakshasa's body"}, {"w": "कण्ठच्छेदपरम्परा", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "छेद"}, {"l": "परम्परा", "cn": "1.1"}], "e": "the series of severed necks"}]},
{"c": "12", "n": "101", "i": 1017, "v": "मरुतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतितान्यपि । मनो नातिविशश्वास पुनःसंधानशङ्क्तिनाम् ॥", "mn": "मरुतामिति॥ पतितानि तस्य रावणस्य शिरांसि पश्यतामपि पुनः-संधानशङ्क्तिनाम्। पूर्वं तथादर्शनादिति भावः। मरुताममराणाम्। `मरुतौ पवनामरौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|66)। मनो नातिविशश्वासाऽतिविश्वासं न प्राप ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पश्यतां मरुतां मनः पतितानि अपि तस्य शिरांसि पुनःसंधानशङ्क्तिनाम् न अतिविशश्वास ।", "es": "Even as the gods watched Ravana's heads fall to the ground, their minds could not fully believe he was defeated. They remained apprehensive, fearing that his severed heads might miraculously reattach themselves, given his past displays of supernatural power and resilience.", "pc": [{"w": "मरुतां", "p": [{"l": "मरुत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the gods"}, {"w": "पश्यतां", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}], "e": "of those watching"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Ravana's)"}, {"w": "शिरांसि", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "2.3"}], "e": "the heads"}, {"w": "पतितानि", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पतित", "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "fallen"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "the mind"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अतिविशश्वास", "p": [{"l": "श्वस्", "vp": ["अति", "वि"], "fin": "अतिविशश्वास", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "fully believe"}, {"w": "पुनःसंधानशङ्किनाम्", "p": [{"l": "पुनः"}, {"l": "संधान"}, {"l": "शङ्किन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who were apprehensive of reattachment"}]},
{"c": "12", "n": "102", "i": 1018, "v": "अथ मदगुरुपक्षैर्लोकपालद्विपाना- मनुगतमलिवृन्दैर्गण्डभित्तीर्विहाय । उपनतमणिबन्धे मूर्ध्नि पौलस्त्यशत्रोः सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्षं पपात ॥", "mn": "अथेति॥ अथ मदेन गजगण्डसंचारसंक्रान्तेन गुरुपक्षैर्भारायमाणपक्षैरसिवृन्दैर्लोकपालद्विपानामैरावतादीनां गगनवर्तिनां गण्डभित्तीर्विहायानुगतमनुद्रुतं सुरभि सुगन्धि। `सुरभिश्चम्पके स्वर्णे जातीफलवसन्तयोः। गन्धोपले सौरभेय्यां सल्लकीमातृभेदयोः॥ सुगन्धौ च मनोज्ञे च वाच्यवत्सुरभि स्मृतम्।` इति विश्वः। सुरविमुक्तं पुष्पवर्षमुपनत आसन्नो मणिबन्धो राज्याभिषेकसमये भावी यस्य तस्मिन्। पौलस्त्यशत्रो रामस्य मूर्ध्नि पपात। इदमेव राज्याभिषेकसूचकमिति भावः ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "अथ लोकपालद्विपानाम् मदगुरुपक्षैः गण्डभित्तीः विहाय अनुगतम् अलि-वृन्दैः सुरभि सुरविमुक्तम् पुष्पवर्षम् उपनतमणिबन्धे पौलस्त्यशत्रोः मूर्ध्नि पपात ।", "es": "Then, a fragrant rain of flowers released by the gods fell upon the head of Rama, the enemy of Ravana. This celestial shower was followed by swarms of bees that had abandoned the temples of the elephants belonging to the world-protectors, their wings heavy with the scent of ichor, drawn now to the divine fragrance of the heavenly blossoms.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "मदगुरुपक्षैः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "गुरु"}, {"l": "पक्ष", "cn": "3.3"}], "e": "with wings heavy with ichor"}, {"w": "लोकपालद्विपानाम्", "p": [{"l": "लोकपाल"}, {"l": "द्विप", "cn": "6.3"}], "e": "of the elephants of the world-guardians"}, {"w": "अनुगतम्", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुगत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "followed"}, {"w": "अलिवृन्दैः", "p": [{"l": "अलि"}, {"l": "वृन्द", "cn": "3.3"}], "e": "by swarms of bees"}, {"w": "गण्डभित्तीः", "p": [{"l": "गण्ड"}, {"l": "भित्ति", "cn": "2.3"}], "e": "the temple-walls"}, {"w": "विहाय", "p": [{"l": "हा", "vp": ["वि"], "inf": "विहाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having left"}, {"w": "उपनतमणिबन्धे", "p": [{"l": "उपनत", "p": [{"l": "नम्", "vp": ["उप"], "inf": "उपनत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "मणिबन्ध", "cn": "7.1"}], "e": "on which the jewel of the crown was placed"}, {"w": "मूर्ध्नि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "पौलस्त्यशत्रोः", "p": [{"l": "पौलस्त्य"}, {"l": "शत्रु", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy of Paulastya (Rama)"}, {"w": "सुरभि", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "1.1"}], "e": "fragrant"}, {"w": "सुरविमुक्तं", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "विमुक्त", "p": [{"l": "मुच्", "vp": ["वि"], "inf": "विमुक्त", "s": ["क्त"]}], "cn": "1.1"}], "e": "released by the gods"}, {"w": "पुष्पवर्षं", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "वर्ष", "cn": "1.1"}], "e": "a shower of flowers"}, {"w": "पपात", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पपात", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "fell"}]},
{"c": "12", "n": "103", "i": 1019, "v": "यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्मुकज्य- मापृच्छ्य राघवमनुष्ठितदेवकार्यम् । नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टि- मूर्ध्वं रथं हरिसहस्रयुजं निनाय ॥", "mn": "यन्तेति॥ हरेरिन्द्रस्य यन्ता मातलिः सपदि संहृतकार्मुकज्यमनुष्ठितं देवकार्यं रावणवधरूपं येन तं राघवमापृच्छ्य `साधु यामि` इत्यामन्त्र्य। नामाङ्कैर्नामाक्षरचिह्नै रावणशरैरङ्किता चिह्निता केतुयष्टिर्ध्वजदण्डो यस्य तम्। हरीणां वाजिनां सहस्रेण युज्यत इति हरिसहस्रयुक्। तम्। `यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु। हरिः` इत्युभयत्राप्यमरः। रथमूर्ध्वं निनाय नीतवान् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "हरेः यन्ता सपदि संहृतकार्मुकज्यम् अनुष्ठितदेवकार्यम् राघवम् आपृच्छ्य नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टिम् हरिसहस्रयुजम् रथम् ऊर्ध्वम् निनाय ।", "es": "Indra's charioteer, Matali, took leave of Rama, who had successfully completed the task of the gods and unstrung his bow. Matali then steered the celestial chariot, yoked with a thousand horses, back up to the heavens. The chariot's flagstaff still bore the marks of arrows inscribed with Ravana's name, serving as a testament to the fierce battle that had just concluded.", "pc": [{"w": "यन्ता", "p": [{"l": "यन्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "the charioteer (Matali)"}, {"w": "हरेः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "6.1"}], "e": "of Hari (Indra)"}, {"w": "सपदि", "p": [{"l": "सपदि"}], "e": "immediately"}, {"w": "संहृतकार्मुकज्यम्", "p": [{"l": "संहृत", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["सम्"], "inf": "संहृत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "कार्मुक"}, {"l": "ज्या", "cn": "2.1"}], "e": "who had unstrung his bow"}, {"w": "आपृच्छ्य", "p": [{"l": "प्रछ्", "vp": ["आ"], "inf": "आपृच्छ्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken leave of"}, {"w": "राघवम्", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}, {"w": "अनुष्ठितदेवकार्यम्", "p": [{"l": "अनुष्ठित", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुष्ठित", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "देव"}, {"l": "कार्य", "cn": "2.1"}], "e": "who had accomplished the work of the gods"}, {"w": "नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टिम्", "p": [{"l": "नाम"}, {"l": "अङ्क"}, {"l": "रावण"}, {"l": "शर"}, {"l": "अङ्कित", "p": [{"l": "अङ्क्", "inf": "अङ्कित", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "केतु"}, {"l": "यष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "whose flag-staff was marked by Ravana's name-bearing arrows"}, {"w": "ऊर्ध्वं", "p": [{"l": "ऊर्ध्वम्"}], "e": "upwards"}, {"w": "रथं", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "the chariot"}, {"w": "हरिसहस्रयुजं", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "सहस्र"}, {"l": "युज्", "cn": "2.1"}], "e": "yoked with a thousand green horses"}, {"w": "निनाय", "p": [{"l": "नी", "vp": ["नि"], "fin": "निनाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "led away"}]},
{"c": "12", "n": "104", "i": 1020, "v": "रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृह्य प्रियां प्रियसुहृदि विभीषणे संगमय्य श्रियं वैरिणः । रविसुतसहितेन तेनानुयातः ससौमित्रिणा भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः प्रतस्थे पुरीम् ॥", "mn": "रघुपतिरिति॥ रघुपतिरपि जातवेदस्यग्नौ विशुद्धां जातशुद्धिं प्रियां सीतां प्रगृह्य स्वीकृत्य। प्रियसुहृदि विभीषणे वैरिणो रावणस्य श्रियं राजलक्ष्मीं संगमय्य संगतां कृत्वा। गमेर्ण्यन्ताल्ल्यप्प्रत्ययः। `मितां ह्रस्वः` (पा.6।4।92) इति ह्रस्वः। `ल्यपि लघुपूर्वात्` (पा.6।4।56)इति णेरयादेशः। रविसुतसहितेन सुग्रीवयुक्तेन ससौमित्रिणा सलक्ष्मणेन तेन विभीषणेनानुयातोऽनुगतः सन् विमानं रत्नमिव विमानरत्नमित्युपमितसमासः। भुजविजितं यद्विमानरत्नं पुष्पकं तदारूढः सन्। पुरीमयोध्यां प्रतस्थे। `समवप्रविभ्यः स्थः` (पा.1।3।22) इत्यात्मनेपदम्। अत्र प्रस्थानक्रियाया अकर्मकत्वेऽपि तदङ्गभूतोद्देशक्रियापेक्षया सकर्मकत्वम्। अस्ति च धातूनां क्रियान्तरोपसर्जनकस्वार्थाभिधायकत्वम्। यथा `कुसूलान्पचति` इत्यादावादानक्रियागर्भः पाको विधीयत इति ॥", "ch": {"n": "नाराचम्"}, "anv": "रघुपतिः अपि जातवेदोविशुद्धाम् प्रियाम् प्रगृह्य प्रियसुहृदि विभीषणे वैरिणः श्रियम् संगमय्य रविसुतसहितेन ससौमित्रिणा तेन अनुयातः भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः पुरीम् प्रतस्थे ।", "es": "Rama, the Lord of the Raghus, accepted his beloved Sita after her purification by fire. He bestowed the kingdom of his fallen enemy upon his dear friend Vibhishana. Then, accompanied by Sugriva and Lakshmana, and followed by Vibhishana, Rama mounted the Pushpaka Vimana—the jewel of aerial chariots won by his own prowess—and set out for his capital city, Ayodhya.", "pc": [{"w": "रघुपतिः", "p": [{"l": "रघुपति", "cn": "1.1"}], "e": "The lord of the Raghus"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "जातवेदः-विशुद्धाम्", "p": [{"l": "जातवेदस्"}, {"l": "विशुद्ध", "cn": "2.1"}], "e": "purified by the fire-god"}, {"w": "प्रगृह्य", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "प्रगृह्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having accepted"}, {"w": "प्रियाम्", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "his beloved"}, {"w": "प्रिय-सुहृदि", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "सुहृद्", "cn": "7.1"}], "e": "in his dear friend"}, {"w": "विभीषणे", "p": [{"l": "विभीषण", "cn": "7.1"}], "e": "in Vibhishana"}, {"w": "संगमय्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "संगमय्य", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having bestowed"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}, {"w": "वैरिणः", "p": [{"l": "वैरिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy"}, {"w": "रवि-सुत-सहितेन", "p": [{"l": "रवि"}, {"l": "सुत"}, {"l": "सहित", "cn": "3.1"}], "e": "by him who was accompanied by the son of the sun (Sugriva)"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him (Vibhishana)"}, {"w": "अनुयातः", "p": [{"l": "या", "inf": "अनुयात", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "followed"}, {"w": "स-सौमित्रिणा", "p": [{"l": "स"}, {"l": "सौमित्रि", "cn": "3.1"}], "e": "with Lakshmana"}, {"w": "भुज-विजित-विमान-रत्न-अधिरूढः", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "विजित"}, {"l": "विमान"}, {"l": "रत्न"}, {"l": "अधिरूढ", "cn": "1.1"}], "e": "mounted on the jewel of a celestial car won by the strength of his arms"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "set out"}, {"w": "पुरीम्", "p": [{"l": "पुरी", "cn": "2.1"}], "e": "to the city"}]},
{"c": "13", "n": "1", "i": 1021, "v": "अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः । रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥", "mn": "अथेति॥ अथ प्रस्थानानन्तरम्। जानातीति ज्ञः। `इगुपध-` (पा.3।1।135) इत्यादिना कप्रत्ययः। गुणानां ज्ञो गुणज्ञः। रत्नाकरादिवर्ण्यैश्वर्यगुणाभिज्ञ इत्यर्थः। स रामाभिधानो हरिर्विष्णुः शब्दो गुणो यस्य तच्छब्दगुणमात्मनः स्वस्य पदं विष्णुपदम्। आकाशमित्यर्थः। `वियद्विष्णुपदम्` इत्यमरः (अ.को.1|2|2)। `शब्दगुणमाकाशम्`इति तार्किकाः। विमानेन पुष्पकेण विगाहमानः सन् रत्नाकरं वीक्ष्य मिथो रहसि। `मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि` इत्यमरः (अ.को.3|3|271)। जायां पत्नीं सीतामिति वक्षअयमाणप्रकारेणोवाच। रामस्य `हरि`रित्यभिधानं निरङ्कुशमहिमद्योतनार्थम्। `मिथो` ग्रहणं गोष्ठीविश्रम्भसूचनार्थम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ गुण-ज्ञः राम-अभिधानः सः हरिः विमानेन आत्मनः शब्द-गुणम् पदम् विगाहमानः, रत्नाकरम् वीक्ष्य, जायाम् मिथः इति उवाच ।", "es": "Then, the knower of merits, Hari in the form of Rama, while traversing the sky—the region whose quality is sound—in the celestial car, looked upon the ocean, the mine of jewels, and spoke thus to his wife.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the sky"}, {"w": "शब्द-गुणम्", "p": [{"l": "शब्द"}, {"l": "गुण", "cn": "2.1"}], "e": "which has sound as its quality"}, {"w": "गुण-ज्ञः", "p": [{"l": "गुण"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "the knower of merits"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "the region"}, {"w": "विमानेन", "p": [{"l": "विमान", "cn": "3.1"}], "e": "by the celestial car"}, {"w": "विगाहमानः", "p": [{"l": "गाह्", "inf": "विगाहमान", "vp": ["वि"], "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "traversing"}, {"w": "रत्नाकरम्", "p": [{"l": "रत्नाकर", "cn": "2.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "वीक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "वीक्ष्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "मिथः", "p": [{"l": "मिथस्"}], "e": "to his wife"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "जायाम्", "p": [{"l": "जाया", "cn": "2.1"}], "e": "to his wife"}, {"w": "राम-अभिधानः", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अभिधान", "cn": "1.1"}], "e": "named Rama"}, {"w": "हरिः", "p": [{"l": "हरि", "cn": "1.1"}], "e": "Hari (Vishnu)"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "13", "n": "2", "i": 1022, "v": "वैदेहि! पश्याऽऽमलयाद्विभक्तं मत्सेतुना फेनिलमम्बुराशिम् । छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारुतारम् ॥", "mn": "वैदेहीति॥ हे वैदेहि सीते! आ मलयान्मलयपर्यन्तम्। `पञ्चम्यपाङ्परिभिः` (पा.2।3।10) इति पञ्चमी। पदद्वयं चैतत्। मत्सेतुना विभक्तं द्विधा कृतम्। अत्यायतसेतुनेत्यर्थः। हर्षाधिक्याञ्च मद्ग्रहणम्। फेनिलं फेनवन्तम्। `फेनादिलञअच` (पा.5।2।99)इतीलच्प्रत्ययः। क्षिप्रकारी चायमिति भावः। अम्बुराशिम्। छायापथेन विभक्तं शरत्प्रसन्नमाविष्कृतचारुतारमाकाशमिव। पश्य। मम महानयं प्रयासस्त्वदर्थं इति हृदयम्। छायापथो नाम ज्योतिश्चक्रमध्यवर्ती कश्चित्तिरश्चीनोऽवकाशः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "वैदेहि! मत्-सेतुना आमलयात् विभक्तम् फेनिलम् अम्बु-राशिम् पश्य । (अयम्) शरत्-प्रसन्नम् आविष्कृत-चारु-तारम् आकाशम् छाया-पथेन इव (भाति) ।", "es": "\"O Vaidehi, look at the foamy ocean, divided from the Malaya mountain by my bridge. It resembles the clear autumn sky with its beautiful stars revealed, appearing as if divided by the Milky Way.\"", "pc": [{"w": "वैदेहि", "p": [{"l": "वैदेहि", "cn": "8.1"}], "e": "O Vaidehi"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "look"}, {"w": "आमलयात्", "p": [{"l": "आ मलय", "cn": "5.1"}], "e": "from the Malaya mountain"}, {"w": "विभक्तम्", "p": [{"l": "भज्", "inf": "विभक्त", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "divided"}, {"w": "मत्-सेतुना", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "सेतु", "cn": "3.1"}], "e": "by my bridge"}, {"w": "फेनिलम्", "p": [{"l": "फेनिल", "cn": "2.1"}], "e": "foamy"}, {"w": "अम्बु-राशिम्", "p": [{"l": "अम्बु"}, {"l": "राशि", "cn": "2.1"}], "e": "the mass of water (ocean)"}, {"w": "छाया-पथेन", "p": [{"l": "छाया"}, {"l": "पथ", "cn": "3.1"}], "e": "by the Milky Way"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शरत्-प्रसन्नम्", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "प्रसन्न", "cn": "2.1"}], "e": "clear as in autumn"}, {"w": "आकाशम्", "p": [{"l": "आकाश", "cn": "2.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "आविष्कृत-चारु-तारम्", "p": [{"l": "आविष्कृत"}, {"l": "चारु"}, {"l": "तारा", "cn": "2.1"}], "e": "with its beautiful stars revealed"}]},
{"c": "13", "n": "3", "i": 1023, "v": "गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुरंगे । तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः ॥", "mn": "गुरोरिति॥ यियक्षोर्यष्टुमिच्छोः। यजेः सन्नन्तादुप्रत्ययः। गुरोः सगरस्य मेध्येऽश्वमेधार्हे तुरंगे ह्रये कपिलेन मुनिना रसातलं पातालं संक्रमित्ते सति। तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः खनद्भिर्नोऽस्माकं पूर्वैर्वृद्धैः सगरसुतैरयं समुद्रः परिवर्धितः किल। `किल`इत्यैतिह्ये। अतो न पूज्य इति भावः। यद्यपि तुरंगहारी शतक्रतुस्तथापि तस्य कपिलसमीपे दर्शनात्स एवेति भ्रान्तिः तन्मत्वैव कविना कपिलेनेति निर्दिष्टम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यियक्षोः गुरोः मेध्ये तुरंगे कपिलेन रसातलम् संक्रमिते (सति), तत्-अर्थम् उर्वीम् अवदारयद्भिः नः पूर्वैः अयम् किल परिवर्धितः ।", "es": "\"When the sacrificial horse of our ancestor Sagara, who wished to perform a sacrifice, was led to the netherworld by sage Kapila, this very ocean was enlarged by our ancestors, who dug up the earth in search of it.\"", "pc": [{"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the ancestor (Sagara)"}, {"w": "यियक्षोः", "p": [{"l": "यज्", "inf": "यियक्षु", "s": ["सन्"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who was desirous of performing a sacrifice"}, {"w": "कपिलेन", "p": [{"l": "कपिल", "cn": "3.1"}], "e": "by Kapila"}, {"w": "मेध्ये", "p": [{"l": "मेध्य", "cn": "7.1"}], "e": "sacrificial"}, {"w": "रसातलम्", "p": [{"l": "रसातल", "cn": "2.1"}], "e": "to the netherworld"}, {"w": "संक्रमिते", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "संक्रमित", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "when it was led"}, {"w": "तुरंगे", "p": [{"l": "तुरंग", "cn": "7.1"}], "e": "the horse"}, {"w": "तत्-अर्थम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अर्थ"}], "e": "for that purpose"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "अवदारयद्भिः", "p": [{"l": "दृ", "inf": "अवदारयत्", "vp": ["अव"], "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "by those who were digging up"}, {"w": "पूर्वैः", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "3.3"}], "e": "by our ancestors"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this (ocean)"}, {"w": "परिवर्धितः", "p": [{"l": "वृध्", "inf": "परिवर्धित", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was enlarged"}, {"w": "नः", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "our"}]},
{"c": "13", "n": "4", "i": 1024, "v": "गर्भं दधत्यर्कमरीचयोऽस्माद्विवृद्धिमत्राश्नुवते वसूनि । अबिन्धनं वह्निमसौ बिभर्ति प्रह्लादनं ज्योतिरजन्यनेन ॥", "mn": "गर्भमिति॥ अर्कमरीचयोऽस्मादब्धेः। अपादानात्। गर्भमम्मयं दधति। वृष्ट्यर्थमित्यर्थः। अयमर्थो दशमसर्गे `ताभिर्गर्भः-`(58)इत्यत्र स्पष्टीकृतः। अयं लोकोपकारीति भावः। अत्राब्धौ वसूनि धनानि। `धने रत्ने वसु स्मृतम्`इति विश्वः। विवृद्धिमश्नुवते प्राप्नुवन्ति। संपद्वानित्यर्थः। असौ। आप इन्धनं दाह्यं यस्य तद्दाहकं वह्निं बिभर्ति। अपकारेऽप्याश्रितं न त्यजतीति भावः। अनेन प्रह्लादनमाह्लादकं ज्योतिश्चन्द्रोऽजनि जनितम्। जनेर्ण्यन्तात्कर्मणि लुङ्। सौम्य इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अर्क-मरीचयः अस्मात् गर्भम् दधति । अत्र वसूनि विवृद्धिम् अश्नुवते । असौ अबिन्धनम् वह्निम् बिभर्ति । येन प्रह्लादनम् ज्योतिः अजनि ।", "es": "\"From this ocean, the sun's rays draw up water for clouds. Here, gems attain growth. It holds the submarine fire that burns without fuel, and from it, the delightful moon was born.\"", "pc": [{"w": "गर्भम्", "p": [{"l": "गर्भ", "cn": "2.1"}], "e": "embryo (of clouds)"}, {"w": "दधति", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they hold"}, {"w": "अर्क-मरीचयः", "p": [{"l": "अर्क"}, {"l": "मरीचि", "cn": "1.3"}], "e": "the rays of the sun"}, {"w": "अस्मात्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "5.1"}], "e": "from this (ocean)"}, {"w": "विवृद्धिम्", "p": [{"l": "विवृद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "growth"}, {"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "here"}, {"w": "अश्नुवते", "p": [{"l": "अश्", "fin": "अश्नुवते", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "they attain"}, {"w": "वसूनि", "p": [{"l": "वसु", "cn": "2.3"}], "e": "treasures (gems)"}, {"w": "अबिन्धनम्", "p": [{"l": "अबिन्धन", "cn": "2.1"}], "e": "without fuel"}, {"w": "वह्निम्", "p": [{"l": "वह्नि", "cn": "2.1"}], "e": "fire (submarine fire)"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this (ocean)"}, {"w": "बिभर्ति", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बिभर्ति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "it holds"}, {"w": "प्रह्लादनम्", "p": [{"l": "प्रह्लादन", "cn": "2.1"}], "e": "delightful"}, {"w": "ज्योतिः", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "1.1"}], "e": "light (the moon)"}, {"w": "अजनि", "p": [{"l": "जन्", "fin": "अजनि", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was born"}, {"w": "येन", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}], "e": "by which (ocean)"}]},
{"c": "13", "n": "5", "i": 1025, "v": "तां तामवस्थां प्रतिपद्यमानं स्थितं दश व्याप्य दिशो महिम्ना । विष्णोरिवास्यानवधारणीयमीदृक्तया रूपमियत्तया वा ॥", "mn": "तां तामिति॥ तां तामनेकाम्। `नित्यवीप्सयोः` (पा.8।1।4) इति वीप्सया द्विरुक्तिः। अवस्थामक्षोभाद्यवस्थाम्। विष्णुपक्षे, -सत्त्वाद्यवस्थाम्। प्रतिपद्यमानं भजमानं महिम्ना दश दिशो व्याप्य स्थितं विष्णोरिवास्य रत्नाकरस्य रूपं स्वरूपमुक्तरीत्या बहुप्रकारत्वाद्व्यापकत्वाञ्चेदृक्तया, इयत्तया वा प्रकारतः परिमाणतश्चानवधारणीयं दुर्निरूपम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ताम् ताम् अवस्थाम् प्रतिपद्यमानम्, महिम्ना दश दिशः व्याप्य स्थितम्, अस्य रूपम् विष्णोः इव ईदृक्तया वा इयत्तया अनवधारणीयम् (अस्ति) ।", "es": "\"Assuming various states and pervading the ten directions with its greatness, its form, like that of Vishnu, is incomprehensible either in terms of its essential nature or its vast extent.\"", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "and that"}, {"w": "अवस्थाम्", "p": [{"l": "अवस्था", "cn": "2.1"}], "e": "state"}, {"w": "प्रतिपद्यमानम्", "p": [{"l": "पद्", "inf": "प्रतिपद्यमान", "vp": ["प्रति"], "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "assuming"}, {"w": "स्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "existing"}, {"w": "दश", "p": [{"l": "दशन्", "cn": "2.3"}], "e": "ten"}, {"w": "व्याप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "व्याप्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having pervaded"}, {"w": "दिशः", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.3"}], "e": "directions"}, {"w": "महिम्ना", "p": [{"l": "महिम्न्", "cn": "3.1"}], "e": "by its greatness"}, {"w": "विष्णोः", "p": [{"l": "विष्णु", "cn": "6.1"}], "e": "of Vishnu"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "its"}, {"w": "अनवधारणीयम्", "p": [{"l": "धृ", "inf": "अनवधारणीय", "vp": ["अव"], "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}], "e": "is incomprehensible"}, {"w": "ईदृक्तया", "p": [{"l": "ईदृक्तया", "cn": "3.1"}], "e": "in terms of its nature"}, {"w": "रूपम्", "p": [{"l": "रूप", "cn": "1.1"}], "e": "form"}, {"w": "इयत्तया", "p": [{"l": "इयत्तया", "cn": "3.1"}], "e": "in terms of its extent"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}]},
{"c": "13", "n": "6", "i": 1026, "v": "नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा । अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते ॥", "mn": "नाभीति॥ युगान्ते कल्पान्त उचिता परिचिता योगाः स्वात्मनिष्ठैव निद्रेव निद्रा यस्य स पुरुषो विष्णुर्लोकान्संहृत्य। नाभ्यां प्ररूढं यदम्बुरुहं पद्मं तदासनेन तन्नाभिकमलाश्रयेण प्रथमेन धात्रा दक्षादीनामपि स्रष्ट्रा पितामहेन संस्तूयमानः सन्। अमुमधिशेते। अमुष्मिञ्धेत इत्यर्थः। कल्पान्तेऽप्यस्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "युगान्त-उचित-योग-निद्रः पुरुषः लोकान् संहृत्य, नाभि-प्ररूढ-अम्बुरुह-आसनेन प्रथमेन धात्रा संस्तूयमानः (सन्) अमुम् अधिशेते ।", "es": "\"The Supreme Being, Vishnu, in his yogic sleep at the end of an eon, having withdrawn all the worlds into himself, lies upon this very ocean, praised by the first creator, Brahma, who is seated on the lotus that sprouts from His navel.\"", "pc": [{"w": "नाभि-प्ररूढ-अम्बुरुह-आसनेन", "p": [{"l": "नाभि"}, {"l": "प्ररूढ"}, {"l": "अम्बुरुह"}, {"l": "आसन", "cn": "3.1"}], "e": "by him whose seat is the lotus grown from his navel"}, {"w": "संस्तूयमानः", "p": [{"l": "स्तु", "inf": "संस्तूयमान", "vp": ["सम्"], "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being praised"}, {"w": "प्रथमेन", "p": [{"l": "प्रथम", "cn": "3.1"}], "e": "by the first"}, {"w": "धात्रा", "p": [{"l": "धातृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the creator (Brahma)"}, {"w": "अमुम्", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.1"}], "e": "this (ocean)"}, {"w": "युगान्त-उचित-योग-निद्रः", "p": [{"l": "युगान्त"}, {"l": "उचित"}, {"l": "योगनिद्रा", "cn": "1.1"}], "e": "He who is in yogic sleep suitable for the end of an eon"}, {"w": "संहृत्य", "p": [{"l": "हृ", "inf": "संहृत्य", "vp": ["सम्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having withdrawn"}, {"w": "लोकान्", "p": [{"l": "लोक", "cn": "2.3"}], "e": "the worlds"}, {"w": "पुरुषः", "p": [{"l": "पुरुष", "cn": "1.1"}], "e": "the Supreme Being (Vishnu)"}, {"w": "अधिशेते", "p": [{"l": "शी", "fin": "अधिशेते", "vp": ["अधि"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "lies upon"}]},
{"c": "13", "n": "7", "i": 1027, "v": "पक्षच्छिदा गोत्रभिदात्तगन्धाः शरण्यमेनं शतशो महीध्राः । नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते ॥", "mn": "पक्षेति॥ पक्षच्छिदा गोत्रभिदेन्द्रेण। उभयत्र `सत्सूद्विष-` (पा.3।2।61) इत्यादिना क्विप्। आत्तगन्धा हृदगर्वाः। अभिभूता इत्यर्थः। `गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धगर्वयोः`इति विश्वः। `आत्तगन्धोऽभिभूतः स्यात्` इत्यमरः। महीं धारयन्तीति महीध्राः पर्वताः। मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः। शतं शतं शतशः शरण्यं रक्षणसमर्थमेनं समुद्रम्। परेभ्यः शत्रुभ्य उपप्लविनो भयवन्तो नृपा धर्‌मोत्तरं धर्मप्रधानं मध्यमं मध्यमभूपालमिव। आश्रयन्ते। `अरेश्च विजिगीषोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः` इति कामन्दकः। आर्तबन्धुरिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गोत्र-भिदा पक्ष-च्छिदा आत्त-गन्धाः महीध्राः, परेभ्यः उपप्लविनः नृपाः इव, धर्म-उत्तरम् शरण्यम् एनम् मध्यमम् शतशः आश्रयन्ते ।", "es": "\"Hundreds of mountains, their pride humbled by Indra who cut their wings, take refuge in this ocean. They are like kings oppressed by enemies, seeking shelter with a powerful, righteous, and neutral sovereign who can offer protection.\"", "pc": [{"w": "पक्ष-च्छिदा", "p": [{"l": "पक्ष"}, {"l": "छिद्", "cn": "3.1"}], "e": "by the cutter of wings (Indra)"}, {"w": "गोत्र-भिदा", "p": [{"l": "गोत्र"}, {"l": "भिद्", "cn": "3.1"}], "e": "by the splitter of mountains (Indra)"}, {"w": "आत्त-गन्धाः", "p": [{"l": "आत्त"}, {"l": "गन्ध", "cn": "1.3"}], "e": "whose pride has been taken away"}, {"w": "शरण्यम्", "p": [{"l": "शरण्य", "cn": "2.1"}], "e": "worthy of being a refuge"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "this (ocean)"}, {"w": "शतशः", "p": [{"l": "शतशस्"}], "e": "in hundreds"}, {"w": "महीध्राः", "p": [{"l": "महीध्र", "cn": "1.3"}], "e": "mountains"}, {"w": "नृपाः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उपप्लविनः", "p": [{"l": "उपप्लविन्", "cn": "1.3"}], "e": "being oppressed"}, {"w": "परेभ्यः", "p": [{"l": "पर", "cn": "5.3"}], "e": "by enemies"}, {"w": "धर्म-उत्तरम्", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "उत्तर", "cn": "2.1"}], "e": "who is pre-eminent in righteousness"}, {"w": "मध्यमम्", "p": [{"l": "मध्यम", "cn": "2.1"}], "e": "a neutral power"}, {"w": "आश्रयन्ते", "p": [{"l": "श्रि", "fin": "आश्रयन्ते", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A1"}], "e": "they take refuge in"}]},
{"c": "13", "n": "8", "i": 1028, "v": "रसातलादादिभवेन पुंसा भुवः प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः । अस्याच्छमम्मः प्रलयप्रवृद्धं मुहूर्तवक्राभरणं बभूव ॥", "mn": "रसातलादिति॥ आदिभवेन पुंसाऽऽदिवराहेण रसातलात्प्रयुक्तोद्वहननक्रिययाः कृतोद्धरणक्रियायाः। विवाहक्रिया च व्यज्यते। भुवो भूदेवतायाः प्रलये प्रवृद्धमस्याब्धेरच्छमम्भो मुहूर्तं वक्त्राभरणं लज्जारक्षणार्थं मुखावगुण्ठनं बभूव। तदुक्तम्-`उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना`इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रसातलात् भुवः उद्वहन-क्रियायाम् प्रयुक्तस्य आदि-भवेन पुंसा, प्रलय-प्रवृद्धम् अस्य अच्छम् अम्भः मुहूर्त-वक्त्र-आभरणम् बभूव ।", "es": "\"When the primeval Purusha, in his first incarnation as the Boar, lifted the Earth from the netherworld, the clear water of this vast ocean, swollen as if at the time of dissolution, served for a moment as an ornament on his snout.\"", "pc": [{"w": "रसातलात्", "p": [{"l": "रसातल", "cn": "5.1"}], "e": "from the netherworld"}, {"w": "आदि-भवेन", "p": [{"l": "आदि"}, {"l": "भव", "cn": "3.1"}], "e": "by the primeval being (Boar)"}, {"w": "पुंसा", "p": [{"l": "पुंस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the Male (Purusha)"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the Earth"}, {"w": "प्रयुक्त-उद्वहन-क्रियायाः", "p": [{"l": "प्रयुक्त"}, {"l": "उद्वहन"}, {"l": "क्रिया", "cn": "6.1"}], "e": "of him engaged in the act of lifting up"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "its (the ocean's)"}, {"w": "अच्छम्", "p": [{"l": "अच्छ", "cn": "1.1"}], "e": "clear"}, {"w": "अम्भः", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "1.1"}], "e": "water"}, {"w": "प्रलय-प्रवृद्धम्", "p": [{"l": "प्रलय"}, {"l": "प्रवृद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "swollen at the time of cosmic dissolution"}, {"w": "मुहूर्त-वक्त्र-आभरणम्", "p": [{"l": "मुहूर्त"}, {"l": "वक्त्र"}, {"l": "आभरण", "cn": "1.1"}], "e": "a momentary ornament for his snout"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "13", "n": "9", "i": 1029, "v": "मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः स्वयं तरंगाधरदानदक्षः । अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः पिबत्यसौ पाययते च सिन्धूः ॥", "mn": "मुखेति॥ अन्येषां पुंसां सामान्या साधारणा न भवतीत्यनन्यसामान्या कलत्रेषु वृत्तिर्भोगरूपा यस्य स तथोक्तः। इममेवार्थं प्रतिपादयति-तरंग एवाधरस्तस्य दाने समर्पणे दक्षश्चतुरोऽसौ समुद्रो मुखार्पणेषु प्रकृत्या सख्यादिप्रेषणं विना प्रगल्भा धृष्टाः सिन्धूर्नदीः। `सिन्धुः समुद्रे नद्यां च` इति विश्वः। स्वयं पिबति पाययतेच । तरंगाधरमिति शेषः। `न पादम्याङ्यमा-` (पा.1।3।79) इत्यादिना पिबतेर्ण्यन्तान्नित्यं परस्मैपदनिषेधः। `गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ`- (पा.1।4।52) इत्यादिना सिन्धूनां कर्मत्वम्। दंपत्योर्युगपत्परस्पराधरपानमनन्यसाधारणमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "असौ तरंग-अधर-दान-दक्षः (सन्) मुख-अर्पणेषु प्रकृति-प्रगल्भाः सिन्धूः स्वयम् पिबति, पाययते च । (अतः) अनन्य-सामान्य-कलत्र-वृत्तिः (अस्ति) ।", "es": "\"This ocean, an expert in offering his wave-lips, drinks from the rivers (his wives), who are naturally bold in offering their mouths (estuaries), and makes them drink in return. His relationship with his wives is thus unique and unequalled.\"", "pc": [{"w": "मुख-अर्पणेषु", "p": [{"l": "मुख"}, {"l": "अर्पण", "cn": "7.3"}], "e": "in offering their mouths"}, {"w": "प्रकृति-प्रगल्भाः", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "प्रगल्भ", "cn": "2.3"}], "e": "who are by nature bold"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "तरंग-अधर-दान-दक्षः", "p": [{"l": "तरंग"}, {"l": "अधर"}, {"l": "दान"}, {"l": "दक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "expert in giving his wave-lips"}, {"w": "अनन्य-सामान्य-कलत्र-वृत्तिः", "p": [{"l": "अनन्य"}, {"l": "सामान्य"}, {"l": "कलत्र"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "whose behaviour towards his wives is unparalleled"}, {"w": "पिबति", "p": [{"l": "पा", "fin": "पिबति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "drinks"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this (ocean)"}, {"w": "पाययते", "p": [{"l": "पा", "fin": "पाययते", "s": ["णिच्"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "causes to drink (kisses back)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सिन्धूः", "p": [{"l": "सिन्धु", "cn": "2.3"}], "e": "the rivers"}]},
{"c": "13", "n": "10", "i": 1030, "v": "ससत्त्वमादाय नदीमुखाम्भः संमीलयन्तो विवृताननत्वात् । अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्ध्रैरूर्ध्वं वितन्वन्ति जलप्रवाहान् ॥", "mn": "ससत्त्वमिति॥ अमी तिमयो मत्स्यविशेषाः। तदुक्तम्-`अस्ति मत्स्यस्तिमिर्नाम शतयोजनमायतः`इति। विवृताननत्वाद्व्यात्तमुखत्वाद्धेतोः। आननविवृत्येत्यर्थः। ससत्त्वं मत्स्यादिप्राणिसहितं नदीमुखाम्भ आदाय संमीलयन्तश्चञ्चुपुटानि संघट्टयन्तः सन्तः सरन्ध्रैः शिरोभिर्जलप्रवाहानूर्ध्वं वितन्वन्ति। जलयन्त्रक्रीडासमाधिर्व्यज्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अमी तिमयः स-सत्त्वम् नदी-मुख-अम्भः आदाय, विवृत-आननत्वात् संमीलयन्तः, स-रन्ध्रैः शिरोभिः ऊर्ध्वम् जल-प्रवाहान् वितन्वन्ति ।", "es": "\"These whales, having drawn in water from the river estuaries along with the creatures within, close their wide-open mouths and then shoot streams of water upwards through the spouts on their heads.\"", "pc": [{"w": "स-सत्त्वम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "2.1"}], "e": "along with the creatures in it"}, {"w": "आदाय", "p": [{"l": "दा", "inf": "आदाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken in"}, {"w": "नदी-मुख-अम्भः", "p": [{"l": "नदी"}, {"l": "मुख"}, {"l": "अम्भस्", "cn": "2.1"}], "e": "the water from the river-mouths"}, {"w": "संमीलयन्तः", "p": [{"l": "मील्", "inf": "संमीलयत्", "vp": ["सम्"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.3"}], "e": "closing (their mouths)"}, {"w": "विवृत-आननत्वात्", "p": [{"l": "विवृत"}, {"l": "आनन"}, {"l": "त्वात्", "cn": "5.1"}], "e": "due to having their mouths open"}, {"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "these"}, {"w": "शिरोभिः", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "3.3"}], "e": "with their heads"}, {"w": "तिमयः", "p": [{"l": "तिमि", "cn": "1.3"}], "e": "whales"}, {"w": "स-रन्ध्रैः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "रन्ध्र", "cn": "3.3"}], "e": "which have spouts"}, {"w": "ऊर्ध्वम्", "p": [{"l": "ऊर्ध्वम्"}], "e": "upwards"}, {"w": "वितन्वन्ति", "p": [{"l": "तन्", "fin": "वितन्वन्ति", "vp": ["वि"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they shoot out"}, {"w": "जल-प्रवाहान्", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "2.3"}], "e": "streams of water"}]},
{"c": "13", "n": "11", "i": 1031, "v": "मातंगनक्रैः सहसोत्पतद्भिन्नान्द्विधा पश्य समुद्रफेनान् । कपोलसंसर्पितया य एषां व्रजन्ति कर्णक्षणचामरत्वम् ॥", "mn": "मातंगेति॥ सहसोत्पतद्भिर्मातंगनक्रैः मातंगाकारैर्ग्राहैर्द्विधा भिन्नान्समुद्रफेनान् पश्य। ये फेनाः एषां जलमातंगनक्राणां कपोलेषु संसर्पितया संसर्पणेन हेतुना कर्णेषु क्षणं चामरत्वं व्रजन्ति ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "सहसा उत्पतद्भिः मातंग-नक्रैः द्विधा भिन्नान् समुद्र-फेनान् पश्य, ये एषाम् कपोल-संसर्पितया कर्ण-क्षण-चामरत्वम् व्रजन्ति ।", "es": "\"Look at the ocean foam, split in two by elephant-like crocodiles suddenly leaping up. This foam, as it glides over their temples, serves for a moment as decorative chowries for their ears.\"", "pc": [{"w": "मातंग-नक्रैः", "p": [{"l": "मातंग"}, {"l": "नक्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the elephant-like crocodiles"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "उत्पतद्भिः", "p": [{"l": "पत्", "inf": "उत्पतत्", "vp": ["उद्"], "s": ["शतृ"], "cn": "3.3"}], "e": "by those leaping up"}, {"w": "भिन्नान्", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "split"}, {"w": "द्विधा", "p": [{"l": "द्विधा"}], "e": "in two"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "see"}, {"w": "समुद्र-फेनान्", "p": [{"l": "समुद्र"}, {"l": "फेन", "cn": "2.3"}], "e": "the ocean foam"}, {"w": "कपोल-संसर्पितया", "p": [{"l": "कपोल"}, {"l": "संसर्पितृ"}, {"l": "ता", "cn": "3.1"}], "e": "by gliding over their cheeks"}, {"w": "ये", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.3"}], "e": "which (foam)"}, {"w": "एषाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.3"}], "e": "of these (crocodiles)"}, {"w": "व्रजन्ति", "p": [{"l": "व्रज्", "fin": "व्रजन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "attain"}, {"w": "कर्ण-क्षण-चामरत्वम्", "p": [{"l": "कर्ण"}, {"l": "क्षण"}, {"l": "चामर"}, {"l": "त्व", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being momentary chowries for their ears"}]},
{"c": "13", "n": "12", "i": 1032, "v": "वेलानिलाय प्रसृता भुजंगा महोर्मिविस्फूर्जथुनिर्विशेषाः । सूर्यांशुसंपर्कसमृद्धरागैर्व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः ॥", "mn": "वेलेति॥ वैलानिलाय। वेलानिलं पातुमित्यर्थः। `क्रियार्थोपपद-` (पा.2।3।14)इत्यादिना चतुर्थी। प्रसृता निर्गता महोर्मीणां विस्फूर्जथुरुद्रेकः। `ट्वितोऽथुच्` (पा.3।3।89) इत्यथुच्प्रत्ययः। तस्मान्निर्विशेषा दुर्ग्रहमेदा एते भुजंगाः सूर्यांशुसंपर्केण समृद्धरागैः प्रवृद्धकान्तिभिः फणस्थैर्मणिभिर्व्यज्यन्त उन्नीयन्ते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वेला-अनिलाय प्रसृताः, महत्-ऊर्मि-विस्फूर्जथु-निर्विशेषाः एते भुजंगाः फण-स्थैः सूर्य-अंशु-संपर्क-समृद्ध-रागैः मणिभिः व्यज्यन्ते ।", "es": "\"These serpents, stretched out to enjoy the sea-breeze and indistinguishable from the great waves, are revealed only by the gems on their hoods, whose brilliant colors are enhanced by the sun's rays.\"", "pc": [{"w": "वेला-अनिलाय", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "अनिल", "cn": "4.1"}], "e": "for the shore-breeze"}, {"w": "प्रसृताः", "p": [{"l": "सृ", "inf": "प्रसृत", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "stretched out"}, {"w": "भुजंगाः", "p": [{"l": "भुजंग", "cn": "1.3"}], "e": "serpents"}, {"w": "महत्-ऊर्मि-विस्फूर्जथु-निर्विशेषाः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "ऊर्मि"}, {"l": "विस्फूर्जथु"}, {"l": "निर्विशेष", "cn": "1.3"}], "e": "indistinguishable from the swelling of the great waves"}, {"w": "सूर्य-अंशु-संपर्क-समृद्ध-रागैः", "p": [{"l": "सूर्य"}, {"l": "अंशु"}, {"l": "संपर्क"}, {"l": "समृद्ध"}, {"l": "राग", "cn": "3.3"}], "e": "whose colors are enriched by contact with the sun's rays"}, {"w": "व्यज्यन्ते", "p": [{"l": "अन्ज्", "fin": "व्यज्यन्ते", "vp": ["वि"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A2"}], "e": "are revealed"}, {"w": "एते", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.3"}], "e": "these"}, {"w": "मणिभिः", "p": [{"l": "मणि", "cn": "3.3"}], "e": "by the gems"}, {"w": "फण-स्थैः", "p": [{"l": "फण"}, {"l": "स्थ", "cn": "3.3"}], "e": "situated on their hoods"}]},
{"c": "13", "n": "13", "i": 1033, "v": "तवाधरस्पर्धिषु विद्रुमेषु पर्यस्तमेतत्सहसोर्मिवेगात् । ऊर्ध्वाङ्कुरप्रोतमुखं कथंचित्क्लेशादपक्रामति शङ्खयूथम् ॥", "mn": "तवेति॥ तवाधरस्पर्धिषु। अधरसदृशेष्वित्यर्थः। विद्रुमेषु प्रबालेषु सहसोर्मिवेगात्पर्यस्तं प्रोत्क्षिप्तमूर्ध्वाङ्कुरैर्विद्रुमप्ररोहैः प्रोतमुखं स्यूतवदनमेतच्छङ्खानां यूथं वृन्दं कथंचित्क्लेशादपक्रामति। विसम्ब्यापसरतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ऊर्मि-वेगात् तव अधर-स्पर्धिषु विद्रुमेषु सहसा पर्यस्तम्, ऊर्ध्व-अङ्कुर-प्रोत-मुखम् एतत् शङ्ख-यूथम् कथंचित् क्लेशात् अपक्रामति ।", "es": "\"A group of conches, cast by a wave's force onto corals that rival your lips, struggles to move away. Its opening is pierced by an upward-pointing coral sprout, causing it great difficulty.\"", "pc": [{"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "अधर-स्पर्धिषु", "p": [{"l": "अधर"}, {"l": "स्पर्धिन्", "cn": "7.3"}], "e": "on the corals that rival (your) lips"}, {"w": "विद्रुमेषु", "p": [{"l": "विद्रुम", "cn": "7.3"}], "e": "on the corals"}, {"w": "पर्यस्तम्", "p": [{"l": "अस्", "inf": "पर्यस्त", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "cast upon"}, {"w": "एतत्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "ऊर्मि-वेगात्", "p": [{"l": "ऊर्मि"}, {"l": "वेग", "cn": "5.1"}], "e": "by the force of a wave"}, {"w": "ऊर्ध्व-अङ्कुर-प्रोत-मुखम्", "p": [{"l": "ऊर्ध्व"}, {"l": "अङ्कुर"}, {"l": "प्रोत"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "with its opening pierced by an upward-pointing sprout"}, {"w": "कथंचित्", "p": [{"l": "कथंचित्"}], "e": "with difficulty"}, {"w": "क्लेशात्", "p": [{"l": "क्लेश", "cn": "5.1"}], "e": "with trouble"}, {"w": "अपक्रामति", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "अपक्रामति", "vp": ["अप"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "moves away"}, {"w": "शङ्ख-यूथम्", "p": [{"l": "शङ्ख"}, {"l": "यूथ", "cn": "1.1"}], "e": "a multitude of conches"}]},
{"c": "13", "n": "14", "i": 1034, "v": "प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुमावर्तवेगाद्भ्रमता घनेन । आभाति भूयिष्ठमयं समुद्रः प्रमध्यमानो गिरिणेव भूयः ॥", "mn": "प्रवृत्तेति॥ पयांसि पातुं प्रवृत्त एव प्रवृत्तमात्रो न तु पीतवान्, तेन आवर्तवेगात्। `स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः` इत्यमरः (अ.को.1|10|6)। भ्रमता घनेनायं समुद्रो भूयः पुनरपि गिरिणा मन्दरेण प्रमथ्यमान इव भूयिष्ठमत्यन्तमाभाति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पयांसि पातुम् प्रवृत्त-मात्रेण आवर्त-वेगात् भ्रमता घनेन अयम् समुद्रः, भूयः गिरिणा प्रमध्यमानः इव, भूयिष्ठम् आभाति ।", "es": "\"As a cloud, just beginning to drink water, whirls with the force of a vortex, this ocean appears exceedingly brilliant, as if it is being churned once again by Mount Mandara.\"", "pc": [{"w": "प्रवृत्त-मात्रेण", "p": [{"l": "प्रवृत्त"}, {"l": "मात्र", "cn": "3.1"}], "e": "by the one that has just begun"}, {"w": "पयांसि", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "2.3"}], "e": "water"}, {"w": "पातुम्", "p": [{"l": "पा", "inf": "पातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to drink"}, {"w": "आवर्त-वेगात्", "p": [{"l": "आवर्त"}, {"l": "वेग", "cn": "5.1"}], "e": "with the force of a whirlpool"}, {"w": "भ्रमता", "p": [{"l": "भ्रम्", "inf": "भ्रमता", "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "by the whirling"}, {"w": "घनेन", "p": [{"l": "घन", "cn": "3.1"}], "e": "by the cloud"}, {"w": "आभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "आभाति", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "appears"}, {"w": "भूयिष्ठम्", "p": [{"l": "भूयिष्ठम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "समुद्रः", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "1.1"}], "e": "ocean"}, {"w": "प्रमध्यमानः", "p": [{"l": "मन्थ्", "inf": "प्रमध्यमान", "vp": ["प्र"], "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being churned"}, {"w": "गिरिणा", "p": [{"l": "गिरि", "cn": "3.1"}], "e": "by the mountain (Mandara)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}]},
{"c": "13", "n": "15", "i": 1035, "v": "दूरादयश्चक्रनिभस्य तन्वी तमालतालीवनराजिनीला । आभाति वेला लवणाम्बुराशेर्धारानिबद्धेव कलङ्करेखा ॥", "mn": "दूरादिति॥ अयश्चक्रनिभस्य लवणाम्बुराशेर्दूरात्तन्व्यणुत्वेनावभासमाना तमालतालीवनराजिभिर्नीला वेला तीरभूमिर्धारानिबद्धा चक्राश्रिता कलङ्करेखामालिन्यरेखेव। आभाति। `मालिन्यरेखां तु कलङ्कमाहुः` इति दण्डी ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दूरात् अयः-चक्र-निभस्य लवण-अम्बु-राशेः तन्वी तमाल-ताली-वन-राजि-नीला वेला, धारा-निबद्धा कलङ्क-रेखा इव आभाति ।", "es": "\"From a distance, the vast ocean resembles an iron wheel. Its slender shoreline, dark with lines of Tamala and palm forests, appears like a line of rust clinging to the wheel's edge.\"", "pc": [{"w": "दूरात्", "p": [{"l": "दूरात्"}], "e": "from a distance"}, {"w": "अयः-चक्र-निभस्य", "p": [{"l": "अयस्"}, {"l": "चक्र"}, {"l": "निभ", "cn": "6.1"}], "e": "of the one resembling an iron wheel"}, {"w": "तन्वी", "p": [{"l": "तन्वी", "cn": "1.1"}], "e": "slender"}, {"w": "तमाल-ताली-वन-राजि-नीला", "p": [{"l": "तमाल"}, {"l": "ताली"}, {"l": "वन"}, {"l": "राजि"}, {"l": "नीला", "cn": "1.1"}], "e": "dark like a line of Tamala and palm forests"}, {"w": "आभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "आभाति", "vp": ["आ"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "appears"}, {"w": "वेला", "p": [{"l": "वेला", "cn": "1.1"}], "e": "shoreline"}, {"w": "लवण-अम्बु-राशेः", "p": [{"l": "लवण"}, {"l": "अम्बु"}, {"l": "राशि", "cn": "6.1"}], "e": "of the salt-water ocean"}, {"w": "धारा-निबद्धा", "p": [{"l": "धारा"}, {"l": "निबद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "bound to the edge"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कलङ्क-रेखा", "p": [{"l": "कलङ्क"}, {"l": "रेखा", "cn": "1.1"}], "e": "a line of rust"}]},
{"c": "13", "n": "16", "i": 1036, "v": "वेलानिलः केतकरेणुभिस्ते संभावयत्याननमायताक्षि! । मामक्षमं मण्डनकालहानेर्वेत्तीव बिम्बाधरबद्धतृष्णम् ॥", "mn": "वेलेति॥ हे आयताक्षि!`वेला स्यात्तीरनीरयोः` इति विश्वः। वेलानिलः केतकरेणुभिस्त आननं संभावयति। किमर्थमित्यपेक्षायामुत्प्रेक्ष्यते-बिम्बाधरे बद्दतृष्णं मां मण्डनेनाभरणक्रियया कालहानिर्विलम्बस्तस्या अक्षममसहमानम्। कर्मणि षष्ठी। कालहानिमसहमानं वेत्तीव वेत्ति किम्? नो चेत्कथं संभावयेदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "आयत-अक्षि! वेला-अनिलः केतक-रेणुभिः ते आननम् संभावयति । (सः) मण्डन-काल-हानेः अक्षमम् बिम्ब-अधर-बद्ध-तृष्णम् माम् वेत्ति इव ।", "es": "\"O long-eyed one! The sea-breeze adorns your face with Ketaki pollen, as if it knows that I, who long for your Bimba-fruit-like lips, am impatient at this delay in your beautification.\"", "pc": [{"w": "वेला-अनिलः", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "अनिल", "cn": "1.1"}], "e": "The shore-breeze"}, {"w": "केतक-रेणुभिः", "p": [{"l": "केतक"}, {"l": "रेणु", "cn": "3.3"}], "e": "with the pollen of Ketaki flowers"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "संभावयति", "p": [{"l": "भू", "fin": "संभावयति", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "adorns"}, {"w": "आननम्", "p": [{"l": "आनन", "cn": "2.1"}], "e": "face"}, {"w": "आयत-अक्षि", "p": [{"l": "आयत"}, {"l": "अक्षि", "cn": "8.1"}], "e": "O long-eyed one"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "अक्षमम्", "p": [{"l": "अक्षम", "cn": "2.1"}], "e": "impatient"}, {"w": "मण्डन-काल-हानेः", "p": [{"l": "मण्डन"}, {"l": "काल"}, {"l": "हानि", "cn": "6.1"}], "e": "of the loss of time for adornment"}, {"w": "वेत्ति", "p": [{"l": "विद्", "fin": "वेत्ति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "knows"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "बिम्ब-अधर-बद्ध-तृष्णम्", "p": [{"l": "बिम्ब"}, {"l": "अधर"}, {"l": "बद्ध"}, {"l": "तृष्ण", "cn": "2.1"}], "e": "who has a longing for your Bimba-like lips"}]},
{"c": "13", "n": "17", "i": 1037, "v": "एते वयं सैकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः । प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात्कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥", "mn": "एत इति॥ एते वयं सैकतेषु भिन्नाभिः स्फुटिताभिः शुक्तिभिः पर्यस्तानि परितः क्षिप्तानि मुक्तानां पटलानि यस्मिंस्तत्तथोक्तं फलैरावर्जिता आनमिता पूगमाला यस्मिंस्तत् पयोधेः कूलं विमानवेगान्मुहूर्तेन प्राप्ताः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "विमान-वेगात् एते वयम् मुहूर्तेन, सैकत-भिन्न-शुक्ति-पर्यस्त-मुक्ता-पटलम्, फल-आवर्जित-पूग-मालम् पयोधेः कूलम् प्राप्ताः (स्मः) ।", "es": "\"Due to the speed of our celestial car, we have in a moment reached the ocean's shore. It is a place where pearls from broken shells are strewn on the sand, and rows of areca-nut trees are bent low with the weight of their fruit.\"", "pc": [{"w": "एते", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.3"}], "e": "we here"}, {"w": "वयम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.3"}], "e": "we"}, {"w": "सैकत-भिन्न-शुक्ति-पर्यस्त-मुक्ता-पटलम्", "p": [{"l": "सैकत"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "शुक्ति"}, {"l": "पर्यस्त"}, {"l": "मुक्ता"}, {"l": "पटल", "cn": "2.1"}], "e": "where there is an expanse of pearls strewn from oyster shells broken on the sandy beach"}, {"w": "पयोधेः", "p": [{"l": "पयोधि", "cn": "6.1"}], "e": "of the ocean"}, {"w": "प्राप्ताः", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "have reached"}, {"w": "मुहूर्तेन", "p": [{"l": "मुहूर्त", "cn": "3.1"}], "e": "in a moment"}, {"w": "विमान-वेगात्", "p": [{"l": "विमान"}, {"l": "वेग", "cn": "5.1"}], "e": "due to the speed of the celestial car"}, {"w": "कूलम्", "p": [{"l": "कूल", "cn": "2.1"}], "e": "the shore"}, {"w": "फल-आवर्जित-पूग-मालम्", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "आवर्जित"}, {"l": "पूग"}, {"l": "माल", "cn": "2.1"}], "e": "which has rows of areca-nut trees bent down with fruit"}]},
{"c": "13", "n": "18", "i": 1038, "v": "कुरुष्व तावत्करभोरु! पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि! दृष्टिपातम् । एषा विदूरीभवतः समुद्रात्सकानना निष्पततीव भूमिः ॥", "mn": "कुरुष्वेति॥ `मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः` इत्यमरः। करभ इवोरूयस्याः सा करभोरूः। `ऊरूत्तरपदादौपम्ये` (पा.4।1।69)इत्यङ्। तस्याः संबुद्धिर्हे करभोरू। मृगवत्प्रेक्षत इति विग्रहः। हे मृगप्रेक्षिणि! तावत्पश्चान्मार्गे लङ्घिताध्वनि दृषअटिपातं कुरुष्व। एषा सकानना भूमिर्विदूरीभवतः समुद्रान्निष्पतति निष्क्रामतीव। `विदूर`शब्दाद्विशेष्यनिघ्नाञ्च्विः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "करभ-ऊरु! मृग-प्रेक्षिणि! तावत् पश्चात् मार्गे दृष्टि-पातम् कुरुष्व । विदूरी-भवतः समुद्रात् स-कानना एषा भूमिः निष्पतति इव ।", "es": "\"O you with thighs like an elephant's trunk and the gaze of a deer, cast a glance back at the path we've traveled! See how the forested land appears to be flying out from the receding ocean.\"", "pc": [{"w": "कुरुष्व", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुरुष्व", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "A1"}], "e": "make"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "now"}, {"w": "करभ-ऊरु", "p": [{"l": "करभ"}, {"l": "ऊरु", "cn": "8.1"}], "e": "O you with thighs like an elephant's trunk"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "behind"}, {"w": "मार्गे", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "मृग-प्रेक्षिणि", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "प्रेक्षिणी", "cn": "8.1"}], "e": "O you with the gaze of a deer"}, {"w": "दृष्टि-पातम्", "p": [{"l": "दृष्टि"}, {"l": "पात", "cn": "2.1"}], "e": "a glance"}, {"w": "एषा", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "विदूरी-भवतः", "p": [{"l": "विदूरीभवत्", "cn": "6.1"}], "e": "from the receding"}, {"w": "समुद्रात्", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "5.1"}], "e": "from the ocean"}, {"w": "स-कानना", "p": [{"l": "स"}, {"l": "कानन", "cn": "1.1"}], "e": "with its forests"}, {"w": "निष्पतति", "p": [{"l": "पत्", "fin": "निष्पतति", "vp": ["निस्"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "is emerging"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "भूमिः", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "1.1"}], "e": "the land"}]},
{"c": "13", "n": "19", "i": 1039, "v": "क्वचित्पथा संचरते सुराणां क्वचिद्धनानां पततां क्वचिञ्च । यथाविधो मे मनसोऽभिलाषः प्रवर्तते पश्य तथा विमानम् ॥", "mn": "क्वचिदिति॥ हे देवि! विमानं पुष्पकं मे मनसोऽभिलाषो यथआविधस्तथा प्रवर्तते पशअय। क्वचित् सुराणां पथा संचरते। क्वचिद्धनानां क्वचित्पततां पक्षिणां च पथा संचरते। `समस्तृतीयायुक्तात्` (पा.1।3।54)इति संपूर्वाञ्चरतेरात्मनेपदम् ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "पश्य, विमानम् क्वचित् सुराणाम् पथा, क्वचित् घनानाम्, क्वचित् च पतताम् (पथा) संचरते । मे मनसः यथा-विधः अभिलाषः (भवति), तथा प्रवर्तते ।", "es": "\"See, this celestial car moves as I wish: sometimes on the path of the gods, sometimes of the clouds, and sometimes of the birds. It proceeds according to whatever desire arises in my mind.\"", "pc": [{"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "sometimes"}, {"w": "पथा", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the path"}, {"w": "संचरते", "p": [{"l": "चर्", "fin": "संचरते", "vp": ["सम्"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "it moves"}, {"w": "सुराणाम्", "p": [{"l": "सुर", "cn": "6.3"}], "e": "of the gods"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "sometimes"}, {"w": "घनानाम्", "p": [{"l": "घन", "cn": "6.3"}], "e": "of the clouds"}, {"w": "पतताम्", "p": [{"l": "पतत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the birds"}, {"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "and sometimes"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यथा-विधः", "p": [{"l": "यथाविध", "cn": "1.1"}], "e": "whatever kind"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "मनसः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the mind"}, {"w": "अभिलाषः", "p": [{"l": "अभिलाष", "cn": "1.1"}], "e": "desire"}, {"w": "प्रवर्तते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रवर्तते", "vp": ["प्र"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "it proceeds"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "see"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "विमानम्", "p": [{"l": "विमान", "cn": "1.1"}], "e": "the celestial car"}]},
{"c": "13", "n": "20", "i": 1040, "v": "असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धिस्त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः । आकाशवायुर्दिनयौवनोत्थानाचामति स्वेदलवान्मुखे ते ॥", "mn": "असाविति॥ महेन्द्रद्विपदानगन्धिरैरावतमदगन्धिः। त्रिभिमार्गैर्गच्छतीति त्रिमार्गगा गङ्गा। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51)इत्यादिनोत्तरपदसमासः। तस्या वीचीनां विमर्देन संपर्केण शीतोऽसावाकाशवायुर्दिनयौवनोत्थान्मध्याह्नसंभवांस्ते मुखे स्वेदलवानाचामति हरति। अनेन सुरपथसंचारो दर्शितः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ महेन्द्रद्विपदानगन्धिः त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः आकाशवायुः ते मुखे दिनयौवनोत्थान् स्वेदलवान् आचामति ।", "es": "Rama tells Sita that this celestial wind, fragrant like the ichor of Indra's elephant Airavata and cooled by the waves of the Ganga, is sipping away the drops of perspiration from her face, caused by the midday heat.", "pc": [{"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "महेन्द्रद्विपदानगन्धिः", "p": [{"l": "महेन्द्र"}, {"l": "द्विप"}, {"l": "दान"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "1.1"}], "e": "fragrant with the ichor of Indra's elephant"}, {"w": "त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः", "p": [{"l": "त्रिमार्गगा"}, {"l": "वीचि"}, {"l": "विमर्द"}, {"l": "शीतल", "cn": "1.1"}], "e": "cooled by contact with the waves of the Ganga"}, {"w": "आकाशवायुः", "p": [{"l": "आकाश"}, {"l": "वायु", "cn": "1.1"}], "e": "wind of the sky"}, {"w": "दिनयौवनोत्थान्", "p": [{"l": "दिन"}, {"l": "यौवन"}, {"l": "उत्थ", "cn": "2.3"}], "e": "arisen from the midday heat"}, {"w": "आचामति", "p": [{"l": "चम्", "fin": "आचामति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "sips away"}, {"w": "स्वेदलवान्", "p": [{"l": "स्वेद"}, {"l": "लव", "cn": "2.3"}], "e": "the drops of perspiration"}, {"w": "मुखे", "p": [{"l": "मुख", "cn": "7.1"}], "e": "on the face"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}]},
{"c": "13", "n": "21", "i": 1041, "v": "करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस्त्वया चण्डि! कुतूहलिन्या । आमुञअचतीवाभरणं द्वितीयमुद्भिन्नविद्युद्वलयो घनस्ते ॥", "mn": "करेणेति॥ हे चण्डि कोपने!`चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः` इत्यमरः (अ.को.3|1|32)। कुतूहलिन्या विनोदार्थिन्या त्वया कर्त्र्या वातायने गवाक्षे लम्बितेनावस्रंसितेन करेण स्पृषअट उद्भइन्नविद्युद्वलयो घनस्ते द्वितीयमाभरणं वलयमामुञ्चतीवार्पयतीव। `चण्डि`इत्यनेन कोपनशीलत्वाद्भीतः क्षिप्रं त्वां मुञ्चति मेघ इति व्यज्यते ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "चण्डि! कुतूहलिन्या त्वया वातायनलम्बितेन करेण स्पृष्टः उद्भिन्नविद्युद्वलयः ते घनः द्वितीयम् आभरणम् आमुञ्चति इव ।", "es": "Rama says to Sita, \"O passionate one! Touched by your curious hand dangling from the window, this cloud, with its flashing bracelets of lightning, seems to be putting on a second ornament for you.\"", "pc": [{"w": "करेण", "p": [{"l": "कर", "cn": "3.1"}], "e": "by the hand"}, {"w": "वातायनलम्बितेन", "p": [{"l": "वातायन"}, {"l": "लम्बित", "cn": "3.1"}], "e": "dangling from the window"}, {"w": "स्पृष्टः", "p": [{"l": "स्पृश्", "cn": "1.1", "inf": "स्पृष्ट", "s": ["क्त"]}], "e": "touched"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "चण्डि", "p": [{"l": "चण्डि", "cn": "8.1"}], "e": "O passionate one!"}, {"w": "कुतूहलिन्या", "p": [{"l": "कुतूहलिन्", "cn": "3.1"}], "e": "curious"}, {"w": "आमुञ्चति", "p": [{"l": "मुच्", "fin": "आमुञ्चति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "puts on"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "आभरणं", "p": [{"l": "आभरण", "cn": "2.1"}], "e": "an ornament"}, {"w": "द्वितीयम्", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "2.1"}], "e": "a second"}, {"w": "उद्भिन्नविद्युद्वलयः", "p": [{"l": "उद्भिन्न"}, {"l": "विद्युत्"}, {"l": "वलय", "cn": "1.1"}], "e": "which has flashing bracelets of lightning"}, {"w": "घनः", "p": [{"l": "घन", "cn": "1.1"}], "e": "the cloud"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}]},
{"c": "13", "n": "22", "i": 1042, "v": "अमी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि । अध्यासते चीरभृतो यथास्वं चिरोज्झितान्याश्रममण्डलानि ॥", "mn": "अमी इति॥ अमी चीरभृतस्तापसा जनस्थानमपोढविघ्नमपास्तविघ्नं मत्वा ज्ञात्वा समारब्धा नवा उटजाः पर्णशाला येषु तानि। `पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|6)। चिरोैज्झितानि। राक्षसभयादित्यर्थः। आश्रममण्डलान्याश्रमविभागान्। यथास्वं स्वमनतिक्रम्य। अध्यासतेऽधितिष्ठन्ति॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चीरभृतः जनस्थानम् अपोढविघ्नम् मत्वा, चिर-उज्झितानि समारब्धनवोटजानि आश्रममण्डलानि यथास्वम् अध्यासते ।", "es": "Rama points out that ascetics, considering Janasthana now free from obstacles, are returning to their respective, long-abandoned hermitage grounds and have begun constructing new huts.", "pc": [{"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "These"}, {"w": "जनस्थानम्", "p": [{"l": "जनस्थान", "cn": "2.1"}], "e": "Janasthana"}, {"w": "अपोढविघ्नम्", "p": [{"l": "अपोढ"}, {"l": "विघ्न", "cn": "2.1"}], "e": "with obstacles removed"}, {"w": "मत्वा", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having considered"}, {"w": "समारब्धनवोटजानि", "p": [{"l": "समारब्ध"}, {"l": "नव"}, {"l": "उटज", "cn": "2.3"}], "e": "in which new huts have been started"}, {"w": "अध्यासते", "p": [{"l": "आस्", "fin": "अध्यासते", "pn": 9, "t": "लट्", "vp": ["अधि"], "pp": "A1"}], "e": "inhabit"}, {"w": "चीरभृतः", "p": [{"l": "चीर"}, {"l": "भृत्", "cn": "1.3"}], "e": "the ascetics wearing bark-garments"}, {"w": "यथास्वम्", "p": [{"l": "यथास्वम्"}], "e": "each in his own"}, {"w": "चिरोज्झितानि", "p": [{"l": "चिर"}, {"l": "उज्झित", "cn": "2.3"}], "e": "long-abandoned"}, {"w": "आश्रममण्डलानि", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "मण्डल", "cn": "2.3"}], "e": "the hermitage grounds"}]},
{"c": "13", "n": "23", "i": 1043, "v": "सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टां मया नूपुरमेकमुर्व्याम् । अदृश्यत त्वञ्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम् ॥", "mn": "सैषेति॥ सा पूर्वानुभूता स्थल्येषा। दृशअयत इत्यर्थः। यत्र स्थल्यां त्वां विचिन्वताऽन्विष्यता मया। त्वञअचरणारविन्देन यो विश्लेषो वियोगस्तेन यद्दुःखं तस्मादिव बद्धमौनं निःशब्दम्। उर्व्यां भ्रष्टमेकं नूपुरं मञ्जीरः। `मञ्जरो नूपुरोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः। अदृश्यत दृष्टम्। हेतूत्प्रेक्षा॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "एषा सा स्थली, यत्र भ्रष्टाम् त्वाम् विचिन्वता मया उर्व्याम् एकम् नूपुरम् अदृश्यत, यत् त्वत्-चरण-अरविन्द-विश्लेष-दुःखात् बद्धमौनम् इव स्थितम् आसीत् ।", "es": "Rama shows Sita the spot where, while searching for her after she was lost, he saw a single anklet on the ground. It seemed to be silent, as if grieving from the pain of separation from her lotus-like foot.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "एषा", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "is this"}, {"w": "स्थली", "p": [{"l": "स्थली", "cn": "1.1"}], "e": "place"}, {"w": "यत्र", "p": [{"l": "यत्र"}], "e": "where"}, {"w": "विचिन्वता", "p": [{"l": "चि", "cn": "3.1", "inf": "विचिन्वत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["वि"]}], "e": "by (me) searching"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "for you"}, {"w": "भ्रष्टाम्", "p": [{"l": "भ्रंश्", "cn": "2.1", "inf": "भ्रष्ट", "s": ["क्त"]}], "e": "who was lost"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "नूपुरम्", "p": [{"l": "नूपुर", "cn": "1.1"}], "e": "anklet"}, {"w": "एकम्", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "उर्व्याम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "7.1"}], "e": "on the ground"}, {"w": "अदृश्यत", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अदृश्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "त्वच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखात्", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "चरण"}, {"l": "अरविन्द"}, {"l": "विश्लेष"}, {"l": "दुःख", "cn": "5.1"}], "e": "from the sorrow of separation from your lotus-feet"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "बद्धमौनम्", "p": [{"l": "बद्ध"}, {"l": "मौन", "cn": "1.1"}], "e": "bound in silence"}]},
{"c": "13", "n": "24", "i": 1044, "v": "त्वं रक्षसा भीरु! यतोऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे । अदर्शयन्वक्तुमशक्नुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः ॥", "mn": "त्वमिति॥ हे भूरु भयशीले! `ऊङुतः` (पा.4।1।36)इत्यूङ्। ततो नदीत्वात्संबुद्धो ह्रस्वः। त्वं रक्षसा रावणेन यतो येन मार्गेण। सार्वविभक्तिकस्तसिः। अपनीताऽपहृता तं मार्गं वागिन्द्रियाभावाद्वक्तुमशक्नुवत्य एता लता वीरुध आवर्जिता नमिताः पल्लवाः पाणिस्थानीया याभिस्ताभिः शाखाभिः स्वावयवभूताभिः कृपया मेऽदर्शयन्। हस्तचेष्टयाऽसूचयन्नित्यर्थः। `शाखा वृक्षान्तरे भुजे`इति विश्वः। लतादीनामपि ज्ञानमस्त्येव। तदुक्तं मनुना(1।49)-`अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः`इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भीरु! यतः रक्षसा त्वम् अपनीता, तम् मार्गम् वक्तुम् अशक्नुवत्यः एताः लताः कृपया आवर्जितपल्लवाभिः शाखाभिः मे अदर्शयन् ।", "es": "\"O timid one!\" says Rama, \"These creepers, unable to speak, kindly showed me the path by which the Rakshasa carried you away, by pointing with their branches, which had drooping tender leaves.\"", "pc": [{"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "You"}, {"w": "रक्षसा", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the Rakshasa"}, {"w": "भीरु", "p": [{"l": "भीरु", "cn": "8.1"}], "e": "O timid one!"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "which way"}, {"w": "अपनीता", "p": [{"l": "नी", "cn": "1.1", "inf": "अपनीत", "s": ["क्त"], "vp": ["अप"]}], "e": "were carried away"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "मार्गम्", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "path"}, {"w": "एताः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.3"}], "e": "these"}, {"w": "कृपया", "p": [{"l": "कृपा", "cn": "3.1"}], "e": "out of compassion"}, {"w": "लताः", "p": [{"l": "लता", "cn": "1.3"}], "e": "creepers"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to me"}, {"w": "अदर्शयन्", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अदर्शयन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "showed"}, {"w": "वक्तुम्", "p": [{"l": "वच्", "inf": "वक्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to speak"}, {"w": "अशक्नुवत्यः", "p": [{"l": "शक्", "cn": "1.3", "inf": "अशक्नुवत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "being unable"}, {"w": "शाखाभिः", "p": [{"l": "शाखा", "cn": "3.3"}], "e": "with their branches"}, {"w": "आवर्जितपल्लवाभिः", "p": [{"l": "आवर्जित"}, {"l": "पल्लव", "cn": "3.3"}], "e": "with drooping tender leaves"}]},
{"c": "13", "n": "25", "i": 1045, "v": "मृग्यश्च दर्भाङ्कुरनिर्व्यपेक्षास्तवागतिज्ञं समबोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥", "mn": "मृग्यश्चेति॥ दर्भाङ्कुरेषु भक्ष्येषु निर्व्यपेक्षा निःस्पृहा मृग्यो मृग्ङ्गानाश्चोत्पक्ष्मराजिनि विलोचनानि दक्षिणस्यां दिशि व्यापारयन्त्यः प्रवर्तयन्त्यः सत्यस्तवागतिज्ञं गत्यनभिज्ञं मां समबोधयन्। दृष्टिचेष्टया त्वद्गतिमबोधयन्नित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दर्भ-अङ्कुर-निर्व्यपेक्षाः मृग्यः च दक्षिणस्याम् दिशि उत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि व्यापारयन्त्यः, तव-आगति-अज्ञम् माम् समबोधयन् ।", "es": "Rama continues, \"And the doe-deer, indifferent to the sprouts of grass, informed me—who was ignorant of your path—by directing their eyes, with upturned lashes, towards the southern direction.\"", "pc": [{"w": "मृग्यः", "p": [{"l": "मृगी", "cn": "1.3"}], "e": "The doe-deer"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "And"}, {"w": "दर्भाङ्कुरनिर्व्यपेक्षाः", "p": [{"l": "दर्भ"}, {"l": "अङ्कुर"}, {"l": "निर्व्यपेक्ष", "cn": "1.3"}], "e": "indifferent to the sprouts of Darbha grass"}, {"w": "तवागतिज्ञम्", "p": [{"l": "तव"}, {"l": "आगति"}, {"l": "अज्ञ", "cn": "2.1"}], "e": "(me) who was ignorant of your whereabouts"}, {"w": "समबोधयन्", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "समबोधयन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["सम्"], "pp": "P1"}], "e": "informed"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "व्यापारयन्त्यः", "p": [{"l": "पृ", "cn": "1.3", "inf": "व्यापारयन्ती", "s": ["शतृ"], "vp": ["वि", "आ"]}], "e": "directing"}, {"w": "दिशि", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "7.1"}], "e": "in the direction"}, {"w": "दक्षिणस्याम्", "p": [{"l": "दक्षिणा", "cn": "7.1"}], "e": "southern"}, {"w": "उत्पक्ष्मराजीनि", "p": [{"l": "उत्"}, {"l": "पक्ष्मन्"}, {"l": "राजि", "cn": "2.3"}], "e": "with upturned rows of eyelashes"}, {"w": "विलोचनानि", "p": [{"l": "विलोचन", "cn": "2.3"}], "e": "their eyes"}]},
{"c": "13", "n": "26", "i": 1046, "v": "एतद्गिरेर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि श्रृङ्गम् । नवं पयो यत्र घनैर्मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टम् ॥", "mn": "एतदिति॥ माल्यवतो नाम गिरेरम्बरलेख्यभ्रंकषं श्रृङ्गमेतत्पुरस्तादग्र आविर्भवति। यत्र शृङ्गे धनैर्मेघैर्नवं पयो मया त्वद्विप्रयोगेण यदश्रु तञ्च समं युगपद्विसृष्टम्। मेघदर्शनाद्वर्षतुल्यमश्रु विमुक्तमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "माल्यवतः गिरेः एतत् अम्बरलेखि श्रृङ्गम् पुरस्तात् आविर्भवति । यत्र घनैः नवम् पयः, मया च त्वत्-विप्रयोग-अश्रु समम् विसृष्टम् ।", "es": "Rama points ahead, \"Look, the sky-scraping peak of Mount Malyavat appears before us. It was there that the clouds shed fresh rain and I shed tears from the pain of separation from you, both at the same time.\"", "pc": [{"w": "एतत्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "गिरेः", "p": [{"l": "गिरि", "cn": "6.1"}], "e": "of the mountain"}, {"w": "माल्यवतः", "p": [{"l": "माल्यवत्", "cn": "6.1"}], "e": "Malyavat"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "in front"}, {"w": "आविर्भवति", "p": [{"l": "भू", "fin": "आविर्भवति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["आविस्"], "pp": "P1"}], "e": "appears"}, {"w": "अम्बरलेखि", "p": [{"l": "अम्बर"}, {"l": "लेखिन्", "cn": "1.1"}], "e": "sky-scraping"}, {"w": "श्रृङ्गम्", "p": [{"l": "श्रृङ्ग", "cn": "1.1"}], "e": "peak"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "fresh"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "2.1"}], "e": "water (rain)"}, {"w": "यत्र", "p": [{"l": "यत्र"}], "e": "where"}, {"w": "घनैः", "p": [{"l": "घन", "cn": "3.3"}], "e": "by the clouds"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "त्वद्विप्रयोगाश्रु", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "विप्रयोग"}, {"l": "अश्रु", "cn": "2.1"}], "e": "tears of separation from you"}, {"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "simultaneously"}, {"w": "विसृष्टम्", "p": [{"l": "सृज्", "cn": "1.1", "inf": "विसृष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "was shed"}]},
{"c": "13", "n": "27", "i": 1047, "v": "गन्धश्च धाराहतपल्वलानां कादम्बमर्धोद्गतकेसरं च । स्निग्धाशअच केकाः शिखिनां बभूवुर्यस्मिन्नसह्यानि विनात्वया मे ॥", "mn": "गन्धश्चेति॥ यस्मिन् शृङ्गे धाराभिर्वर्षधाराभिराहतानां पल्वलानां गन्धश्च। अर्धोद्गतकेसरं कादम्बं नीपकुसुमं च। स्निग्धामधुराः। शिखइनां बर्हिणाम्। `शिखिनौ वह्निबर्हिणौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|114)। केकाशअच। त्वया विना मेऽसह्यानि बुभूवुः। `नपुंसकमनपुंसकेन-` (पा.1।2।69) इति नपुंसकैकशेषः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "यस्मिन् धारा-हत-पल्वलानाम् गन्धः च, अर्ध-उद्गत-केसरम् कादम्बम् च, शिखिनाम् स्निग्धाः केकाः च, त्वया विना मे असह्यानि बभूवुः ।", "es": "On that mountain, the fragrance of rain-swept pools, the Kadamba flower with its half-emerged filaments, and the lovely cries of peacocks—all these became unbearable for me without you.", "pc": [{"w": "गन्धः", "p": [{"l": "गन्ध", "cn": "1.1"}], "e": "The fragrance"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "धाराहतपल्वलानाम्", "p": [{"l": "धारा"}, {"l": "हत"}, {"l": "पल्वल", "cn": "6.3"}], "e": "of the pools struck by showers"}, {"w": "कादम्बम्", "p": [{"l": "कादम्ब", "cn": "1.1"}], "e": "the Kadamba flower"}, {"w": "अर्धोद्गतकेसरम्", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "उद्गत"}, {"l": "केसर", "cn": "1.1"}], "e": "with half-emerged filaments"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "स्निग्धाः", "p": [{"l": "स्निग्ध", "cn": "1.3"}], "e": "lovely"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "केकाः", "p": [{"l": "केका", "cn": "1.3"}], "e": "the cries"}, {"w": "शिखिनाम्", "p": [{"l": "शिखिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the peacocks"}, {"w": "बभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "यस्मिन्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "7.1"}], "e": "where"}, {"w": "असह्यानि", "p": [{"l": "असह्य", "cn": "1.3"}], "e": "unbearable"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "you"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "to me"}]},
{"c": "13", "n": "28", "i": 1048, "v": "पूर्वानुभूतं स्मरता च यत्र कम्पोत्तरं भीरु! तवोपगूढम् । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद्धनगर्जितानि ॥", "mn": "पूर्वेति॥ किंच, हे भीरु! यत्र शृङ्गे पूर्वानुभूतं कम्पोत्तरं कम्पप्रधानं तवोपगूढमुपगूहनं स्मरता मया गुहाविसारीणि घनगर्जितानि कथँचिदतिवाहितानि। स्मारकत्वेनोद्दीपकत्वात्ल्केशेन गमितानीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भीरु! यत्र पूर्व-अनुभूतम् कम्प-उत्तरम् तव उपगूढम् स्मरता मया गुहा-विसारीणि घन-गर्जितानि कथञ्चित् अतिवाहितानि ।", "es": "\"O timid one!\" Rama says, \"There, remembering your trembling embrace from before, I somehow managed to endure the thunder of the clouds as it reverberated through the caves.\"", "pc": [{"w": "पूर्वानुभूतं", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "अनुभूत", "cn": "2.1"}], "e": "previously experienced"}, {"w": "स्मरता", "p": [{"l": "स्मृ", "cn": "3.1", "inf": "स्मरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "by (me) remembering"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यत्र", "p": [{"l": "यत्र"}], "e": "where"}, {"w": "कम्पोत्तरं", "p": [{"l": "कम्प"}, {"l": "उत्तर", "cn": "2.1"}], "e": "accompanied by trembling"}, {"w": "भीरु", "p": [{"l": "भीरु", "cn": "8.1"}], "e": "O timid one!"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "उपगूढम्", "p": [{"l": "गुह्", "cn": "2.1", "inf": "उपगूढ", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"]}], "e": "embrace"}, {"w": "गुहाविसारीणि", "p": [{"l": "गुहा"}, {"l": "विसारिन्", "cn": "1.3"}], "e": "reverberating in the caves"}, {"w": "अतिवाहितानि", "p": [{"l": "वह्", "cn": "1.3", "inf": "अतिवाहित", "s": ["क्त"], "vp": ["अति"]}], "e": "were passed"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "कथंचिद्", "p": [{"l": "कथञ्चित्"}], "e": "somehow"}, {"w": "घनगर्जितानि", "p": [{"l": "घन"}, {"l": "गर्जित", "cn": "1.3"}], "e": "the thunderings of clouds"}]},
{"c": "13", "n": "29", "i": 1049, "v": "आसारसिक्तक्षितिबाष्पयोगान्मामक्षिणोद्यत्र विभिन्नकोशैः । विडम्ब्यमाना नवकन्दलैस्ते विवाहधूमारुणलोचनश्रीः ॥", "mn": "आसारेति॥ यत्र श्रृङ्गे विभिन्नकोशैर्विकसितकुङ्भलैर्नवकन्दलैः कन्दलीपुष्पैररुणवर्णैरासारेण धारासंपातेन। `धारासंपात आसारः` इत्यमरः। सिक्तायाः क्षितेर्बाष्पस्य धूमवर्णस्य योगाद्धेतोविडम्ब्यमानाऽनुक्रियमाणा ते विवाहधूमेनारुणा लोचनश्रीः। सादृश्यात्स्मर्यमाणेति शेषः। मामक्षिणोदपीडयत्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यत्र विभिन्न-कोशैः नव-कन्दलैः विडम्ब्यमाना ते विवाह-धूम-अरुण-लोचन-श्रीः आसार-सिक्त-क्षिति-बाष्प-योगात् माम् अक्षिणोत् ।", "es": "There, the beauty of your eyes, reddened by the smoke of our wedding fire—a beauty now imitated by the fresh Kandala shoots with their burst-open sheaths—tormented me through its association with the vapor rising from the earth drenched by rain showers.", "pc": [{"w": "आसारसिक्तक्षितिबाष्पयोगात्", "p": [{"l": "आसार"}, {"l": "सिक्त"}, {"l": "क्षिति"}, {"l": "बाष्प"}, {"l": "योग", "cn": "5.1"}], "e": "from contact with the vapor of the earth drenched by showers"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "अक्षिणोत्", "p": [{"l": "क्षि", "fin": "अक्षिणोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "tormented"}, {"w": "यत्र", "p": [{"l": "यत्र"}], "e": "where"}, {"w": "विभिन्नकोशैः", "p": [{"l": "विभिन्न"}, {"l": "कोश", "cn": "3.3"}], "e": "with their sheaths burst open"}, {"w": "विडम्ब्यमाना", "p": [{"l": "डम्ब्", "cn": "1.1", "inf": "विडम्ब्यमान", "s": ["यक्", "शानच्"], "vp": ["वि"]}], "e": "being imitated"}, {"w": "नवकन्दलैः", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "कन्दल", "cn": "3.3"}], "e": "by the fresh Kandala shoots"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "विवाहधूमारुणलोचनश्रीः", "p": [{"l": "विवाह"}, {"l": "धूम"}, {"l": "अरुण"}, {"l": "लोचन"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "the beauty of your eyes, reddened by the smoke of the wedding fire"}]},
{"c": "13", "n": "30", "i": 1050, "v": "उपान्तवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिप्लवसारसानि । दूरावतीर्णा पिबतीव खेदादमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥", "mn": "उपान्तेति॥ उपान्तवानीरवनोपगूढानि पार्शअववञ्जलवनच्छन्नान्यालक्ष्या ईषद्दृश्याः पारिप्लवाश्चञ्चलाः सारसा येषुतान्यमूनि पम्पासलिलानि पम्पासरोजलानि दूरादवतीर्णा मे दृष्टिरत एव खेदात्पिबतीव। न विहातुमुत्सहत इत्यर्थथः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दूर-अवतीर्णा दृष्टिः खेदात् उपान्त-वानीर-वन-उपगूढानि आलक्ष्य-पारिप्लव-सारसानि अमूनि पम्पा-सलिलानि पिबति इव ।", "es": "Rama says, \"My gaze, descending from afar, seems to drink, out of weariness, these waters of the Pampa lake, which are enclosed by cane-groves on their banks and in which restless Sarasa birds are faintly visible.\"", "pc": [{"w": "उपान्तवानीरवनोपगूढानि", "p": [{"l": "उपान्त"}, {"l": "वानीर"}, {"l": "वन"}, {"l": "उपगूढ", "cn": "2.3"}], "e": "enclosed by cane-groves on their banks"}, {"w": "आलक्ष्यपारिप्लवसारसानि", "p": [{"l": "आलक्ष्य"}, {"l": "पारिप्लव"}, {"l": "सारस", "cn": "2.3"}], "e": "in which restless Sarasa birds are faintly visible"}, {"w": "दूरावतीर्णा", "p": [{"l": "दूर"}, {"l": "अवतीर्ण", "cn": "1.1"}], "e": "descending from afar"}, {"w": "पिबति", "p": [{"l": "पा", "fin": "पिबति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "drinks"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "खेदात्", "p": [{"l": "खेद", "cn": "5.1"}], "e": "out of weariness"}, {"w": "अमूनि", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.3"}], "e": "these"}, {"w": "पम्पासलिलानि", "p": [{"l": "पम्पा"}, {"l": "सलिल", "cn": "2.3"}], "e": "waters of the Pampa lake"}, {"w": "दृष्टिः", "p": [{"l": "दृष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "my gaze"}]},
{"c": "13", "n": "31", "i": 1051, "v": "अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनाम्नामन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि । द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये! सस्पृहमीक्षितानि ॥", "mn": "अत्रेति॥ अत्र पम्पासरसि। अन्योन्यस्मै दत्तोत्पलकेसराण्यवियुक्तानि रथाङ्गनाम्नां द्वन्द्वानि चक्रवाकमिथुनानि ते तव दूरान्तरवर्तिना दूरदेशवर्तिना मया हे प्रिये! सस्पृहं साभिलाषमीक्षितानि। तदानीं त्वामस्मार्षमित्यर्थः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रिये! अत्र दूर-अन्तर-वर्तिना मया रथाङ्गनाम्नाम् अवियुक्तानि अन्योन्य-दत्त-उत्पल-केसराणि द्वन्द्वानि सस्पृहम् ईक्षितानि ।", "es": "\"O beloved!\" Rama says, \"Here, I, being far separated from you, watched with longing the unseparated pairs of Chakravaka birds as they fed each other lotus-filaments.\"", "pc": [{"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "Here"}, {"w": "अवियुक्तानि", "p": [{"l": "अवियुक्त", "cn": "1.3"}], "e": "unseparated"}, {"w": "रथाङ्गनाम्नाम्", "p": [{"l": "रथाङ्गनामन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the birds named 'chariot-wheel' (Chakravaka)"}, {"w": "अन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "दत्त"}, {"l": "उत्पल"}, {"l": "केसर", "cn": "1.3"}], "e": "which were giving lotus-filaments to each other"}, {"w": "द्वन्द्वानि", "p": [{"l": "द्वन्द्व", "cn": "1.3"}], "e": "the pairs"}, {"w": "दूरान्तरवर्तिना", "p": [{"l": "दूर"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by (me) who was far separated"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "from you"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "प्रिये", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "8.1"}], "e": "O beloved!"}, {"w": "सस्पृहम्", "p": [{"l": "सस्पृहम्"}], "e": "with longing"}, {"w": "ईक्षितानि", "p": [{"l": "ईक्ष्", "cn": "1.3", "inf": "ईक्षित", "s": ["क्त"]}], "e": "were watched"}]},
{"c": "13", "n": "32", "i": 1052, "v": "इमां तटाशोकलतां च त्वीं स्तनाभिरामस्तबकाभिनम्राम् । त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरब्धुकामः सौमित्रिणा साश्रुरहं निषिद्धः ॥", "mn": "इमामिति॥ किंच स्तनवदभिरामाभ्यां स्तबकाभ्यामभिनम्नां तन्वीमिमां तटाशोकस्य लतां शाखाम् , अतस्त्वत्प्राप्तिबुद्धअया त्वमेव प्राप्तेति भ्रान्त्या परिरब्धुमालिङ्गितुं कामो यस्य सोऽहं सौमित्रिणा लक्ष्मणेन साश्रुर्निषिद्धः नेयं सीतेति निवारितः। `परिरब्धुकाम`इत्यत्र `तुं काममनसोरपि` इति वचनान्मकारलोपः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अहम् त्वत्-प्राप्ति-बुद्ध्या स्तन-अभिराम-स्तबक-अभिनम्राम् इमाम् तन्वीम् तट-अशोक-लताम् परिरब्धु-कामः सन्, स-अश्रुः सौमित्रिणा निषिद्धः अभवम् ।", "es": "Mistaking this slender Ashoka creeper on the bank, which was bowed down with clusters of flowers lovely like breasts, for you, I was about to embrace it. Desirous and in tears, I was restrained by Lakshmana.", "pc": [{"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "तटाशोकलतां", "p": [{"l": "तट"}, {"l": "अशोक"}, {"l": "लता", "cn": "2.1"}], "e": "Ashoka creeper on the bank"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तन्वीम्", "p": [{"l": "तन्वी", "cn": "2.1"}], "e": "slender"}, {"w": "स्तनाभिरामस्तबकाभिनम्राम्", "p": [{"l": "स्तन"}, {"l": "अभिराम"}, {"l": "स्तबक"}, {"l": "अभिनम्रा", "cn": "2.1"}], "e": "bowed down with clusters of flowers lovely like breasts"}, {"w": "त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "प्राप्ति"}, {"l": "बुद्धि", "cn": "3.1"}], "e": "with the thought of having found you"}, {"w": "परिरब्धुकामः", "p": [{"l": "परिरब्धुम्"}, {"l": "काम", "cn": "1.1"}], "e": "desirous of embracing"}, {"w": "सौमित्रिणा", "p": [{"l": "सौमित्रि", "cn": "3.1"}], "e": "by Saumitri (Lakshmana)"}, {"w": "साश्रुः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अश्रु", "cn": "1.1"}], "e": "with tears"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "निषिद्धः", "p": [{"l": "सिध्", "cn": "1.1", "inf": "निषिद्ध", "s": ["क्त"], "vp": ["नि"]}], "e": "was restrained"}]},
{"c": "13", "n": "33", "i": 1053, "v": "अमूर्विमानान्तरलम्बिनीनां श्रुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनाम् । प्रत्युद्द्रजन्तीव खमुत्पतन्त्यो गोदावरीसारसपङ्क्तयस्त्वाम् ॥", "mn": "अमूरिति॥ विमानस्यान्तरेष्ववकाशेषु लम्बंन्ते यास्तासां काञ्चनकिङ्किणीनां स्वनं श्रुत्वा स्वयूथशब्दभ्रमात्खमाकाशमुत्पतन्त्योऽमूर्गोदावरीसारसपङ्क्तयस्त्वां प्रत्युद्द्रजन्तीव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गोदावरी-सारस-पङ्क्तयः विमान-अन्तर-लम्बिनीनाम् काञ्चन-किङ्किणीनाम् स्वनम् श्रुत्वा, त्वाम् प्रति-उद्-व्रजन्ति इव खम् उत्पतन्त्यः सन्ति ।", "es": "Look, these rows of Sarasa birds from the Godavari river, hearing the sound of the golden bells hanging inside our celestial car, are flying up into the sky as if to come forth and greet you.", "pc": [{"w": "अमूः", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "These"}, {"w": "विमानान्तरलम्बिनीनां", "p": [{"l": "विमान"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "लम्बिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of the (bells) hanging inside the celestial car"}, {"w": "श्रुत्वा", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having heard"}, {"w": "स्वनम्", "p": [{"l": "स्वन", "cn": "2.1"}], "e": "the sound"}, {"w": "काञ्चनकिङ्किणीनाम्", "p": [{"l": "काञ्चन"}, {"l": "किङ्किणी", "cn": "6.3"}], "e": "of the golden bells"}, {"w": "प्रत्युद्द्रजन्ति", "p": [{"l": "व्रज्", "fin": "प्रत्युद्द्रजन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "vp": ["प्रति", "उद्"], "pp": "P1"}], "e": "come forth to meet"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "खम्", "p": [{"l": "ख", "cn": "2.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "उत्पतन्त्यः", "p": [{"l": "पत्", "cn": "1.3", "inf": "उत्पतन्ती", "s": ["शतृ"], "vp": ["उद्"]}], "e": "flying up"}, {"w": "गोदावरीसारसपङ्क्तयः", "p": [{"l": "गोदावरी"}, {"l": "सारस"}, {"l": "पङ्क्ति", "cn": "1.3"}], "e": "the rows of Sarasa birds from the Godavari"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}]},
{"c": "13", "n": "34", "i": 1054, "v": "एषा त्वया पेशलमध्ययापि घटाम्बुसंवर्धितबालचूता । आनन्दयत्युन्मुखकृष्णसारा दृष्टा चिरात्पञ्चवटी मनो मे ॥", "mn": "एषेति॥ पेशलमध्ययापि। भाराक्षमयापीत्यर्थः। त्वया घटाम्बुभिः संवर्धिता बालचूता यस्याः सा। उन्मुखा अस्मदभिमुखा त्वत्संवर्धिता एव कृष्णसारा यस्याः सा चिराद्दृष्टैषा पञ्चवती मे मन आनन्दयत्याह्लादयति। `पञ्चवटी`शब्दः पूर्वमेव व्याख्यातः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पेशल-मध्यया त्वया घट-अम्बु-संवर्धित-बाल-चूता उन्मुख-कृष्ण-सारा एषा पञ्चवटी चिरात् दृष्टा सती अपि मे मनः आनन्दयति ।", "es": "This is Panchavati, where you, with your slender waist, nurtured a young mango tree with water from a pot, and where black antelopes now look up. Seeing it again after so long delights my heart.", "pc": [{"w": "एषा", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "पेशलमध्यया", "p": [{"l": "पेशल"}, {"l": "मध्य", "cn": "3.1"}], "e": "by you with a slender waist"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "घटाम्बुसंवर्धितबालचूता", "p": [{"l": "घट"}, {"l": "अम्बु"}, {"l": "संवर्धित"}, {"l": "बाल"}, {"l": "चूत", "cn": "1.1"}], "e": "in which the young mango tree was nurtured with water from a pot"}, {"w": "आनन्दयति", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "आनन्दयति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "delights"}, {"w": "उन्मुखकृष्णसारा", "p": [{"l": "उन्मुख"}, {"l": "कृष्णसार", "cn": "1.1"}], "e": "where the black antelopes look up"}, {"w": "दृष्टा", "p": [{"l": "दृश्", "cn": "1.1", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"]}], "e": "seen"}, {"w": "चिरात्", "p": [{"l": "चिरात्"}], "e": "after a long time"}, {"w": "पञ्चवटी", "p": [{"l": "पञ्चवटी", "cn": "1.1"}], "e": "Panchavati"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "my mind"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}]},
{"c": "13", "n": "35", "i": 1055, "v": "अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरंगवातेन विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तः ॥", "mn": "अत्रेति॥ अत्र पञ्चवट्याम्। गोदा गोदावरी, तस्याः समीपेऽनुगोदम्। `अनुर्यत्समया` (पा.2।1।15) इत्यव्ययीभावः। मृगयाया निवृत्तस्तरंगवातेन विनीतखेदो रहो रहसि। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा सन्नहं वानीरगृहेषु सुप्तः स्मरामि। वाक्यार्थः कर्म। सुप्त इति यत्तत्स्मरामीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अत्र अनु-गोदम् वानीर-गृहेषु मृगया-निवृत्तः तरंग-वातेन विनीत-खेदः त्वत्-उत्सङ्ग-निषण्ण-मूर्धा सन् रहः सुप्तः अहम् इति स्मरामि ।", "es": "I remember how here, along the Godavari, after returning from a hunt, my fatigue soothed by the breeze from the waves, I would sleep in the cane-bowers in private, with my head resting on your lap.", "pc": [{"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "Here"}, {"w": "अनुगोदं", "p": [{"l": "अनुगोदम्"}], "e": "along the Godavari"}, {"w": "मृगयानिवृत्तः", "p": [{"l": "मृगया"}, {"l": "निवृत्त", "cn": "1.1"}], "e": "returned from hunting"}, {"w": "तरंगवातेन", "p": [{"l": "तरंग"}, {"l": "वात", "cn": "3.1"}], "e": "by the breeze from the waves"}, {"w": "विनीतखेदः", "p": [{"l": "विनीत"}, {"l": "खेद", "cn": "1.1"}], "e": "with my fatigue removed"}, {"w": "रहः", "p": [{"l": "रहः"}], "e": "in private"}, {"w": "त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "उत्सङ्ग"}, {"l": "निषण्ण"}, {"l": "मूर्धन्", "cn": "1.1"}], "e": "with my head resting on your lap"}, {"w": "स्मरामि", "p": [{"l": "स्मृ", "fin": "स्मरामि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "I remember"}, {"w": "वानीरगृहेषु", "p": [{"l": "वानीर"}, {"l": "गृह", "cn": "7.3"}], "e": "in the bowers of cane"}, {"w": "सुप्तः", "p": [{"l": "स्वप्", "cn": "1.1", "inf": "सुप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "sleeping"}]},
{"c": "13", "n": "36", "i": 1056, "v": "भ्रूमेदमात्रेण पदान्मघोनः प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार । तस्याविलाम्भः परिशुद्धिहेतोर्भौमो मुनेः स्थआनपरिग्रहोऽयम् ॥", "mn": "भ्रूमेदेति॥ यो मुनिर्भ्रूभेदमात्रेण भ्रूभङ्गमात्रेणैव नहुषं राजानं मघोनः पदादिन्द्रत्वात्। प्रभ्रंशयां चकार प्रभ्रंशयति स्म। आविलाम्भः परिशुद्धिहेतोः कलुषजलप्रसादहेतोस्तस्य मुनेरगस्त्यस्य। अगस्त्योदये शरदि जलं प्रसीदतीत्यक्तं प्राक्। भूमौ भवो भौमः स्थानपरिग्रह आश्रमोऽयम्। दृश्यत इति शेषः। `भौम`इत्यनेन दिव्योऽप्यस्तीत्युक्तम्। परिगृह्यत इति परिग्रहः, स्थानमेव परिग्रह इति विग्रहः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "यः मुनिः भ्रू-भेद-मात्रेण नहुषम् मघोनः पदात् प्रभ्रंशयाम् चकार, तस्य अविल-अम्भः-परिशुद्धि-हेतोः अयम् भौमः स्थान-परिग्रहः अस्ति ।", "es": "This is the earthly abode of that sage (Agastya) who, with a mere knitting of his brows, caused King Nahusha to fall from the position of Indra, and who is the cause for the purification of turbid waters.", "pc": [{"w": "भ्रूभेदमात्रेण", "p": [{"l": "भ्रू"}, {"l": "भेद"}, {"l": "मात्र", "cn": "3.1"}], "e": "by a mere knitting of the brows"}, {"w": "पदात्", "p": [{"l": "पद", "cn": "5.1"}], "e": "from the position"}, {"w": "मघोनः", "p": [{"l": "मघवन्", "cn": "6.1"}], "e": "of Indra"}, {"w": "प्रभ्रंशयां", "p": [{"l": "भ्रंश्", "inf": "प्रभ्रंशयाम्", "s": ["आम्"], "vp": ["प्र"]}], "e": "to fall"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "नहुषं", "p": [{"l": "नहुष", "cn": "2.1"}], "e": "Nahusha"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "आविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोः", "p": [{"l": "अविल"}, {"l": "अम्भस्"}, {"l": "परिशुद्धि"}, {"l": "हेतु", "cn": "6.1"}], "e": "who is the cause of the purification of turbid waters"}, {"w": "भौमः", "p": [{"l": "भौम", "cn": "1.1"}], "e": "earthly"}, {"w": "मुनेः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage (Agastya)"}, {"w": "स्थानपरिग्रहः", "p": [{"l": "स्थान"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "abode"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}]},
{"c": "13", "n": "37", "i": 1057, "v": "त्रेताग्निधूमाग्रमनिन्द्यकीर्तेस्तस्येदमाक्रान्तविमानमार्गम् । घ्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समश्नुते मेलघिमानमात्मा ॥", "mn": "त्रेतेति॥ अनिन्द्यकीर्तेस्तस्यागस्त्यस्य। आक्रान्तविमानमार्गम्। हविर्गन्धोऽस्यास्तीति हविर्गन्धि त्रैताग्निरग्नित्रयम्। `अग्नित्रयमिदं त्रेता` इत्यमरः (अ.को.2|7|22)। पृषोदरादित्वादेत्वम्। त्रेताग्नेर्धूमाग्निमिदं घ्रात्वाऽऽघ्राय रजसो गुणाद्विमुक्तो मे मम। आत्माऽन्तःकरणं लघिमानं लघुत्वगुणं समाश्नुते प्राप्नोति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अनिन्द्य-कीर्तेः तस्य मुनेः आक्रान्त-विमान-मार्गम् हविः-गन्धि इदम् त्रेता-अग्नि-धूम-अग्रम् घ्रात्वा, रजः-विमुक्तः मे आत्मा लघिमानम् समश्नुते ।", "es": "Having smelled this smoke from the three sacred fires of that sage of irreproachable fame—smoke which is fragrant with oblations and has pervaded our path—my soul, freed from the quality of passion (Rajas), attains a state of lightness.", "pc": [{"w": "त्रेताग्निधूमाग्रम्", "p": [{"l": "त्रेता"}, {"l": "अग्नि"}, {"l": "धूम"}, {"l": "अग्र", "cn": "2.1"}], "e": "the top of the smoke from the three sacred fires"}, {"w": "अनिन्द्यकीर्तेः", "p": [{"l": "अनिन्द्य"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of him of irreproachable fame"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of his"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "आक्रान्तविमानमार्गम्", "p": [{"l": "आक्रान्त"}, {"l": "विमान"}, {"l": "मार्ग", "cn": "2.1"}], "e": "which has pervaded the path of the celestial car"}, {"w": "घ्रात्वा", "p": [{"l": "घ्रा", "inf": "घ्रात्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having smelled"}, {"w": "हविर्गन्धि", "p": [{"l": "हविस्"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "2.1"}], "e": "fragrant with oblations"}, {"w": "रजोविमुक्तः", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "विमुक्त", "cn": "1.1"}], "e": "freed from the quality of Rajas (passion)"}, {"w": "समश्नुते", "p": [{"l": "अश्", "fin": "समश्नुते", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["सम्"], "pp": "A1"}], "e": "attains"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "लघिमानम्", "p": [{"l": "लघिमन्", "cn": "2.1"}], "e": "lightness"}, {"w": "आत्मा", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "soul"}]},
{"c": "13", "n": "38", "i": 1058, "v": "एतन्मुनेर्मानिनि! शातकर्णेः पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि । आभाति पर्यन्तवनं विदूरान्मेघान्तरालक्ष्यमिवेन्दुबिम्बम् ॥", "mn": "एतदिति॥ हे मानिनि! शातकर्णेर्मुनेः संबन्धि पञ्चाप्सरो नाम `पञ्चाप्सर`इति प्रसिद्धम्। पञ्च अप्सरसो यस्मिन्निति विग्रहः। पर्यन्तेषु वनानि यस्य तत्पर्यन्तवनमेतद्विहारवारि क्रीडासरो विदूरात्। मेघानामन्तरे मध्य आलक्ष्यमीषद्दृश्यम्। आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ। इन्दुबिम्बमिव। आभाति ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "मानिनि! शातकर्णेः मुनेः पञ्च-अप्सरः नाम एतत् विहार-वारि पर्यन्त-वनम् सत् विदूरत् मेघ-अन्तर-आलक्ष्यम् इन्दु-बिम्बम् इव आभाति ।", "es": "\"O proud lady,\" says Rama, \"this is the pleasure-lake of the sage Shatakarni, named Panchapsaras. Surrounded by forests on its borders, it shines from a distance like the disc of the moon faintly visible between clouds.\"", "pc": [{"w": "एतत्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "This"}, {"w": "मुनेः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sage"}, {"w": "मानिनि", "p": [{"l": "मानिनी", "cn": "8.1"}], "e": "O proud lady!"}, {"w": "शातकर्णेः", "p": [{"l": "शातकर्णि", "cn": "6.1"}], "e": "Shatakarni"}, {"w": "पञ्चाप्सरः", "p": [{"l": "पञ्चन्"}, {"l": "अप्सरस्", "cn": "1.1"}], "e": "Panchapsaras"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "विहारवारि", "p": [{"l": "विहार"}, {"l": "वारि", "cn": "1.1"}], "e": "pleasure-lake"}, {"w": "आभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "आभाति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "shines"}, {"w": "पर्यन्तवनं", "p": [{"l": "पर्यन्त"}, {"l": "वन", "cn": "1.1"}], "e": "with forests on its borders"}, {"w": "विदूरात्", "p": [{"l": "विदूरात्"}], "e": "from a distance"}, {"w": "मेघान्तरालक्ष्यम्", "p": [{"l": "मेघ"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "आलक्ष्य", "cn": "1.1"}], "e": "faintly visible between clouds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "इन्दुबिम्बम्", "p": [{"l": "इन्दु"}, {"l": "बिम्ब", "cn": "1.1"}], "e": "the disc of the moon"}]},
{"c": "13", "n": "39", "i": 1059, "v": "पुरा स दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिश्चरन्मृगैः सार्धमृषिर्मघोनाः । समाधिभीतेन किलोपनीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटबन्धम् ॥", "mn": "पुरेति॥ पुरा पूर्वस्मिन्काले दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिस्तन्मात्राहारो मृगैः सार्धं सह चरन्, स ऋषिः समाधेस्तपसो भीतेन मघोनेन्द्रेण पञ्चानामप्सरसां यौवनम्। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51)इत्यादिनोत्तरपदसमासः। तदेव कूटबन्धं कपटयन्त्रमुपनीतः। `उन्माथः कूटयन्त्रं स्यात्` इत्यमरः (अ.को.2|10|26)। `किल`इत्यैतिह्ये मृगसाहचर्यान्मृगवदेव बद्ध इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुरा दर्भ-अङ्कुर-मात्र-वृत्तिः मृगैः सार्धम् चरन् सः ऋषिः समाधि-भीतेन मघोना पञ्च-अप्सरः-यौवन-कूट-बन्धम् उपनीतः किल ।", "es": "It is said that formerly, this sage, who subsisted only on grass sprouts and wandered with the deer, was led into the ensnaring trap of the youth of five Apsaras by Indra, who was afraid of the power of his deep meditation.", "pc": [{"w": "पुरा", "p": [{"l": "पुरा"}], "e": "Formerly"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिः", "p": [{"l": "दर्भ"}, {"l": "अङ्कुर"}, {"l": "मात्र"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "subsisting only on sprouts of Darbha grass"}, {"w": "चरन्", "p": [{"l": "चर्", "cn": "1.1", "inf": "चरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "wandering"}, {"w": "मृगैः", "p": [{"l": "मृग", "cn": "3.3"}], "e": "with deer"}, {"w": "सार्धम्", "p": [{"l": "सार्धम्"}], "e": "with"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "मघोना", "p": [{"l": "मघवन्", "cn": "3.1"}], "e": "by Indra (Maghavan)"}, {"w": "समाधिभीतेन", "p": [{"l": "समाधि"}, {"l": "भीत", "cn": "3.1"}], "e": "who was afraid of his deep meditation"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "उपनीतः", "p": [{"l": "नी", "cn": "1.1", "inf": "उपनीत", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"]}], "e": "was led into"}, {"w": "पञ्चाप्सरोयौवनकूटबन्धम्", "p": [{"l": "पञ्चन्"}, {"l": "अप्सरस्"}, {"l": "यौवन"}, {"l": "कूट"}, {"l": "बन्ध", "cn": "2.1"}], "e": "the ensnaring trap of the youth of the five Apsaras"}]},
{"c": "13", "n": "40", "i": 1060, "v": "तस्यायमन्तर्हितसौधभाजः प्रसक्तसंगीतमृदङ्गघोषः । वियद्गतः पुष्पकचन्द्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति ॥", "mn": "तस्येति॥ अन्दतर्हितसौधभाजो जलान्तर्गतप्रासादगतस्य तस्य शातकर्णेरयं प्रस्क्तः संततः संगीतमृदङ्गघोषो वियद्गतः सन् पुष्पकस्य चन्द्रशालाः शिरोगृहाणि। `चन्द्रशाला शिरोगृहम्` इति हलायुधः। क्षणं प्रतिश्रुद्भिः प्रतिध्वानैर्मुखरा ध्वनन्तीः करोति। `स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने` इत्यमरः (अ.को.1|6|28) ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अयम् प्रसक्त-सङ्गीत-मृदङ्ग-घोषः वियद्गतः (सन्) अन्तर्हित-सौध-भाजः तस्य (नगरस्य) पुष्पक-चन्द्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुत्-मुखराः करोति।", "es": "This sound of continuous music and drums, rising to the sky from that city whose mansions are hidden from view, makes the upper chambers of the Pushpaka chariot resonant with echoes for a moment.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अन्तर्हितसौधभाजः", "p": [{"l": "अन्तर्हित"}, {"l": "सौध"}, {"l": "भाज्", "cn": "6.1"}], "e": "of the one possessing hidden mansions"}, {"w": "प्रसक्तसंगीतमृदङ्गघोषः", "p": [{"l": "प्रसक्त"}, {"l": "सङ्गीत"}, {"l": "मृदङ्ग"}, {"l": "घोष", "cn": "1.1"}], "e": "the sound of continuous music and drums"}, {"w": "वियद्गतः", "p": [{"l": "वियत्"}, {"l": "गत", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "gone to the sky"}, {"w": "पुष्पकचन्द्रशालाः", "p": [{"l": "पुष्पक"}, {"l": "चन्द्रशाला", "cn": "2.3"}], "e": "the upper chambers of the Pushpaka"}, {"w": "क्षणम्", "p": [{"l": "क्षण", "cn": "2.1"}], "e": "for a moment"}, {"w": "प्रतिश्रुन्मुखराः", "p": [{"l": "प्रतिश्रुत्"}, {"l": "मुखर", "cn": "2.3"}], "e": "resonant with echoes"}, {"w": "करोति", "p": [{"l": "कृ", "fin": "करोति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "makes"}]},
{"c": "13", "n": "41", "i": 1061, "v": "हविर्भुजामेधवतां चतुर्णां मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः । असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः ॥", "mn": "हविरिति॥ नाम्ना सुतीक्ष्णः सुतीक्ष्णनामा चरितेन दान्तः सौम्योऽसाक्परस्तपस्वी। एधवतामिन्धनवताम्। `काष्ठं दार्विन्धनं त्वेधः` इत्यमरः (अ.को.2|4|13)। चतुर्णां हविर्भुजामग्नीनां मधअये। ललाटं तपतीति ललाटंतपः सूर्यः। `असूर्यललाटयोर्दृशितपोः` (पा.3।2।36)इति खश्प्रत्ययः। `अरुर्द्विषत्-`(6।3।67)इत्यादिना मुमागमः। ललाटंतपः सप्तसप्तिः सप्ताश्वः सूर्यो यस्य स तथोक्तः सन्। तपस्यति तपश्चरति। `कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः` (पा.3।1।15) इति क्यङअ। `तपसः परस्मैपदं च`(वा1733) इति वक्तव्यम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "एधवताम् चतुर्णाम् हविर्भुजाम् मध्ये ललाटन्तप-सप्तसप्तिः इव असौ अपरः तपस्वी, नाम्ना सुतीक्ष्णः चरितेन दान्तः, तपस्यति।", "es": "In the midst of four blazing sacrificial fires, like the sun scorching the forehead, this other ascetic, Sutikshna by name and self-controlled by conduct, is performing penance.", "pc": [{"w": "हविर्भुजाम्", "p": [{"l": "हविर्भुज्", "cn": "6.3"}], "e": "of the fire-gods"}, {"w": "एधवताम्", "p": [{"l": "एधस्वत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the blazing ones"}, {"w": "चतुर्णाम्", "p": [{"l": "चतुर्", "cn": "6.3"}], "e": "of the four"}, {"w": "मध्ये", "p": [{"l": "मध्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the middle of"}, {"w": "ललाटंतपसप्तसप्तिः", "p": [{"l": "ललाटन्तप"}, {"l": "सप्तसप्ति", "cn": "1.1"}], "e": "the sun that scorches the forehead"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "तपस्यति", "p": [{"l": "तपस्", "fin": "तपस्यति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "performs penance"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "another"}, {"w": "तपस्वी", "p": [{"l": "तपस्विन्", "cn": "1.1"}], "e": "ascetic"}, {"w": "नाम्ना", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "3.1"}], "e": "by name"}, {"w": "सुतीक्ष्णः", "p": [{"l": "सुतीक्ष्ण", "cn": "1.1"}], "e": "Sutikshna"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "चरितेन", "p": [{"l": "चरित", "cn": "3.1"}], "e": "by conduct"}, {"w": "दान्तः", "p": [{"l": "दम्", "inf": "दान्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "self-controlled"}]},
{"c": "13", "n": "42", "i": 1062, "v": "अमुं सहासप्रहितेक्षणानि व्याजार्धसंदर्शितमेखलानि । नालं विकर्तुं जनितेन्द्रशङ्कं सुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि ॥", "mn": "अमुमिति॥ जनितेन्द्रशङ्कम्। तपसेति शेषः। अमुं सुतीक्ष्णं सहासं प्रहितानीक्षणानि दृष्टयो येषु तानि। व्याजेन केनचिन्मिषिण। `पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके`इति विश्वः। अर्धमीषत् संदर्शिता मेखला येषु तानि सुराङअगनानामिन्द्रिप्रेषितानां विभ्रमा विलासा एव चेष्टितानि विकर्तुं स्खलयितुमलं समर्थानि न । बभृवुरिति शेषः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सहास-प्रहित-ईक्षणानि व्याज-अर्ध-संदर्शित-मेखलानि सुराङ्गना-विभ्रम-चेष्टितानि जनित-इन्द्र-शङ्कम् अमुम् विकर्तुम् अलम् न (आसन्)।", "es": "The amorous gestures of celestial nymphs—with glances cast with a smile and girdles half-revealed on some pretext—were not able to distract this ascetic, who had aroused suspicion even in Indra.", "pc": [{"w": "अमुम्", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "सहासप्रहितेक्षणानि", "p": [{"l": "सहास"}, {"l": "प्रहित"}, {"l": "ईक्षण", "cn": "1.3"}], "e": "with glances sent with a smile"}, {"w": "व्याजार्धसंदर्शितमेखलानि", "p": [{"l": "व्याज"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "संदर्शित"}, {"l": "मेखल", "cn": "1.3"}], "e": "in which girdles were half-revealed on some pretext"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अलम्", "p": [{"l": "अलम्"}], "e": "able"}, {"w": "विकर्तुम्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "विकर्तुम्", "vp": ["वि"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to distract"}, {"w": "जनितेन्द्रशङ्कम्", "p": [{"l": "जनित"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "शङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "who had caused doubt in Indra"}, {"w": "सुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि", "p": [{"l": "सुराङ्गना"}, {"l": "विभ्रम"}, {"l": "चेष्टित", "cn": "1.3"}], "e": "the amorous gestures of celestial nymphs"}]},
{"c": "13", "n": "43", "i": 1063, "v": "एषोऽक्षमालावलयं मृगाणां कण्डूयितारं कुशसूचिलावम् । सभाजने मे भुजमूर्ध्वबाहुः सव्येतरं प्राध्वमितः प्रयुङ्क्ते ॥", "mn": "एष इति॥ ऊर्ध्वबाहुरेष सुतीक्ष्णोऽक्षमालैव वलयं यस्य तं मृगाणां कण्डूयितारम्। कुशा एव सूचयस्ता लुनातीति कुशसूचिलावस्तम्। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।1)इत्यण्। एभिर्विशेषणैर्जयशीलत्वं भूतदया कर्मक्षमत्वं च द्योत्यते। सव्यादितरं दक्षिणं भुजं मे मम सभाजने संमाननिमित्ते। `निमित्तात्कर्मयोगे`(वा.1490)इति सप्तमी। इतः प्राध्वं प्रकृतानुकूलबन्धं प्रयुङ्क्ते। `आनुकूल्यार्थकं प्राध्वम्` इत्यमरः (अ.को.3|4|4)। अव्ययं चैतत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ऊर्ध्वबाहुः एषः इतः मे सभाजने अक्षमाला-वलयम्, मृगाणाम् कण्डूयितारम्, कुश-सूचि-लावम् सव्येतरम् भुजम् प्राध्वम् प्रयुङ्क्ते।", "es": "This sage, with his arms raised, courteously directs his right arm—which wears a rosary as a bracelet, scratches the deer, and cuts sharp Kusha grass—from his position towards me in greeting.", "pc": [{"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "अक्षमालावलयम्", "p": [{"l": "अक्षमाला"}, {"l": "वलय", "cn": "2.1"}], "e": "which has a rosary for a bracelet"}, {"w": "मृगाणाम्", "p": [{"l": "मृग", "cn": "6.3"}], "e": "of the deer"}, {"w": "कण्डूयितारम्", "p": [{"l": "कण्डूयितृ", "cn": "2.1"}], "e": "the scratcher"}, {"w": "कुशसूचिलावम्", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "सूचि"}, {"l": "लाव", "cn": "2.1"}], "e": "the cutter of sharp Kusha grass"}, {"w": "सभाजने", "p": [{"l": "सभाजन", "cn": "7.1"}], "e": "in greeting"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "भुजम्", "p": [{"l": "भुज", "cn": "2.1"}], "e": "arm"}, {"w": "ऊर्ध्वबाहुः", "p": [{"l": "ऊर्ध्व"}, {"l": "बाहु", "cn": "1.1"}], "e": "with arms raised"}, {"w": "सव्येतरम्", "p": [{"l": "सव्येतर", "cn": "2.1"}], "e": "the right one"}, {"w": "प्राध्वम्", "p": [{"l": "प्राध्व"}], "e": "courteously"}, {"w": "इतः", "p": [{"l": "इतः"}], "e": "from here"}, {"w": "प्रयुङ्क्ते", "p": [{"l": "युज्", "fin": "प्रयुङ्क्ते", "vp": ["प्र"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "employs"}]},
{"c": "13", "n": "44", "i": 1064, "v": "वाचंयमत्वात्प्रणतिं ममैष कम्पेन किंचित्प्रतिगृह्य मूर्ध्नः । दृष्टिं विमानव्यवधानमुक्तां पुनः सहस्रार्चिषि संनिधत्ते ॥", "mn": "वाचंयमेति॥ एष सुतीक्ष्णः। वाचं यच्छतीति वाचंयमो मौनव्रती। `वाचि यमो व्रते` (पा.3।2।40)इति खच्प्रत्ययः। `वाचंयमपुरंदरौ च` (पा.6।3।69)इति मुम्। तस्य भावस्तत्त्वान्मम प्रणतिं किंचिन्मूर्ध्नः कम्पेन प्रतिगृह्य विमानेन व्यवधानं तोरोधानं तस्मान्मुक्ताम्। अपेतापोढमुक्तपततित-` (पा.2।1।38) इत्यादिना पञ्चमीसमासः। दृष्टिं पुनः सहस्रार्चिषि सूर्ये संनिधत्ते । सम्यग्धत्त इत्यर्थः। अन्यथाऽकर्मकत्वप्रसङ्गात्` ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "एषः वाचंयमत्वात् मम प्रणतिम् मूर्ध्नः किञ्चित् कम्पेन प्रतिगृह्य, विमान-व्यवधान-मुक्ताम् दृष्टिम् पुनः सहस्रार्चिषि संनिधत्ते।", "es": "Due to his vow of silence, this sage accepts my obeisance with a slight nod of his head and then again fixes his gaze, now unobstructed by the aerial car, upon the thousand-rayed sun.", "pc": [{"w": "वाचंयमत्वात्", "p": [{"l": "वाचंयमत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to his vow of silence"}, {"w": "प्रणतिम्", "p": [{"l": "प्रणति", "cn": "2.1"}], "e": "obeisance"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this one"}, {"w": "कम्पेन", "p": [{"l": "कम्प", "cn": "3.1"}], "e": "with a nod"}, {"w": "किञ्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्"}], "e": "slightly"}, {"w": "प्रतिगृह्य", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "प्रतिगृह्य", "vp": ["प्रति"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having accepted"}, {"w": "मूर्ध्नः", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "3.1"}], "e": "with his head"}, {"w": "दृष्टिम्", "p": [{"l": "दृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "gaze"}, {"w": "विमानव्यवधानमुक्ताम्", "p": [{"l": "विमान"}, {"l": "व्यवधान"}, {"l": "मुक्त", "cn": "2.1"}], "e": "freed from the obstruction of the aerial car"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "सहस्रार्चिषि", "p": [{"l": "सहस्रार्चिस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the sun"}, {"w": "संनिधत्ते", "p": [{"l": "धा", "fin": "संनिधत्ते", "vp": ["सं", "नि"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "fixes"}]},
{"c": "13", "n": "45", "i": 1065, "v": "अदः शरण्यं शरभङ्गनाम्नस्तपोवनं पावनमाहिताग्नेः । चिराय संतर्प्य समिद्भिरग्निं यो मन्त्रपूतां तनुमप्यहौषीत् ॥", "mn": "अद इति॥ शरणे रक्षणे साधु शरण्यम्। पावयतीति पावनम्। अदो दृश्यमानं तपोवनमाहिताग्नेः शरभङ्गनाम्नो मुनेः संबन्धि। यः शरभङ्गश्चिरायचिरमग्निं समिद्भिः संतर्प्य तर्पयित्वा ततो मन्त्रैः पूतां शुद्धां तनुमप्यहौषीद्धुतवान्। जुहोतेर्लुङ् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अदः शरभङ्ग-नाम्नः आहिताग्नेः शरण्यम् पावनम् तपोवनम् (अस्ति)। यः चिराय समिद्भिः अग्निम् संतर्प्य, मन्त्र-पूताम् तनुम् अपि अहौषीत्।", "es": "That is the holy penance grove, a refuge, belonging to the sage named Sharabhanga, who maintained the sacred fires. After gratifying the fire with fuel for a long time, he offered even his own mantra-purified body as an oblation.", "pc": [{"w": "अदः", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "शरण्यम्", "p": [{"l": "शरण्य", "cn": "1.1"}], "e": "offering refuge"}, {"w": "शरभङ्गनाम्नः", "p": [{"l": "शरभङ्ग"}, {"l": "नामन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the one named Sharabhanga"}, {"w": "तपोवनम्", "p": [{"l": "तपोवन", "cn": "1.1"}], "e": "penance grove"}, {"w": "पावनम्", "p": [{"l": "पावन", "cn": "1.1"}], "e": "holy"}, {"w": "आहिताग्नेः", "p": [{"l": "आहिताग्नि", "cn": "6.1"}], "e": "of one who maintained sacred fires"}, {"w": "चिराय", "p": [{"l": "चिराय"}], "e": "for a long time"}, {"w": "संतर्प्य", "p": [{"l": "तृप्", "inf": "संतर्प्य", "vp": ["सं"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having gratified"}, {"w": "समिद्भिः", "p": [{"l": "समिध्", "cn": "3.3"}], "e": "with sacrificial fuel"}, {"w": "अग्निम्", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "2.1"}], "e": "the fire"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "मन्त्रपूताम्", "p": [{"l": "मन्त्र"}, {"l": "पूत", "cn": "2.1"}], "e": "purified by mantras"}, {"w": "तनुम्", "p": [{"l": "तनु", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अहौषीत्", "p": [{"l": "हु", "fin": "अहौषीत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "offered as oblation"}]},
{"c": "13", "n": "46", "i": 1066, "v": "छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु भूयिष्ठसंभाव्यफलेष्वमीषु । तस्यातिथीनामधुना सपर्या स्थइता सुपुत्रेष्विव पादपेषु ॥", "mn": "छायेति॥ अधुनाऽस्मिन्काले तस्य शरभङ्गस्य संबन्धिन्यतिथीनां सपर्याऽतितिपूजा। `पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः` इत्यमरः (अ.को.2|7|37)। छायाभिर्विनीतोऽपनीतोऽध्वपरिश्रमो यैस्तेषु भूयिष्ठानि बहुतमानि संभाव्यानि श्लाघ्यानि फलानि येषां तेष्वमीषु पादपेष्वाश्रमवृक्षेषु सुपुत्रेष्विव स्थिता। तत्पुत्रैरिव पादपैरनुष्ठीयतत इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अधुना तस्य अतिथीनाम् सपर्या छाया-विनीत-अध्व-परिश्रमेषु भूयिष्ठ-सम्भाव्य-फलेषु अमीषु पादपेषु सुपुत्रेषु इव स्थिता।", "es": "Now, the duty of extending hospitality to his guests is vested in these trees, which remove the fatigue of travelers with their shade and are expected to yield abundant fruit, just as a father's duties are vested in his good sons.", "pc": [{"w": "छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु", "p": [{"l": "छाया"}, {"l": "विनीत"}, {"l": "अध्व"}, {"l": "परिश्रम", "cn": "7.3"}], "e": "in which the fatigue of the journey is removed by shade"}, {"w": "भूयिष्ठसंभाव्यफलेषु", "p": [{"l": "भूयिष्ठ"}, {"l": "सम्भाव्य"}, {"l": "फल", "cn": "7.3"}], "e": "in which abundant fruits are to be expected"}, {"w": "अमीषु", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "7.3"}], "e": "in these"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अतिथीनाम्", "p": [{"l": "अतिथि", "cn": "6.3"}], "e": "of the guests"}, {"w": "अधुना", "p": [{"l": "अधुना"}], "e": "now"}, {"w": "सपर्या", "p": [{"l": "सपर्या", "cn": "1.1"}], "e": "service"}, {"w": "स्थिता", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is vested"}, {"w": "सुपुत्रेषु", "p": [{"l": "सुपुत्र", "cn": "7.3"}], "e": "in good sons"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पादपेषु", "p": [{"l": "पादप", "cn": "7.3"}], "e": "in the trees"}]},
{"c": "13", "n": "47", "i": 1067, "v": "धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ श्रृङ्गाग्रलग्नाम्बुजवप्रपङ्कः । बध्नाति मे बन्धुरगात्रि! चक्षुर्दृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः ॥", "mn": "धारेति॥ धारा निर्झरधाराः। यद्वा, -धआरया सातत्येन स्वनोद्गारिदर्येव मुखं यस्य सः। श्रृङ्गं शिखरं विषाणां च तस्याग्रे लग्नोऽम्बुद एव वप्रपङ्को वप्रक्रीडासक्तपङ्को यस्य सः। असौ चित्रकूटो हे बन्धुरगात्रि उन्नतानताङ्गि!`बन्धुरं तून्नतानतम्` इत्यमरः (अ.को.3|1|68)। दृप्तः ककुद्मान् वृषभ इव। मे चक्षुर्बध्नात्यनन्यासक्तं करोति ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "बन्धुर-गात्रि! धारा-स्वन-उद्गारि-दरी-मुखः शृङ्ग-अग्र-लग्न-अम्बुद-वप्र-पङ्कः असौ चित्रकूटः दृप्तः ककुद्मान् इव मे चक्षुः बध्नाति।", "es": "O lovely-limbed one! This Chitrakuta mountain, with its cave-mouths roaring with the sound of waterfalls and clouds clinging to its peaks like mud on the horns of a bull, captivates my eye like a proud, humped bull.", "pc": [{"w": "धारास्वनोद्गारिदरीमुखः", "p": [{"l": "धारा"}, {"l": "स्वन"}, {"l": "उद्गारिन्"}, {"l": "दरी"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}], "e": "whose cave-mouths emit the sound of torrents"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "श्रृङ्गाग्रलग्नाम्बुदवप्रपङ्कः", "p": [{"l": "शृङ्ग"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "लग्न"}, {"l": "अम्बुद"}, {"l": "वप्र"}, {"l": "पङ्क", "cn": "1.1"}], "e": "which has clouds clinging to its peaks like mud on horns"}, {"w": "बध्नाति", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बध्नाति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "captivates"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "बन्धुरगात्रि", "p": [{"l": "बन्धुर"}, {"l": "गात्री", "cn": "8.1"}], "e": "O lovely-limbed one"}, {"w": "चक्षुः", "p": [{"l": "चक्षुस्", "cn": "2.1"}], "e": "eye"}, {"w": "दृप्तः", "p": [{"l": "दृप्", "inf": "दृप्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "proud"}, {"w": "ककुद्मान्", "p": [{"l": "ककुद्मत्", "cn": "1.1"}], "e": "a humped bull"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "चित्रकूटः", "p": [{"l": "चित्रकूट", "cn": "1.1"}], "e": "Chitrakuta"}]},
{"c": "13", "n": "48", "i": 1068, "v": "एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी । मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥", "mn": "एषेति॥ प्रसन्नो निर्मलः स्तिमितो निःस्पदः प्रवाहो यस्याः सा विदूरस्यान्तरस्य मध्यवर्त्यवकाशस्य भावात्तन्वी दूरदेशवर्तित्वात्तनुत्वेनावभासमाना मन्दाकिनी नाम काचिञ्चित्रकूटनिकटगैषा सरित्। गोपकण्ठेन भूमेः कण्ठगता मुक्तावलीव। भाति। अत्र नगस्य शिरस्त्वं तदुपकण्ठस्य कण्ठत्वं च गम्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रसन्न-स्तिमित-प्रवाहा, विदूर-अन्तर-भाव-तन्वी एषा मन्दाकिनी सरित् नग-उपकण्ठे भूमेः कण्ठगता मुक्तावली इव भाति।", "es": "This river Mandakini, with its clear and calm flow, appearing slender due to the great distance, shines on the slope of the mountain like a pearl necklace worn around the neck of the Earth.", "pc": [{"w": "एषा", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा", "p": [{"l": "प्रसन्न"}, {"l": "स्तिमित"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "1.1"}], "e": "whose flow is clear and calm"}, {"w": "सरित्", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "1.1"}], "e": "river"}, {"w": "विदूरान्तरभावतन्वी", "p": [{"l": "विदूर"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "भाव"}, {"l": "तन्वी", "cn": "1.1"}], "e": "appearing slender due to the great distance"}, {"w": "मन्दाकिनी", "p": [{"l": "मन्दाकिनी", "cn": "1.1"}], "e": "Mandakini"}, {"w": "भाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "भाति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shines"}, {"w": "नगोपकण्ठे", "p": [{"l": "नग"}, {"l": "उपकण्ठ", "cn": "7.1"}], "e": "on the slope of the mountain"}, {"w": "मुक्तावली", "p": [{"l": "मुक्तावली", "cn": "1.1"}], "e": "a pearl necklace"}, {"w": "कण्ठगता", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "गत", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "worn on the neck"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "भूमेः", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}]},
{"c": "13", "n": "49", "i": 1069, "v": "अयं सुजातोऽनुगिरं तमालः प्रवालमादाय सुगन्धि यस्य । यवाङ्कुरापाण्डुकपोलशोभी मयावतंसः परिकल्पितस्ते ॥", "mn": "अयमिति॥ गिरेः समीपेऽनुगिरम्। `गिरेश्च सेनकस्य` (पा.5।4।112)इति समासान्तषअटच्प्रत्ययः। सुजातः स तमालोऽयं दृश्यते। यस्य तमालस्य। शोभनो ग्धो यस्य तत्सुगन्धि। `गन्धस्य-` (पा.5।4।135)इत्यादिनेकारः समासान्तः। प्रवालं पल्लवमादाय मया ते यवाङ्कुरवदापाण्डौ कपोले शोमीशोभते यः सोऽवतंसः परिकल्पितः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "अनुगिरम् सुजातः अयम् सः तमालः (अस्ति), यस्य सुगन्धि प्रवालम् आदाय मया यव-अङ्कुर-आपाण्डु-कपोल-शोभी अवतंसः ते परिकल्पितः।", "es": "Here on the mountain is that well-grown Tamala tree, from which I took a fragrant sprout and fashioned an ear-ornament for you, which adorned your cheeks that were as pale as barley sprouts.", "pc": [{"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "सुजातः", "p": [{"l": "जन्", "inf": "सुजात", "vp": ["सु"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "well-grown"}, {"w": "अनुगिरम्", "p": [{"l": "अनुगिरम्"}], "e": "on the mountain"}, {"w": "तमालः", "p": [{"l": "तमाल", "cn": "1.1"}], "e": "Tamala tree"}, {"w": "प्रवालम्", "p": [{"l": "प्रवाल", "cn": "2.1"}], "e": "sprout"}, {"w": "आदाय", "p": [{"l": "दा", "inf": "आदाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken"}, {"w": "सुगन्धि", "p": [{"l": "सुगन्धि", "cn": "2.1"}], "e": "fragrant"}, {"w": "यस्य", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "of which"}, {"w": "यवाङ्कुरापाण्डुकपोलशोभी", "p": [{"l": "यव"}, {"l": "अङ्कुर"}, {"l": "आपाण्डु"}, {"l": "कपोल"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "1.1"}], "e": "adorning your cheeks pale like barley sprouts"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "अवतंसः", "p": [{"l": "अवतंस", "cn": "1.1"}], "e": "ear-ornament"}, {"w": "परिकल्पितः", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "परिकल्पित", "vp": ["परि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was fashioned"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "for you"}]},
{"c": "13", "n": "50", "i": 1070, "v": "अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वमपुष्पलिङ्गात्फलबन्धिवृक्षम् । वनं तपःसाधनमेतदत्रेराविष्कृतोदग्रतरप्रभावम् ॥", "mn": "अनिग्रहेति॥ अनिग्रहत्रासा दण्डभयरहिता अपि विनीताः सत्त्वा जन्तवो यस्मिंस्तत्। अपुष्पलिङ्गात्पुष्पनिमित्तं विनैव फलबन्धिनः फलग्राहिणो वृक्षा यस्मिंस्तत्। अथ एवाऽऽविष्कृतोदग्रतरप्रभावमत्रेर्मुनेस्तपसः साधनं वनमेतत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अनिग्रह-त्रास-विनीत-सत्त्वम्, अपुष्प-लिङ्गात् फल-बन्धि-वृक्षम्, आविष्कृत-उदग्रतर-प्रभावम् एतत् अत्रेः तपः-साधनम् वनम् (अस्ति)।", "es": "This is the forest of the sage Atri, an instrument for his penance, which has manifested its very high power. Here, the creatures are gentle, free from the fear of capture, and the trees bear fruit without first showing the sign of flowers.", "pc": [{"w": "अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वम्", "p": [{"l": "अनिग्रह"}, {"l": "त्रास"}, {"l": "विनीत"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "1.1"}], "e": "where creatures are gentle, being free from fear of capture"}, {"w": "अपुष्पलिङ्गात्फलबन्धिवृक्षम्", "p": [{"l": "अपुष्प"}, {"l": "लिङ्गात्"}, {"l": "फलबन्धिन्"}, {"l": "वृक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "where trees bear fruit without the sign of flowers"}, {"w": "वनम्", "p": [{"l": "वन", "cn": "1.1"}], "e": "forest"}, {"w": "तपःसाधनम्", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "साधन", "cn": "1.1"}], "e": "an instrument for penance"}, {"w": "एतत्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "अत्रेः", "p": [{"l": "अत्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of Atri"}, {"w": "आविष्कृतोदग्रतरप्रभावम्", "p": [{"l": "आविष्कृत"}, {"l": "उदग्रतर"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}], "e": "which has manifested a very high power"}]},
{"c": "13", "n": "51", "i": 1071, "v": "अत्राभिषेकाय तपोधनानां सप्तर्षिहस्तोद्धृतहेमपद्माम् । प्रवर्तयामास किलानसूया त्रिस्रोतसं त्र्यम्बकमौलिमालाम् ॥", "mn": "अत्रेति॥ अत्र वनेऽनसूयाऽत्रिपत्नी। सप्त च ते ऋषयश्च सप्तर्षयः। `दिक्संखअये संज्ञायाम्` (पा.2।1।50) इति तत्पुरुषसमासः। तेषां हस्तौरुद्धृतानि हेमपद्मानि यस्यास्तां त्र्यम्बकमौलिमालां हरशिरःस्रजं त्रिस्रोतप्तं भागीरथीं तपोधनानामृषीणामभिषेकाय स्नानाय प्रवर्तयामास प्रवाहयामास। किलेत्यैतिह्ये ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अत्र किल अनसूया तपोधनानाम् अभिषेकाय, सप्तर्षिहस्तोद्धृतहेमपद्मां त्र्यम्बकमौलिमालां त्रिस्रोतसं प्रवर्तयामास।", "es": "It is said that here, for the ritual bathing of the ascetics, Anasuya (wife of Atri) caused the three-streamed Ganga—the very garland from Shiva's head, from which the Seven Sages plucked golden lotuses—to flow.", "pc": [{"w": "अत्र", "e": "here", "p": [{"l": "अत्र"}]}, {"w": "अभिषेकाय", "e": "for ritual bathing", "p": [{"l": "अभिषेक", "cn": "4.1"}]}, {"w": "तपोधनानाम्", "e": "of the ascetics", "p": [{"l": "तपोधन", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सप्तर्षिहस्तोद्धृतहेमपद्माम्", "e": "from which golden lotuses were plucked by the hands of the Seven Sages", "p": [{"l": "सप्तर्षि"}, {"l": "हस्त"}, {"l": "उद्धृत"}, {"l": "हेम"}, {"l": "पद्म", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रवर्तयामास", "e": "caused to flow", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रवर्तयामास", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "अनसूया", "e": "Anasuya", "p": [{"l": "अनसूया", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्रिस्रोतसम्", "e": "the three-streamed one (Ganga)", "p": [{"l": "त्रिस्रोतस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "त्र्यम्बकमौलिमालाम्", "e": "the garland on Shiva's head", "p": [{"l": "त्र्यम्बक"}, {"l": "मौलि"}, {"l": "माला", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "13", "n": "52", "i": 1072, "v": "वीरसनैर्ध्यानजुषामृषीणाममी समध्यासितवेदिमध्याः । निवातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शाखिनोऽपि ॥", "mn": "वीरेति॥ वीरासनैर्जयसाधनैः। ध्यानं जुषन्ते सेवन्त इति ध्यानजुषः। तेषां तैरुपविश्य ध्यायतामृषीणां संबन्धिनः समध्यासितवेदिमध्याः। इदं वीरासनस्थानीयम्। अमी शाखिनोऽपि निवाते निष्कम्पतया योगाधिरूढा इव ध्यानभाज इव विभान्ति। ध्यायन्तोऽपि निश्चलाङ्गा भवन्ति। वीरासने वसिष्ठः-`एकपादमथैकस्मिन्विन्यस्योरूणि संस्थितम्। इतरस्मिंस्तथा चान्यं वीरासनमुदाहृतम्॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वीर-आसनैः ध्यान-जुषाम् ऋषीणाम् सम्-अध्यासित-वेदि-मध्याः अमी शाखिनः अपि निवात-निष्कम्पतया योग-अधिरूढाः इव विभान्ति।", "es": "These trees, whose central platforms are occupied by sages in heroic postures engaged in meditation, also appear, due to their stillness in the windless air, as if they too are absorbed in yoga.", "pc": [{"w": "वीरासनैः", "p": [{"l": "वीर"}, {"l": "आसन", "cn": "3.3"}], "e": "with heroic postures"}, {"w": "ध्यानजुषाम्", "p": [{"l": "ध्यान"}, {"l": "जुष्", "cn": "6.3"}], "e": "of those engaged in meditation"}, {"w": "ऋषीणाम्", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "6.3"}], "e": "of the sages"}, {"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "these"}, {"w": "समध्यासितवेदिमध्याः", "p": [{"l": "समध्यासित"}, {"l": "वेदि"}, {"l": "मध्य", "cn": "1.3"}], "e": "whose central platforms are occupied"}, {"w": "निवातनिष्कम्पतया", "p": [{"l": "निवात"}, {"l": "निष्कम्पता", "cn": "3.1"}], "e": "due to being motionless in the windless air"}, {"w": "विभान्ति", "p": [{"l": "भा", "fin": "विभान्ति", "vp": ["वि"], "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "appear"}, {"w": "योगाधिरूढाः", "p": [{"l": "योग"}, {"l": "अधिरूढ", "cn": "1.3"}], "e": "absorbed in yoga"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शाखिनः", "p": [{"l": "शाखिन्", "cn": "1.3"}], "e": "trees"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}]},
{"c": "13", "n": "53", "i": 1073, "v": "त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः । राशिर्मणीनामिव गारुडानां सपद्मरागः फलितो विभाति ॥", "mn": "त्वयेति॥ त्वया पुरस्तात् पूर्वं य उपयाचितः प्रार्थितः। तथा च रामायणे-`न्यग्रोधं तमुपस्थाय वैदेह्री वाक्यमब्रवीत्। नमस्तेऽस्तुं महावृक्ष! पालयेन्मे व्रतं पतिः॥` इति। श्याम इति प्रतीतः स वटोऽयं फलितः सन्। सपद्मरागो गारुडानां मणीनां मरकतानां राशिरिव। विभाति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः पुरस्तात् त्वया उपयाचितः, सः अयम् श्यामः इति प्रतीतः वटः, फलितः (सन्) स-पद्मरागः गारुडानाम् मणीनाम् राशिः इव विभाति।", "es": "This is that banyan tree known as Shyama, from which you once requested a boon. Now, laden with fruit, it shines like a heap of emeralds mixed with rubies.", "pc": [{"w": "त्वया", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by you"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "before"}, {"w": "उपयाचितः", "p": [{"l": "याच्", "inf": "उपयाचित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was requested"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "वटः", "p": [{"l": "वट", "cn": "1.1"}], "e": "banyan tree"}, {"w": "श्यामः", "p": [{"l": "श्याम", "cn": "1.1"}], "e": "Shyama"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रतीतः", "p": [{"l": "इ", "inf": "प्रतीत", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "known as"}, {"w": "राशिः", "p": [{"l": "राशि", "cn": "1.1"}], "e": "a heap"}, {"w": "मणीनाम्", "p": [{"l": "मणि", "cn": "6.3"}], "e": "of gems"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "गारुडानाम्", "p": [{"l": "गारुड", "cn": "6.3"}], "e": "of emeralds"}, {"w": "सपद्मरागः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "पद्मराग", "cn": "1.1"}], "e": "mixed with rubies"}, {"w": "फलितः", "p": [{"l": "फल्", "inf": "फलित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "bearing fruit"}, {"w": "विभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "विभाति", "vp": ["वि"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shines"}]},
{"c": "13", "n": "54", "i": 1074, "v": "क्वचित्प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलैर्मुक्तामयी यष्टिरिवानुविद्धा । अन्यत्र माला सितपङ्कजानामिन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव ॥", "mn": "हे अनवद्याङअगि! यमुनातरङ्गैर्भिन्नप्रवाहा व्यामिश्रौघा गङ्गा जाह्नवी विभाति। त्वं पशअय। केव? क्वचित्प्रदेशे प्रभया लिम्पन्ती संनिहितमिति प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलैरनुविद्धा सह गुम्फिता मुक्तामयी यष्टिरिव हारावलिरिव विभाति। अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरैर्नीलोत्पलैरुत्खचितान्तरा सह ग्रथिता सितपङ्कजानां पुण्डरीकाणां मालेव। विभातीति सर्वत्र संबन्धः। क्वचित्कादम्बसंसर्गवती नीलहंससंसृष्टा प्रियं मानसं नाम सरो येषां खगानां राजहंसानां पङ्क्तिरिव। `राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः` इत्यमरः (अ.को.2|5|26)। अन्यत्र कालागुरुणा दत्त पत्रा रचितमकरिकापत्रा भुवश्चन्दनकल्पिता भक्तिरिव। क्वचिच्छायासु विलीनैः स्थितैस्तमोभिः शबलीकृता कर्बुरीकृता चान्द्रमसी प्रभा चन्द्रिकेव। अन्यत्र रन्ध्रेष्वालक्ष्यनभःप्रदेशा शुभ्रा शरदभ्रलेखा शरन्मेघपङ्क्तिरिव। क्वचित्कृष्णोरगभूषणा भस्माङ्गरागेश्वरस्य तनुरिव विभाति। शेषो व्याख्यातः। कलापकम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(एषा गङ्गा) क्वचित् प्रभा-लेपिभिः इन्द्रनीलैः अनुविद्धा मुक्तामयी यष्टिः इव (भाति)। अन्यत्र इन्दीवरैः उत्खचित-अन्तरा सित-पङ्कजानाम् माला इव (भाति)।", "es": "Somewhere, the Ganga appears like a string of pearls interspersed with lustrous sapphires. Elsewhere, it looks like a garland of white lotuses with blue lotuses studded in between.", "pc": [{"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "somewhere"}, {"w": "प्रभालेपिभिः", "p": [{"l": "प्रभालेपिन्", "cn": "3.3"}], "e": "with lustrous"}, {"w": "इन्द्रनीलैः", "p": [{"l": "इन्द्रनील", "cn": "3.3"}], "e": "with sapphires"}, {"w": "मुक्तामयी", "p": [{"l": "मुक्तामय", "cn": "1.1"}], "e": "made of pearls"}, {"w": "यष्टिः", "p": [{"l": "यष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "a string"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अनुविद्धा", "p": [{"l": "व्यध्", "inf": "अनुविद्ध", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "interspersed"}, {"w": "अन्यत्र", "p": [{"l": "अन्यत्र"}], "e": "elsewhere"}, {"w": "माला", "p": [{"l": "माला", "cn": "1.1"}], "e": "a garland"}, {"w": "सितपङ्कजानाम्", "p": [{"l": "सित"}, {"l": "पङ्कज", "cn": "6.3"}], "e": "of white lotuses"}, {"w": "इन्दीवरैः", "p": [{"l": "इन्दीवर", "cn": "3.3"}], "e": "with blue lotuses"}, {"w": "उत्खचितान्तरेव", "p": [{"l": "उत्खचित"}, {"l": "अन्तर", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like one with its intervals studded"}]},
{"c": "13", "n": "55", "i": 1075, "v": "क्वचित्खगानां प्रियमानसानां कादम्बसंसर्गवतीव पङ्क्तिः । अन्यत्र कालागुरुदत्तपत्रा भक्तिर्भुवश्चन्दनकल्पितेव ॥", "mn": "हे अनवद्याङअगि! यमुनातरङ्गैर्भिन्नप्रवाहा व्यामिश्रौघा गङ्गा जाह्नवी विभाति। त्वं पशअय। केव? क्वचित्प्रदेशे प्रभया लिम्पन्ती संनिहितमिति प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलैरनुविद्धा सह गुम्फिता मुक्तामयी यष्टिरिव हारावलिरिव विभाति। अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरैर्नीलोत्पलैरुत्खचितान्तरा सह ग्रथिता सितपङ्कजानां पुण्डरीकाणां मालेव। विभातीति सर्वत्र संबन्धः। क्वचित्कादम्बसंसर्गवती नीलहंससंसृष्टा प्रियं मानसं नाम सरो येषां खगानां राजहंसानां पङ्क्तिरिव। `राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः` इत्यमरः (अ.को.2|5|26)। अन्यत्र कालागुरुणा दत्त पत्रा रचितमकरिकापत्रा भुवश्चन्दनकल्पिता भक्तिरिव। क्वचिच्छायासु विलीनैः स्थितैस्तमोभिः शबलीकृता कर्बुरीकृता चान्द्रमसी प्रभा चन्द्रिकेव। अन्यत्र रन्ध्रेष्वालक्ष्यनभःप्रदेशा शुभ्रा शरदभ्रलेखा शरन्मेघपङ्क्तिरिव। क्वचित्कृष्णोरगभूषणा भस्माङ्गरागेश्वरस्य तनुरिव विभाति। शेषो व्याख्यातः। कलापकम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "क्वचित् प्रिय-मानसानाम् खगानाम् कादम्ब-संसर्गवती पङ्क्तिः इव (भाति)। अन्यत्र भुवः चन्दन-कल्पिता काल-अगुरु-दत्त-पत्रा भक्तिः इव (भाति)।", "es": "Somewhere, it resembles a row of swans, who love Lake Manasa, mixed with Kadamba ducks. Elsewhere, it looks like a decorative pattern on the earth, made with sandalwood paste and adorned with leaf-designs of black aloe-wood.", "pc": [{"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "somewhere"}, {"w": "खगानाम्", "p": [{"l": "खग", "cn": "6.3"}], "e": "of birds"}, {"w": "प्रियमानसानाम्", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "मानसम्", "cn": "6.3"}], "e": "who are fond of the Manasa lake"}, {"w": "कादम्बसंसर्गवती", "p": [{"l": "कादम्ब"}, {"l": "संसर्गवत्", "cn": "1.1"}], "e": "associated with Kadamba ducks"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पङ्क्तिः", "p": [{"l": "पङ्क्ति", "cn": "1.1"}], "e": "a row"}, {"w": "अन्यत्र", "p": [{"l": "अन्यत्र"}], "e": "elsewhere"}, {"w": "कालागुरुदत्तपत्रा", "p": [{"l": "काल"}, {"l": "अगुरु"}, {"l": "दत्त"}, {"l": "पत्र", "cn": "1.1"}], "e": "on which leaf-patterns have been made with black aloe-wood"}, {"w": "भक्तिः", "p": [{"l": "भक्ति", "cn": "1.1"}], "e": "a decorative pattern"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "चन्दनकल्पिता", "p": [{"l": "चन्दन"}, {"l": "कल्पित", "cn": "1.1"}], "e": "made with sandalwood paste"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "13", "n": "56", "i": 1076, "v": "क्वचित्प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश्छायाविलीनैः शबलीकृतेव । अन्यत्र शुभ्रा शरदभ्रलेखा रन्ध्रेष्विवालक्ष्यनभः प्रदेशा ॥", "mn": "हे अनवद्याङअगि! यमुनातरङ्गैर्भिन्नप्रवाहा व्यामिश्रौघा गङ्गा जाह्नवी विभाति। त्वं पशअय। केव? क्वचित्प्रदेशे प्रभया लिम्पन्ती संनिहितमिति प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलैरनुविद्धा सह गुम्फिता मुक्तामयी यष्टिरिव हारावलिरिव विभाति। अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरैर्नीलोत्पलैरुत्खचितान्तरा सह ग्रथिता सितपङ्कजानां पुण्डरीकाणां मालेव। विभातीति सर्वत्र संबन्धः। क्वचित्कादम्बसंसर्गवती नीलहंससंसृष्टा प्रियं मानसं नाम सरो येषां खगानां राजहंसानां पङ्क्तिरिव। `राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः` इत्यमरः (अ.को.2|5|26)। अन्यत्र कालागुरुणा दत्त पत्रा रचितमकरिकापत्रा भुवश्चन्दनकल्पिता भक्तिरिव। क्वचिच्छायासु विलीनैः स्थितैस्तमोभिः शबलीकृता कर्बुरीकृता चान्द्रमसी प्रभा चन्द्रिकेव। अन्यत्र रन्ध्रेष्वालक्ष्यनभःप्रदेशा शुभ्रा शरदभ्रलेखा शरन्मेघपङ्क्तिरिव। क्वचित्कृष्णोरगभूषणा भस्माङ्गरागेश्वरस्य तनुरिव विभाति। शेषो व्याख्यातः। कलापकम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "क्वचित् छाया-विलीनैः तमोभिः शबलीकृता चान्द्रमसी प्रभा इव (भाति)। अन्यत्र रन्ध्रेषु अलक्ष्य-नभः-प्रदेशा शुभ्रा शरद्-अभ्र-लेखा इव (भाति)।", "es": "Somewhere, it looks like moonlight variegated by patches of darkness merged into shadows. Elsewhere, it appears like a white streak of autumn cloud, through the gaps of which patches of blue sky are faintly visible.", "pc": [{"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "somewhere"}, {"w": "प्रभा", "p": [{"l": "प्रभा", "cn": "1.1"}], "e": "light"}, {"w": "चान्द्रमसी", "p": [{"l": "चान्द्रमस", "cn": "1.1"}], "e": "moonlight"}, {"w": "तमोभिः", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "3.3"}], "e": "by darkness"}, {"w": "छायाविलीनैः", "p": [{"l": "छाया"}, {"l": "विलीन", "cn": "3.3"}], "e": "merged in the form of shadows"}, {"w": "शबलीकृता", "p": [{"l": "कृ", "inf": "शबलीकृत", "s": ["च्वि", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "variegated"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अन्यत्र", "p": [{"l": "अन्यत्र"}], "e": "elsewhere"}, {"w": "शुभ्रा", "p": [{"l": "शुभ्र", "cn": "1.1"}], "e": "white"}, {"w": "शरदभ्रलेखा", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "अभ्र"}, {"l": "लेखा", "cn": "1.1"}], "e": "a streak of autumn cloud"}, {"w": "रन्ध्रेषु", "p": [{"l": "रन्ध्र", "cn": "7.3"}], "e": "in the gaps"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "आलक्ष्यनभःप्रदेशा", "p": [{"l": "आलक्ष्य"}, {"l": "नभस्"}, {"l": "प्रदेश", "cn": "1.1"}], "e": "through which patches of sky are faintly visible"}]},
{"c": "13", "n": "57", "i": 1077, "v": "क्वचिञ्च कृष्णोरगभूषणेव भस्माङ्गरागा तनुरीश्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यमुनातरङ्गैः ॥", "mn": "हे अनवद्याङअगि! यमुनातरङ्गैर्भिन्नप्रवाहा व्यामिश्रौघा गङ्गा जाह्नवी विभाति। त्वं पशअय। केव? क्वचित्प्रदेशे प्रभया लिम्पन्ती संनिहितमिति प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलैरनुविद्धा सह गुम्फिता मुक्तामयी यष्टिरिव हारावलिरिव विभाति। अन्यत्र प्रदेश इन्दीवरैर्नीलोत्पलैरुत्खचितान्तरा सह ग्रथिता सितपङ्कजानां पुण्डरीकाणां मालेव। विभातीति सर्वत्र संबन्धः। क्वचित्कादम्बसंसर्गवती नीलहंससंसृष्टा प्रियं मानसं नाम सरो येषां खगानां राजहंसानां पङ्क्तिरिव। `राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः` इत्यमरः (अ.को.2|5|26)। अन्यत्र कालागुरुणा दत्त पत्रा रचितमकरिकापत्रा भुवश्चन्दनकल्पिता भक्तिरिव। क्वचिच्छायासु विलीनैः स्थितैस्तमोभिः शबलीकृता कर्बुरीकृता चान्द्रमसी प्रभा चन्द्रिकेव। अन्यत्र रन्ध्रेष्वालक्ष्यनभःप्रदेशा शुभ्रा शरदभ्रलेखा शरन्मेघपङ्क्तिरिव। क्वचित्कृष्णोरगभूषणा भस्माङ्गरागेश्वरस्य तनुरिव विभाति। शेषो व्याख्यातः। कलापकम् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अनवद्य-अङ्गि! पश्य, क्वचित् कृष्ण-उरग-भूषणा भस्म-अङ्गरागा ईश्वरस्य तनुः इव, यमुना-तरङ्गैः भिन्न-प्रवाहा गङ्गा विभाति।", "es": "O flawless-limbed one, see! The Ganga, its stream intermingled with the waves of the Yamuna, shines, appearing in places like the body of Lord Shiva, smeared with ashes and adorned with black snakes.", "pc": [{"w": "क्वचित्", "p": [{"l": "क्वचित्"}], "e": "somewhere"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कृष्णोरगभूषणेव", "p": [{"l": "कृष्ण"}, {"l": "उरग"}, {"l": "भूषणा", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like one adorned with black snakes"}, {"w": "भस्माङ्गरागा", "p": [{"l": "भस्म"}, {"l": "अङ्गराग", "cn": "1.1"}], "e": "whose body is smeared with ashes"}, {"w": "तनुः", "p": [{"l": "तनु", "cn": "1.1"}], "e": "body"}, {"w": "ईश्वरस्य", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "6.1"}], "e": "of Lord Shiva"}, {"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "see"}, {"w": "अनवद्याङ्गि", "p": [{"l": "अनवद्य"}, {"l": "अङ्गि", "cn": "8.1"}], "e": "O flawless-limbed one"}, {"w": "विभाति", "p": [{"l": "भा", "fin": "विभाति", "vp": ["वि"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shines"}, {"w": "गङ्गा", "p": [{"l": "गङ्गा", "cn": "1.1"}], "e": "Ganga"}, {"w": "भिन्नप्रवाहा", "p": [{"l": "भिन्न"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "1.1"}], "e": "whose stream is intermingled"}, {"w": "यमुनातरङ्गैः", "p": [{"l": "यमुना"}, {"l": "तरङ्ग", "cn": "3.3"}], "e": "by the waves of the Yamuna"}]},
{"c": "13", "n": "58", "i": 1078, "v": "समुद्रपत्न्योर्जलसंनिपाते पूतात्मनामत्र किलाभिषेकात् । तत्त्वावबोधेन विनापि भूयस्तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः ॥", "mn": "समुद्रेति॥ अत्र समुद्रपत्न्योर्गङ्गा-यमुनयोर्जलसंनिपाते संगमेऽभिषेकात् स्नानात् पूतात्मनां तनुत्यजां शुद्धात्मनां पुंसां तत्त्वावबोधेन तत्त्वज्ञानेन विनापि प्रारब्धशरीरत्यागानन्तरं भूयः पुनः शरीरबन्धः शरीरयोगो नास्ति किल। अन्यत्र ज्ञानादेव मुक्तिः, अत्र तु स्नानादेव मुक्तिरित्यर्थथः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अत्र समुद्र-पत्न्योः जल-संनिपाते अभिषेकात् पूत-आत्मनाम् तनु-त्यजाम् तत्त्व-अवबोधेन विना अपि भूयः शरीर-बन्धः न अस्ति किल।", "es": "Indeed, for those with purified souls who give up their bodies here after bathing at this confluence of the two rivers (wives of the ocean), there is no further bondage to a body (rebirth), even without the realization of ultimate truth.", "pc": [{"w": "समुद्रपत्न्योः", "p": [{"l": "समुद्र"}, {"l": "पत्नी", "cn": "6.2"}], "e": "of the two wives of the ocean"}, {"w": "जलसंनिपाते", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "संनिपात", "cn": "7.1"}], "e": "at the confluence of the waters"}, {"w": "पूतात्मनाम्", "p": [{"l": "पूत"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those with purified souls"}, {"w": "अत्र", "p": [{"l": "अत्र"}], "e": "here"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "अभिषेकात्", "p": [{"l": "अभिषेक", "cn": "5.1"}], "e": "from bathing"}, {"w": "तत्त्वावबोधेन", "p": [{"l": "तत्त्व"}, {"l": "अवबोध", "cn": "3.1"}], "e": "with the knowledge of reality"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "तनुत्यजाम्", "p": [{"l": "तनु"}, {"l": "त्यज्", "cn": "6.3"}], "e": "for those who give up their bodies"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अस्ति", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्ति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "is"}, {"w": "शरीरबन्धः", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "बन्ध", "cn": "1.1"}], "e": "bondage of the body"}]},
{"c": "13", "n": "59", "i": 1079, "v": "पुरं निषादाधिपतेरिदं तद्यस्मिन्मया मौलिमणिं विहाय । जटासु बद्धास्वरुदत्सुमन्त्रः कैकेयि! कामाः फलितास्तवेति ॥", "mn": "पुरमिति॥ निषादाधिपतेर्गुहस्य तत्पुरमिदम्। यस्मिन्पुरे मया मौलिमणिं विहाय जटासु बद्धासु रचितासु सतीषु सुमन्त्रः `हे कैकेयि! तव कामा मनोरथाः फलिताः सफला जाताः`इत्यरुदत्। `रुदिरश्रुविमोचने`इति धातोर्लुङ् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इदम् तत् निषाद-अधिपतेः पुरम्, यस्मिन् मया मौलि-मणिम् विहाय जटासु बद्धासु (सतीषु) सुमन्त्रः, \"कैकेयि! तव कामाः फलिताः\" इति अरुदत्।", "es": "This is that city of Guha, the lord of the Nishadas, where, as I gave up my crest-jewel and tied my hair into matted locks, Sumantra wept, crying, \"O Kaikeyi, your desires have been fulfilled!\"", "pc": [{"w": "पुरम्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "1.1"}], "e": "city"}, {"w": "निषादाधिपतेः", "p": [{"l": "निषाद"}, {"l": "अधिपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord of the Nishadas"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "यस्मिन्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "7.1"}], "e": "in which"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "मौलिमणिं", "p": [{"l": "मौलि"}, {"l": "मणि", "cn": "2.1"}], "e": "the crest-jewel"}, {"w": "विहाय", "p": [{"l": "हा", "inf": "विहाय", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "जटासु", "p": [{"l": "जटा", "cn": "7.3"}], "e": "matted locks"}, {"w": "बद्धासु", "p": [{"l": "बन्ध्", "inf": "बद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "7.3"}], "e": "having been tied"}, {"w": "अरुदत्", "p": [{"l": "रुद्", "fin": "अरुदत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "wept"}, {"w": "सुमन्त्रः", "p": [{"l": "सुमन्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "Sumantra"}, {"w": "कैकेयि", "p": [{"l": "कैकेयी", "cn": "8.1"}], "e": "O Kaikeyi"}, {"w": "कामाः", "p": [{"l": "काम", "cn": "1.3"}], "e": "desires"}, {"w": "फलिताः", "p": [{"l": "फल्", "inf": "फलित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "have borne fruit"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}]},
{"c": "13", "n": "60", "i": 1080, "v": "पयोधरैः पुण्यजनाङ्गनानां निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु यस्याः । ब्राह्मं सरः कारणमाप्तवाचो बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति ॥", "mn": "पयोधरैरिति॥ पुण्यजनाङ्गनानां यक्षस्त्रीणां पयोधरैः स्तनैर्निर्विष्ट उपभुक्तो हेमाम्बुजरेणुर्यस्य तत्। तत्र ताः क्रीडन्तीति व्तयज्यते। ब्रह्मण इदं ब्राह्मम्। `नस्तद्धिते` (पा.6।4।144)इति टिलोपः। ब्राह्मं सरो मानसाख्यं यस्याः सरय्वाः। बुद्धेर्महत्तत्त्वस्याव्यक्तं प्रधानमिव कारणम्। आप्तस्य वाच आप्तवाचो वेदाः। यद्वा, -बहुव्रीहिणा मुनयः। उदाहरन्ति प्रचक्षथे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आप्तवाचः यस्याः पुण्यजनाङ्गनानां पयोधरैः निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु ब्राह्मम् सरः बुद्धेः अव्यक्तम् इव कारणम् उदाहरन्ति।", "es": "Trustworthy sages declare that the divine Manasa lake, whose golden lotus pollen is enjoyed by the breasts of Yaksha women, is the cause of this Sarayu river, just as the unmanifest Prakriti is the cause of intellect.", "pc": [{"w": "पयोधरैः", "p": [{"l": "पयस्"}, {"l": "धर", "cn": "3.3"}], "e": "by the breasts"}, {"w": "पुण्यजनाङ्गनानाम्", "p": [{"l": "पुण्यजन"}, {"l": "अङ्गना", "cn": "6.3"}], "e": "of the Yaksha women"}, {"w": "निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु", "p": [{"l": "निर्विष्ट"}, {"l": "हेम"}, {"l": "अम्बुज"}, {"l": "रेणु", "cn": "2.1"}], "e": "whose golden lotus pollen has been enjoyed"}, {"w": "यस्याः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}], "e": "of which (river Sarayu)"}, {"w": "ब्राह्मम्", "p": [{"l": "ब्राह्म", "cn": "2.1"}], "e": "divine"}, {"w": "सरः", "p": [{"l": "सरस्", "cn": "2.1"}], "e": "lake (Manasa)"}, {"w": "कारणम्", "p": [{"l": "कारण", "cn": "2.1"}], "e": "the cause"}, {"w": "आप्तवाचः", "p": [{"l": "आप्त"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.3"}], "e": "the trustworthy sages"}, {"w": "बुद्धेः", "p": [{"l": "बुद्धि", "cn": "6.1"}], "e": "of the intellect"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अव्यक्तम्", "p": [{"l": "अव्यक्त", "cn": "2.1"}], "e": "the unmanifest (Prakriti)"}, {"w": "उदाहरन्ति", "p": [{"l": "हृ", "fin": "उदाहरन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "vp": ["उद्", "आ"], "pp": "P1"}], "e": "they cite"}]},
{"c": "13", "n": "61", "i": 1081, "v": "जलानि या तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानीम् । तुरंगमेधावभृथावतीर्णैरिक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि ॥", "mn": "जलालीति॥ यूपः संस्कृतः पशुबन्धनार्हो दारुविशेषः। तीरनिखातयूपा या सरयूस्तुरंगमेधा अश्वमेधास्तेष्ववभृथार्थमेवावतीर्णैरवरूढैरिक्ष्वाकुभिरिक्ष्वाकुगोत्रापत्यैर्नः पूर्वैः। तद्राजत्वादणो लुक्। पुण्यतरीकृतान्यतिशयेन पुण्यानि कृतानि जलान्ययोध्यां राजधानीं नगरीमनु समीपे, तया लक्षितयेत्यर्थः। `अनु`शब्दस्य `लक्षणेत्थंभूत-` (पा.1।4।90)इत्यादिना कर्मप्रवचनीयत्वात्तद्योगे द्वितीया। वहति प्रापयति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तीरनिखातयूपा या (सरयूः) तुरंगमेध-अवभृथ-अवतीर्णैः इक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि जलानि राजधानीम् अयोध्याम् अनु वहति।", "es": "The Sarayu river, on whose banks sacrificial posts are fixed, flows alongside the capital city Ayodhya, carrying waters made even more sacred by the Ikshvaku kings who descended into them for the purificatory bath after their horse sacrifices.", "pc": [{"w": "जलानि", "p": [{"l": "जल", "cn": "2.3"}], "e": "waters"}, {"w": "या", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "तीरनिखातयूपा", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "निखात"}, {"l": "यूप", "cn": "1.1"}], "e": "she who has sacrificial posts fixed on her banks"}, {"w": "वहति", "p": [{"l": "वह्", "fin": "वहति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "flows"}, {"w": "अयोध्याम्", "p": [{"l": "अयोध्या", "cn": "2.1"}], "e": "Ayodhya"}, {"w": "अनु", "p": [{"l": "अनु"}], "e": "along"}, {"w": "राजधानीम्", "p": [{"l": "राजधानी", "cn": "2.1"}], "e": "the capital"}, {"w": "तुरंगमेधावभृथावतीर्णैः", "p": [{"l": "तुरंगमेध"}, {"l": "अवभृथ"}, {"l": "अवतीर्ण", "cn": "3.3", "inf": "अवतीर्ण", "s": ["क्त"], "pl": "तृ", "vp": ["अव"]}], "e": "by those who descended for the purificatory bath after a horse-sacrifice"}, {"w": "इक्ष्वाकुभिः", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु", "cn": "3.3"}], "e": "by the Ikshvakus"}, {"w": "पुण्यतरीकृतानि", "p": [{"l": "पुण्यतरी"}, {"l": "कृत", "cn": "2.3", "inf": "कृत", "s": ["क्त", "च्वि"]}], "e": "made more holy"}]},
{"c": "13", "n": "62", "i": 1082, "v": "यां सैकतोत्सङ्गसुखोचितानां प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानाम् । सामान्यधात्रीमिव मानसं मे संभावयत्युत्तरकोसलानाम् ॥", "mn": "यामिति॥ यां सरयूं मे मानसं कर्तृ सैकतं पुलिनं तदेवोत्सङ्गः तत्र यत्सुखँ तत्रोचितानां प्राज्यैः प्रभूतैः पयोभिरम्बुभिः क्षीरैश्च। `पयः क्षीरं पयोऽम्बु च` इत्यमरः। परिवर्धितानां पुषअटानामुत्तरकोसलानामुत्तरकोसलेश्वराणां सामान्यधात्रीं साधारणमातरमिव संभावयति। `धात्री जनन्यामलकीवसुमत्युपमातृषु`इति विश्वः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "मे मानसम् याम् सैकत-उत्सङ्ग-सुख-उचितानाम् प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानाम् उत्तरकोसलानाम् सामान्यधात्रीम् इव संभावयति।", "es": "My mind regards this Sarayu river as the common foster-mother of the people of North Kosala, who are accustomed to the comfort of her sandy banks and are nourished by her abundant waters.", "pc": [{"w": "याम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "सैकतोत्सङ्गसुखोचितानाम्", "p": [{"l": "सैकत"}, {"l": "उत्सङ्ग"}, {"l": "सुख"}, {"l": "उचित", "cn": "6.3"}], "e": "of those accustomed to the pleasure of the lap of her sandbanks"}, {"w": "प्राज्यैः", "p": [{"l": "प्राज्य", "cn": "3.3"}], "e": "with abundant"}, {"w": "पयोभिः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "3.3"}], "e": "with waters"}, {"w": "परिवर्धितानाम्", "p": [{"l": "वृध्", "cn": "6.3", "inf": "परिवर्धित", "s": ["क्त"], "vp": ["परि"]}], "e": "of those who have been nourished"}, {"w": "सामान्यधात्रीम्", "p": [{"l": "सामान्य"}, {"l": "धात्री", "cn": "2.1"}], "e": "a common wet-nurse"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मानसम्", "p": [{"l": "मानस", "cn": "1.1"}], "e": "mind"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "संभावयति", "p": [{"l": "भू", "fin": "संभावयति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "considers"}, {"w": "उत्तरकोसलानाम्", "p": [{"l": "उत्तर"}, {"l": "कोसल", "cn": "6.3"}], "e": "of the people of North Kosala"}]},
{"c": "13", "n": "63", "i": 1083, "v": "सेयं मदीया जननीव तेन मान्येन राज्ञा सरयूर्वियुक्ता । दूरे वसन्तं शिशिरानिलैर्मां तरंगहस्तैरुपगूहतीव ॥", "mn": "सेयमिति॥ मदीया जननी कौसल्येव मान्येन पूज्येन तेन राज्ञा दशरथेन वियुक्ता सेयं सरयूर्दूरे वसन्तम्। प्रोष्यागच्छन्तमित्यर्थः। मां पुत्रभूतं शिशिरानिलैस्तरंगैरेव हस्तैः। उपगूहतीवालिङ्गतीव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तेन मान्येन राज्ञा वियुक्ता सा इयम् सरयूः मदीया जननी इव, दूरे वसन्तम् माम् शिशिर-अनिलैः तरंग-हस्तैः उपगूहति इव।", "es": "This Sarayu river, separated from that honorable king, my father, seems like my own mother, embracing me, who am dwelling far away, with her wave-like hands carrying cool breezes.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "मदीया", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "1.1"}], "e": "my"}, {"w": "जननी", "p": [{"l": "जननी", "cn": "1.1"}], "e": "mother"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "मान्येन", "p": [{"l": "मान्य", "cn": "3.1"}], "e": "honorable"}, {"w": "राज्ञा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the king (Dasharatha)"}, {"w": "सरयूः", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "1.1"}], "e": "Sarayu"}, {"w": "वियुक्ता", "p": [{"l": "युज्", "cn": "1.1", "inf": "वियुक्त", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "separated"}, {"w": "दूरे", "p": [{"l": "दूर", "cn": "7.1"}], "e": "far away"}, {"w": "वसन्तम्", "p": [{"l": "वस्", "cn": "2.1", "inf": "वसत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "residing"}, {"w": "शिशिरानिलैः", "p": [{"l": "शिशिर"}, {"l": "अनिल", "cn": "3.3"}], "e": "with cool breezes"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "तरंगहस्तैः", "p": [{"l": "तरंग"}, {"l": "हस्त", "cn": "3.3"}], "e": "with her wave-like hands"}, {"w": "उपगूहति", "p": [{"l": "गुह्", "fin": "उपगूहति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["उप"], "pp": "P1"}], "e": "embraces"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}]},
{"c": "13", "n": "64", "i": 1084, "v": "विरक्तसंध्याकपिशं परस्ताद्यतो रजः पार्थिवमुज्जिहीते । शङ्के हनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्गतो मां भरतः ससैन्यः ॥", "mn": "विरक्तेति॥ विरक्ताऽतिरक्ता या संध्या तद्वत् कपिशं ताम्रवर्णम्। पृथिव्या इदं पार्थिवम्। रजो धूलिः पुरस्तादग्रे यतो यस्मात्कारणादुज्जिहीत उद्गच्छति॥ तस्मात्। हनुरस्यास्तीति हनूमान्। `शरादीनां च` (पा.6।3।20)इति दीर्घः। तेन कथिता प्रवृत्तिरस्मदागमनवार्ता यस्मै स भरतः ससैन्यः सन्, मां प्रत्युद्गत इति शङ्क तर्कयामि। `शङ्का भयवितर्कयोः` इति शब्दार्णवे। अत्र यत्तदोर्नित्यसंबन्धात्तच्छब्दलाभः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यतः परस्तात् विरक्त-सन्ध्या-कपिशम् पार्थिवम् रजः उत्-जिहीते, ततः शङ्के हनूमत्-कथित-प्रवृत्तिः ससैन्यः भरतः माम् प्रति-उद्गतः।", "es": "From where that cloud of dust, brown like a faded twilight, rises in the distance, I suspect that Bharata, informed of my arrival by Hanuman, is coming forward with his army to meet me.", "pc": [{"w": "विरक्तसंध्याकपिशम्", "p": [{"l": "विरक्त"}, {"l": "सन्ध्या"}, {"l": "कपिश", "cn": "2.1"}], "e": "brown like a faded twilight"}, {"w": "परस्तात्", "p": [{"l": "परस्तात्"}], "e": "from afar"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "from where"}, {"w": "रजः", "p": [{"l": "रजस्", "cn": "1.1"}], "e": "dust"}, {"w": "पार्थिवम्", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "उज्जिहीते", "p": [{"l": "हा", "fin": "उज्जिहीते", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["उद्"], "pp": "A1"}], "e": "rises up"}, {"w": "शङ्के", "p": [{"l": "शङ्क्", "fin": "शङ्के", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "I suspect"}, {"w": "हनूमत्कथितप्रवृत्तिः", "p": [{"l": "हनूमत्"}, {"l": "कथित"}, {"l": "प्रवृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "he to whom my arrival has been announced by Hanuman"}, {"w": "प्रत्युद्गतः", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.1", "inf": "प्रत्युद्गत", "s": ["क्त"], "vp": ["प्रति", "उद्"]}], "e": "has come forward to meet"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "ससैन्यः", "p": [{"l": "ससैन्य", "cn": "1.1"}], "e": "with his army"}]},
{"c": "13", "n": "65", "i": 1085, "v": "अद्धा श्रियं पालितसंगराव प्रत्यर्पयिष्यत्यनघां स साधुः । हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन्संरक्षितां त्वामिव लक्ष्मणो मे ॥", "mn": "अद्धेति॥ किंच, साधुः सज्जनः स भरतः। `साधुर्वार्धुषिके चारौ सज्जने चापि वाच्यवत्`इति विशअवः। पालितसंगराय पालितपितृप्रतिज्ञाय मे मह्यम्। अनघामदोषां भोगाभावादनुच्छिष्टां किंतु संरक्षितां श्रियम्। मृधे युद्धे खरादीन्हत्वा निवृत्ताय मे लक्ष्मणः संरक्षितामनघां त्वामिव प्रत्यर्पयिष्यत्यद्धा सत्यम्। `सत्ये त्वद्धाञ्जसा द्वयम्` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अद्धा सः साधुः (भरतः) पालित-सङ्गराम् अनघाम् श्रियम्, मृधे खर-आदीन् हत्वा निवृत्ताय मे, लक्ष्मणः संरक्षिताम् त्वाम् इव, प्रत्यर्पयिष्यति।", "es": "Truly, that virtuous Bharata will return to me the blemishless royal fortune, whose trust he has kept, just as Lakshmana returned you, Sita, whom he had protected, to me after I returned from killing Khara and others in battle.", "pc": [{"w": "अद्धा", "p": [{"l": "अद्धा"}], "e": "truly"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}, {"w": "पालितसंगराम्", "p": [{"l": "पालित"}, {"l": "सङ्गर", "cn": "2.1"}], "e": "whose promise was kept"}, {"w": "प्रत्यर्पयिष्यति", "p": [{"l": "अर्प्", "fin": "प्रत्यर्पयिष्यति", "pn": 3, "t": "लृट्", "vp": ["प्रति"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "will return"}, {"w": "अनघाम्", "p": [{"l": "अनघा", "cn": "2.1"}], "e": "blemishless"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "साधुः", "p": [{"l": "साधु", "cn": "1.1"}], "e": "the virtuous one"}, {"w": "हत्वा", "p": [{"l": "हन्", "inf": "हत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having killed"}, {"w": "निवृत्ताय", "p": [{"l": "वृत्", "cn": "4.1", "inf": "निवृत्त", "s": ["क्त"], "vp": ["नि"]}], "e": "to (me) who has returned"}, {"w": "मृधे", "p": [{"l": "मृध्", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "खरादीन्", "p": [{"l": "खर"}, {"l": "आदि", "cn": "2.3"}], "e": "Khara and others"}, {"w": "संरक्षिताम्", "p": [{"l": "रक्ष्", "cn": "2.1", "inf": "संरक्षित", "s": ["क्त"], "vp": ["सम्"]}], "e": "protected"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you (Sita)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "लक्ष्मणः", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to me"}]},
{"c": "13", "n": "66", "i": 1086, "v": "असौ पुरस्कृत्य गुरुं पदातिः पश्चादवस्थापितवाहिनीकः । वृद्धैरमात्यैः सह चीरवासा मामर्ध्यपाणिर्भरतोऽभ्युपैति ॥", "mn": "असाविति॥ असौ पदातिः पादचारी चीरवासा वल्कलवलनो भरतः पश्चात् पृष्ठभागेऽवस्थापिता वाहिनी सेना येन स तथोक्तः सन्। `नद्यृतश्च` (पा.5।4।153)इति कप्। गुरुं वसिष्ठं पुरस्कृत्य वृद्धैरमात्यैः सहार्घ्यपाणिः सन् मामभ्युपैति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ भरतः गुरुम् पुरस्कृत्य, पश्चात् अवस्थापित-वाहिनीकः, पदातिः, चीरवासा, वृद्धैः अमात्यैः सह, अर्ध्य-पाणिः (सन्) माम् अभि-उपैति।", "es": "That Bharata approaches me on foot, wearing bark garments and carrying offerings in his hands. He has placed his preceptor Vasistha in front, stationed his army behind, and is accompanied by his elderly ministers.", "pc": [{"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "पुरस्कृत्य", "p": [{"l": "कृ", "inf": "पुरस्कृत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["पुरस्"]}], "e": "having placed in front"}, {"w": "गुरुम्", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "2.1"}], "e": "the preceptor"}, {"w": "पदातिः", "p": [{"l": "पदाति", "cn": "1.1"}], "e": "on foot"}, {"w": "पश्चादवस्थापितवाहिनीकः", "p": [{"l": "पश्चात्"}, {"l": "अवस्थापित"}, {"l": "वाहिनीक", "cn": "1.1"}], "e": "he who has stationed his army behind"}, {"w": "वृद्धैः", "p": [{"l": "वृद्ध", "cn": "3.3"}], "e": "with old"}, {"w": "अमात्यैः", "p": [{"l": "अमात्य", "cn": "3.3"}], "e": "with ministers"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "चीरवासा", "p": [{"l": "चीर"}, {"l": "वासस्", "cn": "1.1"}], "e": "wearing bark garments"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "अर्ध्यपाणिः", "p": [{"l": "अर्ध्य"}, {"l": "पाणि", "cn": "1.1"}], "e": "with respectful offerings in his hands"}, {"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "अभ्युपैति", "p": [{"l": "इ", "fin": "अभ्युपैति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["अभि", "उप"], "pp": "P1"}], "e": "approaches"}]},
{"c": "13", "n": "67", "i": 1087, "v": "पित्रा विसृष्टां मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्यङअकगतामभोक्ता । इयन्ति वर्षाणि तया सहोग्रमभ्यस्यतीव व्रतमासिधारम् ॥", "mn": "पित्रेति॥ यो भरतः पित्रा विसृष्टां दत्तामङ्कमुत्सङ्गं च गतामपि। यां श्रियं युवापि मदपेक्षया मद्भक्त्याऽभोक्ता सन्। तृन्नन्तत्वात्`न सोक-` (पा.2।3।69)इति षष्ठीनिषेधः। इयन्ति वर्षाण्येतावतो वत्सरान्। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। तया श्रइया सह। स्त्रियेति च गम्यते। उग्रं दुश्चरमासिधारं नाम व्रतमभ्यस्यतीव वर्तयतीव। `युवा युवत्या सार्धँ यन्मुग्धभर्तृवदाचरेत्। अन्तर्निवृत्तसङ्गत्यादासिधारव्रतं हि तत्॥`इति यादवः। इदं चासिधाराचङ्क्रमणतुल्यत्वादासिधारव्रतमित्युक्तम् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "यः युवा अपि पित्रा मत्-अपेक्षया विसृष्टाम् अङ्क-गताम् श्रियम् अभोक्ता (आसीत्), सः इयन्ति वर्षाणि तया सह उग्रम् असि-धारम् व्रतम् अभ्यस्यति इव।", "es": "He who, though a youth, did not enjoy the royal fortune bestowed by our father and placed in his hands out of regard for me, seems to have been practicing a severe vow with it for all these years, as difficult as walking on a sword's edge.", "pc": [{"w": "पित्रा", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the father"}, {"w": "विसृष्टाम्", "p": [{"l": "सृज्", "cn": "2.1", "inf": "विसृष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"]}], "e": "bestowed"}, {"w": "मदपेक्षया", "p": [{"l": "मत्"}, {"l": "अपेक्षा", "cn": "3.1"}], "e": "out of regard for me"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "श्रियम्", "p": [{"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}, {"w": "युवा", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}], "e": "a youth"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "अङ्कगताम्", "p": [{"l": "अङ्क"}, {"l": "गता", "cn": "2.1"}], "e": "which had come into his possession"}, {"w": "अभोक्ता", "p": [{"l": "अभोक्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "did not enjoy"}, {"w": "इयन्ति", "p": [{"l": "इयत्", "cn": "2.3"}], "e": "these many"}, {"w": "वर्षाणि", "p": [{"l": "वर्ष", "cn": "2.3"}], "e": "years"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "with her (the royal fortune)"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "उग्रम्", "p": [{"l": "उग्र", "cn": "2.1"}], "e": "severe"}, {"w": "अभ्यस्यति", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अभ्यस्यति", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["अभि"], "pp": "P1"}], "e": "practices"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "व्रतम्", "p": [{"l": "व्रत", "cn": "2.1"}], "e": "vow"}, {"w": "आसिधारम्", "p": [{"l": "असि"}, {"l": "धार", "cn": "2.1"}], "e": "like walking on a sword's edge"}]},
{"c": "13", "n": "68", "i": 1088, "v": "एतावदुक्तवति दाशरथौ तदीया- मिच्छां विमानमधिदेवतया विदित्वा । ज्योतिष्पथादवततार सविस्मयाभि- रुद्धीक्षितं प्रकृतिभिर्भरतानुगाभिः ॥", "mn": "एतावदिति॥ दाशरथौ राम एतावदुक्तवति सति विमानं पुष्पकं कर्तृ तदीयां रामसंबन्धिनीमिच्छामधिदेवतया मिषेण विदित्वा। तत्प्रेरितं सदित्यर्थः। सविस्मयाभिर्भरतानुगाभिः प्रकृतिभिः प्रजाभिरुद्वीक्षितं सज्ज्योतिष्पथादकाशादवततार ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "दाशरथौ एतावत् उक्तवति, अधिदेवतया तदीयाम् इच्छाम् विदित्वा विमानम्, स-विस्मयाभिः भरत-अनुगाभिः प्रकृतिभिः उद्-ईक्षितम् (सत्), ज्योतिष्पथात् अवततार।", "es": "When Rama had spoken thus, the presiding deity of the Pushpaka vimana, knowing his wish, descended from the path of the stars. It was gazed up at with wonder by the subjects who were following Bharata.", "pc": [{"w": "एतावत्", "p": [{"l": "एतावत्", "cn": "2.1"}], "e": "this much"}, {"w": "उक्तवति", "p": [{"l": "वच्", "cn": "7.1", "inf": "उक्तवत्", "s": ["क्तवतु"]}], "e": "when (he) had spoken"}, {"w": "दाशरथौ", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "7.1"}], "e": "when Rama"}, {"w": "तदीयाम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}], "e": "his"}, {"w": "इच्छाम्", "p": [{"l": "इच्छा", "cn": "2.1"}], "e": "wish"}, {"w": "विमानम्", "p": [{"l": "विमान", "cn": "1.1"}], "e": "the aerial car"}, {"w": "अधिदेवतया", "p": [{"l": "अधिदेवता", "cn": "3.1"}], "e": "by the presiding deity"}, {"w": "विदित्वा", "p": [{"l": "विद्", "inf": "विदित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having known"}, {"w": "ज्योतिष्पथात्", "p": [{"l": "ज्योतिष्पथ", "cn": "5.1"}], "e": "from the path of stars"}, {"w": "अवततार", "p": [{"l": "तृ", "fin": "अवततार", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["अव"], "pp": "P1"}], "e": "descended"}, {"w": "सविस्मयाभिः", "p": [{"l": "सविस्मय", "cn": "3.3"}], "e": "with wonder"}, {"w": "उद्धीक्षितम्", "p": [{"l": "ईक्ष्", "cn": "1.1", "inf": "उद्धीक्षित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"]}], "e": "gazed up at"}, {"w": "प्रकृतिभिः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "3.3"}], "e": "by the subjects"}, {"w": "भरतानुगाभिः", "p": [{"l": "भरत"}, {"l": "अनुगा", "cn": "3.3"}], "e": "following Bharata"}]},
{"c": "13", "n": "69", "i": 1089, "v": "तस्मात्पुरःसरबिभीषणदर्शितेन सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः । यानादवातरददूरमहीतलेन मार्गेण भङ्गिरचितस्फटिकेन रामः ॥", "mn": "तस्मादिति॥ रामः सेवायां विचक्षणः कुशलो हरीश्वरः सुग्रीवस्तेन दत्तहस्तो दत्तावलम्बो यस्य तादृशः सन्। स्थलज्ञत्वात्पुरःसरो बिभीषणस्तेन दर्शितेनादूरमासन्नं महीतलं यस्य तेन भङ्गिभिर्विच्छत्तिभी रचितस्फटिकेन बद्धस्फटिकेन सोपानपर्वणा मार्गेण तस्माद्यानात् पुष्पकादवातरदवतीर्णवान्। तरतेर्लङ् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "रामः सेवा-विचक्षण-हरीश्वर-दत्त-हस्तः (सन्) पुरःसर-विभीषण-दर्शितेन अदूर-महीतलेन भङ्गिरचित-स्फटिकेन मार्गेण तस्मात् यानात् अवातरत्।", "es": "Rama, his hand supported by Sugriva, the monkey-king skilled in service, descended from that aerial vehicle by a stairway made of crystal slabs, not far from the ground, which was shown to him by Vibhishana who went before him.", "pc": [{"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from that"}, {"w": "पुरःसरबिभीषणदर्शितेन", "p": [{"l": "पुरःसर"}, {"l": "विभीषण"}, {"l": "दर्शित", "cn": "3.1"}], "e": "shown by Vibhishana who was going ahead"}, {"w": "सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः", "p": [{"l": "सेवा"}, {"l": "विचक्षण"}, {"l": "हरीश्वर"}, {"l": "दत्त"}, {"l": "हस्त", "cn": "1.1"}], "e": "he whose hand was supported by the king of monkeys (Sugriva), skilled in service"}, {"w": "यानात्", "p": [{"l": "यान", "cn": "5.1"}], "e": "from the vehicle"}, {"w": "अवातरत्", "p": [{"l": "तृ", "fin": "अवातरत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अव"], "pp": "P1"}], "e": "descended"}, {"w": "अदूरमहीतलेन", "p": [{"l": "अदूर"}, {"l": "महीतल", "cn": "3.1"}], "e": "not far from the ground"}, {"w": "मार्गेण", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "3.1"}], "e": "by the path"}, {"w": "भङ्गिरचितस्फटिकेन", "p": [{"l": "भङ्गिरचित"}, {"l": "स्फटिक", "cn": "3.1"}], "e": "made of crystal slabs"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}]},
{"c": "13", "n": "70", "i": 1090, "v": "इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयतः प्रणम्य स भ्रातरं भरतमर्घ्यपरिग्रहान्ते । पर्यश्रुरस्वजत मूर्धनि चोपजघ्रौ तद्भक्त्यपोढपितृराज्यमहाभिषेके ॥", "mn": "इक्ष्वाक्विति॥ प्रयतः स राम इक्ष्वाकुवंशगुरवे वसिष्ठाय प्रणम्य नमस्कृत्यार्घ्यस्य परिग्रहः स्वीकारस्तस्यान्ते पर्यश्रुः परिगतानन्दबाष्पः सन्। भ्रातरं भरतमस्वजतालिङ्गत्। तस्मिन्रामे भक्त्याऽपोढः परिहृतः पितृराज्यमहाभिषेको येन तस्मिन्मूर्धन्युपजघ्रौ च। `घ्रा गन्धोपादाने`लिटि रूपम्॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "सः प्रयतः इक्ष्वाकु-वंश-गुरवे प्रणम्य, अर्घ्य-परिग्रह-अन्ते, तत्-भक्ति-अपोढ-पितृ-राज्य-महा-अभिषेके भ्रातरम् भरतम् परि-अश्रुः (सन्) अस्वजत, मूर्धनि च उपजघ्रौ।", "es": "After devoutly bowing to Vasistha, the preceptor of the Ikshvaku dynasty, and accepting the offerings, Rama, with tears in his eyes, embraced his brother Bharata—who had set aside the great coronation to his father's kingdom out of devotion—and smelled his head.", "pc": [{"w": "इक्ष्वाकुवंशगुरवे", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "वंश"}, {"l": "गुरु", "cn": "4.1"}], "e": "to the preceptor of the Ikshvaku dynasty"}, {"w": "प्रयतः", "p": [{"l": "प्रयत", "cn": "1.1"}], "e": "devoutly"}, {"w": "प्रणम्य", "p": [{"l": "नम्", "inf": "प्रणम्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["प्र"]}], "e": "having bowed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Rama)"}, {"w": "भ्रातरम्", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "2.1"}], "e": "brother"}, {"w": "भरतम्", "p": [{"l": "भरत", "cn": "2.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "अर्घ्यपरिग्रहान्ते", "p": [{"l": "अर्घ्य"}, {"l": "परिग्रह"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of accepting the offerings"}, {"w": "पर्यश्रुः", "p": [{"l": "पर्यश्रु", "cn": "1.1"}], "e": "with eyes full of tears"}, {"w": "अस्वजत", "p": [{"l": "स्वञ्ज्", "fin": "अस्वजत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "embraced"}, {"w": "मूर्धनि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "उपजघ्रौ", "p": [{"l": "घ्रा", "fin": "उपजघ्रौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["उप"], "pp": "P1"}], "e": "smelled"}, {"w": "तद्भक्त्यपोढपितृराज्यमहाभिषेके", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "भक्ति"}, {"l": "अपोढ"}, {"l": "पितृ"}, {"l": "राज्य"}, {"l": "महा"}, {"l": "अभिषेक", "cn": "2.1"}], "e": "him, whose great coronation was set aside due to his devotion"}]},
{"c": "13", "n": "71", "i": 1091, "v": "श्मश्रुप्रवृद्धिजनिताननविक्रियांश्च प्लक्षान्प्ररोहजटिलानिव मन्त्रिवृद्धान् । अन्वग्रहीत्प्रणमतः शुभदृष्टिपातै- वार्तानुयोगमधुराक्षरया च वाचा ॥", "mn": "श्मश्विति॥ श्मश्रूणां मुखरोम्णां प्रवृद्ध्या संस्काराभावादभिवृद्ध्या जनिताननेषु विक्रिया विकृतिर्येषां तानत एव प्ररोहैः शाखावलम्बिभिरधोमुखैर्मूलैर्जटिलाञ्जटवतः प्लक्षान्न्यग्रोधानिव स्थितांन्। प्रणमतो मन्त्रिवृद्धांश्च शुभैः कृपार्द्रैर्दृष्टिपातैर्वार्तस्यानुयोगेन कुशलप्रश्नेन मधुराक्षरया वाचा चान्वग्रहीदनुगृहीतवान् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "(रामः) प्रणमतः श्मश्रु-प्रवृद्धि-जनित-आनन-विक्रियान्, प्ररोह-जटिलान् प्लक्षान् इव, मन्त्रि-वृद्धान् शुभ-दृष्टि-पातैः वार्ता-अनुयोग-मधुर-अक्षरया वाचा च अन्वग्रहीत्।", "es": "Rama then greeted the old ministers who were bowing to him. Their faces, altered by the growth of their beards, resembled Plaksha trees matted with hanging roots. He favored them with auspicious glances and with speech made sweet by kind inquiries about their well-being.", "pc": [{"w": "श्मश्रुप्रवृद्धिजनिताननविक्रियान्", "p": [{"l": "श्मश्रु"}, {"l": "प्रवृद्धि"}, {"l": "जनित"}, {"l": "आनन"}, {"l": "विक्रिया", "cn": "2.3"}], "e": "those whose faces were altered by the growth of beards"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "प्लक्षान्", "p": [{"l": "प्लक्ष", "cn": "2.3"}], "e": "Plaksha trees"}, {"w": "प्ररोहजटिलान्", "p": [{"l": "प्ररोह"}, {"l": "जटिल", "cn": "2.3"}], "e": "matted with hanging roots"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मन्त्रिवृद्धान्", "p": [{"l": "मन्त्रि"}, {"l": "वृद्ध", "cn": "2.3"}], "e": "the old ministers"}, {"w": "अन्वग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अन्वग्रहीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अनु"], "pp": "P1"}], "e": "favored"}, {"w": "प्रणमतः", "p": [{"l": "नम्", "cn": "2.3", "inf": "प्रणमत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["प्र"]}], "e": "who were bowing"}, {"w": "शुभदृष्टिपातैः", "p": [{"l": "शुभ"}, {"l": "दृष्टि"}, {"l": "पात", "cn": "3.3"}], "e": "with auspicious glances"}, {"w": "वार्तानुयोगमधुराक्षरया", "p": [{"l": "वार्ता"}, {"l": "अनुयोग"}, {"l": "मधुर"}, {"l": "अक्षर", "cn": "3.1"}], "e": "with speech whose syllables were sweet with inquiries about their welfare"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वाचा", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "3.1"}], "e": "with speech"}]},
{"c": "13", "n": "72", "i": 1092, "v": "दुर्जातबन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे पौलस्त्य एष समरेषु पुरःप्रहर्ता । इत्यादृतेन कथितौ रघुनन्दनेन व्युत्क्रम्य लक्ष्मणमुभौ भरतो ववन्दे ॥", "mn": "दुर्जात इति॥ अयं मे दुर्जातबन्धुरापद्बन्धुः। `दुर्जातं व्यसनं प्रोक्तम्` इति विश्वः। ऋक्षहरीश्वरः सुग्रीवः। एष समरेषु पुरःप्रहर्ता पौलस्त्यो बिभीषणः। इत्यादृतेनाऽऽदरवता। कर्तरि क्तः। रघूणां नन्दनेन रामेण कथितावुभौ विभीषण-सुग्रीवौ लक्ष्मणमनुजमपि व्युत्क्रम्यालिङ्गनादिभिरसंभाव्य भरतो ववन्दे ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "अयम् मे दुर्जात-बन्धुः ऋक्ष-हरीश्वरः (सुग्रीवः), एषः पौलस्त्यः (विभीषणः) समरेषु पुरः-प्रहर्ता, इति रघुनन्दनेन आदृतेन कथितौ उभौ भरतः लक्ष्मणम् व्युत्क्रम्य ववन्दे।", "es": "\"This is Sugriva, the lord of bears and monkeys, my friend in misfortune; and this is Vibhishana, who strikes first in battles.\" When Rama introduced them both thus with respect, Bharata, bypassing even Lakshmana, saluted them.", "pc": [{"w": "दुर्जातबन्धुः", "p": [{"l": "दुर्जात"}, {"l": "बन्धु", "cn": "1.1"}], "e": "a friend in misfortune"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "ऋक्षहरीश्वरो", "p": [{"l": "ऋक्ष"}, {"l": "हरि"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "the lord of bears and monkeys"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "पौलस्त्यः", "p": [{"l": "पौलस्त्य", "cn": "1.1"}], "e": "descendant of Pulastya (Vibhishana)"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "समरेषु", "p": [{"l": "समर", "cn": "7.3"}], "e": "in battles"}, {"w": "पुरःप्रहर्ता", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "प्रहर्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "one who strikes in the front"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "आदृतेन", "p": [{"l": "दृ", "cn": "3.1", "inf": "आदृत", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}], "e": "with respect"}, {"w": "कथितौ", "p": [{"l": "कथ", "cn": "1.2", "inf": "कथित", "s": ["क्त"]}], "e": "introduced"}, {"w": "रघुनन्दनेन", "p": [{"l": "रघुनन्दन", "cn": "3.1"}], "e": "by Rama"}, {"w": "व्युत्क्रम्य", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "व्युत्क्रम्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि", "उत्"]}], "e": "passing over"}, {"w": "लक्ष्मणम्", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "2.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "2.2"}], "e": "both"}, {"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "ववन्दे", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "ववन्दे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "saluted"}]},
{"c": "13", "n": "73", "i": 1093, "v": "सौमित्रिणा तदनु संससृजे स चैन- मुत्थाप्य नम्रशिरसं भृशमालिलिङ्ग । रूदेन्द्रजित्प्रहरणव्रणकर्कशेन क्लिश्यन्निवास्य भुजमध्यमुरःस्थलेन ॥", "mn": "सौमित्रिणेति॥ तदनु सुग्रीवादिवन्दनानन्तरं स भरतः सौमित्रिणा संससृजे संगतः। `सृज विसर्गे`दैवादिकात्कर्तरि लिट्। नम्रशिरसं प्रणतमेनं सौमित्रिमुत्थाप्य भृशं गाढमालिलिङ्ग च। किं कुर्वन्? रूढेन्द्रजित्प्रहरणव्रणैः कर्कशेनास्य सौमित्रेरुरःस्थलेन भुजमध्यं स्वकीयं क्सिश्यन्निव पीडयन्निव। क्लिश्नातिरयं सकर्मकः। `क्लिश्नाति भुवनत्रयम्`इति दर्शनात्। ननु रामायणे-`ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः। किमर्थं ज्यैष्ठ्यमवलम्ब्यानार्जवेन श्लोको व्याख्यातः? सत्यम्, -किंतु रामायणश्लोकार्थष्टीकाकृतोक्तः श्रूयताम्। `ततो लक्ष्मणमासाद्य-`इत्यादिश्लोक आसादनं लक्ष्मणवैदेह्योः। अभिवादनं तु वैदेह्या एव। अन्यथा पूर्वोक्तं भरतस्य ज्यैष्ठ्यं विरुध्येतेति ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तत्-अनु सः (भरतः) सौमित्रिणा च संससृजे। (सौमित्रिः) नम्र-शिरसम् एनम् उत्थाप्य, रूढ-इन्द्रजित्-प्रहरण-व्रण-कर्कशेन अस्य उरः-स्थलेन भुज-मध्यम् क्लिश्यन् इव, भृशम् आलिलिङ्ग।", "es": "After that, Bharata greeted Lakshmana. Lakshmana, raising Bharata whose head was bowed, embraced him tightly, as if causing pain to Bharata's chest with his own, which was rough with the healed scars from Indrajit's weapons.", "pc": [{"w": "सौमित्रिणा", "p": [{"l": "सौमित्रि", "cn": "3.1"}], "e": "with Lakshmana"}, {"w": "तदनु", "p": [{"l": "तद्-अनु"}], "e": "after that"}, {"w": "संससृजे", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "संससृजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["सम्"], "pp": "A1"}], "e": "met"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Bharata)"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Bharata)"}, {"w": "उत्थाप्य", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उत्थाप्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "raising"}, {"w": "नम्रशिरसम्", "p": [{"l": "नम्र"}, {"l": "शिरस्", "cn": "2.1"}], "e": "him whose head was bowed"}, {"w": "भृशम्", "p": [{"l": "भृशम्"}], "e": "tightly"}, {"w": "आलिलिङ्ग", "p": [{"l": "लिङ्ग्", "fin": "आलिलिङ्ग", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "embraced"}, {"w": "रूदेन्द्रजित्प्रहरणव्रणकर्कशेन", "p": [{"l": "रूढ"}, {"l": "इन्द्रजित्"}, {"l": "प्रहरण"}, {"l": "व्रण"}, {"l": "कर्कश", "cn": "3.1"}], "e": "by (his) chest, rough with healed scars from Indrajit's weapons"}, {"w": "क्लिश्यन्", "p": [{"l": "क्लिश्", "cn": "1.1", "inf": "क्लिश्यत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "as if causing pain"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his (Bharata's)"}, {"w": "भुजमध्यम्", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "मध्य", "cn": "2.1"}], "e": "chest"}, {"w": "उरःस्थलेन", "p": [{"l": "उरस्"}, {"l": "स्थल", "cn": "3.1"}], "e": "with his chest"}]},
{"c": "13", "n": "74", "i": 1094, "v": "रामाज्ञया हरिचमूपतयस्तदानीं कृत्वा मनुष्यवपुरारुरुहुर्गजेन्द्रान् । तेषु क्षरत्सु बहुधा मदवारिधाराः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरे ते ॥", "mn": "रामेति॥ तदानीं हरिचमूपतयो रामाज्ञया मनुष्यवपुः कृत्वा गजोन्द्रानारुरुहुः। बहुधा मदवारिधाराः क्षरत्सु वर्षत्सु तेषु गजेन्द्रेषु ते कपियूथनाथाः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरेऽनुबभूवुः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तदानीम् राम-आज्ञया हरि-चमू-पतयः मनुष्य-वपुः कृत्वा गजेन्द्रान् आरुरुहुः। तेषु बहुधा मद-वारि-धाराः क्षरत्सु (सत्सु), ते शैल-अधिरोहण-सुखानि उपलेभिरे।", "es": "Then, by Rama's command, the monkey commanders assumed human form and mounted the great elephants. As streams of ichor flowed profusely from the elephants, the commanders experienced the pleasure of climbing mountains.", "pc": [{"w": "रामाज्ञया", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "आज्ञा", "cn": "3.1"}], "e": "by Rama's command"}, {"w": "हरिचमूपतयः", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "चमू"}, {"l": "पति", "cn": "1.3"}], "e": "the commanders of the monkey army"}, {"w": "तदानीम्", "p": [{"l": "तदानीम्"}], "e": "then"}, {"w": "कृत्वा", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having assumed"}, {"w": "मनुष्यवपुः", "p": [{"l": "मनुष्य"}, {"l": "वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "human form"}, {"w": "आरुरुहुः", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "आरुरुहुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "mounted"}, {"w": "गजेन्द्रान्", "p": [{"l": "गजेन्द्र", "cn": "2.3"}], "e": "the great elephants"}, {"w": "तेषु", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.3"}], "e": "on them"}, {"w": "क्षरत्सु", "p": [{"l": "क्षर्", "cn": "7.3", "inf": "क्षरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "while streaming"}, {"w": "बहुधा", "p": [{"l": "बहुधा"}], "e": "in many ways"}, {"w": "मदवारिधाराः", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "वारि"}, {"l": "धारा", "cn": "1.3"}], "e": "streams of ichor"}, {"w": "शैलाधिरोहणसुखानि", "p": [{"l": "शैल"}, {"l": "अधिरोहण"}, {"l": "सुख", "cn": "2.3"}], "e": "the pleasures of climbing mountains"}, {"w": "उपलेभिरे", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "उपलेभिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["उप"], "pp": "A1"}], "e": "experienced"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}]},
{"c": "13", "n": "75", "i": 1095, "v": "सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां भेजे रथान्दशरथप्रभवानुशिष्टः । मायाविकल्परचितैरपि ये तदीयै- र्न स्यन्दनैस्तुलितकृत्रिमभक्तिशोभाः ॥", "mn": "सानुप्लव इति॥ सानुप्लवः सानुगः। अभिसारस्त्वनुसरः सहायोऽनुप्लवोऽनुगः इ` इति यादवः। क्षणदाचराणां प्रभुर्विभीषणोऽपि। प्रभवत्यस्मादितिप्रभवो जनकः। दशरथः प्रभवो यस्य स दशरथप्रभवो रामः। तेनानुशिष्ट आज्ञप्तः सन्। रथान्भेजे। तानेव विशिनष्टि-ये रथा मायाविकल्परचितैः संकल्पविशेषनिर्मितैरपि तदीयैर्बिभीषणीयैः स्यन्दनै रथैस्तुलितकृत्रिमभक्तिशोभास्तिलिता समीकृता कृत्रिमा क्रियया निर्वृत्ता भक्तीनां शोभा येषां ते तथोक्ता न भवन्ति। तेऽपि तत्साम्यं न लभन्त इत्यर्थः। कृत्रिमेत्यत्र `ड्वितः किः` (पा.3।3।88) इति क्विप्रत्ययः। `क्त्रेर्मम्नित्यम्` (पा.4।4।20)इति मबागमः॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "दशरथ-प्रभव-अनुशिष्टः स-अनुप्लवः क्षणदा-चराणाम् प्रभुः अपि रथान् भेजे, ये (रथाः) माया-विकल्प-रचितैः तदीयैः स्यन्दनैः अपि न तुलित-कृत्रिम-भक्ति-शोभाः (आसन्)।", "es": "Instructed by Rama, Vibhishana, the lord of the Rakshasas, along with his followers, also occupied chariots. The beauty of the artificial decorations on these chariots could not be matched even by his own chariots created through magical powers.", "pc": [{"w": "सानुप्लवः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुप्लव", "cn": "1.1"}], "e": "with his followers"}, {"w": "प्रभुरपि", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "1.1"}, {"l": "अपि"}], "e": "the lord also"}, {"w": "क्षणदाचराणाम्", "p": [{"l": "क्षणदा"}, {"l": "चर", "cn": "6.3"}], "e": "of the Rakshasas"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "occupied"}, {"w": "रथान्", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.3"}], "e": "chariots"}, {"w": "दशरथप्रभवानुशिष्टः", "p": [{"l": "दशरथ"}, {"l": "प्रभव"}, {"l": "अनुशिष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "instructed by the son of Dasharatha (Rama)"}, {"w": "मायाविकल्परचितैरपि", "p": [{"l": "माया"}, {"l": "विकल्प"}, {"l": "रचित", "cn": "3.3"}, {"l": "अपि"}], "e": "even by those created by magical skill"}, {"w": "ये", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.3"}], "e": "which"}, {"w": "तदीयैः", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "3.3"}], "e": "by his own"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "स्यन्दनैः", "p": [{"l": "स्यन्दन", "cn": "3.3"}], "e": "by chariots"}, {"w": "तुलितकृत्रिमभक्तिशोभाः", "p": [{"l": "तुलित"}, {"l": "कृत्रिम"}, {"l": "भक्ति"}, {"l": "शोभा", "cn": "1.3"}], "e": "whose beauty of artificial decoration could be matched"}]},
{"c": "13", "n": "76", "i": 1096, "v": "भूयस्ततो रघुपतिर्विलसत्पताक- मध्यास्त कामगति सावरजो विमानम् । दोषातनं बुधबृहस्पतियोगदृश्य- स्तारापतिस्तरलविद्युदिवाभ्रवृन्दम् ॥", "mn": "भूय इति॥ ततो रघुपतिः सावरजो भरतलक्ष्मणसहितः सन्। विलसत्पताकं कामेनेच्छानुसारेण गतिर्यस्य तद्विमानं भूयः पुनरपि । बुधबृहस्पतिभ्यां योगेनदृश्यो दर्शनीयस्तारापतिश्चन्द्रो दोषाभवं दोषातनम्। `सायंचिरंप्राह्णे` (पा.4।323)इत्यादिना `दोषा`शब्दादव्ययाट्ट्युप्रत्ययः। तरलविद्युञ्चञ्चलतडिदभ्रवृन्दमिव। अध्यास्ताधिष्ठितवान् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "ततः स-अवरजः रघुपतिः विलसत्-पताकम् काम-गति विमानम् भूयः अध्-आस्त। (सः) बुध-बृहस्पति-योग-दृश्यः तारापतिः दोषा-तनम् तरल-विद्युत् अभ्र-वृन्दम् इव (बभौ)।", "es": "Then Rama, with his younger brothers, again mounted the aerial car, which moved at will and had shining banners. He looked like the Moon, visible in conjunction with Mercury and Jupiter, entering a cluster of clouds with flashing lightning at night.", "pc": [{"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "रघुपतिः", "p": [{"l": "रघुपति", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "विलसत्पताकम्", "p": [{"l": "विलसत्"}, {"l": "पताक", "cn": "2.1"}], "e": "with shining banners"}, {"w": "अध्यास्त", "p": [{"l": "आस्", "fin": "अध्यास्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अधि"], "pp": "A1"}], "e": "mounted"}, {"w": "कामगति", "p": [{"l": "कामगति", "cn": "2.1"}], "e": "which moves at will"}, {"w": "सावरजः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अवरज", "cn": "1.1"}], "e": "with his younger brothers"}, {"w": "विमानम्", "p": [{"l": "विमान", "cn": "2.1"}], "e": "the aerial car"}, {"w": "दोषातनम्", "p": [{"l": "दोषातनम्"}], "e": "at night"}, {"w": "बुधबृहस्पतियोगदृश्यः", "p": [{"l": "बुध"}, {"l": "बृहस्पति"}, {"l": "योग"}, {"l": "दृश्य", "cn": "1.1"}], "e": "visible in conjunction with Mercury and Jupiter"}, {"w": "तारापतिः", "p": [{"l": "तारा"}, {"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "the Moon"}, {"w": "तरलविद्युत्", "p": [{"l": "तरल"}, {"l": "विद्युत्", "cn": "2.1"}], "e": "with flashing lightning"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभ्रवृन्दम्", "p": [{"l": "अभ्र"}, {"l": "वृन्द", "cn": "2.1"}], "e": "a cluster of clouds"}]},
{"c": "13", "n": "77", "i": 1097, "v": "तत्रेश्वरेण जगतां प्रलयादिवोर्वीं वर्षात्ययेन रुचमभ्रघनादिवेन्दोः । रामेण मैथिलसुतां दशकण्ठकृच्छ्रा- त्प्रत्युद्धतां धृतिमतीं भरतो ववन्दे ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र विमाने जगतामीश्वरेणादिवराहेण प्रलयादुर्वीमिव। वर्षात्ययेन शरदागमेनाभ्रघनात् मेघसंघातादिन्दो रुचं चन्द्रिकामिव। रामेण दशकण्ठ एव कृच्छ्रं संकटं तस्मात् प्रत्युद्धृतां धृतिमतीं संतोषवतीं मैथिलसुतां सीतां भरतो ववन्दे ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तत्र भरतः, जगताम् ईश्वरेण प्रलयात् उर्वीम् इव, वर्षा-अत्ययेन इन्दोः अभ्र-घनात् रुचम् इव, रामेण दशकण्ठ-कृच्छ्रात् प्रति-उद्धृताम् धृतिमतीम् मैथिल-सुताम् ववन्दे।", "es": "There, Bharata saluted the steadfast Sita. She had been rescued by Rama from the affliction caused by Ravana, just as the Earth is rescued from the deluge by the Lord of the worlds, or as the moon's radiance is rescued from dense clouds at the end of the rainy season.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "ईश्वरेण", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "3.1"}], "e": "by the Lord"}, {"w": "जगताम्", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the worlds"}, {"w": "प्रलयादिव", "p": [{"l": "प्रलय", "cn": "5.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like from the deluge"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the Earth"}, {"w": "वर्षात्ययेन", "p": [{"l": "वर्षा"}, {"l": "अत्यय", "cn": "3.1"}], "e": "by the end of the rainy season"}, {"w": "रुचम्", "p": [{"l": "रुच्", "cn": "2.1"}], "e": "the radiance"}, {"w": "अभ्रघनादिव", "p": [{"l": "अभ्र"}, {"l": "घन", "cn": "5.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like from a dense cloud"}, {"w": "इन्दोः", "p": [{"l": "इन्दु", "cn": "6.1"}], "e": "of the moon"}, {"w": "रामेण", "p": [{"l": "राम", "cn": "3.1"}], "e": "by Rama"}, {"w": "मैथिलसुताम्", "p": [{"l": "मैथिल"}, {"l": "सुता", "cn": "2.1"}], "e": "the daughter of the king of Mithila, Sita"}, {"w": "दशकण्ठकृच्छ्रात्", "p": [{"l": "दशकण्ठ"}, {"l": "कृच्छ्र", "cn": "5.1"}], "e": "from the trouble caused by Ravana"}, {"w": "प्रत्युद्धृताम्", "p": [{"l": "हृ", "cn": "2.1", "inf": "प्रत्युद्धृत", "s": ["क्त"], "vp": ["प्रति", "उद्"]}], "e": "rescued"}, {"w": "धृतिमतीम्", "p": [{"l": "धृतिमत्", "cn": "2.1"}], "e": "the steadfast one"}, {"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "ववन्दे", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "ववन्दे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "saluted"}]},
{"c": "13", "n": "78", "i": 1098, "v": "लङ्केश्वरप्रणतिभङ्गदृढव्रतं त- द्वन्द्यं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः । ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं च शिरोऽस्य साधो- रन्योन्यपावनमभूदुभयं समेत्य ॥", "mn": "लङ्केश्वरप्रणतीति॥ लङ्केश्वरस्य रावणस्य प्रणतीनां भङ्गेन निरासेन दृढव्रतमखण्डितपातिव्रत्यमत एव वन्द्यं तज्जनकात्मजायाश्चरणयोर्युगं ज्येष्ठानुवृत्त्या जटिलं जटायुक्तं साधोः सज्जनस्यास्य भरतस्य शिरश्चेत्युभयं समेत्य मिलित्वाऽन्योन्यस्य पावनं शोधकमभूत् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "जनक-आत्मजायाः लङ्केश्वर-प्रणति-भङ्ग-दृढ-व्रतम् तत् वन्द्यम् चरणयोः युगम्, अस्य साधोः ज्येष्ठ-अनुवृत्ति-जटिलम् शिरः च, उभयम् समेत्य अन्योन्य-पावनम् अभूत्।", "es": "That venerable pair of Sita's feet, which held the firm vow of spurning Ravana's salutation, and the head of the virtuous Bharata, matted from his ascetic life following his elder brother—both, upon coming together, became mutually purifying.", "pc": [{"w": "लङ्केश्वरप्रणतिभङ्गदृढव्रतम्", "p": [{"l": "लङ्केश्वर"}, {"l": "प्रणति"}, {"l": "भङ्ग"}, {"l": "दृढ"}, {"l": "व्रत", "cn": "2.1"}], "e": "which had the firm vow of breaking the salutation of the lord of Lanka"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "वन्द्यम्", "p": [{"l": "वन्द्य", "cn": "2.1"}], "e": "venerable"}, {"w": "युगम्", "p": [{"l": "युग", "cn": "2.1"}], "e": "pair"}, {"w": "चरणयोः", "p": [{"l": "चरण", "cn": "6.2"}], "e": "of the feet"}, {"w": "जनकात्मजायाः", "p": [{"l": "जनक"}, {"l": "आत्मजा", "cn": "6.1"}], "e": "of Sita, daughter of Janaka"}, {"w": "ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलम्", "p": [{"l": "ज्येष्ठ"}, {"l": "अनुवृत्ति"}, {"l": "जटिल", "cn": "1.1"}], "e": "matted due to following the elder brother"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "शिरः", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "1.1"}], "e": "the head"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of this"}, {"w": "साधोः", "p": [{"l": "साधु", "cn": "6.1"}], "e": "of the virtuous one (Bharata)"}, {"w": "अन्योन्यपावनम्", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "पावन", "cn": "1.1"}], "e": "mutually purifying"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "उभयम्", "p": [{"l": "उभय", "cn": "1.1"}], "e": "both"}, {"w": "समेत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "समेत्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["सम्"]}], "e": "having come together"}]},
{"c": "13", "n": "79", "i": 1099, "v": "क्रोशार्धं प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा काकुत्स्थः स्तिमितजवेन पुष्पकेण । शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यमार्यः साकेतोपवनमुदारमध्युवास ॥", "mn": "क्रोशेति॥ आर्यः पूज्यः काकुत्स्थो रामः प्रकृतयः प्रजाः पुरःसर्यो यस्य तेन स्तिमितजवेन मन्दवेगेन पुष्पकेण। क्रोशोऽध्वपरिमाणविशेषः। क्रोशार्धं क्रोशैकदेशं गत्वा शत्रुघ्नेन प्रतिविहिताः सज्जिता उपकार्याः पटभवनानि यस्मिंस्तदुदारं महत् साकेतस्यायोध्याया उपवनमध्युवासाधितष्ठौ। `साकेतः स्यादयोध्यायां कोसलानन्दिनी तथा` इति यादवः ॥", "ch": {"n": "प्रहर्षिणी"}, "anv": "आर्यः काकुत्स्थः प्रकृति-पुरःसरेण स्तिमित-जवेन पुष्पकेण क्रोश-अर्धम् गत्वा शत्रुघ्न-प्रतिविहित-उपकार्यम् उदारम् साकेत-उपवनम् अधि-उवास।", "es": "The noble Rama, having traveled half a krosa in the Pushpaka vimana at a slow pace, led by his subjects, stayed in a magnificent garden on the outskirts of Ayodhya, where a temporary residence had been prepared by Shatrughna.", "pc": [{"w": "क्रोशार्धम्", "p": [{"l": "क्रोश"}, {"l": "अर्ध", "cn": "2.1"}], "e": "half a krosa"}, {"w": "प्रकृतिपुरःसरेण", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "पुरःसर", "cn": "3.1"}], "e": "with the citizens leading"}, {"w": "गत्वा", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having gone"}, {"w": "काकुत्स्थः", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "स्तिमितजवेन", "p": [{"l": "स्तिमित"}, {"l": "जव", "cn": "3.1"}], "e": "with slowed speed"}, {"w": "पुष्पकेण", "p": [{"l": "पुष्पक", "cn": "3.1"}], "e": "by the Pushpaka vimana"}, {"w": "शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यम्", "p": [{"l": "शत्रुघ्न"}, {"l": "प्रतिविहित"}, {"l": "उपकार्य", "cn": "2.1"}], "e": "where a temporary residence was arranged by Shatrughna"}, {"w": "आर्यः", "p": [{"l": "आर्य", "cn": "1.1"}], "e": "the noble one"}, {"w": "साकेतोपवनम्", "p": [{"l": "साकेत"}, {"l": "उपवन", "cn": "2.1"}], "e": "the garden on the outskirts of Ayodhya"}, {"w": "उदारम्", "p": [{"l": "उदार", "cn": "2.1"}], "e": "magnificent"}, {"w": "अध्युवास", "p": [{"l": "वस्", "fin": "अध्युवास", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["अधि"], "pp": "P1"}], "e": "stayed"}]},
{"c": "14", "n": "1", "i": 1100, "v": "भर्तुऋ प्रणाशादथ शोचनीयं दशान्तरं तत्र समं प्रपन्ने । अपश्यतां दाशरथी जनन्यौ छेदादिवोपघ्नतरोर्व्रतत्यौ ॥", "mn": "भर्तुरिति॥ अथोपवनाधिष्ठानानन्तरं दाशरथी रामलक्ष्मणौ। उपघअनतरोराश्रयवृक्षस्य। `उपघ्न आश्रये` (पा.3।3।85) इति निपातः। तस्य छेदाद्द्रतत्यौ लते इव। `वल्ली तु व्रततिर्लता` इत्यमरः (अ.को.2|4|9)। भर्तुर्दशरथस्य प्रणाशाच्छोचनीयं दशान्तरमवस्थान्तरम्। ~अवस्थायां वस्त्रान्ते स्याद्दशापि` इति विश्वः। प्रपन्ने प्राप्ते जनन्यौ कौसल्यासुमित्रे तत्र साकेतोपवने समं युगपदपश्यताम्। दृशेः कर्तरि लङ् ॥", "ch": null, "anv": "अथ तत्र भर्तुः प्रणाशात् समं शोचनीयं दशान्तरं प्रपन्ने जनन्यौ, उपघ्नतरोः छेदात् (पतिते) व्रतत्यौ इव, दाशरथी अपश्यताम्।", "es": "Then, the two mothers (Kaikeyi and Sumitra), having together entered a pitiable state due to their husband's death, looked at the two sons of Dasharatha. They were like two creepers that have fallen after their supporting tree has been cut down.", "pc": [{"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the husband"}, {"w": "प्रणाशात्", "p": [{"l": "प्रणाश", "cn": "5.1"}], "e": "from the death"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "शोचनीयं", "p": [{"l": "शुच्", "inf": "शोचनीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "2.1"}], "e": "lamentable"}, {"w": "दशान्तरं", "p": [{"l": "दशा"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "another state"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "समं", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "together"}, {"w": "प्रपन्ने", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रपन्न", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "having attained"}, {"w": "अपश्यतां", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यताम्", "t": "लङ्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "they two saw"}, {"w": "दाशरथी", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "2.2"}], "e": "the two sons of Dasharatha"}, {"w": "जनन्यौ", "p": [{"l": "जननी", "cn": "1.2"}], "e": "the two mothers"}, {"w": "छेदात्", "p": [{"l": "छेद", "cn": "5.1"}], "e": "from the cutting"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उपघ्नतरोः", "p": [{"l": "उपघ्न"}, {"l": "तरु", "cn": "6.1"}], "e": "of a supporting tree"}, {"w": "व्रतत्यौ", "p": [{"l": "व्रतति", "cn": "2.2"}], "e": "two creepers"}]},
{"c": "14", "n": "2", "i": 1101, "v": "उभावुभाभ्यां प्रणतौ हतारी यथाक्रमं विक्रमशोभिनौ तौ । विस्पष्टमस्नान्धतया न दृष्टौ ज्ञातौ सुतस्पर्शसुखोपलम्भात् ॥", "mn": "उभाविति॥ यथाक्रमं स्वस्वमातृपूर्वकं प्रणतौ नमस्कृतवन्तौ हतारी हतशत्रुकौ विक्रमशोभिनौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ। उभाभ्यां मातृभ्यामस्नैरश्रुभिरन्थतया हेतुना। `अस्रमश्रु च शोणितम्` इति यादवः। विस्पष्टं न दृष्टौ किंतु सुतस्पर्शेन यत् सुखं तस्योपलम्भादनुभवाज्ज्ञातौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उभौ, हत-अरी, विक्रम-शोभिनौ तौ (दाशरथी) यथाक्रमम् उभाभ्याम् (जननीभ्याम्) प्रणतौ। (तौ) अस्न-अन्धतया विस्पष्टं न दृष्टौ, (किन्तु) सुत-स्पर्श-सुख-उपलम्भात् ज्ञातौ।", "es": "Those two valiant princes, shining with valor after having slain their enemies, bowed down to their two mothers in turn. Blinded by tears, the mothers could not see them clearly but recognized them from the joy of their sons' touch.", "pc": [{"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "Both"}, {"w": "उभाभ्यां", "p": [{"l": "उभ", "cn": "3.2"}], "e": "by both"}, {"w": "प्रणतौ", "p": [{"l": "नम्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रणत", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "bowed down"}, {"w": "हतारी", "p": [{"l": "हत", "inf": "हत", "s": ["क्त"]}, {"l": "अरि", "cn": "1.2"}], "e": "who had slain their enemies"}, {"w": "यथाक्रमं", "p": [{"l": "यथाक्रमम्"}], "e": "in order"}, {"w": "विक्रमशोभिनौ", "p": [{"l": "विक्रम"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "1.2"}], "e": "shining with valor"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "they two"}, {"w": "विस्पष्टं", "p": [{"l": "विस्पष्टम्"}], "e": "clearly"}, {"w": "अस्नान्धतया", "p": [{"l": "अश्रु"}, {"l": "अन्धता", "cn": "3.1"}], "e": "due to blindness from tears"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "दृष्टौ", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "seen"}, {"w": "ज्ञातौ", "p": [{"l": "ज्ञा", "inf": "ज्ञात", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}], "e": "recognized"}, {"w": "सुतस्पर्शसुखोपलम्भात्", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "स्पर्श"}, {"l": "सुख"}, {"l": "उपलम्भ", "cn": "5.1"}], "e": "from perceiving the joy of their sons' touch"}]},
{"c": "14", "n": "3", "i": 1102, "v": "आनन्दजः शोकजमश्रु बाष्पस्तयोरशीतं शिशिरो बिभेद । गङ्गासरय्वोर्जलमुष्णतप्तं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः ॥", "mn": "आनन्दज इति॥ तयोर्मात्रोरानन्दजः शिशिरो बाष्पः शोकजमशीतमुष्णमश्रु। उष्णतप्तं ग्रीष्मतप्तं गङ्गासरय्वोर्जलं कर्म अवतीर्णो हिमाद्रेर्निस्यन्दो निर्झर इव। बिभेद। आनन्देन शोकस्तिरस्कृत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तयोः शिशिरः आनन्दजः बाष्पः, उष्ण-तप्तं गङ्गा-सरय्वोः जलम् अवतीर्णः हिमाद्रि-निस्यन्दः इव, अशीतं शोकजम् अश्रु बिभेद।", "es": "The mothers' cold tears of joy mingled with their warm tears of sorrow. This was like a cold stream from the Himalayas descending into the sun-warmed waters of the confluence of the Ganga and Sarayu rivers.", "pc": [{"w": "आनन्दजः", "p": [{"l": "आनन्द"}, {"l": "ज", "cn": "1.1"}], "e": "born of joy"}, {"w": "शोकजं", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "ज", "cn": "2.1"}], "e": "born of sorrow"}, {"w": "अश्रु", "p": [{"l": "अश्रु", "cn": "2.1"}], "e": "tear"}, {"w": "बाष्पः", "p": [{"l": "बाष्प", "cn": "1.1"}], "e": "tear (of joy)"}, {"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of those two"}, {"w": "अशीतं", "p": [{"l": "अशीत", "cn": "2.1"}], "e": "warm"}, {"w": "शिशिरः", "p": [{"l": "शिशिर", "cn": "1.1"}], "e": "cold"}, {"w": "बिभेद", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "बिभेद", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "mingled with"}, {"w": "गङ्गासरय्वोः", "p": [{"l": "गङ्गा"}, {"l": "सरयू", "cn": "6.2"}], "e": "of the Ganga and Sarayu"}, {"w": "जलम्", "p": [{"l": "जल", "cn": "2.1"}], "e": "water"}, {"w": "उष्णतप्तं", "p": [{"l": "उष्ण"}, {"l": "तप्त", "cn": "2.1"}], "e": "heated by the sun"}, {"w": "हिमाद्रिनिस्यन्दः", "p": [{"l": "हिमाद्रि"}, {"l": "निस्यन्द", "cn": "1.1"}], "e": "a stream from the Himalayas"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अवतीर्णः", "p": [{"l": "तृ", "vp": ["अव"], "inf": "अवतीर्ण", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "descended"}]},
{"c": "14", "n": "4", "i": 1103, "v": "ते पुत्रयोर्नैर्ऋतशस्त्रमार्गानार्द्रानिवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यौ । अपीप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दमकामयेताम् ॥", "mn": "ते इति॥ ते मातरौ पुत्रयोरङ्गे शरीरे नैर्ऋतशस्त्राणां राक्षसशस्त्राणां मार्गान्व्रणानार्द्रान्सरसानिव सदयं स्पृशन्त्यौ क्षत्रकुलाङ्गनानामीप्सितमिष्टमपि वीरसूर्वीरमातेति शब्दं नाकामयेताम्। वीरप्रसवो दुःखहेतुरिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ते (जनन्यौ) पुत्रयोः अङ्गे आर्द्रान् इव नैर्ऋत-शस्त्र-मार्गान् सदयं स्पृशन्त्यौ, क्षत्र-कुल-अङ्गनानाम् अभीप्सितं वीरसू-शब्दं न अकामयेताम्।", "es": "Tenderly touching the fresh scars on their sons' bodies left by the Rakshasas' weapons, the two mothers felt that the coveted title 'mother of a hero', so desired by Kshatriya women, was not worth the pain their sons had endured.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "They two"}, {"w": "पुत्रयोः", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "6.2"}], "e": "of the two sons"}, {"w": "नैर्ऋतशस्त्रमार्गान्", "p": [{"l": "नैर्ऋत"}, {"l": "शस्त्र"}, {"l": "मार्ग", "cn": "2.3"}], "e": "the paths of Rakshasa weapons (scars)"}, {"w": "आर्द्रान्", "p": [{"l": "आर्द्र", "cn": "2.3"}], "e": "fresh"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "अङ्गे", "p": [{"l": "अङ्ग", "cn": "7.1"}], "e": "on the body"}, {"w": "सदयम्", "p": [{"l": "सदयम्"}], "e": "tenderly"}, {"w": "स्पृशन्त्यौ", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "स्पृशन्ती", "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}], "e": "touching"}, {"w": "अपीप्सितं", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["अभि"], "inf": "अभीप्सित", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "desired"}, {"w": "क्षत्रकुलाङ्गनानां", "p": [{"l": "क्षत्र"}, {"l": "कुल"}, {"l": "अङ्गना", "cn": "6.3"}], "e": "of the women of the Kshatriya lineage"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "वीरसूशब्दम्", "p": [{"l": "वीरसू"}, {"l": "शब्द", "cn": "2.1"}], "e": "the title 'mother of a hero'"}, {"w": "अकामयेताम्", "p": [{"l": "कम्", "fin": "अकामयेताम्", "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 6, "pp": "A1"}], "e": "they two desired"}]},
{"c": "14", "n": "5", "i": 1104, "v": "क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाहं सीतेति नाम स्वमुदीरयन्ती । स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोर्महिष्यावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे ॥", "mn": "क्लेशावहेति॥ आवहतीत्यावहा। भर्तुः क्लेशावहा क्सेशकारिणी। अत एव, अलक्षणाऽहं सीतेति स्वं नामोदीरयन्ती स्वर्गः प्रतिष्ठाऽऽस्पदं यस्य तस्य स्वर्गस्थितस्य गुरोः श्वशुरस्य महिष्यौ श्वश्र्वौ वधूः स्रुषा। `वधूः स्नुषा वधूर्जाया` इत्यमरः। अभक्तिभेदेन ववन्दे। `स्वर्गप्रतिष्ठस्य` इत्यनेन श्वश्रूवैधव्यदर्शनदुःखं सूचितम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "“अहं भर्तुः क्लेश-आवहा, अलक्षणा” इति स्वं नाम सीता उदीरयन्ती वधूः, स्वर्ग-प्रतिष्ठस्य गुरोः महिष्यौ अभक्ति-भेदेन ववन्दे।", "es": "Saying, \"I am Sita, the inauspicious one who brought suffering to my husband,\" the daughter-in-law, Sita, uttered her own name and saluted the two queens of her late father-in-law with equal devotion, making no distinction between them.", "pc": [{"w": "क्लेशावहा", "p": [{"l": "क्लेश"}, {"l": "आवहा", "cn": "1.1"}], "e": "bringer of suffering"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the husband"}, {"w": "अलक्षणा", "p": [{"l": "अलक्षणा", "cn": "1.1"}], "e": "inauspicious"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "सीता", "p": [{"l": "सीता", "cn": "1.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "2.1"}], "e": "name"}, {"w": "स्वम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "own"}, {"w": "उदीरयन्ती", "p": [{"l": "ईर्", "vp": ["उद्"], "inf": "उदीरयन्ती", "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "uttering"}, {"w": "स्वर्गप्रतिष्ठस्य", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "प्रतिष्ठ", "cn": "6.1"}], "e": "of the one established in heaven"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the elder (Dasharatha)"}, {"w": "महिष्यौ", "p": [{"l": "महिषी", "cn": "2.2"}], "e": "the two queens"}, {"w": "अभक्तिभेदेन", "p": [{"l": "अभक्ति"}, {"l": "भेद", "cn": "3.1"}], "e": "without distinction in devotion"}, {"w": "वधूः", "p": [{"l": "वधू", "cn": "1.1"}], "e": "The daughter-in-law (Sita)"}, {"w": "ववन्दे", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "ववन्दे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "she saluted"}]},
{"c": "14", "n": "6", "i": 1105, "v": "उत्तिष्ठ वत्से! ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव । कृच्छ्रं महत्तीर्ण इति प्रियार्हां तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥", "mn": "उत्तिष्ठेति॥ `ननु वत्से! उत्तिष्ठ। असौ सानुजो भर्ता तवैव शुचिना वृत्तेन महत्कृच्छ्रं दुःखं तीर्णस्तीर्णवान्` इति प्रियार्हां तां वधूं प्रियमप्यमिथ्या सत्यं ते श्वश्र्वावूचतुः। उभयं दुर्वचमिति भावः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "ते (जनन्यौ) प्रिय-अर्हां ताम् (सीताम्) ऊचतुः - “वत्से! उत्तिष्ठ। ननु असौ स-अनुजः भर्ता तव एव शुचिना वृत्तेन महत् कृच्छ्रं तीर्णः” इति प्रियम् अपि अमिथ्या (वचः)।", "es": "The two queens said to Sita, who deserved affection, \"Arise, my child! Indeed, your husband, along with his younger brother, has overcome great hardship solely due to your pure conduct.\" Thus they spoke words that were both pleasing and true.", "pc": [{"w": "उत्तिष्ठ", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["उद्"], "fin": "उत्तिष्ठ", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "Arise!"}, {"w": "वत्से", "p": [{"l": "वत्सा", "cn": "8.1"}], "e": "O child!"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "Indeed"}, {"w": "सानुजः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}], "e": "with his younger brother"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "वृत्तेन", "p": [{"l": "वृत्त", "cn": "3.1"}], "e": "by conduct"}, {"w": "भर्ता", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "husband"}, {"w": "शुचिना", "p": [{"l": "शुचि", "cn": "3.1"}], "e": "pure"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "कृच्छ्रं", "p": [{"l": "कृच्छ्र", "cn": "2.1"}], "e": "difficulty"}, {"w": "महत्", "p": [{"l": "महत्", "cn": "2.1"}], "e": "great"}, {"w": "तीर्णः", "p": [{"l": "तृ", "inf": "तीर्ण", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has crossed"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रियार्हां", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "अर्हा", "cn": "2.1"}], "e": "one who deserves affection"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to her"}, {"w": "ऊचतुः", "p": [{"l": "वच्", "fin": "ऊचतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}], "e": "they two said"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}], "e": "they two"}, {"w": "प्रियम्", "p": [{"l": "प्रिय", "cn": "2.1"}], "e": "pleasant (words)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अमिथ्या", "p": [{"l": "अमिथ्या", "cn": "2.1"}], "e": "true"}]},
{"c": "14", "n": "7", "i": 1106, "v": "अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलैर्जनन्योः । निर्वर्तयामासुरमात्यवृद्धास्तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ जनन्योरानन्दजलैरानन्दबाष्पैः प्रारब्धं प्रक्रान्तं रघुवंशकेतो रामस्याभिषेकममात्यवृद्धास्तीर्थेभ्यो गङ्गाप्रमुखेभ्य आहृतैरानीतैः काञ्चनकुम्भतोयैर्निर्वर्तयामासुर्निष्पादयामासुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ जनन्योः आनन्द-जलैः प्रारब्धं रघुवंश-केतोः अभिषेकम्, अमात्य-वृद्धाः तीर्थ-आहृतैः काञ्चन-कुम्भ-तोयैः निर्वर्तयामासुः।", "es": "Then, the coronation of Rama, the banner of the Raghu dynasty, which was begun with the mothers' tears of joy, was formally completed by the old ministers with waters from golden pitchers brought from sacred pilgrimage sites.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अभिषेकं", "p": [{"l": "अभिषेक", "cn": "2.1"}], "e": "the coronation"}, {"w": "रघुवंशकेतोः", "p": [{"l": "रघुवंश"}, {"l": "केतु", "cn": "6.1"}], "e": "of the banner of the Raghu dynasty"}, {"w": "प्रारब्धं", "p": [{"l": "रभ्", "vp": ["प्र", "आ"], "inf": "प्रारब्ध", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "begun"}, {"w": "आनन्दजलैः", "p": [{"l": "आनन्द"}, {"l": "जल", "cn": "3.3"}], "e": "with tears of joy"}, {"w": "जनन्योः", "p": [{"l": "जननी", "cn": "6.2"}], "e": "of the two mothers"}, {"w": "निर्वर्तयामासुः", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["निर्"], "fin": "निर्वर्तयामासुः", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they completed"}, {"w": "अमात्यवृद्धाः", "p": [{"l": "अमात्य"}, {"l": "वृद्ध", "cn": "1.3"}], "e": "the old ministers"}, {"w": "तीर्थाहृतैः", "p": [{"l": "तीर्थ"}, {"l": "आहृत", "inf": "आहृत", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "brought from holy waters"}, {"w": "काञ्चनकुम्भतोयैः", "p": [{"l": "काञ्चन"}, {"l": "कुम्भ"}, {"l": "तोय", "cn": "3.3"}], "e": "with waters from golden pitchers"}]},
{"c": "14", "n": "8", "i": 1107, "v": "सरित्समुद्रान्सरसीश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्रैरुपपादितानि । तस्थापतन्मूर्ध्नि जलानि जिष्णोर्विन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः ॥", "mn": "सरिदिति॥ रक्षः कपीन्द्रैः सरितो गङ्गाद्याः समुद्रान्पूर्वादीन्सरसीर्मानसादीश्च गत्वा। उपपादितान्युपनीतानि जलानि जिष्णोर्जयशीलस्य। `ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः` (पा.3।2।139)इति ग्स्नुप्रत्ययः। तस्य रामस्य मूर्ध्नि। विन्ध्यस्य विन्ध्यस्य विन्ध्याद्रेर्मूर्ध्नि मेघप्रभवा आप इव। उपतन्॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रक्षः-कपि-इन्द्रैः सरित्-समुद्रान् सरसीः च गत्वा उपपादितानि जलानि, विन्ध्यस्य (मूर्ध्नि) मेघ-प्रभवाः आपः इव, जिष्णोः तस्य मूर्ध्नि आपतन्।", "es": "Waters, procured by the lords of the Rakshasas and monkeys after visiting various rivers, oceans, and lakes, fell upon the head of the victorious Rama, just as rainwater originating from clouds falls upon the peak of the Vindhya mountain.", "pc": [{"w": "सरित्समुद्रान्", "p": [{"l": "सरित्"}, {"l": "समुद्र", "cn": "2.3"}], "e": "rivers and oceans"}, {"w": "सरसीः", "p": [{"l": "सरसी", "cn": "2.3"}], "e": "lakes"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "गत्वा", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having gone"}, {"w": "रक्षःकपीन्द्रैः", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "कपि"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the lords of Rakshasas and monkeys"}, {"w": "उपपादितानि", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["उप"], "inf": "उपपादित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "procured"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "आपतन्", "p": [{"l": "पत्", "vp": ["आ"], "fin": "आपतन्", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "मूर्ध्नि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "जलानि", "p": [{"l": "जल", "cn": "1.3"}], "e": "waters"}, {"w": "जिष्णोः", "p": [{"l": "जिष्णु", "cn": "6.1"}], "e": "of the victorious one"}, {"w": "विन्ध्यस्य", "p": [{"l": "विन्ध्य", "cn": "6.1"}], "e": "of the Vindhya mountain"}, {"w": "मेघप्रभवाः", "p": [{"l": "मेघ"}, {"l": "प्रभवा", "cn": "1.3"}], "e": "originating from clouds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आपः", "p": [{"l": "अप्", "cn": "1.3"}], "e": "waters"}]},
{"c": "14", "n": "9", "i": 1108, "v": "तपस्विवेषक्रिययापि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतरां बभूव । राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा तस्योदितासीत्पुनरुक्तदोषा ॥", "mn": "तपस्वीति॥ यो रामस्तपस्विवेषक्रिययापि तपस्विवेषरचनयापि सुतरामत्यन्तं प्रेक्षणीयस्तावद्दर्शनीय एव बभूव। तस्य राजेन्द्रनेपथ्यविधानेन राजवेषरचनया या शोभा उदिता सा पुनरुक्तं नाम दोषो यस्याः सा पुनरुक्तदोषा द्विगुणासीत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यः तावत् तपस्वि-वेष-क्रियया अपि सुतरां प्रेक्षणीयः बभूव, तस्य राज-इन्द्र-नेपथ्य-विधान-शोभा पुनरुक्त-दोषा उदिता आसीत्।", "es": "For him (Rama), who looked exceedingly handsome even when dressed as an ascetic, the splendor of being adorned in royal attire seemed to have the flaw of redundancy, as it merely restated his inherent majesty.", "pc": [{"w": "तपस्विवेषक्रियया", "p": [{"l": "तपस्विन्"}, {"l": "वेष"}, {"l": "क्रिया", "cn": "3.1"}], "e": "by the act of wearing an ascetic's attire"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "so much"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "who"}, {"w": "प्रेक्षणीयः", "p": [{"l": "ईक्ष्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रेक्षणीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}], "e": "handsome"}, {"w": "सुतरां", "p": [{"l": "सुतराम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he became"}, {"w": "राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "नेपथ्य"}, {"l": "विधान"}, {"l": "शोभा", "cn": "1.1"}], "e": "the splendor of a great king's attire"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "उदिता", "p": [{"l": "वद्", "inf": "उदित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was considered"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "पुनरुक्तदोषा", "p": [{"l": "पुनरुक्त"}, {"l": "दोष", "cn": "1.1"}], "e": "having the flaw of redundancy"}]},
{"c": "14", "n": "10", "i": 1109, "v": "स मौलरक्षोहरिभिः सैसन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः । विवेश सौधोद्गतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीम् ॥", "mn": "स इति॥ स रामः ससैन्यस्तूर्यस्वनैरानन्दितपौरवर्गः सन्। मूले भवा मौला मन्त्रिवृद्धास्तै रक्षोभिर्हरिभिश्च सह सौधेभ्य उद्गतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीमयोध्यां विवेश प्रविष्टवान् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ससैन्यः, तूर्य-स्वन-आनन्दित-पौर-वर्गः सः (रामः) मौल-रक्षः-हरिभिः (सह) उत्-तोरणाम्, सौध-उद्गत-लाज-वर्षाम् अन्वय-राजधानीं विवेश।", "es": "Accompanied by his army and the chief Rakshasas and monkeys, Rama, delighting the citizens with the sound of musical instruments, entered his ancestral capital, Ayodhya, which was adorned with festive arches and showered with parched grain from its mansions.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "मौललक्षोहरिभिः", "p": [{"l": "मौल"}, {"l": "रक्षस्"}, {"l": "हरि", "cn": "3.3"}], "e": "with the principal Rakshasas and monkeys"}, {"w": "ससैन्यः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "सैन्य", "cn": "1.1"}], "e": "with his army"}, {"w": "तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः", "p": [{"l": "तूर्य"}, {"l": "स्वन"}, {"l": "आनन्दित"}, {"l": "पौर"}, {"l": "वर्ग", "cn": "1.1"}], "e": "he for whom the citizens were delighted by the sound of musical instruments"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he entered"}, {"w": "सौधोद्गतलाजवर्षाम्", "p": [{"l": "सौध"}, {"l": "उद्गत"}, {"l": "लाज"}, {"l": "वर्षा", "cn": "2.1"}], "e": "which had a shower of parched grain from the mansions"}, {"w": "उत्तोरणाम्", "p": [{"l": "उत्तोरणा", "cn": "2.1"}], "e": "adorned with arches"}, {"w": "अन्वयराजधानीम्", "p": [{"l": "अन्वय"}, {"l": "राजधानी", "cn": "2.1"}], "e": "the ancestral capital"}]},
{"c": "14", "n": "11", "i": 1110, "v": "सौमित्रिणा सावरजेन मन्दमाधूतबालव्यजनो रथस्थः । धृतातपत्रो भरतेन साक्षादुपायसंघात इव प्रवृद्धः ॥", "mn": "सौमित्रिणेति॥ सावरजेन शश्रुघ्नयुक्तेन सौमित्रिणा लक्ष्मणेन मन्दमाधूते बालव्यजने चामरे यस्य स रथस्थो भरतेन धृतातपत्र एवं चतुर्व्यीहो रामः प्रवृद्धः साक्षादुपायानां सामादीनां संघातः समष्टिरिव। `विवेश`इति पूर्वेण संबन्धः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "स-अवरजेन सौमित्रिणा मन्दम् आधूत-बालव्यजनः, भरतेन धृत-आतपत्रः, रथ-स्थः (रामः) साक्षात् प्रवृद्धः उपाय-संघातः इव (बभौ)।", "es": "Seated in his chariot, with Lakshmana (accompanied by Shatrughna) gently waving the chowrie fan and Bharata holding the royal umbrella, Rama appeared like the personification of the four political expedients (Sama, Dana, Bheda, Danda) fully augmented and working in concert.", "pc": [{"w": "सौमित्रिणा", "p": [{"l": "सौमित्रि", "cn": "3.1"}], "e": "by Lakshmana"}, {"w": "सावरजेन", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अवरज", "cn": "3.1"}], "e": "with his younger brother (Shatrughna)"}, {"w": "मन्दम्", "p": [{"l": "मन्दम्"}], "e": "gently"}, {"w": "आधूतबालव्यजनः", "p": [{"l": "आधूत", "inf": "आधूत", "s": ["क्त"]}, {"l": "बालव्यजन", "cn": "1.1"}], "e": "he for whom the chowrie was waved"}, {"w": "रथस्थः", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "stationed in the chariot"}, {"w": "धृतातपत्रः", "p": [{"l": "धृत", "inf": "धृत", "s": ["क्त"]}, {"l": "आतपत्र", "cn": "1.1"}], "e": "he for whom the umbrella was held"}, {"w": "भरतेन", "p": [{"l": "भरत", "cn": "3.1"}], "e": "by Bharata"}, {"w": "साक्षात्", "p": [{"l": "साक्षात्"}], "e": "visibly"}, {"w": "उपायसंघातः", "p": [{"l": "उपाय"}, {"l": "संघात", "cn": "1.1"}], "e": "the collection of political expedients"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "प्रवृद्धः", "p": [{"l": "वृध्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रवृद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "fully developed"}]},
{"c": "14", "n": "12", "i": 1111, "v": "प्रासादकालागुरुधूमराजिस्तस्याः पुरो वायुवशेन भिन्ना । वनान्निवृत्तेन रघूत्तमेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवाबभासे ॥", "mn": "प्रासादेति॥ वायुवशेन भिन्ना प्रासादे यः कालागुरुधूमस्तस्य राजीरेखा। वनान्निवृत्तेन रघूत्तमेन रामेण स्वयं मुक्ता तस्याः पुरः पुर्या वेणिरिव। आबभासे। पुरोऽपि पतिव्रतासमाधिरुक्तः। `न प्रोषिते तु संस्कुर्वान्न वेणीं च प्रमोचयेत्` इति हारीतः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्याः पुरः वायु-वशेन भिन्ना प्रासाद-काल-अगुरु-धूम-राजिः, वनात् निवृत्तेन रघु-उत्तमेन स्वयं मुक्ता वेणिः इव आबभासे।", "es": "The line of smoke from the black aloe wood burning in the city's mansions, scattered by the wind, appeared like the city's single braid of hair, now finally unfastened by Rama himself upon his return from the forest.", "pc": [{"w": "प्रासादकालागुरुधूमराजिः", "p": [{"l": "प्रासाद"}, {"l": "काल"}, {"l": "अगुरु"}, {"l": "धूम"}, {"l": "राजि", "cn": "1.1"}], "e": "the line of smoke from black aloe wood"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that (city)"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "in front"}, {"w": "वायुवशेन", "p": [{"l": "वायु"}, {"l": "वश", "cn": "3.1"}], "e": "by the force of the wind"}, {"w": "भिन्ना", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "parted"}, {"w": "वनात्", "p": [{"l": "वन", "cn": "5.1"}], "e": "from the forest"}, {"w": "निवृत्तेन", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["नि"], "inf": "निवृत्त", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by the one who has returned"}, {"w": "रघूत्तमेन", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "उत्तम", "cn": "3.1"}], "e": "by the best of Raghus"}, {"w": "मुक्ता", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "मुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "unbraided"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "by himself"}, {"w": "वेणिः", "p": [{"l": "वेणि", "cn": "1.1"}], "e": "a single braid of hair"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आबभासे", "p": [{"l": "भास्", "vp": ["आ"], "fin": "आबभासे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "appeared"}]},
{"c": "14", "n": "13", "i": 1112, "v": "श्वश्रूजनानुषअठितचारुवेषां कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीम् । प्रासादवातायनदृशअयबन्धैः साकेतनार्योऽञ्जलिभिः प्रणेमुः ॥", "mn": "श्वश्रूजनेति॥ श्वश्रूजनेनानुष्ठितचारुवेषां कृतसौम्यनेपथ्यम्। `आकल्पवेषौ नेपथ्यम्` इत्यमरः (अ.को.2|6|100)। कर्णीरथः स्त्रीयोग्योऽल्परथः। `कर्णीरथः प्रवहणं डयनं रथगर्भके` इति यादवः। तत्रस्थां रघुवीरपत्नीं सीतां साकेतनार्यः प्रासादवातायनेषु दृश्यबन्धैर्लक्ष्यपुटैरञ्जलिभिः प्रणेमुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "साकेत-नार्यः, प्रासाद-वातायन-दृश्य-बन्धैः (सत्यः), श्वश्रू-जन-अनुष्ठित-चारु-वेषाम्, कर्णीरथ-स्थाम् रघुवीर-पत्नीम् अञ्जलिभिः प्रणेमुः।", "es": "The women of Ayodhya, their faces forming rows at the palace windows, bowed with folded hands to Sita, the wife of the Raghu hero. She was seated in a covered chariot, beautifully adorned by her mothers-in-law.", "pc": [{"w": "श्वश्रूजनानुष्ठितचारुवेषाम्", "p": [{"l": "श्वश्रू"}, {"l": "जन"}, {"l": "अनुष्ठित"}, {"l": "चारु"}, {"l": "वेषा", "cn": "2.1"}], "e": "her whose beautiful attire was arranged by her mothers-in-law"}, {"w": "कर्णीरथस्थाम्", "p": [{"l": "कर्णीरथ"}, {"l": "स्था", "cn": "2.1"}], "e": "seated in a covered chariot"}, {"w": "रघुवीरपत्नीम्", "p": [{"l": "रघुवीर"}, {"l": "पत्नी", "cn": "2.1"}], "e": "the wife of the Raghu hero"}, {"w": "प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः", "p": [{"l": "प्रासाद"}, {"l": "वातायन"}, {"l": "दृश्य"}, {"l": "बन्ध", "cn": "3.3"}], "e": "with rows of faces visible at the palace windows"}, {"w": "साकेतनार्यः", "p": [{"l": "साकेत"}, {"l": "नारी", "cn": "1.3"}], "e": "the women of Ayodhya"}, {"w": "अञ्जलिभिः", "p": [{"l": "अञ्जलि", "cn": "3.3"}], "e": "with folded hands"}, {"w": "प्रणेमुः", "p": [{"l": "नम्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रणेमुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "they bowed"}]},
{"c": "14", "n": "14", "i": 1113, "v": "स्फुरत्प्रभामण्डलमानसूयं सा ब्रिभ्रती शाश्वतमङ्गरागम् । रराज शुद्धेति पुनः स्वपुर्यै संदर्शिता वह्निगतेव भर्त्रा ॥", "mn": "स्फुरदिति॥ स्फुरत्प्रभामण्डलमानसूयमनसूयया दत्तं शाश्वतं सदातनमङ्गरागं बिभ्रती सा सीता भर्त्रा स्वपुर्यै शुद्धेति संदर्शिता पुनर्वह्निगतेव रराज ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आनसूयम्, शाश्वतम् अङ्ग-रागम्, स्फुरत्-प्रभा-मण्डलं च बिभ्रती सा (सीता), भर्त्रा “शुद्धा” इति स्व-पुर्यै पुनः संदर्शिता वह्नि-गता इव रराज।", "es": "Wearing the eternal cosmetic unguent and radiant halo given by Anasuya, Sita shone brightly. It was as if her husband was again demonstrating her purity to their city, just as he had done through the fire ordeal.", "pc": [{"w": "स्फुरत्प्रभामण्डलम्", "p": [{"l": "स्फुरत्"}, {"l": "प्रभा"}, {"l": "मण्डल", "cn": "2.1"}], "e": "a radiant halo"}, {"w": "आनसूयम्", "p": [{"l": "आनसूय", "cn": "2.1"}], "e": "given by Anasuya"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "She (Sita)"}, {"w": "बिभ्रती", "p": [{"l": "भृ", "inf": "बिभ्रती", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "wearing"}, {"w": "शाश्वतम्", "p": [{"l": "शाश्वत", "cn": "2.1"}], "e": "eternal"}, {"w": "अङ्गरागम्", "p": [{"l": "अङ्ग"}, {"l": "राग", "cn": "2.1"}], "e": "cosmetic unguent"}, {"w": "रराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रराज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "she shone"}, {"w": "शुद्धा", "p": [{"l": "शुद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "pure"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "स्वपुर्यै", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "पुरी", "cn": "4.1"}], "e": "to her own city"}, {"w": "संदर्शिता", "p": [{"l": "दृश्", "vp": ["सम्"], "inf": "संदर्शित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "shown"}, {"w": "वह्निगता", "p": [{"l": "वह्नि"}, {"l": "गता", "cn": "1.1"}], "e": "one who has entered the fire"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "भर्त्रा", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "3.1"}], "e": "by her husband"}]},
{"c": "14", "n": "15", "i": 1114, "v": "वेश्मानि रामः परिबर्हवन्ति विश्राण्य सौहार्दनिधिः सुहृद्भ्यः । बाष्पायमाणो बलिमन्निकेतमालेख्यशेषस्य पितुर्विवेश ॥", "mn": "वेश्मानीति॥ सुहृदो भावः सौहार्दं सौजन्यम्। `हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य-` (पा.7।3।19) इत्युभयपदवृद्धिः। सौहार्दनिधी रामः सुहृद्भ्यः सुग्रीवादिभ्यः परिबर्हवन्त्युपकरणवन्ति वेश्मानि विश्राण्य दत्त्वा। आलेख्यशेषस्य चित्रमात्रशेषस्य पितुर्बलिमत्पूजायुक्तं निकेतं गृहं बाष्पायमाणो बाष्पमुद्वमन्विवेश। `बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने` (पा.3।1।16) इति क्यङ्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सौहार्द-निधिः रामः परिबर्हवन्ति वेश्मानि सुहृद्भ्यः विश्राण्य, बाष्पायमाणः (सन्) आलेख्य-शेषस्य पितुः बलिमत्-निकेतं विवेश।", "es": "Rama, a treasure of friendship, first distributed furnished mansions to his friends. Then, with his eyes welling up with tears, he entered the sacrificial chamber of his father, who now remained only as a portrait.", "pc": [{"w": "वेश्मानि", "p": [{"l": "वेश्मन्", "cn": "2.3"}], "e": "mansions"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "परिबर्हवन्ति", "p": [{"l": "परिबर्हवत्", "cn": "2.3"}], "e": "containing valuable gifts"}, {"w": "विश्राण्य", "p": [{"l": "श्रण्", "vp": ["वि"], "inf": "विश्राण्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having distributed"}, {"w": "सौहार्दनिधिः", "p": [{"l": "सौहार्द"}, {"l": "निधि", "cn": "1.1"}], "e": "a treasure of friendship"}, {"w": "सुहृद्भ्यः", "p": [{"l": "सुहृद्", "cn": "4.3"}], "e": "to friends"}, {"w": "बाष्पायमाणः", "p": [{"l": "बाष्प", "inf": "बाष्पायमान", "s": ["क्यङ्", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "becoming tearful"}, {"w": "बलिमन्निकेतम्", "p": [{"l": "बलिमत्"}, {"l": "निकेत", "cn": "2.1"}], "e": "the house containing offerings"}, {"w": "आलेख्यशेषस्य", "p": [{"l": "आलेख्य"}, {"l": "शेष", "cn": "6.1"}], "e": "of him who remains only in a portrait"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "विवेश", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he entered"}]},
{"c": "14", "n": "16", "i": 1115, "v": "कृताञ्जलिस्तत्र यदम्ब! सत्यान्नाभ्रश्यत स्वर्गफलाद्गुरुर्नः । तञ्चिन्त्यमानं सुकृतं तवेति जहार लज्जां भरतस्य मातुः ॥", "mn": "कृताञ्जलिरिति॥ तत्र निकेतने कृताञ्जलिः सन् रामः। हे अम्ब! नो गुरुः पिता स्वर्गः फलं यस्य तस्मात्सत्यान्नाभ्रश्यत न भ्रष्टवानिति यत्तदभ्रंशनं तञ्चिन्त्यमानं विचार्यमाणं तव सुकृतम्। इत्येवंप्रकारेण भरतस्य मातुः कैकेय्या लज्जां जहारापानयत्। राज्ञां प्रतिज्ञापरिपालनं स्वर्गसाधनमित्यर्थः। `भरत`ग्रहणं तदपेक्षयापि कैकेय्यनुसरणमिति द्योतनार्थम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत्र कृत-अञ्जलिः (रामः) “अम्ब! नः गुरुः यत् सत्यात् न अभ्रश्यत, (तेन च) स्वर्ग-फलात् (न अभ्रश्यत), तत् चिन्त्यमानं तव सुकृतम्” इति (उक्त्वा) भरतस्य मातुः लज्जां जहार।", "es": "There, with folded hands, Rama addressed Kaikeyi, \"Mother, that our father did not swerve from his promise and thus attained heaven, should be considered your good deed.\" With these words, he removed the shame of Bharata's mother.", "pc": [{"w": "कृताञ्जलिः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "अञ्जलि", "cn": "1.1"}], "e": "with folded hands"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्"}], "e": "That/Because"}, {"w": "अम्ब", "p": [{"l": "अम्बा", "cn": "8.1"}], "e": "O mother"}, {"w": "सत्यात्", "p": [{"l": "सत्य", "cn": "5.1"}], "e": "from truth"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अभ्रश्यत", "p": [{"l": "भ्रंश्", "fin": "अभ्रश्यत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he fell from"}, {"w": "स्वर्गफलात्", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "फल", "cn": "5.1"}], "e": "from the fruit of heaven"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "our father"}, {"w": "नः", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "our"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "चिन्त्यमानं", "p": [{"l": "चिन्त्", "inf": "चिन्त्यमान", "s": ["कर्मणि", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being considered"}, {"w": "सुकृतं", "p": [{"l": "सुकृत", "cn": "1.1"}], "e": "a good deed"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he removed"}, {"w": "लज्जां", "p": [{"l": "लज्जा", "cn": "2.1"}], "e": "shame"}, {"w": "भरतस्य", "p": [{"l": "भरत", "cn": "6.1"}], "e": "of Bharata"}, {"w": "मातुः", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the mother"}]},
{"c": "14", "n": "17", "i": 1116, "v": "तथैव सुग्रीवबिभीषणादीनुपाचरत्कृत्रिमसंविधाभिः । संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन ॥", "mn": "तथेति॥ सुग्रीवबिभीषणादीन्। संविधीयन्त इति संविधा भोग्यवस्तूनि। कृत्रिमसंविधाभिस्तथा तेन प्रकारेणैवोपाचरत्। यथा संकल्पमात्रेणेच्छामात्रेणोदितसिद्धयस्ते सुग्रीवादयश्चेतसि विस्मयेन क्रान्ता व्याप्ताः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(रामः) तथा एव सुग्रीव-बिभीषण-आदीन् कृत्रिम-संविधाभिः उपाचरत्, यथा सङ्कल्प-मात्र-उदित-सिद्धयः ते चेतसि विस्मयेन क्रान्ताः (अभवन्)।", "es": "Rama honored Sugriva, Vibhishana, and his other allies with such magnificent man-made arrangements that even they, whose accomplishments arose merely from their will, were filled with wonder in their hearts.", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "In that way"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "also"}, {"w": "सुग्रीवबिभीषणादीन्", "p": [{"l": "सुग्रीव"}, {"l": "बिभीषण"}, {"l": "आदि", "cn": "2.3"}], "e": "Sugriva, Vibhishana and others"}, {"w": "उपाचरत्", "p": [{"l": "चर्", "vp": ["उप", "आ"], "fin": "उपाचरत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he honored"}, {"w": "कृत्रिमसंविधाभिः", "p": [{"l": "कृत्रिम"}, {"l": "संविधा", "cn": "3.3"}], "e": "with man-made arrangements"}, {"w": "संकल्पमात्रोदितसिद्धयः", "p": [{"l": "सङ्कल्प"}, {"l": "मात्र"}, {"l": "उदित"}, {"l": "सिद्धि", "cn": "1.3"}], "e": "those whose accomplishments arise from mere will"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "क्रान्ताः", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "क्रान्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were overcome"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "so that"}, {"w": "चेतसि", "p": [{"l": "चेतस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the mind"}, {"w": "विस्मयेन", "p": [{"l": "विस्मय", "cn": "3.1"}], "e": "with wonder"}]},
{"c": "14", "n": "18", "i": 1117, "v": "सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः । शुश्राव तेभ्यः प्रभवादि वृत्तं स्वविक्रमे गौरवमादधानम् ॥", "mn": "सभाजनायेति॥ स रामः सभाजनायाभिवन्दनायोपगतान्। दिविभवान्मुनीनगस्त्यादीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रो रावणस्य प्रभवादि जन्मादिकं स्वविक्रमे गौरवमुत्कर्षमादधानं वृत्तं तेभ्यो मुनिभ्यः शुश्राव श्रुतवान्। विजितोत्कर्षाज्जेतुरुत्कर्ष इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः (रामः) सभाजनाय उपगतान् दिव्यान् मुनीन् पुरस्कृत्य, तेभ्यः हतस्य शत्रोः स्व-विक्रमे गौरवम् आदधानं प्रभव-आदि वृत्तं शुश्राव।", "es": "Honoring the divine sages who had come to congratulate him, Rama listened as they recounted the history of his slain enemy, Ravana, from his origin onwards—a tale that instilled even greater pride in his own valor.", "pc": [{"w": "सभाजनाय", "p": [{"l": "सभाजन", "cn": "4.1"}], "e": "for honoring"}, {"w": "उपगतान्", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["उप"], "inf": "उपगत", "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "who had come"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He (Rama)"}, {"w": "दिव्यान्", "p": [{"l": "दिव्य", "cn": "2.3"}], "e": "divine"}, {"w": "मुनीन्", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "2.3"}], "e": "sages"}, {"w": "पुरस्कृत्य", "p": [{"l": "कृ", "vp": ["पुरस्"], "inf": "पुरस्कृत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having honored"}, {"w": "हतस्य", "p": [{"l": "हन्", "inf": "हत", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of the slain"}, {"w": "शत्रोः", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy"}, {"w": "शुश्राव", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "शुश्राव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he heard"}, {"w": "तेभ्यः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.3"}], "e": "from them"}, {"w": "प्रभवादि", "p": [{"l": "प्रभव"}, {"l": "आदि", "cn": "2.1"}], "e": "origin and so on"}, {"w": "वृत्तं", "p": [{"l": "वृत्त", "cn": "2.1"}], "e": "the history"}, {"w": "स्वविक्रमे", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "विक्रम", "cn": "7.1"}], "e": "in his own valor"}, {"w": "गौरवम्", "p": [{"l": "गौरव", "cn": "2.1"}], "e": "pride"}, {"w": "आदधानम्", "p": [{"l": "धा", "vp": ["आ"], "inf": "आदधान", "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "placing"}]},
{"c": "14", "n": "19", "i": 1118, "v": "प्रतिप्रयातेषु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्धमासान् । सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान्रक्षःकपीन्द्रान्विससर्ज रामः ॥", "mn": "प्रतीति॥ तपोधनेषु मुनिषु प्रतिप्रयातेषु प्रतिनिवृत्य गतेषु सत्सु सुखादविज्ञात एव गतोऽर्धमासो येषां ताननन्तरं सीतायाः। स्वहस्तेनोपहृता दत्ताऽग्र्यपूजोत्तमसंभावना येभ्यस्तान्। एतेन सौहार्दातिशय उक्तः। रक्षः कपीन्द्रान्रामो विससर्ज विसृष्टवान् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तपोधनेषु प्रति-प्रयातेषु (सत्सु), रामः सुखात् अविज्ञात-गत-अर्ध-मासान्, सीता-स्व-हस्त-उपहृत-अग्र्य-पूजान् रक्षः-कपि-इन्द्रान् विससर्ज।", "es": "After the sages had departed, Rama bid farewell to the lords of the Rakshasas and monkeys. They had stayed for half a month, the passage of which they hadn't noticed due to their comfortable stay, and were honored daily with the finest offerings from Sita's own hands.", "pc": [{"w": "प्रतिप्रयातेषु", "p": [{"l": "या", "vp": ["प्रति", "प्र"], "inf": "प्रतिप्रयात", "s": ["क्त"], "cn": "7.3"}], "e": "when... had departed"}, {"w": "तपोधनेषु", "p": [{"l": "तपोधन", "cn": "7.3"}], "e": "the sages"}, {"w": "सुखात्", "p": [{"l": "सुख", "cn": "5.1"}], "e": "due to comfort"}, {"w": "अविज्ञातगतार्धमासान्", "p": [{"l": "अविज्ञात"}, {"l": "गत"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "मास", "cn": "2.3"}], "e": "those for whom the passing of half a month was not noticed"}, {"w": "सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान्", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "स्व"}, {"l": "हस्त"}, {"l": "उपहृत"}, {"l": "अग्र्य"}, {"l": "पूजा", "cn": "2.3"}], "e": "those who received the best offerings from Sita's own hands"}, {"w": "रक्षःकपीन्द्रान्", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "कपि"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "2.3"}], "e": "the lords of Rakshasas and monkeys"}, {"w": "विससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["वि"], "fin": "विससर्ज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he dismissed"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}]},
{"c": "14", "n": "20", "i": 1119, "v": "तञ्चात्मचिन्तासुलभं विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन । कैलासनाथोद्वहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकमन्वमंस्त ॥", "mn": "तञ्चेति॥ तञ्चात्मचिन्तासुलभं स्वेच्छामात्रलभ्यं सुरारे रावणस्य जीवितेन सह हृतं दिवः पुष्पं पुष्पवदाभरणभूतं पुष्पकं-विमानं भूयः पुनरपि कैलासनाथस्य कुबेरस्योद्वहनायान्वमंस्तानुज्ञातवान्। मन्यतेर्लुङ्। `भूयो`ग्रहणेन पूर्वमप्येतत्कौबेरमेवेति सूच्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "च सुर-अरेः जीवितेन सह हृतम्, आत्म-चिन्ता-सुलभं, दिवः पुष्पम् तत् पुष्पकं विमानं भूयः कैलास-नाथ-उद्वहनाय (रामः) अन्वमंस्त।", "es": "And that Pushpaka aerial chariot—a flower of heaven, obtainable by mere thought, which had been seized from Ravana along with his life—Rama permitted it to return to its service of carrying Kubera, the lord of Kailasa.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "And"}, {"w": "आत्मचिन्तासुलभं", "p": [{"l": "आत्म"}, {"l": "चिन्ता"}, {"l": "सुलभ", "cn": "2.1"}], "e": "obtainable by mere thought"}, {"w": "विमानं", "p": [{"l": "विमान", "cn": "2.1"}], "e": "aerial chariot"}, {"w": "हृतं", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हृत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "taken"}, {"w": "सुरारेः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "अरि", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy of the gods"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "जीवितेन", "p": [{"l": "जीवित", "cn": "3.1"}], "e": "his life"}, {"w": "कैलासनाथोद्वहनाय", "p": [{"l": "कैलास"}, {"l": "नाथ"}, {"l": "उद्वहन", "cn": "4.1"}], "e": "for carrying the lord of Kailasa"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "पुष्पम्", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "2.1"}], "e": "flower"}, {"w": "दिवः", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "6.1"}], "e": "of heaven"}, {"w": "पुष्पकम्", "p": [{"l": "पुष्पक", "cn": "2.1"}], "e": "the Pushpaka"}, {"w": "अन्वमंस्त", "p": [{"l": "मन्", "vp": ["अनु"], "fin": "अन्वमंस्त", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he permitted"}]},
{"c": "14", "n": "21", "i": 1120, "v": "पितुर्नियोगाद्वनवासमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः । धर्मार्थकामषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेषु वृत्तिम् ॥", "mn": "पितुरिति॥ राम एवं पितुर्नियोगाच्छासनाद्वनवासं निस्तीर्य, अनन्तरं प्रतिपन्नराज्यः प्राप्तराज्यः सन्। धऱ्मार्थकामेषु यथा तथैवावरजेष्वनुजेषु समां वृत्तिं प्रपेदे। अवैषम्येण व्यवहृतवानित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पितुः नियोगात् एवम् वनवासम् निस्तीर्य प्रतिपन्नराज्यः रामः यथा धर्मार्थकामषु तथा एव अवरजेषु (अपि) समाम् वृत्तिम् प्रपेदे।", "es": "Having completed the forest exile as commanded by his father, Rama, who had now regained his kingdom, adopted an equal attitude towards dharma, artha, and kama, and similarly towards his younger brothers.", "pc": [{"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "नियोगात्", "p": [{"l": "नियोग", "cn": "5.1"}], "e": "from the command"}, {"w": "वनवासम्", "p": [{"l": "वनवास", "cn": "2.1"}], "e": "the forest-exile"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "निस्तीर्य", "p": [{"l": "तृ", "inf": "निस्तीर्य", "vp": ["निस्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having completed"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "प्रतिपन्नराज्यः", "p": [{"l": "प्रतिपन्न", "inf": "प्रतिपन्न", "pl": "पद्", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"]}, {"l": "राज्य", "cn": "1.1"}], "e": "he who had regained his kingdom"}, {"w": "धर्मार्थकामषु", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "काम", "cn": "7.3"}], "e": "in dharma, artha, and kama"}, {"w": "समाम्", "p": [{"l": "समा", "cn": "2.1"}], "e": "an equal"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "attained"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "as"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "also"}, {"w": "अवरजेषु", "p": [{"l": "अवरज", "cn": "7.3"}], "e": "towards his younger brothers"}, {"w": "वृत्तिम्", "p": [{"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "attitude"}]},
{"c": "14", "n": "22", "i": 1121, "v": "सर्वासु मातृष्वपि वत्सलत्वात्स निर्विशेषप्रतिपत्तिरासीत् । षडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनामिव कृत्तिकासु ॥", "mn": "सर्वास्विति॥ स रामो वत्सलत्वात्स्निग्धत्वात्। न तु लोकप्रतीत्यर्थम्। `स्निग्धस्तु वत्सलः` इत्यमरः (अ.को.3|1|14)। सर्वासु मातृष्वपि निर्विशेषप्रतिपत्तिस्तुल्यसत्कार आसीत्। कथमिव? चमूनां नेता षण्मुखः षङ्मिराननैरापीताः पयोधराः स्तना यासां तासु कृत्तिकास्विव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः वत्सलत्वात् षडानन-आपीत-पयोधरासु कृत्तिकासु चमूनाम् नेता इव सर्वासु मातृषु अपि निर्विशेषप्रतिपत्तिः आसीत्।", "es": "Due to his affectionate nature, he (Rama) treated all his mothers with equal regard, just as Kartikeya, the leader of the divine armies, was equally devoted to the Krittikas, whose breasts he had suckled as a six-faced infant.", "pc": [{"w": "सर्वासु", "p": [{"l": "सर्वा", "cn": "7.3"}], "e": "towards all"}, {"w": "मातृषु", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "7.3"}], "e": "mothers"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "वत्सलत्वात्", "p": [{"l": "वत्सलत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to his affectionate nature"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "निर्विशेषप्रतिपत्तिः", "p": [{"l": "निर्विशेष"}, {"l": "प्रतिपत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "one who had an impartial regard"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "षडाननापीतपयोधरासु", "p": [{"l": "षडानन"}, {"l": "आपीत", "inf": "आपीत", "pl": "पा", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "पयोधरा", "cn": "7.3"}], "e": "from whom the six-faced one (Kartikeya) had drunk milk"}, {"w": "नेता", "p": [{"l": "नेतृ", "cn": "1.1"}], "e": "the leader"}, {"w": "चमूनाम्", "p": [{"l": "चमू", "cn": "6.3"}], "e": "of the armies"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कृत्तिकासु", "p": [{"l": "कृत्तिका", "cn": "7.3"}], "e": "towards the Krittikas"}]},
{"c": "14", "n": "23", "i": 1122, "v": "तेनार्थवाँल्लोभपराङ्मुखेन तेन घ्नता विघ्नभयं क्रियावान् । तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेव पुत्री ॥", "mn": "तेनेति॥ लोको लोभपराङ्मुखेन वदान्येन तेन रामेण। अर्थवान् धनिक आल बभूव। तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययमेतत्। विघ्नेभ्यो भयं घ्नता नुदता तेन क्रियावाननुष्ठानवानास। विनेत्रा नियामकेन तेन पितृमानास। पितृवन्नियच्छतीत्यर्थः। शोकमपनुदतीति शोकापनुदो दुःखस्य हर्ता तेन। `तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः` (पा.3।2।5) इति कप्रत्ययः। तेन पुत्री पुत्रवानास। पुत्रवदानन्दयतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "लोभपराङ्मुखेन तेन (रामेण) (लोकः) अर्थवान् (आसीत्)। विघ्नभयम् घ्नता तेन (रामेण) (लोकः) क्रियावान् (आसीत्)। विनेत्रा तेन (रामेण) असौ लोकः पितृमान् (आसीत्)। शोक-अपनुदेन तेन एव (रामेण) (लोकः) पुत्री (आसीत्)।", "es": "With him (Rama), who was averse to greed, the world became prosperous. With him, who destroyed the fear of obstacles, it became active in rituals. With him as a guide, this world had a father figure. And with him, who removed sorrow, it had a true son.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अर्थवान्", "p": [{"l": "अर्थवत्", "cn": "1.1"}], "e": "prosperous"}, {"w": "लोभपराङ्मुखेन", "p": [{"l": "लोभ"}, {"l": "पराङ्मुख", "cn": "3.1"}], "e": "by him who was averse to greed"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "घ्नता", "p": [{"l": "हन्", "inf": "घ्नत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "by him who was destroying"}, {"w": "विघ्नभयम्", "p": [{"l": "विघ्न"}, {"l": "भय", "cn": "2.1"}], "e": "the fear of obstacles"}, {"w": "क्रियावान्", "p": [{"l": "क्रियावत्", "cn": "1.1"}], "e": "active in rituals"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "लोकः", "p": [{"l": "लोक", "cn": "1.1"}], "e": "world"}, {"w": "पितृमान्", "p": [{"l": "पितृमत्", "cn": "1.1"}], "e": "endowed with a father"}, {"w": "विनेत्रा", "p": [{"l": "विनेतृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the guide"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "शोकापनुदेन", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "अपनुद", "cn": "3.1"}], "e": "by him who removed sorrow"}, {"w": "पुत्री", "p": [{"l": "पुत्रिन्", "cn": "1.1"}], "e": "endowed with a son"}]},
{"c": "14", "n": "24", "i": 1123, "v": "स पौरकार्याणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा । उपस्थितश्चारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या ॥", "mn": "स इति॥ स रामः कालेऽवसरे पौराणां कार्याणि प्रयोजनानि समीक्ष्य विदेहाधिपतेर्दुहित्रा सीतया। उपभोगोत्सुकया, अत एव तदीयं सीतासंबन्धि चारु वपुः कृत्वा स्थितया लक्ष्म्येव। उपस्थितः संगतः सन्। रेमे। `उपस्थानं तु संगतिः` इति यादवः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः काले पौरकार्याणि समीक्ष्य विदेहाधिपतेः दुहित्रा (सह) रेमे। तदीयम् चारु वपुः च कृत्स्न-उपभोग-उत्सुकया इव लक्ष्म्या उपस्थितम् (आसीत्)।", "es": "After attending to the citizens' affairs at the proper time, he (Rama) enjoyed himself with Sita. And his handsome body was attended by royal splendor (Lakshmi), who seemed eager for complete enjoyment.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "पौरकार्याणि", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "कार्य", "cn": "2.3"}], "e": "the duties towards the citizens"}, {"w": "समीक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "समीक्ष्य", "vp": ["सम्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having attended to"}, {"w": "काले", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}], "e": "at the proper time"}, {"w": "रेमे", "p": [{"l": "रम्", "fin": "रेमे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "enjoyed"}, {"w": "विदेहाधिपतेः", "p": [{"l": "विदेह"}, {"l": "अधिपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of Videha"}, {"w": "दुहित्रा", "p": [{"l": "दुहितृ", "cn": "3.1"}], "e": "with the daughter"}, {"w": "उपस्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was attended"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "चारु", "p": [{"l": "चारु", "cn": "1.1"}], "e": "beautiful"}, {"w": "वपुः", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "1.1"}], "e": "body"}, {"w": "तदीयम्", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "1.1"}], "e": "his"}, {"w": "कृत्स्नोपभोगोत्सुकया", "p": [{"l": "कृत्स्न"}, {"l": "उपभोग"}, {"l": "उत्सुका", "cn": "3.1"}], "e": "by her who was eager for complete enjoyment"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "लक्ष्म्या", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "3.1"}], "e": "by Lakshmi (royal splendor)"}]},
{"c": "14", "n": "25", "i": 1124, "v": "तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रियार्थानासेदुषोः सद्मसु चित्रवत्सु । प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु संचिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन् ॥", "mn": "तयोरिति॥ चित्रवत्सु वनवासवृत्तान्तालेख्यवत्सु सद्मसु यथाप्रार्थितं यथेष्टमिन्द्रियार्थानिन्द्रियविषयाञ्शब्दादीनासेदुषोः प्राप्तवतोस्तयोः सीता-रामयोर्दण्डकेषु दण्डकारण्येषु प्राप्तानि दुःखान्यपि विरहविलापान्वेषणादीनि संचिन्त्यमानानि स्मर्यमाणानि सुखान्यभूवन्। स्मारकं तु चित्रदर्शनमिति द्रष्टव्यम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चित्रवत्सु सद्मसु यथाप्रार्थितम् इन्द्रियार्थान् आसेदुषोः तयोः दण्डकेषु प्राप्तानि दुःखानि अपि संचिन्त्यमानानि सुखानि अभूवन्।", "es": "For the two of them (Rama and Sita), who were enjoying the objects of their senses as desired in their richly decorated palaces, even the hardships they had endured in the Dandaka forest, when remembered, became sources of pleasure.", "pc": [{"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "of the two of them"}, {"w": "यथाप्रार्थितम्", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "प्रार्थित"}], "e": "as desired"}, {"w": "इन्द्रियार्थान्", "p": [{"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.3"}], "e": "the objects of the senses"}, {"w": "आसेदुषोः", "p": [{"l": "सद्", "inf": "आसेदिवस्", "vp": ["आ"], "s": ["क्वसु"], "cn": "6.2"}], "e": "of the two who were attaining"}, {"w": "सद्मसु", "p": [{"l": "सद्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "in the palaces"}, {"w": "चित्रवत्सु", "p": [{"l": "चित्रवत्", "cn": "7.3"}], "e": "decorated"}, {"w": "प्राप्तानि", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "the obtained"}, {"w": "दुःखानि", "p": [{"l": "दुःख", "cn": "1.3"}], "e": "hardships"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "दण्डकेषु", "p": [{"l": "दण्डक", "cn": "7.3"}], "e": "in the Dandaka forest"}, {"w": "संचिन्त्यमानानि", "p": [{"l": "चिन्त्", "inf": "संचिन्त्यमान", "vp": ["सम्"], "s": ["शानच्"], "cn": "1.3"}], "e": "being remembered"}, {"w": "सुखानि", "p": [{"l": "सुख", "cn": "1.3"}], "e": "pleasures"}, {"w": "अभूवन्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूवन्", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "14", "n": "26", "i": 1125, "v": "अथाधिकस्निग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण । आनन्दयित्री परिणेतुरासीदनक्षरव्यञ्जितदोहदेन ॥", "mn": "अथेति॥ अथ सीताऽधिकस्निग्धविलोचनेनात्यन्तमसृणलोचनेन शरवत्तृणविशेषवत् पाण्डुरेणात एव` अनक्षरमवाग्व्यापारं यथा भवति तथा व्यञ्जितं दोहदं गर्भो येन तेन मुखेन परिणेतु पत्युरानन्दयित्र्यासीत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ सीता अधिक-स्निग्ध-विलोचनेन शर-पाण्डुरेण अनक्षर-व्यञ्जित-दोहदेन मुखेन परिणेतुः आनन्दयित्री आसीत्।", "es": "Then, Sita began to delight her husband with her face, which was pale as a Sharad reed and whose eyes were exceptionally tender, revealing her pregnancy cravings without the need for words.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अधिकस्निग्धविलोचनेन", "p": [{"l": "अधिक"}, {"l": "स्निग्ध"}, {"l": "विलोचन", "cn": "3.1"}], "e": "with eyes that were exceptionally tender"}, {"w": "मुखेन", "p": [{"l": "मुख", "cn": "3.1"}], "e": "with her face"}, {"w": "सीता", "p": [{"l": "सीता", "cn": "1.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "शरपाण्डुरेण", "p": [{"l": "शर"}, {"l": "पाण्डुर", "cn": "3.1"}], "e": "pale as a Sharad reed"}, {"w": "आनन्दयित्री", "p": [{"l": "आनन्दयितृ", "cn": "1.1"}], "e": "delighting"}, {"w": "परिणेतुः", "p": [{"l": "परिणेतृ", "cn": "6.1"}], "e": "her husband"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अनक्षरव्यञ्जितदोहदेन", "p": [{"l": "अनक्षर"}, {"l": "व्यञ्जित"}, {"l": "दोहद", "cn": "3.1"}], "e": "by which pregnancy cravings were revealed without words"}]},
{"c": "14", "n": "27", "i": 1126, "v": "तामङ्कमारोप्य कृशाङ्गयष्टं वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्राम् । विलज्जमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामां रमणोऽभिलाषम् ॥", "mn": "तामिति॥ प्रतीतो गर्भज्ञानवान्। रमयतीति रमणः। प्रियां कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तरेण नीलिम्नाऽऽक्रान्तपयोधराग्रां विलज्जमानां तां रामां रहस्यङ्कमारोप्याभिलाषं मनोरथं पप्रच्छ। एतञ्च-`दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयत्` इति शास्त्रात्। न तु लौल्यादित्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रतीतः रमणः रहसि विलज्जमानाम् कृश-अङ्गयष्टिम् वर्णान्तर-आक्रान्त-पयोधर-अग्राम् ताम् रामाम् अङ्कम् आरोप्य अभिलाषम् पप्रच्छ।", "es": "Her loving husband (Rama), filled with joy, placed her, whose slender body was like a vine and the tips of whose breasts had changed color, upon his lap in private. As she felt shy, he asked her about her desires.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अङ्कम्", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "to his lap"}, {"w": "आरोप्य", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "आरोप्य", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having placed"}, {"w": "कृशाङ्गयष्टिम्", "p": [{"l": "कृश"}, {"l": "अङ्गयष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "her whose body was a slender vine"}, {"w": "वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्राम्", "p": [{"l": "वर्णान्तर"}, {"l": "आक्रान्त"}, {"l": "पयोधर"}, {"l": "अग्र", "cn": "2.1"}], "e": "the tips of whose breasts were overcome by a different color"}, {"w": "विलज्जमानाम्", "p": [{"l": "लज्ज्", "inf": "विलज्जमान", "vp": ["वि"], "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "who was feeling shy"}, {"w": "रहसि", "p": [{"l": "रहस्", "cn": "7.1"}], "e": "in private"}, {"w": "प्रतीतः", "p": [{"l": "इ", "inf": "प्रतीत", "vp": ["प्रति"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "delighted"}, {"w": "पप्रच्छ", "p": [{"l": "प्रछ्", "fin": "पप्रच्छ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "asked"}, {"w": "रामाम्", "p": [{"l": "रामा", "cn": "2.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "रमणः", "p": [{"l": "रमण", "cn": "1.1"}], "e": "her lover (Rama)"}, {"w": "अभिलाषम्", "p": [{"l": "अभिलाष", "cn": "2.1"}], "e": "her desire"}]},
{"c": "14", "n": "28", "i": 1127, "v": "सा दष्टनीवारबलीनि हिंस्रैः संबद्धवैखानसकन्यकानि । इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ॥", "mn": "सेति॥ सा सीता हिंस्रैर्दष्टा नीवारा एव बलयो येषु तानि। तिर्यग्भिक्षुकादिदानं बलिः। संबद्धाः कृतसंबन्धाः कृतसख्या वैखानसानां कन्यका तेषु तानि कुशवन्ति भागिरधीतीरतपोवनानि भूयः पुनरपि गन्तुमियेषाभिललाष ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा हिंस्रैः दष्ट-नीवार-बलीनि संबद्ध-वैखानस-कन्यकानि कुशवन्ति भागीरथी-तीर-तपोवनानि भूयः गन्तुम् इयेष।", "es": "She (Sita) wished to go again to the hermitages on the banks of the Bhagirathi, which were rich in Kusha grass, where offerings of wild rice were eaten by tame beasts, and which were frequented by the daughters of hermits.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "She"}, {"w": "दष्टनीवारबलीनि", "p": [{"l": "दष्ट"}, {"l": "नीवार"}, {"l": "बलि", "cn": "2.3"}], "e": "where offerings of wild rice were eaten"}, {"w": "हिंस्रैः", "p": [{"l": "हिंस्र", "cn": "3.3"}], "e": "by wild animals (tamed)"}, {"w": "संबद्धवैखानसकन्यकानि", "p": [{"l": "संबद्ध"}, {"l": "वैखानस"}, {"l": "कन्यका", "cn": "2.3"}], "e": "frequented by the daughters of hermits"}, {"w": "इयेष", "p": [{"l": "इष्", "fin": "इयेष", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "wished"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "again"}, {"w": "कुशवन्ति", "p": [{"l": "कुशवत्", "cn": "2.3"}], "e": "abundant with Kusha grass"}, {"w": "गन्तुम्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गन्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to go"}, {"w": "भागीरथीतीरतपोवनानि", "p": [{"l": "भागीरथी"}, {"l": "तीर"}, {"l": "तपोवन", "cn": "2.3"}], "e": "to the hermitages on the banks of the Bhagirathi"}]},
{"c": "14", "n": "29", "i": 1128, "v": "तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्रवीरस्तदीप्सितं पार्श्वचरानुयातः । आलोकयिष्यन्मुदितामयोध्यां प्रासादमभ्रंलिहमारुरोह ॥", "mn": "तस्या इति॥ रघुप्रवीरो रामस्तस्यै सीतायै तत् पूर्वोक्तमीप्सितं मनोरथं प्रतिश्रुत्य पार्श्वचरैस्तत्कालोचितैरनुयातः सन् मुदितां तामयोध्यामालोकयिष्यन्। अभ्रं लेढीत्यभ्रंलिहमभ्रंकषं प्रासादमारुरोह। `वहाभअरे लिहः` (पा.3।2।32)इति खश्प्रत्ययः। `अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्` (पा.6।3।67) इति मुमागमः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रघुप्रवीरः तस्यै तत् ईप्सितम् प्रतिश्रुत्य पार्श्वचर-अनुयातः (सन्) मुदिताम् अयोध्याम् आलोकयिष्यन् अभ्रंलिहम् प्रासादम् आरुरोह।", "es": "The hero of the Raghu dynasty, having promised her that her wish would be fulfilled, was followed by his attendants. Desiring to view the joyous city of Ayodhya, he ascended a cloud-scraping palace.", "pc": [{"w": "तस्यै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to her"}, {"w": "प्रतिश्रुत्य", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "प्रतिश्रुत्य", "vp": ["प्रति"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having promised"}, {"w": "रघुप्रवीरः", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "प्रवीर", "cn": "1.1"}], "e": "the hero of the Raghus"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "ईप्सितम्", "p": [{"l": "आप्", "inf": "ईप्सित", "s": ["सन्", "क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "desired thing"}, {"w": "पार्श्वचरानुयातः", "p": [{"l": "पार्श्वचर"}, {"l": "अनुयात", "cn": "1.1"}], "e": "followed by attendants"}, {"w": "आलोकयिष्यन्", "p": [{"l": "लोक्", "inf": "आलोकयिष्यत्", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "स्य", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "wishing to see"}, {"w": "मुदिताम्", "p": [{"l": "मुद्", "inf": "मुदित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "joyful"}, {"w": "अयोध्याम्", "p": [{"l": "अयोध्या", "cn": "2.1"}], "e": "Ayodhya"}, {"w": "प्रासादम्", "p": [{"l": "प्रासाद", "cn": "2.1"}], "e": "a palace"}, {"w": "अभ्रंलिहम्", "p": [{"l": "अभ्रंलिह", "cn": "2.1"}], "e": "cloud-scraping"}, {"w": "आरुरोह", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "आरुरोह", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "ascended"}]},
{"c": "14", "n": "30", "i": 1129, "v": "ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगाह्यमानां सरयूं च नौभिः । विलासिभिश्चाध्युषितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥", "mn": "ऋद्धापणमिति॥ स रामः। ऋद्धाः समृद्धा आपणाः पण्यभूमयो यस्मिंस्तं राजपथम्। नौभिः समुद्रवाहिनीभिर्विगाह्यमानां सरयूं च पौरैर्विलासिभिरध्युषितानि पुरोपकण्ठोपवनानि च पश्यन्रेमे। विलासिनश्च विलासिन्यश्च विलासिनः। `पुमान्स्त्रिया` (पा.1।2।67) इत्येकशेषः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः ऋद्ध-आपणम् राजपथम्, नौभिः विगाह्यमानाम् सरयूम् च, विलासिभिः पौरैः अध्युषितानि पुर-उपकण्ठ-उपवनानि च पश्यन् रेमे।", "es": "He took delight in seeing the royal road with its prosperous shops, the Sarayu river being navigated by boats, and the gardens on the city's outskirts frequented by pleasure-seeking citizens.", "pc": [{"w": "ऋद्धापणम्", "p": [{"l": "ऋद्ध"}, {"l": "आपण", "cn": "2.1"}], "e": "with prosperous shops"}, {"w": "राजपथम्", "p": [{"l": "राजपथ", "cn": "2.1"}], "e": "the royal road"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}, {"w": "विगाह्यमानाम्", "p": [{"l": "गाह्", "inf": "विगाह्यमान", "vp": ["वि"], "s": ["शानच्"], "cn": "2.1"}], "e": "being navigated"}, {"w": "सरयूम्", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "2.1"}], "e": "the Sarayu river"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "नौभिः", "p": [{"l": "नौ", "cn": "3.3"}], "e": "by boats"}, {"w": "विलासिभिः", "p": [{"l": "विलासिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by pleasure-seekers"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अध्युषितानि", "p": [{"l": "वस्", "inf": "अध्युषित", "vp": ["अधि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "frequented"}, {"w": "पौरैः", "p": [{"l": "पौर", "cn": "3.3"}], "e": "by citizens"}, {"w": "पुरोपकण्ठोपवनानि", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "उपकण्ठ"}, {"l": "उपवन", "cn": "2.3"}], "e": "the gardens on the outskirts of the city"}, {"w": "रेमे", "p": [{"l": "रम्", "fin": "रेमे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "rejoiced"}]},
{"c": "14", "n": "31", "i": 1130, "v": "स किंवदन्तीं वदतां पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्धवृत्तः । स र्पाधिराजोरुभुजोऽपसर्पं पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः ॥", "mn": "स इति॥ वदतां वाग्मिनां पुरोगः श्रेष्ठो विशुद्धवृत्तः। सर्पाधिराजः शेषः तद्वदुरू भुजौ यस्य स विजितारिभद्रो विजितारिश्रेष्ठः स रामः स्ववृत्तमुद्दिश्य भद्रं भद्रनामकमपसर्पं चरं किंवदन्तीं जनवादं पप्रच्छ। `अपसर्पश्चरः स्पशः`इति, `किंवदन्ती जनश्रुतिः`इति चामरः॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वदताम् पुरोगः विशुद्धवृत्तः सर्प-अधिराज-उरु-भुजः विजित-अरि-भद्रः सः स्ववृत्तम् उद्दिश्य किंवदन्तीम् (विषये) भद्रम् नाम अपसर्पम् पप्रच्छ।", "es": "He, the foremost of speakers, of pure conduct, with arms as mighty as the serpent king, and who had conquered formidable foes, questioned a spy named Bhadra about the public rumor concerning his own conduct.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "किंवदन्तीम्", "p": [{"l": "किंवदन्ती", "cn": "2.1"}], "e": "rumor"}, {"w": "वदताम्", "p": [{"l": "वद्", "inf": "वदत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}], "e": "of speakers"}, {"w": "पुरोगः", "p": [{"l": "पुरोग", "cn": "1.1"}], "e": "the foremost"}, {"w": "स्ववृत्तम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "वृत्त", "cn": "2.1"}], "e": "his own conduct"}, {"w": "उद्दिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "उद्दिश्य", "vp": ["उद्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "concerning"}, {"w": "विशुद्धवृत्तः", "p": [{"l": "विशुद्ध"}, {"l": "वृत्त", "cn": "1.1"}], "e": "of pure conduct"}, {"w": "सर्पाधिराजोरुभुजः", "p": [{"l": "सर्प"}, {"l": "अधिराज"}, {"l": "उरु"}, {"l": "भुज", "cn": "1.1"}], "e": "whose arms were as mighty as the serpent king's"}, {"w": "अपसर्पम्", "p": [{"l": "अपसर्प", "cn": "2.1"}], "e": "a spy"}, {"w": "पप्रच्छ", "p": [{"l": "प्रछ्", "fin": "पप्रच्छ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "asked"}, {"w": "भद्रम्", "p": [{"l": "भद्र", "cn": "2.1"}], "e": "Bhadra"}, {"w": "विजितारिभद्रः", "p": [{"l": "विजित"}, {"l": "अरि"}, {"l": "भद्र", "cn": "1.1"}], "e": "who had conquered formidable foes"}]},
{"c": "14", "n": "32", "i": 1131, "v": "निर्बन्धपृष्टः स जगाद सर्वं स्तुवन्ति पौराश्चरितं त्वदीयम् । अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान्मानवदेव! देव्याः ॥", "mn": "निर्बन्धेति॥ निर्बन्धेनाग्रहेण पृष्टः सोऽपसर्पो जगाद। किमिति? हे मानवदेव! रक्षोभवन उषिताया देव्याः सीतायाः परिग्रहात्स्वीकारात् अन्यत्रेतरांशे। तं वर्जयित्वेत्यर्थः। त्वदीयं सर्वं चरितं पौराः स्तुवन्ति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मानवदेव! निर्बन्ध-पृष्टः सः सर्वम् जगाद - पौराः त्वदीयम् चरितम् स्तुवन्ति, अन्यत्र रक्षः-भवन-उषितायाः देव्याः परिग्रहात्।", "es": "Pressed insistently, he (Bhadra) said everything: \"O King of men, the citizens praise your conduct, except for your acceptance of the queen, who lived in the house of a Rakshasa.\"", "pc": [{"w": "निर्बन्धपृष्टः", "p": [{"l": "निर्बन्ध"}, {"l": "पृष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "pressed insistently"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "जगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "जगाद", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "सर्वम्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.1"}], "e": "everything"}, {"w": "स्तुवन्ति", "p": [{"l": "स्तु", "fin": "स्तुवन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "praise"}, {"w": "पौराः", "p": [{"l": "पौर", "cn": "1.3"}], "e": "the citizens"}, {"w": "चरितम्", "p": [{"l": "चरित", "cn": "2.1"}], "e": "conduct"}, {"w": "त्वदीयम्", "p": [{"l": "त्वदीय", "cn": "2.1"}], "e": "your"}, {"w": "अन्यत्र", "p": [{"l": "अन्यत्र"}], "e": "except for"}, {"w": "रक्षोभवनोषितायाः", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "भवन"}, {"l": "उषिता", "cn": "6.1"}], "e": "of her who had lived in the house of a Rakshasa"}, {"w": "परिग्रहात्", "p": [{"l": "परिग्रह", "cn": "5.1"}], "e": "the acceptance"}, {"w": "मानवदेव", "p": [{"l": "मानवदेव", "cn": "8.1"}], "e": "O king of men"}, {"w": "देव्याः", "p": [{"l": "देवी", "cn": "6.1"}], "e": "of the queen"}]},
{"c": "14", "n": "33", "i": 1132, "v": "कलत्रनिन्दागुरुणा किलैवमभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण । अयोघनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिबन्धोर्हृदयं विदद्रे ॥", "mn": "कलत्रेति॥ एवं किल कलत्रनिन्दया गुरुणा दुर्वहेण कीर्तिविपर्ययेणापकीर्त्याऽभ्याहतं वैदेहिबन्धोर्वैदेहिवल्लभस्य!`ङ्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलम्` (पा.6।3।67) इति ह्रस्वः। `कालिदास` इतिवत्। हृदयम्। अयोनेनाभितप्तं संतप्तमय इव। विदद्रे विदीर्णम्। कर्तरि लिट् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कलत्र-निन्दा-गुरुणा कीर्ति-विपर्ययेण एवम् अभ्याहतम् वैदेहि-बन्धोः हृदयम्, अयोघनेन अभितप्तम् अयः इव, किल विदद्रे।", "es": "Thus struck by the reversal of his fame, which was heavy with the censure of his wife, the heart of Vaidehi's husband (Rama) shattered, indeed, like heated iron struck by a hammer.", "pc": [{"w": "कलत्रनिन्दागुरुणा", "p": [{"l": "कलत्र"}, {"l": "निन्दा"}, {"l": "गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "heavy with the censure of his wife"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "indeed"}, {"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "अभ्याहतम्", "p": [{"l": "हन्", "inf": "अभ्याहत", "vp": ["अभि", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "struck"}, {"w": "कीर्तिविपर्ययेण", "p": [{"l": "कीर्ति"}, {"l": "विपर्यय", "cn": "3.1"}], "e": "by the reversal of fame"}, {"w": "अयोघनेन", "p": [{"l": "अयोघन", "cn": "3.1"}], "e": "by a hammer"}, {"w": "अयः", "p": [{"l": "अयस्", "cn": "1.1"}], "e": "iron"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभितप्तम्", "p": [{"l": "तप्", "inf": "अभितप्त", "vp": ["अभि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "heated"}, {"w": "वैदेहिबन्धोः", "p": [{"l": "वैदेहि"}, {"l": "बन्धु", "cn": "6.1"}], "e": "of Vaidehi's kinsman (Rama)"}, {"w": "हृदयम्", "p": [{"l": "हृदय", "cn": "1.1"}], "e": "the heart"}, {"w": "विदद्रे", "p": [{"l": "दृ", "fin": "विदद्रे", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was shattered"}]},
{"c": "14", "n": "34", "i": 1133, "v": "किमात्मनिर्वादकथामुपेक्षे जायामदोषामुत संत्यजामि । इत्येकपक्षाश्रयविक्लवत्वादासीत्स दोलाचलचित्तवृत्तिः ॥", "mn": "किमिति॥ आत्मनो निर्वादोऽपवाद एव कथा तां किमुपेक्षे? उत अदोषां साध्वीं जायां संत्यजामि? उभयत्रापि प्रश्ने लट्। इत्येकपक्षाश्रये अन्यतरपक्षपरिग्रहे विक्लवत्वादपरिच्छेत्तृत्वात्स रामो दोलेव चला चित्तवृत्तिर्यस्य स आसीत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "किम् आत्म-निर्वाद-कथाम् उपेक्षे? उत अदोषां जायाम् संत्यजामि? इति एक-पक्ष-आश्रय-विक्लवत्वात् सः दोला-चल-चित्त-वृत्तिः आसीत्।", "es": "\"Should I ignore this talk of my own scandal? Or should I abandon my faultless wife?\" Thus, due to the distress of being unable to choose one side, his state of mind became like a swinging pendulum.", "pc": [{"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "Should I"}, {"w": "आत्मनिर्वादकथाम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "निर्वाद"}, {"l": "कथा", "cn": "2.1"}], "e": "the talk of my own scandal"}, {"w": "उपेक्षे", "p": [{"l": "ईक्ष्", "fin": "उपेक्षे", "vp": ["उप"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "ignore"}, {"w": "जायाम्", "p": [{"l": "जाया", "cn": "2.1"}], "e": "wife"}, {"w": "अदोषाम्", "p": [{"l": "अदोषा", "cn": "2.1"}], "e": "faultless"}, {"w": "उत", "p": [{"l": "उत"}], "e": "or"}, {"w": "संत्यजामि", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "संत्यजामि", "vp": ["सम्"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "abandon"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "एकपक्षाश्रयविक्लवत्वात्", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "पक्ष"}, {"l": "आश्रय"}, {"l": "विक्लवत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the distress of being unable to choose one side"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दोलाचलचित्तवृत्तिः", "p": [{"l": "दोला"}, {"l": "चल"}, {"l": "चित्त"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "whose state of mind was like a swinging pendulum"}]},
{"c": "14", "n": "35", "i": 1134, "v": "निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्न्याः परिमार्ष्टुमैच्छत् । अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियार्थाद्यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥", "mn": "निश्चित्येति॥ किंच, वाच्यमपवादम्। नास्त्यन्येन त्यागातिरिक्तोपायेन निवृत्तिर्यस्य तदनन्यनिवृत्ति। निश्चित्य पत्न्यास्त्यागेन परिमार्ष्टुं परिहर्तुमैच्छत्। तथा हि-यशोधनानां पुंसां स्वदेहादपि यशो गरीयो गुरुतरम्। इन्द्रियार्थात् स्नक्चन्दनवनितादेरिन्द्रियविषयाद्गरीय इति किमुत वक्तव्यम्? `पञ्चमी विभक्ते` (पा.2।3।42)इत्युभयत्रापि पञ्चमी॥ सीता चेन्दियार्थं एव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "च अनन्य-निवृत्ति वाच्यम् पत्न्याः त्यागेन परिमार्ष्टुम् निश्चित्य ऐच्छत्। हि यशः-धनानाम् यशः स्व-देहात् अपि, इन्द्रिय-अर्थात् किम् उत, गरीयः (भवति)।", "es": "And having decided, he wished to wipe away the slander, which could be removed by no other means, through the abandonment of his wife. For, to those whose wealth is their reputation, reputation is more important than their own body, let alone the pleasures of the senses.", "pc": [{"w": "निश्चित्य", "p": [{"l": "चि", "inf": "निश्चित्य", "vp": ["निस्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having decided"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अनन्यनिवृत्ति", "p": [{"l": "अनन्य"}, {"l": "निवृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "which could not be removed by other means"}, {"w": "वाच्यम्", "p": [{"l": "वच्", "inf": "वाच्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.1"}], "e": "the slander"}, {"w": "त्यागेन", "p": [{"l": "त्याग", "cn": "3.1"}], "e": "by the abandonment"}, {"w": "पत्न्याः", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "6.1"}], "e": "of his wife"}, {"w": "परिमार्ष्टुम्", "p": [{"l": "मृज्", "inf": "परिमार्ष्टुम्", "vp": ["परि"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to wipe away"}, {"w": "ऐच्छत्", "p": [{"l": "इष्", "fin": "ऐच्छत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he wished"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "स्वदेहात्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "देह", "cn": "5.1"}], "e": "than one's own body"}, {"w": "किमुत", "p": [{"l": "किम्"}, {"l": "उत"}], "e": "let alone"}, {"w": "इन्द्रियार्थात्", "p": [{"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "अर्थ", "cn": "5.1"}], "e": "than the objects of the senses"}, {"w": "यशोधनानाम्", "p": [{"l": "यशस्"}, {"l": "धन", "cn": "6.3"}], "e": "for those whose wealth is fame"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "1.1"}], "e": "fame"}, {"w": "गरीयः", "p": [{"l": "गरीयस्", "cn": "1.1"}], "e": "is more important"}]},
{"c": "14", "n": "36", "i": 1135, "v": "स संनिपात्यावरजान्हतौजास्तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् । कौलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदमुवाच वाक्यम् ॥", "mn": "स इति॥ हतौजा निस्तेजस्कः स रामस्तस्य रामस्य विक्रियादर्शनेन लुप्तहर्षानवरजान् संनिपात्य संगमय्य। आत्माश्रयं स्वविषयकं कौलीनं निन्दां तेभ्य आचचक्षे। पुनरिदं वाक्यमुवाच ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हत-ओजाः सः तत्-विक्रिया-दर्शन-लुप्त-हर्षान् अवरजान् संनिपात्य तेभ्यः आत्म-आश्रयम् कौलीनम् आचचक्षे, पुनः च इदम् वाक्यम् उवाच।", "es": "His vigor diminished, he summoned his younger brothers, whose joy had vanished upon seeing his distress. He related to them the scandal concerning himself and then spoke these words.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "संनिपात्य", "p": [{"l": "पत्", "inf": "संनिपात्य", "vp": ["सम्", "नि"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having assembled"}, {"w": "अवरजान्", "p": [{"l": "अवरज", "cn": "2.3"}], "e": "his younger brothers"}, {"w": "हतौजाः", "p": [{"l": "हत"}, {"l": "ओजस्", "cn": "1.1"}], "e": "his vigor diminished"}, {"w": "तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "विक्रिया"}, {"l": "दर्शन"}, {"l": "लुप्त"}, {"l": "हर्ष", "cn": "2.3"}], "e": "whose joy was lost on seeing his distress"}, {"w": "कौलीनम्", "p": [{"l": "कौलीन", "cn": "2.1"}], "e": "the scandal"}, {"w": "आत्माश्रयम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "आश्रय", "cn": "2.1"}], "e": "concerning himself"}, {"w": "आचचक्षे", "p": [{"l": "चक्ष्", "fin": "आचचक्षे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "related"}, {"w": "तेभ्यः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.3"}], "e": "to them"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "इदम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "वाक्यम्", "p": [{"l": "वाक्य", "cn": "2.1"}], "e": "sentence"}]},
{"c": "14", "n": "37", "i": 1136, "v": "राजर्षिवंशस्य रविप्रसूतेरुपस्थितः पश्यत कीदृशोऽयम् । मत्तः सदाचारशुचेः कलङ्कः पयोदवातादिव दर्पणस्य ॥", "mn": "राजर्षीति॥ रवेः प्रसूतिर्जन्म यस्य तस्य राजर्षिवंशस्य सदाचारशुचेः सद्वृत्ताच्छुद्धान्मत्तो मत्सकाशात्। दर्पणस्य पयोदवातादिव। साम्भः-कणादित्यर्थः। कीदृशोऽयं कलङ्क उपस्थितः प्राप्तः पश्चत ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पश्यत, रवि-प्रसूतेः सदाचार-शुचेः राजर्षि-वंशस्य मत्तः अयम् कीदृशः कलङ्कः उपस्थितः, पयोद-वातात् दर्पणस्य इव।", "es": "\"Behold what sort of stain has arisen from me upon the dynasty of royal sages, born of the Sun and pure in its noble conduct—like a blemish on a mirror from a cloudy wind!\"", "pc": [{"w": "राजर्षिवंशस्य", "p": [{"l": "राजर्षि"}, {"l": "वंश", "cn": "6.1"}], "e": "of the dynasty of royal sages"}, {"w": "रविप्रसूतेः", "p": [{"l": "रवि"}, {"l": "प्रसूत", "cn": "6.1"}], "e": "born of the Sun"}, {"w": "उपस्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has arisen"}, {"w": "पश्यत", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्यत", "t": "लोट्", "pn": 8, "pp": "P1"}], "e": "behold"}, {"w": "कीदृशः", "p": [{"l": "कीदृश", "cn": "1.1"}], "e": "what sort of"}, {"w": "अयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "मत्तः", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "5.1"}], "e": "from me"}, {"w": "सदाचारशुचेः", "p": [{"l": "सदाचार"}, {"l": "शुचि", "cn": "6.1"}], "e": "pure in noble conduct"}, {"w": "कलङ्कः", "p": [{"l": "कलङ्क", "cn": "1.1"}], "e": "stain"}, {"w": "पयोदवातात्", "p": [{"l": "पयोद"}, {"l": "वात", "cn": "5.1"}], "e": "from a cloudy wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "दर्पणस्य", "p": [{"l": "दर्पण", "cn": "6.1"}], "e": "on a mirror"}]},
{"c": "14", "n": "38", "i": 1137, "v": "पौरेषु सोऽहं बहुलीभवन्तमपां तरंगेष्विव तैलबिन्दुम् । सोढुं न तत्पूर्वमवर्णमीशे आलानिकं स्थाणुमिव द्विपेन्द्रः ॥", "mn": "पौरेष्विति॥ सोऽहम्। अपां तरंगेषु तैलबिन्दुमिव। पौरेषु बहुलीभवन्तं प्रसरन्तम्। स एव पूर्वो यस्य स तम्। तत्पूर्वमवर्णमपवादम्। `अवर्णोक्षेपनिर्वादपरीवादापवादवत्` इत्यमरः। द्विपेन्द्रः। आलानमेवालानिकम्। विनयादित्वात्स्वार्थे ठक्। अथवा, -आलानं बन्धनं प्रयोजनमस्येत्यालानिकम्। `प्रयोजनम्` (पा.5।1।109) इति ठक्। स्थाणुं स्तम्भमिव। `चूतवृक्ष`इतिवत्सामान्यविशेषभावादपौनरुक्त्यं द्रष्टव्यम्। सोढुं नेशे न शक्नोमि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः अहम् पौरेषु बहुलीभवन्तम्, अपाम् तरंगेषु तैल-बिन्दुम् इव, तत् पूर्वम् अवर्णम् सोढुम् न ईशे, द्विपेन्द्रः आलानिकम् स्थाणुम् इव।", "es": "\"I, that very Rama, am unable to bear this unprecedented infamy spreading among the citizens, just as an oil drop spreads on the waves of water, and as a lordly elephant cannot bear its tying-post.\"", "pc": [{"w": "पौरेषु", "p": [{"l": "पौर", "cn": "7.3"}], "e": "among the citizens"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that very"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "बहुलीभवन्तम्", "p": [{"l": "बहुलीभू", "inf": "बहुलीभवत्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "spreading"}, {"w": "अपाम्", "p": [{"l": "अप्", "cn": "6.3"}], "e": "of water"}, {"w": "तरंगेषु", "p": [{"l": "तरंग", "cn": "7.3"}], "e": "on the waves"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "तैलबिन्दुम्", "p": [{"l": "तैल"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "2.1"}], "e": "a drop of oil"}, {"w": "सोढुम्", "p": [{"l": "सह्", "inf": "सोढुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to bear"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "2.1"}], "e": "unprecedented"}, {"w": "अवर्णम्", "p": [{"l": "अवर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "infamy"}, {"w": "ईशे", "p": [{"l": "ईश्", "fin": "ईशे", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "am able"}, {"w": "आलानिकम्", "p": [{"l": "आलानिक", "cn": "2.1"}], "e": "for tying"}, {"w": "स्थाणुम्", "p": [{"l": "स्थाणु", "cn": "2.1"}], "e": "post"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्विपेन्द्रः", "p": [{"l": "द्विप"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "a lordly elephant"}]},
{"c": "14", "n": "39", "i": 1138, "v": "तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि निर्व्यपेक्षः । त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्यावर्णस्यापनोदाय फलप्रवृत्तावपत्योत्पत्तावुपस्थितायां सत्यामपि निर्व्यपेक्षो निःस्पृहः सन्। वैदेहसुताम्। पुरस्तात् पूर्वं पितुराज्ञया समुद्रनेमिम्। समुद्रो नेमिरिव नेमिर्यस्याः सा भूमिः। तामिव। त्यक्ष्यामि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य (अवर्णस्य) अपनोदाय, फल-प्रवृत्तौ उपस्थितायाम् अपि, निर्व्यपेक्षः (सन्) पितुः आज्ञया समुद्र-नेमिम् (भूमिम्) इव पुरस्तात्, वैदेह-सुताम् त्यक्ष्यामि।", "es": "\"To remove that stain, I will abandon the daughter of Videha, just as I once gave up the sea-girt earth by my father's command, even though I am indifferent to the fruit of my actions (the birth of an heir) which is now imminent.\"", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "Its"}, {"w": "अपनोदाय", "p": [{"l": "अपनोद", "cn": "4.1"}], "e": "for the removal"}, {"w": "फलप्रवृत्तौ", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "प्रवृत्ति", "cn": "7.1"}], "e": "when the fruition of the result"}, {"w": "उपस्थितायाम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "is imminent"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "निर्व्यपेक्षः", "p": [{"l": "निर्व्यपेक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "indifferent"}, {"w": "त्यक्ष्यामि", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "त्यक्ष्यामि", "t": "लृट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I shall abandon"}, {"w": "वैदेहसुताम्", "p": [{"l": "वैदेह"}, {"l": "सुता", "cn": "2.1"}], "e": "the daughter of Videha"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "as before"}, {"w": "समुद्रनेमिम्", "p": [{"l": "समुद्र"}, {"l": "नेमि", "cn": "2.1"}], "e": "the sea-girt (earth)"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of my father"}, {"w": "आज्ञया", "p": [{"l": "आज्ञा", "cn": "3.1"}], "e": "by the command"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "just as"}]},
{"c": "14", "n": "40", "i": 1139, "v": "अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवादो बलवान्मतो मे । छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः ॥", "mn": "अवैमीति॥ एनां सीतामनघा साधअवीति चावैमि। किंतु मे मम लोकापवादो बलवान्मतः। कुतः? हि यस्मात् प्रजाभिर्भूमेश्चाया प्रतिबिम्बं शुद्धिमतो निर्मलस्य शशिनो मलत्वेन कलङ्कत्वेनारोपिता। अतो लोकापवाद एव बलवानित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "च एनाम् अनघा इति अवैमि, किन्तु मे लोक-अपवादः बलवान् मतः। हि शुद्धिमतः शशिनः भूमेः छाया प्रजाभिः मलत्वेन आरोपिता।", "es": "\"And I know she is sinless, but public slander is powerful in my opinion. Indeed, the shadow of the earth is attributed as a stain by the people to the pure moon.\"", "pc": [{"w": "अवैमि", "p": [{"l": "इ", "fin": "अवैमि", "vp": ["अव"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I know"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "And"}, {"w": "एनाम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "अनघा", "p": [{"l": "अनघा", "cn": "1.1"}], "e": "sinless"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "to be"}, {"w": "किंतु", "p": [{"l": "किंतु"}], "e": "but"}, {"w": "लोकापवादः", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "अपवाद", "cn": "1.1"}], "e": "public slander"}, {"w": "बलवान्", "p": [{"l": "बलवत्", "cn": "1.1"}], "e": "is powerful"}, {"w": "मतः", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is considered"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "छाया", "p": [{"l": "छाया", "cn": "1.1"}], "e": "the shadow"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "Indeed"}, {"w": "भूमेः", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "शशिनः", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "6.1"}], "e": "on the moon"}, {"w": "मलत्वेन", "p": [{"l": "मलत्व", "cn": "3.1"}], "e": "as a stain"}, {"w": "आरोपिता", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "आरोपित", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is attributed"}, {"w": "शुद्धिमतः", "p": [{"l": "शुद्धिमत्", "cn": "6.1"}], "e": "(on the one that is) pure"}, {"w": "प्रजाभिः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "3.3"}], "e": "by the people"}]},
{"c": "14", "n": "41", "i": 1140, "v": "रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय । अमर्षणः शोणितकाङ्क्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः ॥", "mn": "रक्ष इति॥ किंच, मे रक्षोवधान्तः प्रयासो व्यर्थो न। किंतु स वैरप्रतिमोचनाय वैरशोधनाय। तथा हि-अमर्षणोऽसहनो द्विजिह्वः सर्पः पदा पादेन स्पृशन्तं पुरुषं शोणितकाङ्क्षया दशति किम्? किंतु वैरनिर्यातनायेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः मे प्रयासः रक्षः-वध-अन्तः न (अस्ति), च वैर-प्रतिमोचनाय व्यर्थः न (अस्ति)। अमर्षणः द्विजिह्वः पदा स्पृशन्तम् शोणित-काङ्क्षया किम् दशति?", "es": "Rama justifies his harsh decision, saying his effort did not end with Ravana's death, nor is it futile for requiting enmity. He asks rhetorically if an angry snake bites someone stepping on it out of a desire for blood, implying it is an act of intolerance, not malice, similar to his own action against slander.", "pc": [{"w": "रक्षोवधान्तः", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "वध"}, {"l": "अन्त", "cn": "1.1"}], "e": "ending with the killing of the demon"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "प्रयासः", "p": [{"l": "प्रयास", "cn": "1.1"}], "e": "effort"}, {"w": "व्यर्थः", "p": [{"l": "व्यर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "futile"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "वैरप्रतिमोचनाय", "p": [{"l": "वैर"}, {"l": "प्रतिमोचन", "cn": "4.1"}], "e": "for the requital of enmity"}, {"w": "अमर्षणः", "p": [{"l": "अमर्षण", "cn": "1.1"}], "e": "intolerant"}, {"w": "शोणितकाङ्क्षया", "p": [{"l": "शोणित"}, {"l": "काङ्क्षा", "cn": "3.1"}], "e": "out of a desire for blood"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "(interrogative particle)"}, {"w": "पदा", "p": [{"l": "पद", "cn": "3.1"}], "e": "with the foot"}, {"w": "स्पृशन्तं", "p": [{"l": "स्पृश्", "cn": "2.1", "inf": "स्पृशत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "the one touching"}, {"w": "दशति", "p": [{"l": "दंश्", "fin": "दशति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "bites"}, {"w": "द्विजिह्वः", "p": [{"l": "द्विजिह्व", "cn": "1.1"}], "e": "snake"}]},
{"c": "14", "n": "42", "i": 1141, "v": "तदेष सर्गः करुणार्द्रचित्तैर्न मे भवद्भिः प्रतिषेधनीयः । यद्यर्थिता निहृतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं वः ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मादेष मे सर्गो निश्चयः। `सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिशअचयाध्यायसृष्टिषु` इत्यमरः। करुणार्द्रचित्तैर्भवद्भिर्न प्रतिषेधनीयः। निर्हृतं वाच्यमेव शल्यं येषां तान्प्राणान्मया चिरं धारयितुं धारणं कारयितुं वो युष्माकमर्थिताऽर्थित्वमिच्छा यदि। अस्तीति शेषः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत् करुणा-आर्द्र-चित्तैः भवद्भिः मे एषः सर्गः न प्रतिषेधनीयः, यदि वः मया निहृत-वाच्य-शल्यान् प्राणान् चिरम् धारयितुम् अर्थिता अस्ति।", "es": "Rama tells his brothers, \"Therefore, this abandonment (of Sita) by me should not be opposed by you, whose hearts are tender with compassion, if you wish for me to sustain my life for long, with the dart of public slander removed.\"", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "therefore"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "सर्गः", "p": [{"l": "सर्ग", "cn": "1.1"}], "e": "abandonment"}, {"w": "करुणार्द्रचित्तैः", "p": [{"l": "करुणा"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "चित्त", "cn": "3.3"}], "e": "by those with minds tender with compassion"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "भवद्भिः", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "3.3"}], "e": "by you (honorable ones)"}, {"w": "प्रतिषेधनीयः", "p": [{"l": "सिध्", "cn": "1.1", "pl": "सिध्", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिषेधनीय", "s": ["अनीयर्"]}], "e": "to be opposed"}, {"w": "यदि", "p": [{"l": "यदि"}], "e": "if"}, {"w": "अर्थिता", "p": [{"l": "अर्थिता", "cn": "1.1"}], "e": "there is a desire"}, {"w": "निहृतवाच्यशल्यान्", "p": [{"l": "निहृत"}, {"l": "वाच्य"}, {"l": "शल्य", "cn": "2.3"}], "e": "from which the dart of slander has been removed"}, {"w": "प्राणान्", "p": [{"l": "प्राण", "cn": "2.3"}], "e": "life-breaths"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "धारयितुं", "p": [{"l": "धृ", "inf": "धारयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to sustain"}, {"w": "चिरं", "p": [{"l": "चिरम्"}], "e": "for a long time"}, {"w": "वः", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.3"}], "e": "your"}]},
{"c": "14", "n": "43", "i": 1142, "v": "इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशमीशम् । न कश्चन भ्रातृषु तेषु शक्तो निषेद्धुमासीदनुमोदितुं वा ॥", "mn": "इतीति॥ इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां विषये नितान्तरूक्षाभिनिवेशमतिक्रूराग्रहमीशं स्वामिनं तेषथु भ्रातृषु मध्ये कश्चनापि निषेद्धुं निवारयितुमनुमोदितुं प्रवर्तयितुं वा शक्तो नासीत्। पक्षद्वयस्यापि प्रबलत्वादित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इति उक्तवन्तम्, जनक-आत्मजायाम् नितान्त-रूक्ष-अभिनिवेशम् ईशम्, तेषु भ्रातृषु कश्चन निषेद्धुम् वा अनुमोदितुम् न शक्तः आसीत्।", "es": "None of his brothers was able to either forbid or approve the king (Rama), who had spoken thus and whose resolve towards Sita, Janaka's daughter, was exceedingly harsh.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "उक्तवन्तं", "p": [{"l": "वच्", "cn": "2.1", "inf": "उक्तवत्", "s": ["क्तवतु"]}], "e": "him who had spoken"}, {"w": "जनकात्मजायां", "p": [{"l": "जनक"}, {"l": "आत्मजा", "cn": "7.1"}], "e": "towards Janaka's daughter"}, {"w": "नितान्तरूक्षाभिनिवेशम्", "p": [{"l": "नितान्त"}, {"l": "रूक्ष"}, {"l": "अभिनिवेश", "cn": "2.1"}], "e": "him whose resolve was exceedingly harsh"}, {"w": "ईशम्", "p": [{"l": "ईश", "cn": "2.1"}], "e": "the king"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "कश्चन", "p": [{"l": "कश्चन", "cn": "1.1"}], "e": "anyone"}, {"w": "भ्रातृषु", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "7.3"}], "e": "among the brothers"}, {"w": "तेषु", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.3"}], "e": "among those"}, {"w": "शक्तः", "p": [{"l": "शक्", "cn": "1.1", "inf": "शक्त", "s": ["क्त"]}], "e": "able"}, {"w": "निषेद्धुं", "p": [{"l": "सिध्", "pl": "सिध्", "vp": ["नि"], "inf": "निषेद्धुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to forbid"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अनुमोदितुं", "p": [{"l": "मन्द्", "pl": "मन्द्", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुमोदितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to approve"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}]},
{"c": "14", "n": "44", "i": 1143, "v": "स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः । सौम्येति चाभाष्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश ॥", "mn": "स इति॥ लोकत्रयगीतकीर्तिर्यथार्थभाषी लक्ष्मणपूर्वजन्मा लक्ष्मणाग्रजः स रामो निदेशे स्थितमाज्ञाकारिणं लक्ष्मणं विलोक्य `हे सौम्य सुभग!` इत्याभाष्य च पृथग्भरत-शत्रुघ्नाभअयां विनाकृत्य । आदिदेशाज्ञापयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "लोक-त्रय-गीत-कीर्तिः यथार्थ-भाषी सः लक्ष्मण-पूर्व-जन्मा लक्ष्मणम् विलोक्य, 'सौम्य' इति च आभाष्य, निदेशे स्थितम् (तम्) पृथक् आदिदेश।", "es": "He, Rama, whose fame is sung in the three worlds, the elder brother of Lakshmana and a speaker of truth, looked at Lakshmana, who was standing ready for his command. Addressing him as \"O gentle one,\" he gave him a command in private.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "लक्ष्मणं", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "2.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "लक्ष्मणपूर्वजन्मा", "p": [{"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "पूर्व"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "he who was born before Lakshmana"}, {"w": "विलोक्य", "p": [{"l": "लोक्", "pl": "लोक्", "vp": ["वि"], "inf": "विलोक्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having looked at"}, {"w": "लोकत्रयगीतकीर्तिः", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "त्रय"}, {"l": "गीत"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "1.1"}], "e": "he whose fame is sung in the three worlds"}, {"w": "सौम्य", "p": [{"l": "सौम्य", "cn": "8.1"}], "e": "O gentle one"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आभाष्य", "p": [{"l": "भाष्", "pl": "भाष्", "vp": ["आ"], "inf": "आभाष्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having addressed"}, {"w": "यथार्थभाषी", "p": [{"l": "यथार्थ"}, {"l": "भाषिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the truthful speaker"}, {"w": "स्थितं", "p": [{"l": "स्था", "cn": "2.1", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "him who was standing"}, {"w": "निदेशे", "p": [{"l": "निदेश", "cn": "7.1"}], "e": "in (readiness for) command"}, {"w": "पृथक्", "p": [{"l": "पृथक्"}], "e": "separately"}, {"w": "आदिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "आदिदेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "commanded"}]},
{"c": "14", "n": "45", "i": 1144, "v": "प्रजावती दोहदशंसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालुरेव । स त्वं रथी तद्व्यपदेशनेयां प्रापय्य वाल्मीकिपदं त्यजैनाम् ॥", "mn": "प्रजावतीति॥ दोहृदो गर्भिणीमनोरथः। तच्छंसिनी ते प्रजावती भ्रातृजाया। `प्रजावती भ्रातृजाया` इत्यमरः (अ.को.2|6|30)। तपोवनेषु स्पृहयालुरेव सस्पृहेव। `स्पृहिगृहि-` (पा.3।2।158) इत्यादिनालुच्प्रत्ययः। स त्वं रथी सन्। तद्व्यपदेशेन दोहदमिषेण नेयां नेतव्यामेनां सीतां वाल्मीकेः पदं स्थानं प्रापय्य गमयित्वा। `विभाषापः` (पा.6।4।57) इत्ययादेशः। त्यज॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रजावती दोहद-शंसिनी ते (भार्या) तपोवनेषु स्पृहयालुः एव अस्ति। सः त्वम् रथी भूत्वा तत्-व्यपदेश-नेयाम् एनाम् वाल्मीकि-पदम् प्रापय्य त्यज।", "es": "Rama instructs Lakshmana: \"She (Sita), who is pregnant, has expressed to you her craving to visit the hermitages. Therefore, you, as the charioteer, on the pretext of fulfilling that wish, take her to the hermitage of Valmiki and abandon her there.\"", "pc": [{"w": "प्रजावती", "p": [{"l": "प्रजावती", "cn": "1.1"}], "e": "the pregnant one"}, {"w": "दोहदशंसिनी", "p": [{"l": "दोहद"}, {"l": "शंसिन्", "cn": "1.1"}], "e": "indicating her pregnancy craving"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to you"}, {"w": "तपोवनेषु", "p": [{"l": "तपोवन", "cn": "7.3"}], "e": "for the hermitages"}, {"w": "स्पृहयालुः", "p": [{"l": "स्पृहयालु", "cn": "1.1"}], "e": "is desirous"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that (very)"}, {"w": "त्वं", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "रथी", "p": [{"l": "रथिन्", "cn": "1.1"}], "e": "as the charioteer"}, {"w": "तद्व्यपदेशनेयां", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "व्यपदेश"}, {"l": "नेया", "cn": "2.1"}], "e": "her who is to be led on that pretext"}, {"w": "प्रापय्य", "p": [{"l": "आप्", "pl": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रापय्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having made her reach"}, {"w": "वाल्मीकिपदं", "p": [{"l": "वाल्मीकि"}, {"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "the hermitage of Valmiki"}, {"w": "त्यज", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "त्यज", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "abandon"}, {"w": "एनाम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}]},
{"c": "14", "n": "46", "i": 1145, "v": "स शुश्रुवान्मातरि भार्गवेण पितुर्नियोगात्प्रहृतं द्विषद्वत् । प्रत्यग्रहीदग्रजशासनं तदाज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया ॥", "mn": "स इति॥ पितुर्जमदग्नेर्नियोगाच्छासनाद्भार्गवेण जामदग्नेयेन कर्त्रा। `न लोक-` (पा.2।3।69) इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः। मातरि द्विषतीव द्विषद्वत्। `तत्र तस्येव` (पा.3।2।108) इति वतिप्रत्ययः। प्रहृतं प्रहारं शुश्रुवाञ्श्रुतवान्। `भाषायां सदवसश्रुवः` (पा.5।1।116) इति क्वसुप्रत्ययः। स लक्ष्मणस्तदग्रजशासनं प्रत्यग्रहीत्। हि यस्माद्गुरूणामाज्ञाऽविचारणीया ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः, भार्गवेण पितुः नियोगात् मातरि द्विषत्-वत् प्रहृतम् शुश्रुवान्, तत् अग्रज-शासनम् प्रत्यग्रहीत्। हि गुरूणाम् आज्ञा अविचारणीया भवति।", "es": "Lakshmana, who had heard the story of Parashurama striking his own mother like an enemy at his father's command, accepted his elder brother's order. For, the command of elders is not to be questioned.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "शुश्रुवान्", "p": [{"l": "श्रु", "cn": "1.1", "inf": "शुश्रुवस्", "s": ["क्वसु"]}], "e": "one who had heard"}, {"w": "मातरि", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "7.1"}], "e": "on his mother"}, {"w": "भार्गवेण", "p": [{"l": "भार्गव", "cn": "3.1"}], "e": "by Parashurama"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "5.1"}], "e": "from his father's"}, {"w": "नियोगात्", "p": [{"l": "नियोग", "cn": "5.1"}], "e": "from the command"}, {"w": "प्रहृतं", "p": [{"l": "हृ", "cn": "2.1", "pl": "हृ", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रहृत", "s": ["क्त"]}], "e": "the striking"}, {"w": "द्विषद्वत्", "p": [{"l": "द्विषद्वत्"}], "e": "like an enemy"}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["प्रति"], "pp": "P1"}], "e": "accepted"}, {"w": "अग्रजशासनं", "p": [{"l": "अग्रज"}, {"l": "शासन", "cn": "2.1"}], "e": "the command of his elder brother"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "therefore"}, {"w": "आज्ञा", "p": [{"l": "आज्ञा", "cn": "1.1"}], "e": "command"}, {"w": "गुरूणां", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.3"}], "e": "of elders"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "अविचारणीया", "p": [{"l": "चर्", "cn": "1.1", "pl": "चर्", "vp": ["अ", "वि"], "inf": "अविचारणीय", "s": ["णिच्", "अनीयर्"]}], "e": "not to be questioned"}]},
{"c": "14", "n": "47", "i": 1146, "v": "अथानुकूलश्रवणप्रतीतामत्रस्नुभिर्युक्तधुरं तुरंगैः । रथं सुमन्त्रप्रतिपन्नरश्मिमारोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे ॥", "mn": "अथेति॥ अथासौ लक्ष्मणः। अनुकूलश्रवणेन प्रतीतामिष्टाकर्णनेन तुष्टां वैदेहसुतामत्रस्नुभिरभीरुभिर्गर्भिणीवहनयोग्यैः। `त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः` (पा.3।2।140) इति क्नुप्रत्ययः। तुरंगैर्युक्तधुरं सुमन्त्रेण प्रतिपन्नरश्मिं गृहीतप्रग्रहं रथमारोप्य प्रतस्थे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ (लक्ष्मणः) अनुकूल-श्रवण-प्रतीताम् वैदेह-सुताम्, अत्रस्नुभिः तुरंगैः युक्त-धुरम्, सुमन्त्र-प्रतिपन्न-रश्मिम् रथम् आरोप्य प्रतस्थे।", "es": "Then Lakshmana, having placed Sita—who was delighted to hear the favorable news of visiting hermitages—onto the chariot whose reins were held by Sumantra and yoked with fearless horses, set out.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "अनुकूलश्रवणप्रतीताम्", "p": [{"l": "अनुकूल"}, {"l": "श्रवण"}, {"l": "प्रतीता", "cn": "2.1"}], "e": "her who was pleased by hearing the favorable news"}, {"w": "अत्रस्नुभिः", "p": [{"l": "अत्रस्नु", "cn": "3.3"}], "e": "by fearless"}, {"w": "युक्तधुरं", "p": [{"l": "युक्त"}, {"l": "धुर", "cn": "2.1"}], "e": "which had its yoke yoked"}, {"w": "तुरंगैः", "p": [{"l": "तुरंग", "cn": "3.3"}], "e": "with horses"}, {"w": "रथं", "p": [{"l": "रथ", "cn": "2.1"}], "e": "the chariot"}, {"w": "सुमन्त्रप्रतिपन्नरश्मिम्", "p": [{"l": "सुमन्त्र"}, {"l": "प्रतिपन्न"}, {"l": "रश्मि", "cn": "2.1"}], "e": "whose reins were held by Sumantra"}, {"w": "आरोप्य", "p": [{"l": "रुह्", "pl": "रुह्", "vp": ["आ"], "inf": "आरोप्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having made her ascend"}, {"w": "वैदेहसुतां", "p": [{"l": "वैदेह"}, {"l": "सुता", "cn": "2.1"}], "e": "the daughter of the king of Videha"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "set out"}]},
{"c": "14", "n": "48", "i": 1147, "v": "सा नीयमाना रुचिरान्प्रदेशान्प्रियंकरो मे प्रिय इत्यनन्दत् । नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षम् ॥", "mn": "सेति॥ सा सीता रुचिरान्प्रदेशान्नीयमाना प्राप्यमाणा सती मे मम प्रियः प्रियं करोतीति प्रियंकरः प्रियकारीत्यनन्दत्। `क्षेमप्रियमद्रेऽण्च` (पा.3।2।44) इति चकारात्खच्प्रत्ययः। तं प्रियमात्मानि विषये कल्पद्रुमतां विहायासिपत्रवृक्षं जातं नाबुद्ध नाज्ञासीत्। बुध्यतेर्लङ्। असिपत्रवृक्षः खङ्गाकारदलः कोऽप्यपूर्वो वृक्षविशेषः। `असिपत्रो भवेत्कोषकारे च नरकान्तरे` इति विशअवः। आसन्नधातुक इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा नीयमाना 'मे प्रियः प्रियंकरः' इति रुचिरान् प्रदेशान् (पश्यन्ती) अनन्दत्। (किन्तु) तम् आत्मनि कल्पद्रुमताम् विहाय असिपत्र-वृक्षम् जातम् न अबुद्ध।", "es": "She, being led along, rejoiced seeing the beautiful landscapes, thinking, \"My beloved is doing what pleases me.\" She did not realize that he, abandoning his nature as a wish-fulfilling tree for her, had become a tree with sword-like leaves.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "नीयमाना", "p": [{"l": "नी", "cn": "1.1", "inf": "नीयमान", "s": ["शानच्"]}], "e": "being led"}, {"w": "रुचिरान्", "p": [{"l": "रुचिर", "cn": "2.3"}], "e": "beautiful"}, {"w": "प्रदेशान्", "p": [{"l": "प्रदेश", "cn": "2.3"}], "e": "regions"}, {"w": "प्रियंकरः", "p": [{"l": "प्रियंकर", "cn": "1.1"}], "e": "doer of pleasant things"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "प्रियः", "p": [{"l": "प्रिय", "cn": "1.1"}], "e": "beloved"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अनन्दत्", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "अनन्दत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "rejoiced"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अबुद्ध", "p": [{"l": "बुध्", "fin": "अबुद्ध", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "A1"}], "e": "did she realize"}, {"w": "कल्पद्रुमतां", "p": [{"l": "कल्पद्रुमता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being a wish-fulfilling tree"}, {"w": "विहाय", "p": [{"l": "हा", "pl": "हा", "vp": ["वि"], "inf": "विहाय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "जातं", "p": [{"l": "जन्", "cn": "2.1", "inf": "जात", "s": ["क्त"]}], "e": "had become"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आत्मनि", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "7.1"}], "e": "for her"}, {"w": "असिपत्रवृक्षम्", "p": [{"l": "असि"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "वृक्ष", "cn": "2.1"}], "e": "a tree with sword-like leaves"}]},
{"c": "14", "n": "49", "i": 1148, "v": "जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत्सव्येतरेण स्फुरता तदक्ष्णा । आखअयातमस्यै गुरु भावि दुःखमत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन ॥", "mn": "जुहूतेति॥ पथि लक्ष्मणो यद्दुःखं तस्याः सीताया जुगूह प्रतिसंहृतवान् तद्गुरु भावि भविष्यद्दुःखमत्यन्तलुप्तं प्रियदर्शनं यस्य तेन स्फुरता सव्येतरेण दक्षिणेनाक्ष्णाऽस्यै सीताया आख्यातम्। स्त्रीणां दक्षिणाक्षिस्फुरणं दुर्निमित्तमाहुः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "पथि सव्य-इतरेण स्फुरता, अत्यन्त-लुप्त-प्रिय-दर्शनेन अक्ष्णा यत् गुरु भावि दुःखम् अस्यै आख्यातम्, तत् लक्ष्मणः तस्याः जुगूह।", "es": "On the way, Lakshmana concealed from her the great future sorrow that was indicated to her by the twitching of her right eye—an omen that she would completely lose sight of her beloved.", "pc": [{"w": "जुगूह", "p": [{"l": "गुह्", "fin": "जुगूह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "concealed"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from her"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the way"}, {"w": "लक्ष्मणः", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "that which"}, {"w": "सव्येतरेण", "p": [{"l": "सव्य"}, {"l": "इतर", "cn": "3.1"}], "e": "by the right"}, {"w": "स्फुरता", "p": [{"l": "स्फुर्", "cn": "3.1", "inf": "स्फुरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "by the twitching"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "अक्ष्णा", "p": [{"l": "अक्षिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the eye"}, {"w": "आख्यातं", "p": [{"l": "ख्या", "cn": "1.1", "pl": "ख्या", "vp": ["आ"], "inf": "आख्यात", "s": ["क्त"]}], "e": "was indicated"}, {"w": "अस्यै", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "4.1"}], "e": "to her"}, {"w": "गुरु", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "great"}, {"w": "भावि", "p": [{"l": "भाविन्", "cn": "1.1"}], "e": "future"}, {"w": "दुःखम्", "p": [{"l": "दुःख", "cn": "1.1"}], "e": "sorrow"}, {"w": "अत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन", "p": [{"l": "अत्यन्त"}, {"l": "लुप्त"}, {"l": "प्रिय"}, {"l": "दर्शन", "cn": "3.1"}], "e": "by which the sight of the beloved would be completely lost"}]},
{"c": "14", "n": "50", "i": 1149, "v": "सा दुर्निमित्तोपगताद्विषादात्सद्यःपरिम्लानमुखारविन्दा । राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयादित्याशशंसे करणैरबाह्यैः ॥", "mn": "सेति॥ सा सीता दुर्निमित्तेन दक्षिणाक्षिस्फुरणरूपेणोपगतात्प्राप्ताद्विषादाद्दुःखात् सद्यःपरिम्लानमुखारविन्दा सती `सावरजस्य सानुजस्य राज्ञो रामस्य शिवं भूयात्` इत्यबाह्यैः करणैरन्तःकरणैः। आशसंसे। शंसतेरपेक्षायामात्मनेपदमिष्यते। `करणैः` इति बहुवचनं क्रियावृत्त्यभिप्रायम्। पुनःपुनराशशंस इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सा दुर्निमित्त-उपगतात् विषादात् सद्यः-परिम्लान-मुख-अरविन्दा (सती), 'स-अवरजस्य राज्ञः शिवम् भूयात्' इति अबाह्यैः करणैः आशशंसे।", "es": "Due to the sorrow arising from the bad omen, her lotus-like face immediately withered. With her inner senses, her heart, she prayed, \"May there be welfare for the king and his younger brothers.\"", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "दुर्निमित्तोपगतात्", "p": [{"l": "दुर्निमित्त"}, {"l": "उपगत", "cn": "5.1"}], "e": "from the arising of a bad omen"}, {"w": "विषादात्", "p": [{"l": "विषाद", "cn": "5.1"}], "e": "from sorrow"}, {"w": "सद्यःपरिम्लानमुखारविन्दा", "p": [{"l": "सद्यस्"}, {"l": "परिम्लान"}, {"l": "मुख"}, {"l": "अरविन्द", "cn": "1.1"}], "e": "she whose lotus-like face immediately withered"}, {"w": "राज्ञः", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "शिवं", "p": [{"l": "शिव", "cn": "1.1"}], "e": "welfare"}, {"w": "सावरजस्य", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अवरज", "cn": "6.1"}], "e": "with his younger brothers"}, {"w": "भूयात्", "p": [{"l": "भू", "fin": "भूयात्", "pn": 3, "t": "आशीर्लिङ्", "pp": "P1"}], "e": "may there be"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "आशशंसे", "p": [{"l": "शंस", "fin": "आशशंसे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "A1"}], "e": "she wished"}, {"w": "करणैः", "p": [{"l": "करण", "cn": "3.3"}], "e": "with the organs"}, {"w": "अबाह्यैः", "p": [{"l": "अबाह्य", "cn": "3.3"}], "e": "with internal"}]},
{"c": "14", "n": "51", "i": 1150, "v": "गुरोर्नियोगाद्वनितां वनान्ते साध्वीं सुमित्रातनयो विहास्यन् । अवार्यतेवोत्थितवीचिहस्तैर्जह्नोर्दुहित्रा स्थितया पुरस्तात् ॥", "mn": "गुरोरिति॥ गुरोर्ज्येष्टस्य नियोगात्साध्वीं वनिताम्। अत्याज्यामित्यर्थः। वनान्ते विहास्यंस्त्यक्ष्यन् सुमित्रातनयो लक्ष्मणः पुरस्तादग्रे स्थितया जह्नोर्दुहित्रा जाह्नव्योत्थितैर्वीचिहस्तैरवार्यतेव । `अकार्यं मा कुरु` इत्यवार्यतेव इत्युत्प्रेक्षा ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गुरोः नियोगात् वनान्ते साध्वीम् वनिताम् विहास्यन् सुमित्रा-तनयः, पुरस्तात् स्थितया उत्थित-वीचि-हस्तैः जह्नोः दुहित्रा इव अवार्यत।", "es": "As Lakshmana, son of Sumitra, was about to abandon the virtuous lady at the forest's edge due to his elder's command, he was, as it were, being prevented by the river Ganga, situated before him, with her raised waves for hands.", "pc": [{"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of his elder"}, {"w": "नियोगात्", "p": [{"l": "नियोग", "cn": "5.1"}], "e": "due to the command"}, {"w": "वनितां", "p": [{"l": "वनिता", "cn": "2.1"}], "e": "the woman"}, {"w": "वनान्ते", "p": [{"l": "वनान्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the edge of the forest"}, {"w": "साध्वीं", "p": [{"l": "साध्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the virtuous"}, {"w": "सुमित्रातनयः", "p": [{"l": "सुमित्रा"}, {"l": "तनय", "cn": "1.1"}], "e": "the son of Sumitra"}, {"w": "विहास्यन्", "p": [{"l": "हा", "cn": "1.1", "pl": "हा", "vp": ["वि"], "inf": "विहास्यत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "about to abandon"}, {"w": "अवार्यत", "p": [{"l": "वृ", "fin": "अवार्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was being prevented"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "उत्थितवीचिहस्तैः", "p": [{"l": "उत्थित"}, {"l": "वीचि"}, {"l": "हस्त", "cn": "3.3"}], "e": "by its hands which were the raised waves"}, {"w": "जह्नोः", "p": [{"l": "जह्नु", "cn": "6.1"}], "e": "of Jahnu"}, {"w": "दुहित्रा", "p": [{"l": "दुहितृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the daughter"}, {"w": "स्थितया", "p": [{"l": "स्था", "cn": "3.1", "inf": "स्थिता", "s": ["क्त"]}], "e": "which was situated"}, {"w": "पुरस्तात्", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}], "e": "in front"}]},
{"c": "14", "n": "52", "i": 1151, "v": "रथात्स यन्त्रा निगृहीतवाहात्तां भ्रातृजायां पुलिनेऽवतार्य । गङ्गां निषादाहृतनौविशेषस्ततार संधामिव सत्यसंधः ॥", "mn": "रथादिति॥ सत्यसंधः सत्यप्रतिज्ञः स लक्ष्मणो यन्त्रा सारथिना निगृहीतवाहाद्रुद्धाश्वाद्रथाद्भ्रातृजायां पुलिनेऽवतार्यारोप्य निषादेन किरातेनाहृतनौविशेष आनीतदृढनौकः सन् गङ्गां भागीरथीम्। संधां प्रतिज्ञामिव ततार। `संधा प्रतिज्ञा मर्यादा` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सत्य-सन्धः सः यन्त्रा निगृहीत-वाहात् रथात् ताम् भ्रातृ-जायाम् पुलिने अवतार्य, निषाद-आहृत-नौ-विशेषः सन् सन्धाम् इव गङ्गाम् ततार।", "es": "He, Lakshmana, true to his promise, helped his brother's wife dismount on the river bank from the chariot whose horses were restrained by the charioteer. Then, using a special boat brought by the Nishada chief, he crossed the Ganga, just as one fulfills a promise.", "pc": [{"w": "रथात्", "p": [{"l": "रथ", "cn": "5.1"}], "e": "from the chariot"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "यन्त्रा", "p": [{"l": "यन्तृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the charioteer"}, {"w": "निगृहीतवाहात्", "p": [{"l": "निगृहीत"}, {"l": "वाह", "cn": "5.1"}], "e": "from which the horses were restrained"}, {"w": "तां", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "भ्रातृजायां", "p": [{"l": "भ्रातृ"}, {"l": "जाया", "cn": "2.1"}], "e": "his brother's wife"}, {"w": "पुलिने", "p": [{"l": "पुलिन", "cn": "7.1"}], "e": "on the river bank"}, {"w": "अवतार्य", "p": [{"l": "तृ", "pl": "तृ", "vp": ["अव"], "inf": "अवतार्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having made her dismount"}, {"w": "गङ्गां", "p": [{"l": "गङ्गा", "cn": "2.1"}], "e": "the Ganga"}, {"w": "निषादाहृतनौविशेषः", "p": [{"l": "निषाद"}, {"l": "आहृत"}, {"l": "नौ"}, {"l": "विशेष", "cn": "1.1"}], "e": "he for whom a special boat was brought by the Nishada"}, {"w": "ततार", "p": [{"l": "तृ", "fin": "ततार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "crossed"}, {"w": "संधाम्", "p": [{"l": "सन्धा", "cn": "2.1"}], "e": "a promise"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सत्यसंधः", "p": [{"l": "सत्य"}, {"l": "सन्ध", "cn": "1.1"}], "e": "he who is true to his promise"}]},
{"c": "14", "n": "53", "i": 1152, "v": "अथ व्यवस्थापितवाक्कथंचित्सौमित्रिरन्तर्गतबाष्पकण्ठः । औत्पातिकं मेघ इवाश्मवर्षं महीपतेः शासनमुज्जगार ॥", "mn": "अथेति॥ अथ कथंचिद्व्यवस्थआपिता प्रकृतिमापादिता वाग्येन सः अन्तर्गतबाष्पः कण्ठो यस्य सः। कण्ठस्तम्भिताश्रुरित्यर्थः। सौमित्रिर्महीपतेः शासनम्। मेघ उत्पाते भवमौत्पातिकमश्मवर्षं शिलावर्षमिव। उज्जगारोद्गीर्णवान्। दारुणत्वेनावाच्यत्वात् `उज्जगार` इत्युक्तम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ अन्तर्गत-बाष्प-कण्ठः सौमित्रिः कथंचित् व्यवस्थापित-वाक् सन्, मेघः औत्पातिकम् अश्म-वर्षम् इव, महीपतेः शासनम् उज्जगार।", "es": "Then Lakshmana, son of Sumitra, his throat choked with suppressed tears, somehow composing his speech, uttered the king's command, just as a portentous cloud releases a shower of stones.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "व्यवस्थापितवाक्", "p": [{"l": "व्यवस्थापित"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.1"}], "e": "he whose speech was composed"}, {"w": "कथंचित्", "p": [{"l": "कथंचित्"}], "e": "somehow"}, {"w": "सौमित्रिः", "p": [{"l": "सौमित्रि", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "अन्तर्गतबाष्पकण्ठः", "p": [{"l": "अन्तर्गत"}, {"l": "बाष्प"}, {"l": "कण्ठ", "cn": "1.1"}], "e": "he whose throat was choked with suppressed tears"}, {"w": "औत्पातिकं", "p": [{"l": "औत्पातिक", "cn": "2.1"}], "e": "portentous"}, {"w": "मेघः", "p": [{"l": "मेघ", "cn": "1.1"}], "e": "a cloud"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अश्मवर्षं", "p": [{"l": "अश्मन्"}, {"l": "वर्ष", "cn": "2.1"}], "e": "a shower of stones"}, {"w": "महीपतेः", "p": [{"l": "महीपति", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "शासनम्", "p": [{"l": "शासन", "cn": "2.1"}], "e": "the command"}, {"w": "उज्जगार", "p": [{"l": "गॄ", "fin": "उज्जगार", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["उद्"], "pp": "P1"}], "e": "uttered"}]},
{"c": "14", "n": "54", "i": 1153, "v": "ततोऽभिषङ्गानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना । स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम ॥", "mn": "तत इति॥ ततः अभिषङ्गः पराभवः। `शापे त्वभिषङ्गः पराभवे` इत्यमरः (अ.को.3|3|29)। श एवानिलस्तेन विप्रविद्धा अभिहता। प्रभ्रशअयमानानि पतन्त्याभरणान्येव प्रसूनानि यस्याः सा सीता लतेव। सहसा स्वमूर्तिलाभस्य स्वशरीरलाभस्य स्वोत्पत्तेः प्रकृतिं कारणं धरित्रीं जगाम। भूमौ पपातेत्यर्थः। स्त्रीणामापदि मातैव शरणमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः अभिषङ्ग-अनिल-विप्रविद्धा, प्रभ्रश्यमान-आभरण-प्रसूना सीता, लता इव स्व-मूर्ति-लाभ-प्रकृतिम् धरित्रीम् सहसा जगाम।", "es": "Then Sita, struck by the wind of calamity, her ornaments falling off like flowers, suddenly fell upon the earth—the source from which she had originally obtained her form—just like a creeper falls to the ground.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "अभिषङ्गानिलविप्रविद्धा", "p": [{"l": "अभिषङ्ग"}, {"l": "अनिल"}, {"l": "विप्रविद्धा", "cn": "1.1"}], "e": "struck by the wind of calamity"}, {"w": "प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना", "p": [{"l": "प्रभ्रश्यमान"}, {"l": "आभरण"}, {"l": "प्रसून", "cn": "1.1"}], "e": "she from whom ornaments, like flowers, were falling off"}, {"w": "स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "मूर्ति"}, {"l": "लाभ"}, {"l": "प्रकृति", "cn": "2.1"}], "e": "which is the origin for attaining one's form"}, {"w": "धरित्रीं", "p": [{"l": "धरित्री", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "लता", "p": [{"l": "लता", "cn": "1.1"}], "e": "a creeper"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सीता", "p": [{"l": "सीता", "cn": "1.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "जगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जगाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fell upon"}]},
{"c": "14", "n": "55", "i": 1154, "v": "इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्तः । इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददौ प्रवेशं जननी न तावत् ॥", "mn": "इक्ष्वाक्विति॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवः। महाकुलप्रसूत इत्यर्थः। आर्यवृत्तः साधुचरितः पतिर्भर्ता त्वामकस्मादकारणात् कथं त्यजेत्। असंभावितमित्यर्थः। इति संशयितेव संदिहानेव तावत्। त्यागहेतुज्ञानावधेः प्रागित्यर्थः। जननी क्षितिस्तस्यै सीतायै प्रवेशम्। आत्मनीति शेषः। न ददौ ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "'इक्ष्वाकु-वंश-प्रभवः आर्य-वृत्तः पतिः अकस्मात् त्वाम् कथम् त्यजेत्?' इति संशयिता इव जननी क्षितिः तावत् तस्यै प्रवेशम् न ददौ।", "es": "As if doubting, \"How could a husband of noble conduct, born in the Ikshvaku dynasty, abandon you without cause?\", her mother Earth did not, for the time being, grant her entry into her bosom.", "pc": [{"w": "इक्ष्वाकुवंशप्रभवः", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "वंश"}, {"l": "प्रभव", "cn": "1.1"}], "e": "he who is born in the Ikshvaku dynasty"}, {"w": "कथं", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "त्वां", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "त्यजेत्", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "त्यजेत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "could abandon"}, {"w": "अकस्मात्", "p": [{"l": "अकस्मात्"}], "e": "suddenly"}, {"w": "पतिः", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}], "e": "husband"}, {"w": "आर्यवृत्तः", "p": [{"l": "आर्य"}, {"l": "वृत्त", "cn": "1.1"}], "e": "of noble conduct"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "क्षितिः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "1.1"}], "e": "the Earth"}, {"w": "संशयिता", "p": [{"l": "शी", "cn": "1.1", "pl": "शी", "vp": ["सम्"], "inf": "संशयिता", "s": ["क्त"]}], "e": "doubting"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "तस्यै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to her"}, {"w": "ददौ", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "gave"}, {"w": "प्रवेशं", "p": [{"l": "प्रवेश", "cn": "2.1"}], "e": "entry"}, {"w": "जननी", "p": [{"l": "जननी", "cn": "1.1"}], "e": "the mother"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "for the time being"}]},
{"c": "14", "n": "56", "i": 1155, "v": "सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः । तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥", "mn": "सेति॥ लुप्तसंज्ञा नष्टचेतना मूर्च्छिता सा दुःखं न विवेद। प्रत्यागतासुर्लब्धसंज्ञा सती, अन्तः समतप्यत। दुःखेनादह्यतेत्यर्थः। तपेः कर्मणि लङ्। कर्मकर्तरीति केचित्, -तन्न; `तपस्तपः कर्मकस्यैव` (पा.3।1।88) इति यङ्नियमात्। तस्याः सीतायाः सुमित्रात्मजयत्नलब्धः प्रबोधो मोहात्कष्टतरोऽतिदुःखदोऽभूत्। दुःखवेदनासंभवादिति भावः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "लुप्त-संज्ञा सा दुःखम् न विवेद। प्रत्यागत-असुः (सती) अन्तः समतप्यत। तस्याः सुमित्रा-आत्मज-यत्न-लब्धः प्रबोधः मोहात् कष्ट-तरः अभूत्।", "es": "Having lost consciousness, she did not feel the pain. But upon regaining her senses, she was tormented within. For her, the return to consciousness, brought about by Lakshmana's efforts, was more painful than the faint itself.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "लुप्तसंज्ञा", "p": [{"l": "लुप्त"}, {"l": "संज्ञा", "cn": "1.1"}], "e": "she who had lost consciousness"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "विवेद", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विवेद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "felt"}, {"w": "दुःखं", "p": [{"l": "दुःख", "cn": "2.1"}], "e": "pain"}, {"w": "प्रत्यागतासुः", "p": [{"l": "प्रत्यागत"}, {"l": "असु", "cn": "1.1"}], "e": "she whose life-breath had returned"}, {"w": "समतप्यत", "p": [{"l": "तप्", "fin": "समतप्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["सम्"], "pp": "A1"}], "e": "was tormented"}, {"w": "अन्तः", "p": [{"l": "अन्तर्"}], "e": "within"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "सुमित्रात्मजयत्नलब्धः", "p": [{"l": "सुमित्रा"}, {"l": "आत्मज"}, {"l": "यत्न"}, {"l": "लब्ध", "cn": "1.1"}], "e": "obtained by the effort of Sumitra's son"}, {"w": "मोहात्", "p": [{"l": "मोह", "cn": "5.1"}], "e": "than the faint"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "कष्टतरः", "p": [{"l": "कष्टतर", "cn": "1.1"}], "e": "more painful"}, {"w": "प्रबोधः", "p": [{"l": "प्रबोध", "cn": "1.1"}], "e": "the waking"}]},
{"c": "14", "n": "57", "i": 1156, "v": "न चावदद्भर्तुरवर्णमार्या निराकरिष्णोर्वृजिनादृतेऽपि । आत्मानमेव स्थिरदुःखभाजं पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द ॥", "mn": "न चेति॥ आर्या साध्वी सीता वृजिनादृत एनसो विनापि। `कलुषं वृजिनैनोऽघम्` इत्यमरः (अ.को.1|4|25)। `अन्यारादितरर्ते-` (पा.2।3।29) इत्यादिना पञ्चमी। निराकरिष्णोर्निरासकस्य। `अलंकृञ्-` (पा.3।2।136) इत्यादिनेष्णुच्प्रत्ययः। भर्तुरवर्णमपवादं न चावदन्नैवावादीत्। किंतु स्थिरदुःखभाजमत एव दुष्कृतिनमात्मानं पुनः पुनर्निनिन्द ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "आर्या वृजिनात् ऋते अपि निराकरिष्णोः भर्तुः अवर्णम् न च अवदत्। (सा) स्थिर-दुःख-भाजम् दुष्कृतिनम् आत्मानम् एव पुनः पुनः निनिन्द।", "es": "The noble lady did not speak any blame of her husband, who was rejecting her even without any fault of hers. Instead, she repeatedly blamed only herself, the unfortunate recipient of permanent sorrow, as the one who had done wrong.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अवदत्", "p": [{"l": "वद्", "fin": "अवदत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "अवर्णम्", "p": [{"l": "अवर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "blame"}, {"w": "आर्या", "p": [{"l": "आर्या", "cn": "1.1"}], "e": "the noble lady"}, {"w": "निराकरिष्णोः", "p": [{"l": "निराकरिष्णु", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was rejecting"}, {"w": "वृजिनात्", "p": [{"l": "वृजिन", "cn": "5.1"}], "e": "from fault"}, {"w": "ऋते", "p": [{"l": "ऋते"}], "e": "without"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "herself"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "स्थिरदुःखभाजं", "p": [{"l": "स्थिर"}, {"l": "दुःख"}, {"l": "भाज्", "cn": "2.1"}], "e": "who was the recipient of permanent sorrow"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "दुष्कृतिनं", "p": [{"l": "दुष्कृतिन्", "cn": "2.1"}], "e": "as the unfortunate one"}, {"w": "निनिन्द", "p": [{"l": "निन्द्", "fin": "निनिन्द", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "blamed"}]},
{"c": "14", "n": "58", "i": 1157, "v": "आश्वास्य रामावरजः सतीं तामाख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः । निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि! क्षमस्वेति बभूव नम्रः ॥", "mn": "आश्वास्येति॥ रामावरजो लक्ष्मणः सतीं साध्वीं तामाश्वास्य। आख्यात उपदिष्टो वाल्मीकेर्निकेतस्याश्रमस्य मार्गो येन स तथोक्तः सन्। निघ्नस्य पराधीनस्य। `अधीनो निघअन आयत्तः` इत्यमरः। मे भर्तृनिदेशेन स्वाम्यनुज्ञया हेतुनायद्रौक्ष्यं पारुष्यं तद्धे देवि! क्षमस्व। इति नम्रः प्रणतो बभूव ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "राम-अवरजः ताम् सतीम् आश्वास्य, आख्यात-वाल्मीकि-निकेत-मार्गः सन् 'देवि! निघ्नस्य मे भर्तृ-निदेश-रौक्ष्यम् क्षमस्व' इति नम्रः बभूव।", "es": "Having consoled the virtuous lady and shown her the path to Valmiki's hermitage, Rama's younger brother (Lakshmana) humbly bowed and said, \"O Queen, please forgive the harshness of the master's command, executed by me, his servant.\"", "pc": [{"w": "आश्वास्य", "p": [{"l": "श्वस्", "pl": "श्वस्", "vp": ["आ"], "inf": "आश्वास्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having consoled"}, {"w": "रामावरजः", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अवरज", "cn": "1.1"}], "e": "Rama's younger brother"}, {"w": "सतीं", "p": [{"l": "सती", "cn": "2.1"}], "e": "the virtuous woman"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "आख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः", "p": [{"l": "आख्यात"}, {"l": "वाल्मीकि"}, {"l": "निकेत"}, {"l": "मार्ग", "cn": "1.1"}], "e": "he who had pointed out the path to Valmiki's abode"}, {"w": "निघ्नस्य", "p": [{"l": "निघ्न", "cn": "6.1"}], "e": "of me who am subservient"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "भर्तृनिदेशरौक्ष्यं", "p": [{"l": "भर्तृ"}, {"l": "निदेश"}, {"l": "रौक्ष्य", "cn": "2.1"}], "e": "the harshness of the master's command"}, {"w": "देवि", "p": [{"l": "देवी", "cn": "8.1"}], "e": "O Queen!"}, {"w": "क्षमस्व", "p": [{"l": "क्षम्", "fin": "क्षमस्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1"}], "e": "forgive"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "नम्रः", "p": [{"l": "नम्र", "cn": "1.1"}], "e": "humble"}]},
{"c": "14", "n": "59", "i": 1158, "v": "सीता तमुत्थाप्य जगाद वाक्यं प्रीतास्मि ते सौम्य! चिराय जीव । बिडौजसा विष्णुरिवाग्रजेन भ्रात्रा यदित्थं परवानसि त्वम् ॥", "mn": "सीतेति॥ सीता तं लक्ष्मणमुत्थाप्य वाक्यं जगाद। किमिति? हे सौम्य साधो! ते प्रीतास्मि। चिराय चिरं जीव। यद्यस्मात्। बिडौजसेन्द्रेण विष्णुरुपेन्द्र इव। अग्रजेन ज्येष्ठेन भ्रात्रा त्वमित्थं परवान् परतन्त्रोऽसि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सौम्य! सीता तम् उत्थाप्य वाक्यम् जगाद - 'ते प्रीता अस्मि। चिराय जीव। यत् त्वम् बिडौजसा विष्णुः इव अग्रजेन भ्रात्रा इत्थम् परवान् असि'।", "es": "Raising him up, Sita spoke, \"O gentle one, I am pleased with you. Live long! For you are thus subservient to your elder brother, just as Vishnu is to his elder brother, Indra (in his Vamana incarnation).\"", "pc": [{"w": "सीता", "p": [{"l": "सीता", "cn": "1.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "उत्थाप्य", "p": [{"l": "स्था", "pl": "स्था", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्थाप्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having raised him up"}, {"w": "जगाद", "p": [{"l": "गद्", "fin": "जगाद", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spoke"}, {"w": "वाक्यं", "p": [{"l": "वाक्य", "cn": "2.1"}], "e": "words"}, {"w": "प्रीता", "p": [{"l": "प्री", "cn": "1.1", "inf": "प्रीता", "s": ["क्त"]}], "e": "pleased"}, {"w": "अस्मि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "pn": 1, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "I am"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "with you"}, {"w": "सौम्य", "p": [{"l": "सौम्य", "cn": "8.1"}], "e": "O gentle one!"}, {"w": "चिराय", "p": [{"l": "चिराय"}], "e": "for a long time"}, {"w": "जीव", "p": [{"l": "जीव्", "fin": "जीव", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "live"}, {"w": "बिडौजसा", "p": [{"l": "बिडौजस्", "cn": "3.1"}], "e": "by Indra"}, {"w": "विष्णुः", "p": [{"l": "विष्णु", "cn": "1.1"}], "e": "Vishnu"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अग्रजेन", "p": [{"l": "अग्रज", "cn": "3.1"}], "e": "by the elder brother"}, {"w": "भ्रात्रा", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the brother"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "that"}, {"w": "इत्थं", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "thus"}, {"w": "परवान्", "p": [{"l": "परवत्", "cn": "1.1"}], "e": "dependent"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you are"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}]},
{"c": "14", "n": "60", "i": 1159, "v": "श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्प्रणामः । प्रजानिषेकं मयि वर्तमानं सूनोरनुधअयायत चेतसेति ॥", "mn": "श्वश्रूजनमिति॥ सर्वं श्वश्रूजनमनुक्रमेण प्रापितमत्प्रणामः सन्। मत्प्रणाममुक्त्वेत्यर्थः। विज्ञापय। किमिति? निषिच्यत इति निषेकः। मयि वर्तमानं सूनोस्त्वत्पुत्रस्य प्रजानिषेकं गर्भं चेतसाऽनुध्यायत `शिवमस्तु` इति चिन्तयतेति ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "(त्वम्) प्रापित-मत्-प्रणामः सन् सर्वम् श्वश्रू-जनम् अनुक्रमेण विज्ञापय - 'मयि वर्तमानम् सूनोः प्रजा-निषेकम् चेतसा अनुध्यायत' इति।", "es": "Sita tells Lakshmana: \"Having conveyed my respects, inform all my mothers-in-law in order, 'Please watch over with your hearts the embryo of his (Rama's) son that is now within me.'\"", "pc": [{"w": "श्वश्रूजनं", "p": [{"l": "श्वश्रू"}, {"l": "जन", "cn": "2.1"}], "e": "the mothers-in-law"}, {"w": "सर्वम्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.1"}], "e": "all"}, {"w": "अनुक्रमेण", "p": [{"l": "अनुक्रम", "cn": "3.1"}], "e": "in order"}, {"w": "विज्ञापय", "p": [{"l": "ज्ञा", "fin": "विज्ञापय", "pn": 2, "t": "लोट्", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "inform"}, {"w": "प्रापितमत्प्रणामः", "p": [{"l": "प्रापित"}, {"l": "मत्"}, {"l": "प्रणाम", "cn": "1.1"}], "e": "you who have conveyed my obeisance"}, {"w": "प्रजानिषेकं", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "निषेक", "cn": "2.1"}], "e": "the embryo of his progeny"}, {"w": "मयि", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}], "e": "in me"}, {"w": "वर्तमानं", "p": [{"l": "वृत्", "cn": "2.1", "inf": "वर्तमान", "s": ["शानच्"]}], "e": "existing"}, {"w": "सूनोः", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "6.1"}], "e": "of his son"}, {"w": "अनुध्यायत", "p": [{"l": "ध्यै", "fin": "अनुध्यायत", "pn": 8, "t": "लोट्", "vp": ["अनु"], "pp": "A1"}], "e": "you all should think of"}, {"w": "चेतसा", "p": [{"l": "चेतस्", "cn": "3.1"}], "e": "with your heart"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}]},
{"c": "14", "n": "61", "i": 1160, "v": "वाच्यस्त्वया मद्वचनात्स राजा वह्नौ विशुद्धामपि यत्समक्षम् । मां लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ॥", "mn": "वाच्य इति॥ स राजा त्वया मद्वचनान्मद्वचनमिति कृत्वा। ल्यब्लोपे पञ्चमी। वाच्यो वक्तव्यः। किमित्यत आह `वह्नौ` इत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैः-अक्ष्णोः समीपे समक्षम्। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः, सामीप्यार्थे वा। `अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः` (पा.5।4।107) इति समासान्तष्टच्प्रत्ययः। समक्षमग्रे वह्नौ विशुद्धामपि मां लोकवादस्य मिथ्यापवादस्य श्रवणाद्धेतोरहासीरत्याक्षीरिति यत्तच्छ्रुतस्य प्रख्यातस्य कुलस्य सदृशं किम्? किंत्वसदृशमित्यर्थः। यद्वा, -श्रुतस्य श्रवणस्य कुलस्य चेति योजना। कामचार्यसीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "त्वया मत् वचनात् सः राजा वाच्यः यत् (त्वम्) लोकवादश्रवणात् वह्नौ समक्षम् विशुद्धाम् अपि माम् अहासीः। तत् (कर्म) श्रुतस्य कुलस्य सदृशम् किम्?", "es": "Sita tells Lakshmana to convey her message to the king: \"You should tell that king from my words, 'That you abandoned me, even though I was proven pure in the fire in your presence, just from hearing public slander—is this act befitting of your renowned lineage?'\"", "pc": [{"w": "वाच्यः", "e": "to be told", "p": [{"l": "वच्", "inf": "वाच्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्वया", "e": "by you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मद्वचनात्", "e": "from my words", "p": [{"l": "मत्"}, {"l": "वचन", "cn": "5.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राजा", "e": "king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वह्नौ", "e": "in the fire", "p": [{"l": "वह्नि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "विशुद्धाम्", "e": "purified", "p": [{"l": "शुध्", "inf": "विशुद्ध", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "यत्", "e": "that", "p": [{"l": "यत्"}]}, {"w": "समक्षम्", "e": "in the presence", "p": [{"l": "समक्षम्"}]}, {"w": "माम्", "e": "me", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लोकवादश्रवणात्", "e": "from hearing public slander", "p": [{"l": "लोकवाद"}, {"l": "श्रवण", "cn": "5.1"}]}, {"w": "अहासीः", "e": "you abandoned", "p": [{"l": "हा", "fin": "अहासीः", "t": "लुङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "श्रुतस्य", "e": "of the renowned", "p": [{"l": "श्रुत", "cn": "6.1"}]}, {"w": "किम्", "e": "is it", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that (act)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सदृशम्", "e": "befitting", "p": [{"l": "सदृश", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुलस्य", "e": "of the lineage", "p": [{"l": "कुल", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "62", "i": 1161, "v": "कल्याणबुद्धेरथवा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः । ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः ॥", "mn": "कल्याणेति॥ अथवा कल्याणबुद्धेः सुधियस्तव कर्तुः मयि विषयेऽयं त्यागो न कामचार इच्छया करणं न शङ्कनीयः। कामचारशङ्कापि न क्रियत इत्यर्थः। किंतु ममैव जन्मान्तरपातकानामप्रसह्यो विपच्यत इति विपाकः फलम्। स एव विस्फूर्जथुरशनिनिर्घोषः। `स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषः` इत्यमरः (अ.को.1|3|12)॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथवा कल्याणबुद्धेः तव अयम् कामचारः मयि न शङ्कनीयः। (किन्तु) मम एव जन्मान्तरपातकानाम् अप्रसह्यः विपाकविस्फूर्जथुः (अस्ति)।", "es": "\"Or rather,\" Sita continues, \"this willful act of yours, who are of noble intellect, should not be suspected by me. It is only the unbearable, thunderous fruition of my own sins from past lives.\"", "pc": [{"w": "कल्याणबुद्धेः", "e": "of (you) of noble intellect", "p": [{"l": "कल्याण"}, {"l": "बुद्धि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अथवा", "e": "or rather", "p": [{"l": "अथवा"}]}, {"w": "तव", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अयम्", "e": "this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "कामचारः", "e": "willful act", "p": [{"l": "काम"}, {"l": "चार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मयि", "e": "towards me", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "शङ्कनीयः", "e": "to be suspected", "p": [{"l": "शङ्क्", "inf": "शङ्कनीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "मम", "e": "my", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "एव", "e": "only", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "जन्मान्तरपातकानाम्", "e": "of the sins of past lives", "p": [{"l": "जन्मान्तर"}, {"l": "पातक", "cn": "6.3"}]}, {"w": "विपाकविस्फूर्जथुः", "e": "the thunderous fruition", "p": [{"l": "विपाक"}, {"l": "विस्फूर्जथु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अप्रसह्यः", "e": "unbearable", "p": [{"l": "अप्रसह्य", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "63", "i": 1162, "v": "उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः । तदास्पदं प्राप्य तयातिरोषात्सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती ॥", "mn": "उपस्थितामिति॥ पूर्वमुपस्थितां प्राप्तां लक्ष्मीमपास्य मया सार्धं वनं प्रपन्नोऽसि प्राप्तोऽसि। तत्तस्मात्तया लक्ष्म्याऽतिरोषात्त्वद्भवनं आस्पदं प्रतिष्ठाम्। `आस्पदं प्रतिष्ठायाम्` (पा.6।1।146) इति निपातः। प्राप्य वसन्त्यहं सोढा नास्मि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "(त्वम्) पूर्वम् उपस्थिताम् लक्ष्मीम् अपास्य मया सार्धम् वनम् प्रपन्नः असि। तत् आस्पदम् प्राप्य अतिरोषात् तया (लक्ष्म्या) त्वत् भवने वसन्ती (अहम्) न सोढा अस्मि।", "es": "\"Previously, you cast aside the royal fortune (Lakshmi) that came to you and went to the forest with me. Now, having regained that position, I, while living in your palace, am not tolerated by that same Lakshmi out of her extreme anger.\"", "pc": [{"w": "उपस्थिताम्", "e": "who had arrived", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "पूर्वम्", "e": "previously", "p": [{"l": "पूर्वम्"}]}, {"w": "अपास्य", "e": "having cast aside", "p": [{"l": "अस्", "inf": "अपास्य", "vp": ["अप"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "लक्ष्मीम्", "e": "fortune (kingship)", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वनम्", "e": "the forest", "p": [{"l": "वन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मया", "e": "with me", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सार्धम्", "e": "with", "p": [{"l": "सार्धम्"}]}, {"w": "असि", "e": "you are", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "प्रपन्नः", "e": "had resorted to", "p": [{"l": "पद्", "inf": "प्रपन्न", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आस्पदम्", "e": "position", "p": [{"l": "आस्पद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्राप्य", "e": "having obtained", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "तया", "e": "by her (Lakshmi)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अतिरोषात्", "e": "due to extreme anger", "p": [{"l": "अतिरोष", "cn": "5.1"}]}, {"w": "सोढा", "e": "tolerated", "p": [{"l": "सह्", "inf": "सोढ", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अस्मि", "e": "I am", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्मि", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "त्वद्भवने", "e": "in your palace", "p": [{"l": "त्वत्"}, {"l": "भवन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वसन्ती", "e": "residing", "p": [{"l": "वस्", "inf": "वसन्त्", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "64", "i": 1163, "v": "निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीनां भवतः प्रसादात् । भूत्वा शरण्या शरणार्थमन्यं कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ॥", "mn": "निशाचरेति॥ निशाचरैरुपप्लुताः पीडिता भर्तारो यासां ता निशाचरोपप्लुतभर्तृकाः। `नद्यृतश्च` (पा.5।4।153) इति कप्प्रत्ययः। तासां तपस्विनीनां भवतः प्रसादादनुग्रहाच्छरण्या शरणसमर्था भूत्वा। अद्य त्वयि दीप्यमाने प्रकाशमाने सत्येव शरणार्थमन्यं तपस्विनं कथं प्रपत्स्ये प्राप्स्यामि? ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भवतः प्रसादात् निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणाम् तपस्विनीनाम् शरण्या भूत्वा, त्वयि दीप्यमाने (सति) अहम् शरणार्थम् अन्यम् कथम् प्रपत्स्ये?", "es": "\"By your grace, I became a refuge for the ascetic women whose husbands were tormented by demons. Having been their protector, how can I now seek refuge in another, while you, my protector, are still reigning gloriously?\"", "pc": [{"w": "निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणाम्", "e": "of those whose husbands were tormented by demons", "p": [{"l": "निशाचर"}, {"l": "उपप्लुत"}, {"l": "भर्तृका", "cn": "6.3"}]}, {"w": "तपस्विनीनाम्", "e": "of the female ascetics", "p": [{"l": "तपस्विनी", "cn": "6.3"}]}, {"w": "भवतः", "e": "your", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रसादात्", "e": "by the grace", "p": [{"l": "प्रसाद", "cn": "5.1"}]}, {"w": "भूत्वा", "e": "having become", "p": [{"l": "भू", "inf": "भूत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "शरण्या", "e": "a refuge", "p": [{"l": "शरण्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शरणार्थम्", "e": "for refuge", "p": [{"l": "शरणार्थम्"}]}, {"w": "अन्यम्", "e": "another", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कथम्", "e": "how", "p": [{"l": "कथम्"}]}, {"w": "प्रपत्स्ये", "e": "shall I seek refuge", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपत्स्ये", "vp": ["प्र"], "t": "लृट्", "pn": 1, "pp": "A1"}]}, {"w": "त्वयि", "e": "while you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "दीप्यमाने", "e": "are reigning", "p": [{"l": "दीप्", "inf": "दीप्यमान", "s": ["शानच्"], "cn": "7.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "65", "i": 1164, "v": "किंवा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यामुपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन् । स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तरायः ॥", "mn": "किंवेति॥ किंवाऽथवा तव संबन्धिनाऽत्यन्तेन पुनः प्राप्तिरहितेन वियोगेन मोघे निष्फलेऽस्मिन्हतजीविते तुच्छजीवित उपेक्षां कुर्यां कुर्यामेव। रक्षणीयं रक्षणार्हमन्तर्गतं कुक्षिस्थं त्वदीयं तेजः शुक्रं गर्भरूपम् `शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च` इत्यमरः (अ.को.2|6|62)। यदि मे ममान्तरायो विघ्नो न स्यात् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वा किम् तव अत्यन्तवियोगमोघे अस्मिन् हतजीविते उपेक्षाम् कुर्याम्? यदि मे अन्तर्गतम् त्वदीयम् तेजः रक्षणीयम् अन्तरायः न स्यात् (तर्हि कुर्याम्)।", "es": "\"Or should I just give up on this wretched life, made futile by permanent separation from you? I would, if your lineage growing within me, which must be protected, were not an obstacle to my doing so.\"", "pc": [{"w": "किम्", "e": "what", "p": [{"l": "किम्"}]}, {"w": "वा", "e": "or", "p": [{"l": "वा"}]}, {"w": "तव", "e": "from you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अत्यन्तवियोगमोघे", "e": "rendered futile by permanent separation", "p": [{"l": "अत्यन्तवियोग"}, {"l": "मोघ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "कुर्याम्", "e": "should I make", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुर्याम्", "t": "विधिलिङ्", "pn": 1, "pp": "P1"}]}, {"w": "उपेक्षाम्", "e": "disregard", "p": [{"l": "उपेक्षा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "हतजीविते", "e": "in this wretched life", "p": [{"l": "हत"}, {"l": "जीवित", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अस्मिन्", "e": "in this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "स्यात्", "e": "would be", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्यात्", "t": "विधिलिङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "रक्षणीयम्", "e": "to be protected", "p": [{"l": "रक्ष्", "inf": "रक्षणीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "यदि", "e": "if", "p": [{"l": "यदि"}]}, {"w": "मे", "e": "my", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "तेजः", "e": "lineage", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्वदीयम्", "e": "your", "p": [{"l": "त्वदीय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्तर्गतम्", "e": "which is inside", "p": [{"l": "अन्तर्गत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्तरायः", "e": "an obstacle", "p": [{"l": "अन्तराय", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "66", "i": 1165, "v": "साहं तपः सूर्यनिविष्टदृषअटिरूर्ध्वं प्रसूतेश्चरितुं यतिष्ये । भूयो यथा मे जजान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता न च विप्रयोगः ॥", "mn": "सेति॥ साऽहं प्रसूतेरूर्घ्वं सूर्यनिविष्टदृष्टिः सती तथाविधं तपश्चरितुं यतिष्ये। यथा भूयस्तेन तपसा मे मम जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता स्याः, विप्रयोगश्च न स्यात् ॥", "ch": null, "anv": "सा अहम् प्रसूतेः ऊर्ध्वम् सूर्यनिविष्टदृष्टिः (सती) तपः चरितुम् यतिष्ये, यथा मे जन्मान्तरे अपि भूयः त्वम् एव भर्ता (स्याः), च विप्रयोगः न (स्यात्)।", "es": "\"I, Sita, will strive to perform austerities after childbirth, with my gaze fixed on the sun, so that in my next life, you alone will be my husband again, and there will be no separation between us.\"", "pc": [{"w": "सा", "e": "that I", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अहम्", "e": "I", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तपः", "e": "austerity", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सूर्यनिविष्टदृष्टिः", "e": "with gaze fixed on the sun", "p": [{"l": "सूर्य"}, {"l": "निविष्ट"}, {"l": "दृष्टि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ऊर्ध्वम्", "e": "after", "p": [{"l": "ऊर्ध्वम्"}]}, {"w": "प्रसूतेः", "e": "childbirth", "p": [{"l": "प्रसूति", "cn": "5.1"}]}, {"w": "चरितुम्", "e": "to practice", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चरितुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "यतिष्ये", "e": "I will strive", "p": [{"l": "यत्", "fin": "यतिष्ये", "t": "लृट्", "pn": 1, "pp": "A1"}]}, {"w": "भूयः", "e": "again", "p": [{"l": "भूयस्"}]}, {"w": "यथा", "e": "so that", "p": [{"l": "यथा"}]}, {"w": "मे", "e": "my", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "जन्मान्तरे", "e": "in another life", "p": [{"l": "जन्मान्तर", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "त्वम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "alone", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "भर्ता", "e": "husband", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "विप्रयोगः", "e": "separation", "p": [{"l": "विप्रयोग", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "67", "i": 1166, "v": "नृपस्य वर्णाश्रमपालनं यत्स एव ध्रर्मो मनुना प्रणीतः । निर्वासिताप्येवमतस्त्वयाहं तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ॥", "mn": "नृपस्येति॥ वर्णानां ब्राह्मणादीनामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च पालनं यत्स एव नृपस्य धर्मो मनुना प्रणीत उक्तः। अतः कारणादेवं त्वया निर्वासिता निष्कासिताप्यहं तपस्विभिः सामान्यं साधारणं यथा भवति तथाऽवेक्षणीया। कलत्रदृष्ट्यभावेऽपि वर्णाश्रमदृषअटिः सीतायां कर्तव्येत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यत् वर्णाश्रमपालनम् (अस्ति), सः एव नृपस्य धर्मः मनुना प्रणीतः। अतः त्वया एवम् निर्वासिता अपि अहम् तपस्विसामान्यम् अवेक्षणीया।", "es": "\"The protection of the social orders (varna) and stages of life (ashrama) is the duty of a king, as ordained by Manu. Therefore, even though exiled by you, I should be looked after by you as one of the common ascetics under your protection.\"", "pc": [{"w": "नृपस्य", "e": "of a king", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वर्णाश्रमपालनम्", "e": "the protection of social orders and life stages", "p": [{"l": "वर्णाश्रम"}, {"l": "पालन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यत्", "e": "which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "indeed", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "धर्मः", "e": "duty", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मनुना", "e": "by Manu", "p": [{"l": "मनु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "प्रणीतः", "e": "ordained", "p": [{"l": "नी", "inf": "प्रणीत", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "निर्वासिता", "e": "exiled", "p": [{"l": "वस्", "inf": "निर्वासित", "vp": ["निर्", "णिच्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even though", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "एवम्", "e": "thus", "p": [{"l": "एवम्"}]}, {"w": "अतः", "e": "therefore", "p": [{"l": "अतः"}]}, {"w": "त्वया", "e": "by you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अहम्", "e": "I", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तपस्विसामान्यम्", "e": "as a common ascetic", "p": [{"l": "तपस्वि"}, {"l": "सामान्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवेक्षणीया", "e": "to be looked after", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्षणीय", "vp": ["अव"], "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "68", "i": 1167, "v": "तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते । सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभराञ्चक्रन्द विग्नां कुररीव भूयः ॥", "mn": "तथेति॥ तथएति तस्याः सीताया वाचं प्रतिगृह्याङ्गीकृत्य रामानुजे लक्ष्मणे दृष्टिपथं व्यतीतेऽतिक्रान्ते सति सा सीता व्यसनातिभाराद्दुःखातिरेकात्। मुक्तकण्ठं यथा स्यात्तथा। वाग्वृत्त्येत्यर्थथः। विग्ना भीता कुररीवोत्क्रोशीव। `उत्क्रोशकुररौ समौ` इत्यमरः (अ.को.2|5|25)। भूयो भूयिष्ठं चक्रन्द चुक्रोश ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रामानुजे \"तथा\" इति तस्याः वाचम् प्रतिगृह्य दृष्टिपथम् व्यतीते (सति), सा व्यसनातिभरात् विग्ना कुररी इव मुक्तकण्ठम् भूयः चक्रन्द।", "es": "When Lakshmana, accepting her words with \"So be it,\" had gone beyond her sight, she, overwhelmed by the immense weight of her sorrow, cried out loudly, like a distressed female osprey.", "pc": [{"w": "तथा", "e": "so be it", "p": [{"l": "तथा"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "तस्याः", "e": "her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रतिगृह्य", "e": "having accepted", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "प्रतिगृह्य", "vp": ["प्रति"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "वाचम्", "e": "words", "p": [{"l": "वाच्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रामानुजे", "e": "when Rama's younger brother", "p": [{"l": "रामानुज", "cn": "7.1"}]}, {"w": "दृष्टिपथम्", "e": "the path of sight", "p": [{"l": "दृष्टि"}, {"l": "पथ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "व्यतीते", "e": "had passed beyond", "p": [{"l": "इ", "inf": "व्यतीत", "vp": ["वि", "अति"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}]}, {"w": "सा", "e": "she", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मुक्तकण्ठम्", "e": "loudly", "p": [{"l": "मुक्तकण्ठम्"}]}, {"w": "व्यसनातिभरात्", "e": "from the extreme weight of sorrow", "p": [{"l": "व्यसन"}, {"l": "अतिभर", "cn": "5.1"}]}, {"w": "चक्रन्द", "e": "cried out", "p": [{"l": "क्रन्द्", "fin": "चक्रन्द", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "विग्ना", "e": "distressed", "p": [{"l": "विग्न", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुररी", "e": "a female osprey", "p": [{"l": "कुररी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "भूयः", "e": "greatly", "p": [{"l": "भूयस्"}]}]},
{"c": "14", "n": "69", "i": 1168, "v": "नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः । तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावमत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥", "mn": "नृत्यमिति॥ मयूरा नृत्यं विजहुस्त्यक्तवन्तः। वृक्षाः कुसुमानि। हरिण्य उपात्तान्दर्भान्। इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्ते वनेऽप्यत्यनतं रुदितमासीत्। यथा रामगेहेऽपीति `अपि` शब्दार्थः॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "तस्याः समदुःखभावम् प्रपन्ने (वने), मयूराः नृत्यम्, वृक्षाः कुसुमानि, हरिण्यः उपात्तान् दर्भान् विजहुः। वने अपि अत्यन्तम् रुदितम् आसीत्।", "es": "As the forest itself seemed to share her sorrow, the peacocks stopped their dancing, the trees shed their flowers, and the female deer dropped the blades of grass they had taken in their mouths. Even in the forest, there was extreme weeping.", "pc": [{"w": "नृत्यम्", "e": "dancing", "p": [{"l": "नृत्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मयूराः", "e": "peacocks", "p": [{"l": "मयूर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कुसुमानि", "e": "flowers", "p": [{"l": "कुसुम", "cn": "2.3"}]}, {"w": "वृक्षाः", "e": "trees", "p": [{"l": "वृक्ष", "cn": "1.3"}]}, {"w": "दर्भान्", "e": "Darbha grass", "p": [{"l": "दर्भ", "cn": "2.3"}]}, {"w": "उपात्तान्", "e": "that had been taken up", "p": [{"l": "दा", "inf": "उपात्त", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.3"}]}, {"w": "विजहुः", "e": "gave up", "p": [{"l": "हा", "fin": "विजहुः", "vp": ["वि"], "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "हरिण्यः", "e": "female deer", "p": [{"l": "हरिणी", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तस्याः", "e": "her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रपन्ने", "e": "having attained", "p": [{"l": "पद्", "inf": "प्रपन्न", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}]}, {"w": "समदुःखभावम्", "e": "a state of shared sorrow", "p": [{"l": "सम"}, {"l": "दुःखभाव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अत्यन्तम्", "e": "extremely", "p": [{"l": "अत्यन्तम्"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "there was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "रुदितम्", "e": "weeping", "p": [{"l": "रुद्", "inf": "रुदित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "वने", "e": "in the forest", "p": [{"l": "वन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}]},
{"c": "14", "n": "70", "i": 1169, "v": "तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः । निषादविद्धआण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥", "mn": "तामिति॥ कुशेध्माहरणाय यातः कविर्वाल्मीकी रुदितानुसारी सन्, तां सीतामभ्यगच्छत्। अभिगमनं च दयालुतयेत्याह-निषादेति। निषादेन व्याधेन विद्धस्याण्डजस्य क्रौञ्चस्य दर्शनेनोत्थ उत्पन्नो यस्य शोकः श्लोकत्वमापद्यत। श्लोकरूपेणावोचदित्यर्थः। स च श्लोकः पठ्यते(बाल.2।15) `मा निषाद! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥` इति। तिरश्चामपि दुःखं न सेहे। किमुतान्येषामिति भावः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "रुदितानुसारी, कुश इध्म आहरणाय यातः कविः ताम् अभ्यगच्छत्, यस्य शोकः निषादविद्धआण्डजदर्शनोत्थः (सन्) श्लोकत्वम् आपद्यत।", "es": "The poet Valmiki, who had gone to collect Kusha grass and firewood, approached her, following the sound of weeping. This was the same poet whose sorrow, born from seeing a bird shot by a hunter, had transformed itself into a verse (shloka).", "pc": [{"w": "ताम्", "e": "her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अभ्यगच्छत्", "e": "approached", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अभ्यगच्छत्", "vp": ["अभि", "आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "रुदितानुसारी", "e": "following the sound of weeping", "p": [{"l": "रुदितानुसारिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कविः", "e": "the poet (Valmiki)", "p": [{"l": "कवि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुशेध्माहरणाय", "e": "for collecting Kusha grass and firewood", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "इध्म"}, {"l": "आहरण", "cn": "4.1"}]}, {"w": "यातः", "e": "who had gone", "p": [{"l": "या", "inf": "यात", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "निषादविद्धआण्डजदर्शनोत्थः", "e": "which arose from seeing a bird shot by a hunter", "p": [{"l": "निषाद"}, {"l": "विद्ध"}, {"l": "अण्डज"}, {"l": "दर्शन"}, {"l": "उत्थ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "श्लोकत्वम्", "e": "the state of being a verse", "p": [{"l": "श्लोकत्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आपद्यत", "e": "attained", "p": [{"l": "पद्", "fin": "आपद्यत", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "यस्य", "e": "whose", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "शोकः", "e": "sorrow", "p": [{"l": "शोक", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "71", "i": 1170, "v": "तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद्विरता ववन्दे । तस्यै मुनिर्दोहदलिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुत्राशिषमित्युवाच ॥", "mn": "तमिति॥ सीता विलापाद्विरता सती नेत्रावरणं दृष्टिप्रतिबन्धकमश्रु प्रमृज्य तं मुनिं ववन्दे दोहदलिङ्गदर्शी गर्भचिह्नदर्शी मुनिस्तस्यै सीतायै सुपुत्राशिषं तत्प्राप्तिहेतुभूतां दाश्वान् दत्तवानिति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच। `दाश्वान्साह्वान्मीढ्वांश्च` (पा.6।1।12) इति क्वस्वन्तो निपातः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सीता नेत्रावरणम् अश्रु प्रमृज्य विलापात् विरता (सती) तम् ववन्दे। दोहदलिङ्गदर्शी मुनिः तस्यै सुपुत्राशिषम् दाश्वान् इति उवाच।", "es": "Wiping away the tears that veiled her eyes, Sita ceased her wailing and bowed to him. The sage, perceiving the signs of her pregnancy, gave her the blessing for a noble son and spoke thus.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अश्रु", "e": "tears", "p": [{"l": "अश्रु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "नेत्रावरणम्", "e": "covering the eyes", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "आवरण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रमृज्य", "e": "having wiped away", "p": [{"l": "मृज्", "inf": "प्रमृज्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "सीता", "e": "Sita", "p": [{"l": "सीता", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विलापात्", "e": "from wailing", "p": [{"l": "विलाप", "cn": "5.1"}]}, {"w": "विरता", "e": "having ceased", "p": [{"l": "रम्", "inf": "विरत", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "ववन्दे", "e": "bowed to", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "ववन्दे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "तस्यै", "e": "to her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "मुनिः", "e": "the sage", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दोहदलिङ्गदर्शी", "e": "who saw the signs of pregnancy", "p": [{"l": "दोहदलिङ्गदर्शिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दाश्वान्", "e": "having given", "p": [{"l": "दाश्", "inf": "दाश्वस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "सुपुत्राशिषम्", "e": "the blessing of a noble son", "p": [{"l": "सुपुत्र"}, {"l": "आशिस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "उवाच", "e": "said", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "14", "n": "72", "i": 1171, "v": "जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा । तन्मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्तासि वैदेहि! पितुर्निकेतम् ॥", "mn": "जान इति॥ त्वां मिथ्यापवादेन क्षुभितेन भर्त्रा विसृष्टां त्यक्तां प्रणिधानतः समाधिदृष्ट्या जाने। हे वैदेहि! विषयान्तरस्थं देशान्तरस्थं पितुर्जनकस्यैव निकेतं गृहं प्राप्तासि। तत्तस्मान्मा व्यथिष्ठा मा शोचीः। व्यथेर्लुङ्। `न माङ्योगे` (पा.6।4।74) इत्यडागमप्रतिषेधधः। भर्त्रोपेक्षितानां पितृगृहवास एवोचित इति भावः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "वैदेहि! मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा विसृष्टाम् त्वाम् प्रणिधानतः जाने। तत् मा व्यथिष्ठाः। (त्वम्) विषयान्तरस्थम् पितुः निकेतम् प्राप्ता असि।", "es": "\"O Vaidehi, through my meditative insight, I know that you were abandoned by your husband, who was agitated by false slander. Therefore, do not be distressed. You have reached a father's home, though it is in a different region.\"", "pc": [{"w": "जाने", "e": "I know", "p": [{"l": "ज्ञा", "fin": "जाने", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}]}, {"w": "विसृष्टाम्", "e": "abandoned", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "विसृष्ट", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रणिधानतः", "e": "through meditation", "p": [{"l": "प्रणिधान", "s": ["तसिल्"]}]}, {"w": "त्वाम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मिथ्यापवादक्षुभितेन", "e": "by him who was agitated by false slander", "p": [{"l": "मिथ्यापवाद"}, {"l": "क्षुभित", "cn": "3.1"}]}, {"w": "भर्त्रा", "e": "by your husband", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "therefore", "p": [{"l": "तत्"}]}, {"w": "मा", "e": "do not", "p": [{"l": "मा"}]}, {"w": "व्यथिष्ठाः", "e": "be distressed", "p": [{"l": "व्यथ्", "fin": "व्यथिष्ठाः", "t": "लुङ्", "pn": 2, "pp": "A1"}]}, {"w": "विषयान्तरस्थम्", "e": "situated in another region", "p": [{"l": "विषयान्तर"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्राप्ता", "e": "have reached", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "असि", "e": "you are", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "वैदेहि", "e": "O Vaidehi", "p": [{"l": "वैदेही", "cn": "8.1"}]}, {"w": "पितुः", "e": "of a father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "निकेतम्", "e": "home", "p": [{"l": "निकेत", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "73", "i": 1172, "v": "उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिज्ञेऽप्यविकत्थनेऽपि । त्वां प्रत्यकस्मात्कलुषप्रवृत्तावस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे ॥", "mn": "उत्खातेति॥ उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि रावणादिकण्टकोद्धरणेन सर्वलोकोपकारिण्यपीत्यर्थः। सत्यप्रतिज्ञे सत्यसंधेऽपि। अविकत्थनेऽनात्मश्लाघिन्यपि। इत्थं स्नेहपात्रेऽपि त्वां प्रत्यकस्मादकारणात्कलुषप्रवृत्तौ गर्हितव्यापारे भरताग्रजे मे मन्युः कोपोऽस्त्येव। सर्वगुणाच्छादकोऽयं दोष इत्यर्थः। सीतानुनयार्थोऽयं रामोपालम्भः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "उत्खातलोकत्रयकण्टके अपि, सत्यप्रतिज्ञे अपि, अविकत्थने अपि भरताग्रजे, त्वाम् प्रति अकस्मात् कलुषप्रवृत्तौ (सत्याम्), मे मन्युः अस्ति एव।", "es": "\"Even though he uprooted the thorns of the three worlds, is true to his promises, and is not a boaster, I still feel anger towards Bharata's elder brother (Rama) for his sudden, cruel action towards you.\"", "pc": [{"w": "उत्खातलोकत्रयकण्टके", "e": "towards him who uprooted the thorns of the three worlds", "p": [{"l": "उत्खात"}, {"l": "लोकत्रय"}, {"l": "कण्टक", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even though", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "सत्यप्रतिज्ञे", "e": "towards him who is true to his promise", "p": [{"l": "सत्य"}, {"l": "प्रतिज्ञ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "अविकत्थने", "e": "towards him who is not a boaster", "p": [{"l": "अविकत्थन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "त्वाम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रति", "e": "towards", "p": [{"l": "प्रति"}]}, {"w": "अकस्मात्", "e": "suddenly", "p": [{"l": "अकस्मात्"}]}, {"w": "कलुषप्रवृत्तौ", "e": "in his cruel action", "p": [{"l": "कलुष"}, {"l": "प्रवृत्ति", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अस्ति", "e": "there is", "p": [{"l": "अस्", "fin": "अस्ति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "एव", "e": "indeed", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "मन्युः", "e": "anger", "p": [{"l": "मन्यु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भरताग्रजे", "e": "towards Bharata's elder brother", "p": [{"l": "भरत"}, {"l": "अग्रज", "cn": "7.1"}]}, {"w": "मे", "e": "my", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "74", "i": 1173, "v": "तवोरुकीर्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते । धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां किं तन्न येनासि ममानुकम्प्या ॥", "mn": "तवेति॥ उरुकीर्तिस्तव श्वशुरो दशरथो मे सखा। ते पिता जनकः सतां विदुषां भवोच्छेदकरो ज्ञानोपदेशादिना संसारदुःखध्वंसकारी। त्वं पतिदेवतानां पतिव्रतानां धुरि अग्रे स्थिता। येन निमित्तेन ममानुकम्प्याऽनुग्राह्यानासि तत्किम्? न किंचिदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तव उरुकीर्तिः श्वशुरः मे सखा। ते पिता सताम् भवोच्छेदकरः। त्वम् पतिदेवतानाम् धुरि स्थिता। तत् किम् न (अस्ति) येन (त्वम्) मम अनुकम्प्या न असि?", "es": "\"Your father-in-law of great fame was my friend. Your father is a liberator for the virtuous. You stand at the forefront of devoted wives. What reason is there by which you would not be deserving of my compassion?\"", "pc": [{"w": "तव", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "उरुकीर्तिः", "e": "of great fame", "p": [{"l": "उरु"}, {"l": "कीर्ति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "श्वशुरः", "e": "father-in-law", "p": [{"l": "श्वशुर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सखा", "e": "a friend", "p": [{"l": "सखि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मे", "e": "my", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सताम्", "e": "of the good", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "भवोच्छेदकरः", "e": "the remover of worldly existence", "p": [{"l": "भव"}, {"l": "उच्छेदकर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पिता", "e": "father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ते", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "धुरि", "e": "at the forefront", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "स्थिता", "e": "situated", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्वम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पतिदेवतानाम्", "e": "of women devoted to their husbands", "p": [{"l": "पति"}, {"l": "देवता", "cn": "6.3"}]}, {"w": "किम्", "e": "what", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that (reason)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "येन", "e": "by which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "असि", "e": "you are", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "मम", "e": "my", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनुकम्प्या", "e": "deserving of compassion", "p": [{"l": "कम्प्", "inf": "अनुकम्प्य", "vp": ["अनु"], "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "75", "i": 1174, "v": "तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् । इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते ॥", "mn": "तपस्वीति॥ तपस्विसंसर्गेण विनीतसत्त्वे शान्तजन्तुकेऽस्मिंस्तपोवने वीतभया निर्भीका वस। इतोऽस्मिन्वनेऽनघप्रसूतेः सुखप्रसूतेस्तेऽपत्यसंस्कारमयो जातकर्मादिरूपो विधिरनुष्ठानं भविष्यति ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "अस्मिन् तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने वीतभया (सती) वस। इतः अनघप्रसूतेः ते अपत्यसंस्कारमयः विधिः भविष्यति।", "es": "\"Live without fear in this penance-grove, where even the wild animals are tamed by their association with ascetics. Here, after your flawless delivery, I will perform all the prescribed sacraments for your child.\"", "pc": [{"w": "तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे", "e": "in which animals are tamed by contact with ascetics", "p": [{"l": "तपस्वि"}, {"l": "संसर्ग"}, {"l": "विनीत"}, {"l": "सत्त्व", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तपोवने", "e": "in the penance-grove", "p": [{"l": "तपोवन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वीतभया", "e": "free from fear", "p": [{"l": "वीत"}, {"l": "भय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वस", "e": "live", "p": [{"l": "वस्", "fin": "वस", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "अस्मिन्", "e": "in this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "इतः", "e": "by me", "p": [{"l": "इतः"}]}, {"w": "भविष्यति", "e": "will be", "p": [{"l": "भू", "fin": "भविष्यति", "t": "लृट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अनघप्रसूतेः", "e": "of you whose childbirth will be flawless", "p": [{"l": "अनघ"}, {"l": "प्रसूति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अपत्यसंस्कारमयः", "e": "consisting of the sacraments for the child", "p": [{"l": "अपत्य"}, {"l": "संस्कारमय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विधिः", "e": "rite", "p": [{"l": "विधि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ते", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "76", "i": 1175, "v": "अशून्यतीरां मुनिसंनिवेशैस्तमोपहन्त्रीं तमसां वगाह्य । तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः संपत्स्यते ते मनसः प्रसादः ॥", "mn": "अशून्येति॥ संनिविशन्ते येष्विति संनिवेशा उटजाः। अधिकरणार्थे धञ्प्रत्ययः। मुनीनां संनिवेशैरुटजैरशून्यतीरां पूर्णतीरां तमसः शोकस्य पापस्य वाऽपहन्त्रीम्। `तमस्तु क्लीबे पापे नरकशोकयोः` इत्यमरः। तमसां नदीं वगाह्य तत्र स्नात्वा। बलिक्रियापेक्षया पूर्वकालेता। तस्याः सैकतोत्सङ्गेषु बलिक्रियाभिरिष्टदेवतापूजाविधिभिस्ते मनसः प्रसादः संपत्स्यते भविष्यति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "मुनिसंनिवेशैः अशून्यतीराम् तमोपहन्त्रीम् तमसाम् अवगाह्य, तत् सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः ते मनसः प्रसादः सम्पत्स्यते।", "es": "\"By bathing in the Tamasa river, whose banks are filled with the hermitages of sages and which dispels darkness, and by making offerings on the lap of its sandy banks, tranquility of mind will be yours.\"", "pc": [{"w": "अशून्यतीराम्", "e": "whose banks are not empty", "p": [{"l": "अशून्य"}, {"l": "तीर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मुनिसंनिवेशैः", "e": "with the settlements of sages", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "संनिवेश", "cn": "3.3"}]}, {"w": "तमोपहन्त्रीम्", "e": "the remover of darkness", "p": [{"l": "तमस्"}, {"l": "उपहन्त्री", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तमसाम्", "e": "the Tamasa river", "p": [{"l": "तमसा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवगाह्य", "e": "having bathed in", "p": [{"l": "गाह्", "inf": "अवगाह्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः", "e": "by performing offerings on the lap of its sandy banks", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "सैकत"}, {"l": "उत्सङ्ग"}, {"l": "बलि"}, {"l": "क्रिया", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सम्पत्स्यते", "e": "will be attained", "p": [{"l": "पद्", "fin": "सम्पत्स्यते", "vp": ["सम्"], "t": "लृट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "ते", "e": "for you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "मनसः", "e": "of the mind", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रसादः", "e": "tranquility", "p": [{"l": "प्रसाद", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "77", "i": 1176, "v": "पुष्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च बालेयमकृष्टरोहि । विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गामुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ॥", "mn": "पुष्पमिति॥ ऋतुरस्य प्राप्त आर्तवम्। स्वकालप्राप्तमित्यर्थः। पुष्पं फलं च। अकृषअटरोह्यकृष्टक्षेत्रोत्थम्। अकृष्टपच्यमित्यर्थः। बलये हितं बालेयं पूजायोग्यम्। `छदिरुपधिबलेर्ढञ्` (पा.5।1।13) इति ढञ्प्रत्ययः। बीजं नीवारादिधान्यं चाहरन्त्य उदारवाचः प्रगल्भगिरो मुनिकन्यका नवाभिषङ्गां नूतनदुःखां त्वां विनोदयिष्यन्ति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उदारवाचः मुनिकन्यकाः आर्तवम् पुष्पम् फलम् च, अकृष्टरोहि बालेयम् बीजम् च आहरन्त्यः (सत्यः) नवाभिषङ्गाम् त्वाम् विनोदयिष्यन्ति।", "es": "\"The daughters of the sages, with their noble speech, will divert you, who are new to this sorrow, by bringing you seasonal flowers and fruits, and wild grains that grow on unploughed land.\"", "pc": [{"w": "पुष्पम्", "e": "flower", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "2.1"}]}, {"w": "फलम्", "e": "fruit", "p": [{"l": "फल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "आर्तवम्", "e": "seasonal", "p": [{"l": "आर्तव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आहरन्त्यः", "e": "bringing", "p": [{"l": "हृ", "inf": "आहरन्ती", "vp": ["आ"], "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.3"}]}, {"w": "बीजम्", "e": "grain", "p": [{"l": "बीज", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "बालेयम्", "e": "wild rice", "p": [{"l": "बालेय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अकृष्टरोहि", "e": "which grows in unploughed land", "p": [{"l": "अकृष्टरोहिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विनोदयिष्यन्ति", "e": "will entertain", "p": [{"l": "नुद्", "fin": "विनोदयिष्यन्ति", "vp": ["वि", "णिच्"], "t": "लृट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "नवाभिषङ्गाम्", "e": "you who are new to this sorrow", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "अभिषङ्ग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उदारवाचः", "e": "of noble speech", "p": [{"l": "उदार"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मुनिकन्यकाः", "e": "the daughters of the sages", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "कन्यका", "cn": "1.3"}]}, {"w": "त्वाम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "78", "i": 1177, "v": "पयोघटैराश्रमबालवृक्षान्संवर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः । असंशयं प्राक्तनयोपपत्तेः स्तनंधयप्रीतिमवाप्स्यसि त्वम् ॥", "mn": "पय इति॥ स्वबलानुरूपैः स्वशक्त्यनुसारिभिः पयसामम्भसां घटैः। स्तन्यैरिति च ध्वन्यते। आश्रमबालवृक्षान्संवर्धयन्ती त्वं तनयोपपत्तेः प्राक् पूर्वम्। असंशयं यथा तथा। स्तनं धयति पिबतीति स्तनंधयः शिशुः। `नासिकास्तनयोर्ध्माधेटाः` (पा.3।2।29) इति खश्प्रत्ययः। `अरुर्द्विष-` (पा.6।3।67) इत्यादिना मुमागमः। तस्मिन्या प्रीतिस्तामवाप्स्यसि। ततः परं सुलभ एव विनोद इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "त्वम् स्वबलानुरूपैः पयोघटैः आश्रमबालवृक्षान् संवर्धयन्ती (सती), प्राक्तनया उपपत्तेः असंशयम् स्तनंधयप्रीतिम् अवाप्स्यसि।", "es": "\"While nurturing the young trees of the hermitage with water-pots suited to your strength, you will, without a doubt, experience the affection one feels for a suckling infant, as a precursor to your own motherhood.\"", "pc": [{"w": "पयोघटैः", "e": "with pots of water", "p": [{"l": "पयस्"}, {"l": "घट", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आश्रमबालवृक्षान्", "e": "the young trees of the hermitage", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "बालवृक्ष", "cn": "2.3"}]}, {"w": "संवर्धयन्ती", "e": "while nurturing", "p": [{"l": "वृध्", "inf": "संवर्धयन्ती", "vp": ["सम्", "णिच्"], "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्वबलानुरूपैः", "e": "according to your own strength", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "बल"}, {"l": "अनुरूप", "cn": "3.3"}]}, {"w": "असंशयम्", "e": "without a doubt", "p": [{"l": "असंशयम्"}]}, {"w": "प्राक्तनया", "e": "due to the previous", "p": [{"l": "प्राक्तन", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उपपत्तेः", "e": "reason/experience", "p": [{"l": "उपपत्ति", "cn": "5.1"}]}, {"w": "स्तनंधयप्रीतिम्", "e": "the affection for a suckling infant", "p": [{"l": "स्तनंधय"}, {"l": "प्रीति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवाप्स्यसि", "e": "you will obtain", "p": [{"l": "आप्", "fin": "अवाप्स्यसि", "vp": ["अव"], "t": "लृट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "त्वम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "14", "n": "79", "i": 1178, "v": "अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरादाय दयार्द्रचेताः । सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वं स्वमाश्रमं शान्तमृगं निनाय ॥", "mn": "अनुग्रहेति॥ दयार्द्रचेता वाल्मीकिः। अनुग्रहं प्रत्यभिनन्दतीति तथोक्तां तां सीतामादाय सायं मृगैरध्यासितवेदिपार्श्वमधिष्ठितवेदिप्रान्तं शान्तमृगं स्वमाश्रमं निनाय ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दयार्द्रचेताः वाल्मीकिः अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीम् ताम् आदाय, सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वम् शान्तमृगम् स्वम् आश्रमम् निनाय।", "es": "Valmiki, his heart melting with compassion, took her, who was grateful for his kindness, and in the evening led her to his own hermitage, where deer rested peacefully beside the sacrificial altars.", "pc": [{"w": "अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीम्", "e": "her who was welcoming his favor", "p": [{"l": "अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ताम्", "e": "her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वाल्मीकिः", "e": "Valmiki", "p": [{"l": "वाल्मीकि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आदाय", "e": "having taken", "p": [{"l": "दा", "inf": "आदाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "दयार्द्रचेताः", "e": "whose heart was moist with compassion", "p": [{"l": "दया"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "चेतस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सायम्", "e": "in the evening", "p": [{"l": "सायम्"}]}, {"w": "मृगाध्यासितवेदिपार्श्वम्", "e": "where the sides of the altars were occupied by deer", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "अध्यासित"}, {"l": "वेदि"}, {"l": "पार्श्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "स्वम्", "e": "his own", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आश्रमम्", "e": "hermitage", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शान्तमृगम्", "e": "where the deer were peaceful", "p": [{"l": "शान्त"}, {"l": "मृग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "निनाय", "e": "led", "p": [{"l": "नी", "fin": "निनाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "14", "n": "80", "i": 1179, "v": "तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु । निर्विष्टसारां पितृभिर्हिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इवौषधीषु ॥", "mn": "तामिति॥ शोकदीनां तां सीतां तस्याः सीताया आगमेन प्रीतिर्यासां तासु तापसीषु। पितृभिरग्निष्वात्तादिभिर्निर्विष्टसारां भुक्तासारां हिमांशोरन्त्यामवशिष्टां कलां दर्शोऽमावास्याकाल ओषधीष्विव अर्पयामास च। अत्र पराशरः-`पिबन्दि विमलं सोमं विशिष्टा तस्य या काला। सुधामृतमयी पुण्यां तामिन्दोः पितरो मुने!॥` इति। व्यासश्च-`अमायां तु सदा सोम ओषधीः प्रतिपद्यते` इति॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "च (सः) शोकदीनाम् ताम्, पितृभिः निर्विष्टसाराम् हिमांशोः अन्त्याम् कलाम् दर्शः ओषधीषु इव, तत् आगमप्रीतिषु तापसीषु अर्पयामास।", "es": "And he entrusted her, wretched with grief, to the female ascetics who were pleased by her arrival, just as the new moon day entrusts the last digit of the moon, whose essence has been enjoyed by the ancestral spirits, to the care of the medicinal herbs.", "pc": [{"w": "ताम्", "e": "her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अर्पयामास", "e": "entrusted", "p": [{"l": "ऋ", "fin": "अर्पयामास", "vp": ["णिच्", "आम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "शोकदीनाम्", "e": "who was wretched with grief", "p": [{"l": "शोक"}, {"l": "दीना", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तदागमप्रीतिषु", "e": "to those who were pleased by her arrival", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "आगम"}, {"l": "प्रीति", "cn": "7.3"}]}, {"w": "तापसीषु", "e": "to the female ascetics", "p": [{"l": "तापसी", "cn": "7.3"}]}, {"w": "निर्विष्टसाराम्", "e": "whose essence has been enjoyed", "p": [{"l": "निर्विष्ट"}, {"l": "सारा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पितृभिः", "e": "by the manes", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "3.3"}]}, {"w": "हिमांशोः", "e": "of the moon", "p": [{"l": "हिमांशु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अन्त्याम्", "e": "the last", "p": [{"l": "अन्त्या", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कलाम्", "e": "digit", "p": [{"l": "कला", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दर्शः", "e": "the new moon day", "p": [{"l": "दर्श", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "ओषधीषु", "e": "in the herbs", "p": [{"l": "ओषधि", "cn": "7.3"}]}]},
{"c": "14", "n": "81", "i": 1180, "v": "ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपमास्तीर्णमेध्याजिनतल्पमन्तः । तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्दे निवासहेतोरुटजं वितेरुः ॥", "mn": "ता इति॥ तास्तापस्यः। तस्यै सीतायै सपर्यानुपदं पूजानन्तरं दिनान्ते सायंकाले निवास एव हेतुस्तस्य निवासहेतोः, निवासार्थमित्यर्थः। `षष्टी हेतुप्रयोगे` (पा.2।3।26) इति षष्ठी। `इङ्गुदी तापसतरुः` इत्यमरः (अ.को.2|4|46)। इङ्गदीस्नेहेन कृतप्रदीपमन्तरास्तीर्णं मेध्यं शुद्धमजिनमेव तल्पं शय्या यस्मिंस्तमुटजं पर्णशालां वितेरुर्ददुः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "ताः दिनान्ते सपर्यानुपदं तस्यै निवासहेतोः अन्तः इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपम् आस्तीर्णमेध्याजिनतल्पम् उटजं वितेरुः।", "es": "At the end of the day, following her evening worship, the disciples prepared a hut for Sita's residence. Inside, a lamp lit with Ingudi oil was placed, and a bed of pure animal-skin was spread out for her.", "pc": [{"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "They"}, {"w": "इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपम्", "p": [{"l": "इङ्गुदी"}, {"l": "स्नेह"}, {"l": "कृत", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "pl": "कृ"}, {"l": "प्रदीप", "cn": "2.1"}], "e": "in which a lamp was made with Ingudi oil"}, {"w": "आस्तीर्णमेध्याजिनतल्पम्", "p": [{"l": "आस्तीर्ण", "inf": "आस्तीर्ण", "s": ["क्त"], "pl": "स्तॄ", "vp": ["आ"]}, {"l": "मेध्य"}, {"l": "अजिन"}, {"l": "तल्प", "cn": "2.1"}], "e": "in which a bed of pure animal-skin was spread"}, {"w": "अन्तः", "p": [{"l": "अन्तः"}], "e": "inside"}, {"w": "तस्यै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "for her"}, {"w": "सपर्यानुपदम्", "p": [{"l": "सपर्या"}, {"l": "अनुपदम्"}], "e": "following the worship"}, {"w": "दिनान्ते", "p": [{"l": "दिनान्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the day"}, {"w": "निवासहेतोः", "p": [{"l": "निवासहेतु", "cn": "5.1"}], "e": "for the sake of residence"}, {"w": "उटजम्", "p": [{"l": "उटज", "cn": "2.1"}], "e": "a hut"}, {"w": "वितेरुः", "p": [{"l": "तॄ", "fin": "वितेरुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "they prepared"}]},
{"c": "14", "n": "82", "i": 1181, "v": "तत्राभिषेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिथिभ्यः । वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासंततये बभार ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्राश्रमेऽभिषेकेण स्नानेन प्रयता नियता वसन्ती विधइना शास्त्रेणातिथिभ्यः प्रयुक्तपूजा कृतसत्कारा वल्कलिनी सा सीता पत्युः प्रजासंततये संतानाविच्छेदाय हेतोः। वन्येन कन्दमूलादिना शरीरं बभार पुपोष ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत्र वसन्ती, अभिषेकप्रयता, वल्कलिनी सा विधिना अतिथिभ्यः प्रयुक्तपूजा सती पत्युः प्रजासंततये वन्येन शरीरं बभार।", "es": "Residing there, purified by daily ablutions and wearing bark garments, Sita duly offered worship to guests. She sustained her body with forest produce for the sake of continuing her husband's lineage.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "अभिषेकप्रयता", "p": [{"l": "अभिषेक"}, {"l": "प्रयता", "inf": "प्रयत", "s": ["क्त"], "pl": "यम्", "vp": ["प्र"], "cn": "1.1"}], "e": "purified by ablutions"}, {"w": "वसन्ती", "p": [{"l": "वस्", "inf": "वसन्ती", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "residing"}, {"w": "प्रयुक्तपूजा", "p": [{"l": "प्रयुक्त", "inf": "प्रयुक्त", "s": ["क्त"], "pl": "युज्", "vp": ["प्र"]}, {"l": "पूजा", "cn": "1.1"}], "e": "she who had offered worship"}, {"w": "विधिना", "p": [{"l": "विधि", "cn": "3.1"}], "e": "according to rule"}, {"w": "अतिथिभ्यः", "p": [{"l": "अतिथि", "cn": "4.3"}], "e": "to the guests"}, {"w": "वन्येन", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "3.1"}], "e": "with forest-produce"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "वल्कलिनी", "p": [{"l": "वल्कलिन", "cn": "1.1"}], "e": "wearing bark-garments"}, {"w": "शरीरम्", "p": [{"l": "शरीर", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "पत्युः", "p": [{"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "प्रजासंततये", "p": [{"l": "प्रजासंतति", "cn": "4.1"}], "e": "for the continuation of the lineage"}, {"w": "बभार", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बभार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "she bore"}]},
{"c": "14", "n": "83", "i": 1182, "v": "अपि प्रभुः सानुशयोऽधुना स्यात्किमुत्सुकः शक्रजितोऽपि हन्ता । शशंस सीतापरिदेवनान्तमनुष्ठितं शासनमग्रजाय ॥", "mn": "अपीति॥ प्रभू राजा। अधुनापि सानुशयः सानुतापः स्यात्किम् इति काकुः। उत्सुकः शक्रजित इन्द्रजितो हन्ता लक्ष्मणोऽपि सीतापरिदेवनान्तं साताविलापान्तमनुष्ठितं शासनमग्रजाय शशंस ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "अधुना प्रभुः सानुशयः स्यात् अपि? शक्रजितः हन्ता अपि उत्सुकः किम्? इति सीतापरिदेवनान्तम् अनुष्ठितं शासनम् अग्रजाय शशंस।", "es": "Lakshmana, the slayer of Indrajit, wondered, \"Might the master be regretful now? Am I anxious?\" He then reported to his elder brother, Rama, that the order had been carried out, concluding with Sita's lamentations.", "pc": [{"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "(question particle)"}, {"w": "प्रभुः", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "1.1"}], "e": "The master"}, {"w": "सानुशयः", "p": [{"l": "सानुशय", "cn": "1.1"}], "e": "regretful"}, {"w": "अधुना", "p": [{"l": "अधुना"}], "e": "now"}, {"w": "स्यात्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्यात्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "might be"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्"}], "e": "whether"}, {"w": "उत्सुकः", "p": [{"l": "उत्सुक", "cn": "1.1"}], "e": "anxious"}, {"w": "शक्रजितः", "p": [{"l": "शक्रजित्", "cn": "6.1"}], "e": "of the conqueror of Indra (Indrajit)"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "हन्ता", "p": [{"l": "हन्तृ", "cn": "1.1"}], "e": "the slayer (Lakshmana)"}, {"w": "शशंस", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंस", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he reported"}, {"w": "सीतापरिदेवनान्तम्", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "परिदेवन"}, {"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "ending with Sita's lamentation"}, {"w": "अनुष्ठितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "अनुष्ठित", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"], "cn": "2.1"}], "e": "carried out"}, {"w": "शासनम्", "p": [{"l": "शासन", "cn": "2.1"}], "e": "the order"}, {"w": "अग्रजाय", "p": [{"l": "अग्रज", "cn": "4.1"}], "e": "to the elder brother"}]},
{"c": "14", "n": "84", "i": 1183, "v": "बभूव रामः सहसा सबाष्पस्तुषारवर्षीव सहस्यचन्द्रः । कौलीनभीतेन गृहान्निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः ॥", "mn": "बभूवेति॥ सहसा सपदि सबाष्पो रामः। तुषारवर्षी सहस्यचन्द्र इव बभूव। अत्यश्रुतया तुषारवर्षिणा पौषचन्द्रेण तुल्योऽभूत्। `पौषे तैषसहस्यौ द्वौ` इत्यमरः (अ.को.1|4|16)। युक्तं चैतदित्याह-कौलीनाल्लोकापवादाद्भीतेन तेन रामेण वैदेहसुता सीता गृहान्निरस्ता। न मनस्तो मनसश्चित्तान्न निरस्ता। पञ्चम्यास्तसिल् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रामः सहसा तुषारवर्षी सहस्यचन्द्रः इव सबाष्पः बभूव। कौलीनभीतेन तेन वैदेहसुता गृहात् निरस्ता, मनस्तः न।", "es": "Rama suddenly became tearful, like the moon in the month of Pausha shedding dew. Though he, fearing public scandal, had banished Sita from his house, he had not banished her from his mind.", "pc": [{"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "सबाष्पः", "p": [{"l": "सबाष्प", "cn": "1.1"}], "e": "with tears"}, {"w": "तुषारवर्षी", "p": [{"l": "तुषारवर्षिन्", "cn": "1.1"}], "e": "shedding dew"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सहस्यचन्द्रः", "p": [{"l": "सहस्य"}, {"l": "चन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the moon of the Sahasya month"}, {"w": "कौलीनभीतेन", "p": [{"l": "कौलीन"}, {"l": "भीत", "inf": "भीत", "s": ["क्त"], "pl": "भी", "cn": "3.1"}], "e": "by him who was afraid of public scandal"}, {"w": "गृहात्", "p": [{"l": "गृह", "cn": "5.1"}], "e": "from the house"}, {"w": "निरस्ता", "p": [{"l": "अस्", "inf": "निरस्त", "s": ["क्त"], "vp": ["निर्"], "cn": "1.1"}], "e": "was banished"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "वैदेहसुता", "p": [{"l": "वैदेहसुता", "cn": "1.1"}], "e": "the daughter of Videha (Sita)"}, {"w": "मनस्तः", "p": [{"l": "मनस्तस्"}], "e": "from the mind"}]},
{"c": "14", "n": "85", "i": 1184, "v": "निगृह्य शोकं स्वयमेव धीमान्वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः । स भ्रातृसाधारणभोगमृद्धं राज्यं रजोरिक्तमनाः शशास ॥", "mn": "निगृह्येति॥ धीमान् वर्णानामाश्रमाणां चावेक्षणेऽनुसंधाने जागरूकोऽप्रमत्तः `जागरूकः` (पा.3।2।165)इत्यूकप्रत्ययः। रजोरिक्तमना रजोगुणशून्यचेताः स रामः स्वयमेव शोकं निगृह्य निरुध्य भ्रातृभिः साधारणभोगम्। शरीरस्थितिमात्रोपयुक्तमित्यर्थः। ऋद्धं राज्यं शशास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "धीमान् सः स्वयम् एव शोकं निगृह्य, वर्णाश्रम-अवेक्षण-जागरूकः, रजोरिक्त-मनाः सन् भ्रातृसाधारणभोगम् ऋद्धं राज्यं शशास।", "es": "The wise Rama, suppressing his grief by himself, remained vigilant in supervising the social orders (Varnas) and stages of life (Ashramas). With a mind free from passion, he ruled the prosperous kingdom, sharing its enjoyments with his brothers.", "pc": [{"w": "निगृह्य", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "निगृह्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["नि"]}], "e": "Having suppressed"}, {"w": "शोकम्", "p": [{"l": "शोक", "cn": "2.1"}], "e": "grief"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "धीमान्", "p": [{"l": "धीमत्", "cn": "1.1"}], "e": "The wise one"}, {"w": "वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः", "p": [{"l": "वर्ण"}, {"l": "आश्रम"}, {"l": "अवेक्षण"}, {"l": "जागरूक", "cn": "1.1"}], "e": "vigilant in supervising the Varnas and Ashramas"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "भ्रातृसाधारणभोगम्", "p": [{"l": "भ्रातृ"}, {"l": "साधारण"}, {"l": "भोग", "cn": "2.1"}], "e": "whose enjoyments were shared with his brothers"}, {"w": "ऋद्धम्", "p": [{"l": "ऋध्", "inf": "ऋद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "prosperous"}, {"w": "राज्यम्", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}], "e": "the kingdom"}, {"w": "रजोरिक्तमनाः", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "रिक्त"}, {"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "whose mind was free from passion"}, {"w": "शशास", "p": [{"l": "शास्", "fin": "शशास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he ruled"}]},
{"c": "14", "n": "86", "i": 1185, "v": "तामेकभार्यां परिवादभीरोः साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य । वक्षस्यसंघट्टसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः ॥", "mn": "तामिति॥ परिवादभीरोर्निन्दाभीरोरत एव एकभार्यामपि साध्वीमपि तां सीतां त्यक्तवतो नृपस्य वक्षस्यसंघट्टसुखमसंभाव्यसुखं वसन्ती लक्ष्मीः सपत्नीरहितेव रेजे दिदीपे। तस्य स्त्र्यन्तरपरिग्रहो नाभूदिति भावः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "परिवादभीरोः, ताम् एकभार्याम् साध्वीम् अपि त्यक्तवतः नृपस्य वक्षसि असङ्घट्टसुखं वसन्ती लक्ष्मीः सपत्नी-रहिता इव रेजे।", "es": "On the chest of the king, who, fearing scandal, had abandoned even his chaste, only wife, the goddess of fortune (Lakshmi) resided with the pleasure of having no rival, shining as if she were without a co-wife.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "her"}, {"w": "एकभार्याम्", "p": [{"l": "एकभार्या", "cn": "2.1"}], "e": "his only wife"}, {"w": "परिवादभीरोः", "p": [{"l": "परिवादभीरु", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was afraid of scandal"}, {"w": "साध्वीम्", "p": [{"l": "साध्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the chaste one"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "त्यक्तवतः", "p": [{"l": "त्यज्", "inf": "त्यक्तवत्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who had abandoned"}, {"w": "नृपस्य", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "वक्षसि", "p": [{"l": "वक्षस्", "cn": "7.1"}], "e": "on the chest"}, {"w": "असङ्घट्टसुखम्", "p": [{"l": "असङ्घट्ट"}, {"l": "सुखम्"}], "e": "with the pleasure of no rivalry"}, {"w": "वसन्ती", "p": [{"l": "वस्", "inf": "वसन्ती", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "residing"}, {"w": "रेजे", "p": [{"l": "राज्", "fin": "रेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "सपत्नीरहिता", "p": [{"l": "सपत्नी"}, {"l": "रहित", "cn": "1.1"}], "e": "without a co-wife"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "लक्ष्मीः", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}], "e": "the goddess Lakshmi"}]},
{"c": "14", "n": "87", "i": 1186, "v": "सीतां हित्वा दशमुखरिपुर्नोपयेमे यदन्यां तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत्क्रतूनाजहार । वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः सा दुर्वारं कथमपि परित्यागदुःखं विषेहे ॥", "mn": "सीतामिति॥ दशमुखरिपू रामः सीतां हित्वा त्यक्त्वाऽन्यां स्त्रियं नोपयेमे न परिणीतवानिति यत्। `उपाद्यमः स्वकरणे` (पा.1।3।56) इत्यात्मनेपदम्। किंच, तस्याः सीताया एव प्रतिकृतेः प्रतिमायाः हिरण्मय्याः सखा प्रतिकृतिसखः सन् क्रतूनाजहाराहृतवानिति यत्तेन श्रवणविषयप्रापिणा श्रोत्रदेशगामिना भर्तुर्वृत्तान्तेन वार्तया हेतुना सा सीता दुर्वारं दुर्निरोधं परेत्यागेन यद्दुःखं तत्कथमपि विषेहे विसोढवती ॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "यत् दशमुखरिपुः सीतां हित्वा अन्याम् न उपयेमे, यत् च तस्याः प्रतिकृतिसखः एव क्रतून् आजहार, तेन श्रवणविषयप्रापिणा भर्तुः वृत्तान्तेन सा दुर्वारं परित्यागदुःखं कथम् अपि विषेहे।", "es": "Because Rama, the enemy of Ravana, did not marry another woman after abandoning Sita, and because he performed sacrifices with only her golden image as his companion—hearing this news of her husband, she somehow endured the unbearable pain of abandonment.", "pc": [{"w": "सीताम्", "p": [{"l": "सीता", "cn": "2.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "हित्वा", "p": [{"l": "हा", "inf": "हित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "दशमुखरिपुः", "p": [{"l": "दशमुख"}, {"l": "रिपु", "cn": "1.1"}], "e": "the enemy of the ten-faced one (Rama)"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "उपयेमे", "p": [{"l": "यम्", "fin": "उपयेमे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["उप"]}], "e": "he married"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "because"}, {"w": "अन्याम्", "p": [{"l": "अन्या", "cn": "2.1"}], "e": "another"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "प्रतिकृतिसखः", "p": [{"l": "प्रतिकृति"}, {"l": "सख", "cn": "1.1"}], "e": "having her image as his companion"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "because"}, {"w": "क्रतून्", "p": [{"l": "क्रतु", "cn": "2.3"}], "e": "sacrifices"}, {"w": "आजहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "आजहार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "he performed"}, {"w": "वृत्तान्तेन", "p": [{"l": "वृत्तान्त", "cn": "3.1"}], "e": "by the news"}, {"w": "श्रवणविषयप्रापिणा", "p": [{"l": "श्रवण"}, {"l": "विषय"}, {"l": "प्रापिन्", "cn": "3.1"}], "e": "which reached the range of her hearing"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "दुर्वारम्", "p": [{"l": "दुर्वार", "cn": "2.1"}], "e": "unbearable"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "somehow"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": ""}, {"w": "परित्यागदुःखम्", "p": [{"l": "परित्याग"}, {"l": "दुःख", "cn": "2.1"}], "e": "the pain of abandonment"}, {"w": "विषेहे", "p": [{"l": "सह्", "fin": "विषेहे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "she endured"}]},
{"c": "15", "n": "1", "i": 1187, "v": "कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम् । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् ॥", "mn": "कृतेति॥ कृतसीतापरित्यागः स पृथिवीपालो रामो रत्नाकर एव मेखला यस्यास्ताम्। सार्णवामित्यर्थः। केवलाम्। एकामित्यर्थः। पृथिवीमेव। बूभुजे भुक्तवान्। नतु पार्थिवीमित्यर्थः। सापि रत्नखचितमेखलाः। पृथिव्याः कान्तासमाधिर्व्यज्यते। रामस्य स्त्र्यन्तरपरिग्रहो नास्तीति श्लोकाभिप्रायः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कृतसीतापरित्यागः सः पृथिवीपालः रत्नाकरमेखलाम् केवलं पृथिवीम् एव बुभुजे।", "es": "Having abandoned Sita, that protector of the earth, Rama, enjoyed only the earth, girdled by the ocean, as his sole companion.", "pc": [{"w": "कृतसीतापरित्यागः", "p": [{"l": "कृत", "inf": "कृत", "s": ["क्त"], "pl": "कृ"}, {"l": "सीता"}, {"l": "परित्याग", "cn": "1.1"}], "e": "he who had abandoned Sita"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "रत्नाकरमेखलाम्", "p": [{"l": "रत्नाकर"}, {"l": "मेखला", "cn": "2.1"}], "e": "which has the ocean as its girdle"}, {"w": "बुभुजे", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "बुभुजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "he enjoyed"}, {"w": "पृथिवीपालः", "p": [{"l": "पृथिवी"}, {"l": "पाल", "cn": "1.1"}], "e": "the protector of the earth"}, {"w": "पृथिवीम्", "p": [{"l": "पृथिवी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवलम्"}], "e": "alone"}]},
{"c": "15", "n": "2", "i": 1188, "v": "लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिस्नेण तमभ्ययुः । मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥", "mn": "लवणेनेति॥ लवणेन लवणाख्येन तामिस्रेण तमिस्राचारिणा। रक्षसेत्यर्थः। विलुप्तेज्या लुप्तयागक्रिया अत एव शरणार्थिनो रक्षणार्थिनो यमुनाभाजो यमुनातीरवासिनो मुनयः शरण्यं शरणार्हं रक्षणसमर्थं तं रामं रक्षितारमभ्ययुः प्राप्ताः। यातेर्लङ् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "लवणेन तामिस्रेण विलुप्त-इज्याः यमुनाभाजः शरणार्थिनः मुनयः शरण्यं तम् अभ्ययुः।", "es": "Sages dwelling on the banks of the Yamuna, whose sacrifices were being destroyed by the demon Lavana, approached Rama, the giver of refuge, seeking his protection.", "pc": [{"w": "लवणेन", "p": [{"l": "लवण", "cn": "3.1"}], "e": "by Lavana"}, {"w": "विलुप्तेज्याः", "p": [{"l": "विलुप्त", "inf": "विलुप्त", "s": ["क्त"], "pl": "लुप्", "vp": ["वि"]}, {"l": "इज्या", "cn": "1.3"}], "e": "whose sacrifices were destroyed"}, {"w": "तामिस्नेण", "p": [{"l": "तामिस्न", "cn": "3.1"}], "e": "by the demon"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अभ्ययुः", "p": [{"l": "इ", "fin": "अभ्ययुः", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["अभि"]}], "e": "they approached"}, {"w": "मुनयः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.3"}], "e": "the sages"}, {"w": "यमुनाभाजः", "p": [{"l": "यमुना"}, {"l": "भाज्", "cn": "1.3"}], "e": "dwelling on the banks of the Yamuna"}, {"w": "शरण्यम्", "p": [{"l": "शरण्य", "cn": "2.1"}], "e": "the one who gives refuge"}, {"w": "शरणार्थिनः", "p": [{"l": "शरणार्थिन्", "cn": "1.3"}], "e": "seeking refuge"}]},
{"c": "15", "n": "3", "i": 1189, "v": "अवेक्ष्य रामं ते तस्मिन्न प्रजह्रुः स्वतेजसा । त्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥", "mn": "अवेक्ष्येति॥ ते मुनयो राममवेक्ष्य। रक्षितारमिति शेषः। तस्मिंल्लवणे स्वतेजसा शापरूपेण न प्रजह्रुः। तथा हि-त्रायत इति त्राणं रक्षकम्। कर्तरि ल्यट्। तदभावे शाप एवास्त्रं येषां ते शापास्त्राः सन्तस्तपसो व्ययं कुर्वन्ति। शापदानात्तपसो व्यय इति प्रसिद्धेः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते रामम् अवेक्ष्य तस्मिन् स्वतेजसा न प्रजह्रुः। हि त्राण-अभावे शाप-अस्त्राः मुनयः तपसः व्ययं कुर्वन्ति।", "es": "Seeing Rama, the sages did not use their own ascetic power against the demon. For it is only in the absence of a protector that sages, whose weapon is the curse, expend their accumulated penance.", "pc": [{"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "Having seen"}, {"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "on him"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रजह्रुः", "p": [{"l": "हृ", "fin": "प्रजह्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "they used"}, {"w": "स्वतेजसा", "p": [{"l": "स्वतेजस्", "cn": "3.1"}], "e": "with their own power"}, {"w": "त्राणाभावे", "p": [{"l": "त्राण"}, {"l": "अभाव", "cn": "7.1"}], "e": "in the absence of a protector"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "शापास्त्राः", "p": [{"l": "शाप"}, {"l": "अस्त्र", "cn": "1.3"}], "e": "those whose weapon is a curse"}, {"w": "कुर्वन्ति", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुर्वन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "they cause"}, {"w": "तपसः", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "6.1"}], "e": "of their penance"}, {"w": "व्ययम्", "p": [{"l": "व्यय", "cn": "2.1"}], "e": "expenditure"}]},
{"c": "15", "n": "4", "i": 1190, "v": "प्रतिशुश्राव काकुत्स्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् । धर्मसंरक्षणार्थैव प्रवृत्तिर्भुवि शार्ङ्गिणः ॥", "mn": "प्रतीति॥ काकुत्स्थो रामस्तेभ्यो मुनिभ्यो विघ्नप्रतिक्रियां लवणवधरूपां प्रतिशुश्राव प्रतिजज्ञे। तथा हि-भुवि शार्ङ्गिणो विष्णोः प्रवृत्ती रामरूपेणावतरणं धर्मसंरक्षणमेवार्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथैव ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "काकुत्स्थः तेभ्यः विघ्नप्रतिक्रियाम् प्रतिशुश्राव। शार्ङ्गिणः प्रवृत्तिः भुवि धर्मसंरक्षणार्था एव भवति।", "es": "Rama, the descendant of Kakutstha, promised them a remedy for their troubles. Indeed, the very purpose of the activity of Vishnu (the wielder of the Sharanga bow) on earth is the protection of Dharma.", "pc": [{"w": "प्रतिशुश्राव", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "प्रतिशुश्राव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्रति"]}], "e": "he promised"}, {"w": "काकुत्स्थः", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "The descendant of Kakutstha (Rama)"}, {"w": "तेभ्यः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.3"}], "e": "to them"}, {"w": "विघ्नप्रतिक्रियाम्", "p": [{"l": "विघ्न"}, {"l": "प्रतिक्रिया", "cn": "2.1"}], "e": "the remedy for the obstacle"}, {"w": "धर्मसंरक्षणार्था", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "संरक्षण"}, {"l": "अर्थ", "cn": "1.1"}], "e": "for the purpose of protecting Dharma"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "प्रवृत्तिः", "p": [{"l": "प्रवृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "activity"}, {"w": "भुवि", "p": [{"l": "भू", "cn": "7.1"}], "e": "on the earth"}, {"w": "शार्ङ्गिणः", "p": [{"l": "शार्ङ्गिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the wielder of the Sharanga bow (Vishnu)"}]},
{"c": "15", "n": "5", "i": 1191, "v": "ते रामाय वधोपायमाचख्युर्विबुधद्विषः । दुर्जयो लवणः शूली विशूलः प्रार्थ्यतामिति ॥", "mn": "त इति॥ ते मुनयो रामस्य विबुधद्विषः सुरारेर्लवणस्य वधोपायमाचखअयुः। लुनातीति लवणः। नन्द्यादित्वाल्ल्युः। तत्रैव निपातनाण्णत्वम्। लवणः शूली शूलवान् दुर्जयोऽजेयः। किंतु विशूलः शूलरहितः प्रार्थ्यतामभिगम्यताम्। `याञ्चायामभिमाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः` इति केशवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते विबुधद्विषः वध-उपायं रामाय आचख्युः इति - लवणः शूली सन् दुर्जयः, अतः सः विशूलः प्रार्थ्यताम्।", "es": "The sages explained to Rama the strategy for killing the demon Lavana. They said, \"Lavana is invincible while he holds his trident. Therefore, he should be attacked when he is without it.\"", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "They"}, {"w": "रामाय", "p": [{"l": "राम", "cn": "4.1"}], "e": "to Rama"}, {"w": "वधोपायम्", "p": [{"l": "वध"}, {"l": "उपाय", "cn": "2.1"}], "e": "the means of killing"}, {"w": "आचख्युः", "p": [{"l": "ख्या", "fin": "आचख्युः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "they told"}, {"w": "विबुधद्विषः", "p": [{"l": "विबुधद्विष्", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy of the gods"}, {"w": "दुर्जयः", "p": [{"l": "दुर्जय", "cn": "1.1"}], "e": "difficult to conquer"}, {"w": "लवणः", "p": [{"l": "लवण", "cn": "1.1"}], "e": "Lavana"}, {"w": "शूली", "p": [{"l": "शूलिन्", "cn": "1.1"}], "e": "while holding the trident"}, {"w": "विशूलः", "p": [{"l": "विशूल", "cn": "1.1"}], "e": "without his trident"}, {"w": "प्रार्थ्यताम्", "p": [{"l": "अर्थ्", "fin": "प्रार्थ्यताम्", "pn": 3, "t": "लोट्", "pp": "A2", "vp": ["प्र"]}], "e": "let him be attacked"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}]},
{"c": "15", "n": "6", "i": 1192, "v": "आदिदेशाथ शत्रुघ्ने तेषां क्षेमाय राघवः । करिष्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥", "mn": "आदिदेशेति॥ अथ तेषां मुनीनां क्षेमाय क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुघअनमादिदेश। अत्रोत्प्रेक्ष्यते-अस्य शत्रुघ्नस्य नाम अरिनिग्रहाच्छत्रुहननाद्धेतोः। यथाभूतोऽर्थो यस्य तद्यथार्थं करिष्यन्निव। शत्रुन्दन्तीति शत्रुघ्नः। `अमनुष्यकर्तृके च` (पा.3।2।53) इति चकारात्कृतघ्नशत्रुघ्नादयः सिद्धा इति दुर्गसिंहः। पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणाद्यथेष्टसिद्धिः `कृततल्युटो बहुलम्` (पा.3।3।113) इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ राघवः तेषां क्षेमाय, अस्य नाम अरिनिग्रहात् यथार्थं करिष्यन् इव, शत्रुघ्ने आदिदेश।", "es": "Then, for the welfare of the sages, Raghava (Rama) gave the command to Shatrughna, as if to make his name—\"Slayer of Enemies\"—true to its meaning through the subjugation of this foe.", "pc": [{"w": "आदिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "आदिदेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "he ordered"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "शत्रुघ्ने", "p": [{"l": "शत्रुघ्न", "cn": "4.1"}], "e": "to Shatrughna"}, {"w": "तेषाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "their"}, {"w": "क्षेमाय", "p": [{"l": "क्षेम", "cn": "4.1"}], "e": "for the welfare"}, {"w": "राघवः", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}], "e": "Raghava (Rama)"}, {"w": "करिष्यन्", "p": [{"l": "कृ", "inf": "करिष्यन्", "s": ["स्य", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "intending to make"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "2.1"}], "e": "name"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "यथार्थम्", "p": [{"l": "यथार्थ", "cn": "2.1"}], "e": "true to its meaning"}, {"w": "अरिनिग्रहात्", "p": [{"l": "अरिनिग्रह", "cn": "5.1"}], "e": "by the subjugation of the enemy"}]},
{"c": "15", "n": "7", "i": 1193, "v": "यः कश्चन रघूणां हि परमेकः परंतपः । अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः ॥", "mn": "य इति॥ हि यस्मात्। पराञ्छत्रूंस्तापयतीति परंतपः। `द्विषत्परयोस्तापेः` (पा.3।2।39) इति खच्प्रत्ययः। `खचि ह्रस्वः` (पा.6।4।94) इति ह्रस्वः। रघूणां मध्ये यः कश्चनैकः। अपवादो विशेषशास्त्रमुत्सर्गं सामान्यशास्त्रमिव। परं शत्रुं व्यावर्तयितुं बाधितुमीश्वरः समर्थः। अतः शत्रुघअनमेवादिदेशेति पूर्वेणान्वयः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हि रघूणाम् यः कः चन एकः परंतपः परम् अस्ति, सः अपवादः उत्सर्गम् इव व्यावर्तयितुम् ईश्वरः अस्ति।", "es": "For any single one of the Raghus who is a scorcher of foes is capable of superseding all others, just as a single grammatical exception (apavada) is capable of setting aside a general rule (utsarga).", "pc": [{"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "Whoever"}, {"w": "कः", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "any"}, {"w": "चन", "p": [{"l": "चन"}], "e": "one"}, {"w": "रघूणाम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Raghus"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "परम्"}], "e": "only"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "परंतपः", "p": [{"l": "परंतप", "cn": "1.1"}], "e": "a scorcher of foes"}, {"w": "अपवादः", "p": [{"l": "अपवाद", "cn": "1.1"}], "e": "an exception"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उत्सर्गम्", "p": [{"l": "उत्सर्ग", "cn": "2.1"}], "e": "a general rule"}, {"w": "व्यावर्तयितुम्", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "व्यावर्तयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"], "vp": ["वि", "आ"]}], "e": "to supersede"}, {"w": "ईश्वरः", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "1.1"}], "e": "is capable"}]},
{"c": "15", "n": "8", "i": 1194, "v": "अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्ततो दाशरथी रथी । ययौ वनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरभीः ॥", "mn": "अग्रजेनेति॥ ततोऽग्रजेन रामेण प्रयुक्ताशीः कृताशीर्वादो रथी रथिकोऽभीर्निर्भीको दाशरथिः पुष्पाणि संजातानि यासां ताः पुष्पिताः सुरभीरामोदमाना वनस्थलीः पश्यन्ययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः अग्रजेन प्रयुक्त-आशीः अभीः रथी दाशरथिः पुष्पिताः सुरभीः वनस्थलीः पश्यन् ययौ।", "es": "Then, having received blessings from his elder brother, the fearless chariot-warrior Shatrughna, son of Dasharatha, set out, observing the fragrant, flowering forest regions along the way.", "pc": [{"w": "अग्रजेन", "p": [{"l": "अग्रज", "cn": "3.1"}], "e": "by the elder brother"}, {"w": "प्रयुक्ताशीः", "p": [{"l": "प्रयुक्त", "inf": "प्रयुक्त", "s": ["क्त"], "pl": "युज्", "vp": ["प्र"]}, {"l": "आशिस्", "cn": "1.1"}], "e": "one who has received blessings"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "दाशरथिः", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "1.1"}], "e": "son of Dasharatha (Shatrughna)"}, {"w": "रथी", "p": [{"l": "रथिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a chariot-warrior"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he went"}, {"w": "वनस्थलीः", "p": [{"l": "वनस्थली", "cn": "2.3"}], "e": "forest regions"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यन्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}, {"w": "पुष्पिताः", "p": [{"l": "पुष्पित", "cn": "2.3"}], "e": "flowered"}, {"w": "सुरभीः", "p": [{"l": "सुरभि", "cn": "2.3"}], "e": "fragrant"}, {"w": "अभीः", "p": [{"l": "अभी", "cn": "1.1"}], "e": "fearless"}]},
{"c": "15", "n": "9", "i": 1195, "v": "रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये । पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् ॥", "mn": "रामेति॥ रामादेशादनुगता सेना तस्य शत्रुघ्नस्य। अध्ययनमर्थोऽभिधेयो यस्य तस्य। धातोः `इङध्ययने`इत्यस्य धातोः पश्चादधिरध्युपसर्ग इव। अर्थसिद्धये प्रयोजनसाधनायेत्येकत्र। अन्यत्र, -अभिधेयसाधनाय। अभवत्। `अर्थोऽभिधैयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु` इत्यमरः। यथा`इङिकावध्युपसर्गं न व्यभिचरतः` इति न्यायेनाध्युपसर्गः स्वयमेवार्थसाधकस्य धातोः संनिधिमात्रेणोपकरोति, सेनापि तस्य तद्वदिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य अर्थसिद्धये राम-आदेशात् अनुगता सेना, अध्ययनार्थस्य धातोः पश्चात् अधिः इव, अभवत्।", "es": "An army, following by Rama's command for the accomplishment of his purpose, came after Shatrughna, just as the prefix 'adhi' follows the verbal root 'i' (to go) when it has the meaning of 'to study' (अधीते).", "pc": [{"w": "रामादेशात्", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "आदेश", "cn": "5.1"}], "e": "by Rama's command"}, {"w": "अनुगता", "p": [{"l": "गम्", "inf": "अनुगत", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"], "cn": "1.1"}], "e": "followed"}, {"w": "सेना", "p": [{"l": "सेना", "cn": "1.1"}], "e": "army"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अर्थसिद्धये", "p": [{"l": "अर्थसिद्धि", "cn": "4.1"}], "e": "for the accomplishment of the purpose"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "after"}, {"w": "अध्ययनार्थस्य", "p": [{"l": "अध्ययन"}, {"l": "अर्थ", "cn": "6.1"}], "e": "which has the meaning of 'study'"}, {"w": "धातोः", "p": [{"l": "धातु", "cn": "6.1"}], "e": "of the verbal root"}, {"w": "अधिः", "p": [{"l": "अधि", "cn": "1.1"}], "e": "the prefix 'adhi'"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}]},
{"c": "15", "n": "10", "i": 1196, "v": "आदिष्टवर्त्मा मुनिभिः स गच्छंस्तपतां वरः । विरराज रथप्रष्ठैर्वालखिल्यैरिवांशुमान् ॥", "mn": "आदिष्टेति॥ रथप्रष्ठै रथाग्रगामिभिः। `प्रष्ठोऽग्रगामिनि` (पा.8।3।92) इति निपातः। मुनिभिः पूर्वोक्तैरादिष्टवर्त्मा निर्दिष्टमार्गो गच्छंस्तपतां देदीप्यमानानां मधअये वरः श्रेष्ठः स शत्रुघ्नः। वालखिल्यैर्मुनिभिरंशुमान्सूर्य इव। विरराज। तेऽपि रथप्रष्ठा इत्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मुनिभिः आदिष्टवर्त्मा तपतां वरः सः गच्छन्, रथप्रष्ठैः वालखिल्यैः सहितः अंशुमान् इव, विरराज।", "es": "As he traveled, his path indicated by the sages, that best of warriors, Shatrughna, shone brightly, accompanied by his chariot-vanguard, just as the sun shines accompanied by the Valakhilya sages who travel before its chariot.", "pc": [{"w": "आदिष्टवर्त्मा", "p": [{"l": "आदिष्ट", "inf": "आदिष्ट", "s": ["क्त"], "pl": "दिश्", "vp": ["आ"]}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "whose path was shown"}, {"w": "मुनिभिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "3.3"}], "e": "by the sages"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "गच्छन्", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गच्छन्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "going"}, {"w": "तपतां", "p": [{"l": "तपत्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who scorch (enemies)"}, {"w": "वरः", "p": [{"l": "वर", "cn": "1.1"}], "e": "the best"}, {"w": "विरराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "विरराज", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "he shone"}, {"w": "रथप्रष्ठैः", "p": [{"l": "रथप्रष्ठ", "cn": "3.3"}], "e": "by those who travel in front of the chariot"}, {"w": "वालखिल्यैः", "p": [{"l": "वालखिल्य", "cn": "3.3"}], "e": "by the Valakhilyas"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अंशुमान्", "p": [{"l": "अंशुमत्", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}]},
{"c": "15", "n": "11", "i": 1197, "v": "तस्य मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः । रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने ॥", "mn": "तस्येति॥ यतो गच्छतः। इण्धातोः शदृप्रत्ययः। तस्य शत्रुघ्नस्य मार्गवशाद्रथस्वन उत्कण्ठा उद्गीवा मृगा यस्मिंस्तस्मिन्वाल्मीकीये वाल्मीकिसंबन्धिनि। `वृद्धाच्छः` (पा.4।2।114) इति छप्रत्ययः। तपोवन एका वसती रात्रिर्बभूव। तत्रैकां रात्रिमुषित इत्यर्थः। `वसती रात्रिवेश्मनोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|74)॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मार्गवशात् तस्य एका वसतिः रथस्वन-उत्कण्ठ-मृगे वाल्मीकीये तपोवने बभूव।", "es": "In the course of his journey, he made a one-night halt in the hermitage of Valmiki, where the deer grew anxious upon hearing the sound of his chariot.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "मार्गवशात्", "p": [{"l": "मार्गवश", "cn": "5.1"}], "e": "due to the course of the journey"}, {"w": "एका", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "वसतिः", "p": [{"l": "वसति", "cn": "1.1"}], "e": "a halt"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": ""}, {"w": "रथस्वनोत्कण्ठमृगे", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "स्वन"}, {"l": "उत्कण्ठ"}, {"l": "मृग", "cn": "7.1"}], "e": "where the deer were anxious at the sound of the chariot"}, {"w": "वाल्मीकीये", "p": [{"l": "वाल्मीकीय", "cn": "7.1"}], "e": "of Valmiki"}, {"w": "तपोवने", "p": [{"l": "तपोवन", "cn": "7.1"}], "e": "in the penance-grove"}]},
{"c": "15", "n": "12", "i": 1198, "v": "तमृषिः पूजयामास कुमारं क्लान्तवाहनम् । तपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिः ॥", "mn": "तमिति॥ क्लान्तवाहनं श्रान्तयुग्यं तं कुमारं शत्रुघ्नमृषिर्वाल्मीकिस्तपः प्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिरुत्कृष्टसंभावनाभिः पूजयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ऋषिः क्लान्तवाहनं तं कुमारं तपःप्रभावसिद्धाभिः विशेषप्रतिपत्तिभिः पूजयामास।", "es": "The sage Valmiki honored the prince, whose horses were weary, with special acts of hospitality that were made possible by the power of his own ascetic penance.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "ऋषिः", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "1.1"}], "e": "The sage"}, {"w": "पूजयामास", "p": [{"l": "पूज्", "fin": "पूजयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he honored"}, {"w": "कुमारम्", "p": [{"l": "कुमार", "cn": "2.1"}], "e": "the prince"}, {"w": "क्लान्तवाहनम्", "p": [{"l": "क्लान्त", "inf": "क्लान्त", "s": ["क्त"], "pl": "क्लम्"}, {"l": "वाहन", "cn": "2.1"}], "e": "whose horses were tired"}, {"w": "तपःप्रभावसिद्धाभिः", "p": [{"l": "तपस्"}, {"l": "प्रभाव"}, {"l": "सिद्ध", "inf": "सिद्ध", "s": ["क्त"], "pl": "सिध्", "cn": "3.3"}], "e": "which were perfected by the power of his penance"}, {"w": "विशेषप्रतिपत्तिभिः", "p": [{"l": "विशेष"}, {"l": "प्रतिपत्ति", "cn": "3.3"}], "e": "with special hospitalities"}]},
{"c": "15", "n": "13", "i": 1199, "v": "तस्यामेवस्य यामिन्यामन्तर्वत्नी प्रजावती । सुतावसूत संपन्नौ कोशदण्डाविव क्षितिः ॥", "mn": "तस्यामिति॥ तस्यामेव यामिन्यां रात्रौ। अस्य शत्रुघ्नस्य। अन्तरस्या अस्तीत्यन्तर्वत्नी गर्भिणी `अन्तर्वत्नी च गर्भिणी` इत्यमरः (अ.को.2|6|22)। `अन्तर्वत्पतिवतोर्मुक्` (पा.4।1।32) इति ङीप्, नुगागमश्च। प्रजावती भ्रातृजाया सीता। क्षितिः संपन्नौ समग्रौ कोशदण्डाविव। सुतावसूत ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अस्य तस्याम् एव यामिन्याम्, अन्तर्वत्नी प्रजावती (सीता), क्षितिः इव संपन्नौ कोशदण्डौ इव, सुतौ असूत।", "es": "On that very night of his stay, the pregnant lady Sita gave birth to twin sons, just as the Earth brings forth its two great powers, the Treasury (Kosha) and the Army (Danda), both perfect and complete.", "pc": [{"w": "तस्याम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "On that"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "very"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "यामिन्याम्", "p": [{"l": "यामिनी", "cn": "7.1"}], "e": "in the night"}, {"w": "अन्तर्वत्नी", "p": [{"l": "अन्तर्वत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "the pregnant one"}, {"w": "प्रजावती", "p": [{"l": "प्रजावती", "cn": "1.1"}], "e": "the lady (Sita)"}, {"w": "सुतौ", "p": [{"l": "सुत", "cn": "2.2"}], "e": "two sons"}, {"w": "असूत", "p": [{"l": "सू", "fin": "असूत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "she gave birth to"}, {"w": "संपन्नौ", "p": [{"l": "पद्", "inf": "संपन्न", "s": ["क्त"], "vp": ["सम्"], "cn": "2.2"}], "e": "accomplished"}, {"w": "कोशदण्डौ", "p": [{"l": "कोश"}, {"l": "दण्ड", "cn": "2.2"}], "e": "treasury and army"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "क्षितिः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "15", "n": "14", "i": 1200, "v": "संतानश्रवणाद्भ्रातुः सौमित्रिः सौमनस्यवान् । प्राञ्जलिर्मुनिमामन्त्र्य प्रातर्युक्तरथो ययौ ॥", "mn": "संतानेति॥ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संतानश्रवणाद्धेतोः सौमनस्यवान्प्रीतिमान् सौमित्रिः शत्रुघ्नः प्रातर्युक्तरथः सज्जरथः सन्। प्राञ्जलिः कृताञ्जलिर्मुनिमामन्त्रअयापृच्छ्य ययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भ्रातुः संतानश्रवणात् सौमनस्यवान् सौमित्रिः प्राञ्जलिः (सन्) मुनिम् आमन्त्र्य प्रातः युक्त-रथः (सन्) ययौ ।", "es": "Hearing of his brother's progeny, Shatrughna, the son of Sumitra, was filled with joy. With folded hands, he took leave of the sage, and having yoked his chariot, departed in the morning.", "pc": [{"w": "संतानश्रवणात्", "p": [{"l": "संतान"}, {"l": "श्रवण", "cn": "5.1"}], "e": "from hearing of the progeny"}, {"w": "भ्रातुः", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his brother"}, {"w": "सौमित्रिः", "p": [{"l": "सौमित्रि", "cn": "1.1"}], "e": "Shatrughna, son of Sumitra"}, {"w": "सौमनस्यवान्", "p": [{"l": "सौमनस्यवत्", "cn": "1.1"}], "e": "delighted"}, {"w": "प्राञ्जलिः", "p": [{"l": "प्राञ्जलि", "cn": "1.1"}], "e": "with folded hands"}, {"w": "मुनिम्", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "2.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "आमन्त्र्य", "p": [{"l": "मन्त्र्", "inf": "आमन्त्र्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken leave of"}, {"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्"}], "e": "in the morning"}, {"w": "युक्तरथः", "p": [{"l": "युक्त"}, {"l": "रथ", "cn": "1.1"}], "e": "with his chariot yoked"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "went"}]},
{"c": "15", "n": "15", "i": 1201, "v": "स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भीनस्याशअच कुक्षिजः । वनात्करमिवादाय सत्त्वराशिमुपस्थितः ॥", "mn": "स चेति॥ स शत्रुश्च मधूपघअनं नाम लवणपुरं प्राप। कुम्भीनसी नाम रावणस्वसा। तस्याः कुक्षिजः पुत्रो लवणश्च वनात्करं बलिमिव सत्त्वानां प्राणिनां राशिमादायोपस्थितः प्राप्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कुम्भीनस्याः कुक्षिजः सः च वनात् करम् इव सत्त्व-राशिम् आदाय उपस्थितः (सन्) मधूपघ्नम् प्राप ।", "es": "And that son of Kumbhinasi, Lavana, having returned from the forest bringing a heap of living beings like a tax, reached Madhupaghna.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "मधूपघ्नम्", "p": [{"l": "मधूपघ्न", "cn": "2.1"}], "e": "Madhupaghna (the forest)"}, {"w": "कुम्भीनस्याः", "p": [{"l": "कुम्भीनसी", "cn": "6.1"}], "e": "of Kumbhinasi"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कुक्षिजः", "p": [{"l": "कुक्षि"}, {"l": "ज", "cn": "1.1"}], "e": "the son (Lavana)"}, {"w": "वनात्", "p": [{"l": "वन", "cn": "5.1"}], "e": "from the forest"}, {"w": "करम्", "p": [{"l": "कर", "cn": "2.1"}], "e": "tax"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आदाय", "p": [{"l": "दा", "inf": "आदाय", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken"}, {"w": "सत्त्वराशिम्", "p": [{"l": "सत्त्व"}, {"l": "राशि", "cn": "2.1"}], "e": "a heap of living beings"}, {"w": "उपस्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "who had arrived"}]},
{"c": "15", "n": "16", "i": 1202, "v": "धूमधूम्रो वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः । क्रव्याद्गणपरीवारश्चिताग्निरिव जंगमः ॥", "mn": "धूमेति॥ किंभूतो लवणः? धूम इव धूम्रः कृष्णलोहितवर्णः। `धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते` इत्यमरः (अ.को.1|5|17)। वसागन्धो हृन्मेदोगन्धः। सोऽस्यास्तीति वसागन्धी। `हृन्मेदस्तु वपा वसा` इत्यमरः (अ.को.2|6|65)। ज्वाला इव बभ्रवः पिशङ्गाः शिरोरुहाः केशा यस्य स तथोक्तः। `विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुः स्यात्पिङ्गले त्रिषु` इत्यमरः (अ.को.1|5|17)। क्रव्यं मांसमदन्तीति क्रव्यादो राक्षसाः, तेषां गण एव परीवारो यस्य स तथोक्तः। अत एव जंगमश्चरिष्णुशअचिताग्निरिव स्थितः। कृशानुपक्षे, -धूमैर्धूम्रवर्णः। ज्वाला एव शिरोरुहाः। क्रव्यादो गृध्रादयः इत्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(सः) धूम-धूम्रः, वसा-गन्धी, ज्वाला-बभ्रु-शिरोरुहः, क्रव्याद्-गण-परीवारः, जङ्गमः चिता-अग्निः इव (आसीत्) ।", "es": "He was grey with smoke, smelled of fat, and his hair was tawny like flames. With a retinue of flesh-eating demons, he appeared like a moving funeral pyre.", "pc": [{"w": "धूमधूम्रः", "p": [{"l": "धूम"}, {"l": "धूम्र", "cn": "1.1"}], "e": "grey with smoke"}, {"w": "वसागन्धी", "p": [{"l": "वसा"}, {"l": "गन्धिन्", "cn": "1.1"}], "e": "smelling of fat"}, {"w": "ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः", "p": [{"l": "ज्वाला"}, {"l": "बभ्रु"}, {"l": "शिरोरुह", "cn": "1.1"}], "e": "whose hair was tawny like flames"}, {"w": "क्रव्याद्गणपरीवारः", "p": [{"l": "क्रव्याद्"}, {"l": "गण"}, {"l": "परीवार", "cn": "1.1"}], "e": "whose retinue was a host of flesh-eaters"}, {"w": "चिताग्निरिव", "p": [{"l": "चिता"}, {"l": "अग्नि", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like a funeral pyre"}, {"w": "जङ्गमः", "p": [{"l": "जङ्गम", "cn": "1.1"}], "e": "moving"}]},
{"c": "15", "n": "17", "i": 1203, "v": "अपशूलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः । रुरोध संमुखीनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम् ॥", "mn": "अपशूलमिति॥ लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नोऽपशूलं शूलरहितं तं लवणमासाद्य रुरोध। तथा हि-रन्ध्रप्रहारिणां रन्ध्रप्रहरणशीलानाम्। अपशूलतैवात्र रन्धअरम्। जयः संमुखीनो हि संमुखस्य दर्शनो हि। `यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः` (पा.5।2।6) इति खप्रत्ययः। अधिकारलक्षणार्थस्तु दुर्लभ एव ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "लक्ष्मण-अनुजः अप-शूलम् तम् लवणम् आसाद्य रुरोध । हि रन्ध्र-प्रहारिणाम् जयः सम्मुखीनः (भवति) ।", "es": "Lakshmana's younger brother, Shatrughna, approached and confronted Lavana, who was without his trident. Indeed, victory favors those who strike at a moment of weakness.", "pc": [{"w": "अपशूलं", "p": [{"l": "अप"}, {"l": "शूल", "cn": "2.1"}], "e": "him who was without his trident"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आसाद्य", "p": [{"l": "सद्", "inf": "आसाद्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "लवणं", "p": [{"l": "लवण", "cn": "2.1"}], "e": "Lavana"}, {"w": "लक्ष्मणानुजः", "p": [{"l": "लक्ष्मण"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmana's younger brother (Shatrughna)"}, {"w": "रुरोध", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "रुरोध", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "obstructed"}, {"w": "संमुखीनो", "p": [{"l": "सम्मुखीन", "cn": "1.1"}], "e": "favorable"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for indeed"}, {"w": "जयो", "p": [{"l": "जय", "cn": "1.1"}], "e": "victory"}, {"w": "रन्ध्रप्रहारिणाम्", "p": [{"l": "रन्ध्र"}, {"l": "प्रहारिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who strike at a weak point"}]},
{"c": "15", "n": "18", "i": 1204, "v": "नातिपर्याप्तमालक्ष्य मत्कुक्षेरद्य भोजनम् । दिष्ट्या त्वमसि मे धात्रा भीतेनेवोपपादितः ॥", "mn": "नेति॥ इतीति॥ युग्मम्। राक्षसो लवणः। अद्य मत्कुक्षेः। भुज्यत इति भोजनम्। भोज्यं मृगादिकं नातिपर्याप्तमनतिसमग्रमालक्षअय दृष्ट्वा भीतेनेव धात्रा दिषअट्या भाग्येन मे त्वमुपपादितः कल्पितोऽसि। इति शत्रुघ्नं संतर्ज्य तस्य शत्रुघ्नस्य जिघांसया हन्तुमिच्छया प्रांशुमुन्नतं द्रुमम्। मुस्तास्तम्बमिव अक्लेशेनोत्पाटयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(लवणः आह) अद्य मत्-कुक्षेः भोजनम् अति-पर्याप्तम् न (अस्ति) । (इति) आलक्ष्य भीतेन धात्रा इव त्वम् मे दिष्ट्या उपपादितः असि ।", "es": "(Lavana said:) \"Perceiving that today's meal is not sufficient for my belly, you have been fortunately provided to me by the Creator, as if out of fear.\"", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अतिपर्याप्तम्", "p": [{"l": "अतिपर्याप्त", "cn": "1.1"}], "e": "very sufficient"}, {"w": "आलक्ष्य", "p": [{"l": "लक्ष्", "inf": "आलक्ष्य", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having perceived"}, {"w": "मत्कुक्षेः", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "कुक्षि", "cn": "6.1"}], "e": "of my belly"}, {"w": "अद्य", "p": [{"l": "अद्य"}], "e": "today"}, {"w": "भोजनम्", "p": [{"l": "भोजन", "cn": "1.1"}], "e": "the food"}, {"w": "दिष्ट्या", "p": [{"l": "दिष्ट्या"}], "e": "fortunately"}, {"w": "त्वम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "असि", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "are"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "4.1"}], "e": "to me"}, {"w": "धात्रा", "p": [{"l": "धात्रृ", "cn": "3.1"}], "e": "by the Creator"}, {"w": "भीतेन", "p": [{"l": "भीत", "inf": "भीत", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}], "e": "by a frightened one"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "उपपादितः", "p": [{"l": "पद्", "inf": "उपपादित", "vp": ["उप"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "provided"}]},
{"c": "15", "n": "19", "i": 1205, "v": "इति संतर्ज्य शत्रुघ्नं राक्षसस्तज्जिघांसया । प्रांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्बमिव द्रुमम् ॥", "mn": "नेति॥ इतीति॥ युग्मम्। राक्षसो लवणः। अद्य मत्कुक्षेः। भुज्यत इति भोजनम्। भोज्यं मृगादिकं नातिपर्याप्तमनतिसमग्रमालक्षअय दृष्ट्वा भीतेनेव धात्रा दिषअट्या भाग्येन मे त्वमुपपादितः कल्पितोऽसि। इति शत्रुघ्नं संतर्ज्य तस्य शत्रुघ्नस्य जिघांसया हन्तुमिच्छया प्रांशुमुन्नतं द्रुमम्। मुस्तास्तम्बमिव अक्लेशेनोत्पाटयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति शत्रुघ्नम् संतर्ज्य राक्षसः तत्-जिघांसया मुस्ता-स्तम्बम् इव प्रांशुम् द्रुमम् उत्पाटयामास ।", "es": "Having thus threatened Shatrughna, the Rakshasa, with the intent to kill him, uprooted a tall tree as if it were a clump of musta grass.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "संतर्ज्य", "p": [{"l": "तर्ज्", "inf": "संतर्ज्य", "vp": ["सम्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having threatened"}, {"w": "शत्रुघ्नं", "p": [{"l": "शत्रुघ्न", "cn": "2.1"}], "e": "Shatrughna"}, {"w": "राक्षसः", "p": [{"l": "राक्षस", "cn": "1.1"}], "e": "the Rakshasa"}, {"w": "तज्जिघांसया", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "जिघांसा", "cn": "3.1"}], "e": "with the desire to kill him"}, {"w": "प्रांशुम्", "p": [{"l": "प्रांशु", "cn": "2.1"}], "e": "a tall"}, {"w": "उत्पाटयामास", "p": [{"l": "पट्", "fin": "उत्पाटयामास", "vp": ["उद्"], "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "uprooted"}, {"w": "मुस्तास्तम्बमिव", "p": [{"l": "मुस्ता"}, {"l": "स्तम्ब", "cn": "2.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like a clump of musta grass"}, {"w": "द्रुमम्", "p": [{"l": "द्रुम", "cn": "2.1"}], "e": "a tree"}]},
{"c": "15", "n": "20", "i": 1206, "v": "सौमित्रेर्निशितैर्बाणैरन्तरा शकलीकृतः । गात्रं पुष्परजः प्राप न शाखी नैर्ऋतेरितः ॥", "mn": "सौमित्रेरिति॥ नैर्ऋतेरितो रक्षःप्रेरितः शाख्यन्तरा मध्ये निशइतैर्बाणैः शकलीकृतः सन्, सौमित्रेः शत्रुघ्नस्य गात्रं न प्राप। किंतु पुष्परजः प्राप ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नैर्ऋतेरितः शाखी अन्तरा सौमित्रेः निशितैः बाणैः शकलीकृतः (सन्) पुष्प-रजः (भूत्वा) गात्रम् प्राप, न (पुनः शाखी भूत्वा) ।", "es": "The tree, hurled by the Rakshasa, was shattered midway by Shatrughna's sharp arrows and reached his body only as fine dust, not as a tree.", "pc": [{"w": "सौमित्रेः", "p": [{"l": "सौमित्रि", "cn": "6.1"}], "e": "of Shatrughna's"}, {"w": "निशितैः", "p": [{"l": "निशित", "cn": "3.3"}], "e": "by sharp"}, {"w": "बाणैः", "p": [{"l": "बाण", "cn": "3.3"}], "e": "arrows"}, {"w": "अन्तरा", "p": [{"l": "अन्तरा"}], "e": "midway"}, {"w": "शकलीकृतः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "शकलीकृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "shattered into pieces"}, {"w": "गात्रं", "p": [{"l": "गात्र", "cn": "2.1"}], "e": "the body"}, {"w": "पुष्परजः", "p": [{"l": "पुष्प"}, {"l": "रजस्", "cn": "2.1"}], "e": "pollen"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "शाखी", "p": [{"l": "शाखिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the tree"}, {"w": "नैर्ऋतेरितः", "p": [{"l": "नैर्ऋत"}, {"l": "ईरित", "inf": "ईरित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "hurled by the Rakshasa"}]},
{"c": "15", "n": "21", "i": 1207, "v": "विनाशात्तस्य वृक्षस्य रक्षस्तस्मै महोपलम् । प्रजिघाय कृतान्तस्य मुष्टिं पृथगिव स्थितम् ॥", "mn": "विनाशादिति॥ रक्षो लवणस्तस्य विनाशाद्धेतोः। महोपलं महान्तं पाषाणम्। पृथक्स्थितं कृतान्तस्य यमस्य मुष्टिमिव। `मुष्टि` शब्दो द्विलिङ्गः। तस्मै शत्रुघ्नाय प्रजिघाय प्रहितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य वृक्षस्य विनाशात् रक्षः तस्मै कृतान्तस्य पृथक् स्थितम् मुष्टिम् इव महा-उपलम् प्रजिघाय ।", "es": "Angered by the destruction of that tree, the Rakshasa hurled a great rock at him, which seemed like the detached fist of Yama, the god of death.", "pc": [{"w": "विनाशात्", "p": [{"l": "विनाश", "cn": "5.1"}], "e": "From the destruction"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "वृक्षस्य", "p": [{"l": "वृक्ष", "cn": "6.1"}], "e": "tree"}, {"w": "रक्षः", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "1.1"}], "e": "the Rakshasa"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "at him"}, {"w": "महोपलम्", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "उपल", "cn": "2.1"}], "e": "a great rock"}, {"w": "प्रजिघाय", "p": [{"l": "हि", "fin": "प्रजिघाय", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "hurled"}, {"w": "कृतान्तस्य", "p": [{"l": "कृतान्त", "cn": "6.1"}], "e": "of Yama (god of death)"}, {"w": "मुष्टिं", "p": [{"l": "मुष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "fist"}, {"w": "पृथगिव", "p": [{"l": "पृथक्"}, {"l": "इव"}], "e": "as if separately"}, {"w": "स्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "existing"}]},
{"c": "15", "n": "22", "i": 1208, "v": "ऐन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुघ्नेन स ताडितः । सिकतात्वादपि परां प्रपेदे परमाणुताम् ॥", "mn": "ऐन्द्रमिति॥ स महोपलः शत्रुघ्नेनैन्द्रमिन्द्रदेवताकमस्त्रमुपादाय ताडितोऽभिहतः सन्। सिकतात्वात्सिकताभावादपि परां परमाणुतां प्रपेदे। यतोऽणुर्नास्ति स परमाणिरित्याहुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शत्रुघ्नेन ऐन्द्रम् अस्त्रम् उपादाय ताडितः सः (उपलः) सिकतात्वात् अपि पराम् परमाणुताम् प्रपेदे ।", "es": "Struck by the missile of Indra, which Shatrughna had taken up, that rock attained a state of atomic dust, even finer than sand.", "pc": [{"w": "ऐन्द्रम्", "p": [{"l": "ऐन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "Indra's"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "missile"}, {"w": "उपादाय", "p": [{"l": "दा", "inf": "उपादाय", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having taken up"}, {"w": "शत्रुघ्नेन", "p": [{"l": "शत्रुघ्न", "cn": "3.1"}], "e": "by Shatrughna"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "it (the rock)"}, {"w": "ताडितः", "p": [{"l": "तड्", "inf": "ताडित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "struck"}, {"w": "सिकतात्वात्", "p": [{"l": "सिकतात्व", "cn": "5.1"}], "e": "than the state of being sand"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "पराम्", "p": [{"l": "परा", "cn": "2.1"}], "e": "a finer"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "attained"}, {"w": "परमाणुताम्", "p": [{"l": "परमाणुता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being atoms (dust)"}]},
{"c": "15", "n": "23", "i": 1209, "v": "तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः । एकताल इवोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥", "mn": "तमिति॥ निशाचरो राक्षसो दक्षिणं दोः। `ककुद्दोषणी` इति भगवतो भाष्यकारस्य प्रयोगाद्दोषशब्दस्य नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम्। `भुजबाहू प्रवेष्टो दोः` इति पुंलिङ्गसाहचर्यात्पुंस्त्वं च। तथा च प्रयोगः-`दोषं तस्य तथाविधस्य भजते` इति। सव्येतरं बाहुमुद्यम्य। एकस्तालस्तदाख्यवृक्षो यस्मिन्स एकतालः। उत्पातपवनेन प्रेरितो गिरिरिव। तं शत्रुघ्नमुपाद्रवदभद्रुतः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "निशाचरः दक्षिणम् दोः उद्यम्य, उत्पात-पवन-प्रेरितः एक-तालः गिरिः इव, तम् उपाद्रवत् ।", "es": "Raising his right arm, the Rakshasa rushed towards him (Shatrughna), like a single-peaked mountain driven by a cataclysmic storm-wind.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "उपाद्रवत्", "p": [{"l": "द्रु", "fin": "उपाद्रवत्", "vp": ["उप", "आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "ran towards"}, {"w": "उद्यम्य", "p": [{"l": "यम्", "inf": "उद्यम्य", "vp": ["उद्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having raised"}, {"w": "दक्षिणम्", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "2.1"}], "e": "right"}, {"w": "दोः", "p": [{"l": "दोस्", "cn": "2.1"}], "e": "arm"}, {"w": "निशाचरः", "p": [{"l": "निशा"}, {"l": "चर", "cn": "1.1"}], "e": "the night-walker (Rakshasa)"}, {"w": "एकताल", "p": [{"l": "एकताल", "cn": "1.1"}], "e": "like a single-peaked"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उत्पातपवनप्रेरितो", "p": [{"l": "उत्पात"}, {"l": "पवन"}, {"l": "प्रेरित", "inf": "प्रेरित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "driven by a storm-wind"}, {"w": "गिरिः", "p": [{"l": "गिरि", "cn": "1.1"}], "e": "mountain"}]},
{"c": "15", "n": "24", "i": 1210, "v": "कार्ष्णेन पत्रिणा शत्रुः स भिन्नहृदयः पतन् । अनिनाय भुवः कम्पं जहाराश्रमवासिनाम् ॥", "mn": "कार्ष्णेनेति॥ स शत्रुर्लवणः। कार्ष्णेन वैष्णवेन पत्रिणा बाणेन। उक्तं च रामायणे-`एवमेष प्रजनितो विष्णोस्तेजोमयः शरः`इति। `विष्णुर्नारायण कृष्णः` इत्यमरः। भिन्नहृदयः पतन्, भुवः कम्पमानिनायानीतवान्। देहभारादित्यर्थः। आश्रमवासिनां कम्पं जहार। तन्नाशादकुतोभया बभूवुरित्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः शत्रुः कार्ष्णेन पत्रिणा भिन्न-हृदयः (सन्) पतन् भुवः कम्पम् अनिनाय, आश्रम-वासिनाम् (भयम्) जहार च ।", "es": "That enemy, his heart pierced by an iron arrow, caused the earth to tremble as he fell, and by his fall, he removed the fear of the hermitage-dwellers.", "pc": [{"w": "कार्ष्णेन", "p": [{"l": "कार्ष्ण", "cn": "3.1"}], "e": "by an iron"}, {"w": "पत्रिणा", "p": [{"l": "पत्रिन्", "cn": "3.1"}], "e": "arrow"}, {"w": "शत्रुः", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "1.1"}], "e": "the enemy"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "भिन्नहृदयः", "p": [{"l": "भिन्न", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"]}, {"l": "हृदय", "cn": "1.1"}], "e": "with his heart pierced"}, {"w": "पतन्", "p": [{"l": "पत्", "inf": "पतत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "falling"}, {"w": "अनिनाय", "p": [{"l": "नी", "fin": "अनिनाय", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "caused"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "कम्पं", "p": [{"l": "कम्प", "cn": "2.1"}], "e": "a tremor"}, {"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "removed"}, {"w": "आश्रमवासिनाम्", "p": [{"l": "आश्रम"}, {"l": "वासिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the hermitage-dwellers"}]},
{"c": "15", "n": "25", "i": 1211, "v": "वयसां पङ्क्तयः पेतुर्हतस्योपरि विद्विषः । तत्प्रतिद्वन्द्विनो मूर्धअनि दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥", "mn": "वयसामिति॥ हतस्य विद्वेष्टीति विद्विट् तस्य विद्विषो राक्षसस्योपरि वयसां पक्षिणां पङ्क्तयः पेतुः। तत्प्रतिद्वन्द्विनः शत्रुघ्नस्य मूर्न्धि तु दिव्याः कुसुमवृष्टयः पेतुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हतस्य विद्विषः उपरि वयसाम् पङ्क्तयः पेतुः । तत्-प्रतिद्वन्द्विनः मूर्धनि दिव्याः कुसुम-वृष्टयः (पेतुः) ।", "es": "Flocks of birds of prey fell upon the slain enemy, while divine showers of flowers fell upon the head of his opponent, Shatrughna.", "pc": [{"w": "वयसां", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "6.3"}], "e": "of birds of prey"}, {"w": "पङ्क्तयः", "p": [{"l": "पङ्क्ति", "cn": "1.3"}], "e": "flocks"}, {"w": "पेतुः", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पेतुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "fell"}, {"w": "हतस्य", "p": [{"l": "हत", "inf": "हत", "s": ["क्त"], "cn": "6.1"}], "e": "of the slain"}, {"w": "उपरि", "p": [{"l": "उपरि"}], "e": "upon"}, {"w": "विद्विषः", "p": [{"l": "विद्विष्", "cn": "6.1"}], "e": "enemy"}, {"w": "तत्प्रतिद्वन्द्विनो", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "प्रतिद्वन्द्विन्", "cn": "6.1"}], "e": "of his opponent"}, {"w": "मूर्धनि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "दिव्याः", "p": [{"l": "दिव्य", "cn": "1.3"}], "e": "divine"}, {"w": "कुसुमवृष्टयः", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "वृष्टि", "cn": "1.3"}], "e": "showers of flowers"}]},
{"c": "15", "n": "26", "i": 1212, "v": "स हत्वा लवणं वीरस्तदा मेने महौजसः । भ्रातुः सोदर्यमात्मानमिन्द्रजिद्वधशोभिनः ॥", "mn": "स इति॥ स वीरः शत्रुघ्नो लवणं हत्वा तदाऽऽत्मानं महौजसो महाबलस्येन्द्रजिद्वधेन शोभिनो भ्रातुर्लक्ष्मणस्य समानोदरे शयितं सोदर्यमेकोदरं मेने। `सोदराद्यः` (पा.4।4।109) इति यप्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तदा वीरः सः लवणम् हत्वा महा-ओजसः इन्द्रजित्-वध-शोभिनः भ्रातुः आत्मानम् सोदर्यम् मेने ।", "es": "Then the hero Shatrughna, having killed Lavana, considered himself a worthy brother to the mighty Lakshmana, who was renowned for slaying Indrajit.", "pc": [{"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "हत्वा", "p": [{"l": "हन्", "inf": "हत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having killed"}, {"w": "लवणं", "p": [{"l": "लवण", "cn": "2.1"}], "e": "Lavana"}, {"w": "वीरः", "p": [{"l": "वीर", "cn": "1.1"}], "e": "the hero"}, {"w": "तदा", "p": [{"l": "तदा"}], "e": "then"}, {"w": "मेने", "p": [{"l": "मन्", "fin": "मेने", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "considered"}, {"w": "महौजसः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "ओजस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the very mighty"}, {"w": "भ्रातुः", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "6.1"}], "e": "brother (Lakshmana)"}, {"w": "सोदर्यम्", "p": [{"l": "सोदर्य", "cn": "2.1"}], "e": "a worthy brother"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "इन्द्रजिद्वधशोभिनः", "p": [{"l": "इन्द्रजित्"}, {"l": "वध"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was glorious by the slaying of Indrajit"}]},
{"c": "15", "n": "27", "i": 1213, "v": "तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थैस्तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्नं व्रीडयावनतं शिरः ॥", "mn": "तस्येति॥ चरितार्थैः कृतार्थैः कृतकार्यैस्तपस्विभिः संस्तूयमानस्य तस्य शत्रुघ्नस्य विक्रमेणोदग्रमुन्नतं व्रीडया लज्जयावनतं नम्रं शिरः शुशुभे। विक्रान्तस्य लज्जैव भूषणमिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चरित-अर्थैः तपस्विभिः संस्तूयमानस्य तस्य विक्रम-उदग्नम् व्रीडया अवनतम् शिरः शुशुभे ।", "es": "As he was being praised by the ascetics whose purpose was now fulfilled, his head—held high with valor yet bowed down with modesty—shone with beauty.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "संस्तूयमानस्य", "p": [{"l": "स्तु", "inf": "संस्तूयमान", "vp": ["सम्"], "s": ["शानच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who was being praised"}, {"w": "चरितार्थैः", "p": [{"l": "चरित"}, {"l": "अर्थ", "cn": "3.3"}], "e": "by those whose purpose was fulfilled"}, {"w": "तपस्विभिः", "p": [{"l": "तपस्विन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the ascetics"}, {"w": "शुशुभे", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "शुशुभे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "shone beautifully"}, {"w": "विक्रमोदग्नं", "p": [{"l": "विक्रम"}, {"l": "उदग्न", "cn": "1.1"}], "e": "held high with valor"}, {"w": "व्रीडया", "p": [{"l": "व्रीडा", "cn": "3.1"}], "e": "with modesty"}, {"w": "अवनतं", "p": [{"l": "नम्", "inf": "अवनत", "vp": ["अव"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "bowed down"}, {"w": "शिरः", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "1.1"}], "e": "head"}]},
{"c": "15", "n": "28", "i": 1214, "v": "उपकूलं स कालिन्द्याः पुरीं पौरुषभूषणः । निर्ममे निर्ममोऽर्थेषु मथुरां मधुराकृतिः ॥", "mn": "उपेति॥ पौरुषभूषणः। अर्थेषु विषयेषु निर्ममो निःस्पृहः। मधुराकृतिः सौम्यरूपः। स शत्रुघ्नः कालिन्द्या यमुनाया उपकूलं कूले। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। मथुरां नाम पुरीं निर्ममे निर्मितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पौरुष-भूषणः अर्थेषु निर्ममः मधुर-आकृतिः सः कालिन्द्याः उपकूलम् मथुराम् पुरीम् निर्ममे ।", "es": "He, Shatrughna—whose ornament was valor, whose appearance was pleasing, and who was detached from worldly objects—built the city of Mathura on the bank of the Yamuna.", "pc": [{"w": "उपकूलं", "p": [{"l": "उपकूल", "cn": "2.1"}], "e": "On the bank"}, {"w": "स", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "कालिन्द्याः", "p": [{"l": "कालिन्दी", "cn": "6.1"}], "e": "of the Yamuna"}, {"w": "पुरीं", "p": [{"l": "पुरी", "cn": "2.1"}], "e": "a city"}, {"w": "पौरुषभूषणः", "p": [{"l": "पौरुष"}, {"l": "भूषण", "cn": "1.1"}], "e": "he whose ornament was manliness"}, {"w": "निर्ममे", "p": [{"l": "मा", "fin": "निर्ममे", "vp": ["निर्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "built"}, {"w": "निर्ममोऽर्थेषु", "p": [{"l": "निर्मम", "cn": "1.1"}, {"l": "अर्थ", "cn": "7.3"}], "e": "detached in worldly objects"}, {"w": "मथुरां", "p": [{"l": "मथुरा", "cn": "2.1"}], "e": "Mathura"}, {"w": "मधुराकृतिः", "p": [{"l": "मधुर"}, {"l": "आकृति", "cn": "1.1"}], "e": "he of sweet appearance"}]},
{"c": "15", "n": "29", "i": 1215, "v": "या सौराज्यप्रकाशाभिर्बभौ पौरविभूतिभिः । स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥", "mn": "येति॥ या पूः। शत्रुघ्नः शोभनो राजा यस्याः पुरः सा सुराज्ञी, सुराज्ञ्या भावः सौराज्यम्। तेन प्रकाशाभिः प्रकाशमानाभिः पौराणां विभूतिभिरैश्वर्यैः। स्वर्गस्याभिष्यन्दोऽतिरिक्तजनस्तस्य वमनमाहरणं कृत्वा, उपनिवेशितोपस्थापितेव बभौ। अत्र कौटिल्यः-`भूतपूर्वमभूतपूर्वं वा जनपदं परदेशप्रवाहेण स्वदेशाभिष्यन्दवमनेने वा निवेशयेत्` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "या स्वर्ग-अभिष्यन्द-वमनम् कृत्वा इव उपनिवेशिता (सती) सौराज्य-प्रकाशाभिः पौर-विभूतिभिः बभौ ।", "es": "That city, founded as if by disgorging the overflow of heaven, shone with the prosperities of its citizens, which were made manifest by good governance.", "pc": [{"w": "या", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "Which (city)"}, {"w": "सौराज्यप्रकाशाभिः", "p": [{"l": "सौराज्य"}, {"l": "प्रकाशा", "cn": "3.3"}], "e": "by splendors manifest of good governance"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "पौरविभूतिभिः", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "विभूति", "cn": "3.3"}], "e": "with the prosperities of the citizens"}, {"w": "स्वर्गाभिष्यन्दवमनं", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "अभिष्यन्द"}, {"l": "वमन", "cn": "2.1"}], "e": "the disgorging of the overflow of heaven"}, {"w": "कृत्वेव", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}, {"l": "इव"}], "e": "as if having made"}, {"w": "उपनिवेशिता", "p": [{"l": "विश्", "inf": "उपनिवेशिता", "vp": ["उप", "नि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was founded"}]},
{"c": "15", "n": "30", "i": 1216, "v": "तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनीम् । हेमभक्तिमतीं भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र मथुरायां सौधगतो हर्म्यारूढः स चक्रवाकिनीं चक्रवाकवतीं यमुनाम्। हेमभक्तिमतीं सुवर्णरचनावतीं भूमेः प्रवेणीं वेणीमिव। `वेणिः प्रवेणी` इत्यमरः। पश्यन्पिप्रिये प्रीतः। `प्रीङ् प्रीणने` इति धातोर्दैवादिकाल्लिट् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र सौध-गतः (सः) चक्रवाकिनीम्, भूमेः हेम-भक्तिमतीम् प्रवेणीम् इव (स्थिताम्) यमुनाम् पश्यन् पिप्रिये ।", "es": "There, having gone to his palace terrace, he was pleased watching the Yamuna river, which was full of Chakravaka birds and looked like the earth's single braid of hair, adorned with golden patterns.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "सौधगतः", "p": [{"l": "सौध"}, {"l": "गत", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having gone to the palace terrace"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "seeing"}, {"w": "यमुनां", "p": [{"l": "यमुना", "cn": "2.1"}], "e": "the Yamuna river"}, {"w": "चक्रवाकिनीम्", "p": [{"l": "चक्रवाकिनी", "cn": "2.1"}], "e": "abounding with Chakravaka birds"}, {"w": "हेमभक्तिमतीं", "p": [{"l": "हेम"}, {"l": "भक्तिमती", "cn": "2.1"}], "e": "adorned with golden patterns"}, {"w": "भूमेः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "प्रवेणीमिव", "p": [{"l": "प्रवेणी", "cn": "2.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like a single braid of hair"}, {"w": "पिप्रिये", "p": [{"l": "प्री", "fin": "पिप्रिये", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "was pleased"}]},
{"c": "15", "n": "31", "i": 1217, "v": "सखा दशरथस्यापि जनकस्य च मन्त्रकृत् । संचस्कारोभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधइ ॥", "mn": "सखेति॥ दशरथस्य जनकस्य च सखा मन्त्रकृन्मन्त्रद्रष्टा स वाल्मीकिरपि। `सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः` (पा.3।2।89) इति क्विप्। उभयोर्दशरथजनकयोः प्रीत्या स्नेहेन मैथिलेयौ मैथिलीपुत्रौ यथाविधि यथाशास्त्रं संचस्कार संस्कृतवान्। जातकर्मादिभिरिति शेषः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दशरथस्य जनकस्य च अपि सखा मन्त्र-कृत् (वाल्मीकिः) उभय-प्रीत्या मैथिलेयौ यथा-विधि संचस्कार ।", "es": "The sage Valmiki, a friend and counselor to both Dasharatha and Janaka, performed the sacraments for the two sons of Sita according to the prescribed rites, out of his affection for both families.", "pc": [{"w": "सखा", "p": [{"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "The friend"}, {"w": "दशरथस्य", "p": [{"l": "दशरथ", "cn": "6.1"}], "e": "of Dasharatha"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "जनकस्य", "p": [{"l": "जनक", "cn": "6.1"}], "e": "of Janaka"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मन्त्रकृत्", "p": [{"l": "मन्त्र"}, {"l": "कृत्", "cn": "1.1"}], "e": "the counselor (Valmiki)"}, {"w": "संचस्कार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "संचस्कार", "vp": ["सम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "performed the sacraments for"}, {"w": "उभयप्रीत्या", "p": [{"l": "उभय"}, {"l": "प्रीति", "cn": "3.1"}], "e": "out of affection for both"}, {"w": "मैथिलेयौ", "p": [{"l": "मैथिलेय", "cn": "2.2"}], "e": "the two sons of Sita"}, {"w": "यथाविधि", "p": [{"l": "यथाविधि"}], "e": "according to the rites"}]},
{"c": "15", "n": "32", "i": 1218, "v": "स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तदाख्यया । कविः कुळलवावेव चकार किल नामतः ॥", "mn": "स इति॥ स कविर्वाल्मीकिः कुशैर्दर्भैर्लवैर्गोपुच्छलोमभिः। `लवो लवणकिञ्जल्कपक्ष्मगोपुच्छलोमसु` इति वैजयन्ती। उन्मृष्टो गर्भक्लेदो गर्भोपद्रवो ययोस्तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तौ मैथिलेयौ तेषां कुशानां च लवानां चाख्यया नामतो नाम्ना यथासंख्यं कुशलवावेव चकार किल। कुशोन्मृष्टः कुशः। लवोन्मृष्टो लवः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कविः सः कुश-लव-उन्मृष्ट-गर्भ-क्लेदौ तौ तत्-आख्यया नामतः कुश-लवौ एव चकार किल ।", "es": "It is said that the poet Valmiki named the two boys Kusha and Lava, after the Kusha grass and its tip (lava) with which he had wiped away the impurities of their birth.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "लव"}, {"l": "उन्मृष्ट"}, {"l": "गर्भ"}, {"l": "क्लेद", "cn": "2.2"}], "e": "whose impurity of birth was wiped by Kusha grass and its tip"}, {"w": "तदाख्यया", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आख्या", "cn": "3.1"}], "e": "by that name"}, {"w": "कविः", "p": [{"l": "कवि", "cn": "1.1"}], "e": "the poet (Valmiki)"}, {"w": "कुशलवौ", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "लव", "cn": "2.2"}], "e": "Kusha and Lava"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "named"}, {"w": "किल", "p": [{"l": "किल"}], "e": "it is said"}, {"w": "नामतः", "p": [{"l": "नामतस्"}], "e": "by name"}]},
{"c": "15", "n": "33", "i": 1219, "v": "साङ्गं च वेदमध्याप्य किंचिदुत्क्रान्तशैशवौ । स्वकृतिं गापयामास कविप्रथमपद्धतिम् ॥", "mn": "साङ्गमिति॥ किंचिदुत्क्रान्तशैशवावतिक्रान्तबाल्यौ तौ साङ्गं च वेदमध्याप्य कवीनां प्रथमपद्धतिम्। कविताबीजमित्यर्थः। स्वकृतिं काव्यं रामायणाख्यं गापयामास। गापयतेर्लिट्। शब्दकर्मत्वात् `गतिबुद्धि-` (पा.1।4।52) इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(सः कविः) किञ्चित्-उत्क्रान्त-शैशवौ (तौ) स-अङ्गम् वेदम् च अध्याप्य कवि-प्रथम-पद्धतिम् स्व-कृतिम् गापयामास ।", "es": "After teaching them the Veda with its auxiliary sciences once they had passed early childhood, he had them sing his own composition, the Ramayana, which is the first great work for all poets to follow.", "pc": [{"w": "साङ्गं", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "along with its auxiliary sciences"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वेदम्", "p": [{"l": "वेद", "cn": "2.1"}], "e": "the Veda"}, {"w": "अध्याप्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "अध्याप्य", "vp": ["अधि"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having taught"}, {"w": "किंचिदुत्क्रान्तशैशवौ", "p": [{"l": "किञ्चित्"}, {"l": "उत्क्रान्त"}, {"l": "शैशव", "cn": "2.2"}], "e": "the two who had slightly passed their childhood"}, {"w": "स्वकृतिं", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "कृति", "cn": "2.1"}], "e": "his own composition"}, {"w": "गापयामास", "p": [{"l": "गै", "fin": "गापयामास", "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "caused to sing"}, {"w": "कविप्रथमपद्धतिम्", "p": [{"l": "कवि"}, {"l": "प्रथम"}, {"l": "पद्धति", "cn": "2.1"}], "e": "the first path for poets"}]},
{"c": "15", "n": "34", "i": 1220, "v": "रामस्य मधुरं वृत्तं गायन्तौ मातुरग्रतः । तद्वियोगव्यथां किंचिच्छिथिलीचक्रतुः सुतौ ॥", "mn": "रामस्येति॥ तौ सुतौ रामस्य वृत्तं मातुरग्रतो मधुरं गायन्तौ तद्वियोगव्यथां रामविरहवेदनां किंचिच्छिथिलीचक्रतुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सुतौ मातुः अग्रतः रामस्य मधुरम् वृत्तम् गायन्तौ तस्य वियोगव्यथाम् किञ्चित् शिथिलीचक्रतुः।", "es": "In front of their mother, the two sons, Kusha and Lava, while singing the sweet story of Rama, somewhat lessened her pain of separation from him.", "pc": [{"w": "रामस्य", "e": "of Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}]}, {"w": "मधुरम्", "e": "sweet", "p": [{"l": "मधुर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वृत्तम्", "e": "story", "p": [{"l": "वृत्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "गायन्तौ", "e": "singing", "p": [{"l": "गै", "inf": "गायत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.2"}]}, {"w": "मातुः", "e": "of the mother", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अग्रतः", "e": "in front of", "p": [{"l": "अग्रतः"}]}, {"w": "तद्वियोगव्यथाम्", "e": "the pain of separation from him", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "वियोग"}, {"l": "व्यथा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "किञ्चित्", "e": "somewhat", "p": [{"l": "किञ्चित्"}]}, {"w": "शिथिलीचक्रतुः", "e": "lessened", "p": [{"l": "शिथिलीकृ", "fin": "शिथिलीचक्रतुः", "t": "लिट्", "pn": 6, "pp": "P1"}]}, {"w": "सुतौ", "e": "the two sons", "p": [{"l": "सुत", "cn": "1.2"}]}]},
{"c": "15", "n": "35", "i": 1221, "v": "इतरेऽपि रघोर्वंश्यास्त्रयस्त्रेताग्नितेजसः । तद्योगात्पतिवत्नीषु पत्नीष्वासन्द्विसूनवः ॥", "mn": "इतरेऽपीति॥ रघोर्वंश्या वंशे भवाः। त्रेतेत्यग्नयस्त्रेताग्नयः। तेषां तेज इव तेजो येषां ते त्रेताग्नितेजसः। इतरे रामादन्ये त्रयो भरतादयोऽपि तद्योगात्तेषां योगाद्भरतादिसंबन्धात्पतिवत्नीषु भर्तृमतीषु जीवत्पतिकासु। ख्यातिमतीष्वित्यर्थः। `पतिव्रत्नी सभर्तृका` इत्यमरः। `अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्` (पा.4।1।32) इति ङीप्प्रत्ययो नुगागमश्च। पत्नीषु द्विसूनव आसन्। द्वौ द्वौ सूनू येषां ते द्विसूनव इति विग्रहः। क्वचित्संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये वीप्सार्थत्वं सप्तपर्णादिवत्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "त्रेताग्नितेजसः इतरे अपि रघोः वंश्याः त्रयः तद्योगात् पतिवत्नीषु पत्नीषु द्विसूनवः आसन्।", "es": "The other three descendants of Raghu—Bharata, Lakshmana, and Shatrughna—who were as brilliant as the three sacred fires, also each became fathers of two sons through their devoted wives.", "pc": [{"w": "इतरे", "e": "the other", "p": [{"l": "इतर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "रघोः", "e": "of Raghu", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वंश्याः", "e": "descendants", "p": [{"l": "वंश्य", "cn": "1.3"}]}, {"w": "त्रयः", "e": "three", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "1.3"}]}, {"w": "त्रेताग्नितेजसः", "e": "with the brilliance of the three sacred fires", "p": [{"l": "त्रेताग्नि"}, {"l": "तेजस्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "तद्योगात्", "e": "due to union with them", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "योग", "cn": "5.1"}]}, {"w": "पतिवत्नीषु", "e": "in their devoted", "p": [{"l": "पतिवत्नी", "cn": "7.3"}]}, {"w": "पत्नीषु", "e": "wives", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "7.3"}]}, {"w": "आसन्", "e": "became", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसन्", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "द्विसूनवः", "e": "fathers of two sons each", "p": [{"l": "द्वि"}, {"l": "सूनु", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "36", "i": 1222, "v": "शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः सुबाहौ च बहुश्रुते । मथुराविदिशे सून्वोर्निदधे पूर्वजोत्सुकः ॥", "mn": "शत्रुघातिनीति॥ पूर्वजोत्सुको ज्येष्ठप्रियः शत्रुघ्नो बहुश्रुते शत्रुघातिनि सुबाहौ च तन्नामकयोः सून्वोर्मथुरा च विदिशा च ते नगर्यौ निदधे। निधाय गत इत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पूर्वजोत्सुकः शत्रुघ्नः शत्रुघातिनि च बहुश्रुते सुबाहौ सून्वोः मथुराविदिशे निदधे।", "es": "Eager to be with his elder brother Rama, Shatrughna established his two sons, Shatrughatin and the learned Subahu, as rulers of the kingdoms of Mathura and Vidisha respectively.", "pc": [{"w": "शत्रुघातिनि", "e": "on Shatrughatin", "p": [{"l": "शत्रुघातिन्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "शत्रुघ्नः", "e": "Shatrughna", "p": [{"l": "शत्रुघ्न", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सुबाहौ", "e": "on Subahu", "p": [{"l": "सुबाहु", "cn": "7.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "बहुश्रुते", "e": "on the very learned", "p": [{"l": "बहुश्रुत", "cn": "7.1"}]}, {"w": "मथुराविदिशे", "e": "the kingdoms of Mathura and Vidisha", "p": [{"l": "मथुरा"}, {"l": "विदिशा", "cn": "2.2"}]}, {"w": "सून्वोः", "e": "for his two sons", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "6.2"}]}, {"w": "निदधे", "e": "established", "p": [{"l": "धा", "fin": "निदधे", "vp": ["नि"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "पूर्वजोत्सुकः", "e": "eager for his elder brother", "p": [{"l": "पूर्वज"}, {"l": "उत्सुक", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "37", "i": 1223, "v": "भूयस्तपोव्ययो मा भूद्वाल्मीकेरिति सोऽत्यगात् । मैथिलीतनयोद्गीतनिःस्पन्दमृगमाश्रमम् ॥", "mn": "भूय इति॥ स शत्रुघ्नो मैथिलीतनययोः कुश-लवयोरुद्गीतेन निःस्पन्दमृगं गीतप्रियतया निश्चलहरिणं वाल्मीकेराश्रमम्। भूयः पुनरपि तपोव्ययः संविधानकरणार्थं तपोहानिर्मा भूदिति हेतोः। अत्यगात्। अतिक्रम्य गत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वाल्मीकेः भूयः तपः व्ययः मा भूत् इति सः मैथिलीतनयोद्गीतनिःस्पन्दमृगम् आश्रमम् अत्यगात्।", "es": "Thinking, \"May there be no further depletion of Valmiki's ascetic power,\" Shatrughna passed by the hermitage, where the deer stood motionless, captivated by the songs of Sita's sons.", "pc": [{"w": "भूयः", "e": "further", "p": [{"l": "भूयस्"}]}, {"w": "तपः", "e": "of penance", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "व्ययः", "e": "expenditure", "p": [{"l": "व्यय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मा", "e": "not", "p": [{"l": "मा"}]}, {"w": "भूत्", "e": "may be", "p": [{"l": "भू", "fin": "भूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "वाल्मीकेः", "e": "of Valmiki", "p": [{"l": "वाल्मीकि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अत्यगात्", "e": "passed by", "p": [{"l": "इ", "fin": "अत्यगात्", "vp": ["अति"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "मैथिलीतनयोद्गीतनिःस्पन्दमृगम्", "e": "where the deer were motionless from the songs of Sita's sons", "p": [{"l": "मैथिली"}, {"l": "तनय"}, {"l": "उद्गीत"}, {"l": "निःस्पन्द"}, {"l": "मृग", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आश्रमम्", "e": "the hermitage", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "38", "i": 1224, "v": "वशी विवेश चायोध्यां रथ्यासंस्कारशोभिनीम् । लवणस्य वधात्पौरैरीक्षितोऽत्यन्तगौरवम् ॥", "mn": "वशीति॥ वशी स लवणस्य वधाद्धेतोः पौरैः पौरजनैरत्यन्तं गौरवं यस्मिन्कर्मणि तत्तथेक्षितः सन्। रथ्यासंस्कारैस्तोरणादिभिः शोभते या तामयोध्यां विवेश च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वशी सः लवणस्य वधात् पौरैः अत्यन्तगौरवम् ईक्षितः सन् रथ्यासंस्कारशोभिनीम् अयोध्याम् च विवेश।", "es": "The self-controlled Shatrughna, regarded with immense respect by the citizens for slaying Lavana, entered Ayodhya, which was splendid with its well-adorned streets.", "pc": [{"w": "वशी", "e": "The self-controlled one", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विवेश", "e": "entered", "p": [{"l": "विश्", "fin": "विवेश", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "अयोध्याम्", "e": "Ayodhya", "p": [{"l": "अयोध्या", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रथ्यासंस्कारशोभिनीम्", "e": "resplendent with decorated streets", "p": [{"l": "रथ्या"}, {"l": "संस्कार"}, {"l": "शोभिनी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लवणस्य", "e": "of Lavana", "p": [{"l": "लवण", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वधात्", "e": "from the slaying", "p": [{"l": "वध", "cn": "5.1"}]}, {"w": "पौरैः", "e": "by the citizens", "p": [{"l": "पौर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "ईक्षितः", "e": "being looked at", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "ईक्षित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अत्यन्तगौरवम्", "e": "with extreme respect", "p": [{"l": "अत्यन्त"}, {"l": "गौरवम्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "39", "i": 1225, "v": "स ददर्श सभामध्ये सभासद्भिरुपस्थितम् । रामं सीतापरित्यागादसामान्यपतिं भुवः ॥", "mn": "स इति॥ स शत्रुघ्नः सभामध्ये सभासद्भिः सभ्यैरुपस्थितं सेवितं सीतापरित्यागाद्भुवोऽसामान्यपतिमसाधारणपतिं रामं ददर्श ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः सभामध्ये सभासद्भिः उपस्थितम्, सीतापरित्यागात् भुवः असामान्यपतिम् रामम् ददर्श।", "es": "He (Shatrughna) saw Rama in the assembly hall, attended by his courtiers. Due to his abandonment of Sita, Rama appeared as an unparalleled, yet sorrowful, lord of the earth.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ददर्श", "e": "saw", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सभामध्ये", "e": "in the middle of the assembly", "p": [{"l": "सभा"}, {"l": "मध्ये", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सभासद्भिः", "e": "by the assembly members", "p": [{"l": "सभासद्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "उपस्थितम्", "e": "attended", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उपस्थित", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "रामम्", "e": "Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सीतापरित्यागात्", "e": "due to the abandonment of Sita", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "परित्याग", "cn": "5.1"}]}, {"w": "असामान्यपतिम्", "e": "an extraordinary lord", "p": [{"l": "असामान्य"}, {"l": "पति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भुवः", "e": "of the earth", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "40", "i": 1226, "v": "तमभ्यनन्दत्प्रणतं लवणान्तकमग्रजः । कालनेमिवधात्प्रीतस्तुराषाडिव शार्ङ्गिणम् ॥", "mn": "तमिति॥ अग्रजो रामो लवणस्यान्तकं हन्तारं प्रणतं तं शत्रुघ्नम्। कालनेमिर्नाम राक्षसः। तस्य वधात्प्रीतः। तुरं वेगं सहत इति तुराषाडिन्द्रः । `छन्दसि सहः` (पा.3।2।63) इति ण्वि प्रत्यया। यद्वा, -सहतेणिंचि कृते साहयतेः क्विप्। `अन्येषामपि दृश्यते` (पा.6।3।137) इति पूर्वपदस्य दीर्घः। `सहेः साडः सः` (पा.8।3।56) इति षत्वम्। शार्ङ्गिणमुपेन्द्रमिव। अभ्यनन्दत्॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अग्रजः, कालनेमिवधात् प्रीतः तुराषाट् शार्ङ्गिणम् इव, प्रणतम् तम् लवणान्तकम् अभ्यनन्दत्।", "es": "The elder brother, Rama, welcomed the bowing Shatrughna, slayer of Lavana, just as Indra, pleased by the slaying of the demon Kalanemi, had welcomed Vishnu.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अभ्यनन्दत्", "e": "welcomed", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "अभ्यनन्दत्", "vp": ["अभि"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "प्रणतम्", "e": "who was bowing", "p": [{"l": "नम्", "inf": "प्रणत", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "लवणान्तकम्", "e": "the slayer of Lavana", "p": [{"l": "लवण"}, {"l": "अन्तक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अग्रजः", "e": "The elder brother", "p": [{"l": "अग्रज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कालनेमिवधात्", "e": "from the slaying of Kalanemi", "p": [{"l": "कालनेमि"}, {"l": "वध", "cn": "5.1"}]}, {"w": "प्रीतः", "e": "pleased", "p": [{"l": "प्री", "inf": "प्रीत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "तुराषाट्", "e": "Indra", "p": [{"l": "तुरासाह्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "शार्ङ्गिणम्", "e": "Vishnu (wielder of Sharanga)", "p": [{"l": "शार्ङ्गिन्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "41", "i": 1227, "v": "स पृष्टः सर्वतो वार्तमाख्यद्राज्ञे न संततिम् । प्रत्यर्पयिष्यतः काले करेराद्यस्य शासनात् ॥", "mn": "स इति॥ स शत्रुघ्नः पृष्टः सन्। सर्वतो वार्तं कुशलं राज्ञे रामाय। आख्यदाख्यातवान्। चक्षिङो लुङ्। `चक्षिडः ख्याञ्` (पा.2।4।54)इति ख्याञादेशः। `अस्यतिवक्ति-` (पा.3।1।52)इत्यङ्। `आतो लोप इटि च` (पा.6।4।64) इत्याकारलोपः। ख्यातेर्वा लुङ्। संततिं कुशलवोत्पत्तिं नाख्यत्। कुतः? कालेऽवसरे प्रत्यर्पयिष्यत आद्यस्य कवेर्वाल्मीकेः शासनात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पृष्टः सः, काले प्रत्यर्पयिष्यतः आद्यस्य कवेः शासनात्, राज्ञे सर्वतः वार्तम् आख्यत्, संततिम् तु न आख्यत्।", "es": "When asked, Shatrughna reported all other news to the king but not about the children, obeying the command of the first poet, Valmiki, who intended to present them at the appropriate time.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पृष्टः", "e": "having been asked", "p": [{"l": "प्रछ्", "inf": "पृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "सर्वतः", "e": "from all sides", "p": [{"l": "सर्वतः"}]}, {"w": "वार्तम्", "e": "news", "p": [{"l": "वार्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आख्यत्", "e": "reported", "p": [{"l": "ख्या", "fin": "आख्यत्", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "राज्ञे", "e": "to the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "संततिम्", "e": "about the offspring", "p": [{"l": "संतति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रत्यर्पयिष्यतः", "e": "of him who intended to return", "p": [{"l": "ऋ", "inf": "प्रत्यर्पयिष्यत्", "vp": ["प्रति"], "s": ["णिच्", "स्य", "शतृ"], "cn": "6.1"}]}, {"w": "काले", "e": "at the proper time", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}]}, {"w": "कवेः", "e": "of the poet", "p": [{"l": "कवि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आद्यस्य", "e": "of the first", "p": [{"l": "आद्य", "cn": "6.1"}]}, {"w": "शासनात्", "e": "due to the command", "p": [{"l": "शासन", "cn": "5.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "42", "i": 1228, "v": "अथ जानपदो विप्रः शिशुमप्राप्तयौवनम् । अवतार्याङ्कशय्यास्थं द्वारि चक्रन्द भूपतेः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ जनपदे भवो जानपदो विप्रः। कश्चिदिति शेषः। अप्राप्त यौवनं शिशुम्। मृतमिति शेषः। भूपते रामस्य द्वारि। अङअकशय्यास्थं यथा तथाऽवतार्याङ्कस्थत्वेनैवावरोप्य। चक्रन्द चुक्रोश ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ जानपदः विप्रः अप्राप्तयौवनम् अङ्कशय्यास्थम् शिशुम् अवतार्य भूपतेः द्वारि चक्रन्द।", "es": "Then, a brahmin from the countryside, after placing down his young son who had died before reaching youth from the bed of his lap, cried out loudly at the king's gate.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "जानपदः", "e": "from the countryside", "p": [{"l": "जानपद", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विप्रः", "e": "a brahmin", "p": [{"l": "विप्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शिशुम्", "e": "his child", "p": [{"l": "शिशु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अप्राप्तयौवनम्", "e": "who had not reached youth", "p": [{"l": "अप्राप्त"}, {"l": "यौवन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवतार्य", "e": "after placing down", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "अवतार्य", "vp": ["अव"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "अङ्कशय्यास्थम्", "e": "who was lying on the bed of his lap", "p": [{"l": "अङ्क"}, {"l": "शय्या"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "द्वारि", "e": "at the gate", "p": [{"l": "द्वार्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "चक्रन्द", "e": "cried out loudly", "p": [{"l": "क्रन्द्", "fin": "चक्रन्द", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "भूपतेः", "e": "of the king", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "43", "i": 1229, "v": "शोचनीयासि वसुधे! या त्वं दशरथाञ्युता । रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता ॥", "mn": "शोचनीयेति॥ हे वसुधे! दशरथाञ्च्युता या त्वं रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता सती शोचनीयाऽसि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वसुधे! या त्वम् दशरथात् च्युता सती रामहस्तम् अनुप्राप्य कष्टात् कष्टतरम् गता, सा त्वम् शोचनीया असि।", "es": "The brahmin cried, \"O Earth! You are pitiable. Having been separated from Dasharatha, you have fallen into Rama's hands only to go from a bad situation to a worse one.\"", "pc": [{"w": "शोचनीया", "e": "to be pitied", "p": [{"l": "शुच्", "inf": "शोचनीय", "s": ["अनीयर्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "असि", "e": "you are", "p": [{"l": "अस्", "fin": "असि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "वसुधे", "e": "O Earth!", "p": [{"l": "वसुधा", "cn": "8.1"}]}, {"w": "या", "e": "who", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्वम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दशरथात्", "e": "from Dasharatha", "p": [{"l": "दशरथ", "cn": "5.1"}]}, {"w": "च्युता", "e": "separated", "p": [{"l": "च्यु", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामहस्तम्", "e": "the hand of Rama", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "हस्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अनुप्राप्य", "e": "having reached", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अनुप्राप्य", "vp": ["अनु", "प्र"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "कष्टात्", "e": "from a difficult state", "p": [{"l": "कष्ट", "cn": "5.1"}]}, {"w": "कष्टतरम्", "e": "to a more difficult one", "p": [{"l": "कष्टतर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "गता", "e": "gone", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "44", "i": 1230, "v": "श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिह्नाय राघवः । न ह्यकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकुपदमस्पृशत् ॥", "mn": "श्रुत्वेति॥ गोप्ता रक्षको राघवस्तस्य विप्रस्य शुचः शोकस्य हेतुं पुत्रमरणरूपं श्रुत्वा जिह्नाय लज्जितः। कुतः? हि यस्मादकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकूणां पदं राष्ट्रं नास्पृशत्। वृद्धे जीवति यवीयान्न म्रियत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य शुचः हेतुम् श्रुत्वा गोप्ता राघवः जिह्नाय। हि अकालभवः मृत्युः इक्ष्वाकुपदम् न अस्पृशत्।", "es": "Hearing the cause of the brahmin's grief, the protector Rama felt ashamed, for indeed, untimely death had never before touched the kingdom of the Ikshvakus.", "pc": [{"w": "श्रुत्वा", "e": "Having heard", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "शुचः", "e": "of grief", "p": [{"l": "शुच्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "हेतुम्", "e": "the cause", "p": [{"l": "हेतु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "गोप्ता", "e": "The protector", "p": [{"l": "गोप्तृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "जिह्नाय", "e": "felt ashamed", "p": [{"l": "ह्री", "fin": "जिह्नाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "राघवः", "e": "Raghava (Rama)", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "हि", "e": "for indeed", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "अकालभवः", "e": "born out of time", "p": [{"l": "अकाल"}, {"l": "भव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मृत्युः", "e": "death", "p": [{"l": "मृत्यु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इक्ष्वाकुपदम्", "e": "the realm of the Ikshvakus", "p": [{"l": "इक्ष्वाकु"}, {"l": "पद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अस्पृशत्", "e": "did touch", "p": [{"l": "स्पृश्", "fin": "अस्पृशत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "15", "n": "45", "i": 1231, "v": "स मुहूर्तं क्षमस्वेति द्विजमाश्वास्य दुःखितम् । यानं सस्मार कौबेरं वैवस्वतजिगीषया ॥", "mn": "स इति॥ स रामो दुःखितं द्विजं मुहूर्तं क्षमस्वेत्याश्वास्य वैवस्वतस्यान्तकस्य जिगीषया जेतुमिच्छया कौबेरं यानं पुष्पकं सस्मार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः दुःखितम् द्विजम् 'मुहूर्तम् क्षमस्व' इति आश्वास्य, वैवस्वतजिगीषया कौबेरम् यानम् सस्मार।", "es": "Consoling the grieving brahmin with the words, \"Please wait a moment,\" Rama, with the desire to conquer Yama (the god of death), recalled Kubera's celestial chariot, Pushpaka.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "मुहूर्तम्", "e": "for a moment", "p": [{"l": "मुहूर्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "क्षमस्व", "e": "please wait", "p": [{"l": "क्षम्", "fin": "क्षमस्व", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "A1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "द्विजम्", "e": "the brahmin", "p": [{"l": "द्विज", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आश्वास्य", "e": "having consoled", "p": [{"l": "श्वस्", "inf": "आश्वास्य", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "दुःखितम्", "e": "grieving", "p": [{"l": "दुःखित", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यानम्", "e": "chariot", "p": [{"l": "यान", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सस्मार", "e": "recalled", "p": [{"l": "स्मृ", "fin": "सस्मार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "कौबेरम्", "e": "of Kubera", "p": [{"l": "कौबेर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वैवस्वतजिगीषया", "e": "with the desire to conquer Yama", "p": [{"l": "वैवस्वत"}, {"l": "जिगीषा", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "46", "i": 1232, "v": "आत्तशस्त्रस्तदध्यास्य प्रस्थितः स रघूद्वहः । उञ्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरस्वती ॥", "mn": "आत्तेति॥ स रघूद्वहो राम आत्तशस्त्रः सन्। तत् पुष्पकमध्यास्य प्रस्थितः। अथ तस्य पुरो गूढरूपा सरस्वत्यशरीरा वागुञ्चचारोद्बभूव ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आत्तशस्त्रः सः रघूद्वहः तत् अध्यास्य प्रस्थितः। गूढरूपा सरस्वती तस्य पुरः उच्चचार।", "es": "Having taken his weapons and boarded the chariot, that scion of the Raghus, Rama, set out. The goddess Sarasvati, in an invisible form as a divine voice, went before him.", "pc": [{"w": "आत्तशस्त्रः", "e": "Having taken up his weapons", "p": [{"l": "आत्त"}, {"l": "शस्त्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "it", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अध्यास्य", "e": "having boarded", "p": [{"l": "आस्", "inf": "अध्यास्य", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "प्रस्थितः", "e": "set out", "p": [{"l": "स्था", "inf": "प्रस्थित", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रघूद्वहः", "e": "the bearer of the Raghu lineage", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "उद्वह", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उच्चचार", "e": "went forth", "p": [{"l": "चर्", "fin": "उच्चचार", "vp": ["उद्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "पुरः", "e": "before", "p": [{"l": "पुरस्"}]}, {"w": "तस्य", "e": "him", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "गूढरूपा", "e": "in a hidden form", "p": [{"l": "गूढ"}, {"l": "रूपा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सरस्वती", "e": "Sarasvati (a divine voice)", "p": [{"l": "सरस्वती", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "47", "i": 1233, "v": "राजन्! प्रजासु ते कश्चिदपचारः प्रवर्तते । तमस्विष्य प्रशमयेर्भवितासि ततः कृती ॥", "mn": "राजन्निति॥ हे राजन्! ते प्रजासु कश्चिदपचारो वर्णधर्मव्यतिकरः प्रवर्तते। तमपचारमन्विष्य प्रशमयेः। ततः कृती कृतकृत्यो भवितासि भविष्यसि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राजन्! ते प्रजासु कश्चित् अपचारः प्रवर्तते। तम् अन्विष्य प्रशमयेः। ततः कृती भवितासि।", "es": "The divine voice said: \"O King, some transgression is occurring among your subjects. Investigate and quell it. Then you will be successful (in reviving the boy).\"", "pc": [{"w": "राजन्", "e": "O King!", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "8.1"}]}, {"w": "प्रजासु", "e": "among the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "7.3"}]}, {"w": "ते", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कश्चित्", "e": "some", "p": [{"l": "कश्चित्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपचारः", "e": "transgression", "p": [{"l": "अपचार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रवर्तते", "e": "is occurring", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रवर्तते", "vp": ["प्र"], "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "तम्", "e": "it", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्विष्य", "e": "having investigated", "p": [{"l": "इष्", "inf": "अन्विष्य", "vp": ["अनु"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "प्रशमयेः", "e": "you should quell", "p": [{"l": "शम्", "fin": "प्रशमयेः", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्"], "t": "विधिलिङ्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "भवितासि", "e": "you will be", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवितासि", "t": "लुट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "कृती", "e": "successful", "p": [{"l": "कृतिन्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "48", "i": 1234, "v": "इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन्वर्णविक्रियाम् । दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥", "mn": "इतीति॥ इत्याप्तवचनाद्रामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेष्यन्नपनेष्यन् वेगेन निष्कम्पकेतुना पत्रेण वाहनेन पुष्पकेण। `पत्रं वाहनपक्षयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|187)। दिशः पपात धावति स्म ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति आप्तवचनात् वर्णविक्रियाम् विनेष्यन् रामः वेगनिष्कम्पकेतुना पत्रेण दिशः पपात।", "es": "Hearing this trustworthy voice and intending to correct the transgression of social order, Rama flew through the skies in his chariot, whose banner remained still due to its immense speed.", "pc": [{"w": "इति", "e": "Thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "आप्तवचनात्", "e": "from the trustworthy utterance", "p": [{"l": "आप्त"}, {"l": "वचन", "cn": "5.1"}]}, {"w": "रामः", "e": "Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विनेष्यन्", "e": "intending to remove", "p": [{"l": "नी", "inf": "विनेष्यत्", "vp": ["वि"], "s": ["स्य", "शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "वर्णविक्रियाम्", "e": "the disorder of the social classes", "p": [{"l": "वर्ण"}, {"l": "विक्रिया", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दिशः", "e": "the directions (skies)", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "पपात", "e": "flew", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पपात", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "पत्रेण", "e": "with his vehicle", "p": [{"l": "पत्र", "cn": "3.1"}]}, {"w": "वेगनिष्कम्पकेतुना", "e": "whose banner was motionless due to speed", "p": [{"l": "वेग"}, {"l": "निष्कम्प"}, {"l": "केतु", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "49", "i": 1235, "v": "अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् । ददर्श कंचिदैक्ष्वाकस्तपस्यन्तमधोमुखम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथेक्ष्वाकुवंशप्रभव ऐक्ष्वाको रामः। `कोपधादण्` (पा.4।2।32) इत्यणि कृते `दाण्डिनायन-` (पा.6।4।174) इत्यादिनोकारलोपनिपातः। धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनमधोमुखं तपस्यन्तं तपश्चरन्तं कंचित्पुरुषं ददर्श ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ ऐक्ष्वाकः धूमाभिताम्राक्षम्, अधोमुखम्, वृक्षशाखावलम्बिनम्, तपस्यन्तम् कञ्चित् ददर्श।", "es": "Then Rama, the descendant of Ikshvaku, saw a certain man performing penance, hanging upside down from a tree branch, his eyes coppery-red from the smoke.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "धूमाभिताम्राक्षम्", "e": "whose eyes were coppery-red from smoke", "p": [{"l": "धूम"}, {"l": "अभिताम्र"}, {"l": "अक्ष", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वृक्षशाखावलम्बिनम्", "e": "hanging from a tree branch", "p": [{"l": "वृक्ष"}, {"l": "शाखा"}, {"l": "अवलम्बिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ददर्श", "e": "saw", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "कञ्चित्", "e": "someone", "p": [{"l": "कञ्चित्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ऐक्ष्वाकः", "e": "the descendant of Ikshvaku (Rama)", "p": [{"l": "ऐक्ष्वाक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तपस्यन्तम्", "e": "performing penance", "p": [{"l": "तपस्", "inf": "तपस्यत्", "s": ["क्यच्", "शतृ"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "अधोमुखम्", "e": "head downwards", "p": [{"l": "अधोमुख", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "50", "i": 1236, "v": "पृष्टनामान्वयो राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः । आत्मानं शम्बुकं नाम शूद्रं सुपरदार्थिनम् ॥", "mn": "पृष्टेति॥ राज्ञा नाम चान्वयश्च नामान्वयौ, तौ पृष्टौ यस्य तथोक्तः। धूमं पिबतीति धूमपः। `सुपि-` (पा.3।2।4) इति योगविभागात्कप्रत्ययः। स पुरुष आत्मानं सुरपदार्थिनम्। अनेन प्रयोजनमपि पृष्टमिति ज्ञेयम्। शम्बुकं नाम शूद्रमाचष्ट बभाषे किल ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राज्ञा पृष्टनामान्वयः सः धूमपः किल आत्मानम् शम्बुकम् नाम, सुपरदार्थिनम् शूद्रम् आचष्ट।", "es": "When asked his name and lineage by the king, that smoke-drinker identified himself as a Shudra named Shambuka, who was aspiring to attain a high state (heaven) through his penance.", "pc": [{"w": "पृष्टनामान्वयः", "e": "he whose name and lineage were asked", "p": [{"l": "पृष्ट"}, {"l": "नाम"}, {"l": "अन्वय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राज्ञा", "e": "by the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "आचष्ट", "e": "told", "p": [{"l": "चक्ष्", "fin": "आचष्ट", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "धूमपः", "e": "the smoke-drinker", "p": [{"l": "धूमप", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आत्मानम्", "e": "himself", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शम्बुकम्", "e": "Shambuka", "p": [{"l": "शम्बुक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "नाम", "e": "by name", "p": [{"l": "नाम"}]}, {"w": "शूद्रम्", "e": "a Shudra", "p": [{"l": "शूद्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सुपरदार्थिनम्", "e": "desirous of a high state", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "पद"}, {"l": "अर्थिन्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "51", "i": 1237, "v": "तपस्यनधइकारित्वात्प्रजानां तमघावहम् । शीर्षच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रमाददे ॥", "mn": "तपसीति॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानामघावहं दुःखावहं तं शूद्रं शीर्षच्छेद्यम्। `शीर्षच्छेदाद्यञ्च` (पा.5।1।65) इति यत्प्रत्ययः। परिच्छिद्य निश्चित्य नियन्ता रक्षको रामः शस्त्रमाददे जग्राह ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नियन्ता, तपसि अनधिकारित्वात् प्रजानाम् अघावहम् तम् शीर्षच्छेद्यम् परिच्छिद्य, शस्त्रम् आददे।", "es": "Recognizing that he was bringing misfortune upon the people due to his unauthorized practice of penance, the ruler Rama, having judged him deserving of beheading, took up his sword.", "pc": [{"w": "तपसि", "e": "in penance", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अनधिकारित्वात्", "e": "due to ineligibility", "p": [{"l": "अनधिकारित्व", "cn": "5.1"}]}, {"w": "प्रजानाम्", "e": "to the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}]}, {"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अघावहम्", "e": "bringing misfortune", "p": [{"l": "अघ"}, {"l": "आवह", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शीर्षच्छेद्यम्", "e": "as one deserving beheading", "p": [{"l": "शीर्ष"}, {"l": "छेद्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "परिच्छिद्य", "e": "having determined", "p": [{"l": "छिद्", "inf": "परिच्छिद्य", "vp": ["परि"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "नियन्ता", "e": "The controller (Rama)", "p": [{"l": "नियन्तृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शस्त्रम्", "e": "his weapon", "p": [{"l": "शस्त्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आददे", "e": "took up", "p": [{"l": "दा", "fin": "आददे", "vp": ["आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}]},
{"c": "15", "n": "52", "i": 1238, "v": "स तद्वक्त्रम् हिमक्लिष्टकिञ्जल्कमिव पङ्कजम्। ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु कण्ठनालादपातयत् ॥", "mn": "स इति॥ स रामो ज्योतिष्कणैः स्फुलोङ्गैराहतानि दग्धानि श्मश्रूणि यस्य तत्तस्य वक्त्रम्। हिमक्लिष्टकिञ्जल्कं पङ्कजमिव। कण्ठ एव नालं तस्मादपातयत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु तत् वक्त्रम्, हिमक्लिष्टकिञ्जल्कम् पङ्कजम् इव, कण्ठनालात् अपातयत्।", "es": "Rama then struck off that head—whose beard was singed by sparks from the sword—from the stalk of its neck, like severing a lotus whose filaments are bitten by frost.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वक्त्रम्", "e": "face", "p": [{"l": "वक्त्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "हिमक्लिष्टकिञ्जल्कम्", "e": "whose filaments were bitten by frost", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "क्लिष्ट"}, {"l": "किञ्जल्क", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "पङ्कजम्", "e": "a lotus", "p": [{"l": "पङ्कज", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु", "e": "whose beard was struck by sparks of light", "p": [{"l": "ज्योतिष्कण"}, {"l": "आहत"}, {"l": "श्मश्रु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कण्ठनालात्", "e": "from the stalk of the neck", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "नाल", "cn": "5.1"}]}, {"w": "अपातयत्", "e": "caused to fall", "p": [{"l": "पत्", "fin": "अपातयत्", "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "15", "n": "53", "i": 1239, "v": "कृतदण्डः स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतिम् । तपसा दुश्चरेणापि न स्वमार्गविलङ्घिना ॥", "mn": "कृतेति॥ शूद्रः शम्बुको राज्ञा स्वयं कृतदण्डः कृतशिक्षः सन्। सतां गतिं लेभे। दुश्चरेणापि स्वमार्गविलङ्घिना। अनधिकारदुष्टेनेत्यर्थः। तपसा न लेभे। अत्र मनुः(8।3।18) `राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः मुकृतिनो यथा ॥` इति॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राज्ञा स्वयम् कृतदण्डः सः शूद्रः सताम् गतिम् लेभे, या गतिः दुश्चरेण अपि स्वमार्गविलङ्घिना तपसा न लभ्यते।", "es": "That Shudra, having been punished by the king himself, attained the exalted state of the virtuous—a state not achievable even by difficult penance if it involves transgressing one's prescribed path.", "pc": [{"w": "कृतदण्डः", "e": "Punished", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "दण्ड", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्वयम्", "e": "himself", "p": [{"l": "स्वयम्"}]}, {"w": "राज्ञा", "e": "by the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "लेभे", "e": "attained", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "शूद्रः", "e": "the Shudra", "p": [{"l": "शूद्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सताम्", "e": "of the righteous", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "गतिम्", "e": "the state", "p": [{"l": "गति", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तपसा", "e": "by penance", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "दुश्चरेण", "e": "difficult", "p": [{"l": "दुश्चर", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "स्वमार्गविलङ्घिना", "e": "by transgressing one's own path", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "विलङ्घिन्", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "54", "i": 1240, "v": "रघुनाथोऽप्यगस्त्येन मार्गसंदर्शितात्मना । महौजसा संयुयुजे शरत्काल इवेन्दुना ॥", "mn": "रघुनाथ इति॥ रघुनाथोऽपि मार्गसंदर्शितात्मना महौजसाऽगस्त्येन। इन्दुना शरत्काल इव संयुयुजे संगतः। इन्दावपि विशेषणं योज्यम्‌। `रघुनाथ` इत्यत्र क्षुभ्रादित्वाण्णत्वाभावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मार्ग-संदर्शित-आत्मना रघुनाथः अपि महौजसा अगस्त्येन, शरत्-कालः इन्दुना इव, संयुयुजे ।", "es": "Raghunatha (Rama), to whom the path was shown, was united with the greatly splendid Agastya, just as the autumn season is united with the moon.", "pc": [{"w": "रघुनाथः", "e": "Raghunatha (Rama)", "p": [{"l": "रघुनाथ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "अगस्त्येन", "e": "by Agastya", "p": [{"l": "अगस्त्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मार्गसंदर्शितात्मना", "e": "by him to whom the way was shown", "p": [{"l": "मार्ग"}, {"l": "संदर्शित"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "महौजसा", "e": "by the one with great splendor", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "ओजस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "संयुयुजे", "e": "was united with", "p": [{"l": "युज्", "fin": "संयुयुजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["सम्"], "pp": "A1"}]}, {"w": "शरत्कालः", "e": "the autumn season", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "काल", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "इन्दुना", "e": "with the moon", "p": [{"l": "इन्दु", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "55", "i": 1241, "v": "कुम्भयोनिरलंकारं तस्मै दिव्यपरिग्रहम् । ददौ दत्तं समुद्रेण पीतेनेवात्मनिष्क्रयम् ॥", "mn": "कुम्भेति॥ कुम्भयोनिरगस्त्यः पीतेन समुद्रेणात्मनिष्क्रयमिवात्ममोचनमूल्यमिव दत्तम्। अत एव परिगृह्यत इति व्युत्पत्त्या दिव्यपरिग्रहः। दिव्यानां परिग्राह्य इत्यर्थः। तमलंकारं तस्मै रामाय ददौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कुम्भयोनिः तस्मै दिव्य-परिग्रहम् अलंकारं ददौ, यः पीतेन समुद्रेण आत्म-निष्क्रयम् इव दत्तः आसीत् ।", "es": "Kumbhayoni (Agastya) gave Rama a divine ornament, which seemed as if it had been given by the ocean he had drunk as a ransom for itself.", "pc": [{"w": "कुम्भयोनिः", "e": "Kumbhayoni (Agastya)", "p": [{"l": "कुम्भयोनि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अलंकारं", "e": "an ornament", "p": [{"l": "अलंकार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तस्मै", "e": "to him (Rama)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "दिव्यपरिग्रहम्", "e": "a divine ornament", "p": [{"l": "दिव्य"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ददौ", "e": "gave", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "दत्तं", "e": "given", "p": [{"l": "दा", "inf": "दत्त", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "समुद्रेण", "e": "by the ocean", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पीतेन", "e": "which was drunk", "p": [{"l": "पा", "inf": "पीत", "s": ["क्त"], "cn": "3.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "आत्मनिष्क्रयम्", "e": "as a ransom for itself", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "निष्क्रय", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "56", "i": 1242, "v": "तं दधन्मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण बाहुना । पश्चान्निववृते रामः प्राक्परासुर्द्विजात्मजः ॥", "mn": "तमिति॥ मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण याहुना तमलंकारं दधद्रामः पश्चान्निववृते निवृत्तः। परासुर्म-तो द्विजात्मजः प्राक् रामात्पूर्वं निववृते ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामः मैथिली-कण्ठ-निर्व्यापारेण बाहुना तम् (अलंकारम्) दधत् पश्चात् (तत्र) निववृते, यत्र प्राक् परासुः द्विज-आत्मजः (आसीत्) ।", "es": "Rama, wearing that ornament on the arm that was no longer occupied with embracing Sita's neck, returned to the place where the brahmin's son, previously lifeless, lay.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "that (ornament)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दधत्", "e": "wearing", "p": [{"l": "धृ", "inf": "दधत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण", "e": "by the arm that was not engaged in embracing Maithili's neck", "p": [{"l": "मैथिली"}, {"l": "कण्ठ"}, {"l": "निर्व्यापार", "cn": "3.1"}]}, {"w": "बाहुना", "e": "with his arm", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पश्चात्", "e": "afterwards", "p": [{"l": "पश्चात्"}]}, {"w": "निववृते", "e": "returned", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निववृते", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["नि"], "pp": "A1"}]}, {"w": "रामः", "e": "Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्राक्", "e": "before", "p": [{"l": "प्राच्"}]}, {"w": "परासुः", "e": "lifeless", "p": [{"l": "परासु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "द्विजात्मजः", "e": "the brahmin's son", "p": [{"l": "द्विज"}, {"l": "आत्मज", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "57", "i": 1243, "v": "तस्य पूर्वोदितां निन्दां द्विजः पुत्रसमागतः । स्तुत्या निवर्तयामास त्रातुर्वैवस्वतादपि ॥", "mn": "तस्येति॥ पुत्रसमागतः पुत्रेण संगतो द्विजो वैधस्वतादन्तकादपि त्रात् रक्षकस्य। `भीत्रार्थानां भवहेतुः` (पा.1।4।25) इत्यपादानात्पञ्चमी। तस्य रामस्य पूर्वोदितां पूर्वोक्तां निन्दां स्तुत्या निवर्तयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुत्र-समागतः द्विजः वैवस्वतात् अपि त्रातुः तस्य (रामस्य) पूर्व-उदिताम् निन्दाम् स्तुत्या निवर्तयामास ।", "es": "The brahmin, reunited with his son, removed with praise the blame he had previously cast upon Rama, the savior even from Yama.", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "his (Rama's)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पूर्वोदिताम्", "e": "previously uttered", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "उदित", "inf": "उदित", "pl": "वद्", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "निन्दाम्", "e": "blame", "p": [{"l": "निन्दा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "द्विजः", "e": "the brahmin", "p": [{"l": "द्विज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुत्रसमागतः", "e": "reunited with his son", "p": [{"l": "पुत्र"}, {"l": "समागत", "inf": "समागत", "pl": "गम्", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्तुत्या", "e": "with praise", "p": [{"l": "स्तुति", "cn": "3.1"}]}, {"w": "निवर्तयामास", "e": "removed", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निवर्तयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "आम्"], "pp": "P1"}]}, {"w": "त्रातुः", "e": "of the savior", "p": [{"l": "त्रातृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वैवस्वतात्", "e": "from Yama", "p": [{"l": "वैवस्वत", "cn": "5.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}]},
{"c": "15", "n": "58", "i": 1244, "v": "तमध्वराय मुक्ताश्वं रक्षः कपिनरेश्वराः । मेघाः सस्यमिवाम्भोभिरभ्यवर्षन्नुपायनैः ॥", "mn": "तमिति॥ अध्वरायाश्वमेधाय मुक्ताश्वं तं रामं रक्षःकपिनरेश्चराः सुग्रीविभीषणादयो राजानश्च। मेघा अम्भिभिः सस्यमिव। उपायनैरभ्यवर्षन् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रक्षः-कपि-नर-ईश्वराः अध्वराय मुक्त-अश्वम् तम् (रामम्) उपायनैः अभ्यवर्षन्, मेघाः सस्यम् अम्भोभिः इव ।", "es": "The lords of Rakshasas, monkeys, and men showered Rama, who had released the horse for the sacrifice, with gifts, just as clouds shower crops with water.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "him (Rama)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अध्वराय", "e": "for the sacrifice", "p": [{"l": "अध्वर", "cn": "4.1"}]}, {"w": "मुक्ताश्वम्", "e": "who had released the horse", "p": [{"l": "मुक्त"}, {"l": "अश्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रक्षःकपिनरेश्वराः", "e": "the lords of Rakshasas, monkeys, and men", "p": [{"l": "रक्षस्"}, {"l": "कपि"}, {"l": "नर"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "मेघाः", "e": "clouds", "p": [{"l": "मेघ", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सस्यम्", "e": "crop", "p": [{"l": "सस्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अम्भोभिः", "e": "with waters", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अभ्यवर्षन्", "e": "showered", "p": [{"l": "वृष्", "fin": "अभ्यवर्षन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["अभि"], "pp": "P1"}]}, {"w": "उपायनैः", "e": "with gifts", "p": [{"l": "उपायन", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "59", "i": 1245, "v": "दिग्भ्यो निमन्त्रिताशअचैनमभिजग्मुर्महर्षयः । न भौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि ॥", "mn": "दिग्भ्य इति॥ निमन्त्रिता आहूता महर्षयश्च भूम्याः संबन्धीनि भौमानिधिष्ण्यानि स्थानान्येव न। `धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|163)। किंतु ज्योतिर्मयानि नक्षत्ररूपाणि धिष्ण्यान्यपि हित्वा दिग्भ्य एनं राममभिजग्मुः ॥", "ch": {"n": "उपगीतिः"}, "anv": "निमन्त्रिताः महर्षयः च भौमानि धिष्ण्यानि एव न, ज्योतिर्मयानि अपि हित्वा, दिग्भ्यः एनम् अभिजग्मुः ।", "es": "And great sages, having been invited, came to him from all directions, leaving behind not only their earthly abodes but also their celestial, luminous ones.", "pc": [{"w": "दिग्भ्यः", "e": "from all directions", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "5.3"}]}, {"w": "निमन्त्रिताः", "e": "invited", "p": [{"l": "मन्त्र्", "inf": "निमन्त्रित", "pl": "मन्त्र्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "एनम्", "e": "him (Rama)", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अभिजग्मुः", "e": "came to", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अभिजग्मुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["अभि"], "pp": "P1"}]}, {"w": "महर्षयः", "e": "great sages", "p": [{"l": "महर्षि", "cn": "1.3"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "भौमानि", "e": "earthly", "p": [{"l": "भौम", "cn": "2.3"}]}, {"w": "एव", "e": "only", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "धिष्ण्यानि", "e": "abodes", "p": [{"l": "धिष्ण्य", "cn": "2.3"}]}, {"w": "हित्वा", "e": "having left", "p": [{"l": "हा", "inf": "हित्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "ज्योतिर्मयानि", "e": "luminous", "p": [{"l": "ज्योतिर्मय", "cn": "2.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}]},
{"c": "15", "n": "60", "i": 1246, "v": "उपशल्यनिविष्टैस्तैश्चतुर्द्वारमुखी बभौ । अयोध्या सृष्टलोकेव सद्यः पैतामही तनुः ॥", "mn": "उपेति॥ चत्वारि द्वाराण्येव मुखानि यस्याः सा चतुर्द्वारमुख्ययोध्या। उपशल्येषु ग्रामान्तेषु निविष्टैः। `ग्रामान्त उपशल्यं स्यात्` इत्यमरः। तैर्महर्षिभिः। सद्यः सृष्टलोका पितामहस्येयं पैतामही तनुर्मूर्तिरिव। बभौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उपशल्य-निविष्टैः तैः (महर्षिभिः) चतुः-द्वार-मुखी अयोध्या, सद्यः सृष्ट-लोका पैतामही तनुः इव, बभौ ।", "es": "With those sages encamped in its suburbs, Ayodhya, with its four gates, shone like the newly manifest body of Brahma which has created the worlds.", "pc": [{"w": "उपशल्यनिविष्टैः", "e": "by those encamped in the suburbs", "p": [{"l": "उपशल्य"}, {"l": "निविष्ट", "inf": "निविष्ट", "pl": "विश्", "vp": ["नि"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}]}, {"w": "तैः", "e": "by them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "चतुर्द्वारमुखी", "e": "having four gates as its face", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "द्वार"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभौ", "e": "shone", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "अयोध्या", "e": "Ayodhya", "p": [{"l": "अयोध्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सृष्टलोका", "e": "which has created the worlds", "p": [{"l": "सृष्ट"}, {"l": "लोक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "सद्यः", "e": "newly", "p": [{"l": "सद्यस्"}]}, {"w": "पैतामही", "e": "of Brahma", "p": [{"l": "पैतामह", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तनुः", "e": "body", "p": [{"l": "तनु", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "61", "i": 1247, "v": "श्लाघ्यस्त्यागोऽपि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः । अनन्यजानेः सैवासीद्यस्माज्जाया हिरण्मयी ॥", "mn": "श्लाघ्य इति॥ वैदेह्यास्त्यागोऽपि श्लाघ्यो वर्ण्य एव। कुतः? यस्माद् प्रान्वंशः प्राचीनस्थूणो यज्ञनस्थूणो यज्ञशालाविशेषः। तद्वासिनः। नास्त्यन्या जाया यस्य तस्यानन्यजानेः। `जायाया निङ्` (पा.5।4।134) इति समासान्तो निङादेशः। पत्यू रामस्य हिरण्मयी सौवर्णी। `दाण्डिनायन-` (पा.6।4।174) आदिदग्रेण निपातेः। सा निजैव जाया पत्न्यासीत्। कविवाक्यमेतत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्राक्-वंश-वासिनः अनन्य-जानेः पत्युः वैदेह्याः त्यागः अपि श्लाघ्यः (आसीत्), यस्मात् हिरण्मयी जाया सा एव आसीत् ।", "es": "Even the abandonment of Sita by her husband, who lived in his ancestral home and had no other wife, was praiseworthy, because his ritual-wife was a golden effigy of her alone.", "pc": [{"w": "श्लाघ्यः", "e": "praiseworthy", "p": [{"l": "श्लाघ्", "inf": "श्लाघ्य", "s": ["यत्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्यागः", "e": "the abandonment", "p": [{"l": "त्यज्", "inf": "त्याग", "s": ["घञ्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "वैदेह्याः", "e": "of Vaidehi (Sita)", "p": [{"l": "वैदेही", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पत्युः", "e": "of the husband", "p": [{"l": "पति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्राग्वंशवासिनः", "e": "who was living in his ancestral home", "p": [{"l": "प्राच्"}, {"l": "वंश"}, {"l": "वासिन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनन्यजानेः", "e": "who had no other wife", "p": [{"l": "अनन्य"}, {"l": "जानि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सा", "e": "she", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एव", "e": "indeed", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "यस्मात्", "e": "because", "p": [{"l": "यद्", "cn": "5.1"}]}, {"w": "जाया", "e": "wife", "p": [{"l": "जाया", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हिरण्मयी", "e": "golden", "p": [{"l": "हिरण्मय", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "62", "i": 1248, "v": "विघेरधिकसंभारस्ततः प्रववृते मखः । आसन्यत्र क्रियाविघ्ना राक्षसा एव रक्षिणः ॥", "mn": "विधेरिति॥ ततो विधेः शास्त्रादधिकसंभारोऽतिरिच्यमानपरिकरो मखः प्रववृते प्रवृतः। यत्र मखे। विहन्यन्त एभिरिति विघ्नाः प्रत्यूहाः। `घञर्थे कविधानम्`(वा.2204)इति कः। क्रियाविघअना अनुष्ठानविघातका राक्षसा एव रक्षिणो रक्षका आसन् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः अधिक-संभारः मखः विधेः प्रववृते, यत्र क्रिया-विघ्नाः राक्षसाः एव रक्षिणः आसन् ।", "es": "Then the sacrifice commenced with preparations exceeding the prescribed rules, where the Rakshasas, who were once obstructors of rites, were themselves the protectors.", "pc": [{"w": "विधेः", "e": "than the prescribed rule", "p": [{"l": "विधि", "cn": "5.1"}]}, {"w": "अधिकसंभारः", "e": "with more preparations", "p": [{"l": "अधिक"}, {"l": "संभार", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "प्रववृते", "e": "commenced", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रववृते", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}]}, {"w": "मखः", "e": "the sacrifice", "p": [{"l": "मख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आसन्", "e": "were", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "यत्र", "e": "where", "p": [{"l": "यत्र"}]}, {"w": "क्रियाविघ्नाः", "e": "the obstructors of rites", "p": [{"l": "क्रिया"}, {"l": "विघ्न", "cn": "1.3"}]}, {"w": "राक्षसाः", "e": "the Rakshasas", "p": [{"l": "राक्षस", "cn": "1.3"}]}, {"w": "एव", "e": "themselves", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "रक्षिणः", "e": "the protectors", "p": [{"l": "रक्षिन्", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "63", "i": 1249, "v": "अथ प्राचेतसोपज्ञं रामायणमितस्ततः । मैथिलेयौ कुशलवौ जगतुर्गुरुचोदितौः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ मैथिलेयौ मैथिलीतनयौ। `स्त्रीभ्यो ढक्` (पा.4।1।120) कुशलवौ गुरुणा वाल्मीकिना चोदितौ प्रेरितौ सन्तौ। प्राचेतसो वाल्मीकिः। उपज्ञायत इत्युपज्ञा। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।3।106) इति कर्मण्यङ्प्रत्ययः। प्राचेतसस्योपज्ञा। `आतश्चोपसर्गे` (पा.3।3।106) इति कर्मण्यङ्गप्रत्ययः। प्राचेतसस्योपज्ञा प्राचेतसोपज्ञम्। प्राचेतसेनादौ ज्ञातमित्यर्थः। `उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यात्` इत्यमरः (अ.को.2|7|15)। `उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्` (पा.2।4।21) इति नपुंसकत्वम्। अय्यते ज्ञायतेऽनेनेत्ययनम्। रामस्यायनं चरितं रामायणं रामायणाखअयं काव्यम्। `पूर्वपदात्संज्ञायामगः` (पा.8।4।3) इति णत्वम्। उत्तरायणमितिवत्। इतस्ततोजगतुः। गायतेर्लिट् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ गुरु-चोदितौ मैथिलेयौ कुश-लवौ प्राचेतस-उपज्ञम् रामायणम् इतः ततः जगतुः ।", "es": "Then, instructed by their guru, Kusha and Lava, the sons of Sita, sang the Ramayana, which was first composed by Valmiki, here and there in the sacrificial assembly.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "प्राचेतसोपज्ञम्", "e": "first composed by Prachetasa (Valmiki)", "p": [{"l": "प्राचेतस"}, {"l": "उपज्ञ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रामायणम्", "e": "the Ramayana", "p": [{"l": "रामायण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इतस्ततः", "e": "here and there", "p": [{"l": "इतस्"}, {"l": "ततस्"}]}, {"w": "मैथिलेयौ", "e": "the sons of Maithili", "p": [{"l": "मैथिलेय", "cn": "1.2"}]}, {"w": "कुशलवौ", "e": "Kusha and Lava", "p": [{"l": "कुश"}, {"l": "लव", "cn": "1.2"}]}, {"w": "जगतुः", "e": "sang", "p": [{"l": "गै", "fin": "जगतुः", "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "गुरुचोदितौ", "e": "instructed by their guru", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "चोदित", "inf": "चोदित", "pl": "चुद्", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.2"}]}]},
{"c": "15", "n": "64", "i": 1250, "v": "वृत्तं रामस्य वाल्मीकेः कृतिस्तौ किंनरस्वनौ । किं तद्येन मनो हर्तुमलं स्यातां न श्रृण्वताम् ॥", "mn": "वृत्तमिति॥ रामस्य वृत्तं वर्ण्यम्। वस्त्विति शेषः। वाल्मीकेः कृतिः काव्यम्। गेयमिति शेषः। तौ कुशलवौ किंनरस्वनौ किंनरकण्ठौ गायकौ। पुनरिति शेषः। अत एव तत्किं येन निमित्तेन तौ शृण्वतां मनो हर्तुमलं शक्तौ न स्याताम्। सर्वं सरसमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "रामस्य वृत्तम्, वाल्मीकेः कृतिः, तौ किंनर-स्वनौ (च) । तत् किम् (अस्ति) येन (एतत् त्रयम्) शृण्वताम् मनः हर्तुम् अलम् न स्याताम्?", "es": "The story was of Rama, the composition was Valmiki's, and the two singers had voices like Kinnaras. What was there that would not be able to captivate the minds of the listeners?", "pc": [{"w": "वृत्तं", "e": "the story", "p": [{"l": "वृत्त", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामस्य", "e": "of Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वाल्मीकेः", "e": "of Valmiki", "p": [{"l": "वाल्मीकि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कृतिः", "e": "the composition", "p": [{"l": "कृति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तौ", "e": "those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}]}, {"w": "किंनरस्वनौ", "e": "with voices like Kinnaras", "p": [{"l": "किंनर"}, {"l": "स्वन", "cn": "1.2"}]}, {"w": "किं", "e": "what", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "येन", "e": "by which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "मनः", "e": "the mind", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "हर्तुम्", "e": "to captivate", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हर्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "अलं", "e": "able", "p": [{"l": "अलम्"}]}, {"w": "स्यातां", "e": "would be", "p": [{"l": "अस्", "fin": "स्याताम्", "pn": 6, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "शृण्वताम्", "e": "of the listeners", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "शृण्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "65", "i": 1251, "v": "रूपे गीते च माधुर्यं तयोस्तज्ज्ञैर्निवेदितम् । ददर्श सानुजो रामः शुश्राव च कुतूहली ॥", "mn": "रूप इति॥ ते जानन्तीति तज्ज्ञाः, तैस्तज्ज्ञैरभिज्ञैर्निवेदितं तयोः कुशलवयो रूपे आकारे गीते च माधुर्यं रामणीयकं सानुजो रामाः कुतूहली सानन्दः सन्, यथासंख्यं ददर्श शुश्राव च ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तज्ज्ञैः निवेदितम् तयोः रूपे गीते च माधुर्यम् कुतूहली स-अनुजः रामः ददर्श शुश्राव च ।", "es": "The charm in their appearance and the sweetness in their song, reported by experts, was seen and heard by the curious Rama along with his younger brothers.", "pc": [{"w": "रूपे", "e": "in their form", "p": [{"l": "रूप", "cn": "7.1"}]}, {"w": "गीते", "e": "in their song", "p": [{"l": "गीत", "cn": "7.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "माधुर्यं", "e": "the sweetness", "p": [{"l": "माधुर्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तयोः", "e": "their", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "तज्ज्ञैः", "e": "by experts", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "3.3"}]}, {"w": "निवेदितम्", "e": "reported", "p": [{"l": "विद्", "inf": "निवेदित", "pl": "विद्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "ददर्श", "e": "saw", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "सानुजः", "e": "with his younger brothers", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामः", "e": "Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शुश्राव", "e": "heard", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "शुश्राव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "कुतूहली", "e": "curious", "p": [{"l": "कुतूहलिन्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "66", "i": 1252, "v": "तद्गीतश्रवणैकाग्रा संसदश्रुमुखी बभौ । हिमनिष्यन्दिनी प्रातर्निर्वातेव वनस्थली ॥", "mn": "तदिति॥ तयोर्गीतश्रवण एकाग्राऽऽसक्ता। अश्रुमुखी। आनन्दादिति भावः। संसत् सभा प्रातर्हिमनिष्यन्दिनी निर्वाता वातरहिता वनस्थलीव। बभौ शुशुभे। आनन्दपारवश्यान्निष्पन्दमास्त इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्-गीत-श्रवण-एकाग्रा अश्रु-मुखी संसद्, प्रातः निर्-वाता हिम-निष्यन्दिनी वन-स्थली इव, बभौ ।", "es": "The assembly, intently focused on hearing their song and with tear-filled faces, appeared like a windless forest glade in the morning, shedding drops of dew.", "pc": [{"w": "तद्गीतश्रवणैकाग्रा", "e": "intently focused on hearing their song", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "गीत"}, {"l": "श्रवण"}, {"l": "एकाग्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "संसद्", "e": "the assembly", "p": [{"l": "संसद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अश्रुमुखी", "e": "with tear-filled faces", "p": [{"l": "अश्रु"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभौ", "e": "appeared", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "हिमनिष्यन्दिनी", "e": "shedding dew", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "निष्यन्दिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रातः", "e": "in the morning", "p": [{"l": "प्रातर्"}]}, {"w": "निर्वाता", "e": "windless", "p": [{"l": "निर्वात", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "वनस्थली", "e": "a forest glade", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "स्थली", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "67", "i": 1253, "v": "वयोवेषविसंवादि रामस्य च तयोस्तदा । जनता प्रेक्ष्य सादृश्यं नाक्षिकम्पं व्यतिष्ठत ॥", "mn": "वय इति॥ जनता जनानां समूहः। `ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल्` (पा.4।3।7) इति तल्प्रत्ययः। वयोवेषाभ्यामेव विसंवादि विलक्षणं तदा तयोः कुशलवयो रामस्य चच सादृश्यं प्रेक्ष्य। नास्त्यक्षिकम्पो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा, नञर्थस्य नशब्दस्य बहुव्रीहिः। व्यतिष्ठतातिष्ठत्। `समवप्रविभ्यः स्थः` (पा.1।3।22) इत्यात्मनेपदम्। विस्मयादनिमिषमद्राक्षीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तदा जनता रामस्य तयोः च वयः-वेष-विसंवादि सादृश्यम् प्रेक्ष्य अक्षि-कम्पम् न व्यतिष्ठत ।", "es": "Then the people, seeing the resemblance between Rama and the two boys—a resemblance at odds with their different ages and attire—stood without blinking their eyes.", "pc": [{"w": "वयोवेषविसंवादि", "e": "which was at variance with their age and dress", "p": [{"l": "वयस्"}, {"l": "वेष"}, {"l": "विसंवादिन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रामस्य", "e": "of Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "6.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "तयोः", "e": "of those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "तदा", "e": "then", "p": [{"l": "तदा"}]}, {"w": "जनता", "e": "the people", "p": [{"l": "जनता", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रेक्ष्य", "e": "having seen", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "सादृश्यं", "e": "the resemblance", "p": [{"l": "सादृश्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "अक्षिकम्पं", "e": "without blinking", "p": [{"l": "अक्षि"}, {"l": "कम्प", "cn": "2.1"}]}, {"w": "व्यतिष्ठत", "e": "remained", "p": [{"l": "स्था", "fin": "व्यतिष्ठत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि"], "pp": "A1"}]}]},
{"c": "15", "n": "68", "i": 1254, "v": "उभयोर्न तथा लोकः प्रावीण्येन विसिष्मिपे । नृपतेः प्रीतिदानेषु वीतस्पृहतया यथा ॥", "mn": "उभयोरिति॥ लोको जन उभयोः कुमारयोः प्राविण्येन नैपुण्येन तथा न विसिष्मिये न विस्मितवान्, यथा नृपतेः प्रीतिदानेषु वीतस्पृहतया नैःस्पृह्येण विसिष्मिये ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "लोकः उभयोः प्रावीण्येन तथा न विसिष्मिये, यथा नृपतेः प्रीति-दानेषु (तयोः) वीत-स्पृहतया (विसिष्मिये) ।", "es": "The people were not as astonished by the skill of the two boys as they were by their complete lack of desire for the affectionate gifts offered by the king.", "pc": [{"w": "उभयोः", "e": "of the two", "p": [{"l": "उभ", "cn": "6.2"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "तथा", "e": "so much", "p": [{"l": "तथा"}]}, {"w": "लोकः", "e": "the people", "p": [{"l": "लोक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रावीण्येन", "e": "by the skill", "p": [{"l": "प्रावीण्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "विसिष्मिये", "e": "was astonished", "p": [{"l": "स्मि", "fin": "विसिष्मिये", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["वि"], "pp": "A1"}]}, {"w": "नृपतेः", "e": "of the king", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रीतिदानेषु", "e": "in the gifts of affection", "p": [{"l": "प्रीति"}, {"l": "दान", "cn": "7.3"}]}, {"w": "वीतस्पृहतया", "e": "by the lack of desire", "p": [{"l": "वीत"}, {"l": "स्पृहा", "cn": "3.1"}]}, {"w": "यथा", "e": "as", "p": [{"l": "यथा"}]}]},
{"c": "15", "n": "69", "i": 1255, "v": "गेये को नु विनेता वां कस्य चेयं कृतिः कवेः । इति राज्ञा स्वयं पृष्टौ तौ वाल्मीकिमशंसताम् ॥", "mn": "गेय इति॥ गेये गीते को नु वां युवयोर्विनेता शिक्षकः। `नु`शब्दः प्रश्ने। `नु पृच्छायां वितर्के च` इत्यमरः। इयं च कस्य कवेः कृतिरिति राज्ञा स्वयं पृष्टौ तौ कुशलवौ वाल्मीकिमशंसतामुक्तवन्तौ। विनेतारं कविं चेत्यर्थः। `गेये केन विनीतौ वाम्` इति पाठे `वा` इति युष्मदर्थप्रतिपादकमव्ययं द्रष्टव्यम्। तथा चायमर्थः।-तेन पुंसा वां युवां गेये गीतविषये विनीतौ शिक्षितौ? कर्मणि निष्ठाप्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "\"गेये वाम् विनेता कः नु? इयम् कृतिः च कस्य कवेः?\" इति राज्ञा स्वयम् पृष्टौ तौ वाल्मीकिम् अशंसताम् ।", "es": "\"Who indeed is your instructor in singing? And whose composition is this?\" When asked this by the king himself, the two boys named Valmiki.", "pc": [{"w": "गेये", "e": "in singing", "p": [{"l": "गेय", "cn": "7.1"}]}, {"w": "कः", "e": "who", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नु", "e": "indeed", "p": [{"l": "नु"}]}, {"w": "विनेता", "e": "the instructor", "p": [{"l": "विनेतृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वां", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "कस्य", "e": "whose", "p": [{"l": "किम्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "इयं", "e": "this", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कृतिः", "e": "composition", "p": [{"l": "कृति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कवेः", "e": "of the poet", "p": [{"l": "कवि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "राज्ञा", "e": "by the king", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "स्वयं", "e": "himself", "p": [{"l": "स्वयम्"}]}, {"w": "पृष्टौ", "e": "asked", "p": [{"l": "प्रछ्", "inf": "पृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.2"}]}, {"w": "तौ", "e": "those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.2"}]}, {"w": "वाल्मीकिं", "e": "Valmiki", "p": [{"l": "वाल्मीकि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अशंसतां", "e": "named", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "अशंसताम्", "pn": 6, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "15", "n": "70", "i": 1256, "v": "अथ सावरजो रामः प्राचेतसमुपेयिवान् । ऊरूकृत्यात्मनो देहं राज्यमस्मै न्यवेदयत् ॥", "mn": "अथेति॥ अथध सावरजो रामः प्राचेतसं वाल्मीकिमुपेयिवान् प्राप्तः सन्। देहमात्मानं ऊरीकृत्य। आत्मानं स्थापयित्वेत्यर्थः। राज्यमस्मै प्राचेतसाय न्यवेदयत् समर्पितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ स-अवरजः रामः प्राचेतसम् उपेयिवान्, आत्मनः देहम् ऊरीकृत्य राज्यम् च अस्मै न्यवेदयत् ।", "es": "Then Rama, with his younger brothers, approached Valmiki. Promising his own body and kingdom, he offered them to the sage.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "सावरजः", "e": "with his younger brothers", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अवरज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "रामः", "e": "Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्राचेतसं", "e": "to Prachetasa (Valmiki)", "p": [{"l": "प्राचेतस", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उपेयिवान्", "e": "having approached", "p": [{"l": "इ", "inf": "उपेयिवस्", "pl": "इ", "vp": ["उप"], "s": ["क्वसु"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "ऊरीकृत्य", "e": "having promised", "p": [{"l": "कृ", "inf": "ऊरीकृत्य", "pl": "कृ", "s": ["च्वि", "ल्यप्"]}]}, {"w": "आत्मनः", "e": "his own", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "देहं", "e": "body", "p": [{"l": "देह", "cn": "2.1"}]}, {"w": "राज्यं", "e": "kingdom", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अस्मै", "e": "to him", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "न्यवेदयत्", "e": "offered", "p": [{"l": "विद्", "fin": "न्यवेदयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}]}]},
{"c": "15", "n": "71", "i": 1257, "v": "स तावाख्याय रामाय मैथिलेयौ तदात्मजौ । कविः कारुणिको वव्रे सीतायाः संपरिग्रहम् ॥", "mn": "स इति॥ करुणा प्रयोजनमस्य कारुणिको दयासुः। `प्रयोजनम्` (पा.5।1।109) इति ठञ्। `स्यादृयालुः कारुणिकः` इत्यमरः। स कवी रामाय तौ मैथिलेयौ तदात्मजौ रामसुतावाख्याय सीतायाः संपरिग्रहं स्वीकारं वव्रे ययाचे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः कारुणिकः कविः तौ मैथिलेयौ तत्-आत्मजौ इति रामाय आख्याय, सीतायाः संपरिग्रहम् वव्रे ।", "es": "The compassionate poet, Valmiki, after revealing to Rama that those two sons of Maithili were his own sons, asked for the acceptance of Sita.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तौ", "e": "those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}]}, {"w": "आख्याय", "e": "having revealed", "p": [{"l": "ख्या", "inf": "आख्याय", "pl": "ख्या", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "रामाय", "e": "to Rama", "p": [{"l": "राम", "cn": "4.1"}]}, {"w": "मैथिलेयौ", "e": "as the sons of Maithili", "p": [{"l": "मैथिलेय", "cn": "2.2"}]}, {"w": "तदात्मजौ", "e": "as his own sons", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आत्मज", "cn": "2.2"}]}, {"w": "कविः", "e": "the poet", "p": [{"l": "कवि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कारुणिकः", "e": "compassionate", "p": [{"l": "कारुणिक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वव्रे", "e": "asked for", "p": [{"l": "वृ", "fin": "वव्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "सीतायाः", "e": "of Sita", "p": [{"l": "सीता", "cn": "6.1"}]}, {"w": "संपरिग्रहं", "e": "the acceptance", "p": [{"l": "सम्परिग्रह", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "72", "i": 1258, "v": "तात! शुद्धा समक्षं नः स्नुषा ते जातवेदसि । दौरात्म्याद्रक्षसस्तां तु नात्रत्याः श्रद्वधुः प्रजाः ॥", "mn": "तातेति॥ हे तात! ते स्नुषा सीता नोऽस्माकम्। अक्ष्णोः समीपं समक्षम्। `अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः` (पा.5।4।107) इति समासान्तष्टच्। जातवेदसि वह्नौ शुद्धा। नास्माकमविश्वास इत्यर्थः। किंतु रक्षसो रावणस्य दौरात्म्यादत्रत्याः प्रजास्तां न श्रद्वधुर्न विशश्वसुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(रामः उवाच) तात! ते स्नुषा नः समक्षम् जातवेदसि शुद्धा (अस्ति) । तु रक्षसः दौरात्म्यात् अत्रत्याः प्रजाः ताम् न श्रद्दधुः ।", "es": "(Rama replied) \"O revered one, your daughter-in-law was purified in the fire in our presence. But due to the wickedness of the Rakshasa, the people here did not believe in her.\"", "pc": [{"w": "तात", "e": "O revered one", "p": [{"l": "तात", "cn": "8.1"}]}, {"w": "शुद्धा", "e": "purified", "p": [{"l": "शुध्", "inf": "शुद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "समक्षं", "e": "in the presence", "p": [{"l": "समक्षम्"}]}, {"w": "नः", "e": "of us", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "स्नुषा", "e": "daughter-in-law", "p": [{"l": "स्नुषा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ते", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "जातवेदसि", "e": "in the fire", "p": [{"l": "जातवेदस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "दौरात्म्यात्", "e": "due to the wickedness", "p": [{"l": "दौरात्म्य", "cn": "5.1"}]}, {"w": "रक्षसः", "e": "of the Rakshasa", "p": [{"l": "रक्षस्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तां", "e": "her", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तु", "e": "but", "p": [{"l": "तु"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "अत्रत्याः", "e": "of this place", "p": [{"l": "अत्रत्य", "cn": "1.3"}]}, {"w": "श्रद्दधुः", "e": "believed", "p": [{"l": "धा", "fin": "श्रद्दधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["श्रत्"], "pp": "P1"}]}, {"w": "प्रजाः", "e": "the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "73", "i": 1259, "v": "ताः स्वचारित्रमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैथिली । ततः पुत्रवतीमेनां प्रतिपत्स्ये त्वदाज्ञया ॥", "mn": "ता इति॥ मैथिली स्वचारित्रमुद्दिश्य ताः प्रजाः प्रत्याययतु विश्वासयतु। विश्वासस्य बुद्धिरूपत्वात् `णौ गमिरबोधने` (पा.2।4।46) इति इणो गम्यादेशो नास्ति। ततोऽनन्तरं पुत्रवतीमेनां सीतां त्वदाज्ञया प्रतिपत्स्ये स्वीकरिष्ये ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मैथिली स्व-चारित्रम् उद्दिश्य ताः (प्रजाः) प्रत्याययतु । ततः पुत्रवतीम् एनाम् त्वत्-आज्ञया प्रतिपत्स्ये ।", "es": "\"Let Maithili convince them (the subjects) by demonstrating her pure character. Then, by your command, I shall accept her, the mother of my sons.\"", "pc": [{"w": "ताः", "e": "them (the subjects)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}]}, {"w": "स्वचारित्रं", "e": "her own character", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "चारित्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उद्दिश्य", "e": "by demonstrating", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "उद्दिश्य", "pl": "दिश्", "vp": ["उद्"], "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "प्रत्याययतु", "e": "let her convince", "p": [{"l": "इ", "fin": "प्रत्याययतु", "pn": 3, "t": "लोट्", "vp": ["प्रति"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}]}, {"w": "मैथिली", "e": "Maithili (Sita)", "p": [{"l": "मैथिली", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ततः", "e": "then", "p": [{"l": "ततः"}]}, {"w": "पुत्रवतीं", "e": "her who has sons", "p": [{"l": "पुत्रवत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एनां", "e": "her", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रतिपत्स्ये", "e": "I shall accept", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रतिपत्स्ये", "pn": 1, "t": "लृट्", "vp": ["प्रति"], "pp": "A1"}]}, {"w": "त्वदाज्ञया", "e": "by your command", "p": [{"l": "त्वद्"}, {"l": "आज्ञा", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "74", "i": 1260, "v": "इति प्रतिश्रुते राज्ञा जानकीमाश्रमान्मुनिः । शिष्यैरानाययामास स्वसिद्धिं नियमैरिव ॥", "mn": "इतीति॥ राज्ञेति प्रतिश्रुते प्रतिज्ञाते सति मुनिराश्रमाज्जानकीं शिष्यैः प्रयोज्यैः स्वसिद्धिं स्वार्थसिद्धिं नियमैस्तपोभिरिव। आनाययामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "राज्ञा इति प्रतिश्रुते, मुनिः नियमैः स्वसिद्धिम् इव, शिष्यैः जानकीम् आश्रमात् आनाययामास ।", "es": "When the king (Rama) had thus promised, the sage (Valmiki), through his disciples, had Janaki (Sita) brought from the hermitage, just as one achieves one's own spiritual success through self-restraints.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रतिश्रुते", "p": [{"l": "प्रतिश्रुत", "cn": "7.1", "pl": "श्रु", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिश्रुत", "s": ["क्त"]}], "e": "having been promised"}, {"w": "राज्ञा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "जानकीम्", "p": [{"l": "जानकी", "cn": "2.1"}], "e": "Janaki"}, {"w": "आश्रमात्", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "5.1"}], "e": "from the hermitage"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "शिष्यैः", "p": [{"l": "शिष्य", "cn": "3.3"}], "e": "by his disciples"}, {"w": "आनाययामास", "p": [{"l": "नी", "fin": "आनाययामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "had brought"}, {"w": "स्वसिद्धिम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "सिद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "one's own success"}, {"w": "नियमैः", "p": [{"l": "नियम", "cn": "3.3"}], "e": "by self-restraints"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "15", "n": "75", "i": 1261, "v": "अन्येद्युरथ काकुत्स्थः संनिपात्य पुरौकसः । कविमाह्वाययामास प्रस्तुतप्रतिपत्तये ॥", "mn": "अन्येद्युरिति॥ अथ काकुत्स्थो रामः। अन्येद्युरन्यस्मिन्नहनि प्रस्तुतप्रतिपत्तये प्रकृतकार्यानुसंधानाय पुरौकसः पौरान् संनिपात्य मेलयित्वा कविं वाल्मीकिम्। आह्वाययामासाकारयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ अन्येद्युः काकुत्स्थः पुरौकसः संनिपात्य, प्रस्तुतप्रतिपत्तये कविम् आह्वाययामास ।", "es": "Then, on the next day, Kakutstha (Rama), having assembled the citizens, summoned the poet (Valmiki) to carry out the matter at hand (Sita's ordeal).", "pc": [{"w": "अन्येद्युः", "p": [{"l": "अन्येद्युस्"}], "e": "on the next day"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "काकुत्स्थः", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "1.1"}], "e": "Kakutstha (Rama)"}, {"w": "संनिपात्य", "p": [{"l": "पत्", "pl": "पत्", "vp": ["सम्", "नि"], "inf": "संनिपात्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having assembled"}, {"w": "पुरौकसः", "p": [{"l": "पुरौकस्", "cn": "2.3"}], "e": "the citizens"}, {"w": "कविम्", "p": [{"l": "कवि", "cn": "2.1"}], "e": "the poet (Valmiki)"}, {"w": "आह्वाययामास", "p": [{"l": "ह्वे", "fin": "आह्वाययामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "summoned"}, {"w": "प्रस्तुतप्रतिपत्तये", "p": [{"l": "प्रस्तुत"}, {"l": "प्रतिपत्ति", "cn": "4.1"}], "e": "for accomplishing the matter at hand"}]},
{"c": "15", "n": "76", "i": 1262, "v": "स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्राभ्यामथ सीतया । क्रचेवोदर्चिषं सूर्यं रामं मुनिरुपस्थितः ॥", "mn": "स्वरेति॥ अथ स्वर उदात्तादिः। संस्कारः शब्दशुद्धिः। तद्वत्या ऋचा सावित्र्योदर्चिषं सूर्यमिव। पुत्राभ्यामुपलक्षितया सीतया करणेनोदर्चिषं राममसौ मुनिरुपस्थित उपतस्थे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ असौ मुनिः स्वरसंस्कारवत्या सीतया पुत्राभ्याम् (सह) क्रचा उदर्चिषम् सूर्यम् इव रामम् उपस्थितः ।", "es": "Then that sage (Valmiki), accompanied by Sita who possessed a voice refined by training and by her two sons, approached Rama, who was like the radiant sun, just as the star Alcor approaches the sun.", "pc": [{"w": "स्वरसंस्कारवत्या", "p": [{"l": "स्वरसंस्कारवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by her who possessed a refined voice"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "पुत्राभ्याम्", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "3.2"}], "e": "with her two sons"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "सीतया", "p": [{"l": "सीता", "cn": "3.1"}], "e": "with Sita"}, {"w": "क्रचा", "p": [{"l": "क्रच्", "cn": "3.1"}], "e": "with the star Kracha (Alcor)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उदर्चिषम्", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "2.1"}], "e": "the radiant one"}, {"w": "सूर्यम्", "p": [{"l": "सूर्य", "cn": "2.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "रामम्", "p": [{"l": "राम", "cn": "2.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "उपस्थितः", "p": [{"l": "स्था", "cn": "1.1", "pl": "स्था", "vp": ["उप"], "inf": "उपस्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "approached"}]},
{"c": "15", "n": "77", "i": 1263, "v": "काषायपरिवीतेन स्वपदार्पितचक्षुषा । अन्वमीयत शुद्धेति शान्तेन वपुषैव सा ॥", "mn": "काषायेति॥ कषायेण रक्तं काषायम्। `तेन रक्तं रागात्` (पा.4।2।1) इत्यण्। तेन परिवीतेन संवृतेन स्वपदार्पितचक्षुषा शान्तेन प्रसन्नेन वपुषैव सा सीता शुद्धा साध्वीत्यन्वमीयतानुमिता ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा काषायपरिवीतेन स्वपदार्पितचक्षुषा शान्तेन वपुषा एव शुद्धा इति अन्वमीयत ।", "es": "She (Sita) was inferred to be pure simply by her tranquil form, which was clad in ochre robes and had its gaze fixed on her own feet.", "pc": [{"w": "काषायपरिवीतेन", "p": [{"l": "काषाय"}, {"l": "परिवीत", "cn": "3.1"}], "e": "by that which was clad in ochre robes"}, {"w": "स्वपदार्पितचक्षुषा", "p": [{"l": "स्वपद"}, {"l": "अर्पित"}, {"l": "चक्षुस्", "cn": "3.1"}], "e": "by that whose gaze was fixed on her own feet"}, {"w": "अन्वमीयत", "p": [{"l": "मा", "fin": "अन्वमीयत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2", "vp": ["अनु"], "s": ["यक्"]}], "e": "was inferred"}, {"w": "शुद्धा", "p": [{"l": "शुद्ध", "cn": "1.1"}], "e": "pure"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "that"}, {"w": "शान्तेन", "p": [{"l": "शान्त", "cn": "3.1"}], "e": "by the tranquil"}, {"w": "वपुषा", "p": [{"l": "वपुस्", "cn": "3.1"}], "e": "form"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}]},
{"c": "15", "n": "78", "i": 1264, "v": "जनास्तदालोकपथात्प्रतिसंहृतचक्षुषः । तस्थुस्तेऽवाङ्मुखाः सर्वे फलिता इव शालयः ॥", "mn": "जना इति॥ तस्याः सीतायाः कर्मण आलोकपथाद्दर्शनमार्गात् प्रतिसंहृतचक्षुषो निवर्तितदृष्टयः सर्वे जनाः। फलिताः शालय इव अवाङ्मुखा अवनतमुखास्तस्थुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते सर्वे जनाः तत् आलोकपथात् प्रतिसंहृतचक्षुषः, फलिताः शालयः इव अवाङ्मुखाः तस्थुः ।", "es": "All those people, having withdrawn their eyes from the path of her gaze, stood with their heads bowed down, like stalks of rice laden with grain.", "pc": [{"w": "जनाः", "p": [{"l": "जन", "cn": "1.3"}], "e": "the people"}, {"w": "तत्-आलोकपथात्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आलोकपथ", "cn": "5.1"}], "e": "from the path of her gaze"}, {"w": "प्रतिसंहृतचक्षुषः", "p": [{"l": "प्रतिसंहृत"}, {"l": "चक्षुस्", "cn": "1.3"}], "e": "with eyes withdrawn"}, {"w": "तस्थुः", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "stood"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "अवाङ्मुखाः", "p": [{"l": "अवाच्"}, {"l": "मुख", "cn": "1.3"}], "e": "with faces bowed down"}, {"w": "सर्वे", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.3"}], "e": "all"}, {"w": "फलिताः", "p": [{"l": "फलित", "cn": "1.3", "inf": "फलित", "s": ["क्त"]}], "e": "laden with fruit"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शालयः", "p": [{"l": "शालि", "cn": "1.3"}], "e": "stalks of rice"}]},
{"c": "15", "n": "79", "i": 1265, "v": "तां दृष्टिविषये भर्तुर्मुनिरास्थितविष्टरः । कुरु निःसंशयं वत्से! स्ववृत्ते लोकमित्यशात् ॥", "mn": "तामिति॥ आस्थितविष्टरोऽधिष्ठितासनो मुनिः। हे वत्से! भर्तुर्दृष्टिविषये समक्षं स्ववृत्ते स्वचरिते विषये लोकं निःसंशयं कुरु। इति तां सीतामशाच्छास्ति स्म ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आस्थितविष्टरः मुनिः भर्तुः दृष्टिविषये ताम् (उवाच) - वत्से! स्ववृत्ते लोकम् निःसंशयम् कुरु, इति अशात् ।", "es": "The sage, seated on his mat, commanded her, who was in her husband's line of sight: \"O child, make the people free from doubt regarding your conduct.\"", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to her"}, {"w": "दृष्टिविषये", "p": [{"l": "दृष्टि"}, {"l": "विषय", "cn": "7.1"}], "e": "in the line of sight"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "मुनिः", "p": [{"l": "मुनि", "cn": "1.1"}], "e": "the sage"}, {"w": "आस्थितविष्टरः", "p": [{"l": "आस्थित"}, {"l": "विष्टर", "cn": "1.1"}], "e": "seated on a mat"}, {"w": "कुरु", "p": [{"l": "कृ", "fin": "कुरु", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "make"}, {"w": "निःसंशयम्", "p": [{"l": "निःसंशय", "cn": "2.1"}], "e": "free from doubt"}, {"w": "वत्से", "p": [{"l": "वत्सा", "cn": "8.1"}], "e": "O child!"}, {"w": "स्ववृत्ते", "p": [{"l": "स्ववृत्त", "cn": "7.1"}], "e": "regarding your conduct"}, {"w": "लोकम्", "p": [{"l": "लोक", "cn": "2.1"}], "e": "the people"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अशात्", "p": [{"l": "शास्", "fin": "अशात्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "commanded"}]},
{"c": "15", "n": "80", "i": 1266, "v": "अथ वाल्मीकिशिष्येण पुण्यमावर्जितं पयः । आचम्योदीरयामास सीता सत्यां सरस्वतीम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ वाल्मीकिशिष्येणावर्जितं दत्तं पुण्यं पय आचम्यसीता सत्यां सरस्वतीं वाचमुदीरयामासोञ्चारयामास ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ सीता वाल्मीकिशिष्येण आवर्जितम् पुण्यम् पयः आचम्य, सत्याम् सरस्वतीम् उदीरयामास ।", "es": "Then Sita, after sipping the holy water poured by Valmiki's disciple, uttered a true statement (an oath).", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "वाल्मीकिशिष्येण", "p": [{"l": "वाल्मीकि"}, {"l": "शिष्य", "cn": "3.1"}], "e": "by Valmiki's disciple"}, {"w": "पुण्यम्", "p": [{"l": "पुण्य", "cn": "2.1"}], "e": "holy"}, {"w": "आवर्जितम्", "p": [{"l": "वृज्", "cn": "2.1", "pl": "वृज्", "vp": ["आ"], "inf": "आवर्जित", "s": ["क्त"]}], "e": "poured"}, {"w": "पयः", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "2.1"}], "e": "water"}, {"w": "आचम्य", "p": [{"l": "चम्", "pl": "चम्", "vp": ["आ"], "inf": "आचम्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having sipped"}, {"w": "उदीरयामास", "p": [{"l": "ईर्", "fin": "उदीरयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["उद्"], "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "uttered"}, {"w": "सीता", "p": [{"l": "सीता", "cn": "1.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "सत्याम्", "p": [{"l": "सत्य", "cn": "2.1"}], "e": "true"}, {"w": "सरस्वतीम्", "p": [{"l": "सरस्वती", "cn": "2.1"}], "e": "speech"}]},
{"c": "15", "n": "81", "i": 1267, "v": "वाङ्मनकर्मभिः पत्यौ व्यभिचारो यथा न मे । तथा विश्वंभरे देवि! मामन्तर्धातुमर्हसि ॥", "mn": "वाङ्मन इति॥ वाङ्मनःकर्मभिः पत्यौ विषये मे व्यभिचारः स्खालित्यं न यथा नास्ति यदि तथा तर्हि। विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरा भूमिः। `संज्ञायां भृतॄ-` (पा.3।2।46) इत्यादिना खच्प्रत्ययः। `अरुर्द्विषत्-` (पा.6।3।67) इत्यादिना मुमागमः। हे विशअवंभरे देवि! मामन्तर्धातुं गर्भे वासयितुमर्हसि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "देवि विश्वंभरे! यथा मे पत्यौ वाक् मनः कर्मभिः व्यभिचारः न (अस्ति), तथा माम् अन्तर्धातुम् अर्हसि ।", "es": "\"O Goddess Earth, supporter of the universe! Just as I have never been unfaithful to my husband in thought, word, or deed, so you should please take me within yourself.\"", "pc": [{"w": "वाक्-मनः-कर्मभिः", "p": [{"l": "वाच्"}, {"l": "मनस्"}, {"l": "कर्मन्", "cn": "3.3"}], "e": "by word, mind, and deed"}, {"w": "पत्यौ", "p": [{"l": "पति", "cn": "7.1"}], "e": "towards my husband"}, {"w": "व्यभिचारः", "p": [{"l": "व्यभिचार", "cn": "1.1"}], "e": "infidelity"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "as"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "of me"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "विश्वंभरे", "p": [{"l": "विश्वंभरा", "cn": "8.1"}], "e": "O supporter of the universe"}, {"w": "देवि", "p": [{"l": "देवी", "cn": "8.1"}], "e": "O Goddess"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "अन्तर्धातुम्", "p": [{"l": "धा", "pl": "धा", "vp": ["अन्तर्"], "inf": "अन्तर्धातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to conceal"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "pn": 2, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "you should"}]},
{"c": "15", "n": "82", "i": 1268, "v": "एवमुक्ते तया साध्व्या रन्ध्रात्सद्योभवाद्भुवः । शातह्रदमिव ज्योतिः प्रभामण्डलमुद्ययौ ॥", "mn": "एवमिति॥ साध्व्या पतिव्रतया तया सीतयैवमुक्ते सति सद्योभवाद्भुवो रन्ध्राच्छातह्रदं वैद्युतं ज्योतिरिव प्रभामण्डलमुद्ययौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तया साध्व्या एवम् उक्ते (सति), भुवः सद्यःभवात् रन्ध्रात् शातह्रदम् इव ज्योतिः प्रभामण्डलम् उद्ययौ ।", "es": "When the virtuous lady had spoken thus, a circle of light, like lightning, arose from a fissure that suddenly appeared in the earth.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "उक्ते", "p": [{"l": "उक्त", "cn": "7.1", "pl": "वच्", "inf": "उक्त", "s": ["क्त"]}], "e": "having been spoken"}, {"w": "तया", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by her"}, {"w": "साध्व्या", "p": [{"l": "साध्वी", "cn": "3.1"}], "e": "the virtuous lady"}, {"w": "रन्ध्रात्", "p": [{"l": "रन्ध्र", "cn": "5.1"}], "e": "from a fissure"}, {"w": "सद्यःभवात्", "p": [{"l": "सद्यस्"}, {"l": "भव", "cn": "5.1"}], "e": "suddenly appeared"}, {"w": "भुवः", "p": [{"l": "भू", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "शातह्रदम्", "p": [{"l": "शातह्रद", "cn": "1.1"}], "e": "lightning"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ज्योतिः", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "1.1"}], "e": "a light"}, {"w": "प्रभामण्डलम्", "p": [{"l": "प्रभा"}, {"l": "मण्डल", "cn": "1.1"}], "e": "a circle of radiance"}, {"w": "उद्ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "उद्ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["उद्"]}], "e": "arose"}]},
{"c": "15", "n": "83", "i": 1269, "v": "तत्र नागफणोत्क्षिप्तसिंहासननिषेदुषी । समुद्ररशना साक्षात्प्रादुरासीद्वसुंधरा ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र प्रभामण्डले नागफणोत्क्षिप्ते सिंहासने निषेदुष्यासीना समुद्ररशना समुद्रमेखला साक्षात्। वसूनि धारयतीति वसुंधरा भूमिः। `खचि ह्रस्वः` (पा.6।4।94) इति ह्रस्वः। प्रादुरासीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र नागफणोत्क्षिप्तसिंहासननिषेदुषी समुद्ररशना वसुंधरा साक्षात् प्रादुरासीत् ।", "es": "There, the Earth goddess, girdled by the oceans, appeared in person, seated on a throne held up by the hoods of serpents.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "नागफणोत्क्षिप्तसिंहासननिषेदुषी", "p": [{"l": "नागफण"}, {"l": "उत्क्षिप्त"}, {"l": "सिंहासन"}, {"l": "निषेदुषी", "cn": "1.1", "pl": "सद्", "vp": ["नि"], "inf": "निषेदुषी", "s": ["क्वसु"]}], "e": "she who was seated on a throne held up by the hoods of serpents"}, {"w": "समुद्ररशना", "p": [{"l": "समुद्र"}, {"l": "रशना", "cn": "1.1"}], "e": "girdled by the ocean"}, {"w": "साक्षात्", "p": [{"l": "साक्षात्"}], "e": "in person"}, {"w": "प्रादुरासीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "प्रादुरासीत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1", "vp": ["प्रादुस्"]}], "e": "appeared"}, {"w": "वसुंधरा", "p": [{"l": "वसुंधरा", "cn": "1.1"}], "e": "the Earth"}]},
{"c": "15", "n": "84", "i": 1270, "v": "सा सीतामङ्कमारोप्य भर्तृप्रणिहितेक्षणाम् । मा मेतिव्याहरत्येव तस्मिन्पालातमभ्यगात् ॥", "mn": "सेति॥ सा वसुंधरा भर्तरि प्रणिहितेक्षणां दत्तदृष्टिं सीतामङ्कमारोप्य तस्मिन्भर्तरि रामे मा मेति मा हरेति व्याहरति वदत्येव। व्याहरन्तमनादृत्येत्यर्थः। `षष्ठी चानादरे` (पा.2।3।38) इति सप्तमी। पातालमभ्यगात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सा भर्तृप्रणिहितेक्षणाम् सीताम् अङ्कम् आरोप्य, तस्मिन् \"मा मा\" इति व्याहरति एव (सति), पातालम् अभ्यगात् ।", "es": "She (Mother Earth), placing Sita—whose gaze was fixed on her husband—on her lap, descended into the netherworld even as he (Rama) was crying out, \"Don't! Don't!\".", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "she"}, {"w": "सीताम्", "p": [{"l": "सीता", "cn": "2.1"}], "e": "Sita"}, {"w": "अङ्कम्", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "lap"}, {"w": "आरोप्य", "p": [{"l": "रुह्", "pl": "रुह्", "vp": ["आ"], "inf": "आरोप्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having placed"}, {"w": "भर्तृप्रणिहितेक्षणाम्", "p": [{"l": "भर्तृ"}, {"l": "प्रणिहित"}, {"l": "ईक्षणा", "cn": "2.1"}], "e": "her whose gaze was fixed on her husband"}, {"w": "मा", "p": [{"l": "मा"}], "e": "don't"}, {"w": "मा", "p": [{"l": "मा"}], "e": "don't"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "व्याहरति", "p": [{"l": "व्याहरत्", "cn": "7.1", "pl": "हृ", "vp": ["वि", "आ"], "inf": "व्याहरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "while exclaiming"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "he"}, {"w": "पातालम्", "p": [{"l": "पाताल", "cn": "2.1"}], "e": "to the netherworld"}, {"w": "अभ्यगात्", "p": [{"l": "इ", "fin": "अभ्यगात्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1", "vp": ["अभि"]}], "e": "went"}]},
{"c": "15", "n": "85", "i": 1271, "v": "धरायां तस्य संरम्भं सीताप्रत्यर्पणैषिणः । गुरुर्विधिबलापेक्षी शमयामास धन्विनः ॥", "mn": "धरायामिति॥ सीताप्रत्यर्पणमिच्छतीति तथोक्तस्य धन्विन आत्तधनुषस्तस्य रामस्य धरायां विषये संरम्भं विधिबलापेक्षी दैवशक्तिदर्शीं गुरुर्ब्रह्मा शमयामास। अवश्यंभावी विधिरिति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "विधिबलापेक्षी गुरुः धरायाम् सीताप्रत्यर्पणैषिणः धन्विनः तस्य संरम्भम् शमयामास ।", "es": "The preceptor (Valmiki), who respected the power of fate, pacified the fury of the archer (Rama), who was demanding the return of Sita from the Earth.", "pc": [{"w": "धरायाम्", "p": [{"l": "धरा", "cn": "7.1"}], "e": "from the Earth"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "संरम्भम्", "p": [{"l": "संरम्भ", "cn": "2.1"}], "e": "fury"}, {"w": "सीताप्रत्यर्पणैषिणः", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "प्रत्यर्पण"}, {"l": "एषिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who desired the return of Sita"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "the preceptor (Valmiki)"}, {"w": "विधिबलापेक्षी", "p": [{"l": "विधिबल"}, {"l": "अपेक्षिन्", "cn": "1.1"}], "e": "he who respected the power of fate"}, {"w": "शमयामास", "p": [{"l": "शम्", "fin": "शमयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "pacified"}, {"w": "धन्विनः", "p": [{"l": "धन्विन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the archer (Rama)"}]},
{"c": "15", "n": "86", "i": 1272, "v": "ऋषीन्विसृज्य यज्ञान्ते सुहृदश्च पुरस्कृतान् । रामः सीतागतं स्नेहं निदधे तदपत्ययोः ॥", "mn": "ऋषीनिति॥ रामो यज्ञान्ते पुरस्कृतान्पूजितान्। ऋषीन्सुहृदश्च विसृज्य सीतागतं स्नेहं तदपत्ययोः कुशलवयोर्निदधे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यज्ञ-अन्ते ऋषीन् पुरस्कृतान् सुहृदः च विसृज्य, रामः सीतागतम् स्नेहम् तदपत्ययोः निदधे ।", "es": "At the end of the sacrifice, after bidding farewell to the sages and honored friends, Rama transferred the affection he had for Sita onto her two children.", "pc": [{"w": "ऋषीन्", "p": [{"l": "ऋषि", "cn": "2.3"}], "e": "the sages"}, {"w": "विसृज्य", "p": [{"l": "सृज्", "pl": "सृज्", "vp": ["वि"], "inf": "विसृज्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having bid farewell"}, {"w": "यज्ञ-अन्ते", "p": [{"l": "यज्ञ"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the sacrifice"}, {"w": "सुहृदः", "p": [{"l": "सुहृद्", "cn": "2.3"}], "e": "friends"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "पुरस्कृतान्", "p": [{"l": "पुरस्कृत", "cn": "2.3", "pl": "कृ", "vp": ["पुरस्"], "inf": "पुरस्कृत", "s": ["क्त"]}], "e": "honored"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "सीतागतम्", "p": [{"l": "सीता"}, {"l": "गत", "cn": "2.1"}], "e": "directed towards Sita"}, {"w": "स्नेहम्", "p": [{"l": "स्नेह", "cn": "2.1"}], "e": "affection"}, {"w": "निदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "निदधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["नि"]}], "e": "placed"}, {"w": "तदपत्ययोः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अपत्य", "cn": "7.2"}], "e": "on her two children"}]},
{"c": "15", "n": "87", "i": 1273, "v": "युधाजितश्च संदेशात्स देशं सिन्धुनामकम् । ददौ दत्तप्रभावाय भरताय भृतप्रजः ॥", "mn": "युधाजित इति॥ किंच, भृतप्रजः स रामो युधाजितो भरतमातुलस्य संदेशात्सिन्धुनामकं देशं दत्तप्रभावाय दत्तैश्वर्याय। रामेणेति शेषः। भरताय ददौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भृतप्रजः सः युधाजितः संदेशात् च दत्तप्रभावाय भरताय सिन्धुनामकम् देशम् ददौ ।", "es": "He (Rama), the protector of his subjects, also, at the message from Yudhajit, gave the country named Sindhu to Bharata, whose power had been proven.", "pc": [{"w": "युधाजितः", "p": [{"l": "युधाजित्", "cn": "6.1"}], "e": "of Yudhajit"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "संदेशात्", "p": [{"l": "संदेश", "cn": "5.1"}], "e": "from the message"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "देशम्", "p": [{"l": "देश", "cn": "2.1"}], "e": "the country"}, {"w": "सिन्धुनामकम्", "p": [{"l": "सिन्धु"}, {"l": "नामक", "cn": "2.1"}], "e": "named Sindhu"}, {"w": "ददौ", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "gave"}, {"w": "दत्तप्रभावाय", "p": [{"l": "दत्त"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "4.1"}], "e": "to him whose power was proven"}, {"w": "भरताय", "p": [{"l": "भरत", "cn": "4.1"}], "e": "to Bharata"}, {"w": "भृतप्रजः", "p": [{"l": "भृत"}, {"l": "प्रजा", "cn": "1.1"}], "e": "the protector of his subjects"}]},
{"c": "15", "n": "88", "i": 1274, "v": "भरतस्तत्र गन्धर्वान्युधि निर्जित्य केवलम् । आतोद्यं ग्राहयामास समत्याजयदायुधम् ॥", "mn": "भरत इति॥ तत्र सिन्धुदेशे भरतोऽपि युधि गन्धर्वान्निर्जित्य केवलमेकमातोद्यं वीणाम्। `ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम्। वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम्। चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम्।` इत्यमरः (अ.को.1|7|5)। ग्राहयामास। आयुधं समत्याजयत् त्याजितवान्। ग्रहित्यज्योर्ण्यन्तयोर्द्विकर्मकत्वं नित्यमित्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भरतः तत्र युधि गन्धर्वान् निर्जित्य, केवलम् आतोद्यम् ग्राहयामास, आयुधम् सम् अत्याजयत् ।", "es": "Bharata, having conquered the Gandharvas there in battle, made them take up only musical instruments and forced them to completely abandon their weapons.", "pc": [{"w": "भरतः", "p": [{"l": "भरत", "cn": "1.1"}], "e": "Bharata"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "there"}, {"w": "गन्धर्वान्", "p": [{"l": "गन्धर्व", "cn": "2.3"}], "e": "the Gandharvas"}, {"w": "युधि", "p": [{"l": "युध्", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "निर्जित्य", "p": [{"l": "जि", "pl": "जि", "vp": ["निर्"], "inf": "निर्जित्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having conquered"}, {"w": "केवलम्", "p": [{"l": "केवल"}], "e": "only"}, {"w": "आतोद्यम्", "p": [{"l": "आतोद्य", "cn": "2.1"}], "e": "musical instruments"}, {"w": "ग्राहयामास", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "ग्राहयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"]}], "e": "made them take up"}, {"w": "सम्-अत्याजयत्", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "समत्याजयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["सम्", "अति"], "s": ["णिच्"]}], "e": "made them abandon completely"}, {"w": "आयुधम्", "p": [{"l": "आयुध", "cn": "2.1"}], "e": "weapons"}]},
{"c": "15", "n": "89", "i": 1275, "v": "स तक्षपुष्कलौ पुत्रौ राजधान्योस्तदाख्ययोः । अभिषिच्याभिषेकार्हौ रामान्तिकमगात्पुनः ॥", "mn": "स इति॥ स भरतः। अभिषेकार्हौ तक्षपुष्कलौ नाम पुत्रौ तदाख्ययोः। तक्षपुष्कलाख्ययोरित्यर्थः। पुष्कलं पुष्कलावत्यां तक्षं तक्षशिलायामिति राजधान्योर्नगर्योरभिषिच्य पुना रामान्तिकमगात् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अभिषेकार्हौ पुत्रौ तक्षपुष्कलौ तदाख्ययोः राजधान्योः अभिषिच्य, पुनः राम-अन्तिकम् अगात् ।", "es": "He (Bharata), after consecrating his two sons, Taksha and Pushkala, who were worthy of coronation, in the capitals named after them (Takshashila and Pushkalavati), returned to Rama's presence.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तक्षपुष्कलौ", "p": [{"l": "तक्ष"}, {"l": "पुष्कल", "cn": "2.2"}], "e": "Taksha and Pushkala"}, {"w": "पुत्रौ", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.2"}], "e": "his two sons"}, {"w": "राजधान्योः", "p": [{"l": "राजधानी", "cn": "7.2"}], "e": "in the capitals"}, {"w": "तदाख्ययोः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आख्य", "cn": "7.2"}], "e": "named after them"}, {"w": "अभिषिच्य", "p": [{"l": "षिच्", "pl": "षिच्", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिषिच्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having consecrated"}, {"w": "अभिषेकार्हौ", "p": [{"l": "अभिषेक"}, {"l": "अर्ह", "cn": "2.2"}], "e": "worthy of coronation"}, {"w": "राम-अन्तिकम्", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "अन्तिक", "cn": "2.1"}], "e": "to Rama's presence"}, {"w": "अगात्", "p": [{"l": "इ", "fin": "अगात्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}]},
{"c": "15", "n": "90", "i": 1276, "v": "अङ्गदं चन्द्रकेतुं च लक्ष्मणोऽप्यात्मसंभवौ । शासनाद्रघुनाथस्य चक्रे कारापथेश्वरौ ॥", "mn": "अङ्गदमिति॥ लक्ष्मणोऽपि रघुनाथस्य रामस्य शासनादङ्गदं चन्द्रकेतुं च तदाख्यावात्मसंभवौ पुत्रौ। कारापथो नाम देशः। तस्येश्वरौ चक्रे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "लक्ष्मणः अपि रघुनाथस्य शासनात् आत्मसंभवौ अङ्गदम् चन्द्रकेतुम् च कारापथेश्वरौ चक्रे ।", "es": "Lakshmana also, by the command of Raghunatha (Rama), made his own two sons, Angada and Chandraketu, the rulers of the Karapatha region.", "pc": [{"w": "अङ्गदम्", "p": [{"l": "अङ्गद", "cn": "2.1"}], "e": "Angada"}, {"w": "चन्द्रकेतुम्", "p": [{"l": "चन्द्रकेतु", "cn": "2.1"}], "e": "and Chandraketu"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "लक्ष्मणः", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.1"}], "e": "Lakshmana"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "आत्मसंभवौ", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "संभव", "cn": "2.2"}], "e": "his own two sons"}, {"w": "शासनात्", "p": [{"l": "शासन", "cn": "5.1"}], "e": "by the command"}, {"w": "रघुनाथस्य", "p": [{"l": "रघुनाथ", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghunatha (Rama)"}, {"w": "चक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "made"}, {"w": "कारापथेश्वरौ", "p": [{"l": "कारापथ"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.2"}], "e": "the rulers of Karapatha"}]},
{"c": "15", "n": "91", "i": 1277, "v": "इत्यारोपितपुत्रास्ते जननीनां जनेश्वराः । भर्तृलोकप्रपन्नानां निवापान्विदधुः क्रमात् ॥", "mn": "इतीति॥ इत्यारोपितपुत्रास्ते जनेश्वरा रामादयो भर्तृलोकप्रपन्नानां स्वर्यातानां जननीनां क्रमान्निवापाञ्श्राद्धादीन्विदधुश्चक्रुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति आरोपितपुत्राः ते जनेश्वराः भर्तृलोकप्रपन्नानाम् जननीनाम् क्रमात् निवापान् विदधुः ।", "es": "Thus, those lords of men (Rama and his brothers), having established their sons on their thrones, duly performed the funeral rites for their mothers, who had passed on to their husband's world.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "आरोपितपुत्राः", "p": [{"l": "आरोपित"}, {"l": "पुत्र", "cn": "1.3"}], "e": "having established their sons"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "जननीनाम्", "p": [{"l": "जननी", "cn": "6.3"}], "e": "of their mothers"}, {"w": "जनेश्वराः", "p": [{"l": "जन"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "1.3"}], "e": "lords of men"}, {"w": "भर्तृलोकप्रपन्नानाम्", "p": [{"l": "भर्तृलोक"}, {"l": "प्रपन्न", "cn": "6.3"}], "e": "of those who had gone to their husband's world"}, {"w": "निवापान्", "p": [{"l": "निवाप", "cn": "2.3"}], "e": "funeral offerings"}, {"w": "विदधुः", "p": [{"l": "धा", "fin": "विदधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "performed"}, {"w": "क्रमात्", "p": [{"l": "क्रमात्"}], "e": "duly"}]},
{"c": "15", "n": "92", "i": 1278, "v": "उपेत्य मुनिवेषोऽथ कालः प्रोवाच राघवम् । रहःसंवादिनौ पश्येदावां यस्तं त्यजेरिति ॥", "mn": "उपत्यिति॥ अथ कालोऽन्तको मुनिवेषः सन्नुपेत्य राघवं प्रोवाच। किमित्याह-रहस्येकान्ते संवादिनौ संभाषिणावावां यः पश्येत्। रहस्यभङ्गं कुर्यादित्यर्थः। तं त्यजेरिति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अथ मुनिवेषः कालः उपेत्य राघवम् प्र उवाच - यः रहःसंवादिनौ आवाम् पश्येत्, तम् त्यजेः इति ।", "es": "Then Time, in the guise of a sage, approached Raghava (Rama) and said, \"Whoever sees us two conversing in private, you must abandon him.\"", "pc": [{"w": "उपेत्य", "p": [{"l": "इ", "pl": "इ", "vp": ["उप"], "inf": "उपेत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "मुनिवेषः", "p": [{"l": "मुनि"}, {"l": "वेष", "cn": "1.1"}], "e": "in the guise of a sage"}, {"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "then"}, {"w": "कालः", "p": [{"l": "काल", "cn": "1.1"}], "e": "Time"}, {"w": "प्र-उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "प्रोवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "said"}, {"w": "राघवम्", "p": [{"l": "राघव", "cn": "2.1"}], "e": "to Raghava"}, {"w": "रहःसंवादिनौ", "p": [{"l": "रहस्"}, {"l": "संवादिन्", "cn": "2.2"}], "e": "us two conversing in private"}, {"w": "पश्येत्", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्येत्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "should see"}, {"w": "आवाम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.2"}], "e": "us two"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "whoever"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "त्यजेः", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "त्यजेः", "pn": 2, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "you must abandon"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}]},
{"c": "15", "n": "93", "i": 1279, "v": "तथेति प्रतिपन्नाय विवृतात्मा नृपाय सः । आचख्यौ दिवमध्यास्व शासनात्परमेष्ठिनः ॥", "mn": "तथेति॥ स कालस्तथेति प्रतिपन्नाय नृपाय रामाय विवृतात्मा प्रकाशितनिजस्वरूपः सन्। परमेष्ठिनो ब्रह्मणः शासनाद्दिवमध्यास्वेत्याचख्यौ ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "\"तथा\" इति प्रतिपन्नाय नृपाय सः विवृतात्मा (भूत्वा) परमेष्ठिनः शासनात् \"दिवम् अध्यास्व\" (इति) आचख्यौ ।", "es": "To the king who had agreed, saying \"So be it,\" he (Time), revealing his true form, announced, \"By the command of the Supreme Being (Brahma), you must now ascend to heaven.\"", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "प्रतिपन्नाय", "p": [{"l": "प्रतिपन्न", "cn": "4.1", "pl": "पद्", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिपन्न", "s": ["क्त"]}], "e": "to the one who had agreed"}, {"w": "विवृतात्मा", "p": [{"l": "विवृत"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "revealing his true form"}, {"w": "नृपाय", "p": [{"l": "नृप", "cn": "4.1"}], "e": "to the king"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "आचख्यौ", "p": [{"l": "चक्ष्", "fin": "आचख्यौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "announced"}, {"w": "दिवम्", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "2.1"}], "e": "to heaven"}, {"w": "अध्यास्व", "p": [{"l": "आस्", "fin": "अध्यास्व", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "A1", "vp": ["अधि"]}], "e": "ascend"}, {"w": "शासनात्", "p": [{"l": "शासन", "cn": "5.1"}], "e": "by the command"}, {"w": "परमेष्ठिनः", "p": [{"l": "परमेष्ठिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the Supreme Being (Brahma)"}]},
{"c": "15", "n": "94", "i": 1280, "v": "विद्वानपि तयोर्द्वाःस्थः समयं लक्ष्मणोऽभिनत् । भीतो दुर्वाससः शापाद्रामसंदर्शनार्थिनः ॥", "mn": "विद्वानिति॥ द्वाःस्थो द्वारि नियुक्तो लक्ष्मणो विद्वानपि पूर्वश्लोकोक्तं जानन्नपि रामसंदर्शनार्थिनो दुर्वाससो मुनेः शापाद्भीतः सन्। तयोः काल-रामयोः समयं संवादम्। अभिनद्बिभेद ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "द्वाःस्थः विद्वान् अपि लक्ष्मणः रामसंदर्शनार्थिनः दुर्वाससः शापात् भीतः (सन्) तयोः समयम् अभिनत्।", "es": "Although he was the gatekeeper and knew the agreement, Lakshmana, fearing a curse from Durvasa who was seeking an audience with Rama, broke the pact between them (Rama and Kala).", "pc": [{"w": "विद्वान्", "e": "though knowing", "p": [{"l": "विद्वस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "तयोः", "e": "of those two", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "द्वाःस्थः", "e": "the gatekeeper", "p": [{"l": "द्वारि"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "समयम्", "e": "the agreement", "p": [{"l": "समय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लक्ष्मणः", "e": "Lakshmana", "p": [{"l": "लक्ष्मण", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभिनत्", "e": "broke", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "अभिनत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "भीतः", "e": "fearing", "p": [{"l": "भी", "inf": "भीत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "दुर्वाससः", "e": "from Durvasa", "p": [{"l": "दुर्वासस्", "cn": "5.1"}]}, {"w": "शापात्", "e": "from a curse", "p": [{"l": "शाप", "cn": "5.1"}]}, {"w": "रामसंदर्शनार्थिनः", "e": "who was desirous of seeing Rama", "p": [{"l": "राम"}, {"l": "संदर्शन"}, {"l": "अर्थिन्", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "95", "i": 1281, "v": "स गत्वा सरयूतीरं देहत्यागेन योगवित् । चकारावितथां भ्रातुः प्रतिज्ञां पूर्वजन्मनः ॥", "mn": "स इति॥ योगविद्योगमार्गवेदी स लक्ष्मणः सरयूतीरं गत्वा देहत्यागेन पूर्वजन्मनो भ्रातुः प्रतिज्ञामवितथां सत्यां चकार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "योगवित् सः (लक्ष्मणः) सरयूतीरं गत्वा देहत्यागेन पूर्वजन्मनः भ्रातुः प्रतिज्ञाम् अवितथाम् चकार।", "es": "That knower of yoga, Lakshmana, went to the bank of the Sarayu river and, by abandoning his body, fulfilled the promise of his elder brother, Rama.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गत्वा", "e": "having gone", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "सरयूतीरम्", "e": "to the bank of the Sarayu", "p": [{"l": "सरयू"}, {"l": "तीर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "देहत्यागेन", "e": "by abandoning his body", "p": [{"l": "देह"}, {"l": "त्याग", "cn": "3.1"}]}, {"w": "योगवित्", "e": "the knower of Yoga", "p": [{"l": "योग"}, {"l": "विद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "अवितथाम्", "e": "true", "p": [{"l": "अवितथा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भ्रातुः", "e": "of his brother", "p": [{"l": "भ्रातृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रतिज्ञाम्", "e": "the promise", "p": [{"l": "प्रतिज्ञा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पूर्वजन्मनः", "e": "of the elder one", "p": [{"l": "पूर्वजन्मन्", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "96", "i": 1282, "v": "तस्मिन्नात्मचतुर्भागे प्राङ्गकमधितस्थुषि । राघवः शिथिलं तस्थौ भुवि धर्मस्त्रिपादिव ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ चतुर्थो भागश्चतुर्भागः। संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वं शतांशवत्। आत्मचतुर्भागे तस्मिंल्लक्ष्मणे प्राङ्नाकमधितस्थुषि पूर्वं स्वर्गं जग्मुषि सति राघवो रामः भुवि त्रिपाद्धर्म इव। शिथिलं तस्थौ । पादविकलो हि शिथिलं तिष्ठतीति भावः। त्रेतायां धर्मस्त्रिपादित्याहुः। पादश्चतुर्थांशुः अङ्घ्रिश्च ध्वन्यते। `पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः` इत्यमरः (अ.को.3|3|97)। त्रयः पादा यस्यासौ त्रिपात्। `संख्यासुपूर्वस्य` (पा.5।4।140) इत्यकारलोपः समासान्तः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आत्मचतुर्भागे तस्मिन् (लक्ष्मणे) प्राक् नाकम् अधितस्थुषि (सति), राघवः भुवि त्रिपात् धर्मः इव शिथिलम् तस्थौ।", "es": "When Lakshmana, who was a fourth part of Rama himself, had ascended to heaven, Raghava remained weakly on earth, like the personified Dharma standing on only three feet after one foot was lost.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "e": "When he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "आत्मचतुर्भागे", "e": "who was the fourth part of himself", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "चतुर्"}, {"l": "भाग", "cn": "7.1"}]}, {"w": "प्राक्", "e": "already", "p": [{"l": "प्राच्"}]}, {"w": "नाकम्", "e": "to heaven", "p": [{"l": "नाक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अधितस्थुषि", "e": "had ascended", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["अधि"], "inf": "अधितस्थिवस्", "s": ["क्वसु"], "cn": "7.1"}]}, {"w": "राघवः", "e": "Raghava (Rama)", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शिथिलम्", "e": "weakly", "p": [{"l": "शिथिल"}]}, {"w": "तस्थौ", "e": "remained", "p": [{"l": "स्था", "fin": "तस्थौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "भुवि", "e": "on the earth", "p": [{"l": "भू", "cn": "7.1"}]}, {"w": "धर्मः", "e": "Dharma", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्रिपात्", "e": "three-footed", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "पाद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}]},
{"c": "15", "n": "97", "i": 1283, "v": "स निवेश्य कुशावत्यां रिपुनागाङ्गुशं कुशम् । शरावत्यां सतां सूक्तैर्जनिताश्रुलवं लवम् ॥", "mn": "स इति॥ उदगिति च। युग्मम्। स्थिरधीः स रामः। रिपव एव नागा गजास्तेषामङ्कुशं निवारकं कुशं कुशावत्यां पुर्यां निवेश्य स्थापयित्वा। सूक्तैः समीचीनवचनैः सतां जनिता अश्रुलवा अश्रुलेशा येन तं लवं लवाख्यं पुत्रम्। `लवो लेशे विलासे च छेदने रामनन्दने` इति विश्वः। शरावत्यां पुर्याम्। `शरादीनां च` (पा.6।3।120)इति `शर`-`कुश` शब्दयोर्दीर्घः। निवेश्य। सानुजोऽग्निपुरःसरः सन्। पत्यौ भर्तरि वात्सल्यादनुरागात्। गृहान् वर्जयित्वा गृहवर्जम्। `द्वितीयायां च` (पा.3।4।53) इति णमुल्। अयं क्वचिदपरीप्सायामपीष्यते `अनुदात्तं पदमेकवर्जम्` (पा.6।1।158) इत्येकाचः शेषतया व्याख्यातत्वात्। परीप्सा त्वरा। अयोध्ययान्वितोऽनुगत उदक्प्रतस्थे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः (रामः) रिपुनागाङ्कुशं कुशं कुशावत्यां निवेश्य, सतां सूक्तैः जनिताश्रुलवं लवं शरावत्यां (निवेश्य च उदक् प्रतस्थे)।", "es": "He (Rama) installed Kusha, who was like a goad to his elephant-like enemies, in the city of Kushavati, and Lava, for whom the good people shed tears of joy with their praises, in the city of Sharavati.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He (Rama)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "निवेश्य", "e": "having installed", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["नि"], "inf": "निवेश्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "कुशावत्याम्", "e": "in Kushavati", "p": [{"l": "कुशावती", "cn": "7.1"}]}, {"w": "रिपुनागाङ्कुशम्", "e": "who was a goad to the elephant-like enemies", "p": [{"l": "रिपु"}, {"l": "नाग"}, {"l": "अङ्कुश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कुशम्", "e": "Kusha", "p": [{"l": "कुश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शरावत्याम्", "e": "in Sharavati", "p": [{"l": "शरावती", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सताम्", "e": "of the good people", "p": [{"l": "सत्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सूक्तैः", "e": "by good words/praises", "p": [{"l": "सूक्त", "cn": "3.3"}]}, {"w": "जनिताश्रुलवम्", "e": "for whom a drop of tear was produced", "p": [{"l": "जनित"}, {"l": "अश्रु"}, {"l": "लव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लवम्", "e": "Lava", "p": [{"l": "लव", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "98", "i": 1284, "v": "उदक्प्रतस्थे स्थिरधीः सानुजोऽग्निपुरःसरः । अन्वितः पतिवात्सल्याद्गृहवर्जमयोध्यया ॥", "mn": "स इति॥ उदगिति च। युग्मम्। स्थिरधीः स रामः। रिपव एव नागा गजास्तेषामङ्कुशं निवारकं कुशं कुशावत्यां पुर्यां निवेश्य स्थापयित्वा। सूक्तैः समीचीनवचनैः सतां जनिता अश्रुलवा अश्रुलेशा येन तं लवं लवाख्यं पुत्रम्। `लवो लेशे विलासे च छेदने रामनन्दने` इति विश्वः। शरावत्यां पुर्याम्। `शरादीनां च` (पा.6।3।120)इति `शर`-`कुश` शब्दयोर्दीर्घः। निवेश्य। सानुजोऽग्निपुरःसरः सन्। पत्यौ भर्तरि वात्सल्यादनुरागात्। गृहान् वर्जयित्वा गृहवर्जम्। `द्वितीयायां च` (पा.3।4।53) इति णमुल्। अयं क्वचिदपरीप्सायामपीष्यते `अनुदात्तं पदमेकवर्जम्` (पा.6।1।158) इत्येकाचः शेषतया व्याख्यातत्वात्। परीप्सा त्वरा। अयोध्ययान्वितोऽनुगत उदक्प्रतस्थे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्थिरधीः सः (रामः) सानुजः अग्निपुरःसरः (सन्) पतिवात्सल्यात् गृहवर्जम् अयोधयया अन्वितः (सन्) उदक् प्रतस्थे।", "es": "With firm resolve, Rama, accompanied by his younger brothers and preceded by the sacred fire, set out northwards. He was followed by the people of Ayodhya—everything except the physical houses—out of their deep affection for their lord.", "pc": [{"w": "उदक्", "e": "northwards", "p": [{"l": "उदच्"}]}, {"w": "प्रतस्थे", "e": "set out", "p": [{"l": "स्था", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रतस्थे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "स्थिरधीः", "e": "of firm resolve", "p": [{"l": "स्थिर"}, {"l": "धी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सानुजः", "e": "with his younger brothers", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अग्निपुरःसरः", "e": "with the sacred fire preceding him", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "पुरःसर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अन्वितः", "e": "followed by", "p": [{"l": "इ", "vp": ["अनु"], "inf": "अन्वित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "पतिवात्सल्यात्", "e": "due to affection for their lord", "p": [{"l": "पति"}, {"l": "वात्सल्य", "cn": "5.1"}]}, {"w": "गृहवर्जम्", "e": "except for the houses", "p": [{"l": "गृह"}, {"l": "वर्जम्"}]}, {"w": "अयोधयया", "e": "by Ayodhya (its people)", "p": [{"l": "अयोध्या", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "15", "n": "99", "i": 1285, "v": "जगृहुस्तस्य चित्तज्ञाः पदवीं हरिराक्षसाः । कदम्बमुकुलस्थूलैरभिवृष्टां प्रजाश्रुभिः ॥", "mn": "जगृहुरिति॥ चित्तज्ञा हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलैः प्रजाश्रुभिरभिवृष्टां तस्य रामस्य पदवीं मार्गं जगृहुः। तेऽप्यनुजग्मुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "चित्तज्ञाः हरिराक्षसाः कदम्बमुकुलस्थूलैः प्रजाश्रुभिः अभिवृष्टाम् तस्य पदवीम् जगृहुः।", "es": "The monkeys and demons who knew his intentions followed his path, which was drenched by the tears of the subjects, tears as large as Kadamba flower buds.", "pc": [{"w": "जगृहुः", "e": "followed", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "जगृहुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "चित्तज्ञाः", "e": "those who knew his mind", "p": [{"l": "चित्त"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.3"}]}, {"w": "पदवीम्", "e": "path", "p": [{"l": "पदवी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "हरिराक्षसाः", "e": "the monkeys and demons", "p": [{"l": "हरि"}, {"l": "राक्षस", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कदम्बमुकुलस्थूलैः", "e": "which were as large as Kadamba buds", "p": [{"l": "कदम्ब"}, {"l": "मुकुल"}, {"l": "स्थूल", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अभिवृष्टाम्", "e": "drenched", "p": [{"l": "वृष्", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिवृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रजाश्रुभिः", "e": "by the tears of the subjects", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "अश्रु", "cn": "3.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "100", "i": 1286, "v": "उपस्थितविमानेन तेन भक्तानुकम्पिना । चक्रे त्रिदिवनिःश्रेणिः सरयूरनुयायिनाम् ॥", "mn": "उपस्थितेति॥ उपस्थितं प्राप्तं विमानं यस्य तेन। भक्ताननुकम्पत इति भक्तानुकम्पिना। तेन रामेणानुयायिनां सरयूस्त्रिदिवनिःश्रेणिः स्वर्गाधिरोहणी चक्रे। `निःश्रेणिस्त्वधिरोहणी` इत्यमरः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उपस्थितविमानेन भक्तानुकम्पिना तेन (रामेण) अनुयायिनां (कृते) सरयूः त्रिदिवनिःश्रेणिः चक्रे।", "es": "By that Rama, compassionate to his devotees and for whom a celestial chariot was waiting, the Sarayu river was made into a ladder to heaven for his followers.", "pc": [{"w": "उपस्थितविमानेन", "e": "by him for whom a celestial chariot was present", "p": [{"l": "उपस्थित"}, {"l": "विमान", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तेन", "e": "by him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "भक्तानुकम्पिना", "e": "by the one compassionate to his devotees", "p": [{"l": "भक्त"}, {"l": "अनुकम्पिन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "चक्रे", "e": "was made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "त्रिदिवनिःश्रेणिः", "e": "a ladder to heaven", "p": [{"l": "त्रिदिव"}, {"l": "निःश्रेणि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सरयूः", "e": "the Sarayu river", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अनुयायिनाम्", "e": "for the followers", "p": [{"l": "अनुयायिन्", "cn": "6.3"}]}]},
{"c": "15", "n": "101", "i": 1287, "v": "यद्गोप्रतरकल्पोऽभूत्संमर्दस्तत्र मज्जताम् । अतस्तदाख्यया तीर्थं पावनं भुवि पप्रथे ॥", "mn": "यदिति॥ यद्यस्मात्तत्र सरय्वां मज्जतां संमर्दः। गोप्रतरो गोप्रतरणम्। तत्कल्पोऽभूत्। अतस्तदाख्यया गोप्रतराख्यया पावनं शोधकं तीर्थं भुवि पप्रथे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यत् तत्र मज्जतां संमर्दः गोप्रतरकल्पः अभूत्, अतः तत् (तीर्थं) तदाख्यया (गोप्रतर इति) पावनं तीर्थं (इति) भुवि पप्रथे।", "es": "Since the throng of people bathing there was like a ford for cattle, that sacred place of pilgrimage therefore became famous on earth by the name 'Gopratara'.", "pc": [{"w": "यत्", "e": "Since", "p": [{"l": "यद्"}]}, {"w": "गोप्रतरकल्पः", "e": "like a ford for cattle", "p": [{"l": "गो"}, {"l": "प्रतर"}, {"l": "कल्प", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभूत्", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "संमर्दः", "e": "the crowd", "p": [{"l": "संमर्द", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्र", "e": "there", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "मज्जताम्", "e": "of those bathing", "p": [{"l": "मस्ज्", "inf": "मज्जत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.3"}]}, {"w": "अतः", "e": "therefore", "p": [{"l": "अतः"}]}, {"w": "तदाख्यया", "e": "by that name", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आख्या", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तीर्थम्", "e": "the holy place", "p": [{"l": "तीर्थ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पावनम्", "e": "sacred", "p": [{"l": "पावन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भुवि", "e": "on the earth", "p": [{"l": "भू", "cn": "7.1"}]}, {"w": "पप्रथे", "e": "became famous", "p": [{"l": "प्रथ्", "fin": "पप्रथे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}]},
{"c": "15", "n": "102", "i": 1288, "v": "स विभुर्विबुधांशेषु प्रतिपन्नात्ममूर्तिषु । त्रिदशीभूतपौराणां स्वर्गान्तरमकल्पयत् ॥", "mn": "स इति॥ विभुः प्रभुः स रामो विबुधानामंशेषु सुग्रीवादिषु प्रतिपन्नात्ममूर्तिषु सत्सु त्रिदशीभूतां देवभुवनं गता ये पौरास्तेषां नूतनसुराणां स्वर्गान्तरमकल्पयत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः विभुः विबुधांशेषु प्रतिपन्नात्ममूर्तिषु (सत्सु) त्रिदशीभूतपौराणां (कृते) स्वर्गान्तरम् अकल्पयत्।", "es": "That all-powerful lord (Rama) created another heaven for the citizens who had attained divinity, while the monkeys and bears, who were parts of the gods, regained their original divine forms.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विभुः", "e": "the all-powerful lord", "p": [{"l": "विभु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विबुधांशेषु", "e": "in the parts of the gods (monkeys, etc.)", "p": [{"l": "विबुध"}, {"l": "अंश", "cn": "7.3"}]}, {"w": "प्रतिपन्नात्ममूर्तिषु", "e": "who had regained their own forms", "p": [{"l": "प्रतिपन्न"}, {"l": "आत्मन्"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "7.3"}]}, {"w": "त्रिदशीभूतपौराणाम्", "e": "of the citizens who had become gods", "p": [{"l": "त्रिदशीभूत"}, {"l": "पौर", "cn": "6.3"}]}, {"w": "स्वर्गान्तरम्", "e": "another heaven", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अकल्पयत्", "e": "created", "p": [{"l": "कॢप्", "fin": "अकल्पयत्", "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "15", "n": "103", "i": 1289, "v": "निर्वर्त्यैवं दशमुखशिरश्छेदकार्यं सुराणां विष्वक्सेनः स्वतनुमविशत्सर्वलोकप्रतिष्ठाम् । लङ्कानाथं पवनतनयं चोभयं स्थापयित्वा कीर्तिस्तम्भद्वयमिव गिरौ दक्षिणे चोत्तरे च ॥", "mn": "निर्वर्त्येति॥ विष्वक्सेनो विष्णुः। एवं सुराणां दशमुखशिरश्छेदकार्यं निर्वर्त्य निष्पाद्य। लङ्कानाथं बिभीषणं पवनतनयं हनूमन्तं चोभयं कीर्तिस्तम्भद्वयमिव। दक्षिणे गिरौ चित्रकूटे चोत्तरे गिरौ हिमवति च स्थापयित्वा। सर्वलोकप्रतिष्ठां सर्वलोकाश्रयभूतां स्वतनुं स्वमूर्तिमविशत् ॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "एवम् सुराणां दशमुखशिरश्छेदकार्यं निर्वर्त्य, दक्षिणे गिरौ उत्तरे च (गिरौ) कीर्तिस्तम्भद्वयम् इव लङ्कानाथं पवनतनयं च उभयं स्थापयित्वा, विष्वक्सेनः सर्वलोकप्रतिष्ठाम् स्वतनुम् अविशत्।", "es": "Thus, having accomplished the gods' task of severing Ravana's heads and establishing Vibhishana and Hanuman like two pillars of fame on the southern and northern mountains, Vishvaksena (Rama) entered his own cosmic form, the foundation of all worlds.", "pc": [{"w": "निर्वर्त्य", "e": "having accomplished", "p": [{"l": "वृत्", "vp": ["निर्"], "inf": "निर्वर्त्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}]}, {"w": "एवम्", "e": "thus", "p": [{"l": "एवम्"}]}, {"w": "दशमुखशिरश्छेदकार्यम्", "e": "the task of severing the heads of the ten-faced one", "p": [{"l": "दशमुख"}, {"l": "शिरस्"}, {"l": "छेद"}, {"l": "कार्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सुराणाम्", "e": "of the gods", "p": [{"l": "सुर", "cn": "6.3"}]}, {"w": "विष्वक्सेनः", "e": "Vishvaksena (Vishnu/Rama)", "p": [{"l": "विष्वक्सेन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्वतनुम्", "e": "his own form", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "तनु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अविशत्", "e": "entered", "p": [{"l": "विश्", "fin": "अविशत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सर्वलोकप्रतिष्ठाम्", "e": "which is the foundation of all worlds", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "लोक"}, {"l": "प्रतिष्ठा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लङ्कानाथम्", "e": "the lord of Lanka (Vibhishana)", "p": [{"l": "लङ्का"}, {"l": "नाथ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पवनतनयम्", "e": "the son of the Wind (Hanuman)", "p": [{"l": "पवन"}, {"l": "तनय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "उभयम्", "e": "both", "p": [{"l": "उभय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "स्थापयित्वा", "e": "having established", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थापयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}]}, {"w": "कीर्तिस्तम्भद्वयम्", "e": "a pair of pillars of fame", "p": [{"l": "कीर्ति"}, {"l": "स्तम्भ"}, {"l": "द्वय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "गिरौ", "e": "on the mountain", "p": [{"l": "गिरि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "दक्षिणे", "e": "southern", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "7.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "उत्तरे", "e": "northern", "p": [{"l": "उत्तर", "cn": "7.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}]},
{"c": "16", "n": "1", "i": 1290, "v": "अथेतरे सप्तरघुप्रवीरा ज्येष्ठं पुरोजन्मतया गुणैश्च । चक्रुः कुशं रत्नविशेषभाजं सौभ्रात्रमेषां हि कुलानुसारि ॥", "mn": "अथेति॥ अथ रामनिर्वाणानन्तरम्। इतरे लवादयः सप्तरघुप्रवीराः। पुरः पूर्वं जन्म यस्य तस्य भावस्तत्ता तया। गुणैश्च ज्येष्ठं कुशं रत्नविशेषभाजं तत्तच्छ्रेष्ठवस्तुभागिनं चक्रुः। तदुक्तम्-`जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते` इति। तथा हि-सुभ्रातॄणां भावः सौभ्रात्रम्। `हायनान्त-` (पा.5।1।130) इत्यादिना युवादित्वादण्प्रत्ययः। एषां कुशलवादीनां कुलानुसारि वंशानुगतं हि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ इतरे सप्त रघुप्रवीराः पुरोजन्मतया गुणैः च ज्येष्ठं कुशं रत्नविशेषभाजं चक्रुः। हि एषां सौभ्रात्रं कुलानुसारि (अस्ति)।", "es": "Then, the other seven heroes of Raghu's line, the younger brothers, made Kusha, the eldest by birth and virtues, the king (recipient of the jewel-throne). Indeed, their brotherly affection was in keeping with their family's tradition.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "इतरे", "e": "the other", "p": [{"l": "इतर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सप्तरघुप्रवीराः", "e": "seven heroes of the Raghu dynasty", "p": [{"l": "सप्तन्"}, {"l": "रघु"}, {"l": "प्रवीर", "cn": "1.3"}]}, {"w": "ज्येष्ठम्", "e": "the eldest", "p": [{"l": "ज्येष्ठ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पुरोजन्मतया", "e": "due to being born first", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "जन्मन्"}, {"l": "ता", "cn": "3.1"}]}, {"w": "गुणैः", "e": "by virtues", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "चक्रुः", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}, {"w": "कुशम्", "e": "Kusha", "p": [{"l": "कुश", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रत्नविशेषभाजम्", "e": "the recipient of the best of jewels (the throne)", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "भाज्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सौभ्रात्रम्", "e": "brotherly affection", "p": [{"l": "सौभ्रात्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एषाम्", "e": "their", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "हि", "e": "for", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "कुलानुसारि", "e": "in accordance with the family tradition", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "अनुसारिन्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "2", "i": 1291, "v": "ते सेतुवार्तागजबन्धमुख्यैरभ्युच्छ्रिताः कर्मभिरप्यवन्ध्यैः । अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां वेलां समुद्रा इव न व्यतीयुः ॥", "mn": "त इति॥ सेतुर्जलबन्धः। वार्ता कृषिगोरक्षणादिः। `वार्ता कृष्याद्युदन्तयोः` इति विश्वः। गजबन्ध आकरेभ्यो गजग्रहणम्। ते मुख्यं प्रधानं येषां तैरवन्ध्यैः सफलैः कर्मभिरभ्युच्छ्रिताः। अतिसमर्था अपीत्यर्थः। ते कुशादयः। प्रविभज्यन्त इति प्रविभागाः। अन्योन्यदेशप्रविभागानां या सीमा ताम्। वेलां समुद्रा इव। न व्यतीयुर्नातिचक्रमुः। अत्र कामन्दकः-`कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनम्। खन्याकरधनादानं शून्यानां च निवेशनम्॥ अष्टवर्गमिमं साधुः स्वयं वृद्धोऽपि वर्धयेत् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सेतुवार्तागजबन्धमुख्यैः अवन्ध्यैः कर्मभिः अपि अभ्युच्छ्रिताः ते, समुद्राः वेलाम् इव, अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां न व्यतीयुः।", "es": "Though they prospered through fruitful activities like building bridges, promoting agriculture, and capturing elephants, those brothers, like oceans not crossing their shores, never transgressed the boundaries of their respectively allotted territories.", "pc": [{"w": "ते", "e": "They", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "सेतुवार्तागजबन्धमुख्यैः", "e": "headed by building bridges, agriculture, and capturing elephants", "p": [{"l": "सेतु"}, {"l": "वार्ता"}, {"l": "गजबन्ध"}, {"l": "मुख्य", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अभ्युच्छ्रिताः", "e": "having prospered", "p": [{"l": "श्रि", "vp": ["अभि", "उद्"], "inf": "अभ्युच्छ्रित", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}]}, {"w": "कर्मभिः", "e": "by actions", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "अवन्ध्यैः", "e": "fruitful", "p": [{"l": "अवन्ध्य", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां", "e": "the boundary of the division of each other's territory", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "देश"}, {"l": "प्रविभाग"}, {"l": "सीमा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वेलाम्", "e": "the shoreline", "p": [{"l": "वेला", "cn": "2.1"}]}, {"w": "समुद्राः", "e": "oceans", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "1.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "व्यतीयुः", "e": "transgressed", "p": [{"l": "इ", "vp": ["वि", "अति"], "fin": "व्यतीयुः", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "16", "n": "3", "i": 1292, "v": "चतुर्भुजांशप्रभवः स तेषां दानप्रवृत्तेरनुपारतानाम् । सुरद्विपानामिव सामयोनिर्भिन्नोऽष्टधा विप्रससार वंशः ॥", "mn": "चतुर्भुजेति॥ चतुर्भुजो विष्णुः, तस्यां शा रामादयः ते प्रभवाः कारणानि यस्य स तथोक्तः। दानं त्यागो मदश्च। `दानं गजमदे त्यागे` इति विश्वः। प्रवृत्तिर्व्यापारः प्रवाहश्च। दानप्रवृत्तेरनुपारतानां सुरद्विपानां दिग्गजानां वंश इव। अष्टधा भिन्नः सन्। विप्रससार विस्तृतोऽभूत्। `सामयोनिः` इत्यत्र पालकाप्यः-`सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय प्रजापतिः। हस्ताभ्यां परिगृह्याथ सप्त समान्यगायत। गायतो ब्रह्मणस्तस्मात्समुत्पेतुर्मतङ्गजाः ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "चतुर्भुजांशप्रभवः सः तेषां वंशः, दानप्रवृत्तेः अनुपारतानां सामयोनिः सुरद्विपानाम् (वंशः) इव, अष्टधा भिन्नः (सन्) विप्रससार।", "es": "Their lineage, originating from a part of Vishnu, branched out in eight directions. It was like the race of the eight celestial elephants, which also share a common origin and are known for their ceaseless flow of ichor (punning on the brothers' ceaseless charity).", "pc": [{"w": "चतुर्भुजांशप्रभवः", "e": "originating from a part of the four-armed one (Vishnu)", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "भुज"}, {"l": "अंश"}, {"l": "प्रभव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तेषाम्", "e": "their", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "दानप्रवृत्तेः", "e": "of the flow of ichor / of the practice of giving", "p": [{"l": "दान"}, {"l": "प्रवृत्ति", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनुपारतानाम्", "e": "of those who had not ceased", "p": [{"l": "अनुपारत", "cn": "6.3"}]}, {"w": "सुरद्विपानाम्", "e": "of the celestial elephants", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "द्विप", "cn": "6.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "सामयोनिः", "e": "having a common origin", "p": [{"l": "साम"}, {"l": "योनि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भिन्नः", "e": "divided", "p": [{"l": "भिद्", "inf": "भिन्न", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "अष्टधा", "e": "in eight ways", "p": [{"l": "अष्टधा"}]}, {"w": "विप्रससार", "e": "spread out", "p": [{"l": "सृ", "vp": ["वि", "प्र"], "fin": "विप्रससार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "वंशः", "e": "lineage", "p": [{"l": "वंश", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "4", "i": 1293, "v": "अथार्धरात्रे स्तिमितप्रदीपे शय्यागृहे सुप्तजने प्रबुद्‌धः । कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषामदृष्टपूर्वां वनितामपश्यत् ॥", "mn": "अथेति॥ अथ अर्धं रात्रेरर्धरात्रः। `अर्धं नपुंसकम्` (पा.2।2।4) इत्येकदेशसमासः। `अहःसर्वैदेशसंख्यातपुण्यञ्च रात्रेः` (पा.5।4।87) इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः। `रात्राह्नाहाः पुंसि` (पा.2।4।29) इति नियमात्पुंस्त्वम्। अर्धरात्रे निशीथे स्तिमितप्रदीपे सुप्तजने शय्यागृहे प्रबुद्धः, न तु सुप्तः। कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषां प्रोषितभर्तृकावेषाम्। अदृष्टा पूर्वमित्यदृष्टपूर्वा ताम्। सुप्सुपेति समासः। वनितामपश्यत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ अर्धरात्रे स्तिमितप्रदीपे सुप्तजने शय्यागृहे प्रबुद्धः कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषाम् अदृष्टपूर्वां वनिताम् अपश्यत्।", "es": "Then, at midnight, in the bedchamber where the lamps were dim and the attendants were asleep, the awakened Kusha saw a woman he had never seen before, dressed like one whose husband is traveling abroad.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "अर्धरात्रे", "e": "at midnight", "p": [{"l": "अर्ध"}, {"l": "रात्रि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "स्तिमितप्रदीपे", "e": "when the lamps were still/dim", "p": [{"l": "स्तिमित"}, {"l": "प्रदीप", "cn": "7.1"}]}, {"w": "शय्यागृहे", "e": "in the bedchamber", "p": [{"l": "शय्या"}, {"l": "गृह", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सुप्तजने", "e": "when the people were asleep", "p": [{"l": "सुप्त"}, {"l": "जन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "प्रबुद्धः", "e": "awakened", "p": [{"l": "बुध्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रबुद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुशः", "e": "Kusha", "p": [{"l": "कुश", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रवासस्थकलत्रवेषाम्", "e": "who had the appearance of a woman whose husband is away", "p": [{"l": "प्रवासस्थ"}, {"l": "कलत्र"}, {"l": "वेषा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अदृष्टपूर्वाम्", "e": "never seen before", "p": [{"l": "अदृष्ट"}, {"l": "पूर्वा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वनिताम्", "e": "a woman", "p": [{"l": "वनिता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपश्यत्", "e": "saw", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "16", "n": "5", "i": 1294, "v": "सा साधुसाधारणपार्थिवर्द्धेः स्थित्वा पुरस्तात्पुरुहूतभासः । जेतुः परेषां जयशब्दपूर्वं तस्याञ्जलिं बन्धुमतो बबन्ध ॥", "mn": "सेति॥ सा वनिता साधुसाधारणपार्थिवर्द्धेः सज्जनसाधारणराज्यश्रियः पुरुहूतभास इन्द्रतेजसः परेषां शत्रूणां जेतुर्बन्धुमतस्तस्य कुशस्य पुरस्तात्स्थित्वा जयशब्दपूर्वं यथा तथाऽञ्जलिं बबन्ध ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सा, पुरुहूतभासः, परेषां जेतुः, बन्धुमतः, साधुसाधारणपार्थिवर्द्धेः तस्य पुरस्तात् स्थित्वा, जयशब्दपूर्वं अञ्जलिं बबन्ध।", "es": "She stood before him—who had Indra's splendor, conquered enemies, was blessed with brothers, and whose royal prosperity was for the virtuous—and, uttering \"Victory!\", folded her hands in reverence.", "pc": [{"w": "सा", "e": "She", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "साधुसाधारणपार्थिवर्द्धेः", "e": "of him whose royal prosperity was accessible to the virtuous", "p": [{"l": "साधु"}, {"l": "साधारण"}, {"l": "पार्थिव"}, {"l": "ऋद्धि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "स्थित्वा", "e": "having stood", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "पुरस्तात्", "e": "in front of", "p": [{"l": "पुरस्तात्"}]}, {"w": "पुरुहूतभासः", "e": "of him who had the splendor of Indra", "p": [{"l": "पुरुहूत"}, {"l": "भास्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "जेतुः", "e": "of the conqueror", "p": [{"l": "जेतृ", "cn": "6.1"}]}, {"w": "परेषाम्", "e": "of enemies", "p": [{"l": "पर", "cn": "6.3"}]}, {"w": "जयशब्दपूर्वम्", "e": "preceded by the word 'victory'", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "शब्द"}, {"l": "पूर्वम्"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अञ्जलिम्", "e": "folded hands", "p": [{"l": "अञ्जलि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "बन्धुमतः", "e": "of him who had relatives", "p": [{"l": "बन्धुमत्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "बबन्ध", "e": "folded", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बबन्ध", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "16", "n": "6", "i": 1295, "v": "अथानपोढार्गलमप्यगारं छायामिवादर्शतलं प्रविष्टाम् । सविस्मयो दाशरथेस्तनूजः प्रोवाच पूर्वार्धविसृष्टतल्पः ॥", "mn": "अथेति॥ अथ सविस्मयः पूर्वार्धेन शरीरपूर्वभागेन विसृष्टतल्पस्त्यक्तशय्यो दाशरथेस्तनूजः कुशः। अनपोढार्गलमनुद्धाटितविष्कम्भमपि। `तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना` इत्यमरः (अ.को.2|2|18)। अगारम्। आदर्शतलं छायामिव। प्रविष्टां तां वनितां प्रोवाचावदत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ दाशरथेः तनूजः कुशः, पूर्वार्धविसृष्टतल्पः सविस्मयः (सन्), अनपोढार्गलम् अपि अगारम् आदर्शतलम् छायाम् इव प्रविष्टाम् (तां वनिताम्) प्रोवाच।", "es": "Then Dasharatha's descendant, Kusha, filled with astonishment, sat up on his couch and spoke to the woman who had entered the chamber like a reflection entering a mirror, even though its doors were still bolted.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "अनपोढार्गलम्", "e": "whose bolt was not removed", "p": [{"l": "अनपोढ"}, {"l": "अर्गल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "अगारम्", "e": "the chamber", "p": [{"l": "अगार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "छायाम्", "e": "a reflection", "p": [{"l": "छाया", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "आदर्शतलम्", "e": "the surface of a mirror", "p": [{"l": "आदर्श"}, {"l": "तल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रविष्टाम्", "e": "who had entered", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रविष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "सविस्मयः", "e": "with astonishment", "p": [{"l": "स"}, {"l": "विस्मय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दाशरथेः", "e": "of Dasharatha's descendant", "p": [{"l": "दाशरथि", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तनूजः", "e": "the son (Kusha)", "p": [{"l": "तनूज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रोवाच", "e": "spoke", "p": [{"l": "वच्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रोवाच", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "पूर्वार्धविसृष्टतल्पः", "e": "who had sat up on the front half of his couch", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "विसृष्ट"}, {"l": "तल्प", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "7", "i": 1296, "v": "लब्धान्तरा सावरणेऽपि गेहे योगप्रभावो न च लक्ष्यते ते । बिभर्षि चाकारमनिर्वृतानां मृणालिनी हैममिवोपरागम् ॥", "mn": "लब्धेति। का त्वमिति च॥ युग्मम्। सावरणेऽपि गेहे लब्धान्तरा लब्धावकाशा। त्वमिति शेषः। योगप्रभावश्च ते न लक्ष्यते। मृणालिनी हैमं हिमकृतमुपरागमुपद्रवमिव। अनिर्वृतानां दुःखितानामाकारं बिभर्षि च। न हि योगिनां दुःखमस्तीति भावः। किं च, हे शुभे! त्वं का? कस्य वा परिग्रहः पन्ती? ते तव मदभ्यागमे कारणं वा किम्? वशिनां जितेन्द्रियाणां रघूणां मनः परस्त्रीषु विषये विमुखा प्रवृत्तिर्यस्य तत्तथाभूतं मत्वाऽऽचक्ष्व ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सावरणे अपि गेहे लब्धान्तरा (असि), (किन्तु) ते योगप्रभावः च न लक्ष्यते। (त्वम्) अनिर्वृतानाम् आकारं च बिभर्षि, मृणालिनी हैमम् उपरागम् इव।", "es": "You have gained entry even into this guarded chamber, yet you do not seem to possess yogic powers. And you bear the appearance of one who is distressed, like a lotus plant afflicted by frost.", "pc": [{"w": "लब्धान्तरा", "e": "You who have gained entry", "p": [{"l": "लब्ध"}, {"l": "अन्तरा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सावरणे", "e": "which has barriers", "p": [{"l": "स"}, {"l": "आवरण", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "गेहे", "e": "in the house", "p": [{"l": "गेह", "cn": "7.1"}]}, {"w": "योगप्रभावः", "e": "the power of yoga", "p": [{"l": "योग"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "लक्ष्यते", "e": "is perceived", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "लक्ष्यते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "ते", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "बिभर्षि", "e": "you bear", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बिभर्षि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "आकारम्", "e": "the appearance", "p": [{"l": "आकार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अनिर्वृतानाम्", "e": "of the unhappy", "p": [{"l": "अनिर्वृत", "cn": "6.3"}]}, {"w": "मृणालिनी", "e": "a lotus plant", "p": [{"l": "मृणालिनी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हैमम्", "e": "caused by frost", "p": [{"l": "हैम", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "उपरागम्", "e": "an affliction", "p": [{"l": "उपराग", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "8", "i": 1297, "v": "का त्वं शुभे! कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते । आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥", "mn": "लब्धेति। का त्वमिति च॥ युग्मम्। सावरणेऽपि गेहे लब्धान्तरा लब्धावकाशा। त्वमिति शेषः। योगप्रभावश्च ते न लक्ष्यते। मृणालिनी हैमं हिमकृतमुपरागमुपद्रवमिव। अनिर्वृतानां दुःखितानामाकारं बिभर्षि च। न हि योगिनां दुःखमस्तीति भावः। किं च, हे शुभे! त्वं का? कस्य वा परिग्रहः पन्ती? ते तव मदभ्यागमे कारणं वा किम्? वशिनां जितेन्द्रियाणां रघूणां मनः परस्त्रीषु विषये विमुखा प्रवृत्तिर्यस्य तत्तथाभूतं मत्वाऽऽचक्ष्व ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "शुभे! त्वं का? कस्य वा परिग्रहः? ते मदभ्यागमकारणं वा किम्? वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति मत्वा आचक्ष्व।", "es": "O auspicious one, who are you? Whose wife are you? Or what is the reason for your coming to me? Speak, knowing that the minds of the self-controlled Raghus are averse to any involvement with others' wives.", "pc": [{"w": "का", "e": "Who", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्वम्", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शुभे", "e": "O auspicious one!", "p": [{"l": "शुभा", "cn": "8.1"}]}, {"w": "कस्य", "e": "whose", "p": [{"l": "किम्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "परिग्रहः", "e": "wife", "p": [{"l": "परिग्रह", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वा", "e": "or", "p": [{"l": "वा"}]}, {"w": "किम्", "e": "what", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वा", "e": "or", "p": [{"l": "वा"}]}, {"w": "मदभ्यागमकारणम्", "e": "the reason for your coming to me", "p": [{"l": "मद्"}, {"l": "अभ्यागम"}, {"l": "कारण", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ते", "e": "your", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आचक्ष्व", "e": "tell", "p": [{"l": "चक्ष्", "vp": ["आ"], "fin": "आचक्ष्व", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "A1"}]}, {"w": "मत्वा", "e": "having known", "p": [{"l": "मन्", "inf": "मत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "वशिनाम्", "e": "of the self-controlled", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "रघूणाम्", "e": "of the Raghus", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.3"}]}, {"w": "मनः", "e": "the mind", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति", "e": "whose disposition is averse to other women", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "स्त्री"}, {"l": "विमुख"}, {"l": "प्रवृत्ति", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "9", "i": 1298, "v": "तमब्रवीत्सा गुरुणानवद्या या नीतपौरा स्वपदोन्मुखेन । तस्याः पुरः संप्रति वीतनाथां जानीहि राजन्निधिदेवतां माम् ॥", "mn": "तमिति॥ सा वनिता तं कुशमब्रवीत्। अनवद्याऽदोषा या पूःस्वपदोन्मुखेन विष्णुपदोन्मुखेन गुरुणा त्वत्पित्रा नीतपौरा हे राजन्! मां संप्रति वीतनाथामनाथां तस्याः पुरो नगर्या अयोध्याया अधिदेवतां जानीहि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा तम् अब्रवीत् - राजन्! या अनवद्या (पुरी) स्वपदोन्मुखेन गुरुणा नीतपौरा (आसीत्), तस्याः पुरः सम्प्रति वीतनाथां अधिदेवतां मां जानीहि।", "es": "She replied to him: \"O King, know me to be the presiding deity of that faultless city, Ayodhya, now without a lord, as its citizens were led away by your great ancestor when he departed for his celestial abode.\"", "pc": [{"w": "तम्", "e": "to him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अब्रवीत्", "e": "she said", "p": [{"l": "ब्रू", "fin": "अब्रवीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सा", "e": "She", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गुरुणा", "e": "by your great ancestor (Rama)", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अनवद्या", "e": "the faultless city (Ayodhya)", "p": [{"l": "अनवद्या", "cn": "1.1"}]}, {"w": "या", "e": "which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नीतपौरा", "e": "whose citizens were led away", "p": [{"l": "नीत"}, {"l": "पौरा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्वपदोन्मुखेन", "e": "by him who was intent on his own abode (heaven)", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "पद"}, {"l": "उन्मुख", "cn": "3.1"}]}, {"w": "तस्याः", "e": "of that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पुरः", "e": "of the city", "p": [{"l": "पुर्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सम्प्रति", "e": "now", "p": [{"l": "सम्प्रति"}]}, {"w": "वीतनाथाम्", "e": "without a lord", "p": [{"l": "वीत"}, {"l": "नाथा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जानीहि", "e": "know", "p": [{"l": "ज्ञा", "fin": "जानीहि", "t": "लोट्", "pn": 2, "pp": "P1"}]}, {"w": "राजन्", "e": "O King!", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "8.1"}]}, {"w": "अधिदेवताम्", "e": "the presiding deity", "p": [{"l": "अधिदेवता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "माम्", "e": "me", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "10", "i": 1299, "v": "वस्वौकसारामभिभूय साहं सौराज्यबद्धोत्सवया विभूत्या । समग्रशक्तौ त्वयि सूर्यवंश्ये सति प्रपन्ना करुणामवस्थाम् ॥", "mn": "वस्वौकसारामिति॥ साऽहं सौराज्येन राजन्वत्तया हेतुना बद्धोत्सवया विभूत्या। वस्वौकसाराऽलका पुरी। `अलका पुरी वस्वौकसारा स्यात्` इति कोशः। अथवा, -मानसोत्तरशैलशिखरवर्तिनी शक्रनगरी। `वस्वौकसारा शक्रस्य` इति विष्णुपुराणात्। तामभिभूय तिरस्कृत्य समग्रशक्तौ त्वयि सूर्यवंश्ये सति करुणामवस्थां दीनां दशां प्रपन्ना प्राप्ता ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सा अहम्, (या पुरा) सौराज्यबद्धोत्सवया विभूत्या वस्वौकसारां अभिभूय (स्थिता), (सा इदानीम्) समग्रशक्तौ सूर्यवंश्ये त्वयि सति, करुणां अवस्थां प्रपन्ना (अस्मि)।", "es": "\"I, who once surpassed Alaka, the city of Kubera, with a splendor celebrated for its good governance, have now fallen into a pitiable state, even while you, a descendant of the Sun dynasty with complete power, are alive.\"", "pc": [{"w": "वस्वौकसारां", "e": "Alaka (city of Kubera)", "p": [{"l": "वस्वौकसारा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अभिभूय", "e": "having surpassed", "p": [{"l": "भू", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिभूय", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "सा", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अहम्", "e": "I", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सौराज्यबद्धोत्सवया", "e": "by prosperity that was marked by the festival of good governance", "p": [{"l": "सौराज्य"}, {"l": "बद्ध"}, {"l": "उत्सवा", "cn": "3.1"}]}, {"w": "विभूत्या", "e": "with splendor", "p": [{"l": "विभूति", "cn": "3.1"}]}, {"w": "समग्रशक्तौ", "e": "who possesses complete power", "p": [{"l": "समग्र"}, {"l": "शक्ति", "cn": "7.1"}]}, {"w": "त्वयि", "e": "you", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सूर्यवंश्ये", "e": "descendant of the Sun dynasty", "p": [{"l": "सूर्य"}, {"l": "वंश्य", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सति", "e": "being", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}]}, {"w": "प्रपन्ना", "e": "I have reached", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रपन्न", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "करुणाम्", "e": "a pitiable", "p": [{"l": "करुणा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अवस्थाम्", "e": "state", "p": [{"l": "अवस्था", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "16", "n": "11", "i": 1300, "v": "विशीर्णतल्पाट्टशतो निवेशः पर्यस्तसालः प्रभुणा विना मे ॥ विडम्बयत्यस्तनिमग्नसूर्यं दिनान्तमुग्रानिलभिन्नमेघम् ॥", "mn": "विशीर्णेति॥ तल्पान्यट्टालिकाः। `तल्पं शय्याट्टदारेषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|138)। अट्टानि गृहभेदः। `अट्टं भक्ते च शुष्के च क्षौमेऽत्यर्थेगृहान्तरे` इति विश्वः। विशीर्णानि तल्पानामट्टानां च शतानि यस्य स तथोक्तः। `विशीर्णकल्पाट्टशतो निवेशः` इति वा पाठः। अट्टाः क्षौमाः। `स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.2|2|12)। ईषदसमाप्तं विशीर्णानि विशीर्णकल्पान्यट्टशतानि यस्य स तथोक्तः। पर्यस्तसालः स्रस्तप्राकारः। `प्राकारो वरणः सालः` इत्यमरः (अ.को.2|2|3)। प्रभुणा स्वामिना विनैवंभूतो मे निवेशः निवेशनम्। अस्तनिमग्नसूर्यमस्ताद्रिलीनार्कमुग्रानिलेन भिन्नमेघं दिनान्तं विडम्बयत्यनुकरोति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रभुणा विना मे विशीर्ण-तल्प-अट्ट-शतः पर्यस्त-सालः निवेशः, उग्र-अनिल-भिन्न-मेघम् अस्त-निमग्न-सूर्यम् दिनान्तम् विडम्बयति ।", "es": "Without its lord, this city, with its hundreds of crumbling upper-story chambers and ruined walls, resembles the end of a day when the sun has set and clouds are scattered by a fierce wind.", "pc": [{"w": "विशीर्णतल्पाट्टशतो", "p": [{"l": "विशीर्ण"}, {"l": "तल्प"}, {"l": "अट्ट"}, {"l": "शत", "cn": "1.1"}], "e": "with its hundreds of crumbling upper-story chambers"}, {"w": "निवेशः", "p": [{"l": "निवेश", "cn": "1.1"}], "e": "city"}, {"w": "पर्यस्तसालः", "p": [{"l": "पर्यस्त"}, {"l": "साल", "cn": "1.1"}], "e": "with its surrounding walls in ruins"}, {"w": "प्रभुणा", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "3.1"}], "e": "by the lord"}, {"w": "विना", "p": [{"l": "विना"}], "e": "without"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "विडम्बयति", "p": [{"l": "विडम्ब्", "fin": "विडम्बयति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "imitates"}, {"w": "अस्तनिमग्नसूर्यम्", "p": [{"l": "अस्त"}, {"l": "निमग्न"}, {"l": "सूर्य", "cn": "2.1"}], "e": "with the set and submerged sun"}, {"w": "दिनान्तम्", "p": [{"l": "दिनान्त", "cn": "2.1"}], "e": "the end of the day"}, {"w": "उग्रानिलभिन्नमेघम्", "p": [{"l": "उग्र"}, {"l": "अनिल"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "मेघ", "cn": "2.1"}], "e": "with clouds scattered by a fierce wind"}]},
{"c": "16", "n": "12", "i": 1301, "v": "निशआसु भास्वत्कलनूपुराणां यः संचरोऽभूदभिसारिकाणाम् । नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभिः ॥", "mn": "निशास्विति॥ निशासु भास्वन्ति दीप्तिमन्ति कलान्यव्यक्तमधुराणि नूपुराणि यासां तासामभिसारिकाणाम्। `कान्तार्थइनी तु या याति संकेतं साऽभिसारिका` इत्यमरः। यः राजपथः संचरत्यनेनेति संचरः संचारसाधनमभूत्। `गोचरसंचर-` इत्यमरः। यः राजपथः संचरत्यनेनेति संचरः संचारसाधनमभूत्। `गोचरसंचर-` (पा.3।3।119) इत्यादिना घप्रत्ययान्तो निपातः। नदत्सु मुखेषु या उल्कास्तभिर्विचितामिषाभिरन्विष्टमांसाभिः शिवाभिः क्रोष्ट्रीभिः स राजपथो दाह्यते गम्यते। वहेरन्यो वहिधातुरस्तीत्युपदेशः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "यः राजपथः निशासु भास्वत्-कल-नूपुराणाम् अभिसारिकाणाम् संचरः अभूत्, सः राजपथः नदत्-मुख-उल्का-विचित-आमिषाभिः शिवाभिः वाह्यते ।", "es": "That royal road, which at night was the path for clandestine lovers with sweetly tinkling anklets, is now traversed by howling jackals carrying torches in their mouths as they search for flesh.", "pc": [{"w": "निशासु", "p": [{"l": "निशा", "cn": "7.3"}], "e": "at nights"}, {"w": "भास्वत्कलनूपुराणाम्", "p": [{"l": "भास्वत्"}, {"l": "कल"}, {"l": "नूपुर", "cn": "6.3"}], "e": "of those with shining, tinkling anklets"}, {"w": "यः", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "संचरः", "p": [{"l": "संचर", "cn": "1.1"}], "e": "path"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अभिसारिकाणाम्", "p": [{"l": "अभिसारिका", "cn": "6.3"}], "e": "of the female lovers going to a tryst"}, {"w": "नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः", "p": [{"l": "नदत्"}, {"l": "मुख"}, {"l": "उल्का"}, {"l": "विचित"}, {"l": "आमिष", "cn": "3.3"}], "e": "by those searching for flesh with torches in their howling mouths"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "वाह्यते", "p": [{"l": "वह्", "fin": "वाह्यते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "is traversed"}, {"w": "राजपथः", "p": [{"l": "राजपथ", "cn": "1.1"}], "e": "royal road"}, {"w": "शिवाभिः", "p": [{"l": "शिवा", "cn": "3.3"}], "e": "by jackals"}]},
{"c": "16", "n": "13", "i": 1302, "v": "आस्फालितं यत्प्रमदाकराग्रैर्मृदङ्गधीरध्वनिमन्वगच्छत् । वन्यैरिदानीं महिषैस्तदम्भः श्रृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणाम् ॥", "mn": "आस्फालितमिति॥ यदम्भः प्रमदाकराग्रैरास्फालितं ताडितं सत्। जलक्रीडास्विति शेषः। मृदङ्गानां धीरध्वनिस्तमन्वगच्छदन्वकरोत्। तद्दीर्घिकाणामम्भ इदानीं वन्यैर्महिषैः कर्तृभिः शृङ्गैर्विषणैराहतं सत् क्रोशति। न तु मृदङ्गध्वनिमनुकरोतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यत् दीर्घिकाणाम् अम्भः प्रमदा-कर-अग्रैः आस्फालितम् सत् मृदङ्ग-धीर-ध्वनिम् अन्वगच्छत्, तत् अम्भः इदानीम् वन्यैः महिषैः शृङ्ग-आहतम् सत् क्रोशति ।", "es": "The water of the pleasure-ponds, which once, when struck by the hands of playful women, echoed the deep sound of the mṛdaṅga drum, now cries out as it is struck by the horns of wild buffaloes.", "pc": [{"w": "आस्फालितं", "p": [{"l": "आस्फल्", "inf": "आस्फालित", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"], "cn": "1.1"}], "e": "struck"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "प्रमदाकराग्रैः", "p": [{"l": "प्रमदा"}, {"l": "कर"}, {"l": "अग्र", "cn": "3.3"}], "e": "by the fingertips of playful women"}, {"w": "मृदङ्गधीरध्वनिम्", "p": [{"l": "मृदङ्ग"}, {"l": "धीर"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "2.1"}], "e": "the deep sound of the mṛdaṅga drum"}, {"w": "अन्वगच्छत्", "p": [{"l": "गम्", "fin": "अन्वगच्छत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["अनु"]}], "e": "followed"}, {"w": "वन्यैः", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "3.3"}], "e": "by wild"}, {"w": "इदानीं", "p": [{"l": "इदानीम्"}], "e": "now"}, {"w": "महिषैः", "p": [{"l": "महिष", "cn": "3.3"}], "e": "by buffaloes"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अम्भः", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "1.1"}], "e": "water"}, {"w": "शृङ्गाहतं", "p": [{"l": "शृङ्ग"}, {"l": "आहत", "cn": "1.1"}], "e": "struck by horns"}, {"w": "क्रोशति", "p": [{"l": "क्रुश्", "fin": "क्रोशति", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "cries out"}, {"w": "दीर्घिकाणाम्", "p": [{"l": "दीर्घिका", "cn": "6.3"}], "e": "of the pleasure-ponds"}]},
{"c": "16", "n": "14", "i": 1303, "v": "वृक्षेशया यष्टिनिवासभङ्गान्मृदङ्गशब्दापगमादलास्याः । प्राप्ता दवोल्काहतशेषबर्ह्याः क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वम् ॥", "mn": "वृक्षेशया इति॥ यष्टिरेव निवासः स्थानं तस्य भङ्गात्। वृक्षे शेरत इति वृक्षेशयाः। `अधिकरणे शेतेः` (पा.3।2।15) इत्यच्प्रत्ययः। `शयवासवासिष्वकालात्` (पा.6।3।18) इत्यलुक्सप्तम्याः। मृदङ्गशब्दानामपगमादभावादलास्या नृत्यशून्याः। दवोऽरण्यवह्निः। `दवदावौ वनारण्यवह्नी` इत्यमरः (अ.को.3|3|217)। तस्योल्काभिः स्फुलिङ्गैर्हेतेभ्यः शेषाणि बर्हाणि येषां ते क्रीडामयूरा वनबर्हिणत्वं वनमयूरत्वं प्राप्ताः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यष्टि-निवास-भङ्गात् वृक्ष-ईशयाः, मृदङ्ग-शब्द-अपगमात् अलास्याः, दव-उल्का-हत-शेष-बर्ह्याः क्रीडा-मयूराः वन-बर्हिणत्वम् प्राप्ताः ।", "es": "The pet peacocks, now roosting in trees because their perches are broken, no longer dancing due to the absence of the mṛdaṅga's sound, and with their tail feathers singed by forest fires, have reverted to being wild peacocks.", "pc": [{"w": "वृक्षेशया", "p": [{"l": "वृक्ष"}, {"l": "ईशय", "cn": "1.3"}], "e": "roosting in trees"}, {"w": "यष्टिनिवासभङ्गात्", "p": [{"l": "यष्टि"}, {"l": "निवास"}, {"l": "भङ्ग", "cn": "5.1"}], "e": "due to the breaking of their perches"}, {"w": "मृदङ्गशब्दापगमात्", "p": [{"l": "मृदङ्ग"}, {"l": "शब्द"}, {"l": "अपगम", "cn": "5.1"}], "e": "due to the absence of the mṛdaṅga's sound"}, {"w": "अलास्याः", "p": [{"l": "अलास्य", "cn": "1.3"}], "e": "not dancing"}, {"w": "प्राप्ताः", "p": [{"l": "आप्", "inf": "प्राप्त", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.3"}], "e": "have attained"}, {"w": "दवोल्काहतशेषबर्ह्याः", "p": [{"l": "दव"}, {"l": "उल्का"}, {"l": "हत"}, {"l": "शेष"}, {"l": "बर्ह", "cn": "1.3"}], "e": "with their tail-feathers remaining singed by forest-fire sparks"}, {"w": "क्रीडामयूराः", "p": [{"l": "क्रीडा"}, {"l": "मयूर", "cn": "1.3"}], "e": "the pet peacocks"}, {"w": "वनबर्हिणत्वम्", "p": [{"l": "वन"}, {"l": "बर्हिणत्व", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being wild peacocks"}]},
{"c": "16", "n": "15", "i": 1304, "v": "सोपानमार्गेषु च येषु रामा निक्षिप्तवत्यश्चरणान्सरागान् । सद्योहतन्यङ्कुभिरस्रदिग्धं व्याघ्रैः पदं तेषु निधीयते मे ॥", "mn": "सोपानेति॥ किंच, येषु सोपानमार्गेषु रामा रमण्यः सरागाँल्लाक्षारसार्द्राश्चरणान्निक्षिप्तवत्यः। तेषु मे मम मार्गेषु सद्योहतन्यङ्कुभिर्मारितमृगैर्व्याघ्नैरस्रदिग्धं रुधिरलिप्तं पदं निधीयते ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "येषु सोपान-मार्गेषु च रामाः स-रागान् चरणान् निक्षिप्तवत्यः, तेषु (मार्गेषु) मे (नगर्याम्) सद्यः-हत-न्यङ्कुभिः व्याघ्रैः अस्र-दिग्धम् पदम् निधीयते ।", "es": "And on those very stairways where beautiful women once placed their feet, reddened with lac dye, now tigers, having just killed deer, place their blood-stained paws.", "pc": [{"w": "सोपानमार्गेषु", "p": [{"l": "सोपान"}, {"l": "मार्ग", "cn": "7.3"}], "e": "on the stairways"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "येषु", "p": [{"l": "यद्", "cn": "7.3"}], "e": "on which"}, {"w": "रामाः", "p": [{"l": "रामा", "cn": "1.3"}], "e": "beautiful women"}, {"w": "निक्षिप्तवत्यः", "p": [{"l": "क्षिप्", "inf": "निक्षिप्तवत्", "s": ["क्तवतु"], "vp": ["नि"], "cn": "1.3"}], "e": "had placed"}, {"w": "चरणान्", "p": [{"l": "चरण", "cn": "2.3"}], "e": "feet"}, {"w": "सरागान्", "p": [{"l": "सराग", "cn": "2.3"}], "e": "reddened (with lac-dye)"}, {"w": "सद्योहतन्यङ्कुभिः", "p": [{"l": "सद्यस्"}, {"l": "हत"}, {"l": "न्यङ्कु", "cn": "3.3"}], "e": "by those who have just killed deer"}, {"w": "अस्रदिग्धं", "p": [{"l": "अस्र"}, {"l": "दिग्ध", "cn": "2.1"}], "e": "blood-stained"}, {"w": "व्याघ्रैः", "p": [{"l": "व्याघ्र", "cn": "3.3"}], "e": "by tigers"}, {"w": "पदं", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "paw (footstep)"}, {"w": "तेषु", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.3"}], "e": "on them"}, {"w": "निधीयते", "p": [{"l": "धा", "fin": "निधीयते", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A2", "vp": ["नि"]}], "e": "is placed"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my (in my city)"}]},
{"c": "16", "n": "16", "i": 1305, "v": "चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः करेणुभिर्दत्तमृणालभङ्गाः । नखाङ्कुशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥", "mn": "चित्रेति॥ पद्मवनमवतीर्णाः प्रविष्टाः। तथा लिखिता इत्यर्थः। करेणुभिः करिणीभिः। चित्रगताभिरेव। `करेणुरिभ्यां स्त्री नेमे` इत्यमरः (अ.को.3|3|59)। दत्तमृणालभङ्गाश्चित्रद्विपा आलेख्यमातङ्गाः। नखा एवाङ्कुशास्तेषामाघातैर्विभिन्नकुम्भाः सन्तः संरब्धसिंहप्रहृतं कुपितसिंहप्रहारं वहन्ति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पद्म-वन-अवतीर्णाः, करेणुभिः दत्त-मृणाल-भङ्गाः, नख-अङ्कुश-आघात-विभिन्न-कुम्भाः चित्र-द्विपाः संरब्ध-सिंह-प्रहृतम् वहन्ति ।", "es": "The painted elephants on the walls, depicted as entering lotus ponds and being offered lotus stalks by female elephants, now bear the marks of attacks from enraged lions, their painted foreheads shattered by claw-strikes that resemble goads.", "pc": [{"w": "चित्रद्विपाः", "p": [{"l": "चित्र"}, {"l": "द्विप", "cn": "1.3"}], "e": "The painted elephants"}, {"w": "पद्मवनावतीर्णाः", "p": [{"l": "पद्म"}, {"l": "वन"}, {"l": "अवतीर्ण", "cn": "1.3"}], "e": "depicted as entering lotus ponds"}, {"w": "करेणुभिः", "p": [{"l": "करेणु", "cn": "3.3"}], "e": "by female elephants"}, {"w": "दत्तमृणालभङ्गाः", "p": [{"l": "दत्त"}, {"l": "मृणाल"}, {"l": "भङ्ग", "cn": "1.3"}], "e": "being offered pieces of lotus-stalks"}, {"w": "नखाङ्कुशाघातविभिन्नकुम्भाः", "p": [{"l": "नख"}, {"l": "अङ्कुश"}, {"l": "आघात"}, {"l": "विभिन्न"}, {"l": "कुम्भ", "cn": "1.3"}], "e": "their foreheads shattered by claw-strikes resembling goads"}, {"w": "संरब्धसिंहप्रहृतं", "p": [{"l": "संरब्ध"}, {"l": "सिंह"}, {"l": "प्रहृत", "cn": "2.1"}], "e": "the attack of enraged lions"}, {"w": "वहन्ति", "p": [{"l": "वह्", "fin": "वहन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "bear"}]},
{"c": "16", "n": "17", "i": 1306, "v": "स्तम्भेषु योषित्प्रतियातनानामुत्क्रान्तवर्णक्रमधूसराणाम् । स्तनोत्तरीयाणि भवन्ति सङ्गान्निर्मोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः ॥", "mn": "स्तम्मेष्विति॥ उत्क्रान्तवर्णक्रमा विशीर्णवर्णविन्यासास्ताश्च धूसराश्च यास्तासां स्तम्भेषु योषित्प्रतियातनानां स्त्रीप्रतिकृतीनां दारुमयीणां फणिभिर्विमुक्ता निर्मोकाः कञ्चुका एव पट्टाः। `समौ कञ्चुकनिर्मोकौ` इत्यमरः (अ.को.1|8|11)। सङ्गात्सक्तत्वात् स्तनोत्तरीयाणि स्तनाच्छादनवस्त्राणि भवन्ति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उत्क्रान्त-वर्ण-क्रम-धूसराणाम् योषित्-प्रतियातनानाम् स्तम्भेषु फणिभिः विमुक्ताः निर्मोक-पट्टाः सङ्गात् स्तन-उत्तरीयाणि भवन्ति ।", "es": "On the pillars, the painted figures of women, now faded and discolored, have shed snake skins clinging to them, which, due to their position, appear as upper garments covering their painted breasts.", "pc": [{"w": "स्तम्भेषु", "p": [{"l": "स्तम्भ", "cn": "7.3"}], "e": "on the pillars"}, {"w": "योषित्प्रतियातनानाम्", "p": [{"l": "योषित्"}, {"l": "प्रतियातना", "cn": "6.3"}], "e": "of the painted figures of women"}, {"w": "उत्क्रान्तवर्णक्रमधूसराणाम्", "p": [{"l": "उत्क्रान्त"}, {"l": "वर्ण"}, {"l": "क्रम"}, {"l": "धूसर", "cn": "6.3"}], "e": "which are faded and discolored"}, {"w": "स्तनोत्तरीयाणि", "p": [{"l": "स्तन"}, {"l": "उत्तरीय", "cn": "1.3"}], "e": "upper garments for the breasts"}, {"w": "भवन्ति", "p": [{"l": "भू", "fin": "भवन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "become"}, {"w": "सङ्गात्", "p": [{"l": "सङ्ग", "cn": "5.1"}], "e": "due to contact"}, {"w": "निर्मोकपट्टाः", "p": [{"l": "निर्मोक"}, {"l": "पट्ट", "cn": "1.3"}], "e": "strips of shed snake-skin"}, {"w": "फणिभिः", "p": [{"l": "फणिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by snakes"}, {"w": "विमुक्ताः", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "विमुक्त", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"], "cn": "1.3"}], "e": "shed"}]},
{"c": "16", "n": "18", "i": 1307, "v": "कालान्तरश्यामसुधेषु नक्तमितस्ततो रूढतृणाङ्कुरेषु । त एव मुक्तागुणशुद्धयोऽपि हर्म्येषु मूर्च्छन्ति न चन्द्रपादाः ॥", "mn": "कालेति॥ कालान्तरेण कालभेदवशेन श्यामसुधेषु मलिनचूर्णेष्वितस्ततो रूढतृणाङ्कुरेषु हर्म्येषु गृहेषु नक्तं रात्रौ मुक्तागुणानां शुद्धिरिव शुद्धिः स्वाच्छ्यं येषां तादृशा अपि। ततः पूर्वं ये मूर्च्छन्ति स्म त एव चन्द्रपादाश्चन्द्ररश्मयः। `पादा रश्म्यङ्घितुर्यांशाः` इत्यमरः। न मूर्च्छन्ति। न प्रति फलन्तीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कालान्तर-श्याम-सुधेषु, इतः ततः रूढ-तृण-अङ्कुरेषु हर्म्येषु, मुक्ता-गुण-शुद्धयः अपि ते चन्द्र-पादाः नक्तम् न मूर्च्छन्ति ।", "es": "On the palaces, whose white plaster has blackened over time and where blades of grass have sprouted, even the moonbeams, though pure as strings of pearls, do not shine brightly at night.", "pc": [{"w": "कालान्तरश्यामसुधेषु", "p": [{"l": "कालान्तर"}, {"l": "श्याम"}, {"l": "सुध", "cn": "7.3"}], "e": "on the (palaces) whose plaster is blackened over time"}, {"w": "नक्तम्", "p": [{"l": "नक्तम्"}], "e": "at night"}, {"w": "इतस्ततः", "p": [{"l": "इतस्ततः"}], "e": "here and there"}, {"w": "रूढतृणाङ्कुरेषु", "p": [{"l": "रूढ"}, {"l": "तृण"}, {"l": "अङ्कुर", "cn": "7.3"}], "e": "where blades of grass have sprouted"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "even"}, {"w": "मुक्तागुणशुद्धयः", "p": [{"l": "मुक्ता"}, {"l": "गुण"}, {"l": "शुद्धि", "cn": "1.3"}], "e": "pure as strings of pearls"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "हर्म्येषु", "p": [{"l": "हर्म्य", "cn": "7.3"}], "e": "on the palaces"}, {"w": "मूर्च्छन्ति", "p": [{"l": "मूर्छ्", "fin": "मूर्च्छन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "do not shine brightly"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "चन्द्रपादाः", "p": [{"l": "चन्द्र"}, {"l": "पाद", "cn": "1.3"}], "e": "moonbeams"}]},
{"c": "16", "n": "19", "i": 1308, "v": "आवर्ज्य शाखाः सदयं च यासां पुष्पाण्युपात्तानि विलासिनीभिः । वन्यैः पुलिन्दैरिव वानरैस्ताः क्लिश्यन्त उद्यानलता मदीयाः ॥", "mn": "आवज्येति॥ किंच, विलासिनीभिः सदयं शाखा लतावयवानावर्ज्यानमय्य यासां लतानां पुष्पाण्युपात्तानि गृहीतानि ता मदीया उद्यानलताः। वन्यैः पुलिन्दैर्म्लेच्छविशेषैरिव वानरैः। उभयैरपीत्यर्थः। क्लिश्यन्ते पीड्यन्ते। क्लिश्नातेः कर्मणि लट्। `भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः` इत्यमरः (अ.को.2|10|20) ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "यासाम् शाखाः आवर्ज्य विलासिनीभिः स-दयम् च पुष्पाणि उपात्तानि, ताः मदीयाः उद्यान-लताः वन्यैः पुलिन्दैः इव वानरैः क्लिश्यन्ते ।", "es": "My garden creepers, from which playful women once gently bent the branches to pluck flowers, are now being tormented by monkeys, just as they would be by wild forest-dwellers.", "pc": [{"w": "आवर्ज्य", "p": [{"l": "वृज्", "inf": "आवर्ज्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having bent"}, {"w": "शाखाः", "p": [{"l": "शाखा", "cn": "2.3"}], "e": "branches"}, {"w": "सदयं", "p": [{"l": "सदयं"}], "e": "gently"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यासां", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.3"}], "e": "whose"}, {"w": "पुष्पाणि", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "2.3"}], "e": "flowers"}, {"w": "उपात्तानि", "p": [{"l": "दा", "inf": "उपात्त", "s": ["क्त"], "vp": ["उप", "आ"], "cn": "2.3"}], "e": "were plucked"}, {"w": "विलासिनीभिः", "p": [{"l": "विलासिनी", "cn": "3.3"}], "e": "by playful women"}, {"w": "वन्यैः", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "3.3"}], "e": "by wild"}, {"w": "पुलिन्दैः", "p": [{"l": "पुलिन्द", "cn": "3.3"}], "e": "by Pulindas (a forest tribe)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वानरैः", "p": [{"l": "वानर", "cn": "3.3"}], "e": "by monkeys"}, {"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "क्लिश्यन्ते", "p": [{"l": "क्लिश्", "fin": "क्लिश्यन्ते", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A2"}], "e": "are tormented"}, {"w": "उद्यानलताः", "p": [{"l": "उद्यान"}, {"l": "लता", "cn": "1.3"}], "e": "garden creepers"}, {"w": "मदीयाः", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "1.3"}], "e": "my"}]},
{"c": "16", "n": "20", "i": 1309, "v": "रात्रावनाविष्कृतदीपभासः कान्तामुखश्रीवियुता दिवापि । तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजालैर्विच्छिन्नधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥", "mn": "रात्राविति॥ रात्रावनाविष्कृतदीपभासः। दीपप्रभाशून्या इत्यर्थः। दिवापि दिवसेऽपि कान्तामुखानां श्रिया कान्त्या वियुता रहिता विच्छिन्नो नष्टो धूमप्रसरो येषां ते गवाक्षाः कृमितन्तुजालैर्लूतातन्तुवितानैः। तिरस्क्रियन्ते छाद्यन्ते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रात्रौ अन-आविष्कृत-दीप-भासः, दिवा अपि कान्ता-मुख-श्री-वियुताः, विच्छिन्न-धूम-प्रसराः गवाक्षाः कृमि-तन्तु-जालैः तिरस्क्रियन्ते ।", "es": "The windows, which at night are not illuminated by lamplight and by day lack the beauty of beloveds' faces, and from which the smoke of incense no longer spreads, are now being covered by cobwebs.", "pc": [{"w": "रात्रौ", "p": [{"l": "रात्रि", "cn": "7.1"}], "e": "at night"}, {"w": "अनाविष्कृतदीपभासः", "p": [{"l": "नञ्"}, {"l": "आविष्कृत"}, {"l": "दीप"}, {"l": "भास्", "cn": "1.3"}], "e": "not illuminated by lamplight"}, {"w": "कान्तामुखश्रीवियुताः", "p": [{"l": "कान्ता"}, {"l": "मुख"}, {"l": "श्री"}, {"l": "वियुत", "cn": "1.3"}], "e": "devoid of the beauty of beloveds' faces"}, {"w": "दिवापि", "p": [{"l": "दिवा"}, {"l": "अपि"}], "e": "even by day"}, {"w": "तिरस्क्रियन्ते", "p": [{"l": "कृ", "fin": "तिरस्क्रियन्ते", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "A2", "vp": ["तिरस्"]}], "e": "are covered"}, {"w": "कृमितन्तुजालैः", "p": [{"l": "कृमि"}, {"l": "तन्तु"}, {"l": "जाल", "cn": "3.3"}], "e": "by cobwebs"}, {"w": "विच्छिन्नधूमप्रसराः", "p": [{"l": "विच्छिन्न"}, {"l": "धूम"}, {"l": "प्रसर", "cn": "1.3"}], "e": "from which the spread of incense smoke has ceased"}, {"w": "गवाक्षाः", "p": [{"l": "गवाक्ष", "cn": "1.3"}], "e": "the windows"}]},
{"c": "16", "n": "21", "i": 1310, "v": "बलिक्रियावर्जितसैकतानि स्नानीयसंसर्गमनाप्नुवन्ति । उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा शून्यानि दूये सरयूजलानि ॥", "mn": "बलिक्रियेति॥ `बलिः पूजोपहारः स्यात्` इति शाश्वतः। बलिक्रियावर्जितानि सैकतानि येषां तानि स्नानीयानि स्नानसाधनानि चूर्णादीनि। `कृत्यल्युटो बहुलम्` (पा.3।3।113) इति करणेऽनीयर्प्रत्ययः। स्नानीयसंसर्गमनाप्नुदृष्ट्वा दूये परितप्ये ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "बलि-क्रिया-वर्जित-सैकतानि, स्नानीय-संसर्गम् अनाप्नुवन्ति, शून्यानि उपान्त-वानीर-गृहाणि सरयू-जलानि दृष्ट्वा अहम् दूये ।", "es": "Seeing the waters of the Sarayu, its banks devoid of ritual offerings, its waters untouched by bathers, and its riverside cane-groves empty, I am distressed.", "pc": [{"w": "बलिक्रियावर्जितसैकतानि", "p": [{"l": "बलि"}, {"l": "क्रिया"}, {"l": "वर्जित"}, {"l": "सैकत", "cn": "2.3"}], "e": "with banks devoid of ritual offerings"}, {"w": "स्नानीयसंसर्गम्", "p": [{"l": "स्नानीय"}, {"l": "संसर्ग", "cn": "2.1"}], "e": "contact with bathers"}, {"w": "अनाप्नुवन्ति", "p": [{"l": "आप्", "fin": "अनाप्नुवन्ति", "t": "लट्", "pn": 9, "pp": "P1", "vp": ["न"]}], "e": "not obtaining"}, {"w": "उपान्तवानीरगृहाणि", "p": [{"l": "उपान्त"}, {"l": "वानीर"}, {"l": "गृह", "cn": "2.3"}], "e": "with riverside cane-groves"}, {"w": "दृष्ट्वा", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having seen"}, {"w": "शून्यानि", "p": [{"l": "शून्य", "cn": "2.3"}], "e": "empty"}, {"w": "दूये", "p": [{"l": "दू", "fin": "दूये", "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "A1"}], "e": "I am distressed"}, {"w": "सरयूजलानि", "p": [{"l": "सरयू"}, {"l": "जल", "cn": "2.3"}], "e": "the waters of the Sarayu"}]},
{"c": "16", "n": "22", "i": 1311, "v": "तदर्हसीमां वसतिं विसृज्य मामभ्युपेतुं कुलराजधानीम् । हित्वा तनुं कारणमानुषीं तां यथा गुरुस्ते परमात्ममूर्तिम् ॥", "mn": "तदिति॥ तत्तस्मादिमां वसतिं कुशावतीं विसृज्य कुलराजधानीमयोध्यां मामभ्युपेतुमर्हसि। कथमिव? ते गुरुः पिता रामस्तां प्रसिद्धां कारणवशान्मानुषीं तनुं मानुषमूर्तिं हित्वा परमात्ममूर्तिं यथा विष्णुमूर्तिमिव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत्, यथा ते गुरुः ताम् कारण-मानुषीम् तनुम् हित्वा परम-आत्म-मूर्तिम् अभ्युपेतः, तथा त्वम् इमाम् वसतिम् विसृज्य माम् कुल-राजधानीम् अभ्युपेतुम् अर्हसि ।", "es": "Therefore, just as your great ancestor (Rama) left his human body assumed for a specific purpose to resume his supreme divine form, you too should abandon this dwelling (Kushavati) and come to me, the ancestral capital.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्"}], "e": "therefore"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"l": "अर्ह्", "fin": "अर्हसि", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you ought"}, {"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "वसतिं", "p": [{"l": "वसति", "cn": "2.1"}], "e": "dwelling"}, {"w": "विसृज्य", "p": [{"l": "सृज्", "inf": "विसृज्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}], "e": "having abandoned"}, {"w": "माम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "me"}, {"w": "अभ्युपेतुं", "p": [{"l": "इ", "inf": "अभ्युपेतुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["अभि", "उप"]}], "e": "to come to"}, {"w": "कुलराजधानीम्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "राजधानी", "cn": "2.1"}], "e": "the ancestral capital"}, {"w": "हित्वा", "p": [{"l": "हा", "inf": "हित्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having left"}, {"w": "तनुं", "p": [{"l": "तनु", "cn": "2.1"}], "e": "body"}, {"w": "कारणमानुषीं", "p": [{"l": "कारण"}, {"l": "मानुषी", "cn": "2.1"}], "e": "human (body) assumed for a purpose"}, {"w": "तां", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "just as"}, {"w": "गुरुः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "1.1"}], "e": "ancestor (Rama)"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "परमात्ममूर्तिम्", "p": [{"l": "परम"}, {"l": "आत्मन्"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the supreme divine form"}]},
{"c": "16", "n": "23", "i": 1312, "v": "तथेति तस्याः प्रणयं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्प्राग्रहरो रघूणाम् । पूरप्यभिव्यक्तमुखप्रसादा शरीरबन्धेन तिरोबभूव ॥", "mn": "तथेति॥ रघूणां प्राग्रहरः श्रेष्ठः कुशस्तस्याः पुरः प्रणयं याञ्चां प्रतीतो हृष्टः सन्, तथेति प्रत्यग्रहीत् स्वीकृतवान्। पूः पुराधिदेवताप्यभिव्यक्तमुखप्रसादा सती। इष्टलाभादिति भावः। शरीरबन्धेन शरीरयोगेन करणेन तिरोबभूवान्तर्दधे। मानवं रूपं विहाय दैवं रूपमग्रहीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रघूणाम् प्राग्रहरः प्रतीतः सन् तस्याः प्रणयम् 'तथा' इति प्रत्यग्रहीत् । अभिव्यक्त-मुख-प्रसादा पूः अपि शरीर-बन्धेन तिरः बभूव ।", "es": "The foremost of the Raghus (Kusha), being convinced, accepted her (Ayodhya's) request, saying 'So be it.' The city-goddess, her face showing clear signs of pleasure, then vanished from her physical form.", "pc": [{"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so be it"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "प्रणयं", "p": [{"l": "प्रणय", "cn": "2.1"}], "e": "request"}, {"w": "प्रतीतः", "p": [{"l": "इ", "inf": "प्रतीत", "s": ["क्त"], "vp": ["प्रति"], "cn": "1.1"}], "e": "convinced"}, {"w": "प्रत्यग्रहीत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "प्रत्यग्रहीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["प्रति"]}], "e": "accepted"}, {"w": "प्राग्रहरः", "p": [{"l": "प्राग्रहर", "cn": "1.1"}], "e": "the foremost"}, {"w": "रघूणाम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Raghus"}, {"w": "पूः", "p": [{"l": "पुर्", "cn": "1.1"}], "e": "the city-goddess"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अभिव्यक्तमुखप्रसादा", "p": [{"l": "अभिव्यक्त"}, {"l": "मुख"}, {"l": "प्रसाद", "cn": "1.1"}], "e": "with her facial pleasure made manifest"}, {"w": "शरीरबन्धेन", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "बन्ध", "cn": "3.1"}], "e": "from her physical form"}, {"w": "तिरोबभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "तिरोबभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["तिरस्"]}], "e": "vanished"}]},
{"c": "16", "n": "24", "i": 1313, "v": "तदद्भुतं संसदि रात्रिवृत्तं प्रातर्द्विजेभ्यो नृपतिः शशंस । श्रुत्वा त एनं कुलराजधान्या साक्षात्पतित्वे वृतमभ्यनन्दन् ॥", "mn": "तदिति॥ नृपतिः कुशस्तदद्भुतं रात्रिवृत्तान्तं प्रातः संसदि सभायां द्विजेभ्यः शशंस। ते द्विजाः श्रुत्वैनं कुलराजधान्या साक्षात् स्वयमेव पतित्वे विषये वृतमभ्यनन्दन्। पतित्वेन वृतोऽसीत्यपूजयन्। आशीर्भिरिति शेषः। अत्र गार्ग्यः-`दृष्ट्वा स्वप्नं शोभनं नैव सुप्यात्पश्चाद्दृष्टो यः स पाकं विधत्ते। शंसेदिष्टं तत्र साधुर्द्विजेभ्यस्ते चाशीर्भिः प्रीणयेयुर्नरेन्द्रम्`। इदमपि स्वप्नतुल्यमिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रातः नृपतिः तत् अद्भुतम् रात्रि-वृत्तम् संसदि द्विजेभ्यः शशंस । तत् श्रुत्वा ते, कुल-राजधान्या साक्षात् पतित्वे वृतम् एनम् अभ्यनन्दन् ।", "es": "In the morning, the king (Kusha) narrated that wondrous event of the night to the Brahmins in his assembly. Hearing it, they congratulated him for being personally chosen for lordship by the ancestral capital itself.", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "अद्भुतं", "p": [{"l": "अद्भुत", "cn": "2.1"}], "e": "wondrous"}, {"w": "संसदि", "p": [{"l": "संसद्", "cn": "7.1"}], "e": "in the assembly"}, {"w": "रात्रिवृत्तं", "p": [{"l": "रात्रि"}, {"l": "वृत्त", "cn": "2.1"}], "e": "event of the night"}, {"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्"}], "e": "in the morning"}, {"w": "द्विजेभ्यः", "p": [{"l": "द्विज", "cn": "4.3"}], "e": "to the Brahmins"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "शशंस", "p": [{"l": "शंस्", "fin": "शशंस", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "narrated"}, {"w": "श्रुत्वा", "p": [{"l": "श्रु", "inf": "श्रुत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having heard"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "एनं", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "कुलराजधान्या", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "राजधानी", "cn": "3.1"}], "e": "by the ancestral capital"}, {"w": "साक्षात्", "p": [{"l": "साक्षात्"}], "e": "directly"}, {"w": "पतित्वे", "p": [{"l": "पतित्व", "cn": "7.1"}], "e": "for lordship"}, {"w": "वृतम्", "p": [{"l": "वृ", "inf": "वृत", "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "chosen"}, {"w": "अभ्यनन्दन्", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "अभ्यनन्दन्", "t": "लङ्", "pn": 9, "pp": "P1", "vp": ["अभि"]}], "e": "congratulated"}]},
{"c": "16", "n": "25", "i": 1314, "v": "कुशावतीं श्रोत्रियसात्स कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः । अनुद्रुतो वायुरिवाभ्रवृन्दैः सैन्यैरयोध्याभिमुखः प्रतस्थे ॥", "mn": "कुशावतीमिति॥ स कुशः कुशावतीं श्रोत्रियेषु छान्दसेष्वधीनां श्रोत्रियसात्। `तदधीनवचने` (पा.5।4।54) इति सातिप्रत्ययः। `श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते` (पा.5।2।84) इति निपातः। `श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ` इत्यमरः (अ.को.2|7|6)। कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः सान्तःपुरः सन्। वायुरभ्रवृन्दैरिव। सैन्यैरनुद्रुतोऽनुगतः सन्, अयोध्याभिमुखं प्रतस्थे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः कुशावतीम् श्रोत्रिय-सात् कृत्वा, यात्रा-अनुकूले अहनि स-अवरोधः सन्, अभ्र-वृन्दैः वायुः इव सैन्यैः अनुद्रुतः सन् अयोध्या-अभिमुखः प्रतस्थे ।", "es": "Having entrusted Kushavati to the care of learned Brahmins, King Kusha, on a day auspicious for travel, set out for Ayodhya with his royal household, followed by his armies, just as the wind is followed by masses of clouds.", "pc": [{"w": "कुशावतीं", "p": [{"l": "कुशावती", "cn": "2.1"}], "e": "Kushavati"}, {"w": "श्रोत्रियसात्", "p": [{"l": "श्रोत्रियसात्"}], "e": "entrusted to the Brahmins"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "कृत्वा", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having made"}, {"w": "यात्रानुकूले", "p": [{"l": "यात्रा"}, {"l": "अनुकूल", "cn": "7.1"}], "e": "auspicious for travel"}, {"w": "अहनि", "p": [{"l": "अहन्", "cn": "7.1"}], "e": "on a day"}, {"w": "सावरोधः", "p": [{"l": "सावरोध", "cn": "1.1"}], "e": "with his royal household"}, {"w": "अनुद्रुतः", "p": [{"l": "द्रु", "inf": "अनुद्रुत", "s": ["क्त"], "vp": ["अनु"], "cn": "1.1"}], "e": "followed"}, {"w": "वायुः", "p": [{"l": "वायु", "cn": "1.1"}], "e": "wind"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अभ्रवृन्दैः", "p": [{"l": "अभ्र"}, {"l": "वृन्द", "cn": "3.3"}], "e": "by masses of clouds"}, {"w": "सैन्यैः", "p": [{"l": "सैन्य", "cn": "3.3"}], "e": "by armies"}, {"w": "अयोध्याभिमुखः", "p": [{"l": "अयोध्या"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "1.1"}], "e": "facing Ayodhya"}, {"w": "प्रतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "प्रतस्थे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "set out"}]},
{"c": "16", "n": "26", "i": 1315, "v": "सा केतुमालोपवना बृहद्भिर्विहारशैलानुगतेव नागैः । सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभवज्जंगमराजधानी ॥", "mn": "सेति॥ केतुमाला एव उएपवनानि यस्याः सा बृहद्भिर्नागैर्गजैर्विहारशैलैः क्रीडाशैलैरनुगतेव स्थिता। रथा एवोदारगृहा यस्याः सा। सा सेना तस्य कुशस्य प्रयाणे जंगमराजधानी संचारिणी नगरीव। अभवद्बभूव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रयाणे तस्य सा सेना केतु-माल-उपवना, रथ-उदार-गृहा, बृहद्भिः नागैः विहार-शैल-अनुगता इव, जंगम-राजधानी अभवत् ।", "es": "During the journey, his army—with its flag-garlands for groves, its spacious chariots for mansions, and followed by huge elephants like pleasure-hills—became for him a moving capital city.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "केतुमालोपवना", "p": [{"l": "केतु"}, {"l": "माल"}, {"l": "उपवन", "cn": "1.1"}], "e": "with flag-garlands for groves"}, {"w": "बृहद्भिः", "p": [{"l": "बृहत्", "cn": "3.3"}], "e": "by huge"}, {"w": "विहारशैलानुगता", "p": [{"l": "विहार"}, {"l": "शैल"}, {"l": "अनुगत", "cn": "1.1"}], "e": "followed by pleasure-hills"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "नागैः", "p": [{"l": "नाग", "cn": "3.3"}], "e": "by elephants"}, {"w": "सेना", "p": [{"l": "सेना", "cn": "1.1"}], "e": "army"}, {"w": "रथोदारगृहा", "p": [{"l": "रथ"}, {"l": "उदार"}, {"l": "गृह", "cn": "1.1"}], "e": "with spacious chariots for mansions"}, {"w": "प्रयाणे", "p": [{"l": "प्रयाण", "cn": "7.1"}], "e": "during the journey"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "जंगमराजधानी", "p": [{"l": "जंगम"}, {"l": "राजधानी", "cn": "1.1"}], "e": "a moving capital city"}]},
{"c": "16", "n": "27", "i": 1316, "v": "तेनातपत्रामलमण्डलेन प्रस्थापितः पूर्वनिवासभूमिम् । बभौ बलौघः शशिनोदितेन वेलामुदन्वानिव नीयमानः ॥", "mn": "तेनेति॥ आतपत्रमेवामलं मण्डलं बिम्बं यस्य तेन। तेन कुशेन पूर्वनिवासभूमिमयोध्यां प्रति प्रस्थापितो बलौघः। आतपत्रवदमलमण्डलेनोदितेन शशिना वेलां नीयमानः प्राप्यमाणः। उदकमस्यास्तीत्युदन्वान् उदधिरिव। बभौ। `उदन्वानुदधौ च` (पा.8।2।13) इति निपातनात्साधुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तेन आतपत्र-अमल-मण्डलेन पूर्व-निवास-भूमिम् प्रस्थापितः बल-ओघः, उदितेन शशिना वेलाम् नीयमानः उदन्वान् इव बभौ ।", "es": "Led by him under his spotless white royal parasol towards his ancestral land, the mass of the army shone like the ocean being drawn towards the shore by the risen moon.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "आतपत्रामलमण्डलेन", "p": [{"l": "आतपत्र"}, {"l": "अमल"}, {"l": "मण्डल", "cn": "3.1"}], "e": "with the spotless circle of his parasol"}, {"w": "प्रस्थापितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "प्रस्थापित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.1"}], "e": "led"}, {"w": "पूर्वनिवासभूमिम्", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "निवास"}, {"l": "भूमि", "cn": "2.1"}], "e": "to the ancestral land"}, {"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "बलौघः", "p": [{"l": "बल"}, {"l": "ओघ", "cn": "1.1"}], "e": "the mass of the army"}, {"w": "शशिना", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the moon"}, {"w": "उदितेन", "p": [{"l": "इ", "inf": "उदित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"], "cn": "3.1"}], "e": "risen"}, {"w": "वेलाम्", "p": [{"l": "वेला", "cn": "2.1"}], "e": "to the shore"}, {"w": "उदन्वान्", "p": [{"l": "उदन्वत्", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "नीयमानः", "p": [{"l": "नी", "inf": "नीयमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being led"}]},
{"c": "16", "n": "28", "i": 1317, "v": "तस्य प्रयातस्य वरूथिनीनां पीडामपर्याप्तवतीव सोढुम् । वसुंधरा विष्णुपदं द्वितीयमध्यारुरोहेव रजश्छलेन ॥", "mn": "तस्येति॥ प्रयातस्य प्रथितस्य तस्य कुशस्य वरूथिनीनां सेनानां कर्त्रीणां `कर्तृकर्मणोः कृति` (पा.2।3।65) इति कर्तरि षष्ठी। पीडां सोढुमपर्याप्तवतीवाशक्तेव वसुंधरा रजश्छलेन द्वितीयं विष्णुपदमाकाशमध्यारुरोहेव। इत्युत्प्रेक्षा ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रयातस्य तस्य वरूथिनीनाम् पीडाम् सोढुम् अपर्याप्तवती इव वसुंधरा, रजः-छलेन द्वितीयम् विष्णु-पदम् अध्यारुरोह इव ।", "es": "As if unable to bear the weight of his marching armies, the Earth, under the pretext of the dust raised, seemed to ascend to the sky, the second step of Vishnu.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "प्रयातस्य", "p": [{"l": "या", "inf": "प्रयात", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"], "cn": "6.1"}], "e": "who was marching"}, {"w": "वरूथिनीनां", "p": [{"l": "वरूथिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of the armies"}, {"w": "पीडाम्", "p": [{"l": "पीडा", "cn": "2.1"}], "e": "the weight"}, {"w": "अपर्याप्तवतीव", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अपर्याप्तवत्", "s": ["क्तवतु"], "vp": ["न", "परि"], "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "as if unable"}, {"w": "सोढुं", "p": [{"l": "सह्", "inf": "सोढुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to bear"}, {"w": "वसुंधरा", "p": [{"l": "वसुंधरा", "cn": "1.1"}], "e": "the Earth"}, {"w": "विष्णुपदं", "p": [{"l": "विष्णु"}, {"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "the step of Vishnu (the sky)"}, {"w": "द्वितीयम्", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "2.1"}], "e": "the second"}, {"w": "अध्यारुरोहेव", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "अध्यारुरोह", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1", "vp": ["अधि", "आ"]}, {"l": "इव"}], "e": "seemed to ascend"}, {"w": "रजश्छलेन", "p": [{"l": "रजस्"}, {"l": "छल", "cn": "3.1"}], "e": "under the pretext of dust"}]},
{"c": "16", "n": "29", "i": 1318, "v": "उद्यच्छमाना गमनाय पश्चात्पुरो निवेशे पथि च व्रजन्ती । सा यत्र सेना ददृशे नृपस्य तत्रैव सामग्र्यमतिं चकार ॥", "mn": "उद्यच्छमानेति॥ पश्चात्कुशावत्याः सकाशाद्गमनाय प्रयाणाय तथा पुरोऽग्रे निवेशे निमित्ते। निवेष्टुं चेत्यर्थः। उद्यच्छमानोद्योगं कुर्वती। `समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे` (पा.1।3।75) इत्यस्य सकर्मकाधिकारत्वादात्मनेपदम्। पथि च व्रजन्ती नृपस्य सा सेना यत्र पश्चात्पुरो मध्ये वा ददृशे तत्रैव सामग्र्यमतिं कृत्स्नताबुद्धिं चकार। अपरिमिता तस्य सेनेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नृपस्य सा सेना पश्चात् गमनाय उद्यच्छमाना, पुरः निवेशे, पथि च व्रजन्ती, यत्र ददृशे, तत्र एव सामग्र्य-मतिम् चकार ।", "es": "The king's army, whether preparing to march from the rear, setting up camp in the front, or moving along the path, wherever it was seen, it gave the impression of being a complete, self-sufficient entity.", "pc": [{"w": "उद्यच्छमाना", "p": [{"l": "यम्", "inf": "उद्यच्छमान", "s": ["शानच्"], "vp": ["उद्"], "cn": "1.1"}], "e": "preparing"}, {"w": "गमनाय", "p": [{"l": "गमन", "cn": "4.1"}], "e": "for marching"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "from the rear"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "in the front"}, {"w": "निवेशे", "p": [{"l": "निवेश", "cn": "7.1"}], "e": "in camping"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "व्रजन्ती", "p": [{"l": "व्रज्", "inf": "व्रजन्त्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "moving"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "यत्र", "p": [{"l": "यत्र"}], "e": "wherever"}, {"w": "सेना", "p": [{"l": "सेना", "cn": "1.1"}], "e": "army"}, {"w": "ददृशे", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददृशे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "नृपस्य", "p": [{"l": "नृप", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "तत्रैव", "p": [{"l": "तत्र"}, {"l": "एव"}], "e": "there itself"}, {"w": "सामग्र्यमतिं", "p": [{"l": "सामग्र्य"}, {"l": "मति", "cn": "2.1"}], "e": "the impression of completeness"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "made"}]},
{"c": "16", "n": "30", "i": 1319, "v": "तस्य द्विपानां मदवारिसेकात्खुराभिघाताञ्च तुरंगमाणाम् । रेणुः प्रपेदे पथि पङ्क्तभावं पङ्कोऽपि रेणुत्वमियाय नेतुः ॥", "mn": "तस्येति॥ नेतुस्तस्य कुशस्य द्विपानां मदवारिभिः सेकात्तुरंगमाणां खुराभिघाताञ्च यथासंख्यं पथि रेणू रजः पङ्कभावं पङ्कतां प्रपेदे। पङ्कोऽपि रेणुत्वमियाय। तस्य तावदस्तीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नेतुः तस्य पथि द्विपानाम् मद-वारि-सेकात् च तुरंगमाणाम् खुर-अभिघातात् रेणुः पङ्क-भावम् प्रपेदे, पङ्कः अपि रेणुत्वम् इयाय ।", "es": "On the path of that leader, dust, from the sprinkling of the elephants' rut-fluid and the striking of the horses' hooves, turned into mud; and the mud, in turn, became dust again.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "द्विपानां", "p": [{"l": "द्विप", "cn": "6.3"}], "e": "of the elephants"}, {"w": "मदवारिसेकात्", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "वारि"}, {"l": "सेक", "cn": "5.1"}], "e": "from the sprinkling of rut-fluid"}, {"w": "खुराभिघातात्", "p": [{"l": "खुर"}, {"l": "अभिघात", "cn": "5.1"}], "e": "from the striking of hooves"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तुरंगमाणाम्", "p": [{"l": "तुरंगम", "cn": "6.3"}], "e": "of the horses"}, {"w": "रेणुः", "p": [{"l": "रेणु", "cn": "1.1"}], "e": "dust"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "attained"}, {"w": "पथि", "p": [{"l": "पथिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the path"}, {"w": "पङ्कभावं", "p": [{"l": "पङ्क"}, {"l": "भाव", "cn": "2.1"}], "e": "the state of mud"}, {"w": "पङ्कः", "p": [{"l": "पङ्क", "cn": "1.1"}], "e": "mud"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "रेणुत्वम्", "p": [{"l": "रेणुत्व", "cn": "2.1"}], "e": "the state of dust"}, {"w": "इयाय", "p": [{"l": "इ", "fin": "इयाय", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "नेतुः", "p": [{"l": "नेतृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the leader"}]},
{"c": "16", "n": "31", "i": 1320, "v": "मार्गैषिणी सा कटकान्तरेषु वैन्ध्येषु सेना बहुधा विभिन्ना । चकार रेवेव महाविरावा बद्धप्रतिश्रुन्ति गुहामुखानि ॥", "mn": "मार्गेति॥ वैन्ध्येषु विन्ध्यसंबन्धिषु कटकान्तरेषु नितम्बावकाशेषु। `कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः` इत्यमरः (अ.को.2|3|5)। मार्गैषिणी मार्गावलोकिनी। अत एव बहुधा विभिन्ना। महाविरावा दीर्घशब्दा सा सेना। रेवेव नर्मदेव। `रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेखलकन्यका` इत्यमरः (अ.को.2|3|5)। गुहामुखानि बद्धप्रतिश्रुन्ति प्रतिध्वानवन्ति चकाराकरोत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वैन्ध्येषु कटकान्तरेषु बहुधा विभिन्ना मार्गैषिणी महाविरावा सा सेना रेवा इव गुहामुखानि बद्धप्रतिश्रुन्ति चकार ।", "es": "That army, seeking its path and split into many divisions among the Vindhya mountain passes, with its great noise, made the cave mouths echo, just like the river Reva (Narmada).", "pc": [{"w": "मार्गैषिणी", "p": [{"l": "मार्ग"}, {"l": "एषिणी", "cn": "1.1"}], "e": "seeking the path"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "कटकान्तरेषु", "p": [{"l": "कटक"}, {"l": "अन्तर", "cn": "7.3"}], "e": "in the mountain passes"}, {"w": "वैन्ध्येषु", "p": [{"l": "वैन्ध्य", "cn": "7.3"}], "e": "of the Vindhya range"}, {"w": "सेना", "p": [{"l": "सेना", "cn": "1.1"}], "e": "army"}, {"w": "बहुधा", "p": [{"l": "बहुधा"}], "e": "in many ways"}, {"w": "विभिन्ना", "p": [{"l": "भिद्", "cn": "1.1", "pl": "भिद्", "vp": ["वि"], "inf": "विभिन्न", "s": ["क्त"]}], "e": "divided"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "रेवा", "p": [{"l": "रेवा", "cn": "1.1"}], "e": "Reva river"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "महाविरावा", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "विराव", "cn": "1.1"}], "e": "making a great noise"}, {"w": "बद्धप्रतिश्रुन्ति", "p": [{"l": "बद्ध"}, {"l": "प्रतिश्रुन्ति", "cn": "2.3"}], "e": "echoing"}, {"w": "गुहामुखानि", "p": [{"l": "गुहा"}, {"l": "मुख", "cn": "2.3"}], "e": "the mouths of caves"}]},
{"c": "16", "n": "32", "i": 1321, "v": "स धातुभेदारुणयाननेमिः प्रभुः प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः । व्यलङ्घयद्विन्ध्यमुपायनानि पश्यन्पुलिन्दैरुपपादितानि ॥", "mn": "स इति॥ धातूनां गैरिकादीनां भेदेनारुणा याननेमी रथचक्रधारा यस्य। प्रयाणे ये ध्वनयः क्ष्वेडहेषादयः तन्मिश्राणि तूर्याणि यस्यैवंविधः स प्रभुः कुशः। पुलिन्दैः किरातैरुपपादितानि समर्पितान्युपायनानि पश्यन्। विन्ध्यं व्यलङ्घयत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "धातुभेदारुणयाननेमिः प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः सः प्रभुः पुलिन्दैः उपपादितानि उपायनानि पश्यन् विन्ध्यम् व्यलङ्घयत् ।", "es": "That lord (Kusha), whose chariot wheels were reddened by mineral dust and whose musical instruments were mixed with the sounds of marching, crossed the Vindhya mountain while observing the gifts presented by the Pulinda tribesmen.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "धातुभेदारुणयाननेमिः", "p": [{"l": "धातुभेद"}, {"l": "अरुण"}, {"l": "यान"}, {"l": "नेमि", "cn": "1.1"}], "e": "whose chariot-wheels were red with mineral powders"}, {"w": "प्रभुः", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "1.1"}], "e": "the lord"}, {"w": "प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः", "p": [{"l": "प्रयाण"}, {"l": "ध्वनि"}, {"l": "मिश्र"}, {"l": "तूर्य", "cn": "1.1"}], "e": "whose musical instruments were mixed with the sound of marching"}, {"w": "व्यलङ्घयत्", "p": [{"l": "लङ्घ्", "fin": "व्यलङ्घयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि", "अति"], "pp": "P1"}], "e": "crossed"}, {"w": "विन्ध्यम्", "p": [{"l": "विन्ध्य", "cn": "2.1"}], "e": "the Vindhya mountain"}, {"w": "उपायनानि", "p": [{"l": "उपायन", "cn": "2.3"}], "e": "gifts"}, {"w": "पश्यन्", "p": [{"l": "दृश्", "cn": "1.1", "inf": "पश्यत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "seeing"}, {"w": "पुलिन्दैः", "p": [{"l": "पुलिन्द", "cn": "3.3"}], "e": "by the Pulindas (tribesmen)"}, {"w": "उपपादितानि", "p": [{"l": "पद्", "cn": "2.3", "pl": "पद्", "vp": ["उप"], "inf": "उपपादित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "presented"}]},
{"c": "16", "n": "33", "i": 1322, "v": "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात्प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम् । अयत्नबालव्यजनीबभूवुर्हंसा नभोलङ्घनलोलपक्षाः ॥", "mn": "तीर्थ इति॥ तदीये वैन्ध्ये तीर्थेऽवतारे गजा एव सेतुस्तस्य बन्धाद्धेतोः प्रतीपगां पश्चिमवाहिनीं गङ्गामुत्तरतोऽस्य कुशस्य नभोलङ्घनेन लोलपक्षा हंसा अयत्नेन बालव्यजनीबभूवुश्चामराण्यभूवन्। अभूततद्भावे च्विः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अस्य तदीये तीर्थे गजसेतुबन्धात् उत्तरतः प्रतीपगाम् गङ्गाम् (प्राप्य) नभोलङ्घनलोलपक्षाः हंसाः अयत्नबालव्यजनीबभूवुः ।", "es": "At that sacred ford, north of the bridge formed by his elephants, the swans, with wings eager to fly across the sky, effortlessly became like ceremonial fans (chauris) for him as they flew against the current of the Ganga.", "pc": [{"w": "तीर्थे", "p": [{"l": "तीर्थ", "cn": "7.1"}], "e": "at the sacred ford"}, {"w": "तदीये", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "7.1"}], "e": "his"}, {"w": "गजसेतुबन्धात्", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "सेतु"}, {"l": "बन्ध", "cn": "5.1"}], "e": "from the bridge formed by elephants"}, {"w": "प्रतीपगाम्", "p": [{"l": "प्रतीपगा", "cn": "2.1"}], "e": "flowing upstream"}, {"w": "उत्तरतः", "p": [{"l": "उत्तरतः"}], "e": "from the north"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "गङ्गाम्", "p": [{"l": "गङ्गा", "cn": "2.1"}], "e": "the Ganga"}, {"w": "अयत्नबालव्यजनीबभूवुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "effortlessly became like small fans"}, {"w": "हंसाः", "p": [{"l": "हंस", "cn": "1.3"}], "e": "swans"}, {"w": "नभोलङ्घनलोलपक्षाः", "p": [{"l": "नभस्"}, {"l": "लङ्घन"}, {"l": "लोल"}, {"l": "पक्ष", "cn": "1.3"}], "e": "whose wings were eager to cross the sky"}]},
{"c": "16", "n": "34", "i": 1323, "v": "स पूर्वजानां कपिलेन रोषाद्भास्मावशेषीकृतविग्रहाणाम् । सुरालयप्राप्तिनिमित्तमम्भस्त्रैस्रोतसं नौलुलितं ववन्दे ॥", "mn": "स इति॥ स कुशः कपिलेन मुनिना रोषाद्भस्मावशेषीकृता विग्रहा देहा येषां तेषां पूर्वजानां वृद्धानां सागराणां सुरालयस्य स्वर्गस्य प्राप्तौ निमित्तं नौभिर्लुलितं क्षुभितम्। त्रिस्रोतस इदं त्रैस्नोतसम्। गाङ्गमम्भो ववन्दे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः, कपिलेन रोषात् भस्मावशेषीकृतविग्रहाणाम् पूर्वजानाम् सुरालयप्राप्तिनिमित्तम्, नौलुलितम् त्रैस्रोतसम् अम्भः ववन्दे ।", "es": "He (Kusha) bowed to the waters of the three-streamed Ganga, agitated by boats, which was the means for his ancestors—whose bodies had been reduced to ashes by Kapila's wrath—to attain heaven.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "पूर्वजानाम्", "p": [{"l": "पूर्वज", "cn": "6.3"}], "e": "of his ancestors"}, {"w": "कपिलेन", "p": [{"l": "कपिल", "cn": "3.1"}], "e": "by Kapila"}, {"w": "रोषात्", "p": [{"l": "रोष", "cn": "5.1"}], "e": "out of anger"}, {"w": "भस्मावशेषीकृतविग्रहाणाम्", "p": [{"l": "भस्म"}, {"l": "अवशेषीकृ"}, {"l": "विग्रह", "cn": "6.3"}], "e": "whose bodies were reduced to ashes"}, {"w": "सुरालयप्राप्तिनिमित्तम्", "p": [{"l": "सुरालय"}, {"l": "प्राप्ति"}, {"l": "निमित्त", "cn": "2.1"}], "e": "the cause of attaining heaven"}, {"w": "अम्भः", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "2.1"}], "e": "the water"}, {"w": "त्रैस्रोतसम्", "p": [{"l": "त्रैस्रोतस्", "cn": "2.1"}], "e": "of the three streams (Ganga)"}, {"w": "नौलुलितम्", "p": [{"l": "नौ"}, {"l": "लुलित", "cn": "2.1"}], "e": "agitated by boats"}, {"w": "ववन्दे", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "ववन्दे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "bowed to"}]},
{"c": "16", "n": "35", "i": 1324, "v": "इत्यध्वनः कैश्चिदहोभिरन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरय्वाः । वेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणां यूपानपश्यच्छतशो रघूणाम् ॥", "mn": "इतीति॥ इति कैश्चिदहोभिरध्वनोऽवसाने कुशः सरय्वाः कूलं समासाद्य वितताध्वराणां विस्तृतमखानां रघूणाम्। वेदिः प्रतिष्ठास्पदं येषां तान्। यूपाञ्छतशोऽपश्यत् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "इति अध्वनः अन्ते कैश्चित् अहोभिः कुशः सरय्वाः कूलम् समासाद्य, वेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणाम् रघूणाम् यूपान् शतशः अपश्यत् ।", "es": "Thus, after a few days, at the end of his journey, Kusha reached the bank of the Sarayu river. There, he saw hundreds of sacrificial posts belonging to the Raghus, who had performed sacrifices established on altars.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "अध्वनः", "p": [{"l": "अध्वन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the journey"}, {"w": "कैश्चित्", "p": [{"l": "किञ्चित्", "cn": "3.3"}], "e": "by some"}, {"w": "अहोभिः", "p": [{"l": "अहन्", "cn": "3.3"}], "e": "days"}, {"w": "अन्ते", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end"}, {"w": "कूलम्", "p": [{"l": "कूल", "cn": "2.1"}], "e": "the bank"}, {"w": "समासाद्य", "p": [{"l": "सद्", "pl": "सद्", "vp": ["सम्", "आ"], "inf": "समासाद्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having reached"}, {"w": "कुशः", "p": [{"l": "कुश", "cn": "1.1"}], "e": "Kusha"}, {"w": "सरय्वाः", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "6.1"}], "e": "of the Sarayu"}, {"w": "वेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणाम्", "p": [{"l": "वेदि"}, {"l": "प्रतिष्ठा"}, {"l": "अन्वित"}, {"l": "अध्वर", "cn": "6.3"}], "e": "of those who had performed sacrifices established on altars"}, {"w": "यूपान्", "p": [{"l": "यूप", "cn": "2.3"}], "e": "sacrificial posts"}, {"w": "अपश्यत्", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "अपश्यत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "saw"}, {"w": "शतशः", "p": [{"l": "शतशस्"}], "e": "in hundreds"}, {"w": "रघूणाम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Raghus"}]},
{"c": "16", "n": "36", "i": 1325, "v": "आधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतान्सरयूतरंगान् । तं क्लान्तसैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युज्जगामोपवनान्तवायुः ॥", "mn": "आधूयेति॥ कुलराजधान्या उपवनान्तवायुः कुसुमद्रामाणां शाखा आधूयेषद्धत्वा। सुरभिर्मन्दश्चेत्यर्थः। शीतान्सरयूतरंगांश्च स्पृष्ट्वा। अनेन शैत्योक्तिः। क्लान्तसैन्यं तं कुशं प्रत्युज्जगाम ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "कुसुमद्रुमाणां शाखाः आधूय, शीतान् सरयूतरंगान् च स्पृष्ट्वा, कुलराजधान्याः उपवनान्तवायुः क्लान्तसैन्यम् तम् प्रत्युज्जगाम ।", "es": "The breeze from the edge of the groves of the ancestral capital, after shaking the branches of flowering trees and touching the cool waves of the Sarayu, came forth to greet him (Kusha), whose army was weary.", "pc": [{"w": "आधूय", "p": [{"l": "धू", "pl": "धू", "vp": ["आ"], "inf": "आधूय", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "Having shaken"}, {"w": "शाखाः", "p": [{"l": "शाखा", "cn": "2.3"}], "e": "the branches"}, {"w": "कुसुमद्रुमाणाम्", "p": [{"l": "कुसुम"}, {"l": "द्रुम", "cn": "6.3"}], "e": "of the flowering trees"}, {"w": "स्पृष्ट्वा", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "स्पृष्ट्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "and having touched"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "शीतान्", "p": [{"l": "शीत", "cn": "2.3"}], "e": "the cool"}, {"w": "सरयूतरंगान्", "p": [{"l": "सरयू"}, {"l": "तरंग", "cn": "2.3"}], "e": "waves of the Sarayu"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "क्लान्तसैन्यम्", "p": [{"l": "क्लान्त"}, {"l": "सैन्य", "cn": "2.1"}], "e": "whose army was weary"}, {"w": "कुलराजधान्याः", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "राजधानी", "cn": "6.1"}], "e": "of the ancestral capital"}, {"w": "प्रत्युज्जगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "प्रत्युज्जगाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्रति", "उद्"], "pp": "P1"}], "e": "came forth to meet"}, {"w": "उपवनान्तवायुः", "p": [{"l": "उपवन"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "वायु", "cn": "1.1"}], "e": "the breeze from the edge of the groves"}]},
{"c": "16", "n": "37", "i": 1326, "v": "अथोपशल्ये रिपुमग्नशल्यस्तस्याः पुरः पौरसखः स राजा । कुलध्वजस्तानि चलध्वजानि निवेशयामास बली बलानि ॥", "mn": "अथेति॥ अथ रिपुषु मग्नं शल्यं शङ्कु शरो वा यस्य सः। `शल्यं शङ्कौ शरे वंशे` इति विश्वः। पौराणां सखा पौरसखः। कुलस्य ध्वजश्चिह्नभूतो बली स राजा चलाशअचलन्तो वा ध्वजा येषां तानि। तानि बलानि सैन्यानि तस्याः पुरः पुर्या उपशल्ये ग्रामान्ते। `ग्रामान्त उपशल्यं स्यात्` इत्यमरः। निवेशयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ बली, कुलध्वजः, रिपुमग्नशल्यः, पौरसखः सः राजा तस्याः पुरः उपशल्ये तानि चलध्वजानि बलानि निवेशयामास ।", "es": "Then, in the outskirts before that city (Ayodhya), the powerful king Kusha—who was the banner of his dynasty, a friend to his citizens, and one who had plunged the arrow (of sorrow) into his enemies—encamped his forces with their fluttering flags.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "उपशल्ये", "p": [{"l": "उपशल्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the outskirts"}, {"w": "रिपुमग्नशल्यः", "p": [{"l": "रिपु"}, {"l": "मग्न"}, {"l": "शल्य", "cn": "1.1"}], "e": "he who had plunged an arrow into his enemies"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "of that (city)"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "before"}, {"w": "पौरसखः", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "a friend to the citizens"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "कुलध्वजः", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "ध्वज", "cn": "1.1"}], "e": "the banner of his dynasty"}, {"w": "तानि", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.3"}], "e": "those"}, {"w": "चलध्वजानि", "p": [{"l": "चलत्"}, {"l": "ध्वज", "cn": "2.3"}], "e": "with fluttering flags"}, {"w": "निवेशयामास", "p": [{"l": "विश्", "fin": "निवेशयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "encamped"}, {"w": "बली", "p": [{"l": "बलिन्", "cn": "1.1"}], "e": "powerful"}, {"w": "बलानि", "p": [{"l": "बल", "cn": "2.3"}], "e": "forces"}]},
{"c": "16", "n": "38", "i": 1327, "v": "तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा नियुक्तास्तथागतां संभृतसाधनत्वात् । पुरं नवीचक्रुरपां विसर्गान्मेघा निदाघग्लपितामिवोर्वीम् ॥", "mn": "तामिति॥ प्रभुणा नियुक्ताः शिल्पिनां तक्षादीनां संघाः संभृतसाधनत्वान्मिलितोपकरणत्वात्तां तथागताम्। शून्यामित्यर्थः। पुरमयोध्याम्। मेघा अपां विसर्गाज्जलसेकान्निदाघग्लपितां ग्रीष्मतप्तामुर्वीमिव। नवीचक्रुः परिपूरयांचक्रुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रभुणा नियुक्ताः शिल्पिसंघाः संभृतसाधनत्वात् तथागताम् तां पुरम्, मेघाः अपाम् विसर्गैः निदाघग्लपिताम् उर्वीम् इव, नवीचक्रुः ।", "es": "Guilds of artisans, commissioned by the lord (Kusha) and having gathered their tools, renovated that city which was in such a state, just as clouds, by releasing showers of water, rejuvenate the earth scorched by summer heat.", "pc": [{"w": "ताम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "शिल्पिसंघाः", "p": [{"l": "शिल्पिन्"}, {"l": "संघ", "cn": "1.3"}], "e": "guilds of artisans"}, {"w": "प्रभुणा", "p": [{"l": "प्रभु", "cn": "3.1"}], "e": "by the lord"}, {"w": "नियुक्ताः", "p": [{"l": "युज्", "cn": "1.3", "pl": "युज्", "vp": ["नि"], "inf": "नियुक्त", "s": ["क्त"]}], "e": "commissioned"}, {"w": "तथागताम्", "p": [{"l": "तथा"}, {"l": "गताम्", "cn": "2.1"}], "e": "which was in such a state"}, {"w": "संभृतसाधनत्वात्", "p": [{"l": "संभृत"}, {"l": "साधनत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to having gathered their tools"}, {"w": "पुरम्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "2.1"}], "e": "city"}, {"w": "नवीचक्रुः", "p": [{"l": "कृ", "fin": "नवीचक्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "s": ["च्वि"], "pp": "P1"}], "e": "renovated"}, {"w": "अपाम्", "p": [{"l": "अप्", "cn": "6.3"}], "e": "of water"}, {"w": "विसर्गैः", "p": [{"l": "विसर्ग", "cn": "3.3"}], "e": "by showers"}, {"w": "मेघाः", "p": [{"l": "मेघ", "cn": "1.3"}], "e": "clouds"}, {"w": "निदाघग्लपिताम्", "p": [{"l": "निदाघ"}, {"l": "ग्लपित", "cn": "2.1"}], "e": "scorched by summer heat"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "16", "n": "39", "i": 1328, "v": "ततः सपर्यां सपशूपहारां पुरः परार्ध्यप्रतिमागृहायाः । उपोषितैर्वास्तुविधानविद्भिर्निर्वर्तयामास रघुप्रवीरः ॥", "mn": "तत इति॥ ततो रङुप्रवीरः कुशः प्रतिमा देवताप्रतिकृतयः। अर्चा इत्यर्थः। परार्धअयप्रतिमागृहायाः प्रशस्तदेवतायतनायाः पर उपोषितैर्वास्तुविधानविद्भिः प्रयोज्यैः पशूपहारैः सहितां सपशूपहारां सपर्यां निर्वर्तयामास कारयामास। अत्र ण्यन्ताण्णिच्पुनरित्यनुसंधेयम्। अन्यथा वृतेरकर्मकस्य करोत्यर्थत्वे कारयत्यर्थाभावप्रसङ्गात्। भवितव्यं वृतेरण्यन्तकर्त्रा प्रयोज्यत्वेन तन्निर्देशात्प्रयोगान्तरस्यापेक्षितत्वात् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः रघुप्रवीरः उपोषितैः वास्तुविधानविद्भिः परार्ध्यप्रतिमागृहायाः पुरः सपशूपहाराम् सपर्याम् निर्वर्तयामास ।", "es": "Then, the hero of the Raghus (Kusha) had the worship ceremony, complete with animal and other offerings, performed for the city, which possessed a temple with a most excellent idol, by experts in architectural rites who had duly fasted.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "सपर्याम्", "p": [{"l": "सपर्या", "cn": "2.1"}], "e": "worship"}, {"w": "सपशूपहाराम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "पशु"}, {"l": "उपहार", "cn": "2.1"}], "e": "accompanied by animal and other offerings"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुर", "cn": "6.1"}], "e": "of the city"}, {"w": "परार्ध्यप्रतिमागृहायाः", "p": [{"l": "परार्ध्य"}, {"l": "प्रतिमा"}, {"l": "गृह", "cn": "6.1"}], "e": "which had a temple with a most excellent idol"}, {"w": "उपोषितैः", "p": [{"l": "वस्", "cn": "3.3", "pl": "वस्", "vp": ["उप"], "inf": "उपोषित", "s": ["क्त"]}], "e": "by those who had fasted"}, {"w": "वास्तुविधानविद्भिः", "p": [{"l": "वास्तु"}, {"l": "विधान"}, {"l": "विद्", "cn": "3.3"}], "e": "by experts in architectural rites"}, {"w": "निर्वर्तयामास", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "निर्वर्तयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["निर्"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "caused to be performed"}, {"w": "रघुप्रवीरः", "p": [{"l": "रघु"}, {"l": "प्रवीर", "cn": "1.1"}], "e": "the hero of the Raghus"}]},
{"c": "16", "n": "40", "i": 1329, "v": "तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीव कान्ताहृदयं प्रविश्य । यथार्हमन्यैरनुजीविलोकं संभावयामास यथाप्रधानम् ॥", "mn": "तस्या इति॥ स कुशस्तस्याः पुरः संबन्धि राजोपपदं `राजशब्द` पूर्वं निशान्तम्। राजभवनमित्यर्थः। `निशान्तं भवनोषसोः` इति विश्वः। कामी कान्तहृदयमिव प्रविश्य। अन्यैर्निशान्तैरनुजीविलोकममात्यादिकं यथाप्रधानं मानानुसारेण। यथार्हं यथोचितम्। तत्तदुचितगृहैरित्यर्थः। संभावयामास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः कामी कान्ताहृदयम् इव तस्याः राजोपपदम् निशान्तम् प्रविश्य, अन्यैः अनुजीविलोकम् यथाप्रधानम् यथार्हम् संभावयामास ।", "es": "He, entering the royal palace of that city just as a lover enters the heart of his beloved, honored his dependents and others according to their rank and merit.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "of that (city)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "राजोपपदम्", "p": [{"l": "राजन्"}, {"l": "उपपद", "cn": "2.1"}], "e": "named 'royal'"}, {"w": "निशान्तम्", "p": [{"l": "निशान्त", "cn": "2.1"}], "e": "palace"}, {"w": "कामी", "p": [{"l": "कामिन्", "cn": "1.1"}], "e": "a lover"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कान्ताहृदयम्", "p": [{"l": "कान्ता"}, {"l": "हृदय", "cn": "2.1"}], "e": "the heart of a beloved"}, {"w": "प्रविश्य", "p": [{"l": "विश्", "pl": "विश्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रविश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having entered"}, {"w": "यथार्हम्", "p": [{"l": "यथार्हम्"}], "e": "according to merit"}, {"w": "अन्यैः", "p": [{"l": "अन्य", "cn": "3.3"}], "e": "others"}, {"w": "अनुजीविलोकम्", "p": [{"l": "अनुजीविन्"}, {"l": "लोक", "cn": "2.1"}], "e": "the host of dependents"}, {"w": "संभावयामास", "p": [{"l": "भू", "fin": "संभावयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "honored"}, {"w": "यथाप्रधानम्", "p": [{"l": "यथाप्रधानम्"}], "e": "according to rank"}]},
{"c": "16", "n": "41", "i": 1330, "v": "सा मन्दुरासंश्रयिभिस्तुरंगैः शालाविधिस्तम्भगतैश्च नागैः । पूराबभासे विपणिस्थपण्या सर्वाङ्गनद्धाभरणेव नारी ॥", "mn": "सेति॥ विपणिस्थानि पण्यानि क्रयविक्रयार्हवस्तूनि यस्याः सा। `विपणिः पण्यवीथिका` इत्यमरः (अ.को.2|2|2)। सा पूः अयोध्या। मन्दुरासंश्रयिभिरश्वशालासंश्रयणशीलैः। `वाजिशाला तु मन्दुरां` इत्यमरः (अ.को.2|2|2)। `जिदृक्षि-` (पा.3।2।157) इत्यादिनेनिप्रत्ययः। तुरंगैरश्वैः। शालासु गृहेषु ये विधिना स्थापिताः स्तम्भास्तान्गतैः प्राप्तैर्नागैश्च। सर्वाङ्गेषु नद्धान्याभरणानि यस्याः सा नारीव। आबभासे ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "मन्दुरासंश्रयिभिः तुरंगैः शालाविधिस्तम्भगतैः नागैः च विपणिस्थपण्या सा पूः सर्वाङ्गनद्धाभरणा नारी इव आबभासे ।", "es": "That city (Ayodhya), with its horses resting in stables and elephants tied to posts in their stalls, and with merchandise displayed in its markets, shone like a woman adorned with ornaments on all her limbs.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "मन्दुरासंश्रयिभिः", "p": [{"l": "मन्दुरा"}, {"l": "संश्रयिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by horses resting in stables"}, {"w": "तुरंगैः", "p": [{"l": "तुरंग", "cn": "3.3"}], "e": "by horses"}, {"w": "शालाविधिस्तम्भगतैः", "p": [{"l": "शाला"}, {"l": "विधि"}, {"l": "स्तम्भ"}, {"l": "गत", "cn": "3.3"}], "e": "by those gone to posts in stalls according to rule"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "नागैः", "p": [{"l": "नाग", "cn": "3.3"}], "e": "by elephants"}, {"w": "पूः", "p": [{"l": "पुर", "cn": "1.1"}], "e": "city"}, {"w": "आबभासे", "p": [{"l": "भास्", "fin": "आबभासे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "विपणिस्थपण्या", "p": [{"l": "विपणि"}, {"l": "स्थ"}, {"l": "पण्य", "cn": "1.1"}], "e": "with merchandise displayed in its markets"}, {"w": "सर्वाङ्गनद्धाभरणा", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "नद्ध"}, {"l": "आभरण", "cn": "1.1"}], "e": "adorned with ornaments on all limbs"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "नारी", "p": [{"l": "नारी", "cn": "1.1"}], "e": "a woman"}]},
{"c": "16", "n": "42", "i": 1331, "v": "वसन्स तस्यां वसतौ रघूणां पुराणशोभामधिरोपितायाम् । न मैथिलेयः स्पृहयांबभूव भर्त्रे दिवो नाप्यलकेश्वराय ॥", "mn": "वसन्निति॥ स मैथिलेयः कुशः पुराणशोभां पूर्वशोभामधिरोपितायां तस्यां रघूणां वसतावयोध्यायां वसन्। दिवो भर्त्रे देवेन्द्राय तथाऽलकेश्वराय कुबेरायापि न स्पृहयांबभूव। तावपि न गणयामासेत्यर्थः। `स्पृहेरीप्सितः` (पा.1।4।37) इति संप्रदानत्वाञ्चतुर्थी। एतेनायोध्याया अन्यनगरातिशायित्वं गम्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुराणशोभाम् अधिरोपितायाम् रघूणाम् तस्याम् वसतौ वसन् सः मैथिलेयः दिवः भर्त्रे न स्पृहयांबभूव, अलकेश्वराय अपि न (स्पृहयांबभूव) ।", "es": "Dwelling in that residence of the Raghus, which had been restored to its ancient splendor, Kusha, the son of the Maithili princess (Sita), felt no envy for Indra, the lord of heaven, nor for Kubera, the lord of Alaka.", "pc": [{"w": "वसन्", "p": [{"l": "वस्", "cn": "1.1", "inf": "वसत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "Dwelling"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तस्याम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "in that"}, {"w": "वसतौ", "p": [{"l": "वसति", "cn": "7.1"}], "e": "residence"}, {"w": "रघूणाम्", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.3"}], "e": "of the Raghus"}, {"w": "पुराणशोभाम्", "p": [{"l": "पुराण"}, {"l": "शोभा", "cn": "2.1"}], "e": "to its ancient splendor"}, {"w": "अधिरोपितायाम्", "p": [{"l": "रुह्", "cn": "7.1", "pl": "रुह्", "vp": ["अधि"], "inf": "अधिरोपित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "which was restored"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "मैथिलेयः", "p": [{"l": "मैथिलेय", "cn": "1.1"}], "e": "the son of the Maithili princess (Sita)"}, {"w": "स्पृहयांबभूव", "p": [{"l": "स्पृह्", "fin": "स्पृहयांबभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "envied"}, {"w": "भर्त्रे", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "4.1"}], "e": "for the lord"}, {"w": "दिवः", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "6.1"}], "e": "of heaven"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "अलकेश्वराय", "p": [{"l": "अलका"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "4.1"}], "e": "for the lord of Alaka (Kubera)"}]},
{"c": "16", "n": "43", "i": 1332, "v": "अथास्य रत्नग्रथितोत्तरीयमेकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम् । निःश्वासहार्यांशुकमाजगाम घर्मः प्रियावेशमिवोपदेष्टुम् ॥", "mn": "अथेति॥ अथास्य कुशस्य। रत्नैर्मुक्तामणिभिर्ग्रथितान्युत्तरीयाणि यस्मिंस्तम्। एकान्तमत्यन्तं पाण्ड्वोः स्तनयोर्लम्बिनो हारा यस्मिंस्तम्। निःश्वासहार्याण्यतिसूक्ष्माण्यंशुकानि यत्र तम्। एवं शीतलप्रायं प्रियाया वेशं नेपथ्यमुपदेष्टुमिव। घर्मो ग्रीष्म आजगाम ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ अस्य प्रियावेशम् उपदेष्टुम् इव रत्नग्रथितोत्तरीयः, एकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारः, निःश्वासहार्यांशुकः घर्मः आजगाम ।", "es": "Then, summer arrived for him (Kusha), as if to teach him the attire of a beloved. In this season, upper garments were interwoven with gems, pearl necklaces hanging on chests were exceptionally white, and fine clothes were so light they could be blown away by a breath.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "for him"}, {"w": "रत्नग्रथितोत्तरीयम्", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "ग्रथित"}, {"l": "उत्तरीय", "cn": "1.1"}], "e": "in which upper garments are interwoven with gems"}, {"w": "एकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम्", "p": [{"l": "एकान्त"}, {"l": "पाण्डु"}, {"l": "स्तन"}, {"l": "लम्बिन्"}, {"l": "हार", "cn": "1.1"}], "e": "in which pearl necklaces hanging on chests are exceptionally white"}, {"w": "निःश्वासहार्यांशुकम्", "p": [{"l": "निःश्वास"}, {"l": "हार्य"}, {"l": "अंशुक", "cn": "1.1"}], "e": "in which fine clothes are blown away by a breath"}, {"w": "आजगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "आजगाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "arrived"}, {"w": "घर्मः", "p": [{"l": "घर्म", "cn": "1.1"}], "e": "summer"}, {"w": "प्रियावेशम्", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "वेश", "cn": "2.1"}], "e": "the attire of a beloved"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "उपदेष्टुम्", "p": [{"l": "दिश्", "pl": "दिश्", "vp": ["उप"], "inf": "उपदेष्टुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to teach"}]},
{"c": "16", "n": "44", "i": 1333, "v": "अगस्त्यचिह्नादयनात्समीपं दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते । आनन्दशीतामिव बाष्पवृष्टिं हिमस्रुतिं हैमवतीं ससर्ज ॥", "mn": "अगस्त्येति॥ अगस्त्यश्चिह्नं यस्य तस्मादयनान्मार्गाद्दक्षिणायनाद्भास्वति समीपं संनिवृत्ते सति। उत्तरा दिक्। आनन्दशीतां बाष्पवृष्टिमिव। हैमवतीं हिमवत्संबन्धिनीं हिमस्रुतिं हिमनिष्यन्दं हिमनिष्यन्दं ससर्ज। अत्र प्रोषितप्रियासमागमसमाधिर्गम्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भास्वति अगस्त्यचिह्नात् अयनात् समीपम् संनिवृत्ते (सति), उत्तरा दिक् आनन्दशीताम् बाष्पवृष्टिम् इव हैमवतीम् हिमस्रुतिम् ससर्ज ।", "es": "When the sun returned near the southern direction marked by the star Agastya (Canopus), the northern direction (Himalayas) released a flow of melting snow, which was like a shower of tears cooled by joy.", "pc": [{"w": "अगस्त्यचिह्नात्", "p": [{"l": "अगस्त्य"}, {"l": "चिह्न", "cn": "5.1"}], "e": "from the direction marked by Agastya"}, {"w": "अयनात्", "p": [{"l": "अयन", "cn": "5.1"}], "e": "from the path"}, {"w": "समीपम्", "p": [{"l": "समीपम्"}], "e": "near"}, {"w": "दिक्", "p": [{"l": "दिश्", "cn": "1.1"}], "e": "direction"}, {"w": "उत्तरा", "p": [{"l": "उत्तर", "cn": "1.1"}], "e": "the northern"}, {"w": "भास्वति", "p": [{"l": "भास्वत्", "cn": "7.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "संनिवृत्ते", "p": [{"l": "वृत्", "cn": "7.1", "pl": "वृत्", "vp": ["सम्", "नि"], "inf": "संनिवृत्त", "s": ["क्त"]}], "e": "having returned"}, {"w": "आनन्दशीताम्", "p": [{"l": "आनन्द"}, {"l": "शीत", "cn": "2.1"}], "e": "cool with joy"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "बाष्पवृष्टिम्", "p": [{"l": "बाष्प"}, {"l": "वृष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "a shower of tears"}, {"w": "हिमस्रुतिम्", "p": [{"l": "हिम"}, {"l": "स्रुति", "cn": "2.1"}], "e": "a flow of snow-melt"}, {"w": "हैमवतीम्", "p": [{"l": "हैमवती", "cn": "2.1"}], "e": "belonging to the Himalayas"}, {"w": "ससर्ज", "p": [{"l": "सृज्", "fin": "ससर्ज", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "released"}]},
{"c": "16", "n": "45", "i": 1334, "v": "प्रवृद्धतापो दिवसोऽतिमात्रमत्यर्थमेव क्षणदा च तन्वी । उभौ विरोधक्रियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाविवास्ताम् ॥", "mn": "प्रवृद्धेति॥ अतिमात्रं प्रवृद्धतापो दिवसः। अत्यर्थमेवानल्पं तन्वी कृशा क्षणदा च इत्येतावुभौ विरोधक्रियया प्रणयकलहादिना विरोधाचरणेन विभिन्नौ सानुशयौ सानुतापौ जायापती दंपती इव। आस्ताम्। तयोरपि तापकार्श्यसंभवात्तत्सदृशाबभूतामित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दिवसः अतिमात्रम् प्रवृद्धतापः, क्षणदा च अत्यर्थम् एव तन्वी (आसीत्) । विरोधक्रियया विभिन्नौ उभौ सानुशयौ जायापती इव आस्ताम् ।", "es": "The day became excessively hot, and the night became extremely short. These two, the day and night, differing due to their contrary actions, were like a husband and wife who are estranged and regretful.", "pc": [{"w": "प्रवृद्धतापः", "p": [{"l": "प्रवृद्ध"}, {"l": "ताप", "cn": "1.1"}], "e": "with increased heat"}, {"w": "दिवसः", "p": [{"l": "दिवस", "cn": "1.1"}], "e": "the day"}, {"w": "अतिमात्रम्", "p": [{"l": "अतिमात्रम्"}], "e": "excessively"}, {"w": "अत्यर्थम्", "p": [{"l": "अत्यर्थम्"}], "e": "extremely"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "क्षणदा", "p": [{"l": "क्षणदा", "cn": "1.1"}], "e": "the night"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तन्वी", "p": [{"l": "तन्वी", "cn": "1.1"}], "e": "short"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "विरोधक्रियया", "p": [{"l": "विरोध"}, {"l": "क्रिया", "cn": "3.1"}], "e": "by their contrary actions"}, {"w": "विभिन्नौ", "p": [{"l": "भिद्", "cn": "1.2", "pl": "भिद्", "vp": ["वि"], "inf": "विभिन्न", "s": ["क्त"]}], "e": "differing"}, {"w": "जायापती", "p": [{"l": "जाया"}, {"l": "पति", "cn": "1.2"}], "e": "a husband and wife"}, {"w": "सानुशयौ", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनुशय", "cn": "1.2"}], "e": "regretful"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आस्ताम्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आस्ताम्", "pn": 6, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "were"}]},
{"c": "16", "n": "46", "i": 1335, "v": "दिने दिने शैवलवन्त्यधस्तात्सोपानपर्वाणि विमुञ्चदम्भः । उद्दण्डपद्मं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं बभूव ॥", "mn": "दिने दिन इति॥ दिने दिने प्रतिदिनं शैवलवन्त्यधस्ताद्यानि सोपानानां पर्वाणि भङ्ग्यस्तानि विमुञ्चत्। अत एव उद्दण्डपद्मं गृहदीर्घिकाणामम्भः। नारीनितम्बः प्रमाणमस्य नारीनितम्बद्वयसं बभूव। विहारयोग्यमभूदित्यर्थः। `प्रयाणे द्वयसच्-` (पा.5।2।37) इति द्वयसच्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "दिने दिने अधस्तात् शैवलवन्ति सोपानपर्वाणि विमुञ्चत्, उद्दण्डपद्मम् गृहदीर्घिकाणाम् अम्भः नारीनितम्बद्वयसम् बभूव ।", "es": "Day by day, the water in the household ponds, receding to reveal the mossy steps below, became as wide as a woman's hips, with lotuses rising on their tall stalks.", "pc": [{"w": "दिने", "p": [{"l": "दिन", "cn": "7.1"}], "e": "day"}, {"w": "दिने", "p": [{"l": "दिन", "cn": "7.1"}], "e": "by day"}, {"w": "शैवलवन्ति", "p": [{"l": "शैवलवत्", "cn": "2.3"}], "e": "mossy"}, {"w": "अधस्तात्", "p": [{"l": "अधस्तात्"}], "e": "below"}, {"w": "सोपानपर्वाणि", "p": [{"l": "सोपान"}, {"l": "पर्वन्", "cn": "2.3"}], "e": "the flights of steps"}, {"w": "विमुञ्चत्", "p": [{"l": "मुच्", "cn": "1.1", "pl": "मुच्", "vp": ["वि"], "inf": "विमुञ्चत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "revealing"}, {"w": "अम्भः", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "1.1"}], "e": "the water"}, {"w": "उद्दण्डपद्मम्", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "दण्ड"}, {"l": "पद्म", "cn": "1.1"}], "e": "with lotuses on tall stalks"}, {"w": "गृहदीर्घिकाणाम्", "p": [{"l": "गृह"}, {"l": "दीर्घिका", "cn": "6.3"}], "e": "of the household ponds"}, {"w": "नारीनितम्बद्वयसम्", "p": [{"l": "नारी"}, {"l": "नितम्ब"}, {"l": "द्वयस", "cn": "1.1"}], "e": "as wide as a woman's hips"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "16", "n": "47", "i": 1336, "v": "वनेषु सायंतनमल्लिकानां विजृम्भणोद्गन्धिषु कुड्मलेषु । प्रत्येकनिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्यामिवैषां भ्रमरश्चकार ॥", "mn": "वनेष्विति॥ वनेषु विजृम्भणेन विकासेनोद्गन्धिषूत्कटसौरभेषु । `गन्धस्य -` (पा.5।4।135) इत्यादिना समासान्त इकारादेशः। सायंतनमल्लिकानां कुड्मलेषु सशब्दं यथा तथा प्रत्येकमेकैकस्मिन्निक्षिप्तपदः। मकरन्दलोभादित्यर्थः। भ्रमर एषां कुड्मलानां संख्यां गणनां चकारेव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वनेषु सायंतनमल्लिकानाम् विजृम्भणोद्गन्धिषु कुड्मलेषु प्रत्येकनिक्षिप्तपदः भ्रमरः सशब्दम् एषाम् संख्याम् इव चकार ।", "es": "In the groves, on the buds of evening jasmine that were fragrant from blooming, the bee, placing its foot on each one, made a buzzing sound as if it were counting them.", "pc": [{"w": "वनेषु", "p": [{"l": "वन", "cn": "7.3"}], "e": "In the groves"}, {"w": "सायंतनमल्लिकानाम्", "p": [{"l": "सायंतन"}, {"l": "मल्लिका", "cn": "6.3"}], "e": "of evening jasmine"}, {"w": "विजृम्भणोद्गन्धिषु", "p": [{"l": "विजृम्भण"}, {"l": "उद्गन्धिन्", "cn": "7.3"}], "e": "on the fragrant from blooming"}, {"w": "कुड्मलेषु", "p": [{"l": "कुड्मल", "cn": "7.3"}], "e": "buds"}, {"w": "प्रत्येकनिक्षिप्तपदः", "p": [{"l": "प्रत्येक"}, {"l": "निक्षिप्त"}, {"l": "पद", "cn": "1.1"}], "e": "placing its foot on each one"}, {"w": "सशब्दम्", "p": [{"l": "सशब्दम्"}], "e": "with a sound"}, {"w": "संख्याम्", "p": [{"l": "संख्या", "cn": "2.1"}], "e": "a count"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as if"}, {"w": "एषाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.3"}], "e": "of them"}, {"w": "भ्रमरः", "p": [{"l": "भ्रमर", "cn": "1.1"}], "e": "the bee"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}]},
{"c": "16", "n": "48", "i": 1337, "v": "स्वेदानुविद्धार्द्रनखक्षताङ्के भूयिष्ठसंदष्टशिखं कपोले । च्युतं न कर्णादपि कामिनीनां शिरीषपुष्पं सहसा पपात ॥", "mn": "स्वेदेति॥ स्वेदानुविद्धमार्द्रं नूतनं नखक्षतमङ्को यस्य तस्मिन्कामिनीनां कपोले भूयिष्ठमत्यर्थं संदष्टशिखं विश्लिष्टकेसरम्, अत एव कर्णाञ्च्युतमपि। शिरीषपुष्पं सहसा न पपात ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कामिनीनाम् कर्णात् च्युतम्, भूयिष्ठसंदष्टशिखम् शिरीषपुष्पम् स्वेदानुविद्धार्द्रनखक्षताङ्के कपोले (पतित्वा) सहसा न पपात ।", "es": "The Shirisha flower of amorous women, though fallen from the ear and with its stalk much bitten, did not fall off suddenly from the cheek, which was marked with fresh nail-scratches moistened by perspiration.", "pc": [{"w": "स्वेदानुविद्धार्द्रनखक्षताङ्के", "p": [{"l": "स्वेद"}, {"l": "अनुविद्ध"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "नखक्षत"}, {"l": "अङ्क", "cn": "7.1"}], "e": "on the cheek marked with fresh nail-scratches moistened by perspiration"}, {"w": "भूयिष्ठसंदष्टशिखम्", "p": [{"l": "भूयिष्ठ"}, {"l": "संदष्ट"}, {"l": "शिख", "cn": "1.1"}], "e": "with its stalk much bitten"}, {"w": "कपोले", "p": [{"l": "कपोल", "cn": "7.1"}], "e": "on the cheek"}, {"w": "च्युतम्", "p": [{"l": "च्यु", "cn": "1.1", "inf": "च्युत", "s": ["क्त"]}], "e": "fallen"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "कर्णात्", "p": [{"l": "कर्ण", "cn": "5.1"}], "e": "from the ear"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "कामिनीनाम्", "p": [{"l": "कामिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of amorous women"}, {"w": "शिरीषपुष्पम्", "p": [{"l": "शिरीष"}, {"l": "पुष्प", "cn": "1.1"}], "e": "the Shirisha flower"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "पपात", "p": [{"l": "पत्", "fin": "पपात", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "fall off"}]},
{"c": "16", "n": "49", "i": 1338, "v": "यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः परीतान्ससेन धौतान्मलयोद्भवस्य । शिलाविशेषानधिशय्य निन्युर्धारागृहेष्वातपमृद्धिमन्तः ॥", "mn": "यन्त्रेति॥ ऋद्धिमन्तो धनिका धारागृहेषु यन्त्रधारागृहेषु शिशिरैर्यन्त्रप्रवाहैर्यन्त्रसंचारितसलिलपूरैः परीतान् व्याप्तान्। मलयोद्भवस्य रसेन चन्दनोदकेन धौतान्क्षालिताञ्छिलाविशेषान्मणिमयासनान्यधिशय्य तेषु शयित्वाऽऽतपं निन्युरातपपरिहारं चक्रुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ऋद्धिमन्तः धारागृहेषु शिशिरैः यन्त्रप्रवाहैः परीतान् मलयोद्भवस्य (रसेन) धौतान् शिलाविशेषान् अधिशय्य आतपम् ससेन निन्युः ।", "es": "The wealthy, with their retinue, spent the hot season in fountain-houses, reclining on special stone slabs that were surrounded by cool, mechanically-generated streams and washed with sandalwood paste.", "pc": [{"w": "यन्त्रप्रवाहैः", "p": [{"l": "यन्त्र"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "3.3"}], "e": "by mechanical streams"}, {"w": "शिशिरैः", "p": [{"l": "शिशिर", "cn": "3.3"}], "e": "cool"}, {"w": "परीतान्", "p": [{"l": "इ", "cn": "2.3", "pl": "इ", "vp": ["परि"], "inf": "परीत", "s": ["क्त"]}], "e": "surrounded"}, {"w": "ससेन", "p": [{"l": "ससेन"}], "e": "with their retinue"}, {"w": "धौतान्", "p": [{"l": "धाव्", "cn": "2.3", "inf": "धौत", "s": ["क्त"]}], "e": "washed"}, {"w": "मलयोद्भवस्य", "p": [{"l": "मलयोद्भव", "cn": "6.1"}], "e": "of sandalwood"}, {"w": "शिलाविशेषान्", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "विशेष", "cn": "2.3"}], "e": "special stone slabs"}, {"w": "अधिशय्य", "p": [{"l": "शी", "pl": "शी", "vp": ["अधि"], "inf": "अधिशय्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "reclining on"}, {"w": "निन्युः", "p": [{"l": "नी", "fin": "निन्युः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "spent"}, {"w": "धारागृहेषु", "p": [{"l": "धारा"}, {"l": "गृह", "cn": "7.3"}], "e": "in fountain-houses"}, {"w": "आतपम्", "p": [{"l": "आतप", "cn": "2.1"}], "e": "the heat"}, {"w": "ऋद्धिमन्तः", "p": [{"l": "ऋद्धिमत्", "cn": "1.3"}], "e": "The wealthy"}]},
{"c": "16", "n": "50", "i": 1339, "v": "स्नानार्द्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्यस्तसायंतनमल्लिकेषु ॥ कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे बलमङ्गनानाम् ॥", "mn": "स्नानेति॥ वसन्तस्यात्मसहकारिणोऽत्ययेनातिक्रमेण मन्दवीर्योऽतिदुर्बलः कामः स्नानार्द्राश्च ते मुक्ताश्च। धूपसंचारणार्थमित्यर्थः, तेषु। अनुधूपवासं धूपवासानन्तरं विन्यस्ताः सायंतनमल्लिका येषु तेषु। अङ्गनानां केशेषु बलं लेभे। तैरुद्दीपित इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "वसन्तात्ययमन्दवीर्यः कामः, स्नानार्द्रमुक्तेषु, अनुधूपवासम्, विन्यस्तसायंतनमल्लिकेषु अङ्गनानाम् केशेषु बलम् लेभे ।", "es": "The god of love, whose power had waned with the passing of spring, regained his strength in the hair of women, which was let loose after being wet from bathing, then scented with incense, and finally adorned with evening jasmine flowers.", "pc": [{"w": "स्नानार्द्रमुक्तेषु", "p": [{"l": "स्नान"}, {"l": "आर्द्र"}, {"l": "मुक्त", "cn": "7.3"}], "e": "in those let loose after being wet from bathing"}, {"w": "अनुधूपवासम्", "p": [{"l": "अनुधूपवासम्"}], "e": "after being scented with incense"}, {"w": "विन्यस्तसायंतनमल्लिकेषु", "p": [{"l": "विन्यस्त"}, {"l": "सायंतन"}, {"l": "मल्लिका", "cn": "7.3"}], "e": "in which evening jasmines were placed"}, {"w": "कामः", "p": [{"l": "काम", "cn": "1.1"}], "e": "the god of love"}, {"w": "वसन्तात्ययमन्दवीर्यः", "p": [{"l": "वसन्तात्यय"}, {"l": "मन्द"}, {"l": "वीर्य", "cn": "1.1"}], "e": "whose power was waned with the passing of spring"}, {"w": "केशेषु", "p": [{"l": "केश", "cn": "7.3"}], "e": "in the hair"}, {"w": "लेभे", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "बलम्", "p": [{"l": "बल", "cn": "2.1"}], "e": "strength"}, {"w": "अङ्गनानाम्", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "6.3"}], "e": "of women"}]},
{"c": "16", "n": "51", "i": 1340, "v": "आपिञ्जरा बद्धरजः कणत्वान्मञ्जर्युदार शुशुभेऽर्जुनस्य । दग्ध्वापि देहं गिरिशेन रोषात्खण्डीकृता ज्येव मनोभवस्य ॥", "mn": "आपिञ्जरेति॥ बद्धरजःकणत्वाद्व्याप्तरजः कणत्वादापिञ्जरोदारा द्राघीयसी अर्जुनस्य ककुभवृक्षस्य। `इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः` इत्यमरः (अ.को.2|4|45)। मञ्जरी। देहं दग्ध्वापि रोषाद्गिरिशेन गिरिरस्त्यस्य निवासत्वेन गिरिशस्तेन। सोमादित्वाच्छप्रत्ययः। गिरौ शेत इति विग्रहे तु `गिरौ शेतेर्डः`(वा.1999) इत्यस्य छन्दसि विधानाल्लोके प्रयोगानुपपत्तिः स्यात्। तस्मात्पूर्वोक्तमेव विग्रहवाक्यं न्याय्यम्। खण्डीकृता मनोभवस्य ज्या मौर्वीव। शुशुभे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "बद्ध-रजः-कणत्वात् आ-पिञ्जरा अर्जुनस्य उदारा मञ्जरी, रोषात् गिरिशेन देहम् दग्ध्वा अपि खण्डीकृता मनोभवस्य ज्या इव, शुशुभे ।", "es": "The magnificent blossom of the Arjuna tree, slightly reddish due to clinging pollen, shone brightly. It looked like the bowstring of Kamadeva, which, even after his body was burnt by the angry Shiva, was cut into pieces and scattered as flowers.", "pc": [{"w": "आ-पिञ्जरा", "p": [{"l": "आ-पिञ्जर", "cn": "1.1"}], "e": "Slightly yellowish-red"}, {"w": "बद्ध-रजः-कणत्वात्", "p": [{"l": "बद्ध"}, {"l": "रजस्"}, {"l": "कण"}, {"l": "त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the clinging dust particles"}, {"w": "मञ्जरी", "p": [{"l": "मञ्जरी", "cn": "1.1"}], "e": "The blossom"}, {"w": "उदारा", "p": [{"l": "उदार", "cn": "1.1"}], "e": "excellent"}, {"w": "शुशुभे", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "शुशुभे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "अर्जुनस्य", "p": [{"l": "अर्जुन", "cn": "6.1"}], "e": "of the Arjuna tree"}, {"w": "दग्ध्वा", "p": [{"l": "दह्", "inf": "दग्ध्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having been burnt"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "देहम्", "p": [{"l": "देह", "cn": "2.1"}], "e": "the body"}, {"w": "गिरिशेन", "p": [{"l": "गिरिश", "cn": "3.1"}], "e": "by Lord Shiva"}, {"w": "रोषात्", "p": [{"l": "रोष", "cn": "5.1"}], "e": "out of anger"}, {"w": "खण्डीकृता", "p": [{"l": "खण्डीकृ", "inf": "खण्डीकृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "cut into pieces"}, {"w": "ज्या", "p": [{"l": "ज्या", "cn": "1.1"}], "e": "the bowstring"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "मनोभवस्य", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "भव", "cn": "6.1"}], "e": "of the god of love"}]},
{"c": "16", "n": "52", "i": 1341, "v": "मनोज्ञगन्धं सहकारभङ्गं पुराणशीधुं नवपाटलं च ॥ संबध्नता कामिजनेषु दोषाः सर्वे निदाघावधिना प्रमृष्टाः ॥", "mn": "मनोज्ञेति॥ मनोज्ञगन्धमिति सर्वत्र संबध्यते। सहकारभङ्गं चूतपल्लवखण्डम्। पुराणं वासितं शेरतेऽनेनेति शीधुः पक्वेक्षुरसप्रकृतिकः सुराविशेषस्तम्। `शीङोधुक्`(उ.सू.478) इत्यणादिसूत्रेण `शीङ् स्वप्ने` इत्यस्माद्धातोर्धुक्प्रत्ययः। `पक्वैरिक्षुरसैरस्त्री शीधुः पक्वरसः शिवः` इति यादवः। नवं पाटलायाः पुष्पं पाटलं च संबध्नता संघट्टयता निदाघावधिना ग्रीष्मकालेन। `अवधिस्त्ववधाने स्यात्सीम्नि काले बिलेऽपि च` इति विश्वः। कामिजनेषु विषये सर्वे दोषास्तापादयः प्रमृष्टाः परिहृताः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "निदाघ-अवधिना मनोज्ञ-गन्धम् सहकार-भङ्गम्, पुराण-शीधुम्, नव-पाटलम् च संबध्नता कामि-जनेषु सर्वे दोषाः प्रमृष्टाः ।", "es": "By the summer season, which brought together fragrant mango sprouts, aged rum, and fresh Patala flowers, all the faults (of separation) in lovers were wiped away.", "pc": [{"w": "मनोज्ञ-गन्धम्", "p": [{"l": "मनस्"}, {"l": "ज्ञ"}, {"l": "गन्ध", "cn": "2.1"}], "e": "the one with a pleasant fragrance"}, {"w": "सहकार-भङ्गम्", "p": [{"l": "सहकार"}, {"l": "भङ्ग", "cn": "2.1"}], "e": "the mango sprout"}, {"w": "पुराण-शीधुम्", "p": [{"l": "पुराण"}, {"l": "शीधु", "cn": "2.1"}], "e": "old rum"}, {"w": "नव-पाटलम्", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "पाटल", "cn": "2.1"}], "e": "the fresh Patala flower"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "संबध्नता", "p": [{"l": "बन्ध्", "vp": ["सम्"], "inf": "सम्बध्नत्", "s": ["शतृ"], "cn": "3.1"}], "e": "by the one connecting"}, {"w": "कामि-जनेषु", "p": [{"l": "कामिन्"}, {"l": "जन", "cn": "7.3"}], "e": "in lovers"}, {"w": "दोषाः", "p": [{"l": "दोष", "cn": "1.3"}], "e": "the faults"}, {"w": "सर्वे", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "1.3"}], "e": "all"}, {"w": "निदाघ-अवधिना", "p": [{"l": "निदाघ"}, {"l": "अवधि", "cn": "3.1"}], "e": "by the summer season"}, {"w": "प्रमृष्टाः", "p": [{"l": "मृज्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रमृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "were wiped away"}]},
{"c": "16", "n": "53", "i": 1342, "v": "जनस्य तस्मिन्समये विगाढे बभूवतुर्द्वौ सविशेषकान्तौ । तापापनोदक्षमपादसेवौ स चोदयस्थौ नृपतिः शशी च ॥", "mn": "जनस्येति॥ थस्मिन्समये ग्रीष्मे विगाढे कठिने सति जनस्य द्वौ सविशेषे सातिशयं यथा तथा कान्तौ बभूवतुः। कौ द्वौ? तापापनोदे क्षमा योग्या, पादयोरङ्घ्रयोः पादानां रश्मीनां च सेवा ययोस्तौ। उदयस्थावभ्युदयस्थौ स च नृपतिः शशी च ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्मिन् विगाढे समये जनस्य ताप-अपनोद-क्षम-पाद-सेवौ स-विशेष-कान्तौ उदयस्थौ सः नृपतिः शशी च द्वौ बभूवतुः ।", "es": "At that advanced time of summer, two beings became especially lovely for the people: the prosperous king Kusha and the rising moon. The service of the king's feet and the enjoyment of the moon's rays were both capable of alleviating heat and suffering.", "pc": [{"w": "जनस्य", "p": [{"l": "जन", "cn": "6.1"}], "e": "of the people"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "in that"}, {"w": "समये", "p": [{"l": "समय", "cn": "7.1"}], "e": "time"}, {"w": "विगाढे", "p": [{"l": "गाह्", "vp": ["वि"], "inf": "विगाढ", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "advanced"}, {"w": "बभूवतुः", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूवतुः", "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "there were two"}, {"w": "द्वौ", "p": [{"l": "द्वि", "cn": "1.2"}], "e": "two"}, {"w": "स-विशेष-कान्तौ", "p": [{"l": "स"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "कान्त", "cn": "1.2"}], "e": "who were especially lovely"}, {"w": "ताप-अपनोद-क्षम-पाद-सेवौ", "p": [{"l": "ताप"}, {"l": "अपनोद"}, {"l": "क्षम"}, {"l": "पाद"}, {"l": "सेवा", "cn": "1.2"}], "e": "whose rays/feet were capable of removing heat/suffering"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "उदयस्थौ", "p": [{"l": "उदय"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.2"}], "e": "who were in a state of rising/prosperity"}, {"w": "नृपतिः", "p": [{"l": "नृपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "शशी", "p": [{"l": "शशिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}]},
{"c": "16", "n": "54", "i": 1343, "v": "अथोर्मिलोलोन्मदराजहंसे रोधोलतापुष्पवहे सरय्वाः । विहर्तुमिच्छा वनितासखस्य तस्याम्भसि ग्रीष्मसुखे बभूव ॥", "mn": "अथेति॥ अथोर्मिषु लोलाः सतृष्णा उन्मदा राजहंसा यस्मिंस्तस्मिन्। `लोलश्चलसतृष्णयोः` इत्यमरः (अ.को.3|3|214)। रोधोलतापुष्पाणां वहे प्रापके। पचाद्यच्। ग्रीष्मेषु सुखे सुखकरे सरय्वा अम्भसि पयसि तस्य कुशस्य वनितासखस्य। वनिताभिः सहेत्यर्थः। विहर्तुमिच्छा बभूव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ वनिता-सखस्य तस्य ऊर्मि-लोल-उन्मद-राजहंसे रोधः-लता-पुष्प-वहे ग्रीष्म-सुखे सरय्वाः अम्भसि विहर्तुम् इच्छा बभूव ।", "es": "Then, a desire arose in him (King Kusha), who was accompanied by his wives, to sport in the waters of the Sarayu river. The water was pleasant in summer, carried flowers from the bank-side creepers, and had royal swans frolicking excitedly on its waves.", "pc": [{"w": "अथ", "p": [{"l": "अथ"}], "e": "Then"}, {"w": "ऊर्मि-लोल-उन्मद-राजहंसे", "p": [{"l": "ऊर्मि"}, {"l": "लोल"}, {"l": "उन्मद"}, {"l": "राजहंस", "cn": "7.1"}], "e": "in which the royal swans were excited and unsteady on the waves"}, {"w": "रोधः-लता-पुष्प-वहे", "p": [{"l": "रोधस्"}, {"l": "लता"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "वह", "cn": "7.1"}], "e": "which carried the flowers of the creepers on its banks"}, {"w": "सरय्वाः", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "6.1"}], "e": "of the Sarayu river"}, {"w": "विहर्तुम्", "p": [{"l": "हृ", "vp": ["वि"], "inf": "विहर्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to sport"}, {"w": "इच्छा", "p": [{"l": "इच्छा", "cn": "1.1"}], "e": "a desire"}, {"w": "वनिता-सखस्य", "p": [{"l": "वनिता"}, {"l": "सखि", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was accompanied by his wives"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अम्भसि", "p": [{"l": "अम्भस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the water"}, {"w": "ग्रीष्म-सुखे", "p": [{"l": "ग्रीष्म"}, {"l": "सुख", "cn": "7.1"}], "e": "which is pleasant in summer"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "arose"}]},
{"c": "16", "n": "55", "i": 1344, "v": "स तीरभूमौ विहितोपकार्यामानायिभिस्तामपकृष्टनक्राम् । विगाहितुं श्रीमहिमानुरूपं प्रचक्रमे चक्रधरप्रभावः ॥", "mn": "स इति॥ चक्रधरप्रभावो विष्णुतेजाः स कुशस्तीरभूमौ विहितोषकार्या यस्यास्ताम्। आनायो जालमेषामस्तीत्यानायिनो जालिकाः। `जालमानायः` (पा.3।3।124) इति निपातः। `ानायः पुंसि जालं स्यात्` इत्यमरः (अ.को.1|10|16)। तैः, अपकृष्टनक्रामपनीतग्राहां तां सरयूं श्रीमहिम्नोः संपत्प्रभावयोरनुरूपं योग्यं यथा तथा विगाहितुं प्रचक्रेमे। अत्र कामन्दकः-`परितापिषु वासरेषु पश्यंस्तटलेखास्थितमाप्तसैन्यचक्रम्। सुविशोधितनक्रमीनजालं व्यवगाहेत जलं सुहृत्समेतः॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अथ चक्रधर-प्रभावः सः आनायिभिः तीर-भूमौ विहित-उपकार्याम् अपकृष्ट-नक्राम् ताम् (सरयूम्) श्री-महिम-अनुरूपम् विगाहितुम् प्रचक्रमे ।", "es": "He, whose prowess was like Vishnu's, began to enter the river in a manner befitting his royal majesty. Tents were pitched on the bank, and net-users had cleared the water of crocodiles.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "तीर-भूमौ", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "भूमि", "cn": "7.1"}], "e": "on the river bank"}, {"w": "विहित-उपकार्याम्", "p": [{"l": "विहित"}, {"l": "उपकार्या", "cn": "2.1"}], "e": "for which royal tents were set up"}, {"w": "आनायिभिः", "p": [{"l": "आनायिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the net-users"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "it (the river)"}, {"w": "अपकृष्ट-नक्राम्", "p": [{"l": "अपकृष्ट"}, {"l": "नक्र", "cn": "2.1"}], "e": "from which crocodiles were removed"}, {"w": "विगाहितुम्", "p": [{"l": "गाह्", "vp": ["वि"], "inf": "विगाहितुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to enter"}, {"w": "श्री-महिम-अनुरूपम्", "p": [{"l": "श्री"}, {"l": "महिमन्"}, {"l": "अनुरूप", "cn": "2.1"}], "e": "in a manner befitting his royal majesty"}, {"w": "प्रचक्रमे", "p": [{"l": "क्रम्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्रचक्रमे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "began"}, {"w": "चक्रधर-प्रभावः", "p": [{"l": "चक्रधर"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}], "e": "he whose prowess was like that of Vishnu"}]},
{"c": "16", "n": "56", "i": 1345, "v": "सा तीरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविघट्टिनीभिः । सनूपुरक्षोभपदाभिरासीदुद्विग्नहंसा सरिदङ्गनाभिः ॥", "mn": "सेति॥ सा सरित् सरयूः। तीरसोपानपथेनावतारादवतरणादन्योन्यं केयूरविघट्टिनीभिः संनद्धाङ्गदसंघर्षिणीभिः सनूपुरक्षोभाणि सनूपुरस्खलनानि पदानि यासां ताभिरङ्गनाभिर्हेतुभिरुद्विग्नहंसा भीतहंसाऽऽसीत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तीर-सोपान-पथ-अवतारात् अन्योन्य-केयूर-विघट्टिनीभिः स-नूपुर-क्षोभ-पदाभिः अङ्गनाभिः सा सरित् उद्विग्न-हंसा आसीत् ।", "es": "As the women descended by the staircase on the bank, their armlets clashed against each other and their steps caused their anklets to jingle. By their entry, that river's swans became agitated.", "pc": [{"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "तीर-सोपान-पथ-अवतारात्", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "सोपान"}, {"l": "पथ"}, {"l": "अवतार", "cn": "5.1"}], "e": "from the descent via the path of steps on the bank"}, {"w": "अन्योन्य-केयूर-विघट्टिनीभिः", "p": [{"l": "अन्योन्य"}, {"l": "केयूर"}, {"l": "विघट्टिनी", "cn": "3.3"}], "e": "by those whose armlets were striking against each other"}, {"w": "स-नूपुर-क्षोभ-पदाभिः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "नूपुर"}, {"l": "क्षोभ"}, {"l": "पद", "cn": "3.3"}], "e": "by those whose steps caused the jingling of anklets"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "उद्विग्न-हंसा", "p": [{"l": "उद्विग्न"}, {"l": "हंस", "cn": "1.1"}], "e": "one whose swans were agitated"}, {"w": "सरित्", "p": [{"l": "सरित्", "cn": "1.1"}], "e": "river"}, {"w": "अङ्गनाभिः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "3.3"}], "e": "by the women"}]},
{"c": "16", "n": "57", "i": 1346, "v": "परस्पराभ्युक्षणतत्पराणां तासां नृपो मज्जनरागदर्शी । नौसंश्रयः पार्श्वगतां किरातीमुपात्तबालव्यजनां बभाषे ॥", "mn": "परस्परेति॥ नौसंश्रयः परस्परमभ्युक्षणे सेचने तत्पराणामासक्तानां तासां स्त्रीणां मज्जने रागोऽभिलाषस्तद्दर्शी नृपः पार्श्वगतामुपात्तबालव्यजनां गृहीतचामरां किरातीं चामरग्राहिणीं बभाषे। `किरातस्तु द्रुमान्तरे। स्त्रियां चामरवाहिन्यां मत्स्यजात्यन्तरे द्वयोः` इति केशवः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नौ-संश्रयः नृपः परस्पर-अभ्युक्षण-तत्पराणाम् तासाम् मज्जन-राग-दर्शी (सन्) पार्श्व-गताम् उपात्त-बाल-व्यजनाम् किरातीम् बभाषे ।", "es": "The king, resting on a boat and observing the joyful bathing of his wives who were busy splashing each other, spoke to a Kirata attendant standing beside him, who was holding a chowrie fan.", "pc": [{"w": "परस्पर-अभ्युक्षण-तत्पराणाम्", "p": [{"l": "परस्पर"}, {"l": "अभ्युक्षण"}, {"l": "तत्पर", "cn": "6.3"}], "e": "of those who were engaged in splashing each other"}, {"w": "तासाम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.3"}], "e": "of them (the women)"}, {"w": "नृपः", "p": [{"l": "नृप", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "मज्जन-राग-दर्शी", "p": [{"l": "मज्जन"}, {"l": "राग"}, {"l": "दर्शिन्", "cn": "1.1"}], "e": "observing the joy of their bathing"}, {"w": "नौ-संश्रयः", "p": [{"l": "नौ"}, {"l": "संश्रय", "cn": "1.1"}], "e": "who was on a boat"}, {"w": "पार्श्व-गताम्", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "गत", "cn": "2.1"}], "e": "who was standing beside"}, {"w": "किरातीम्", "p": [{"l": "किराती", "cn": "2.1"}], "e": "to a Kirata attendant"}, {"w": "उपात्त-बाल-व्यजनाम्", "p": [{"l": "उपात्त"}, {"l": "बालव्यजन", "cn": "2.1"}], "e": "who held a chowrie fan"}, {"w": "बभाषे", "p": [{"l": "भाष्", "fin": "बभाषे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "16", "n": "58", "i": 1347, "v": "पश्यावरोधैः शतशो मदीयैर्विगाह्यमानो गलिताङ्गरागैः । संध्योदयः साभ्र इवैष वर्णं पुष्यत्यनेकं सरयूप्रवाहः ॥", "mn": "पश्येति॥ गलिताङ्गरागैर्मदीयैः शतशोऽवरोधैर्विगाह्यमानो विलोङ्यमान एष सरयूप्रवाहः। साभ्रः समेघः संध्योदयः संध्याविर्भाव इव। अनेकं नानाविधं वर्णं रक्तपीतादिकं पुष्यति पश्य। वाक्यार्थः कर्म ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पश्य, एषः सरयू-प्रवाहः मदीयैः गलित-अङ्ग-रागैः शतशः अवरोधैः विगाह्यमानः (सन्) स-अभ्रः सन्ध्या-उदयः इव अनेकम् वर्णम् पुष्यति ।", "es": "\"Look! As hundreds of my harem women, their body-paints washing off, enter this current of the Sarayu, it acquires various colors, just like the sky at twilight filled with clouds.\"", "pc": [{"w": "पश्य", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "पश्य", "pn": 2, "t": "लोट्", "pp": "P1"}], "e": "Look!"}, {"w": "अवरोधैः", "p": [{"l": "अवरोध", "cn": "3.3"}], "e": "by the harem women"}, {"w": "शतशः", "p": [{"l": "शतशस्"}], "e": "by the hundreds"}, {"w": "मदीयैः", "p": [{"l": "मदीय", "cn": "3.3"}], "e": "my"}, {"w": "विगाह्यमानः", "p": [{"l": "गाह्", "vp": ["वि"], "inf": "विगाह्यमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being entered"}, {"w": "गलित-अङ्ग-रागैः", "p": [{"l": "गलित"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "राग", "cn": "3.3"}], "e": "by those whose body-paints have washed off"}, {"w": "सन्ध्या-उदयः", "p": [{"l": "सन्ध्या"}, {"l": "उदय", "cn": "1.1"}], "e": "the twilight glow"}, {"w": "स-अभ्रः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अभ्र", "cn": "1.1"}], "e": "with clouds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "वर्णम्", "p": [{"l": "वर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "color"}, {"w": "पुष्यति", "p": [{"l": "पुष्", "fin": "पुष्यति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "acquires"}, {"w": "अनेकम्", "p": [{"l": "अनेक", "cn": "2.1"}], "e": "many a"}, {"w": "सरयू-प्रवाहः", "p": [{"l": "सरयू"}, {"l": "प्रवाह", "cn": "1.1"}], "e": "the current of the Sarayu"}]},
{"c": "16", "n": "59", "i": 1348, "v": "विलुप्तमन्तः पुरसुन्दरीणां यदञ्जनं नौलिलिताभिरद्भिः । तद्बध्नतीभिर्मदरागशोभां विलोचनेषु प्रतिमुक्तमासाम् ॥", "mn": "विलुप्तमिति॥ नौलुलिताभिर्नौक्षुभिताभिरद्भिः। अन्तःपुरसुन्दरीणां यदञ्जनं कज्जलं विलुप्तं हृतं तदञ्जनं विलोचनेषु नयनेषु मदेन या रागशोभा तां बध्नतीभिर्घटयन्तीभिरद्भिरासां प्रतिमुक्तं प्रत्यर्पितम्। प्रतिनिधिदानमपि तत्कार्यकारित्वात्प्रत्यर्पणमेवेति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नौ-ललिताभिः अद्भिः अन्तःपुर-सुन्दरीणाम् यत् अञ्जनम् विलुप्तम्, तत् मद-राग-शोभाम् बध्नतीनाम् आसाम् विलोचनेषु प्रतिमुक्तम् (इव) ।", "es": "The collyrium of the harem beauties, which was washed away by the playful splashes of water, seemed to be returned to their eyes, which now displayed the beauty of the redness caused by intoxication from wine and joy.", "pc": [{"w": "विलुप्तम्", "p": [{"l": "लुप्", "vp": ["वि"], "inf": "विलुप्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was washed away"}, {"w": "अन्तःपुर-सुन्दरीणाम्", "p": [{"l": "अन्तःपुर"}, {"l": "सुन्दरी", "cn": "6.3"}], "e": "of the beauties of the harem"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}], "e": "which"}, {"w": "अञ्जनम्", "p": [{"l": "अञ्जन", "cn": "1.1"}], "e": "collyrium"}, {"w": "नौ-ललिताभिः", "p": [{"l": "नौ"}, {"l": "ललित", "cn": "3.3"}], "e": "by the playful (splashes) from the boats"}, {"w": "अद्भिः", "p": [{"l": "अप्", "cn": "3.3"}], "e": "by the waters"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "बध्नतीभिः", "p": [{"l": "बन्ध्", "inf": "बध्नन्ती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "3.3"}], "e": "by those who were displaying"}, {"w": "मद-राग-शोभाम्", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "राग"}, {"l": "शोभा", "cn": "2.1"}], "e": "the beauty of the redness of intoxication"}, {"w": "विलोचनेषु", "p": [{"l": "विलोचन", "cn": "7.3"}], "e": "in the eyes"}, {"w": "प्रतिमुक्तम्", "p": [{"l": "मुच्", "vp": ["प्रति"], "inf": "प्रतिमुक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was returned"}, {"w": "आसाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.3"}], "e": "of these (women)"}]},
{"c": "16", "n": "60", "i": 1349, "v": "एता गुरुश्रोणिपयोधरत्वादात्मानमुद्धोढुमशक्नुवत्यः । गाढाङ्गदैर्बाहुभिरप्सु बालाः क्लेशोत्तरं रागवशात्प्लवन्ते ॥", "mn": "एता इति॥ गुरु दुर्वहं श्रोणिपयोधरं यस्यात्मन इति विग्रः। गुरुश्रोमिपयोधरत्वादात्मानं शरीरमुद्धोढुमशक्नुवत्य एता बाला गाढाङ्गदैः श्लिष्टाङ्गदैर्बाहुभिः क्लेशोत्तरं दुःखप्रायं यद्या तथा रागवशात् क्रीडाभिनिवेशपारतन्त्र्यात्। प्लवन्ते तरन्ति ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "गुरु-श्रोणि-पयोधरत्वात् आत्मानम् उद्वोढुम् अशक्नुवत्यः एताः बालाः राग-वशात् गाढ-अङ्गदैः बाहुभिः अप्सु क्लेश-उत्तरम् प्लवन्ते ।", "es": "\"These young women, unable to support themselves due to their heavy hips and breasts, swim with great difficulty in the water with their arms adorned with tight armlets, driven only by their passion for water sports.\"", "pc": [{"w": "एताः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.3"}], "e": "These"}, {"w": "गुरु-श्रोणि-पयोधरत्वात्", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "श्रोणि"}, {"l": "पयोधर"}, {"l": "त्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to the heaviness of their hips and breasts"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "themselves"}, {"w": "उद्वोढुम्", "p": [{"l": "वह्", "vp": ["उत्"], "inf": "उद्वोढुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to support"}, {"w": "अशक्नुवत्यः", "p": [{"l": "शक्", "vp": ["न"], "inf": "अशक्नुवन्ती", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "1.3"}], "e": "being unable"}, {"w": "गाढ-अङ्गदैः", "p": [{"l": "गाढ"}, {"l": "अङ्गद", "cn": "3.3"}], "e": "with tight armlets"}, {"w": "बाहुभिः", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "3.3"}], "e": "with their arms"}, {"w": "अप्सु", "p": [{"l": "अप्", "cn": "7.3"}], "e": "in the water"}, {"w": "बालाः", "p": [{"l": "बाला", "cn": "1.3"}], "e": "the young women"}, {"w": "क्लेश-उत्तरम्", "p": [{"l": "क्लेश"}, {"l": "उत्तर", "cn": "2.1"}], "e": "with great difficulty"}, {"w": "राग-वशात्", "p": [{"l": "राग"}, {"l": "वश", "cn": "5.1"}], "e": "out of passion/love"}, {"w": "प्लवन्ते", "p": [{"l": "प्लु", "fin": "प्लवन्ते", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "swim"}]},
{"c": "16", "n": "61", "i": 1350, "v": "अमी शिरीषप्रसवावतंसाः प्रभ्रंशिनो वारिविहारिणीनाम् । पारिप्लवाः स्रोतसि निम्नगायाः शैवाललोलांश्छलयन्तिमीनान् ॥", "mn": "अमी इति॥ वारिविहारिणीनामासां प्रभ्रंशिनो भ्रष्टा निम्नगायाः स्रोतसि पारिप्ववाश्चञ्चलाः। `चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे` इत्यमरः। अमी शिरीषप्रसवा एवावतंसाः कर्णभूषा शैवाललोलाञ्जलनीलिप्रियान्। `जलनीली तु शैवालम्` इत्यमरः। मीनांश्छलयन्ति प्रादुर्भावयन्ति। शैवालप्रियत्वाच्छिरीषेषु शैवालभ्रमात्प्रादुर्भवन्तीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "वारि-विहारिणीनाम् प्रभ्रंशिनः अमी शिरीष-प्रसव-अवतंसाः निम्नगायाः स्रोतसि पारिप्लवाः (सन्तः) शैवाल-लोलान् मीनान् छलयन्ति ।", "es": "\"These Shirisha-flower ear-ornaments, falling from the women sporting in the water and floating in the river's current, are deceiving the fish who are eager for moss (mistaking the flowers for it).\"", "pc": [{"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "These"}, {"w": "शिरीष-प्रसव-अवतंसाः", "p": [{"l": "शिरीष"}, {"l": "प्रसव"}, {"l": "अवतंस", "cn": "1.3"}], "e": "ear-ornaments made of Shirisha flowers"}, {"w": "प्रभ्रंशिनः", "p": [{"l": "प्रभ्रंशिन्", "cn": "1.3"}], "e": "falling"}, {"w": "वारि-विहारिणीनाम्", "p": [{"l": "वारि"}, {"l": "विहारिणी", "cn": "6.3"}], "e": "of the women sporting in the water"}, {"w": "पारिप्लवाः", "p": [{"l": "पारिप्लव", "cn": "1.3"}], "e": "floating"}, {"w": "स्रोतसि", "p": [{"l": "स्रोतस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the current"}, {"w": "निम्नगायाः", "p": [{"l": "निम्नगा", "cn": "6.1"}], "e": "of the river"}, {"w": "शैवाल-लोलान्", "p": [{"l": "शैवाल"}, {"l": "लोल", "cn": "2.3"}], "e": "eager for moss"}, {"w": "छलयन्ति", "p": [{"l": "छल्", "fin": "छलयन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "deceive"}, {"w": "मीनान्", "p": [{"l": "मीन", "cn": "2.3"}], "e": "the fish"}]},
{"c": "16", "n": "62", "i": 1351, "v": "आसां जलास्फालनतत्पराणां मुक्ताफलस्पर्धिषु शीकरेषु । पयोधरोत्सर्पिषु शीर्यमाणः संलक्ष्यते न ञ्छिदुरोऽपि हारः ॥", "mn": "आसामिति॥ जलस्यास्फालने तत्पराणामासक्तानामासां स्त्रीणां मुक्ताफसस्पर्धिषु मौक्तिकानुकारिषु पयोधरेषु स्तनेषूत्सर्पन्त्युत्पतन्ति ये तेषु शीकरेषु शीकराणां मध्ये शीर्यमाणो गलन् हारोऽत एव छिदुरः स्वयं छिन्नोऽपि न संलक्ष्यते। `विदिभिदिच्छिदेः कुरच्` (पा.3।2।162) इति कुरच्प्रत्ययः। शीकरसंसर्गाच्छिन्न इति न ज्ञायत इति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "जल-आस्फालन-तत्पराणाम् आसाम् पयोधर-उत्सर्पिषु मुक्ता-फल-स्पर्धिषु शीकरेषु शीर्यमाणः च्छिदुरः हारः अपि न संलक्ष्यते ।", "es": "\"For these women engaged in splashing water, even a broken pearl necklace is not noticed as it scatters. This is because its pearls are indistinguishable among the water droplets rising from their breasts, which themselves rival pearls in appearance.\"", "pc": [{"w": "आसाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.3"}], "e": "Of these (women)"}, {"w": "जल-आस्फालन-तत्पराणाम्", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "आस्फालन"}, {"l": "तत्पर", "cn": "6.3"}], "e": "who are engaged in splashing water"}, {"w": "मुक्ता-फल-स्पर्धिषु", "p": [{"l": "मुक्ता"}, {"l": "फल"}, {"l": "स्पर्धिन्", "cn": "7.3"}], "e": "which rival pearls"}, {"w": "शीकरेषु", "p": [{"l": "शीकर", "cn": "7.3"}], "e": "among the water droplets"}, {"w": "पयोधर-उत्सर्पिषु", "p": [{"l": "पयोधर"}, {"l": "उत्सर्पिन्", "cn": "7.3"}], "e": "which are rising from their breasts"}, {"w": "शीर्यमाणः", "p": [{"l": "शॄ", "inf": "शीर्यमाण", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "breaking"}, {"w": "संलक्ष्यते", "p": [{"l": "लक्ष्", "vp": ["सम्"], "fin": "संलक्ष्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is not perceived"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "छिदुरः", "p": [{"l": "छिदुर", "cn": "1.1"}], "e": "even a broken"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "हारः", "p": [{"l": "हार", "cn": "1.1"}], "e": "necklace"}]},
{"c": "16", "n": "63", "i": 1352, "v": "आवर्तशोभा नतनाभिकान्तेर्भङ्गो भ्रुवां द्वन्द्वचराः स्तनानाम् । जातानि रूपावयवोपमानान्यदूरवर्तीनि विलासिनीनाम् ॥", "mn": "आवर्तेति॥ विलासिनीनां विलसनशीलानां स्त्रीणाम्। `वौ कषलसकत्थस्नम्भः` (पा.3।2।143) इति घिनुण्प्रत्ययः। रूपावयवानामुपमेयानां यान्युपमानानि लोकप्रसिद्धानि तान्यदूरवर्तीन्यन्तिकगतानि जातानि। कस्य किमुपमानमित्यत्राह-नतनाभिकान्तेर्निम्ननाभिशोभाया आवर्तशोभा। `स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः` इत्यमरः (अ.को.1|10|6)। भ्रुवां भङ्गस्तरंगः। स्तनानां द्वन्द्वचराश्चक्रवाकाः। `उपमानम्` इति सर्वत्र संबध्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विलासिनीनाम् नत-नाभि-कान्तेः आवर्त-शोभा, भ्रुवाम् भङ्गः, स्तनानाम् द्वन्द्व-चराः (चक्रवाकाः) (इति इमानि) रूप-अवयव-उपमानानि अदूर-वर्तीनि जातानि ।", "es": "\"For these playful women, the very objects of poetic comparison for their body parts have become nearby: the whirlpool's beauty for their deep navels, the waves for their eyebrows, and the pairs of Chakravaka birds for their breasts.\"", "pc": [{"w": "आवर्त-शोभा", "p": [{"l": "आवर्त"}, {"l": "शोभा", "cn": "1.1"}], "e": "The beauty of a whirlpool"}, {"w": "नत-नाभि-कान्तेः", "p": [{"l": "नत"}, {"l": "नाभि"}, {"l": "कान्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of the beauty of the deep navel"}, {"w": "भङ्गः", "p": [{"l": "भङ्ग", "cn": "1.1"}], "e": "a wave"}, {"w": "भ्रुवाम्", "p": [{"l": "भ्रू", "cn": "6.3"}], "e": "of the eyebrows"}, {"w": "द्वन्द्व-चराः", "p": [{"l": "द्वन्द्व"}, {"l": "चर", "cn": "1.3"}], "e": "the pair-moving (birds)"}, {"w": "स्तनानाम्", "p": [{"l": "स्तन", "cn": "6.3"}], "e": "of the breasts"}, {"w": "जातानि", "p": [{"l": "जन्", "inf": "जात", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "have become"}, {"w": "रूप-अवयव-उपमानानि", "p": [{"l": "रूप"}, {"l": "अवयव"}, {"l": "उपमान", "cn": "1.3"}], "e": "the standards of comparison for the parts of their bodies"}, {"w": "अदूर-वर्तीनि", "p": [{"l": "अदूर"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "1.3"}], "e": "nearby"}, {"w": "विलासिनीनाम्", "p": [{"l": "विलासिनी", "cn": "6.3"}], "e": "of the playful women"}]},
{"c": "16", "n": "64", "i": 1353, "v": "तीरस्थलीबर्हिभिरुत्कलापैः प्रस्निग्धकेकैरभिनन्द्यमानम् । श्रोत्रषु संमूर्च्छति रक्तमासां गीतानुगं वारिमृदङ्गवाद्यम् ॥", "mn": "तीरेति॥ उत्कलापैरुञ्चबर्हैः प्रस्निग्धा मधुराः केका येषां तैः। तीरस्थलीषु स्थितैर्बर्हिभिर्मयूरैरभिनन्द्यमानं रक्तं श्राव्यं गीतानुगं गीतानुसारि। आसां स्त्रीणां संबन्धि। वार्येव मृदङ्गस्तस्य वाद्यं वाद्यध्वनिः श्रोत्रेषु संमूर्च्छति व्याप्नोति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उत्-कलापैः प्र-स्निग्ध-केकैः तीर-स्थली-बर्हिभिः अभिनन्द्यमानम् आसाम् गीत-अनुगम् रक्तम् वारि-मृदङ्ग-वाद्यम् श्रोत्रेषु संमूर्च्छति ।", "es": "\"The melodious drum-sound produced by their hands striking the water, which accompanies their singing, pervades their ears. This music is welcomed by the peacocks on the riverbank, who respond with their deep, sweet cries and raised tails.\"", "pc": [{"w": "तीर-स्थली-बर्हिभिः", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "स्थली"}, {"l": "बर्हिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by the peacocks on the river bank"}, {"w": "उत्-कलापैः", "p": [{"l": "उत्"}, {"l": "कलाप", "cn": "3.3"}], "e": "with raised tails"}, {"w": "प्र-स्निग्ध-केकैः", "p": [{"l": "प्र"}, {"l": "स्निग्ध"}, {"l": "केका", "cn": "3.3"}], "e": "with their deep and sweet cries"}, {"w": "अभिनन्द्यमानम्", "p": [{"l": "नन्द्", "vp": ["अभि"], "inf": "अभिनन्द्यमान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being welcomed"}, {"w": "श्रोत्रेषु", "p": [{"l": "श्रोत्र", "cn": "7.3"}], "e": "in the ears"}, {"w": "संमूर्च्छति", "p": [{"l": "मूर्छ्", "vp": ["सम्"], "fin": "संमूर्च्छति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "pervades"}, {"w": "रक्तम्", "p": [{"l": "रक्त", "cn": "1.1"}], "e": "The melodious"}, {"w": "आसाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.3"}], "e": "of these (women)"}, {"w": "गीत-अनुगम्", "p": [{"l": "गीत"}, {"l": "अनुग", "cn": "1.1"}], "e": "accompanying the song"}, {"w": "वारि-मृदङ्ग-वाद्यम्", "p": [{"l": "वारि"}, {"l": "मृदङ्ग"}, {"l": "वाद्य", "cn": "1.1"}], "e": "drum-sound of the water"}]},
{"c": "16", "n": "65", "i": 1354, "v": "संदष्टवस्त्रेष्वबलानितम्बेष्विन्दुप्रकाशान्तरितोडुतुल्याः । अमी जलापूरितसूत्रमार्गा मौनं भजन्ते रशनाकलापाः ॥", "mn": "संदष्टेति॥ संदष्टवस्त्रेषु जलसेकात्संश्लिष्टवस्त्रेष्वबलानां नितम्बेष्वधिकरणेषु। इन्दुप्रकाशेन ज्योत्स्नयाऽन्तरितान्यावृत्तानि यान्युडूनि नक्षत्राणि तत्तुल्याः। मुक्तामयत्वादिति भूषाः। `कलापो भूषणे बर्हे` इत्यमरः (अ.को.3|3|136)। मौरम्। निःशब्दतामित्यर्थः। भजन्ते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "संदष्ट-वस्त्रेषु अबला-नितम्बेषु जल-आपूरित-सूत्र-मार्गाः इन्दु-प्रकाश-अन्तरित-उडु-तुल्याः अमी रशना-कलापाः मौनम् भजन्ते ।", "es": "\"On the women's hips, to which wet garments cling, these girdles have become silent. Their string-holes are filled with water, making them resemble stars whose twinkle is obscured by the bright light of the moon.\"", "pc": [{"w": "संदष्ट-वस्त्रेषु", "p": [{"l": "संदष्ट"}, {"l": "वस्त्र", "cn": "7.3"}], "e": "on which the clothes are clinging"}, {"w": "अबला-नितम्बेषु", "p": [{"l": "अबला"}, {"l": "नितम्ब", "cn": "7.3"}], "e": "on the hips of the women"}, {"w": "इन्दु-प्रकाश-अन्तरित-उडु-तुल्याः", "p": [{"l": "इन्दु"}, {"l": "प्रकाश"}, {"l": "अन्तरित"}, {"l": "उडु"}, {"l": "तुल्य", "cn": "1.3"}], "e": "resembling stars obscured by the light of the moon"}, {"w": "अमी", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.3"}], "e": "These"}, {"w": "जल-आपूरित-सूत्र-मार्गाः", "p": [{"l": "जल"}, {"l": "आपूरित"}, {"l": "सूत्र"}, {"l": "मार्ग", "cn": "1.3"}], "e": "whose string-passages are filled with water"}, {"w": "मौनम्", "p": [{"l": "मौन", "cn": "2.1"}], "e": "silence"}, {"w": "भजन्ते", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भजन्ते", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "resort to"}, {"w": "रशना-कलापाः", "p": [{"l": "रशना"}, {"l": "कलाप", "cn": "1.3"}], "e": "the collections of girdles"}]},
{"c": "16", "n": "66", "i": 1355, "v": "एताः करोत्पीडितवारिधारा दर्पात्सखीभिर्वदनेषु सिक्ताः । वक्रेतराग्रैरलकैस्तरुण्यश्चूर्णारुणान्वारिलवान्वमन्ति ॥", "mn": "एता इति॥ दर्पात्सखीजनं प्रति करैरुत्पीडिता उत्सारिता वारिधारा याभिस्ताः स्वयमपि पुनस्तथैव सखीभिर्वदनेषु सिक्ता एतास्तरुण्यो वक्रेतराग्नैर्जलसेकादृज्वग्रैरलकैः करणैश्चूर्णैः कुङ्कुमादिभिररुणान्वारिलवानुदकबिन्दून् वमन्ति वर्षन्ति ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "दर्पात् सखीभिः वदनेषु कर-उत्पीडित-वारि-धाराभिः सिक्ताः एताः तरुण्यः वक्र-इतर-अग्रैः अलकैः चूर्ण-अरुणान् वारि-लवान् वमन्ति ।", "es": "\"These young women, having been playfully sprinkled on their faces by their friends with streams of water squeezed from their hands, emit from their straight-tipped locks of hair tiny water droplets that are reddened by the cosmetic powders on their faces.\"", "pc": [{"w": "एताः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.3"}], "e": "These"}, {"w": "कर-उत्पीडित-वारि-धाराः", "p": [{"l": "कर"}, {"l": "उत्पीडित"}, {"l": "वारि"}, {"l": "धारा", "cn": "2.3"}], "e": "streams of water squeezed by hand"}, {"w": "दर्पात्", "p": [{"l": "दर्प", "cn": "5.1"}], "e": "out of playful arrogance"}, {"w": "सखीभिः", "p": [{"l": "सखी", "cn": "3.3"}], "e": "by their friends"}, {"w": "वदनेषु", "p": [{"l": "वदन", "cn": "7.3"}], "e": "on their faces"}, {"w": "सिक्ताः", "p": [{"l": "सिच्", "inf": "सिक्त", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "having been sprinkled"}, {"w": "वक्र-इतर-अग्रैः", "p": [{"l": "वक्र"}, {"l": "इतर"}, {"l": "अग्र", "cn": "3.3"}], "e": "with their straight-tipped"}, {"w": "अलकैः", "p": [{"l": "अलक", "cn": "3.3"}], "e": "locks of hair"}, {"w": "तरुण्यः", "p": [{"l": "तरुणी", "cn": "1.3"}], "e": "the young women"}, {"w": "चूर्ण-अरुणान्", "p": [{"l": "चूर्ण"}, {"l": "अरुण", "cn": "2.3"}], "e": "reddened by cosmetic powder"}, {"w": "वारि-लवान्", "p": [{"l": "वारि"}, {"l": "लव", "cn": "2.3"}], "e": "water droplets"}, {"w": "वमन्ति", "p": [{"l": "वम्", "fin": "वमन्ति", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "emit"}]},
{"c": "16", "n": "67", "i": 1356, "v": "उद्बन्धकेशश्च्युतपत्रलेखो विश्लेषिमुक्ताफलपत्रवेष्टः । मनोज्ञ एव प्रमदामुखानामम्भोविहाराकुलितोऽपि वेषः ॥", "mn": "उद्बन्धेति॥ उद्बन्धा उद्भ्रष्टाः केशा यस्मिन्सः। च्युतपत्रलेखः क्षरितपत्ररचनः। विश्लेषिणो विस्रंसिनो मुक्ताफलपत्रवेष्टा मुक्तामयताडङ्का यस्मिन्सः। एवमम्भोविहाराकुलितोऽपि प्रमदामुखानां वेषो नेपथ्यं मनोज्ञ एव। रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोतीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अम्भः-विहार-आकुलितः अपि उद्बन्ध-केशः च्युत-पत्र-लेखः विश्लेषि-मुक्ता-फल-पत्र-वेष्टः प्रमदा-मुखानाम् वेषः मनोज्ञः एव (आसीत्) ।", "es": "\"Even though dishevelled by the water sports, the appearance of the women's faces was still charming, with their hair tied up, painted designs washed away, and their pearl and leaf ear-ornaments loosened.\"", "pc": [{"w": "उद्बन्ध-केशः", "p": [{"l": "उद्बन्ध"}, {"l": "केश", "cn": "1.1"}], "e": "with hair tied up"}, {"w": "च्युत-पत्र-लेखः", "p": [{"l": "च्युत"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "लेखा", "cn": "1.1"}], "e": "from which the painted foliage designs have fallen"}, {"w": "विश्लेषि-मुक्ता-फल-पत्र-वेष्टः", "p": [{"l": "विश्लेषिन्"}, {"l": "मुक्ता"}, {"l": "फल"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "वेष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "with loosened pearl and leaf ear-ornaments"}, {"w": "मनोज्ञः", "p": [{"l": "मनोज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "charming"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "प्रमदा-मुखानाम्", "p": [{"l": "प्रमदा"}, {"l": "मुख", "cn": "6.3"}], "e": "of the faces of the women"}, {"w": "अम्भः-विहार-आकुलितः", "p": [{"l": "अम्भस्"}, {"l": "विहार"}, {"l": "आकुलित", "cn": "1.1"}], "e": "dishevelled by sporting in the water"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "वेषः", "p": [{"l": "वेष", "cn": "1.1"}], "e": "the appearance"}]},
{"c": "16", "n": "68", "i": 1357, "v": "स नौविमानादवतीर्य रेमे विलोलहारः सह ताभिरप्सु । स्कन्धावलग्नोद्धृतपद्मिनीकः करेणुभिर्वन्य इव द्विपेन्द्रः ॥", "mn": "स इति॥ स कुशो नौर्विमानमिव नौविमानम्। उपमितसमासः। तस्मादवतीर्य विलोलहारः सन्, ताभिः स्त्रीभिः सहकरेणुभिः सह स्कन्धावलग्नोद्धृतपद्मिन्युत्पाटितनलिनी यस्य स तथोक्तः सन्। `नद्यृतश्च`(5।4।153) इति कप्रत्ययः। वन्यो द्विपेन्द्र इव। अप्सु रेमे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विलोल-हारः सः नौ-विमानात् अवतीर्य, करेणुभिः सह स्कन्ध-अवलग्न-उद्धृत-पद्मिनीकः वन्यः द्विपेन्द्रः इव, ताभिः सह अप्सु रेमे ।", "es": "Descending from his palatial boat, he (King Kusha), with his necklace swinging, sported with his wives in the water. He was like a wild lord of elephants enjoying himself with his mates, with uprooted lotuses clinging to his shoulders.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "नौ-विमानात्", "p": [{"l": "नौ"}, {"l": "विमान", "cn": "5.1"}], "e": "from the boat-like celestial car"}, {"w": "अवतीर्य", "p": [{"l": "तृ", "vp": ["अव"], "inf": "अवतीर्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having descended"}, {"w": "रेमे", "p": [{"l": "रम्", "fin": "रेमे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "enjoyed"}, {"w": "विलोला-हारः", "p": [{"l": "विलोल"}, {"l": "हार", "cn": "1.1"}], "e": "with his necklace swinging"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "ताभिः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "them (the women)"}, {"w": "अप्सु", "p": [{"l": "अप्", "cn": "7.3"}], "e": "in the water"}, {"w": "स्कन्ध-अवलग्न-उद्धृत-पद्मिनीकः", "p": [{"l": "स्कन्ध"}, {"l": "अवलग्न"}, {"l": "उद्धृत"}, {"l": "पद्मिनी"}, {"l": "क", "cn": "1.1"}], "e": "who has uprooted lotuses clinging to his shoulders"}, {"w": "करेणुभिः", "p": [{"l": "करेणु", "cn": "3.3"}], "e": "with female elephants"}, {"w": "वन्यः", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "1.1"}], "e": "a wild"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्विपेन्द्रः", "p": [{"l": "द्विप"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "lord of elephants"}]},
{"c": "16", "n": "69", "i": 1358, "v": "ततो नृपेणानुगताः स्त्रियस्ता भ्राजिष्णुना सातिशयं विरेजुः । प्रागेव मुक्ता नयनाभिरामाः प्राप्येन्द्रनीलं किमुतोन्मयूखम् ॥", "mn": "तत इति॥ ततो भ्राजिष्णुना प्रकाशनशीलेन। `भुवश्च` (पा.4।1।47) इति चकारादिष्णुच्। नृपेणानुगताः संगतास्ताः स्त्रियः सातिशयं यथा तथा विरेजुः। प्रागेव इन्द्रनीलयोगात्पूर्वमेव। केवला अपीत्यर्थः। मुक्ता मणयो नयनाभिरामाः। उन्मयूखमिन्द्रनीलं प्राप्य किमुत> अभिरामा इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः भ्राजिष्णुना नृपेण अनुगताः ताः स्त्रियः स-अतिशयम् विरेजुः । प्राक् एव नयन-अभिरामाः मुक्ताः उन्मयूखम् इन्द्रनीलम् प्राप्य किम् उत (न विरेजुः)?", "es": "Then, those women, accompanied by the resplendent king, shone exceedingly. The analogy is given: pearls, already pleasing to the eye, how much more beautiful do they become when set against a radiant sapphire? Similarly, the beautiful women shone even more in the company of the radiant king.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततस्"}], "e": "Then"}, {"w": "नृपेण", "p": [{"l": "नृप", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "अनुगताः", "p": [{"l": "गम्", "vp": ["अनु"], "inf": "अनुगत", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "accompanied"}, {"w": "स्त्रियः", "p": [{"l": "स्त्री", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}, {"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "भ्राजिष्णुना", "p": [{"l": "भ्राजिष्णु", "cn": "3.1"}], "e": "resplendent"}, {"w": "स-अतिशयम्", "p": [{"l": "स-अतिशय", "cn": "2.1"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "विरेजुः", "p": [{"l": "राज्", "vp": ["वि"], "fin": "विरेजुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "प्राक्", "p": [{"l": "प्राच्"}], "e": "Already"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "मुक्ताः", "p": [{"l": "मुक्ता", "cn": "1.3"}], "e": "pearls"}, {"w": "नयन-अभिरामाः", "p": [{"l": "नयन"}, {"l": "अभिरामा", "cn": "1.3"}], "e": "pleasing to the eye"}, {"w": "प्राप्य", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "इन्द्रनीलम्", "p": [{"l": "इन्द्रनील", "cn": "2.1"}], "e": "a sapphire"}, {"w": "किम् उत", "p": [{"l": "किम् उत"}], "e": "how much more so"}, {"w": "उत्-मयूखम्", "p": [{"l": "उत्"}, {"l": "मयूख", "cn": "2.1"}], "e": "radiant"}]},
{"c": "16", "n": "70", "i": 1359, "v": "वर्णोदकैः काञ्चनश्रृङ्गमुक्तैसतमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् । तथागतः सोऽतितरां बभासे सधातुनिष्यन्द इवाद्रिराजः ॥", "mn": "वर्णोदकैरिति। तं कुशम्। आयताक्ष्यः काञ्चनस्य शृङ्गैर्मुक्तानि तैर्वर्णोदकैः कुङ्कुमादिवर्णद्रव्यसहितोदकैः प्रणयात्स्नेहादसिञ्चन्। तथागतस्तथास्थितः। वर्णोदकसिक्त इत्यर्थः। स कुशः सधातुनिष्यन्दो गैरिकद्रव्ययुक्तोऽद्रिराज इव। अतितरां बभासेऽत्यर्थं चकासे ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "आयत-अक्ष्यः तम् काञ्चन-शृङ्ग-मुक्तैः वर्ण-उदकैः प्रणयात् असिञ्चन् । तथा-गतः सः स-धातु-निष्यन्दः अद्रि-राजः इव अति-तराम् बभासे ।", "es": "The long-eyed women, out of love, sprinkled him with colored waters squirted from golden syringes. In that state, he shone exceedingly, like a great mountain with streams of colored mineral ores flowing down its sides.", "pc": [{"w": "वर्ण-उदकैः", "p": [{"l": "वर्ण"}, {"l": "उदक", "cn": "3.3"}], "e": "With colored waters"}, {"w": "काञ्चन-शृङ्ग-मुक्तैः", "p": [{"l": "काञ्चन"}, {"l": "शृङ्ग"}, {"l": "मुक्त", "cn": "3.3"}], "e": "squirted from golden syringes"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आयत-अक्ष्यः", "p": [{"l": "आयत"}, {"l": "अक्षि", "cn": "1.3"}], "e": "The long-eyed women"}, {"w": "प्रणयात्", "p": [{"l": "प्रणय", "cn": "5.1"}], "e": "out of love"}, {"w": "असिञ्चन्", "p": [{"l": "सिच्", "fin": "असिञ्चन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "sprinkled"}, {"w": "तथा-गतः", "p": [{"l": "तथा"}, {"l": "गत", "cn": "1.1"}], "e": "Being in that state"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अतितराम्", "p": [{"l": "अतितराम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "बभासे", "p": [{"l": "भास्", "fin": "बभासे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "स-धातु-निष्यन्दः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "धातु"}, {"l": "निष्यन्द", "cn": "1.1"}], "e": "with streams of mineral ores"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अद्रि-राजः", "p": [{"l": "अद्रि"}, {"l": "राज", "cn": "1.1"}], "e": "a king of mountains"}]},
{"c": "16", "n": "71", "i": 1360, "v": "तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिद्वरां ताम् । आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिर्वृतो मरुत्वाननुयातलीलः ॥", "mn": "तेनेति॥ अवरोधप्रमदासखेनान्तः पुरसुन्दरीसहचरेण तां सरिद्वरां सरयूं विगाहमानेन तेन कुशेन। आकाशगङ्गायां रतिः क्रीडा यस्य सोऽप्सरोभिर्वृत आवृतो मरुत्वानिन्द्रोऽनुयातलीलोऽनुकृतश्रीः। अभूदिति शेषः। इन्द्रमनुतवानित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अवरोधप्रमदासखेन ताम् सरित्-वराम् विगाहमानेन तेन (कुशेन) आकाशगङ्गारतिः अप्सरोभिः वृतः मरुत्वान् अनुयातलीलः (आसीत्) ।", "es": "As King Kusha, accompanied by the women of his harem, bathed in that excellent river, the Sarayu, his sport was like that of Indra, who delights in the celestial Ganga and is surrounded by Apsaras, and whose playful actions are imitated.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अवरोधप्रमदासखेन", "p": [{"l": "अवरोध"}, {"l": "प्रमदा"}, {"l": "सख", "cn": "3.1"}], "e": "who was a companion to the women of the harem"}, {"w": "विगाहमानेन", "p": [{"inf": "विगाहमान", "pl": "गाह्", "vp": ["वि"], "s": ["शानच्"], "cn": "3.1"}], "e": "while bathing"}, {"w": "सरिद्वराम्", "p": [{"l": "सरित्"}, {"l": "वरा", "cn": "2.1"}], "e": "the best of rivers"}, {"w": "ताम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "आकाशगङ्गारतिः", "p": [{"l": "आकाशगङ्गा"}, {"l": "रति", "cn": "1.1"}], "e": "whose delight is in the celestial Ganga"}, {"w": "अप्सरोभिः", "p": [{"l": "अप्सरस्", "cn": "3.3"}], "e": "by Apsaras"}, {"w": "वृतः", "p": [{"inf": "वृत", "pl": "वृ", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "surrounded"}, {"w": "मरुत्वान्", "p": [{"l": "मरुत्वत्", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "अनुयातलीलः", "p": [{"l": "अनुयात", "inf": "अनुयात", "pl": "या", "vp": ["अनु"], "s": ["क्त"]}, {"l": "लीला", "cn": "1.1"}], "e": "whose sport was imitated"}]},
{"c": "16", "n": "72", "i": 1361, "v": "यत्कुम्भयोनेरधिगम्य रामः कुशाय राज्येन समं दिदेश । तदस्य जैत्राभरणं विहर्तुरज्ञातपातं सलिले ममज्ज ॥", "mn": "यदिति॥ यदाभरणं रामः कुम्भयोनेरगस्त्यादधिगम्य प्राप्य कुशाय राज्येन समं दिदेश ददौ। राज्यसममूल्यमित्यर्थः। सलिले विहर्तुः क्रीडितुरस्य कुशस्य तज्जैत्राभरणं जयशीलमाभरणमज्ञातपातं सत्। ममज्ज बुब्रोड ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रामः कुम्भयोनेः अधिगम्य यत् राज्येन समम् कुशाय दिदेश, तत् अस्य विहर्तुः जैत्र-आभरणम् अज्ञातपातम् सलिले ममज्ज ।", "es": "The victory-ornament, which Rama had obtained from the sage Agastya and had given to Kusha along with the kingdom, sank into the water while he was sporting, its fall going completely unnoticed.", "pc": [{"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "कुम्भयोनेः", "p": [{"l": "कुम्भयोनि", "cn": "5.1"}], "e": "from Agastya"}, {"w": "अधिगम्य", "p": [{"inf": "अधिगम्य", "pl": "गम्", "vp": ["अधि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "रामः", "p": [{"l": "राम", "cn": "1.1"}], "e": "Rama"}, {"w": "कुशाय", "p": [{"l": "कुश", "cn": "4.1"}], "e": "to Kusha"}, {"w": "राज्येन", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "3.1"}], "e": "with the kingdom"}, {"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "along with"}, {"w": "दिदेश", "p": [{"fin": "दिदेश", "l": "दिश्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "gave"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "जैत्राभरणम्", "p": [{"l": "जैत्र"}, {"l": "आभरण", "cn": "1.1"}], "e": "victory-ornament"}, {"w": "विहर्तुः", "p": [{"inf": "विहर्तृ", "pl": "हृ", "vp": ["वि"], "s": ["तृच्"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who was sporting"}, {"w": "अज्ञातपातम्", "p": [{"l": "अज्ञात"}, {"l": "पातम्"}], "e": "with its fall unnoticed"}, {"w": "सलिले", "p": [{"l": "सलिल", "cn": "7.1"}], "e": "in the water"}, {"w": "ममज्ज", "p": [{"fin": "ममज्ज", "l": "मज्ज्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "sank"}]},
{"c": "16", "n": "73", "i": 1362, "v": "स्नात्वा यथाकाममसौ सदारस्तीरोपकार्यां गतमात्र एव । दिव्येन शून्यं वलयेन बाहुमपोढनेपथ्यविधिर्ददर्श ॥", "mn": "स्नात्वेति॥ असौ कुशः सदारः सन् यथाकामं यथेच्छं स्नात्वा विगाह्य। `तीरे या उपकार्या पूर्वोक्ता तां गतमात्रो गगत एवापोढनेपथ्यविधिरकृतप्रसाधन एव दिव्येन वलयेन शून्यं बाहुं ददर्श ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सदारः असौ यथाकामम् स्नात्वा तीर-उपकार्याम् गतमात्रः एव, अपोढ-नेपथ्य-विधिः (सन्) दिव्येन वलयेन शून्यम् बाहुम् ददर्श ।", "es": "Having bathed to his heart's content with his wives, just as he reached the tent on the riverbank and was changing his attire, King Kusha noticed his arm was bare, missing the divine bracelet.", "pc": [{"w": "स्नात्वा", "p": [{"inf": "स्नात्वा", "pl": "स्ना", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having bathed"}, {"w": "यथाकामम्", "p": [{"l": "यथाकामम्"}], "e": "as he pleased"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "सदारः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "दार", "cn": "1.1"}], "e": "with his wives"}, {"w": "तीरोपकार्याम्", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "उपकार्या", "cn": "2.1"}], "e": "to the tent on the bank"}, {"w": "गतमात्रः", "p": [{"l": "गत", "inf": "गत", "pl": "गम्", "s": ["क्त"]}, {"l": "मात्र", "cn": "1.1"}], "e": "just as he went"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "दिव्येन", "p": [{"l": "दिव्य", "cn": "3.1"}], "e": "divine"}, {"w": "शून्यम्", "p": [{"l": "शून्य", "cn": "2.1"}], "e": "empty"}, {"w": "वलयेन", "p": [{"l": "वलय", "cn": "3.1"}], "e": "of the bracelet"}, {"w": "बाहुम्", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "2.1"}], "e": "arm"}, {"w": "अपोढनेपथ्यविधिः", "p": [{"l": "अपोढ", "inf": "अपोढ", "pl": "ऊह्", "vp": ["अप"], "s": ["क्त"]}, {"l": "नेपथ्य"}, {"l": "विधि", "cn": "1.1"}], "e": "he who had completed the act of changing clothes"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"fin": "ददर्श", "l": "दृश्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "saw"}]},
{"c": "16", "n": "74", "i": 1363, "v": "जयश्रियः संवननं यतस्तदामुक्तपूर्वं गुरुणा च यस्मात् । सेहेऽस्य न भ्रंशमतो न लोभात्स तुल्यपुष्पाभरणो हि धीरः ॥", "mn": "जयेति॥ यतः कारणात्। तदाभरणंज यश्रियः संवननं वशीकरणम्। `वशक्रिया संवननम्` इत्यमरः (अ.को.3|2|4)। यस्माञ्च गुरुणा पित्रा। आमुक्तपूर्वं पूर्वमामुक्तम्। धृतमित्यर्थः। सुप्सुपेति समासः। अतो हेतोरस्याभरणस्य भ्रंशं नाशं न सेहे। लोभान्न। कुतः? हि यस्माद्धीरो विद्वान्। स कुशस्तुल्यानि पुष्पाण्याभरणानि च यस्य सः। पुष्पेष्विवाभरणेषु धृतेषु निर्मिल्यबुद्धिं करोतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यतः तत् जयश्रियः संवननम्, यस्मात् च गुरुणा आमुक्त-पूर्वम्, अतः अस्य भ्रंशम् न सेहे । हि सः धीरः तुल्य-पुष्प-आभरणः (आसीत्), अतः लोभात् न (सेहे) ।", "es": "He could not tolerate its loss, not out of greed—for the steadfast king considered ornaments and flowers to be of equal value—but because it was a charm for the goddess of victory and had been previously worn by his revered father, Rama.", "pc": [{"w": "जयश्रियः", "p": [{"l": "जयश्री", "cn": "6.1"}], "e": "of the goddess of victory"}, {"w": "संवननम्", "p": [{"l": "संवनन", "cn": "1.1"}], "e": "a charm"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "because"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "it"}, {"w": "आमुक्तपूर्वम्", "p": [{"l": "आमुक्त", "inf": "आमुक्त", "pl": "मुच्", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "पूर्व", "cn": "1.1"}], "e": "worn before"}, {"w": "गुरुणा", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "by his father"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यस्मात्", "p": [{"l": "यस्मात्"}], "e": "because"}, {"w": "सेहे", "p": [{"fin": "सेहे", "l": "सह्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "he tolerated"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "its"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "भ्रंशम्", "p": [{"l": "भ्रंश", "cn": "2.1"}], "e": "loss"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "लोभात्", "p": [{"l": "लोभ", "cn": "5.1"}], "e": "out of greed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तुल्यपुष्पाभरणः", "p": [{"l": "तुल्य"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "आभरण", "cn": "1.1"}], "e": "one for whom flowers and ornaments are equal"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "धीरः", "p": [{"l": "धीर", "cn": "1.1"}], "e": "steadfast"}]},
{"c": "16", "n": "75", "i": 1364, "v": "ततः समाज्ञापयदाशु सर्वानानायिनस्तद्विचये नदीष्णान् । वन्ध्यश्रमास्ते सरयूं विगाह्य तमूचुरम्लानमुखप्रसादाः ॥", "mn": "तत इति॥ ततः। नद्यां स्नान्ति कौशलेनेति नदीष्णाः। तान्। `सुपि-` (पा.3।2।4) इति योगविभागात्कप्रत्ययः। `निनदीभ्यां स्नातेः कौशले` (पा.8।3।89) इति षत्वम्। सर्वानानायिनो जालिकांस्तस्याभरणस्य विचयेऽन्वेषणे निमित्त आशु समाज्ञापयदादिदेश। त आनायिनः सरयूं विगाह्य विलोड्य चन्ध्यश्रमा विफलप्रयासास्तथापि तद्गतिं ज्ञात्वाऽम्लानमुखप्रसादाः सश्रीकमुखाः सन्तस्तं कुशमूचुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः (सः) तत्-विचये नदीष्णान् सर्वान् आनायिनः आशु समाज्ञापयत् । वन्ध्य-श्रमाः अम्लान-मुख-प्रसादाः ते सरयूम् विगाह्य तम् ऊचुः ।", "es": "Then, he quickly commanded all the fishermen, who were experts in rivers, to search for it. After diving into the Sarayu, their efforts proving futile, they returned with unfaded, cheerful faces and spoke to him.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "समाज्ञापयत्", "p": [{"fin": "समाज्ञापयत्", "l": "ज्ञा", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["णिच्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he commanded"}, {"w": "आशु", "p": [{"l": "आशु"}], "e": "quickly"}, {"w": "सर्वान्", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.3"}], "e": "all"}, {"w": "आनायिनः", "p": [{"l": "आनायिन्", "cn": "2.3"}], "e": "fishermen"}, {"w": "तद्विचये", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "विचय", "cn": "7.1"}], "e": "in its search"}, {"w": "नदीष्णान्", "p": [{"l": "नदीष्ण", "cn": "2.3"}], "e": "experts in rivers"}, {"w": "वन्ध्यश्रमाः", "p": [{"l": "वन्ध्य"}, {"l": "श्रम", "cn": "1.3"}], "e": "whose efforts were futile"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "सरयूम्", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "2.1"}], "e": "the Sarayu river"}, {"w": "विगाह्य", "p": [{"inf": "विगाह्य", "pl": "गाह्", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having dived into"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "ऊचुः", "p": [{"fin": "ऊचुः", "l": "वच्", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "अम्लानमुखप्रसादाः", "p": [{"l": "अम्लान"}, {"l": "मुख"}, {"l": "प्रसाद", "cn": "1.3"}], "e": "with unfaded cheerful faces"}]},
{"c": "16", "n": "76", "i": 1365, "v": "कृतः प्रयत्नो न च देव! लब्धं मग्नं पयस्याभरणोत्तमं ते । नागेन लौल्यात्कुमुदेन नूनमुपात्तमन्तर्ह्रदवासिना तत् ॥", "mn": "कृत इति॥ हे देव! प्रयत्नः कृतः। पयसि मग्नं त आभरणोत्तमं न च लब्धम्। किंतु तदाभरणमन्तर्ह्रदवासिना कुमुदाख्येन नागेन पन्नगेन लौल्याल्लोभादुपात्तं गृहीतम्। `नूनम्` इति वितर्के ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "देव! प्रयत्नः कृतः, च ते पयसि मग्नम् आभरण-उत्तमम् न लब्धम् । नूनम् अन्तः-ह्रद-वासिना नागेन कुमुदेन लौल्यात् तत् उपात्तम् ।", "es": "\"O King, we made every effort, but your excellent ornament that sank in the water was not found. Surely, it has been taken out of greed by the Naga named Kumuda, who dwells deep within the river's pool.\"", "pc": [{"w": "कृतः", "p": [{"inf": "कृत", "pl": "कृ", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was made"}, {"w": "प्रयत्नः", "p": [{"l": "प्रयत्न", "cn": "1.1"}], "e": "effort"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "देव", "p": [{"l": "देव", "cn": "8.1"}], "e": "O King!"}, {"w": "लब्धम्", "p": [{"inf": "लब्ध", "pl": "लभ्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was found"}, {"w": "मग्नम्", "p": [{"inf": "मग्न", "pl": "मज्ज्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "sunk"}, {"w": "पयसि", "p": [{"l": "पयस्", "cn": "7.1"}], "e": "in the water"}, {"w": "आभरणोत्तमम्", "p": [{"l": "आभरण"}, {"l": "उत्तम", "cn": "1.1"}], "e": "the best of ornaments"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "नागेन", "p": [{"l": "नाग", "cn": "3.1"}], "e": "by the Naga"}, {"w": "लौल्यात्", "p": [{"l": "लौल्य", "cn": "5.1"}], "e": "out of greed"}, {"w": "कुमुदेन", "p": [{"l": "कुमुद", "cn": "3.1"}], "e": "named Kumuda"}, {"w": "नूनम्", "p": [{"l": "नूनम्"}], "e": "surely"}, {"w": "उपात्तम्", "p": [{"inf": "उपात्त", "pl": "दा", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "has been taken"}, {"w": "अन्तर्ह्रदवासिना", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "ह्रद"}, {"l": "वासिन्", "cn": "3.1"}], "e": "who dwells deep in the lake"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "it"}]},
{"c": "16", "n": "77", "i": 1366, "v": "ततः स कृत्वा धनुराततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः । गारुत्मतं तीरगतस्तरस्वी भुजंगनाशाय समाददेऽस्त्रम् ॥", "mn": "तत इति॥ ततो धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षस्तरस्वी बलवान् स कुशस्तीरगतः सन् धनुराततज्यमधिज्यं कृत्वा भुजंगस्य कुमुदस्य नाशाय गारुत्मतं गरुत्मद्देवताकमस्त्रं समाददे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः तरस्वी धनुर्धरः कोप-विलोहित-अक्षः सः तीर-गतः (सन्) धनुः आतत-ज्यम् कृत्वा भुजंग-नाशाय गारुत्मतम् अस्त्रम् समाददे ।", "es": "Then, the powerful archer Kusha, standing on the riverbank with his eyes red with anger, strung his bow and took up the Garuda missile for the destruction of the serpent.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "कृत्वा", "p": [{"inf": "कृत्वा", "pl": "कृ", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having made"}, {"w": "धनुः", "p": [{"l": "धनुस्", "cn": "2.1"}], "e": "the bow"}, {"w": "आततज्यम्", "p": [{"l": "आतत", "inf": "आतत", "pl": "तन्", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "ज्य", "cn": "2.1"}], "e": "with its string stretched"}, {"w": "धनुर्धरः", "p": [{"l": "धनुर्धर", "cn": "1.1"}], "e": "the archer"}, {"w": "कोपविलोहिताक्षः", "p": [{"l": "कोप"}, {"l": "विलोहित"}, {"l": "अक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "whose eyes were red with anger"}, {"w": "गारुत्मतम्", "p": [{"l": "गारुत्मत", "cn": "2.1"}], "e": "the Garuda weapon"}, {"w": "तीरगतः", "p": [{"l": "तीर"}, {"l": "गत", "inf": "गत", "pl": "गम्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "standing on the bank"}, {"w": "तरस्वी", "p": [{"l": "तरस्विन्", "cn": "1.1"}], "e": "the powerful one"}, {"w": "भुजंगनाशाय", "p": [{"l": "भुजंग"}, {"l": "नाश", "cn": "4.1"}], "e": "for the destruction of the serpent"}, {"w": "समाददे", "p": [{"fin": "समाददे", "l": "दा", "vp": ["सम्", "आ"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took up"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "the missile"}]},
{"c": "16", "n": "78", "i": 1367, "v": "तस्मिन्ह्रदः संहितमात्र एव क्षोभात्समाविद्धतरंगहृस्तः । रोधांसि निघ्नन्नवपातमग्नः करीव वन्यः परुषं ररास ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन्नस्त्रे संहितमात्रे सत्येव ह्रदः क्षोभाद्धेतोः समाविद्धाः संघट्टितास्तरंगा एव हस्ता यस्य स रोधांसि निघ्नन्पातयन्। अवपाते गजग्रहणगर्ते मग्नः पतितः। `अवपातस्तु हस्त्यर्थे गर्तश्छन्नस्तृणादिना` इति यादवः। वन्यः करीव परुषं घोरं ररास दध्वान ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्मिन् संहित-मात्रे एव, ह्रदः क्षोभात् समाविद्ध-तरंग-हस्तः (सन्) रोधांसि निघ्नन्, अवपात-मग्नः वन्यः करी इव परुषम् ररास ।", "es": "The very moment the weapon was fitted to the bow, the river pool became agitated. With its waves like flailing arms striking the banks, it roared harshly, like a wild elephant that has fallen into a pit.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "that weapon"}, {"w": "ह्रदः", "p": [{"l": "ह्रद", "cn": "1.1"}], "e": "the pool"}, {"w": "संहितमात्रे", "p": [{"l": "संहित", "inf": "संहित", "pl": "धा", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "मात्र", "cn": "7.1"}], "e": "as soon as it was fitted"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "क्षोभात्", "p": [{"l": "क्षोभ", "cn": "5.1"}], "e": "from agitation"}, {"w": "समाविद्धतरंगहस्तः", "p": [{"l": "समाविद्ध", "inf": "समाविद्ध", "pl": "व्यध्", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "तरंग"}, {"l": "हस्त", "cn": "1.1"}], "e": "with its waves like flailing arms"}, {"w": "रोधांसि", "p": [{"l": "रोधस्", "cn": "2.3"}], "e": "the banks"}, {"w": "निघ्नन्", "p": [{"inf": "निघ्नत्", "pl": "हन्", "vp": ["नि"], "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "striking"}, {"w": "अवपातमग्नः", "p": [{"l": "अवपात"}, {"l": "मग्न", "inf": "मग्न", "pl": "मज्ज्", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "sunk in a pitfall"}, {"w": "करीव", "p": [{"l": "करिन्", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like an elephant"}, {"w": "वन्यः", "p": [{"l": "वन्य", "cn": "1.1"}], "e": "wild"}, {"w": "परुषम्", "p": [{"l": "परुषम्"}], "e": "harshly"}, {"w": "ररास", "p": [{"fin": "ररास", "l": "रस्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "roared"}]},
{"c": "16", "n": "79", "i": 1368, "v": "तस्मात्समुद्रादिव मथ्यमानादुद्वृत्तनक्रात्सहसोन्ममज्ज । लक्ष्म्येव सार्धं सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः ॥", "mn": "तस्मादिति॥ मथ्यमानात्समुद्रादिव। उद्वृत्तनक्रात्क्षुभितग्राहात्तस्माद्ध्रदात्। लक्ष्म्या सार्धं सुरराजस्येन्द्रस्य वृक्षः पारिजात इव। कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः कुमुदः सहसोन्ममज्ज ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "तस्मात् मथ्यमानात् उद्वृत्त-नक्रात् समुद्रात् लक्ष्म्या सार्धम् सुर-राज-वृक्षः इव, भुजंग-राजः कन्याम् पुरस्कृत्य सहसा उन्ममज्ज ।", "es": "From that agitated pool, with its crocodiles tossed about as if from a churned ocean, the serpent king suddenly emerged. He placed a maiden before him, much like the divine Parijata tree emerged along with the goddess Lakshmi during the churning of the ocean.", "pc": [{"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "5.1"}], "e": "from that"}, {"w": "समुद्रादिव", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "5.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like from the ocean"}, {"w": "मथ्यमानात्", "p": [{"inf": "मथ्यमान", "pl": "मन्थ्", "s": ["शानच्"], "pp": "A2", "cn": "5.1"}], "e": "being churned"}, {"w": "उद्वृत्तनक्रात्", "p": [{"l": "उद्वृत्त", "inf": "उद्वृत्त", "pl": "वृत्", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "नक्र", "cn": "5.1"}], "e": "from which crocodiles were tossed up"}, {"w": "सहसा", "p": [{"l": "सहसा"}], "e": "suddenly"}, {"w": "उन्ममज्ज", "p": [{"fin": "उन्ममज्ज", "l": "मज्ज्", "vp": ["उद्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "emerged"}, {"w": "लक्ष्म्येव", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "3.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like Lakshmi"}, {"w": "सार्धम्", "p": [{"l": "सार्धम्"}], "e": "with"}, {"w": "सुरराजवृक्षः", "p": [{"l": "सुर"}, {"l": "राज"}, {"l": "वृक्ष", "cn": "1.1"}], "e": "the Parijata tree"}, {"w": "कन्याम्", "p": [{"l": "कन्या", "cn": "2.1"}], "e": "a maiden"}, {"w": "पुरस्कृत्य", "p": [{"inf": "पुरस्कृत्य", "pl": "कृ", "vp": ["पुरस्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "placing in front"}, {"w": "भुजंगराजः", "p": [{"l": "भुजंग"}, {"l": "राज", "cn": "1.1"}], "e": "the king of serpents"}]},
{"c": "16", "n": "80", "i": 1369, "v": "विभूषणप्रत्युपहारहस्तमुपस्थितं वीक्ष्य विशांपतिस्तम् । सौपर्णमस्त्रं प्रतिसंजहार प्रह्वेष्वनिर्बन्धरुषो हि सन्तः ॥", "mn": "विभूषणेति॥ विशांपतिर्मनुजपतिः कुशः। `द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|225)। विभूषणं प्रत्युपहरति प्रत्यर्पयतीति विभूषणप्रत्युपहारः। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।1) । विभूषणप्रत्युपहारो हृस्तो यस्य तम्। उपस्थितं प्राप्तं तं कुमुदं वीक्ष्य सौपर्णं गारुत्मतमस्त्रं प्रतिसंजहार। तथा हि-सन्तः प्रह्वेषु नम्रेष्वनिर्बन्धरुषोऽनियतकोपा हि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "विशांपतिः विभूषण-प्रति-उपहार-हस्तम् उपस्थितम् तम् वीक्ष्य सौपर्णम् अस्त्रम् प्रतिसंजहार । हि सन्तः प्रह्वेषु अनिर्बन्ध-रुषः (भवन्ति) ।", "es": "Seeing him approach with the ornament held in his hand as a return gift, the king withdrew the Garuda missile. For indeed, the anger of noble people does not persist towards those who are submissive.", "pc": [{"w": "विभूषणप्रत्युपहारहस्तम्", "p": [{"l": "विभूषण"}, {"l": "प्रति"}, {"l": "उपहार"}, {"l": "हस्त", "cn": "2.1"}], "e": "whose hand held the ornament as a return gift"}, {"w": "उपस्थितम्", "p": [{"inf": "उपस्थित", "pl": "स्था", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "who had approached"}, {"w": "वीक्ष्य", "p": [{"inf": "वीक्ष्य", "pl": "ईक्ष्", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "विशांपतिः", "p": [{"l": "विशांपति", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "सौपर्णम्", "p": [{"l": "सौपर्ण", "cn": "2.1"}], "e": "the Garuda weapon"}, {"w": "अस्त्रम्", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "2.1"}], "e": "the missile"}, {"w": "प्रतिसंजहार", "p": [{"fin": "प्रतिसंजहार", "l": "हृ", "vp": ["प्रति", "सम्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "withdrew"}, {"w": "प्रह्वेषु", "p": [{"l": "प्रह्व", "cn": "7.3"}], "e": "towards the submissive"}, {"w": "अनिर्बन्धरुषः", "p": [{"l": "अनिर्बन्ध"}, {"l": "रुष्", "cn": "1.3"}], "e": "whose anger is not persistent"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "सन्तः", "p": [{"inf": "सत्", "pl": "अस्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.3"}], "e": "the good people"}]},
{"c": "16", "n": "81", "i": 1370, "v": "त्रौलोक्यनाथप्रभवं प्रभावात्कुशं द्विषामङ्कुशमस्त्रविद्वान् । मानोन्नतेनाप्यभिवन्द्य मूर्ध्ना मूर्धाभिषिक्तं कुमुदो बभाषे ॥", "mn": "त्रैलोक्येति॥ अस्त्रं विद्वानस्त्रविद्वान्। `न लोक-` (पा.2।3।69) इत्यादिना षष्ठीसमासनिषेधः। `द्वितीया श्रिता-` (पा.2।1।24) इत्यत्र `गम्यादीनामुपसंख्यानाद्द्वितीया`(वा.1247) इति योगविभागाद्वा समासः। गारुडास्त्रमहिमाभिज्ञ इत्यर्थः। कुमुदः। त्रयो लोकास्त्रैलोक्यम्। चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः। त्रैलोक्यनाथो रामः प्रभवो जनको यस्य तम्। अत एव प्रभावाद्द्विषामङ्कुशं निवारकं मूर्धाभिषिक्तं राजानं कुशं मानोन्नतेनापि मूर्ध्नाऽभिवन्द्य प्रणम्य बभाषे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अस्त्र-विद्वान् कुमुदः, प्रभावात् त्रैलोक्य-नाथ-प्रभवम् द्विषाम् अङ्कुशम् मूर्ध-अभिषिक्तम् कुशम् मान-उन्नतेन अपि मूर्ध्ना अभिवन्द्य, बभाषे ।", "es": "The weapon-expert Naga, Kumuda, bowed with his head—though lofty with pride—to the consecrated King Kusha, who was descended from the lord of the three worlds (Vishnu) and was a goad to his enemies due to his power, and then spoke.", "pc": [{"w": "त्रैलोक्यनाथप्रभवम्", "p": [{"l": "त्रैलोक्य"}, {"l": "नाथ"}, {"l": "प्रभव", "cn": "2.1"}], "e": "descended from the lord of the three worlds"}, {"w": "प्रभावात्", "p": [{"l": "प्रभाव", "cn": "5.1"}], "e": "due to his power"}, {"w": "कुशम्", "p": [{"l": "कुश", "cn": "2.1"}], "e": "Kusha"}, {"w": "द्विषाम्", "p": [{"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of enemies"}, {"w": "अङ्कुशम्", "p": [{"l": "अङ्कुश", "cn": "2.1"}], "e": "a goad"}, {"w": "अस्त्रविद्वान्", "p": [{"l": "अस्त्र"}, {"l": "विद्वस्", "cn": "1.1"}], "e": "expert in weapons"}, {"w": "मानोन्नतेन", "p": [{"l": "मान"}, {"l": "उन्नत", "cn": "3.1"}], "e": "lofty with pride"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अभिवन्द्य", "p": [{"inf": "अभिवन्द्य", "pl": "वन्द्", "vp": ["अभि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having bowed"}, {"w": "मूर्ध्ना", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "3.1"}], "e": "with his head"}, {"w": "मूर्धाभिषिक्तम्", "p": [{"l": "मूर्धन्"}, {"l": "अभिषिक्त", "inf": "अभिषिक्त", "pl": "सिच्", "vp": ["अभि"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "the consecrated king"}, {"w": "कुमुदः", "p": [{"l": "कुमुद", "cn": "1.1"}], "e": "Kumuda"}, {"w": "बभाषे", "p": [{"fin": "बभाषे", "l": "भाष्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "spoke"}]},
{"c": "16", "n": "82", "i": 1371, "v": "अवैमि कार्यान्तरमानुषस्य विष्णोः सुताख्यामपरां तनुं त्वाम् । सोऽहं कथं नाम तवाचरेयमाराधनीयस्य धृतेर्विघातम्? ॥", "mn": "अवैमीति॥ त्वाम्। `ओएदनान्तरस्तण्डुल` इतिवत् कार्यान्तरः कार्यार्थः। `स्थानात्मीयान्यतादर्थ्यरन्ध्रान्तर्येषु चान्तरम्` इति शाश्वतः। स चासौ मानुषश्चेति तस्य विष्णो रामस्य सुताख्यां पुत्रसंज्ञामपरां तनुं मूर्तिमवैमि। `आत्मा वै पुत्रनामासि`(आश्व.ग-.1।15) इति श्रुतेरित्यर्थः। स जानन्नहमाराधनीयस्योपास्यस्य तव धृतेः प्रीतेः। `धृ प्रीतौ` इति धातोः स्त्रियां क्तिन्। विघातं कथं नामाचरेयम्? असंभावितमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कार्य-अन्तर-मानुषस्य विष्णोः सुत-आख्याम् अपराम् तनुम् त्वाम् अवैमि । सः अहम् आराध्यनीयस्य तव धृतेः विघातम् कथम् नाम आचरेयम्?", "es": "\"I know you to be another form of Vishnu—who became human for a specific purpose—now bearing the name of 'son'. Being so, how could I possibly cause a disturbance to the composure of you, who are worthy of worship?\"", "pc": [{"w": "अवैमि", "p": [{"fin": "अवैमि", "l": "इ", "vp": ["अव"], "t": "लट्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "I know"}, {"w": "कार्यान्तरमानुषस्य", "p": [{"l": "कार्य"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "मानुष", "cn": "6.1"}], "e": "of him who became human for a specific purpose"}, {"w": "विष्णोः", "p": [{"l": "विष्णु", "cn": "6.1"}], "e": "of Vishnu"}, {"w": "सुताख्याम्", "p": [{"l": "सुत"}, {"l": "आख्या", "cn": "2.1"}], "e": "with the name 'son'"}, {"w": "अपराम्", "p": [{"l": "अपर", "cn": "2.1"}], "e": "another"}, {"w": "तनुम्", "p": [{"l": "तनु", "cn": "2.1"}], "e": "form"}, {"w": "त्वाम्", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "2.1"}], "e": "you"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "I, being such"}, {"w": "अहम्", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "1.1"}], "e": "I"}, {"w": "कथम्", "p": [{"l": "कथम्"}], "e": "how"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "indeed"}, {"w": "तव", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "आचरेयम्", "p": [{"fin": "आचरेयम्", "l": "चर्", "vp": ["आ"], "t": "विधिलिङ्", "pn": 1, "pp": "P1"}], "e": "should I perform"}, {"w": "आराधनीयस्य", "p": [{"inf": "आराधनीय", "pl": "राध्", "vp": ["आ"], "s": ["णिच्", "अनीयर्"], "cn": "6.1"}], "e": "of one who is to be worshipped"}, {"w": "धृतेः", "p": [{"l": "धृति", "cn": "6.1"}], "e": "of composure"}, {"w": "विघातम्", "p": [{"l": "विघात", "cn": "2.1"}], "e": "an obstruction"}]},
{"c": "16", "n": "83", "i": 1372, "v": "कराभिघातोत्थितकन्दुकेयमालोक्य बालातिकुतूहलेन । ह्रदात्पतज्योतिरिवान्तरिक्षादादत्त जैत्राभरणं त्वदीयम् ॥", "mn": "करेति॥ कराभिघातेनोत्थित ऊर्ध्वं गतः कन्दुको यस्याः सा। कन्दुकार्थमूर्ध्वं पश्यन्तीत्यर्थः। इयं बाला अन्तरिक्षाज्ज्योतिर्नक्षत्रमिव। `ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु` इत्यमरः (अ.को.3|3|245)। ह्रदात्पतत्त्वदीयं जैत्राभरणमालोक्य। अतिकुतूहलेनात्यन्तकौतुकेन। आदत्तागृह्णात् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "इयम् बाला, अन्तरिक्षात् पतत् ज्योतिः इव त्वदीयम् जैत्र-आभरणम् आलोक्य, अति-कुतूहलेन (तत्) ह्रदात् आदत्त।", "es": "\"This young girl, seeing your victory-ornament falling into the pool like a meteor from the sky, took it out of great curiosity.\"", "pc": [{"w": "कर-अभिघात-उत्थित-कन्दुका", "p": [{"l": "कर"}, {"l": "अभिघात"}, {"l": "उत्थित", "inf": "उत्थित", "pl": "स्था", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "कन्दुका", "cn": "1.1"}], "e": "like a ball struck by the hand"}, {"w": "इयम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "आलोक्य", "p": [{"inf": "आलोक्य", "pl": "लोक्", "vp": ["आ"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "बाला", "p": [{"l": "बाला", "cn": "1.1"}], "e": "girl"}, {"w": "अतिकुतूहलेन", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "कुतूहल", "cn": "3.1"}], "e": "with great curiosity"}, {"w": "ह्रदात्", "p": [{"l": "ह्रद", "cn": "5.1"}], "e": "from the pool"}, {"w": "पतत्-ज्योतिः", "p": [{"l": "पतत्", "inf": "पतत्", "pl": "पत्", "s": ["शतृ"]}, {"l": "ज्योतिस्", "cn": "2.1"}], "e": "falling light"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अन्तरिक्षात्", "p": [{"l": "अन्तरिक्ष", "cn": "5.1"}], "e": "from the sky"}, {"w": "आदत्त", "p": [{"fin": "आदत्त", "l": "दा", "vp": ["आ"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}], "e": "took"}, {"w": "जैत्राभरणम्", "p": [{"l": "जैत्र"}, {"l": "आभरण", "cn": "2.1"}], "e": "the victory-ornament"}, {"w": "त्वदीयम्", "p": [{"l": "त्वदीय", "cn": "2.1"}], "e": "your"}]},
{"c": "16", "n": "84", "i": 1373, "v": "तदेतदाजानुविलम्बिना ते ज्याघातरेखाकिणलाञ्छनेन । भुजेन रक्षापरिघेण भूमेरुपैतु योगं पुनरंसलेन ॥", "mn": "तदिति॥ तदेतदाभरणमाजानुविलम्बिना दीर्घेण। ज्याघातेन या रेखा रेखाकारा ग्रन्थयस्तासां किणं चिह्नं तदेव लाञ्छनं यस्य तेन। भूमे रक्षायाः परिघेण रक्षार्गलेन। `परिघो योगभेदास्त्रमुद्गरेऽर्गलघातयोः` इत्यमरः। अंसलेन बलवता ते भुजेन पुनर्योगं संगतिमुपैतु। एतैर्विशषणैर्महाभाग्यशौर्यधुरंधरत्वबलवत्त्वादि गम्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत् एतत् (आभरणम्) ते आजानु-विलम्बिना, ज्या-घात-रेखा-किण-लाञ्छनेन, भूमेः रक्षा-परिघेण, अंसलेन भुजेन पुनः योगम् उपैतु ।", "es": "\"Let this ornament again be united with your strong, muscular arm—an arm that reaches down to your knee, is marked with the scar from the bowstring's constant striking, and serves as a protective bolt for the earth.\"", "pc": [{"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "एतत्", "p": [{"l": "एतत्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "आजानुविलम्बिना", "p": [{"l": "आजानु"}, {"l": "विलम्बिन्", "cn": "3.1"}], "e": "reaching down to the knee"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "ज्याघातरेखाकिणलाञ्छनेन", "p": [{"l": "ज्या"}, {"l": "घात"}, {"l": "रेखा"}, {"l": "किण"}, {"l": "लाञ्छन", "cn": "3.1"}], "e": "marked with the scar from the bowstring's strike"}, {"w": "भुजेन", "p": [{"l": "भुज", "cn": "3.1"}], "e": "with the arm"}, {"w": "रक्षापरिघेण", "p": [{"l": "रक्षा"}, {"l": "परिघ", "cn": "3.1"}], "e": "which is a protective bolt"}, {"w": "भूमेः", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "उपैतु", "p": [{"fin": "उपैतु", "l": "इ", "vp": ["उप"], "t": "लोट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "let it attain"}, {"w": "योगम्", "p": [{"l": "योग", "cn": "2.1"}], "e": "union"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "अंसलेन", "p": [{"l": "अंसल", "cn": "3.1"}], "e": "strong"}]},
{"c": "16", "n": "85", "i": 1374, "v": "इमां स्वसारं च यवीयसीं मे कुमुद्वतीं नार्हसि नानुमन्तुम् । आत्मापराधं नुदतीं चिराय शुश्रूषया पार्थिव! पादयोस्ते ॥", "mn": "इमामिति॥ किंच, हे पार्थिव! ते तव पादयोश्चिराय शुश्रूषया परिचर्यया। `शुश्रूषा श्रोतुमिच्छायां परिचर्याप्रदानयोः` इति विश्वः। आत्मापराधमाभरणग्रहणरूपं नुदतीम्। परिजिहीर्षन्तीमित्यर्थः। `आशंसायां भूतवञ्च` (पा.3।3।132) इति चकाराद्वर्तमानार्थे शतृप्रत्ययः। `आच्छीनद्योर्नुप्` (पा.7।1।80) इत्यस्य वैकल्पिकत्वान्नुमभावः। इमां मे यवीयसीं कनिष्ठां स्वसारं भगिनीं कुमुद्वतीमनुमन्तुं नार्हसीति न। अर्हस्येवेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पार्थिव! चिराय ते पादयोः शुश्रूषया आत्म-अपराधम् नुदतीम् मे यवीयसीम् स्वसारम् इमाम् कुमुद्वतीम् च न अनुमन्तुम् न अर्हसि ।", "es": "\"O King, you should not refuse to accept my younger sister, this Kumudvati, who, by her long service at your feet, seeks to atone for her own fault.\"", "pc": [{"w": "इमाम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "this"}, {"w": "स्वसारम्", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "2.1"}], "e": "sister"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "यवीयसीम्", "p": [{"l": "यवीयस्", "cn": "2.1"}], "e": "younger"}, {"w": "मे", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "कुमुद्वतीम्", "p": [{"l": "कुमुद्वती", "cn": "2.1"}], "e": "Kumudvati"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अर्हसि", "p": [{"fin": "अर्हसि", "l": "अर्ह्", "t": "लट्", "pn": 2, "pp": "P1"}], "e": "you should"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अनुमन्तुम्", "p": [{"inf": "अनुमन्तुम्", "pl": "मन्", "vp": ["अनु"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to accept"}, {"w": "आत्मापराधम्", "p": [{"l": "आत्मन्"}, {"l": "अपराध", "cn": "2.1"}], "e": "her own fault"}, {"w": "नुदतीम्", "p": [{"inf": "नुदती", "pl": "नुद्", "s": ["शतृ", "ङीप्"], "cn": "2.1"}], "e": "who is removing"}, {"w": "चिराय", "p": [{"l": "चिराय"}], "e": "for a long time"}, {"w": "शुश्रूषया", "p": [{"l": "शुश्रूषा", "cn": "3.1"}], "e": "by service"}, {"w": "पार्थिव", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "8.1"}], "e": "O King!"}, {"w": "पादयोः", "p": [{"l": "पाद", "cn": "7.2"}], "e": "at the feet"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}]},
{"c": "16", "n": "86", "i": 1375, "v": "इत्यूचिवानुपहृताभरणः क्षितीशं श्लाघ्यो भवान्स्वजन इत्यनुभाषितारम् । संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन ॥", "mn": "इतीति॥ इति पूर्वश्लोकोक्तम्। ऊचिवानुक्तवान्। ब्रुवः क्वसुः। उपहृताभरणः प्रत्यर्पिताभरणः कुमुदः। हे कुमुद! भवाञ्श्लाघ्यः स्वजनो बन्धुः। इत्यनुभाषितारमनुवक्तारं क्षितीशं कुशं समेतबन्धुर्युक्तबन्धुः सन् कन्यामयेन कन्यारूपेण कुलयोर्भूषणेन विधिवत्संयोजयामास। न केवलं तदीयमेव किंतु स्वकीयमपि भूषणं तस्मै दत्तवानिति ध्वनिः। आम्प्रत्ययानुप्रयोगयोर्व्यवधानं तु प्रागेव समाहितम् ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "उपहृत-आभरणः कुमुदः \"भवान् श्लाघ्यः स्वजनः\" इति अनुभाषितारम् क्षितीशम् इति ऊचिवान् । (ततः) समेत-बन्धुः (सन्) कन्याम् कुल-भूषणेन अयेन विधिवत् संयोजयामास ।", "es": "Having thus spoken to the king—who had presented the ornament and replied, \"You are a praiseworthy kinsman\"—Kumuda, with his relatives gathered, duly united his daughter in marriage with Kusha, the ornament of his dynasty.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "ऊचिवान्", "p": [{"inf": "ऊचिवस्", "pl": "वच्", "s": ["क्तवतु"], "cn": "1.1"}], "e": "having spoken"}, {"w": "उपहृताभरणः", "p": [{"l": "उपहृत", "inf": "उपहृत", "pl": "हृ", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"]}, {"l": "आभरण", "cn": "1.1"}], "e": "who had presented the ornament"}, {"w": "क्षितीशम्", "p": [{"l": "क्षितीश", "cn": "2.1"}], "e": "to the king"}, {"w": "श्लाघ्यः", "p": [{"inf": "श्लाघ्य", "pl": "श्लाघ्", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "praiseworthy"}, {"w": "भवान्", "p": [{"l": "भवत्", "cn": "1.1"}], "e": "you"}, {"w": "स्वजनः", "p": [{"l": "स्वजन", "cn": "1.1"}], "e": "a kinsman"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अनुभाषितारम्", "p": [{"inf": "अनुभाषितृ", "pl": "भाष्", "vp": ["अनु"], "s": ["तृच्"], "cn": "2.1"}], "e": "to him who replied"}, {"w": "संयोजयामास", "p": [{"fin": "संयोजयामास", "l": "युज्", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "he united in marriage"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to rites"}, {"w": "समेतबन्धुः", "p": [{"l": "समेत", "inf": "समेत", "pl": "इ", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "बन्धु", "cn": "1.1"}], "e": "with his relatives gathered"}, {"w": "कन्याम्", "p": [{"l": "कन्या", "cn": "2.1"}], "e": "the maiden"}, {"w": "अयेन", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.1"}], "e": "with this one"}, {"w": "कुमुदः", "p": [{"l": "कुमुद", "cn": "1.1"}], "e": "Kumuda"}, {"w": "कुलभूषणेन", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "भूषण", "cn": "3.1"}], "e": "the ornament of his dynasty"}]},
{"c": "16", "n": "87", "i": 1376, "v": "तस्याः स्पृष्टे मनुजपतिना साहचर्याय हस्ते माङ्गल्योर्णावलयिनि पुरः पावकस्योच्छिखस्य । दिव्यस्तूर्यध्वनिरुदचरद्व्यश्नुवानो दिगन्ता न्ग्धोदग्रं तदनु ववृषुः पुष्पमाश्चर्यमेघाः ॥", "mn": "तस्या इति॥ मनुजपतिना कुशेन साहचर्याय। सहधर्माचरणायेत्यर्थः। माङ्गल्या मङ्गले साधुर्या ऊर्णा मेषादिलोम। `ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यात्` इत्यमरः (अ.को.3|3|56)। अत्र लक्षणया तन्निर्मितं सूत्रमुच्यते। तया वलयिनि वलयवति तस्याः कुमुद्वत्या हस्ते पाणावुच्छिखस्योदर्चिषः पावकस्य पुरोऽग्रे स्पृष्टे गृहीते सति दिगन्तान् व्यश्नुवानो व्याप्नुवन्। दिव्यस्तूर्यध्वनिरुदचरदुत्थितः। तदन्वाश्चर्या अद्भुता मेघा गन्धेनोदग्रमुत्कटं पुष्पं पुष्पाणि। जात्यभिप्रायेणैकवचनम्। ववृषुः। `आश्चर्य` शब्दस्य `रौद्रं तूग्रममी त्रिषु। चतुर्दश` इत्यमरवचनात्त्रिलिङ्गत्वम् ॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "पुरः उच्छिखस्य पावकस्य, साहचर्याय मनुज-पतिना तस्याः माङ्गल्य-ऊर्णा-वलयिनि हस्ते स्पृष्टे (सति), दिगन्तान् व्यश्नुवानः दिव्यः तूर्य-ध्वनिः उदचरत् । तत् अनु आश्चर्य-मेघाः स्निग्ध-उदग्रम् पुष्पम् ववृषुः ।", "es": "As the king took her hand, adorned with the auspicious woolen thread, for the marriage ceremony before the leaping sacred fire, a divine music arose, pervading all directions. After that, wondrous clouds rained down flowers in a pleasing and grand manner.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "her"}, {"w": "स्पृष्टे", "p": [{"inf": "स्पृष्ट", "pl": "स्पृश्", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "being touched"}, {"w": "मनुजपतिना", "p": [{"l": "मनुज"}, {"l": "पति", "cn": "3.1"}], "e": "by the king of men"}, {"w": "साहचर्याय", "p": [{"l": "साहचर्य", "cn": "4.1"}], "e": "for companionship"}, {"w": "हस्ते", "p": [{"l": "हस्त", "cn": "7.1"}], "e": "hand"}, {"w": "माङ्गल्योर्णावलयिनि", "p": [{"l": "माङ्गल्य"}, {"l": "ऊर्णा"}, {"l": "वलयिन्", "cn": "7.1"}], "e": "adorned with the auspicious woolen thread"}, {"w": "पुरः", "p": [{"l": "पुरस्"}], "e": "in front of"}, {"w": "पावकस्य", "p": [{"l": "पावक", "cn": "6.1"}], "e": "of the fire"}, {"w": "उच्छिखस्य", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "शिख", "cn": "6.1"}], "e": "with leaping flames"}, {"w": "दिव्यः", "p": [{"l": "दिव्य", "cn": "1.1"}], "e": "divine"}, {"w": "तूर्यध्वनिः", "p": [{"l": "तूर्य"}, {"l": "ध्वनि", "cn": "1.1"}], "e": "sound of musical instruments"}, {"w": "उदचरत्", "p": [{"fin": "उदचरत्", "l": "चर्", "vp": ["उद्"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "arose"}, {"w": "व्यश्नुवानः", "p": [{"inf": "व्यश्नुवान", "pl": "अश्", "vp": ["वि"], "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "pervading"}, {"w": "दिगन्तान्", "p": [{"l": "दिगन्त", "cn": "2.3"}], "e": "the quarters of the sky"}, {"w": "स्निग्धोदग्रम्", "p": [{"l": "स्निग्ध"}, {"l": "उदग्रम्"}], "e": "pleasantly and loudly"}, {"w": "तदनु", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "अनु"}], "e": "after that"}, {"w": "ववृषुः", "p": [{"fin": "ववृषुः", "l": "वृष्", "t": "लिट्", "pn": 9, "pp": "P1"}], "e": "rained"}, {"w": "पुष्पम्", "p": [{"l": "पुष्प", "cn": "2.1"}], "e": "flowers"}, {"w": "आश्चर्यमेघाः", "p": [{"l": "आश्चर्य"}, {"l": "मेघ", "cn": "1.3"}], "e": "wonder-clouds"}]},
{"c": "16", "n": "88", "i": 1377, "v": "इत्थं नागस्त्रिभुवनगुरोरौरसं मैथिलेयं लब्ध्वा बन्धुं तमपि च कुशः पञ्चमं तक्षकस्य । एकः शङ्कां पितृवधरिपोरत्यजद्वैनतेया च्छान्तव्यालामवनिमपरः पौरकान्तः शशास ॥", "mn": "इत्थमिति॥ इत्थं नागः कुमुदः। त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम्। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51) इत्यादिना तत्पुरुषः। अदन्तद्विगुत्वेऽपि पात्राद्यन्तत्वान्नपुंसकत्वम्। `पात्राद्यन्तैरनेकार्थो द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः` इत्यमरः। तस्य गुरूरामः। तस्यौरसं धर्मपत्नीजं पुत्रम्। `औरसो धर्मपत्नीजः`(2।128) इति याज्ञवल्क्यः। मैथिलेयं कुशं बन्धुं लब्ध्वा कुशोऽपि च तक्षकस्य पञ्चमं पुत्रं तं कुमुदं बन्धुं लब्ध्वा। एकस्तयोरन्यतरः कुमुदः पितृवधेन रिपौर्वैनतेयाद्गरुडात्। गुरुणा वैष्णवांशेन कुशेन त्याजितक्रौर्यादिति भावः। शङ्कां भयमत्यजत्। अपरः कुशः शान्तव्यालां कुमुदाज्ञया वीतसर्पभयामवनिमत एव पौरकान्तः पौरप्रियः सन्। शशास ॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "इत्थम् नागः (कुमुदः) त्रिभुवन-गुरोः औरसम् मैथिलेयम् (कुशम्) बन्धुम् लब्ध्वा, च कुशः अपि तक्षकस्य पञ्चमम् तम् (कुमुदम् बन्धुम् लब्ध्वा), एकः (कुमुदः) पितृ-वध-रिपोः वैनतेयात् शङ्काम् अत्यजत्, अपरः पौर-कान्तः (कुशः) शान्त-व्यालाम् अवनिम् शशास ।", "es": "Thus, the Naga Kumuda, gaining Kusha—son of Sita and descendant of Vishnu—as a kinsman, and Kusha gaining Kumuda—a descendant of Takshaka—the former gave up his fear of Garuda, the ancestral enemy. The latter, beloved by his people, ruled an earth where serpents were now pacified.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "Thus"}, {"w": "नागः", "p": [{"l": "नाग", "cn": "1.1"}], "e": "the Naga"}, {"w": "त्रिभुवनगुरोः", "p": [{"l": "त्रिभुवन"}, {"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord of the three worlds"}, {"w": "औरसम्", "p": [{"l": "औरस", "cn": "2.1"}], "e": "the legitimate son"}, {"w": "मैथिलेयम्", "p": [{"l": "मैथिलेय", "cn": "2.1"}], "e": "the son of the Maithili princess"}, {"w": "लब्ध्वा", "p": [{"inf": "लब्ध्वा", "pl": "लभ्", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "बन्धुम्", "p": [{"l": "बन्धु", "cn": "2.1"}], "e": "as a kinsman"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "कुशः", "p": [{"l": "कुश", "cn": "1.1"}], "e": "Kusha"}, {"w": "पञ्चमम्", "p": [{"l": "पञ्चम", "cn": "2.1"}], "e": "the fifth"}, {"w": "तक्षकस्य", "p": [{"l": "तक्षक", "cn": "6.1"}], "e": "from Takshaka"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "the one"}, {"w": "शङ्काम्", "p": [{"l": "शङ्का", "cn": "2.1"}], "e": "fear"}, {"w": "पितृवधरिपोः", "p": [{"l": "पितृ"}, {"l": "वध"}, {"l": "रिपु", "cn": "5.1"}], "e": "from the enemy who killed his ancestor"}, {"w": "अत्यजत्", "p": [{"fin": "अत्यजत्", "l": "त्यज्", "vp": ["अति"], "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "gave up"}, {"w": "वैनतेयात्", "p": [{"l": "वैनतेय", "cn": "5.1"}], "e": "from Garuda"}, {"w": "शान्तव्यालाम्", "p": [{"l": "शान्त"}, {"l": "व्याल", "cn": "2.1"}], "e": "where serpents are pacified"}, {"w": "अवनिम्", "p": [{"l": "अवनि", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "अपरः", "p": [{"l": "अपर", "cn": "1.1"}], "e": "the other"}, {"w": "पौरकान्तः", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "कान्त", "cn": "1.1"}], "e": "beloved of the citizens"}, {"w": "शशास", "p": [{"fin": "शशास", "l": "शास्", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "ruled"}]},
{"c": "17", "n": "1", "i": 1378, "v": "अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रं प्राप कुमुद्वती । पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ॥", "mn": "अतिथिमिति॥ कुमुद्वती काकुत्स्थात्कुशात्। अतिथिं नाम पुत्रम्। चेतना बुद्धिः पश्चिमादन्तिमाद्यामिन्या रात्रेर्यामात्प्रहरात्। `द्वौ यामप्रहरौ समौ` इत्यमरः (अ.को.1|4|7)। प्रसादं वैशद्यमिव। प्राप। ब्राह्मे मुहूर्ते सर्वेषां बुद्धिवैशद्यं भवतीति प्रसिद्धिः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कुमुद्वती काकुत्स्थात् अतिथिम् नाम पुत्रम् प्राप, चेतना पश्चिमात् यामिनी-यामात् प्रसादम् इव ।", "es": "Kumudvati obtained from Kusha (a descendant of Kakutstha) a son named Atithi, just as consciousness gains clarity and serenity from the last watch of the night.", "pc": [{"w": "अतिथिम्", "p": [{"l": "अतिथि", "cn": "2.1"}], "e": "Atithi"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नाम"}], "e": "by name"}, {"w": "काकुत्स्थात्", "p": [{"l": "काकुत्स्थ", "cn": "5.1"}], "e": "from Kakutstha (Kusha)"}, {"w": "पुत्रम्", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "a son"}, {"w": "प्राप", "p": [{"fin": "प्राप", "l": "आप्", "vp": ["प्र"], "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "obtained"}, {"w": "कुमुद्वती", "p": [{"l": "कुमुद्वती", "cn": "1.1"}], "e": "Kumudvati"}, {"w": "पश्चिमात्", "p": [{"l": "पश्चिम", "cn": "5.1"}], "e": "from the last"}, {"w": "यामिनीयामात्", "p": [{"l": "यामिनी"}, {"l": "याम", "cn": "5.1"}], "e": "from the watch of the night"}, {"w": "प्रसादमिव", "p": [{"l": "प्रसादम्", "cn": "2.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like clarity"}, {"w": "चेतना", "p": [{"l": "चेतना", "cn": "1.1"}], "e": "consciousness"}]},
{"c": "17", "n": "2", "i": 1379, "v": "स पितुः पितृमान्वंशं मातुश्चानुपमद्युतिः । अपुनात्सवितेवोभौ मार्गावुत्तरदक्षिणौ ॥", "mn": "स इति॥ पितृमान्। प्रशंसार्थे मतुप्। सुशिक्षित इत्यर्थः। अनुपमद्युतिः सवितुश्चेदं विशेषणम्। सोऽतिथिः पितुः कुशस्य मातुः कुमुद्वत्याश्च वंशम्। सविता। उत्तरदक्षिणावुभौ मार्गाविव। अपुनात् पवित्रीकृतवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पितृमान् अनुपम-द्युतिः सः, सविता उत्तर-दक्षिणौ उभौ मार्गौ इव, पितुः मातुः च वंशम् अपुनात् ।", "es": "That prince, possessing a worthy father and of unequalled splendor, purified the lineages of both his father and his mother, just as the sun purifies both the northern and southern paths with its light.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his father"}, {"w": "पितृमान्", "p": [{"l": "पितृमत्", "cn": "1.1"}], "e": "possessing a worthy father"}, {"w": "वंशम्", "p": [{"l": "वंश", "cn": "2.1"}], "e": "the lineage"}, {"w": "मातुः", "p": [{"l": "मातृ", "cn": "6.1"}], "e": "of his mother"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अनुपमद्युतिः", "p": [{"l": "अनुपम"}, {"l": "द्युति", "cn": "1.1"}], "e": "of unequalled splendor"}, {"w": "अपुनात्", "p": [{"fin": "अपुनात्", "l": "पू", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}], "e": "purified"}, {"w": "सवितेव", "p": [{"l": "सवितृ", "cn": "1.1"}, {"l": "इव"}], "e": "like the sun"}, {"w": "उभौ", "p": [{"l": "उभ", "cn": "2.2"}], "e": "both"}, {"w": "मार्गौ", "p": [{"l": "मार्ग", "cn": "2.2"}], "e": "paths"}, {"w": "उत्तरदक्षिणौ", "p": [{"l": "उत्तर"}, {"l": "दक्षिण", "cn": "2.2"}], "e": "northern and southern"}]},
{"c": "17", "n": "3", "i": 1380, "v": "तमादौ कुलविद्यानामर्थमर्थविदां वरः । पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमग्राहयत्पिता ॥", "mn": "तमिति॥ अर्थाञ्छब्दार्थान्दानसंग्रहादिक्रियाप्रयोजनानि च विदन्तीत्यर्थविदः तेषां वरः श्रेष्ठः पिता कुशः। तमतिथिमादौ प्रथमं कुलविद्यानामान्वीक्षिकीत्रयीवार्ता-दण्डनीतिनामर्थमभिधेयमग्राहयदबोधयत्। पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमग्राहयत्स्वीकारितवान्। उदवाहयदित्यर्थः। ग्रहेर्ण्यन्तस्य सर्वत्र द्विकर्मकत्वम् स्तीत्युक्तं प्राक् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अर्थविदाम् वरः पिता आदौ तम् कुलविद्यानाम् अर्थम्, पश्चात् पार्थिवकन्यानाम् पाणिम् अग्राहयत्।", "es": "The father, best among those who know the essence of things, first had him grasp the meaning of the ancestral lores, and afterwards, the hands of princesses in marriage.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "आदौ", "p": [{"l": "आदि", "cn": "7.1"}], "e": "at first"}, {"w": "कुलविद्यानाम्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "विद्या", "cn": "6.3"}], "e": "of the ancestral lores"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "the meaning"}, {"w": "अर्थविदाम्", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "विद्", "cn": "6.3"}], "e": "of those who know the meaning"}, {"w": "वरः", "p": [{"l": "वर", "cn": "1.1"}], "e": "the best"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "पार्थिवकन्यानाम्", "p": [{"l": "पार्थिव"}, {"l": "कन्या", "cn": "6.3"}], "e": "of the princesses"}, {"w": "पाणिम्", "p": [{"l": "पाणि", "cn": "2.1"}], "e": "the hand"}, {"w": "अग्राहयत्", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "अग्राहयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "caused to grasp"}, {"w": "पिता", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "the father"}]},
{"c": "17", "n": "4", "i": 1381, "v": "जात्यस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यवता कुशः । अमन्यतैकमात्मानमनेकं वशिना वशी ॥", "mn": "जात्य इति॥ जातौ भवो जात्यः कुलीनः शूरो वशी कुशोऽभिजातेन कुलीनेन। `अभिजातः कुलीनः स्यात्` इत्यमरः। शौर्यवता वशिना तेनातिथिना। करणेन एकमात्मानम्। एको न भवतीत्यनेकस्तम्। अमन्यत। सर्वगुणसामग्र्यादात्मजमात्मन एव रूपान्तरममंस्तेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वशी कुशः तेन अभिजातेन जात्यः, शौर्यवता शूरः, वशिना (सह) एकम् आत्मानम् अनेकम् अमन्यत।", "es": "The self-controlled Kusha, through his association with his well-born, valorous, and self-controlled father, considered his single self to be manifold—noble, brave, and self-controlled, just like him.", "pc": [{"w": "जात्यः", "p": [{"l": "जात्य", "cn": "1.1"}], "e": "noble by birth"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "अभिजातेन", "p": [{"l": "जन्", "cn": "3.1", "inf": "अभिजात", "s": ["क्त"], "vp": ["अभि"]}], "e": "by the well-born"}, {"w": "शूरः", "p": [{"l": "शूर", "cn": "1.1"}], "e": "brave"}, {"w": "शौर्यवता", "p": [{"l": "शौर्यवत्", "cn": "3.1"}], "e": "by the valorous one"}, {"w": "कुशः", "p": [{"l": "कुश", "cn": "1.1"}], "e": "Kusha"}, {"w": "अमन्यत", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "thought"}, {"w": "एकम्", "p": [{"l": "एक", "cn": "2.1"}], "e": "one"}, {"w": "आत्मानम्", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "himself"}, {"w": "अनेकम्", "p": [{"l": "अनेक", "cn": "2.1"}], "e": "many"}, {"w": "वशिना", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the self-controlled one"}, {"w": "वशी", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}], "e": "self-controlled"}]},
{"c": "17", "n": "5", "i": 1382, "v": "स कुलोचितमिन्द्रस्य साहायकमुपेयिवान् । जघान समरे दैत्यं दुर्जयं तेन चावधि ॥", "mn": "स इति॥ स कुशः कुलोचितं कुलाभ्यस्तमिन्द्रस्य साहायकं सहकारित्वम्। `योपधात्-` (पा.5।1।132) इत्यादिना वुञ्। उपेयिवान् प्राप्तः सन् समरे नामतोऽर्थतश्च दुर्जयं दैत्यं जघानावधीत्। तेन दैत्येन। अवधि हतश्च। `लुङिच` (पा.2।4।43) इति हनो वधादेशः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः इन्द्रस्य कुल-उचितम् साहायकम् उपेयिवान्, समरे दुर्जयम् दैत्यम् जघान, तेन च (दैत्यः) अवधि।", "es": "He (Atithi), having accepted help from Indra as was befitting his lineage, fought and killed an invincible demon in battle; and by him, the demon was slain.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "कुलोचितम्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "befitting his lineage"}, {"w": "इन्द्रस्य", "p": [{"l": "इन्द्र", "cn": "6.1"}], "e": "of Indra"}, {"w": "साहायकम्", "p": [{"l": "साहायक", "cn": "2.1"}], "e": "help"}, {"w": "उपेयिवान्", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "inf": "उपेयिवस्", "s": ["क्वसु"], "vp": ["उप"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "जघान", "p": [{"l": "हन्", "fin": "जघान", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "killed"}, {"w": "समरे", "p": [{"l": "समर", "cn": "7.1"}], "e": "in battle"}, {"w": "दैत्यम्", "p": [{"l": "दैत्य", "cn": "2.1"}], "e": "a demon"}, {"w": "दुर्जयम्", "p": [{"l": "दुर्जय", "cn": "2.1"}], "e": "invincible"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अवधि", "p": [{"l": "वध्", "fin": "अवधि", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "A2"}], "e": "was killed"}]},
{"c": "17", "n": "6", "i": 1383, "v": "तं स्वसा नागराजस्य कुमुदस्य कुमुद्वती । अन्वगात्कुमुदानन्दं शशाङ्कमिव कौमुदी ॥", "mn": "तमिति॥ कुमुदस्य नाम नागराजस्य स्वसा कुमुद्वती कुशपत्नी कुमुदानन्दं शशङ्कं कौमुदी ज्योत्स्नेव। तं कुशमन्वगात्। कुशस्तु। कुः पृथ्वी तस्या मुत्प्रीतिः सैवानन्दो यस्येति कुमुदानन्दः। परानन्देन स्वयमानन्दतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "नागराजस्य कुमुदस्य स्वसा कुमुद्वती, कुमुद-आनन्दम् तम् अन्वगात्, कौमुदी शशाङ्कम् इव।", "es": "Kumudvati, the sister of Kumuda, the king of the Nagas, married him (Atithi), who was a delight to his people, just as the moonlight follows the moon.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "स्वसा", "p": [{"l": "स्वसृ", "cn": "1.1"}], "e": "sister"}, {"w": "नागराजस्य", "p": [{"l": "नाग"}, {"l": "राज", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of serpents"}, {"w": "कुमुदस्य", "p": [{"l": "कुमुद", "cn": "6.1"}], "e": "of Kumuda"}, {"w": "कुमुद्वती", "p": [{"l": "कुमुद्वती", "cn": "1.1"}], "e": "Kumudvati"}, {"w": "अन्वगात्", "p": [{"l": "गा", "fin": "अन्वगात्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["अनु"]}], "e": "followed/married"}, {"w": "कुमुदानन्दम्", "p": [{"l": "कुमुद"}, {"l": "आनन्द", "cn": "2.1"}], "e": "who was a delight to the lotuses"}, {"w": "शशाङ्कम्", "p": [{"l": "शशाङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कौमुदी", "p": [{"l": "कौमुदी", "cn": "1.1"}], "e": "moonlight"}]},
{"c": "17", "n": "7", "i": 1384, "v": "तयोर्दिवस्पतेरासीदेकः सिंहासनार्धभाक् । द्वितीयापि सखी शच्याः पारिजातांशभागिनी ॥", "mn": "तयोरिति॥ थयोः कुश-कुमुद्वत्योर्मध्य एकः कुशो दिवस्पतेरिन्द्रस्य सिंहासनार्धं सिंहासनैकदेशः, तद्भाक्। आसीत्। द्वितीया कुमुद्वत्यपि शच्या इन्द्राण्याः पारिजातांशस्य भागिनी ग्राहिणी। `संपृच्-` इत्यादिना भजेर्घिनुण्प्रत्ययः। सख्यासीत्। कस्कादित्वाद्दिवस्पतिः साधुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तयोः एकः दिवः-पतेः सिंहासन-अर्ध-भाक् आसीत्। द्वितीया अपि शच्याः सखी पारिजात-अंश-भागिनी आसीत्।", "es": "Of those two, one (Atithi) became a sharer of half of Indra's throne. The second (Kumudvati) also became a friend of Shachi and a sharer of the Parijata flowers.", "pc": [{"w": "तयोः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}], "e": "Of the two of them"}, {"w": "दिवस्पतेः", "p": [{"l": "दिवस्"}, {"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord of heaven (Indra)"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "एकः", "p": [{"l": "एक", "cn": "1.1"}], "e": "one"}, {"w": "सिंहासनार्धभाक्", "p": [{"l": "सिंहासन"}, {"l": "अर्ध"}, {"l": "भाज्", "cn": "1.1"}], "e": "a sharer of half the throne"}, {"w": "द्वितीया", "p": [{"l": "द्वितीया", "cn": "1.1"}], "e": "the second one"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "सखी", "p": [{"l": "सखी", "cn": "1.1"}], "e": "a friend"}, {"w": "शच्याः", "p": [{"l": "शची", "cn": "6.1"}], "e": "of Shachi"}, {"w": "पारिजातांशभागिनी", "p": [{"l": "पारिजात"}, {"l": "अंश"}, {"l": "भागिनी", "cn": "1.1"}], "e": "a sharer of a portion of the Parijata flowers"}]},
{"c": "17", "n": "8", "i": 1385, "v": "तदात्मसंभवं राज्ये मन्त्रिवृद्धाः समादधुः । स्मरन्तः पश्चिमामाज्ञां भर्तुः सङ्ग्रामयायिनः ॥", "mn": "तदिति॥ सङ्ग्रामयायिनः सङ्ग्रामं यास्यतः। आवश्यकार्थे णिनिः। `अकेनोर्भविष्यदाधमर्ण्ययोः` (पा.2।3।70) इति षष्ठीनिषेधः। भर्तुः स्वामिनः कुशस्य पश्चिमामन्तिमामाज्ञां विपर्यये पुत्रोऽभिषेक्तव्य इत्येवंरूपां स्मरन्तो मन्त्रिवृद्धास्तदात्मसंभवमतिथिं राज्ये समादधुर्निदधुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "मन्त्रि-वृद्धाः सङ्ग्राम-यायिनः भर्तुः पश्चिमाम् आज्ञाम् स्मरन्तः, तद्-आत्म-सम्भवम् राज्ये समादधुः।", "es": "The old ministers, remembering the final command of their master (Agnivarna) as he went to his final battle, installed his son (Sudarshana) in the kingdom.", "pc": [{"w": "तदात्मसंभवम्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आत्म"}, {"l": "संभव", "cn": "2.1"}], "e": "his own son"}, {"w": "राज्ये", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the kingdom"}, {"w": "मन्त्रिवृद्धाः", "p": [{"l": "मन्त्रिन्"}, {"l": "वृद्ध", "cn": "1.3"}], "e": "the old ministers"}, {"w": "समादधुः", "p": [{"l": "धा", "fin": "समादधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["सम्", "आ"]}], "e": "installed"}, {"w": "स्मरन्तः", "p": [{"l": "स्मृ", "cn": "1.3", "inf": "स्मरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "remembering"}, {"w": "पश्चिमाम्", "p": [{"l": "पश्चिम", "cn": "2.1"}], "e": "final"}, {"w": "आज्ञाम्", "p": [{"l": "आज्ञा", "cn": "2.1"}], "e": "command"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of the master"}, {"w": "सङ्ग्रामयायिनः", "p": [{"l": "सङ्ग्राम"}, {"l": "यायिन्", "cn": "6.1"}], "e": "who was going to battle"}]},
{"c": "17", "n": "9", "i": 1386, "v": "ते तस्य कल्पयामासुरभिषेकाय शिल्पिभिः । विमानं नवमुद्वेदि चतुःस्तम्भप्रतिष्ठितम् ॥", "mn": "त इति॥ ते मन्त्रिणस्तस्यातिथेरभिषेकाय शिल्पिभिरुद्वेदि उन्नतवेदिकं चतुःस्तम्भप्रतिष्ठितं चतुर्षु स्तम्भेषु प्रतिष्ठितं नवं विमानं मण्डपं कल्पयामासुः कारयामासुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते शिल्पिभिः तस्य अभिषेकाय उद्वेदि चतुः-स्तम्भ-प्रतिष्ठितम् नवम् विमानम् कल्पयामासुः।", "es": "For his coronation, they (the ministers) had artisans construct a new pavilion, which had a raised altar and was established on four pillars.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "They"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "for him"}, {"w": "कल्पयामासुः", "p": [{"l": "कॢप्", "fin": "कल्पयामासुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"]}], "e": "caused to be made"}, {"w": "अभिषेकाय", "p": [{"l": "अभिषेक", "cn": "4.1"}], "e": "for the coronation"}, {"w": "शिल्पिभिः", "p": [{"l": "शिल्पिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by artisans"}, {"w": "विमानम्", "p": [{"l": "विमान", "cn": "2.1"}], "e": "a pavilion"}, {"w": "नवम्", "p": [{"l": "नव", "cn": "2.1"}], "e": "new"}, {"w": "उद्वेदि", "p": [{"l": "उद्"}, {"l": "वेदि", "cn": "2.1"}], "e": "having a raised altar"}, {"w": "चतुःस्तम्भप्रतिष्ठितम्", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "स्तम्भ"}, {"l": "प्रतिष्ठित", "cn": "2.1"}], "e": "established on four pillars"}]},
{"c": "17", "n": "10", "i": 1387, "v": "तत्रैनं हेमकुम्भेषु संभृतैस्तीर्थवारिभिः । उपतस्थुः प्रकृतयो भद्रपीठोपवेशितम् ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र विमाने भद्रपीठे पीठविशेष उपवेशितमेनमतिथिं हेमकुम्भेषु संभृतैः संगृहीतैस्तीर्थवारिभिः। करणैः प्रकृतयो मन्त्रिणा उपतस्थु ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र भद्र-पीठ-उपवेशितम् एनम् प्रकृतयः हेम-कुम्भेषु सम्भृतैः तीर्थ-वारिभिः उपतस्थुः।", "es": "There, the subjects approached him, who was seated on an auspicious throne, with waters from holy places collected in golden pitchers, for the anointing ceremony.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "एनद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "हेमकुम्भेषु", "p": [{"l": "हेमन्"}, {"l": "कुम्भ", "cn": "7.3"}], "e": "in golden pitchers"}, {"w": "सम्भृतैः", "p": [{"l": "भृ", "cn": "3.3", "inf": "सम्भृत", "s": ["क्त"], "vp": ["सम्"]}], "e": "with collected"}, {"w": "तीर्थवारिभिः", "p": [{"l": "तीर्थ"}, {"l": "वारि", "cn": "3.3"}], "e": "with waters from holy places"}, {"w": "उपतस्थुः", "p": [{"l": "स्था", "fin": "उपतस्थुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["उप"]}], "e": "approached"}, {"w": "प्रकृतयः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "भद्रपीठोपवेशितम्", "p": [{"l": "भद्र"}, {"l": "पीठ"}, {"l": "उपवेशित", "cn": "2.1"}], "e": "seated on an auspicious throne"}]},
{"c": "17", "n": "11", "i": 1388, "v": "नदद्भिः स्निग्धगम्भीरं तूर्यैराहतपुष्करैः । अन्वमीयत कल्याणं तस्याविच्छिन्नसंतति ॥", "mn": "नदद्भिरिति॥ आहतं पुष्करं मुखं येषां तौ। `पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखेऽपि च` इत्यमरः। स्निग्धां मधुरं गम्भीरं च नदद्भिस्तूर्यैस्तस्यातिथेरविच्छिन्नसंतत्यविच्छिन्नपारंपर्यं कल्याणं भावि शुभमन्वमीयतानुमितम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आहत-पुष्करैः स्निग्ध-गम्भीरम् नदद्भिः तूर्यैः तस्य अविच्छिन्न-सन्तति कल्याणम् अन्वमीयत।", "es": "By the musical instruments with their struck drumheads, sounding sweetly and deeply, his future good fortune, ensuring an unbroken lineage, was inferred.", "pc": [{"w": "नदद्भिः", "p": [{"l": "नद्", "cn": "3.3", "inf": "नदत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "by the sounding"}, {"w": "स्निग्धगम्भीरम्", "p": [{"l": "स्निग्धगम्भीरम्"}], "e": "sweetly and deeply"}, {"w": "तूर्यैः", "p": [{"l": "तूर्य", "cn": "3.3"}], "e": "by musical instruments"}, {"w": "आहतपुष्करैः", "p": [{"l": "आहत"}, {"l": "पुष्कर", "cn": "3.3"}], "e": "whose drumheads were struck"}, {"w": "अन्वमीयत", "p": [{"l": "मा", "fin": "अन्वमीयत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2", "vp": ["अनु"]}], "e": "was inferred"}, {"w": "कल्याणम्", "p": [{"l": "कल्याण", "cn": "1.1"}], "e": "good fortune"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अविच्छिन्नसंतति", "p": [{"l": "अविच्छिन्न"}, {"l": "सन्तति", "cn": "1.1"}], "e": "of unbroken lineage"}]},
{"c": "17", "n": "12", "i": 1389, "v": "दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान् । ज्ञातिवृद्धैः प्रयुक्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् ॥", "mn": "दूर्वेति॥ सोऽतिथिः दूर्वाश्च यवाङ्कुराश्च प्लक्षत्वचश्चु अभिन्नपुटा बालपल्लवाश्चोत्तराणि प्रधानानि येषु तान्। अभिन्नपुटानि मधूकपुष्पाणीति केचित्। कमलानीत्यन्ये। ज्ञातिषु ये वृद्धास्तैः प्रयुक्तान्नीराजनाविधीन्भेजे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः ज्ञाति-वृद्धैः प्रयुक्तान् दूर्वा-यव-अङ्कुर-प्लक्ष-त्वक्-अभिन्न-पुट-उत्तरान् नीराजना-विधीन् भेजे।", "es": "He underwent the lustration rites performed by his elder kinsmen, which involved items placed in unbroken leaf-cups, such as Durva grass, barley sprouts, and the bark of the Plaksha tree.", "pc": [{"w": "दूर्वायवाङ्कुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तरान्", "p": [{"l": "दूर्वा"}, {"l": "यव"}, {"l": "अङ्कुर"}, {"l": "प्लक्ष"}, {"l": "त्वच्"}, {"l": "अभिन्न"}, {"l": "पुट"}, {"l": "उत्तर", "cn": "2.3"}], "e": "which had coverings of unbroken leaf-cups containing Durva grass, barley sprouts, and Plaksha bark"}, {"w": "ज्ञातिवृद्धैः", "p": [{"l": "ज्ञाति"}, {"l": "वृद्ध", "cn": "3.3"}], "e": "by the elder kinsmen"}, {"w": "प्रयुक्तान्", "p": [{"l": "युज्", "cn": "2.3", "inf": "प्रयुक्त", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"]}], "e": "performed"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "received"}, {"w": "नीराजनाविधीन्", "p": [{"l": "नीराजन"}, {"l": "विधि", "cn": "2.3"}], "e": "the rites of lustration"}]},
{"c": "17", "n": "13", "i": 1390, "v": "पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः । उपचक्रमिरे पूर्वमभिषेक्तुं द्विजातयः ॥", "mn": "पुरोहितेति॥ पुरोहितपुरोगाः पुरोहितप्रमुखा द्विजातयो ब्राह्मणा जिष्णुं जयशीलं तमतिथिं जैत्रैर्जयशीलरथर्वभिर्मन्त्रविशेषैः करणैः पूर्वमभिषेक्तुमुपचक्रमिरे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुरोहित-पुरोगाः द्विजातयः पूर्वम् जिष्णुम् तम् जैत्रैः अथर्वभिः अभिषेक्तुम् उपचक्रमिरे।", "es": "First, the Brahmins, led by the chief priest, began to consecrate the victorious one (Sudarshana) with victorious hymns from the Atharvaveda.", "pc": [{"w": "पुरोहितपुरोगाः", "p": [{"l": "पुरोहित"}, {"l": "पुरोग", "cn": "1.3"}], "e": "led by the chief priest"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "जिष्णुम्", "p": [{"l": "जिष्णु", "cn": "2.1"}], "e": "the victorious one"}, {"w": "जैत्रैः", "p": [{"l": "जैत्र", "cn": "3.3"}], "e": "with victorious"}, {"w": "अथर्वभिः", "p": [{"l": "अथर्वन्", "cn": "3.3"}], "e": "with hymns from the Atharvaveda"}, {"w": "उपचक्रमिरे", "p": [{"l": "क्रम्", "fin": "उपचक्रमिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["उप"]}], "e": "began"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्वम्"}], "e": "first"}, {"w": "अभिषेक्तुम्", "p": [{"l": "सिच्", "inf": "अभिषेक्तुम्", "s": ["तुमुन्"], "vp": ["अभि"]}], "e": "to consecrate"}, {"w": "द्विजातयः", "p": [{"l": "द्विजाति", "cn": "1.3"}], "e": "the twice-born (Brahmins)"}]},
{"c": "17", "n": "14", "i": 1391, "v": "तस्यौघमहती मूर्ध्नि निपतन्ती व्यरोचत । सशब्दमभिषेकश्रीर्गङ्गेव त्रिपुरद्विषः ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्यातिथेर्मूर्ध्नि सशब्दं निपतन्त्योघमहती महाप्रवाहा। अभिषिच्चतेऽनेनेत्यभिषेको जलम्। स एव श्रीः। यद्वा, -तस्य श्रीः समृद्धिस्त्रिपुरद्विषः शिवस्य, मूर्ध्नि निपतन्ती गङ्गेव। व्यरोचत। त्रयाणां पुराणां द्वेष्टेति विग्रहः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य मूर्ध्नि स-शब्दम् निपतन्ती ओघ-महती अभिषेक-श्रीः, त्रिपुर-द्विषः (मूर्ध्नि निपतन्ती) गङ्गा इव, व्यरोचत।", "es": "The great splendor of the consecration, falling with sound upon his head, shone brightly, like the river Ganga falling upon the head of Shiva, the enemy of Tripura.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "ओघमहती", "p": [{"l": "ओघ"}, {"l": "महत्", "cn": "1.1"}], "e": "great in its flow"}, {"w": "मूर्ध्नि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "निपतन्ती", "p": [{"l": "पत्", "cn": "1.1", "inf": "निपतन्ती", "s": ["शतृ"], "vp": ["नि"]}], "e": "falling"}, {"w": "व्यरोचत", "p": [{"l": "रुच्", "fin": "व्यरोचत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "shone brightly"}, {"w": "सशब्दम्", "p": [{"l": "सशब्दम्"}], "e": "with sound"}, {"w": "अभिषेकश्रीः", "p": [{"l": "अभिषेक"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "the splendor of the consecration"}, {"w": "गङ्गा", "p": [{"l": "गङ्गा", "cn": "1.1"}], "e": "the Ganga river"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "त्रिपुरद्विषः", "p": [{"l": "त्रिपुर"}, {"l": "द्विष्", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy of Tripura (Shiva)"}]},
{"c": "17", "n": "15", "i": 1392, "v": "स्तूयमानः क्षणे तस्मिन्नलक्ष्यत स बन्दिभिः । प्रवृद्ध इव पर्जन्यः सारङ्गैरभिनन्दितः ॥", "mn": "स्तूयमान इति॥ तस्मिन्क्षणेऽभिषेककाले बन्दिभिः स्तूयमानः सोऽतिथिः प्रवृद्धः प्रवृद्धवान्। कर्तरि क्तः। अत एव सारङ्गैश्चातकैरभिनन्दितः पर्जन्यो मेघ इव। अलक्ष्यत ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्मिन् क्षणे बन्दिभिः स्तूयमानः सः, सारङ्गैः अभिनन्दितः प्रवृद्धः पर्जन्यः इव, अलक्ष्यत।", "es": "At that moment, being praised by the bards, he appeared like a great rain cloud, swollen and welcomed with joy by the Chataka birds.", "pc": [{"w": "स्तूयमानः", "p": [{"l": "स्तु", "cn": "1.1", "inf": "स्तूयमान", "s": ["शानच्"]}], "e": "being praised"}, {"w": "क्षणे", "p": [{"l": "क्षण", "cn": "7.1"}], "e": "at the moment"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "in that"}, {"w": "अलक्ष्यत", "p": [{"l": "लक्ष्", "fin": "अलक्ष्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2"}], "e": "was seen"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "बन्दिभिः", "p": [{"l": "बन्दिन्", "cn": "3.3"}], "e": "by bards"}, {"w": "प्रवृद्धः", "p": [{"l": "वृध्", "cn": "1.1", "inf": "प्रवृद्ध", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"]}], "e": "swollen"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "पर्जन्यः", "p": [{"l": "पर्जन्य", "cn": "1.1"}], "e": "a rain cloud"}, {"w": "सारङ्गैः", "p": [{"l": "सारङ्ग", "cn": "3.3"}], "e": "by Chataka birds"}, {"w": "अभिनन्दितः", "p": [{"l": "नन्द्", "cn": "1.1", "inf": "अभिनन्दित", "s": ["क्त"], "vp": ["अभि"]}], "e": "welcomed"}]},
{"c": "17", "n": "16", "i": 1393, "v": "तस्य सन्मन्त्रपूताभिः स्नानमद्भिः प्रतीच्छतः । ववृधे वैद्युतस्याग्नेर्वृष्टिसेकादिव द्युतिः ॥", "mn": "तस्येति॥ सन्मन्त्रैः पूताभिः शुद्धाभिरद्भिः स्नानं प्रतीच्छतः कुर्वपतस्तस्य वृष्टिसेकात्। विद्युतोऽयं वैद्युतः। तस्याबिन्धनस्याग्नेरिव। द्युतिर्ववृधे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सत्-मन्त्र-पूताभिः अद्भिः (स्नानम्) प्रतीच्छतः तस्य द्युतिः, वृष्टि-सेकात् वैद्युतस्य अग्नेः (द्युतिः) इव, ववृधे।", "es": "As he received the bath with waters purified by sacred mantras, his splendor increased, just like the brilliance of lightning-fire increases from a shower of rain.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सन्मन्त्रपूताभिः", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "मन्त्र"}, {"l": "पूत", "cn": "3.3"}], "e": "by purified by sacred mantras"}, {"w": "अद्भिः", "p": [{"l": "अप्", "cn": "3.3"}], "e": "by the waters"}, {"w": "प्रतीच्छतः", "p": [{"l": "इष्", "cn": "6.1", "inf": "प्रतीच्छत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["प्रति"]}], "e": "of him who was receiving"}, {"w": "ववृधे", "p": [{"l": "वृध्", "fin": "ववृधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "increased"}, {"w": "वैद्युतस्य", "p": [{"l": "वैद्युत", "cn": "6.1"}], "e": "of lightning"}, {"w": "अग्नेः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "6.1"}], "e": "of the fire"}, {"w": "वृष्टिसेकात्", "p": [{"l": "वृष्टि"}, {"l": "सेक", "cn": "5.1"}], "e": "from the sprinkling of rain"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्युतिः", "p": [{"l": "द्युति", "cn": "1.1"}], "e": "splendor"}]},
{"c": "17", "n": "17", "i": 1394, "v": "स तावदभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो ददौ वसु । यावतैषां समाप्येरन्यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणाः ॥", "mn": "स इति॥ सोऽतिथइरभिषेकान्ते स्नातकेभ्यो गृहस्थेभ्यस्तावत्तावत्परिमाणं वसु धनं ददौ। यावता वसुना। एषां स्नातकानां पर्याप्ददक्षिणाः समग्रदक्षिणा यज्ञाः समाप्येरन्। तावद्ददावित्यन्वयः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अभिषेक-अन्ते सः स्नातकेभ्यः तावत् वसु ददौ, यावता एषाम् यज्ञाः पर्याप्त-दक्षिणाः (सन्तः) समाप्येरन्।", "es": "At the end of his consecration, he gave that much wealth to the Snataka Brahmins by which their sacrifices could be completed with sufficient sacrificial fees.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "that much"}, {"w": "अभिषेकान्ते", "p": [{"l": "अभिषेक"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "at the end of the consecration"}, {"w": "स्नातकेभ्यः", "p": [{"l": "स्नातक", "cn": "4.3"}], "e": "to the Snatakas"}, {"w": "ददौ", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "gave"}, {"w": "वसु", "p": [{"l": "वसु", "cn": "2.1"}], "e": "wealth"}, {"w": "यावता", "p": [{"l": "यावत्", "cn": "3.1"}], "e": "by which amount"}, {"w": "एषाम्", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "6.3"}], "e": "their"}, {"w": "समाप्येरन्", "p": [{"l": "आप्", "fin": "समाप्येरन्", "pn": 9, "t": "विधिलिङ्", "pp": "A2", "vp": ["सम्"]}], "e": "could be completed"}, {"w": "यज्ञाः", "p": [{"l": "यज्ञ", "cn": "1.3"}], "e": "sacrifices"}, {"w": "पर्याप्तदक्षिणाः", "p": [{"l": "पर्याप्त"}, {"l": "दक्षिणा", "cn": "1.3"}], "e": "having sufficient sacrificial fees"}]},
{"c": "17", "n": "18", "i": 1395, "v": "ते प्रीतमनसस्तस्मै यामाशिषमुदैरयन् । सा तस्य कर्मनिर्वृत्तर्दूरं पश्चात्कृता फलैः ॥", "mn": "त इति॥ प्रीतमनसस्ते स्नातकास्तस्मा अतिथये यामाशिषमुदैरयन् व्याहरन् साशीस्तस्यातिथेः कर्मनिर्वृत्तैः पूर्वपुण्यनिष्पन्नैः फलैः साम्राज्यादिभिर्दूरं दूरतः पश्चात्कृता। स्वफलदानस्य तदानीमनवकाशात्कालान्तरोद्वीक्षणं न चकारेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रीत-मनसः ते तस्मै याम् आशिषम् उदैरयन्, सा (आशीः) तस्य कर्म-निर्वृत्तेः फलैः दूरम् पश्चात्-कृता।", "es": "The blessings which they, with pleased minds, uttered for him, were far surpassed by the fruits that resulted from his own actions.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "They"}, {"w": "प्रीतमनसः", "p": [{"l": "प्रीत"}, {"l": "मनस्", "cn": "1.3"}], "e": "with pleased minds"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "याम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "आशिषम्", "p": [{"l": "आशिस्", "cn": "2.1"}], "e": "blessing"}, {"w": "उदैरयन्", "p": [{"l": "ईर्", "fin": "उदैरयन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1", "s": ["णिच्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "uttered"}, {"w": "सा", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "कर्मनिर्वृत्तेः", "p": [{"l": "कर्मन्"}, {"l": "निर्वृत्ति", "cn": "6.1"}], "e": "of the accomplishment of deeds"}, {"w": "दूरम्", "p": [{"l": "दूरम्"}], "e": "far"}, {"w": "पश्चात्कृता", "p": [{"l": "कृ", "cn": "1.1", "inf": "पश्चात्कृत", "s": ["क्त"], "vp": ["पश्चात्"]}], "e": "left behind"}, {"w": "फलैः", "p": [{"l": "फल", "cn": "3.3"}], "e": "by the fruits"}]},
{"c": "17", "n": "19", "i": 1396, "v": "बन्धच्छेदं स बद्धानां वधार्हाणामवध्यताम् । धुर्याणां च धुरो मोक्षमदोहं चादिशद्गवाम् ॥", "mn": "बन्धेति॥ सोऽतिथिर्बद्धानां बन्धच्छेदं वधार्हाणामवध्यताम्। धुरं वहन्तीति धुर्या बपलीवर्दादयः। तेषां धुरो भारस्य मोक्षं गवामदोहं वत्सानां पानार्थं दोहनिवृत्तिं चादिशदादिदेश ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः बद्धानाम् बन्ध-छेदम्, वध-अर्हाणाम् अवध्यताम्, धुर्याणाम् च धुरः मोक्षम्, गवाम् च अदोहम् आदिशत्।", "es": "He ordered the release of prisoners, clemency for those deserving death, the unyoking of beasts of burden, and a holiday from milking for the cows.", "pc": [{"w": "बन्धच्छेदम्", "p": [{"l": "बन्ध"}, {"l": "छेद", "cn": "2.1"}], "e": "the cutting of bonds"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "बद्धानाम्", "p": [{"l": "बन्ध्", "cn": "6.3", "inf": "बद्ध", "s": ["क्त"]}], "e": "of the imprisoned"}, {"w": "वधार्हाणाम्", "p": [{"l": "वध"}, {"l": "अर्ह", "cn": "6.3"}], "e": "of those deserving death"}, {"w": "अवध्यताम्", "p": [{"l": "अवध्यता", "cn": "2.1"}], "e": "inviolability"}, {"w": "धुर्याणाम्", "p": [{"l": "धुर्य", "cn": "6.3"}], "e": "of the beasts of burden"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "धुरः", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "5.1"}], "e": "from the yoke"}, {"w": "मोक्षम्", "p": [{"l": "मोक्ष", "cn": "2.1"}], "e": "release"}, {"w": "अदोहम्", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "दोह", "cn": "2.1"}], "e": "non-milking"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आदिशत्", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "आदिशत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "ordered"}, {"w": "गवाम्", "p": [{"l": "गो", "cn": "6.3"}], "e": "of cows"}]},
{"c": "17", "n": "20", "i": 1397, "v": "क्रीडापतत्रिणोऽप्यस्य पञ्जरस्थाः शुकादयः । लब्धमोक्षास्तदादेशाद्यथेष्टगतयोऽभवन् ॥", "mn": "क्रीडेति॥ पञ्जरस्थाः शुकादयः। अस्यातिथेः क्रीडापतत्रिणोऽपि। किमुतान्य इति `अपि`शब्दार्थः। तदादेशात्तस्यातिथेः शासनात्। लब्धमोक्षाः सन्तो यथेष्टं गतिर्येषां ते स्वेच्छाचारिणोऽभवन् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अस्य पञ्जर-स्थाः शुक-आदयः क्रीडा-पतत्रिणः अपि तद्-आदेशात् लब्ध-मोक्षाः (सन्तः) यथा-इष्ट-गतयः अभवन्।", "es": "By his command, even his pet birds, the parrots and others kept in cages, were set free and became able to fly wherever they wished.", "pc": [{"w": "क्रीडापतत्रिणः", "p": [{"l": "क्रीडा"}, {"l": "पतत्रिन्", "cn": "1.3"}], "e": "pet birds"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पञ्जरस्थाः", "p": [{"l": "पञ्जर"}, {"l": "स्थ", "cn": "1.3"}], "e": "caged"}, {"w": "शुकादयः", "p": [{"l": "शुक"}, {"l": "आदि", "cn": "1.3"}], "e": "parrots and others"}, {"w": "लब्धमोक्षाः", "p": [{"l": "लब्ध"}, {"l": "मोक्ष", "cn": "1.3"}], "e": "having obtained freedom"}, {"w": "तदादेशात्", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "आदेश", "cn": "5.1"}], "e": "by his command"}, {"w": "यथेष्टगतयः", "p": [{"l": "यथा"}, {"l": "इष्ट"}, {"l": "गति", "cn": "1.3"}], "e": "able to go wherever they wished"}, {"w": "अभवन्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "17", "n": "21", "i": 1398, "v": "ततः कक्ष्यान्तरन्यस्तं गजदन्तासनं शुचि । सोत्तरच्छदमध्यास्त नेपथ्यग्रहणाय सः ॥", "mn": "तत इति॥ ततः सोऽतिथिः। नेपथ्यग्रहणाय प्रसाधनस्वीकाराय। कक्ष्यान्तरं हर्म्याङ्गणविशेषः। `कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः` इत्यमरः (अ.को.3|3|166)। तत्र न्यस्तं स्थापितं शुचि निर्मलं सोत्तरच्छदमास्तरणसहितं गजदन्तस्यासनं पीठमध्यास्त। तत्रोपविष्ट इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः सः नेपथ्य-ग्रहणाय कक्ष्या-अन्तर-न्यस्तम् शुचि स-उत्तर-छदम् गज-दन्त-आसनम् अध्यास्त।", "es": "Then, to put on his royal attire, he sat upon a clean ivory seat with a cushion, which was placed in an inner chamber.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "कक्ष्यान्तरन्यस्तम्", "p": [{"l": "कक्ष्या"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "न्यस्त", "cn": "2.1"}], "e": "placed in an inner chamber"}, {"w": "गजदन्तासनम्", "p": [{"l": "गज"}, {"l": "दन्त"}, {"l": "आसन", "cn": "2.1"}], "e": "an ivory seat"}, {"w": "शुचि", "p": [{"l": "शुचि", "cn": "2.1"}], "e": "clean"}, {"w": "सोत्तरच्छदम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "उत्तर"}, {"l": "छद", "cn": "2.1"}], "e": "with a cushion"}, {"w": "अध्यास्त", "p": [{"l": "आस्", "fin": "अध्यास्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1", "vp": ["अधि"]}], "e": "sat upon"}, {"w": "नेपथ्यग्रहणाय", "p": [{"l": "नेपथ्य"}, {"l": "ग्रहण", "cn": "4.1"}], "e": "for putting on royal attire"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "17", "n": "22", "i": 1399, "v": "तं धूपाश्यानकेशान्तं तोयनिर्णिक्तपाणयः । आकल्पसाधनैस्तैस्तैरुपसेदुः प्रसाधकाः ॥", "mn": "तमिति॥ तोयेन निर्णिक्तपाणयः क्षालितहस्ता;प्रसाधका अलंकर्तारो धूपेन गन्धद्रव्यधूपेनाशअयानकेशान्तं शोषितकेशपाशान्तं तमतिथिं तैस्तैराकल्पस्य नेपथ्यस्य साधनैर्गन्धमाल्यादिभिः। उपसेदुरुपतस्थुः, अलंचक्रुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तोय-निर्णिक्त-पाणयः प्रसाधकाः तैः तैः आकल्प-साधनैः धूप-आश्यान-केश-अन्तम् तम् उपसेदुः।", "es": "Attendants, their hands washed with water, approached him—whose hair had been dried with incense smoke—with various articles of adornment to dress him.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "धूपाश्यानकेशान्तम्", "p": [{"l": "धूप"}, {"l": "आश्यान"}, {"l": "केश"}, {"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "whose hair-ends were dried with incense smoke"}, {"w": "तोयनिर्णिक्तपाणयः", "p": [{"l": "तोय"}, {"l": "निर्णिक्त"}, {"l": "पाणि", "cn": "1.3"}], "e": "whose hands were washed with water"}, {"w": "आकल्पसाधनैः", "p": [{"l": "आकल्प"}, {"l": "साधन", "cn": "3.3"}], "e": "with articles of adornment"}, {"w": "तैस्तैः", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "with those various"}, {"w": "उपसेदुः", "p": [{"l": "सद्", "fin": "उपसेदुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["उप"]}], "e": "approached"}, {"w": "प्रसाधकाः", "p": [{"l": "प्रसाधक", "cn": "1.3"}], "e": "attendants"}]},
{"c": "17", "n": "23", "i": 1400, "v": "तेऽस्य मुक्तागुणोन्नद्धं मौलिमन्तर्गतस्रजम् । प्रत्यूपुः पद्मरागेण प्रभामण्डलशोभिना ॥", "mn": "त इति॥ ते प्रसाधका मुक्तागुणेन मौक्तिकसरेणोन्नद्धमुद्बद्धमन्तर्गतस्रजमस्यातिथेर्मौलिं धम्मिल्लं प्रभामण्डलशोभिना पद्मरागेण माणिक्येन प्रत्यूपुः प्रत्युप्त चक्रुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ते अस्य मुक्तागुणोन्नद्धम् अन्तर्गतस्रजम् मौलिम् प्रभामण्डलशोभिना पद्मरागेण प्रति ऊपुः।", "es": "The ministers studded his crown, which was tied with strings of pearls and had a garland placed inside, with a ruby that shone with a halo of light.", "pc": [{"w": "ते", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "They"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "मुक्तागुणोन्नद्धम्", "p": [{"l": "मुक्तागुण"}, {"l": "नह्", "inf": "उन्नद्ध", "s": ["क्त"], "cn": "2.1", "vp": ["उत्"]}], "e": "tied with strings of pearls"}, {"w": "मौलिम्", "p": [{"l": "मौलि", "cn": "2.1"}], "e": "the crown"}, {"w": "अन्तर्गतस्रजम्", "p": [{"l": "अन्तर्गत"}, {"l": "स्रज्", "cn": "2.1"}], "e": "which had a garland placed inside"}, {"w": "प्रत्यूपुः", "p": [{"l": "वप्", "fin": "ऊपुः", "vp": ["प्रति"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "studded"}, {"w": "पद्मरागेण", "p": [{"l": "पद्मराग", "cn": "3.1"}], "e": "with a ruby"}, {"w": "प्रभामण्डलशोभिना", "p": [{"l": "प्रभामण्डल"}, {"l": "शुभ्", "inf": "शोभिन्", "s": ["णिनि"], "cn": "3.1"}], "e": "shining with a halo of light"}]},
{"c": "17", "n": "24", "i": 1401, "v": "चन्दनेनाङ्गरागं च मृगनाभिसुगन्धिना । समापय्य ततश्चक्रुः पत्रं विन्यस्तरोचनम् ॥", "mn": "चन्दनेनेति॥ किंच, मृगनाभ्या कस्तूरिकया सुगन्धिना चन्दनेन अङ्गरागमङ्गविलेपनं समापय्य समाप्य ततोऽनन्तरं विन्यस्ता रोचना गोरोचना यस्मिंस्तत्पत्रं पत्ररचनं चक्रुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः मृगनाभिसुगन्धिना चन्दनेन अङ्गरागम् समापय्य, विन्यस्तरोचनम् पत्रम् च चक्रुः।", "es": "Then, after applying the unguent of sandalwood paste fragrant with musk, they also created decorative patterns on his body using yellow pigment.", "pc": [{"w": "चन्दनेन", "p": [{"l": "चन्दन", "cn": "3.1"}], "e": "with sandalwood paste"}, {"w": "अङ्गरागम्", "p": [{"l": "अङ्ग"}, {"l": "राग", "cn": "2.1"}], "e": "the body-unguent"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मृगनाभिसुगन्धिना", "p": [{"l": "मृगनाभि"}, {"l": "सुगन्धि", "cn": "3.1"}], "e": "fragrant with musk"}, {"w": "समापय्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "समापय्य", "vp": ["सम्"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having applied"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "then"}, {"w": "चक्रुः", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they made"}, {"w": "पत्रम्", "p": [{"l": "पत्र", "cn": "2.1"}], "e": "decorative patterns"}, {"w": "विन्यस्तरोचनम्", "p": [{"l": "अस्", "inf": "विन्यस्त", "s": ["क्त"], "vp": ["वि", "नि"]}, {"l": "रोचना", "cn": "2.1"}], "e": "in which yellow pigment was placed"}]},
{"c": "17", "n": "25", "i": 1402, "v": "आमुक्ताभरणः स्रग्वी हंसचिह्नदुकूलवान् । आसीदतिशयप्रेक्ष्यः स राज्यश्रीवधूवरः ॥", "mn": "आमुक्तेति॥ आमुक्ताभरणः आसञ्जिताभरणः। स्रजोऽस्य सन्तीति स्रग्वी। `अस्मायामेधास्रजो विनिः` (पा.5।2।121) इति विनिप्रत्ययः। हंसाश्चिह्नमस्येति हंसचिह्नं यद्दुकूलं तद्वान्। अत्र बहुव्रीहिणैवार्थसिद्धेर्मतुबानर्थक्येऽपि सर्वधनीत्यादिवत् कर्मधारयादपि मत्वर्थीयं प्रत्ययमिच्छन्ति। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। राज्यश्रीरेव वधूर्नवोढा तस्या वरो वोढा। `वधूः स्नुषा नवोढा स्त्री वरो जामातृषिङ्गयोः` इति विश्वः। सोऽतिथिः। अतिशयेन प्रेक्ष्यो दर्शनीय आसीत् । वरोऽप्येवंविशेषणः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "आमुक्ताभरणः स्रग्वी हंसचिह्नदुकूलवान् सः राज्यश्रीवधूवरः अतिशयप्रेक्ष्यः आसीत्।", "es": "Adorned with ornaments, wearing a garland, and clad in silken garments marked with a swan, he, the bridegroom of the bride that is Royal Fortune, was exceedingly handsome to behold.", "pc": [{"w": "आमुक्ताभरणः", "p": [{"l": "मुच्", "inf": "आमुक्त", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"]}, {"l": "आभरण", "cn": "1.1"}], "e": "He who had put on ornaments"}, {"w": "स्रग्वी", "p": [{"l": "स्रग्विन्", "cn": "1.1"}], "e": "wearing a garland"}, {"w": "हंसचिह्नदुकूलवान्", "p": [{"l": "हंसचिह्न"}, {"l": "दुकूल", "s": ["वतुप्"], "cn": "1.1"}], "e": "having silken garments marked with a swan"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अतिशयप्रेक्ष्यः", "p": [{"l": "अतिशय"}, {"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1", "vp": ["प्र"]}], "e": "exceedingly handsome"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "राज्यश्रीवधूवरः", "p": [{"l": "राज्यश्री"}, {"l": "वधू"}, {"l": "वर", "cn": "1.1"}], "e": "the bridegroom of the bride that is Royal Fortune"}]},
{"c": "17", "n": "26", "i": 1403, "v": "नेपथ्यदर्शिनश्छाया तस्यादर्शे हिरण्मये । विरराजोदिते सूर्ये मेरौ कल्पतरोरिव ॥", "mn": "नेपथ्येति॥ हिरण्मये सौवर्ण आदर्शे दर्पणे नेपथ्यदर्शिनो वेषं पश्यतस्तस्यातिथेश्छाया प्रतिबिम्बम्। उदिते सूर्ये दर्पणकल्पे मेरौ यः कल्पतरुस्तस्य छायेव। विरराज। तस्य सूर्यसंक्रान्तबिम्बस्य संभवत् `मेरौ`इत्युक्तम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हिरण्मये आदर्शे नेपथ्यदर्शिनः तस्य छाया, सूर्ये उदिते मेरौ कल्पतरोः इव, विरराज।", "es": "His reflection, as he observed his attire in the golden mirror, shone brightly, just like the wish-fulfilling tree on Mount Meru when the sun has risen.", "pc": [{"w": "नेपथ्यदर्शिनः", "p": [{"l": "नेपथ्य"}, {"l": "दृश्", "inf": "दर्शिन्", "s": ["णिनि"], "cn": "6.1"}], "e": "of him who was seeing his attire"}, {"w": "छाया", "p": [{"l": "छाया", "cn": "1.1"}], "e": "the reflection"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "आदर्शे", "p": [{"l": "आदर्श", "cn": "7.1"}], "e": "in the mirror"}, {"w": "हिरण्मये", "p": [{"l": "हिरण्मय", "cn": "7.1"}], "e": "golden"}, {"w": "विरराज", "p": [{"l": "राज्", "fin": "विरराज", "vp": ["वि"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "shone brightly"}, {"w": "उदिते", "p": [{"l": "इ", "inf": "उदित", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "having risen"}, {"w": "सूर्ये", "p": [{"l": "सूर्य", "cn": "7.1"}], "e": "when the sun"}, {"w": "मेरौ", "p": [{"l": "मेरु", "cn": "7.1"}], "e": "on Mount Meru"}, {"w": "कल्पतरोः", "p": [{"l": "कल्पतरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the wish-fulfilling tree"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "17", "n": "27", "i": 1404, "v": "स राजककुदव्यग्रपाणिभिः पार्श्ववर्तिभिः । ययावुदीरितालोकः सुधर्मानवमां सभाम् ॥", "mn": "स इति॥ सोऽतिथी राजककुदानि राजचिह्नानि छत्रचामरादीनि। `प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङअके ककुदोऽस्त्रियाम्` इत्यमरः (अ.को.1|1|59)। तेषु व्यग्राः पाणयो येषां तैः पार्श्ववर्तिभिर्जनैरुदीरितालोक उञ्चारितजयशब्दः। `आलोको जयशब्दः स्यात्` इति हलायुधः। सुधर्माया देवसभाया अनवमामन्यूनां सभामास्थानीं ययौ। `स्यात्सुधर्मा देवसभा` इत्यमरः (अ.को.1|1|59) ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उदीरितालोकः सः राजककुदव्यग्रपाणिभिः पार्श्ववर्तिभिः (सह) सुधर्मा-अनवमाम् सभाम् ययौ।", "es": "Hailed with cries of victory, he proceeded to the assembly hall, which was not inferior to Indra's hall 'Sudharma', accompanied by attendants whose hands were occupied with carrying the royal insignia.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "राजककुदव्यग्रपाणिभिः", "p": [{"l": "राजककुद"}, {"l": "व्यग्र"}, {"l": "पाणि", "cn": "3.3"}], "e": "by those whose hands were occupied with the royal insignia"}, {"w": "पार्श्ववर्तिभिः", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "वृत्", "inf": "वर्तिन्", "s": ["णिनि"], "cn": "3.3"}], "e": "by the attendants"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "went"}, {"w": "उदीरितालोकः", "p": [{"l": "ईर्", "inf": "उदीरित", "s": ["क्त"], "vp": ["उत्"]}, {"l": "आलोक", "cn": "1.1"}], "e": "for whom cries of 'victory' were uttered"}, {"w": "सुधर्मानवमाम्", "p": [{"l": "सुधर्मा"}, {"l": "अनवम", "cn": "2.1"}], "e": "not inferior to Sudharma"}, {"w": "सभाम्", "p": [{"l": "सभा", "cn": "2.1"}], "e": "to the assembly hall"}]},
{"c": "17", "n": "28", "i": 1405, "v": "वितानसहितं तत्र भेजे पैतृकमासनम् । चूडामणिभिरुद्धृष्टपादपीठं महीक्षिताम् ॥", "mn": "वितानेति॥ तत्र सभायां वितानेनोल्लोचेन सहितम्। `अस्त्री वितानमुल्लोचः` इत्यमरः (अ.को.2|6|121)। महीक्षितां राज्ञां चूडामणिभिः शिरोरत्नैरुद्धृष्टमुल्लिखितं पादपीठं यस्य तत्। पितुरिदं पैतृकम्। `ऋतष्ठञ्` (पा.4।3।78) इति ठञ्प्रत्ययः। आसनं सिंहासनं भेजे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्र महीक्षिताम् चूडामणिभिः उद्धृष्टपादपीठम् वितानसहितम् पैतृकम् आसनम् भेजे।", "es": "There, he occupied the ancestral throne, which was under a canopy and whose footstool was polished by the crest-jewels of vassal kings.", "pc": [{"w": "वितानसहितम्", "p": [{"l": "वितान"}, {"l": "सहित", "cn": "2.1"}], "e": "along with a canopy"}, {"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "भेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "he occupied"}, {"w": "पैतृकम्", "p": [{"l": "पैतृक", "cn": "2.1"}], "e": "the ancestral"}, {"w": "आसनम्", "p": [{"l": "आसन", "cn": "2.1"}], "e": "throne"}, {"w": "चूडामणिभिः", "p": [{"l": "चूडामणि", "cn": "3.3"}], "e": "by the crest-jewels"}, {"w": "उद्धृष्टपादपीठम्", "p": [{"l": "घृष्", "inf": "उद्धृष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["उत्"]}, {"l": "पादपीठ", "cn": "2.1"}], "e": "whose footstool was polished"}, {"w": "महीक्षिताम्", "p": [{"l": "महीक्षित्", "cn": "6.3"}], "e": "of kings"}]},
{"c": "17", "n": "29", "i": 1406, "v": "शुशुभे तेन चाक्रान्तं मङ्गलायतनं महत् । श्रीवत्सलक्षणं वक्षः कौस्तुभेनेव कैशवम् ॥", "mn": "शुशुभ इति॥ तेन चाक्रान्तं। श्रीवत्सो नाम गृहविशेषः तल्लक्षणं श्रीवत्सरूपम्। `श्रीवत्सनन्द्यावर्तादिविच्छेदा बहवो द्वयोः` इति सज्जनः। महदधिकं मङ्गलायतनं मङ्गलगृहं सभारूपम्। कौस्तुभेन मणिनाऽऽक्रान्तं श्रीवत्सलक्षणम्। केशवस्येदं कैशवम्। वक्ष इव शुशुभे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तेन आक्रान्तम् महत् मङ्गलायतनम् (आसनम्), कौस्तुभेन (आक्रान्तम्) श्रीवत्सलक्षणम् कैशवम् वक्षः इव, शुशुभे च।", "es": "And that great, auspicious throne, occupied by him, shone like the chest of Vishnu, which is marked with the Srivatsa symbol and adorned by the Kaustubha gem.", "pc": [{"w": "शुशुभे", "p": [{"l": "शुभ्", "fin": "शुशुभे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "shone"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "आक्रान्तम्", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "आक्रान्त", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "occupied"}, {"w": "मङ्गलायतनम्", "p": [{"l": "मङ्गल"}, {"l": "आयतन", "cn": "1.1"}], "e": "the abode of auspiciousness"}, {"w": "महत्", "p": [{"l": "महत्", "cn": "1.1"}], "e": "great"}, {"w": "श्रीवत्सलक्षणम्", "p": [{"l": "श्रीवत्स"}, {"l": "लक्षण", "cn": "1.1"}], "e": "which has the Srivatsa mark"}, {"w": "वक्षः", "p": [{"l": "वक्षस्", "cn": "1.1"}], "e": "the chest"}, {"w": "कौस्तुभेन", "p": [{"l": "कौस्तुभ", "cn": "3.1"}], "e": "by the Kaustubha gem"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "कैशवम्", "p": [{"l": "कैशव", "cn": "1.1"}], "e": "belonging to Keshava (Vishnu)"}]},
{"c": "17", "n": "30", "i": 1407, "v": "बभौ भूयः कुमारत्वादाधिराज्यमवाप्य सः । रेखाभावादुपारूढः सामग्र्यमिव चन्द्रमाः ॥", "mn": "बभाविति॥ सोऽतिथिः कुमारत्वाद्बाल्याद्भूयो यौवराज्यमवाप्यैवानन्तरम्। अधिराजस्य भाव आधिराज्यं माहाराज्यमवाप्य। रेखाभावादर्धेन्दुत्वमवाप्यैव सामग्र्यमुपारूढः पूर्णतां गतश्चन्द्रमा इव बभौ इति व्याख्यानम्। तदपि यौवराज्याभावनिश्चये ज्याय एव ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः कुमारत्वात् आधिराज्यम् अवाप्य भूयः बभौ, रेखाभावात् सामग्र्यम् उपारूढः चन्द्रमाः इव।", "es": "Having obtained sovereignty from the state of being a prince, he shone even more, like the moon which, having been a mere crescent, attains fullness.", "pc": [{"w": "बभौ", "p": [{"l": "भा", "fin": "बभौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "shone"}, {"w": "भूयः", "p": [{"l": "भूयस्"}], "e": "more"}, {"w": "कुमारत्वात्", "p": [{"l": "कुमारत्व", "cn": "5.1"}], "e": "from the state of being a prince"}, {"w": "आधिराज्यम्", "p": [{"l": "आधिराज्य", "cn": "2.1"}], "e": "sovereignty"}, {"w": "अवाप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अवाप्य", "vp": ["अव"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "रेखाभावात्", "p": [{"l": "रेखाभाव", "cn": "5.1"}], "e": "from the state of being a mere crescent"}, {"w": "उपारूढः", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "उपारूढ", "vp": ["उप", "आ"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "having attained"}, {"w": "सामग्र्यम्", "p": [{"l": "सामग्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "fullness"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "चन्द्रमाः", "p": [{"l": "चन्द्रमस्", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}]},
{"c": "17", "n": "31", "i": 1408, "v": "प्रसन्नमुखरागं तं स्मितपूर्वाभिभाषिणम् । मूर्तिमन्तममन्यन्त विश्वासमनुजीविनः ॥", "mn": "प्रसन्नेति॥ प्रसन्नो मुखरागो मुखकान्तिर्यस्य तं स्मितपूर्वं यथा तथाऽभिभाषिणमाभाषणशीलं तमतिथिम्। अनुजीविनो मूर्तिमन्तं विग्रहवन्तं विश्वासं विस्रम्भममन्यन्त। `समौ विस्रम्भविश्वासौ` इत्यमरः (अ.को.2|8|23) ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अनुजीविनः प्रसन्नमुखरागम् स्मितपूर्वाभिभाषिणम् तम् मूर्तिमन्तम् विश्वासम् अमन्यन्त।", "es": "His dependents considered him, with his pleasant facial expression and his habit of speaking with a preceding smile, to be Confidence personified.", "pc": [{"w": "प्रसन्नमुखरागम्", "p": [{"l": "प्रसन्न"}, {"l": "मुखराग", "cn": "2.1"}], "e": "him whose facial complexion was pleasant"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "स्मितपूर्वाभिभाषिणम्", "p": [{"l": "स्मितपूर्वम्"}, {"l": "भाष्", "inf": "अभिभाषिन्", "s": ["णिनि"], "cn": "2.1", "vp": ["अभि"]}], "e": "him who spoke preceded by a smile"}, {"w": "मूर्तिमन्तम्", "p": [{"l": "मूर्तिमान्", "cn": "2.1"}], "e": "personified"}, {"w": "अमन्यन्त", "p": [{"l": "मन्", "fin": "अमन्यन्त", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "they considered"}, {"w": "विश्वासम्", "p": [{"l": "विश्वास", "cn": "2.1"}], "e": "confidence"}, {"w": "अनुजीविनः", "p": [{"l": "अनुजीविन्", "cn": "1.3"}], "e": "The dependents"}]},
{"c": "17", "n": "32", "i": 1409, "v": "स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्पद्रुमनिभध्वजाम् । क्रममाणश्चकार द्यां नागेनैरावतौजसा ॥", "mn": "स इति॥ पुरुहूतश्रीः सोऽतिथिः कल्पद्रुमाणां निभाः समाना ध्वजा यस्यास्तां पुरमयोध्याम्। ऐरावतस्य ओज इवौजो बलं यस्य तेन नागेन कुञ्जरेण क्रममाणश्चरन्। `अनुपसर्माद्वा` (पा.1।2।43) इति वैकल्पिकमात्मनेपदम्। द्यां चकार। स्वर्गलोकसदृशीं चकारेत्यर्थः। `द्यौः स्वर्पसुरवर्त्मनोः` इति विश्वः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पुरुहूतश्रीः सः ऐरावतौजसा नागेन कल्पद्रुमनिभध्वजाम् पुरम् क्रममाणः द्याम् चकार।", "es": "He, whose splendor was like Indra's, while traversing on an elephant as mighty as Airavata, made the city, with its banners resembling wish-fulfilling trees, seem like heaven itself.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "पुरम्", "p": [{"l": "पुर", "cn": "2.1"}], "e": "the city"}, {"w": "पुरुहूतश्रीः", "p": [{"l": "पुरुहूत"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "he whose splendor was like Indra's"}, {"w": "कल्पद्रुमनिभध्वजाम्", "p": [{"l": "कल्पद्रुमनिभ"}, {"l": "ध्वज", "cn": "2.1"}], "e": "which had banners resembling the Kalpa tree"}, {"w": "क्रममाणः", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "क्रममाण", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "while traversing"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}, {"w": "द्याम्", "p": [{"l": "द्यो", "cn": "2.1"}], "e": "heaven"}, {"w": "नागेन", "p": [{"l": "नाग", "cn": "3.1"}], "e": "with the elephant"}, {"w": "ऐरावतौजसा", "p": [{"l": "ऐरावत"}, {"l": "ओजस्", "cn": "3.1"}], "e": "which had the might of Airavata"}]},
{"c": "17", "n": "33", "i": 1410, "v": "तस्यैकस्योच्छ्रितं छत्रं मूर्ध्नि तेनामलत्विषा । पूर्वराजवियोगौष्म्यं कृत्स्नस्य जगतो हृतम् ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्यैकस्य मूर्ध्नि छत्रमुच्छ्रितमुन्नमितम्। अमलत्विषा तेन छत्रेण कृत्स्नस्य जगतः पूर्वराजस्य कुशस्य वियोगेन यदौष्म्यं संतापस्तद्धृतं नाशितम्। अत्र छत्रोन्नमन-संतापहरणलक्षणयोः कारणकार्ययोर्भिन्नदेशत्वादसंगतिरलंकारः। तदुक्तम्-`कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सत्यसंगतिः` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य एकस्य मूर्ध्नि उच्छ्रितम् अमलत्विषा तेन छत्रेण कृत्स्नस्य जगतः पूर्वराजवियोगौष्म्यम् हृतम्।", "es": "By that single umbrella with its spotless lustre, held high over his head, the heat of sorrow felt by the entire world due to separation from the previous king was taken away.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of his"}, {"w": "एकस्य", "p": [{"l": "एक", "cn": "6.1"}], "e": "one"}, {"w": "उच्छ्रितम्", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "उच्छ्रित", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "raised high"}, {"w": "छत्रम्", "p": [{"l": "छत्र", "cn": "1.1"}], "e": "umbrella"}, {"w": "मूर्ध्नि", "p": [{"l": "मूर्धन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the head"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "अमलत्विषा", "p": [{"l": "अमल"}, {"l": "त्विष्", "cn": "3.1"}], "e": "which had a spotless lustre"}, {"w": "पूर्वराजवियोगौष्म्यम्", "p": [{"l": "पूर्वराजवियोग"}, {"l": "औष्म्य", "cn": "1.1"}], "e": "the heat of sorrow from separation from the previous king"}, {"w": "कृत्स्नस्य", "p": [{"l": "कृत्स्न", "cn": "6.1"}], "e": "of the entire"}, {"w": "जगतः", "p": [{"l": "जगत्", "cn": "6.1"}], "e": "world"}, {"w": "हृतम्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "हृत", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "was removed"}]},
{"c": "17", "n": "34", "i": 1411, "v": "धूमादग्नेः शिखाः पश्चादुदयादंशवो रवेः । सोऽतीत्य तेजसां वृत्तिं समयेवोत्थितो गुणैः ॥", "mn": "धूमादिति॥ अग्नेर्धूमात्पश्चात्। अनन्तरमित्यर्थः। शिखा ज्वालाः। रवेरुदयात्पश्चादनन्तरमंशवः। उत्तिष्ठन्त इति शेषः। सोऽतिथिस्तेजसामग्न्यादीनां वृत्तिं स्वभावमतीत्य गुणैः समं सह एव। उत्थित उदितः। अपूर्वमिदमित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अग्नेः शिखाः धूमात् पश्चात् (भवन्ति), रवेः अंशवः उदयात् पश्चात् (भवन्ति)। सः तेजसाम् वृत्तिम् अतीत्य गुणैः समम् इव उत्थितः।", "es": "Flames arise from fire after the smoke, and rays from the sun after its rising. But he, surpassing this nature of brilliant things, rose simultaneously with his virtues, as it were.", "pc": [{"w": "धूमात्", "p": [{"l": "धूम", "cn": "5.1"}], "e": "After the smoke"}, {"w": "अग्नेः", "p": [{"l": "अग्नि", "cn": "6.1"}], "e": "of fire"}, {"w": "शिखाः", "p": [{"l": "शिखा", "cn": "1.3"}], "e": "the flames"}, {"w": "पश्चात्", "p": [{"l": "पश्चात्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "उदयात्", "p": [{"l": "उदय", "cn": "5.1"}], "e": "after the rising"}, {"w": "अंशवः", "p": [{"l": "अंशु", "cn": "1.3"}], "e": "the rays"}, {"w": "रवेः", "p": [{"l": "रवि", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "अतीत्य", "p": [{"l": "इ", "inf": "अतीत्य", "vp": ["अति"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having surpassed"}, {"w": "तेजसाम्", "p": [{"l": "तेजस्", "cn": "6.3"}], "e": "of brilliant things"}, {"w": "वृत्तिम्", "p": [{"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the nature"}, {"w": "समम्", "p": [{"l": "समम्"}], "e": "simultaneously"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as it were"}, {"w": "उत्थितः", "p": [{"l": "स्था", "inf": "उत्थित", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "rose"}, {"w": "गुणैः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "3.3"}], "e": "with his virtues"}]},
{"c": "17", "n": "35", "i": 1412, "v": "तं प्रीतिविशदैर्नेत्रैरन्वयुः पौरयोषितः । शरत्प्रसन्नैर्ज्योतिर्भिर्विभावर्य इव ध्रुवम् ॥", "mn": "तमिति॥ पौरयोषितः प्रीत्या विशदैः प्रसन्नैर्नेत्रैः करणैस्तमतिथिम्। अन्वयुरनुजग्मुः। सदृष्टिप्रसारमद्राक्षुरित्यर्थः। कथमिव? शरदि प्रसन्नैर्ज्योतिर्भिर्नक्षत्रैर्विभावर्यो रात्रयो ध्रुवमिव। ध्रुवपाशबद्धत्वात्ताराचक्रस्येत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पौरयोषितः प्रीतिविशदैः नेत्रैः तम् अन्वयुः, विभावर्यः शरत्प्रसन्नैः ज्योतिर्भिः ध्रुवम् इव।", "es": "The women of the city followed him with their eyes, bright with affection, just as the nights follow the Pole Star with the other stars that are clear in autumn.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "प्रीतिविशदैः", "p": [{"l": "प्रीति"}, {"l": "विशद", "cn": "3.3"}], "e": "clear with affection"}, {"w": "नेत्रैः", "p": [{"l": "नेत्र", "cn": "3.3"}], "e": "with eyes"}, {"w": "अन्वयुः", "p": [{"l": "इ", "fin": "अन्वयुः", "vp": ["अनु"], "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "they followed"}, {"w": "पौरयोषितः", "p": [{"l": "पौर"}, {"l": "योषित्", "cn": "1.3"}], "e": "the women of the city"}, {"w": "शरत्प्रसन्नैः", "p": [{"l": "शरद्"}, {"l": "प्रसन्न", "cn": "3.3"}], "e": "clear in autumn"}, {"w": "ज्योतिर्भिः", "p": [{"l": "ज्योतिस्", "cn": "3.3"}], "e": "with stars"}, {"w": "विभावर्यः", "p": [{"l": "विभावरी", "cn": "1.3"}], "e": "the nights"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "ध्रुवम्", "p": [{"l": "ध्रुव", "cn": "2.1"}], "e": "the Pole Star"}]},
{"c": "17", "n": "36", "i": 1413, "v": "अयोध्यादेवताश्चैनं प्रशस्तायतनार्चिताः । अनुदध्युरनुध्येयं सांनिध्यैः प्रतिमागतैः ॥", "mn": "अयोध्येति॥ प्रशस्तेष्वायतनेष्वालयेष्वर्चिता अयोध्यादेवताश्चानुध्येयमनुग्राह्यमेनमतिथिं प्रतिमागतैरर्चासंक्रान्तैः सांनिध्यैः संनिधानैः। अनुदध्युरनुजगृहुः। `अनुध्यानमनुग्रहः` इत्यचुत्पलमालायाम्। तदनुग्रहबुद्ध्या संनिदधुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रशस्तायतनार्चिताः अयोध्यादेवताः च प्रतिमागतैः सांनिध्यैः अनुध्येयम् एनम् अनुदध्युः।", "es": "And the deities of Ayodhya, worshipped in their excellent temples, mentally followed him—who was worthy of meditation—through their presences that had entered their respective idols.", "pc": [{"w": "अयोध्यादेवताः", "p": [{"l": "अयोध्या"}, {"l": "देवता", "cn": "1.3"}], "e": "The deities of Ayodhya"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "एनम्", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "प्रशस्तायतनार्चिताः", "p": [{"l": "प्रशस्त"}, {"l": "आयतन"}, {"l": "अर्चिता", "cn": "1.3"}], "e": "worshipped in excellent temples"}, {"w": "अनुदध्युः", "p": [{"l": "ध्यै", "fin": "अनुदध्युः", "vp": ["अनु"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "mentally followed"}, {"w": "अनुध्येयम्", "p": [{"l": "ध्यै", "inf": "अनुध्येय", "vp": ["अनु"], "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.1"}], "e": "worthy of being meditated upon"}, {"w": "सांनिध्यैः", "p": [{"l": "सांनिध्य", "cn": "3.3"}], "e": "with their presences"}, {"w": "प्रतिमागतैः", "p": [{"l": "प्रतिमा"}, {"l": "गत", "cn": "3.3"}], "e": "which had entered the idols"}]},
{"c": "17", "n": "37", "i": 1414, "v": "यावन्नाश्यायते वेदिरभिषेकजलाप्लुताः । तावदेवास्य वेलान्तं प्रतापः प्राप दुःसहः ॥", "mn": "यावदिति॥ अभिषेकजलैराप्लुता सिक्ता वेदिरमिषेकवेदिः। यावन्नाश्यायते न शुष्यति। कर्तरि लट्। तावदेवास्य राज्ञो दुःसहः प्रतापो वेलान्तं वेलापर्यन्तं प्राप ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अभिषेकजलाप्लुता वेदिः यावत् न आश्यायते, तावत् एव अस्य दुःसहः प्रतापः वेलान्तम् प्राप।", "es": "Before the sacrificial altar, drenched with the waters of his consecration, could even dry, his unbearable prowess had already reached the shores of the ocean.", "pc": [{"w": "यावत्", "p": [{"l": "यावत्"}], "e": "By the time that"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "आश्यायते", "p": [{"l": "श्यै", "fin": "आश्यायते", "vp": ["आ"], "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "becomes dry"}, {"w": "वेदिः", "p": [{"l": "वेदि", "cn": "1.1"}], "e": "the altar"}, {"w": "अभिषेकजलाप्लुता", "p": [{"l": "अभिषेकजल"}, {"l": "आप्लुता", "cn": "1.1"}], "e": "drenched with the water of consecration"}, {"w": "तावत्", "p": [{"l": "तावत्"}], "e": "by that time"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "वेलान्तम्", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "अन्त", "cn": "2.1"}], "e": "the seashore"}, {"w": "प्रतापः", "p": [{"l": "प्रताप", "cn": "1.1"}], "e": "prowess"}, {"w": "प्राप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्राप", "vp": ["प्र"], "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "दुःसहः", "p": [{"l": "दुःसह", "cn": "1.1"}], "e": "unbearable"}]},
{"c": "17", "n": "38", "i": 1415, "v": "वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सायकास्तस्य धन्विनः । किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न संगताः ॥", "mn": "वसिष्ठस्येति॥ गुरोर्वसिष्ठस्य मन्त्राः। धन्विनस्तस्यातिथेः सायकाः। इत्युभये संगताः सन्तो यत्साध्यं न साधयेयुस्तादृक्साध्यं किम्? न किंचिदित्यर्थः। तेषामसाध्यं नास्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "गुरोः वसिष्ठस्य मन्त्राः, धन्विनः तस्य सायकाः च (सन्ति)। संगताः उभये यत् न साधयेयुः तत् साध्यम् किम् (अस्ति)?", "es": "There were the sacred formulas of his preceptor Vasishtha, and the arrows of him, the archer. What achievable goal is there that these two, when united, could not accomplish?", "pc": [{"w": "वसिष्ठस्य", "p": [{"l": "वसिष्ठ", "cn": "6.1"}], "e": "of Vasishtha"}, {"w": "गुरोः", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}], "e": "of the preceptor"}, {"w": "मन्त्राः", "p": [{"l": "मन्त्र", "cn": "1.3"}], "e": "the sacred formulas"}, {"w": "सायकाः", "p": [{"l": "सायक", "cn": "1.3"}], "e": "the arrows"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "धन्विनः", "p": [{"l": "धन्विन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the archer"}, {"w": "किम्", "p": [{"l": "किम्", "cn": "1.1"}], "e": "What"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "साध्यम्", "p": [{"l": "साध्", "inf": "साध्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "achievable thing"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "which"}, {"w": "उभये", "p": [{"l": "उभय", "cn": "1.3"}], "e": "both"}, {"w": "साधयेयुः", "p": [{"l": "साध्", "fin": "साधयेयुः", "s": ["णिच्"], "pn": 9, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}], "e": "could achieve"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "संगताः", "p": [{"l": "गम्", "inf": "संगत", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "united"}]},
{"c": "17", "n": "39", "i": 1416, "v": "स धर्मस्थसखः शश्वदर्थिप्रत्यर्थिनां स्वयम् । ददर्श संशयच्छेद्यान्व्यवहारानतन्द्रितः ॥", "mn": "स इति॥ धर्मे तिष्ठन्तीति धर्मस्थाः सभ्याः। `राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः`(याज्ञ.2।2) इत्युक्तलक्षणाः, तेषां सखा धर्मस्थसखः। तत्सहित इत्यर्थः। अतन्द्रितोऽनलसः स नृपः शश्वत्। अन्वहमित्यर्थः। अर्थिनां साध्यार्थवतां प्रत्यर्थिनां तद्विरोधिनां च संशयच्छेद्यान् संशयाद्धेतोश्छेद्यान्परिच्छेद्यान्। संदिग्धत्वादवश्यनिर्णेयानित्यर्थः। व्यवहारानृणादानादिविवादान्। स्वयं ददर्शानुसंदधौ। न तु प्राड्विवाकमेव नियुक्तवानित्यर्थः। अत्र याज्ञवल्क्यः (व्यव.1)-`व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिर्ब्राह्मणैः सह` । इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "धर्मस्थसखः अतन्द्रितः सः स्वयम् शश्वत् अर्थिप्रत्यर्थिनाम् संशयच्छेद्यान् व्यवहारान् ददर्श।", "es": "Vigilant and assisted by his judges as friends, he himself constantly examined the legal disputes of plaintiffs and defendants, which required the removal of doubt for resolution.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "धर्मस्थसखः", "p": [{"l": "धर्मस्थ"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "he whose friends were the judges"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्"}], "e": "always"}, {"w": "अर्थिप्रत्यर्थिनाम्", "p": [{"l": "अर्थिन्"}, {"l": "प्रत्यर्थिन्", "cn": "6.3"}], "e": "of the plaintiffs and defendants"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "ददर्श", "p": [{"l": "दृश्", "fin": "ददर्श", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "examined"}, {"w": "संशयच्छेद्यान्", "p": [{"l": "संशय"}, {"l": "छिद्", "inf": "छेद्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "2.3"}], "e": "which were to be resolved by doubt"}, {"w": "व्यवहारान्", "p": [{"l": "व्यवहार", "cn": "2.3"}], "e": "legal disputes"}, {"w": "अतन्द्रितः", "p": [{"l": "अतन्द्रित", "cn": "1.1"}], "e": "vigilant"}]},
{"c": "17", "n": "40", "i": 1417, "v": "ततः परमभिव्यक्तसौमनस्यनिवेदितैः । युयोज पाकाभिमुखैर्भृत्यान्विज्ञापनाफलैः ॥", "mn": "तत इति॥ ततः परं व्यवहारदर्शनानन्तरं भृत्याननुजीविनः। अभिव्यक्तं मुखप्रसादादिलिङ्गैः स्फुटीभूतं यत्सौमनस्यं स्वामिनः प्रसन्नत्वं तेन निवेदितैः सूचितैः पाकाभिमुखैः सिद्ध्युन्मुखैर्विज्ञापनानां विज्ञप्तीनां फलैः प्रेप्सितार्थैर्युयोज योजयामास। अत्र बृहस्पतिः-`नियुक्तः कर्मनिष्पत्तौ विज्ञप्तौ च यदृच्छया। मृत्यान्धनैर्मानयंस्तु नवोऽप्यक्षोभ्यतां व्रजेत्` इति॥ कविश्च वक्ष्यति-`अक्षोभ्यः-`(17।44) इति अत्र सौमनस्यफलयोजनादिभिर्नृपस्य वृक्षसमाधिर्ध्वन्यत इत्यनुसंधेयम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "ततः परम् अभिव्यक्तसौमनस्यनिवेदितैः पाकाभिमुखैः विज्ञापनाफलैः भृत्यान् युयोज।", "es": "Then, he rewarded his servants with the fruits of their petitions, which were on the verge of being granted, a fact indicated by his clearly expressed pleasure.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "Then"}, {"w": "परम्", "p": [{"l": "परम्"}], "e": "afterwards"}, {"w": "अभिव्यक्तसौमनस्यनिवेदितैः", "p": [{"l": "अभिव्यक्त"}, {"l": "सौमनस्य"}, {"l": "निवेदित", "cn": "3.3"}], "e": "indicated by his clearly expressed pleasure"}, {"w": "युयोज", "p": [{"l": "युज्", "fin": "युयोज", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he endowed"}, {"w": "पाकाभिमुखैः", "p": [{"l": "पाक"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "3.3"}], "e": "which were on the verge of fruition"}, {"w": "भृत्यान्", "p": [{"l": "भृत्य", "cn": "2.3"}], "e": "the servants"}, {"w": "विज्ञापनाफलैः", "p": [{"l": "विज्ञापना"}, {"l": "फल", "cn": "3.3"}], "e": "with the fruits of their petitions"}]},
{"c": "17", "n": "41", "i": 1418, "v": "प्रजास्तद्गुरुणा नद्यो नभसेव विवर्धिताः । तस्मिंस्तु भूयसीं वृद्धिं नभस्ये ता इवाययुः ॥", "mn": "प्रजा इति॥ प्रजास्तस्यातिथेर्गुरुणा पित्रा कुशेन। नभसा श्रावणमासेन नद्य इव। विवर्धिताः तस्मिन्नतिथौ तु नभस्ये भाद्रपदे मासे ता इव नद्य इव भूयसीं वृद्धिमभ्युदयमाययुः। प्रजापौषणेन पितरमतिशयितवानित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तत्गुरुणा विवर्धिताः प्रजाः, नभसा विवर्धिताः नद्यः इव, तस्मिन् (राजनि सति) तु नभस्ये ताः इव भूयसीम् वृद्धिम् आययुः।", "es": "The subjects, who had been made to prosper by his father, now under his rule attained even greater prosperity, just as rivers, swollen by the rainy month of Shravana (Nabhas), swell even more in the month of Bhadrapada (Nabhasya).", "pc": [{"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "The subjects"}, {"w": "तत्गुरुणा", "p": [{"l": "तद्गुरु", "cn": "3.1"}], "e": "by his father"}, {"w": "नद्यः", "p": [{"l": "नदी", "cn": "1.3"}], "e": "rivers"}, {"w": "नभसा", "p": [{"l": "नभस्", "cn": "3.1"}], "e": "by the month of Shravana"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "विवर्धिताः", "p": [{"l": "वृध्", "inf": "विवर्धित", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "made to prosper"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "during his reign"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "भूयसीम्", "p": [{"l": "भूयस्", "cn": "2.1"}], "e": "very great"}, {"w": "वृद्धिम्", "p": [{"l": "वृद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "prosperity"}, {"w": "नभस्ये", "p": [{"l": "नभस्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the month of Bhadrapada"}, {"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.3"}], "e": "they (the rivers)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आययुः", "p": [{"l": "या", "fin": "आययुः", "vp": ["आ"], "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they attained"}]},
{"c": "17", "n": "42", "i": 1419, "v": "यदुवाच न तन्मिथ्या यद्वदौ न जहार तत् । सोऽभूद्भग्नव्रतः शत्रूनुद्धृत्य प्रतिरोपयन् ॥", "mn": "यदिति॥ सोऽतिथिः। यद्वाक्यं दानत्राणादिविषयमुवाच तन्न मिथ्याऽनृतं नाभूत्। यद्वस्तु ददौ तन्न जहार न पुनराददे। किंतु शत्रूनुद्धृत्योत्स्वाय प्रतिरोपयन् पुनः स्थापयन्। भग्नव्रतो भग्ननियमोऽभूत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः यत् उवाच तत् मिथ्या न (अभूत्)। यत् वदौ तत् न जहार। सः शत्रून् उद्धृत्य प्रतिरोपयन् भग्नव्रतः अभूत्।", "es": "What he spoke was never false; what he promised, he never retracted. He broke his vow (of destroying enemies) only when, after uprooting his foes, he reinstated them upon their submission.", "pc": [{"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "What"}, {"w": "उवाच", "p": [{"l": "वच्", "fin": "उवाच", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he spoke"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "मिथ्या", "p": [{"l": "मिथ्या"}], "e": "false"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "what"}, {"w": "वदौ", "p": [{"l": "वद", "cn": "7.1"}], "e": "in a promise"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "जहार", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he retracted"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "भग्नव्रतः", "p": [{"l": "भग्न"}, {"l": "व्रत", "cn": "1.1"}], "e": "one whose vow was broken"}, {"w": "शत्रून्", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "2.3"}], "e": "enemies"}, {"w": "उद्धृत्य", "p": [{"l": "हृ", "inf": "उद्धृत्य", "vp": ["उत्"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having uprooted"}, {"w": "प्रतिरोपयन्", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "प्रतिरोपयन्", "vp": ["प्रति"], "s": ["णिच्", "शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "reinstating"}]},
{"c": "17", "n": "43", "i": 1420, "v": "वयोरूपविभूतीनामेकैकं मदकारणम् । तानि तस्मिन्समस्तानि न तस्योत्सिषिचे मनः ॥", "mn": "वय इति॥ वयोरूपविभूतीनां यौवनसौन्दर्यैश्वर्याणां मध्य एकैकं मदकारणं मदहेतुः। तानि मदकारणानि तस्मिन्राज्ञि समस्तानि। मिलितानीति शेषः। तथापि तस्यातिथेर्मनो नोत्सिषिचे न जगर्व। सिञ्चतेः स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम्। अत्र वयोरूपादीनां गर्वहेतुत्वान्मदस्य च मदिराकार्यत्वेनातत्कारकत्वात् `मद`शब्देन गर्वो लक्ष्यत इत्याहुः। उक्तं च-`ऐश्वर्यरूपतारुण्यकुलविद्याबलैरपि। इष्टलाभादिना ह्येषामवज्ञा गर्व ईरितः। मदस्त्वानन्दसंमोहः संभेदो मदिराकृतः ॥` इति॥ अत एव कविनापि `उत्सिषिचे` इत्युक्तम्, नतु `उन्ममाद` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "वयः-रूप-विभूतीनाम् एक-एकम् मद-कारणम् (भवति) । तानि समस्तानि तस्मिन् (आसन्) । (तथापि) तस्य मनः न उत्सिषिचे ।", "es": "Each of age, beauty, and prosperity is a cause for pride. All of these were present together in him (King Atithi). Yet, his mind did not become arrogant.", "pc": [{"w": "वयोरूपविभूतीनाम्", "p": [{"l": "वयस्"}, {"l": "रूप"}, {"l": "विभूति", "cn": "6.3"}], "e": "of age, beauty, and prosperity"}, {"w": "एकैकम्", "p": [{"l": "एकैक", "cn": "1.1"}], "e": "each one"}, {"w": "मदकारणम्", "p": [{"l": "मद"}, {"l": "कारण", "cn": "1.1"}], "e": "is a cause of pride"}, {"w": "तानि", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.3"}], "e": "those"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "समस्तानि", "p": [{"l": "समस्त", "cn": "1.3"}], "e": "all together"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "उत्सिषिचे", "p": [{"l": "सिच्", "fin": "उत्सिषिचे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["उत्"]}], "e": "became proud"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "mind"}]},
{"c": "17", "n": "44", "i": 1421, "v": "इत्थं जनितरागासु प्रकृतिष्वनुवासरम् । अक्षोभ्यः स नवोऽप्यासीद्दृढमूल इव द्रुमः ॥", "mn": "इत्थमिति॥ इत्थमनुवासरमन्वहं प्रकृतिषु प्रजासु जनितरागासुसतीषु स राजा नवोऽपि। दृढमूलो द्रुम इव। अक्षोभ्योऽप्रधृष्य आसीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इत्थम् अनुवासरम् जनित-रागासु प्रकृतिषु सः नवः अपि दृढ-मूलः द्रुमः इव अक्षोभ्यः आसीत् ।", "es": "Thus, even though he was young, he remained unshakable among his subjects, in whom affection for him was generated day by day, just like a tree with firm roots.", "pc": [{"w": "इत्थम्", "p": [{"l": "इत्थम्"}], "e": "thus"}, {"w": "जनितरागासु", "p": [{"l": "जनित"}, {"l": "राग", "cn": "7.3"}], "e": "in whom affection was generated"}, {"w": "प्रकृतिषु", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "7.3"}], "e": "among the subjects"}, {"w": "अनुवासरम्", "p": [{"l": "अनुवासरम्"}], "e": "day by day"}, {"w": "अक्षोभ्यः", "p": [{"l": "अक्षोभ्य", "cn": "1.1"}], "e": "unshakable"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "नवः", "p": [{"l": "नव", "cn": "1.1"}], "e": "young"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "दृढमूलः", "p": [{"l": "दृढ"}, {"l": "मूल", "cn": "1.1"}], "e": "with firm roots"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्रुमः", "p": [{"l": "द्रुम", "cn": "1.1"}], "e": "a tree"}]},
{"c": "17", "n": "45", "i": 1422, "v": "अनित्याः शत्रवो बाह्या विप्रकृष्टाश्च ते यतः । अतः सोऽभ्यन्तरान्नित्याञ्षट्पूर्वमजयद्रिपून् ॥", "mn": "अनित्या इति॥ यतो बाह्याः शत्रवः प्रतिनृपा अनित्याः। द्विषन्ति स्निह्यन्ति चेत्यर्थः। किंच, ते बाह्या विप्रकृष्टा दूरस्थाश्च। अतः सोऽभ्यन्तरानन्तर्वर्तिनो नित्याञ्षड्रिपून्कामक्रोधादीन्। पूर्वमजयत्। अन्तःशत्रुजये बाह्या अपि न दुर्जया इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यतः ते बाह्याः शत्रवः अनित्याः विप्रकृष्टाः च (भवन्ति), अतः सः पूर्वम् नित्यान् अभ्यन्तरान् षट् रिपून् अजयत् ।", "es": "Because external enemies are transient and distant, he first conquered the six internal, permanent enemies (lust, anger, greed, delusion, pride, and envy).", "pc": [{"w": "अनित्याः", "p": [{"l": "अनित्य", "cn": "1.3"}], "e": "transient"}, {"w": "शत्रवः", "p": [{"l": "शत्रु", "cn": "1.3"}], "e": "enemies"}, {"w": "बाह्याः", "p": [{"l": "बाह्य", "cn": "1.3"}], "e": "external"}, {"w": "विप्रकृष्टाः", "p": [{"l": "विप्रकृष्ट", "cn": "1.3"}], "e": "distant"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.3"}], "e": "they"}, {"w": "यतः", "p": [{"l": "यतः"}], "e": "because"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अभ्यन्तरान्", "p": [{"l": "अभ्यन्तर", "cn": "2.3"}], "e": "internal"}, {"w": "नित्यान्", "p": [{"l": "नित्य", "cn": "2.3"}], "e": "permanent"}, {"w": "षट्", "p": [{"l": "षष्", "cn": "2.3"}], "e": "six"}, {"w": "पूर्वम्", "p": [{"l": "पूर्वम्"}], "e": "first"}, {"w": "अजयत्", "p": [{"l": "जि", "fin": "अजयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "conquered"}, {"w": "रिपून्", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "2.3"}], "e": "enemies"}]},
{"c": "17", "n": "46", "i": 1423, "v": "प्रसादाभिमुखे तस्मिंश्चपलापि स्वभावतः । निकषे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी ॥", "mn": "प्रसादेति॥ स्वभावतश्चपला चञ्चलापि श्रीः प्रसादाभिमुखे तस्मिन्नृपे। निकषे निकषोपले हेमरेखेव अनपायिनी स्थिराऽऽसीत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्वभावतः चपला अपि श्रीः, प्रसाद-अभिमुखे तस्मिन्, निकषे हेम-रेखा इव, अनपायिनी आसीत् ।", "es": "Although fickle by nature, the royal fortune (Shri), when he was inclined to show favor, became permanent, like a streak of gold on a touchstone.", "pc": [{"w": "प्रसादाभिमुखे", "p": [{"l": "प्रसाद"}, {"l": "अभिमुख", "cn": "7.1"}], "e": "when he was inclined to show favor"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "चपला", "p": [{"l": "चपल", "cn": "1.1"}], "e": "fickle"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "स्वभावतः", "p": [{"l": "स्वभावतः"}], "e": "by nature"}, {"w": "निकषे", "p": [{"l": "निकष", "cn": "7.1"}], "e": "on a touchstone"}, {"w": "हेमरेखेव", "p": [{"w": "हेमरेखा", "p": [{"l": "हेमन्"}, {"l": "रेखा", "cn": "1.1"}], "e": "a line of gold"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}], "e": "like a line of gold"}, {"w": "श्रीः", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "fortune"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "अनपायिनी", "p": [{"l": "अनपायिन्", "cn": "1.1"}], "e": "permanent"}]},
{"c": "17", "n": "47", "i": 1424, "v": "कातर्यं केवला नीतिः शौर्यं श्वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः ॥", "mn": "कातर्यमिति॥ केवला शौर्यवर्जिता नीतिः कातर्यं भीरुत्वम्। शौर्यं `केवलम्` इत्यनुषञ्जनीयम्। केवलं नीतिरहितं शौर्यं श्वापदचेष्टितम्। व्याघ्रादिचेष्टाप्रायमित्यर्थः। `व्याघ्रादयो वनचराः पशवः श्वापदा मताः` इति हलायुधः। अतो हेतोः सोऽतिथिः समेताभ्यां संगताभ्यामुभाभ्यां नीति-शौर्याभ्यां सिद्धिं जयप्राप्तिम्। अन्वियेष गवेषितवान् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "केवला नीतिः कातर्यम् (भवति), (केवलं) शौर्यम् श्वापद-चेष्टितम् (भवति) । अतः सः समेताभ्याम् उभाभ्याम् सिद्धिम् अन्वियेष ।", "es": "Policy alone is cowardice, and valor alone is the action of a beast. Therefore, he sought success through the combination of both.", "pc": [{"w": "कातर्यम्", "p": [{"l": "कातर्य", "cn": "1.1"}], "e": "cowardice"}, {"w": "केवला", "p": [{"l": "केवल", "cn": "1.1"}], "e": "mere"}, {"w": "नीतिः", "p": [{"l": "नीति", "cn": "1.1"}], "e": "policy"}, {"w": "शौर्यम्", "p": [{"l": "शौर्य", "cn": "1.1"}], "e": "valor"}, {"w": "श्वापदचेष्टितम्", "p": [{"l": "श्वापद"}, {"l": "चेष्टित", "cn": "1.1"}], "e": "the action of a beast of prey"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}, {"w": "सिद्धिम्", "p": [{"l": "सिद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "success"}, {"w": "समेताभ्याम्", "p": [{"l": "समेत", "cn": "3.2"}], "e": "by the combined"}, {"w": "उभाभ्याम्", "p": [{"l": "उभ", "cn": "3.2"}], "e": "by both"}, {"w": "अन्वियेष", "p": [{"l": "इष्", "fin": "अन्वियेष", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["अनु"]}], "e": "sought"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "17", "n": "48", "i": 1425, "v": "न तस्य मण्डले राज्ञो न्यस्तप्रणिधिदीधितेः । अदृष्टमभवत्किंचिद्व्यभ्रस्येव विवस्वतः ॥", "mn": "न तस्येति॥ न्यस्ताः सर्वतः प्रहिताः प्रणिधयश्चरा एव दीधितयो रश्मयो यस्य तस्य। `प्रणिधिः प्रार्थने चरे` इति शाश्वतः। तस्य राज्ञः। व्यभ्रस्य निर्मेधस्य विवस्वतः सूर्यस्येव। मण्डले स्वविषये किंचिदल्पमष्यदृष्टमज्ञातं नाभवन्नासीत्। स चारचक्षुषा सर्वमपश्यदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "न्यस्त-प्रणिधि-दीधितेः तस्य राज्ञः मण्डले किंचित् अदृष्टम् न अभवत्, व्यभ्रस्य विवस्वतः इव ।", "es": "For that king, whose rays were his deployed spies, nothing in his kingdom remained unseen, just as nothing is unseen for the cloudless sun.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "of that"}, {"w": "मण्डले", "p": [{"l": "मण्डल", "cn": "7.1"}], "e": "in the kingdom"}, {"w": "राज्ञः", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the king"}, {"w": "न्यस्तप्रणिधिदीधितेः", "p": [{"l": "न्यस्त"}, {"l": "प्रणिधि"}, {"l": "दीधिति", "cn": "6.1"}], "e": "whose rays were deployed spies"}, {"w": "अदृष्टम्", "p": [{"l": "अदृष्ट", "cn": "1.1"}], "e": "unseen"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "किंचित्", "p": [{"l": "किंचित्"}], "e": "anything"}, {"w": "व्यभ्रस्य", "p": [{"l": "व्यभ्र", "cn": "6.1"}], "e": "of the cloudless"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "विवस्वतः", "p": [{"l": "विवस्वत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}]},
{"c": "17", "n": "49", "i": 1426, "v": "रात्रिंदिवविभागेषु यदादिष्टं महीक्षिताम् ष। तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥", "mn": "रात्रिंदिवेति॥ रात्रौ च दिवा च रात्रिंदिवम्। `अचतुर-` (पा.5।4।77) इत्यादिनाधिकरणार्थे द्वन्द्वेऽच्प्रत्ययान्तो निपातः। अव्ययान्तत्वादव्ययत्वम्। अत्र षष्ठ्यर्थलक्षणया रात्रिंदिवमिति। अहोरात्रयोरित्यर्थः। तयोर्विभागा अंशाः। प्रहरादयस्तेषु। महीक्षितां राज्ञां यदादिष्टम् `इदमस्मिन्काले कर्तव्यम्` इति मन्वादिभिरुपदिष्टं तत्स राजा विकल्पपराङ्मुखः संशयरहितः सन्। नियोगेन निश्चयेन सिषेवे। अनुषअठितवानित्यर्थः। अत्र कौटिल्यः-`कार्याणां नियोगविकल्पसमुञ्चया भवन्ति, -अनेनैवोपायेन नान्येनेति नियोगः। अनेन वान्येन वेति विकल्पः। अनेन चेति समुञ्चयः` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "महीक्षिताम् रात्रि-ंदिव-विभागेषु यत् आदिष्टम्, विकल्प-पराङ्मुखः सः तत् नियोगेन सिषेवे ।", "es": "He, averse to any deviation, followed with discipline the prescribed daily routine for kings, divided between day and night.", "pc": [{"w": "रात्रिंदिवविभागेषु", "p": [{"l": "रात्रिंदिव"}, {"l": "विभाग", "cn": "7.3"}], "e": "in the divisions of day and night"}, {"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्", "cn": "1.1"}], "e": "what"}, {"w": "आदिष्टम्", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "आदिष्ट", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"], "cn": "1.1"}], "e": "was prescribed"}, {"w": "महीक्षिताम्", "p": [{"l": "महीक्षित्", "cn": "6.3"}], "e": "for kings"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "सिषेवे", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "सिषेवे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "he followed"}, {"w": "नियोगेन", "p": [{"l": "नियोग", "cn": "3.1"}], "e": "with discipline"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "विकल्पपराङ्मुखः", "p": [{"l": "विकल्प"}, {"l": "पराङ्मुख", "cn": "1.1"}], "e": "averse to deviation"}]},
{"c": "17", "n": "50", "i": 1427, "v": "मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य बभूव सह मन्त्रिभिः । स जातु सेव्यमानोऽपि गुप्तद्वारो न सूच्यते ॥", "mn": "मन्त्र इति॥ तस्य राज्ञः प्रतिदिनं मन्त्रिभिः सह मन्त्रो विचारो बभूव। स मन्त्रः सेव्यमानोऽप्यन्वहमावर्त्यमानोऽपि जातु कदाचिदपि न सूच्यते न प्रकाश्यते। तत्र हेतुः-गुप्तद्वार इति। संवृतेङ्गिताकारादिज्ञानमार्ग इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य प्रतिदिनम् मन्त्रिभिः सह मन्त्रः बभूव । गुप्त-द्वारः सः (मन्त्रः) जातु सेव्यमानः अपि न सूच्यते ।", "es": "Every day he held counsel with his ministers. That counsel, being conducted behind closed doors, was never divulged, even while it was in progress.", "pc": [{"w": "मन्त्रः", "p": [{"l": "मन्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "counsel"}, {"w": "प्रतिदिनम्", "p": [{"l": "प्रतिदिनम्"}], "e": "every day"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "took place"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "मन्त्रिभिः", "p": [{"l": "मन्त्रिन्", "cn": "3.3"}], "e": "ministers"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "that (counsel)"}, {"w": "जातु", "p": [{"l": "जातु"}], "e": "ever"}, {"w": "सेव्यमानः", "p": [{"l": "सेव्", "inf": "सेव्यमान", "s": ["यक्", "शानच्"], "cn": "1.1"}], "e": "being conducted"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even while"}, {"w": "गुप्तद्वारः", "p": [{"l": "गुप्त"}, {"l": "द्वार", "cn": "1.1"}], "e": "with secret proceedings"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सूच्यते", "p": [{"l": "सूच्", "fin": "सूच्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is divulged"}]},
{"c": "17", "n": "51", "i": 1428, "v": "परेषु स्वेषु च क्षिप्तैरविज्ञातपरस्परैः । सोऽपसर्पैर्जजागार यथाकालं स्वपन्नपि ॥", "mn": "परेष्विति॥ यथाकालमुक्तकालानतिक्रमेण स्वपन्नपि सोऽतिथिः परेषु शत्रुषु स्वेषु स्वकीयेषु च। मन्त्र्यादितीर्थेष्विति शेषः। क्षिप्तैः प्रहितैरविज्ञाताः परस्परे येषां तैः। अन्योन्याविज्ञातैरित्यर्थः। अपसर्पैश्चरैः। `अपसर्पश्चरः स्पशः` इत्यमरः (अ.को.2|8|13)। जजागार बुद्धवान्। चारमुखेन सर्वदा सर्वमज्ञासीदित्यर्थः। अत्र कामन्दकः-`चारन्विचारयेत्तीर्थेष्वात्मनश्च परस्य च। पाषण्ड्यादीनविज्ञातानन्योन्यमितरैरपि ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः परेषु स्वेषु च क्षिप्तैः, अविज्ञात-परस्परैः अपसर्पैः, यथा-कालम् स्वपन् अपि, जजागार ।", "es": "He remained vigilant through his spies, who were deployed among both his enemies and his own people and were unknown to each other, even while he himself slept at the proper time.", "pc": [{"w": "परेषु", "p": [{"l": "पर", "cn": "7.3"}], "e": "among enemies"}, {"w": "स्वेषु", "p": [{"l": "स्व", "cn": "7.3"}], "e": "among his own people"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "क्षिप्तैः", "p": [{"l": "क्षिप्", "inf": "क्षिप्त", "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "by those deployed"}, {"w": "अविज्ञातपरस्परैः", "p": [{"l": "अविज्ञात"}, {"l": "परस्पर", "cn": "3.3"}], "e": "unknown to each other"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अपसर्पैः", "p": [{"l": "अपसर्प", "cn": "3.3"}], "e": "by spies"}, {"w": "जजागार", "p": [{"l": "जागृ", "fin": "जजागार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "remained vigilant"}, {"w": "यथाकालम्", "p": [{"l": "यथाकालम्"}], "e": "at the proper time"}, {"w": "स्वपन्", "p": [{"l": "स्वप्", "inf": "स्वपत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "sleeping"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even while"}]},
{"c": "17", "n": "52", "i": 1429, "v": "दुर्गाणि दुर्ग्राहाण्यासंस्तस्य रोद्धुरपि द्विषाम् । न हि सिंहो गजास्कन्दी भयाद्गिरिगुहाशयः ॥", "mn": "दुर्गाणीति॥ द्विषां रोद्धू रोधकस्यापि, न तु स्वयं रोध्यस्येत्यर्थथः। तस्य राज्ञो दुर्ग्रहाणि परैर्दुर्धर्षाणि दुर्गाणि महीदुर्गदीन्यासन्। न च निर्भीकस्य किं दुर्गैरिति वाच्यमित्यर्थान्तरन्यासमुखेनाह-न हीति॥ गजानास्कन्दति हिनस्तीति गजास्कन्दि सिंहो भयाद्धेतोः। गिरिगुहासु शेत इति गिरिगुहाशयो न हि, किंतु स्वभाव एवेति शेषः `अधिकरणे शेतेः` (पा.3।2।15) इत्यच्प्रत्ययः। अत्र मनुः (7।70)-`धन्वदुर्गं महीदुर्गमब्दुर्गं वार्क्षमेव वा । नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "द्विषाम् रोद्धुः अपि तस्य दुर्गाणि दुर्-ग्राह्याणि आसन् । हि गज-आस्कन्दी सिंहः भयात् गिरि-गुहा-शयः न (भवति) ।", "es": "His fortresses were difficult to capture even for a besieging enemy. For a lion that attacks elephants does not lie in a mountain cave out of fear.", "pc": [{"w": "दुर्गाणि", "p": [{"l": "दुर्ग", "cn": "1.3"}], "e": "fortresses"}, {"w": "दुर्ग्राहाणि", "p": [{"l": "दुर्ग्राह्य", "cn": "1.3"}], "e": "were difficult to capture"}, {"w": "आसन्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "were"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "रोद्धुः", "p": [{"l": "रोद्धृ", "cn": "6.1"}], "e": "for a besieger"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "द्विषाम्", "p": [{"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "of enemies"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "सिंहः", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "1.1"}], "e": "a lion"}, {"w": "गजास्कन्दी", "p": [{"l": "गजास्कन्दिन्", "cn": "1.1"}], "e": "that attacks elephants"}, {"w": "भयात्", "p": [{"l": "भय", "cn": "5.1"}], "e": "out of fear"}, {"w": "गिरिगुहाशयः", "p": [{"l": "गिरि"}, {"l": "गुहा"}, {"l": "शय", "cn": "1.1"}], "e": "lies in a mountain cave"}]},
{"c": "17", "n": "53", "i": 1430, "v": "भव्यमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्यानिरत्ययाः । गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गूढं विपेचिरे ॥", "mn": "भव्येति॥ भव्यमुख्याः कल्याणप्रधानाः, न तु विपरीताः। प्रत्यवेक्षां `एतावत्कृतमेतावत्कर्तव्यम्` इत्यनुसंधानेन विचारणीयाः। अत एव निरत्यया निर्बाधा गर्भेऽभ्यन्तरे पच्यते ये शालयस्तेषां सधर्माणः। अतिनिगूढा इत्यर्थः। `धर्मादनिच्केवलात्` (पा.5।4।124) इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः। तस्य राज्ञः समारभ्यन्त इति समारम्भाः कर्माणि गूढमप्रकाशं विपेचिरे । फलिता इत्यर्थः। `फलानुमेयाः प्रारम्भाः` इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "तस्य भव्य-मुख्याः, प्रत्यवेक्ष्य-अनिरत्ययाः, गर्भ-शालि-सधर्माणः समारम्भाः गूढम् विपेचिरे ।", "es": "His undertakings, which had auspicious beginnings and were free from failure due to careful supervision, matured secretly, like rice grains developing unseen within the husk.", "pc": [{"w": "भव्यमुख्याः", "p": [{"l": "भव्य"}, {"l": "मुख्य", "cn": "1.3"}], "e": "with auspicious beginnings"}, {"w": "समारम्भाः", "p": [{"l": "समारम्भ", "cn": "1.3"}], "e": "undertakings"}, {"w": "प्रत्यवेक्ष्यानिरत्ययाः", "p": [{"l": "प्रत्यवेक्ष्य"}, {"l": "अनिरत्यय", "cn": "1.3"}], "e": "free from failure due to supervision"}, {"w": "गर्भशालिसधर्माणः", "p": [{"l": "गर्भशालि"}, {"l": "सधर्मन्", "cn": "1.3"}], "e": "having the nature of rice in the husk"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "गूढम्", "p": [{"l": "गूढम्"}], "e": "secretly"}, {"w": "विपेचिरे", "p": [{"l": "पच्", "fin": "विपेचिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "matured"}]},
{"c": "17", "n": "54", "i": 1431, "v": "अपथेन प्रववृते न जातूपचितोऽपि सः । वृद्धौ नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः ॥", "mn": "अपथेनेति॥ सोऽतिथिरुपचितोऽपि वृद्धिं गतोऽपि सन्। जातु कदाचिदप्यपथेन कुमार्गेण न प्रववृते न प्रवृत्तः। मर्यादां न जहावित्यर्थः। तथा हि-लवणाम्भसो लवणसागरस्य वृद्धौ पूरोत्पीडे सत्यां नदीमुखेनैव नदीप्रवेशमार्गेणैव प्रस्थानं निःसरणम्, न त्वन्यथेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "उपचितः अपि सः जातु अपथेन न प्र-ववृते । वृद्धौ लवण-अम्भसः प्र-स्थानम् नदी-मुखेन एव (भवति) ।", "es": "Even when he became powerful, he never proceeded on a wrong path. During high tide, the movement of the ocean is only through the river's mouth (it does not overflow its banks).", "pc": [{"w": "अपथेन", "p": [{"l": "अपथ", "cn": "3.1"}], "e": "by a wrong path"}, {"w": "प्रववृते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "प्रववृते", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "proceeded"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "जातु", "p": [{"l": "जातु"}], "e": "ever"}, {"w": "उपचितः", "p": [{"l": "चि", "inf": "उपचित", "s": ["क्त"], "vp": ["उप"], "cn": "1.1"}], "e": "prosperous"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even when"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वृद्धौ", "p": [{"l": "वृद्धि", "cn": "7.1"}], "e": "in flood-tide"}, {"w": "नदीमुखेन", "p": [{"l": "नदी"}, {"l": "मुख", "cn": "3.1"}], "e": "through the river's mouth"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "प्रस्थानम्", "p": [{"l": "प्रस्थान", "cn": "1.1"}], "e": "the movement"}, {"w": "लवणाम्भसः", "p": [{"l": "लवण"}, {"l": "अम्भस्", "cn": "6.1"}], "e": "of the ocean"}]},
{"c": "17", "n": "55", "i": 1432, "v": "कामं प्रकृतिवैराग्यं सद्यः शमयितुं क्षमः । यस्य कार्यः प्रतीकारः स तन्नैवोदपादयत् ॥", "mn": "काममिति॥ प्रकृतिवैराग्यं प्रजाविरागम्। दैवादुत्पन्नमिति शेषः। सद्यः कामं सम्यक् शमयितुं प्रतिकर्तुं क्षमः शक्तः स राजा यस्य प्रकृतिवैराग्यस्य प्रतीकारः कार्यः कर्तव्यः। अनर्थहेतुत्वादित्यर्थः। तद्वैराग्यं नोदपादयत् । उत्पन्नप्रतीकारादनुत्पादनं वरमिति भावः। अत्र कौटिल्यः-`क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम्। विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं घ्नन्ति वा स्वयम्॥` तस्मात्प्रकृतीनां विरागकारणानि नोत्पादयेदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "(सः) कामम् प्रकृति-वैराग्यम् सद्यः शमयितुम् क्षमः (आसीत्) । (किन्तु) यस्य प्रतीकारः कार्यः (भवेत्), सः तत् न एव उदपादयत् ।", "es": "Although he was capable of immediately quelling any disaffection among his subjects, he never caused such a situation for which a remedy would be required.", "pc": [{"w": "कामम्", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "although"}, {"w": "प्रकृतिवैराग्यम्", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "वैराग्य", "cn": "2.1"}], "e": "disaffection of the subjects"}, {"w": "सद्यः", "p": [{"l": "सद्यस्"}], "e": "immediately"}, {"w": "शमयितुम्", "p": [{"l": "शम्", "inf": "शमयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"]}], "e": "to quell"}, {"w": "क्षमः", "p": [{"l": "क्षम", "cn": "1.1"}], "e": "capable"}, {"w": "यस्य", "p": [{"l": "यत्", "cn": "6.1"}], "e": "of which"}, {"w": "कार्यः", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कार्य", "s": ["ण्यत्"], "cn": "1.1"}], "e": "to be done"}, {"w": "प्रतीकारः", "p": [{"l": "प्रतीकार", "cn": "1.1"}], "e": "remedy"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "at all"}, {"w": "उदपादयत्", "p": [{"l": "पद्", "fin": "उदपादयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["उत्"], "s": ["णिच्"]}], "e": "caused"}]},
{"c": "17", "n": "56", "i": 1433, "v": "शक्येष्वेवाभवद्यात्रा तस्य शक्तिमतः सतः । समीरणसहायोऽपि नाम्भःप्रार्थी दवानलः ॥", "mn": "शक्येष्विति॥ शक्तिमतः शक्तिसंपन्नस्यापि सतस्तस्य राज्ञः शक्येषु शक्तिविषयेषु स्वस्माद्धीनबलेष्वेव विषये यात्रा दण्डयात्राऽभवत्। न तु समधिकेष्वित्यर्थः। तथा हि-समीरणसहायोऽपि दवानलोऽम्भः प्रार्थी जलान्वेषी न। दग्धुमिति शेषः। किंतु तृणकाष्ठादिकमेवान्विष्यतीत्यर्थः । अत्र कौटिल्यः- `समज्यायोभ्यां संदधीत, हीनेन विगृह्णीयत्` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "शक्तिमतः सतः अपि तस्य यात्रा शक्येषु एव अभवत् । समीरण-सहायः अपि दव-अनलः अम्भः-प्रार्थी न (भवति) ।", "es": "Although he was powerful, his military expeditions were directed only against those who could be conquered. A forest fire, even with the wind as its ally, does not seek to consume water.", "pc": [{"w": "शक्येषु", "p": [{"l": "शक्य", "cn": "7.3"}], "e": "on those who could be conquered"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "यात्रा", "p": [{"l": "यात्रा", "cn": "1.1"}], "e": "expedition"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "शक्तिमतः", "p": [{"l": "शक्तिमत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the powerful one"}, {"w": "सतः", "p": [{"l": "अस्", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"], "cn": "6.1"}], "e": "being"}, {"w": "समीरणसहायः", "p": [{"l": "समीरण"}, {"l": "सहाय", "cn": "1.1"}], "e": "having the wind as an ally"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अम्भःप्रार्थी", "p": [{"l": "अम्भस्"}, {"l": "प्रार्थिन्", "cn": "1.1"}], "e": "one who seeks water"}, {"w": "दवानलः", "p": [{"l": "दव"}, {"l": "अनल", "cn": "1.1"}], "e": "a forest fire"}]},
{"c": "17", "n": "57", "i": 1434, "v": "न धर्ममर्थकामाभ्यां बबाधे न च तेन तौ । नार्थं कामेन कामं वा सोऽर्थेन सदृशस्त्रिषु ॥", "mn": "न धर्ममिति॥ स राजा। अर्थकामाभ्यां धर्मं न बबाधे न नाशितवान्। तेन धर्मेण! च तावर्थ-कामौ न। अर्थं कामेन कामं वाऽर्थेन न बबाधे। एकत्रैवासक्तो नाभूदित्यर्थः। किंतु त्रिषु धर्मार्थकामेषु सदृशस्तुल्यवृत्तिः। अभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः अर्थ-कामाभ्याम् धर्मम् न बबाधे, तेन (धर्मेण) तौ (अर्थ-कामौ) च न (बबाधे) । कामेन अर्थम् न (बबाधे), अर्थेन कामम् वा न (बबाधे) । (सः) त्रिषु सदृशः (आसीत्) ।", "es": "He did not obstruct Dharma with Artha and Kama, nor those two with Dharma. He did not obstruct Artha with Kama, nor Kama with Artha. He was impartial towards all three pursuits of life.", "pc": [{"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "धर्मम्", "p": [{"l": "धर्म", "cn": "2.1"}], "e": "Dharma"}, {"w": "अर्थकामाभ्याम्", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "काम", "cn": "3.2"}], "e": "by Artha and Kama"}, {"w": "बबाधे", "p": [{"l": "बाध्", "fin": "बबाधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "he obstructed"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by that (Dharma)"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तत्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अर्थम्", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "Artha"}, {"w": "कामेन", "p": [{"l": "काम", "cn": "3.1"}], "e": "by Kama"}, {"w": "कामम्", "p": [{"l": "काम", "cn": "2.1"}], "e": "Kama"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अर्थेन", "p": [{"l": "अर्थ", "cn": "3.1"}], "e": "by Artha"}, {"w": "सदृशः", "p": [{"l": "सदृश", "cn": "1.1"}], "e": "impartial"}, {"w": "त्रिषु", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "7.3"}], "e": "in the three"}]},
{"c": "17", "n": "58", "i": 1435, "v": "हीनान्यनुपकर्तॄणि प्रवृद्धानि विकुर्वते । तेन मध्यमशक्तीनि मित्राणि स्थापितान्यतः ॥", "mn": "हीनानिति॥ मित्राणि हीनान्यतिक्षीणानि चेत्, अनुपकर्तॄण्यनुपकारीणि। प्रवृद्धान्यतिसमृद्धानि चेद्विकुर्वते विरुद्धं चेष्टते। अपकुर्वत इत्यर्थः। `अकर्मकाञ्च` (पा.1।3।45) इत्यात्मनेपदम्। अतः कारणात्तेन राज्ञा मित्राणि सुहृदः। `मित्रं सुहृदि मित्रोऽर्के` इति विश्वःष। मध्यमशक्तीनि नातिक्षीणोच्छ्रितानि यथा- स्यात्तथा स्थापितानि ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "हीनानि (मित्राणि) अनुपकर्तॄणि (भवन्ति), प्र-वृद्धानि (मित्राणि) वि-कुर्वते । अतः तेन मध्यम-शक्तीनि मित्राणि स्थापितानि ।", "es": "Weak allies are of no help, and overly powerful ones act adversely. Therefore, he established alliances with those of medium strength.", "pc": [{"w": "हीनानि", "p": [{"l": "हा", "inf": "हीन", "s": ["क्त"], "cn": "1.3"}], "e": "weak (allies)"}, {"w": "अनुपकर्तॄणि", "p": [{"l": "अनुपकर्तृ", "cn": "1.3"}], "e": "are of no help"}, {"w": "प्रवृद्धानि", "p": [{"l": "वृध्", "inf": "प्रवृद्ध", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.3"}], "e": "overly powerful (allies)"}, {"w": "विकुर्वते", "p": [{"l": "कृ", "fin": "विकुर्वते", "pn": 9, "t": "लट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "act adversely"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तत्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "मध्यमशक्तीनि", "p": [{"l": "मध्यम"}, {"l": "शक्ति", "cn": "2.3"}], "e": "of medium strength"}, {"w": "मित्राणि", "p": [{"l": "मित्र", "cn": "2.3"}], "e": "allies"}, {"w": "स्थापितानि", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थापित", "s": ["णिच्", "क्त"], "cn": "2.3"}], "e": "were established"}, {"w": "अतः", "p": [{"l": "अतः"}], "e": "therefore"}]},
{"c": "17", "n": "59", "i": 1436, "v": "परात्मनोः परिच्छिद्य शक्त्यादीनां बलाबलम् । ययावेभिर्मलिष्ठश्चेत्परस्मादास्त सोऽन्यथा ॥", "mn": "परेति॥ सोऽतिथिः परात्मनोः शत्रोरात्मनश्च शक्त्यादीनां शक्तिदेशकालादीनां बलाबलं न्यूनाधिकभावं परिच्छिद्य निश्चित्य। एभिः शक्त्यादिभिः परस्माच्छत्रोर्बलिष्ठः स्वयमतिशयेन वलवांश्चेत्। `बल`शब्दान्मतुबन्तादिष्ठन्प्रत्ययः। `विन्मतोर्लुक्` (पा.5।3।65) इति मतुपो लुक्। ययौ यात्रां चक्रे। अन्यथा न बलिष्ठश्चेत्। आस्तातिष्ठत्। न ययावित्यर्थः। अत्र मनुः(7।171)-`यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम्। परस्य विपरीतं च तदा यायाद्रिपून्प्रति॥ यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन बलेन च। तदासीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्नरीन्` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः पर-आत्मनोः शक्ति-आदीनाम् बल-अबलम् परिच्छिद्य, चेत् परस्मात् एभिः (सह) बलिष्ठः (स्यात् तर्हि) ययौ, अन्यथा आस्त ।", "es": "Having assessed the relative strengths and weaknesses of his own power and that of his enemy, he would march for war with his allies if he was stronger; otherwise, he remained stationary.", "pc": [{"w": "परात्मनोः", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "6.2"}], "e": "of the enemy and oneself"}, {"w": "परिच्छिद्य", "p": [{"l": "छिद्", "inf": "परिच्छिद्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["परि"]}], "e": "having ascertained"}, {"w": "शक्त्यादीनाम्", "p": [{"l": "शक्ति"}, {"l": "आदि", "cn": "6.3"}], "e": "of power and other factors"}, {"w": "बलाबलम्", "p": [{"l": "बल"}, {"l": "अबल", "cn": "2.1"}], "e": "relative strength and weakness"}, {"w": "ययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "ययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he marched"}, {"w": "एभिः", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "3.3"}], "e": "with these (allies)"}, {"w": "बलिष्ठः", "p": [{"l": "बलिष्ठ", "cn": "1.1"}], "e": "stronger"}, {"w": "चेत्", "p": [{"l": "चेत्"}], "e": "if"}, {"w": "परस्मात्", "p": [{"l": "पर", "cn": "5.1"}], "e": "than the enemy"}, {"w": "आस्त", "p": [{"l": "आस्", "fin": "आस्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "he remained"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अन्यथा", "p": [{"l": "अन्यथा"}], "e": "otherwise"}]},
{"c": "17", "n": "60", "i": 1437, "v": "कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः । अम्बुगर्भो हि जीमूतशअचातकैरभिनन्द्यते ॥", "mn": "कोशेनेति॥ कोशेनार्थचयेन। आश्रणीयत्वं भजनीयत्वम्। भवतीति शेषः। इति हेतोस्तस्य राज्ञः कर्तुः अर्थसंग्रहः। न तु लोभादित्यर्थः। तथा हि-अम्बु गर्भे यस्य सोऽम्बुगर्भः, जीवनस्य जलस्य मूतः पुटबन्धो जीमूतो मेघः। `मूङ् बन्धने`। पृषोदरादित्वात्साधुः। चातकैरभिनन्द्यते सेव्यते। न तु कर्तरि क्तः। अत्र कामन्दकः-`धर्महेतोस्तथाऽर्थाय मृत्यानां रक्षणाय च। आपदर्थं च संरक्ष्यः कोशो धर्मवता सदा ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कोशेन आश्रयणीयत्वम् (भवति) इति (विचार्य) तस्य अर्थ-संग्रहः (आसीत्) । हि अम्बु-गर्भः जीमूतः चातकैः अभिनन्द्यते ।", "es": "His accumulation of wealth was based on the principle that a full treasury makes one a worthy refuge. Indeed, a cloud filled with water is welcomed by the Chataka birds.", "pc": [{"w": "कोशेन", "p": [{"l": "कोश", "cn": "3.1"}], "e": "by the treasury"}, {"w": "आश्रयणीयत्वम्", "p": [{"l": "आश्रयणीयत्व", "cn": "1.1"}], "e": "the state of being a refuge"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "with this thought"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अर्थसंग्रहः", "p": [{"l": "अर्थ"}, {"l": "संग्रह", "cn": "1.1"}], "e": "accumulation of wealth"}, {"w": "अम्बुगर्भः", "p": [{"l": "अम्बु"}, {"l": "गर्भ", "cn": "1.1"}], "e": "filled with water"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "for"}, {"w": "जीमूतः", "p": [{"l": "जीमूत", "cn": "1.1"}], "e": "a cloud"}, {"w": "चातकैः", "p": [{"l": "चातक", "cn": "3.3"}], "e": "by the Chataka birds"}, {"w": "अभिनन्द्यते", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "अभिनन्द्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2", "vp": ["अभि"]}], "e": "is welcomed"}]},
{"c": "17", "n": "61", "i": 1438, "v": "परकर्मापहः सोऽभूदुद्यतः स्वेषु कर्मसु । आवृणोदात्मनो रन्ध्रं रन्ध्रेषु प्रहरन्रिपून् ॥", "mn": "परकर्मेति॥ स राजा परेषां कर्माणि सेतुवार्तादीन्यपहन्तीति परकर्मापहः सन्। `अन्येष्वपि दृश्यते` (पा.3।3।101) इत्यपिशब्दसामर्थ्याद्धन्तेर्डप्रत्ययः। स्वेषु कर्मसूद्यत उद्युक्तोऽभूत्। किंच, रिपून् रन्ध्रेषु प्रहरन्नात्मनो रन्ध्रं व्यसनातिकमावृणोत् संवृतवान्। अत्र मनुः(7।105)-`नास्य च्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु। गूहेत्कर्मं इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥` इति ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः स्वेषु कर्मसु उद्यतः (सन्) पर-कर्म-अपहः अभूत् । (सः) रिपून् रन्ध्रेषु प्रहरन् आत्मनः रन्ध्रम् आवृणोत् ।", "es": "He was diligent in his own duties and thwarted the actions of his enemies. While striking at the enemies' weak points, he concealed his own.", "pc": [{"w": "परकर्मापहः", "p": [{"l": "परकर्म"}, {"l": "अपह", "cn": "1.1"}], "e": "one who thwarts the actions of others"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तत्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "उद्यतः", "p": [{"l": "यम्", "inf": "उद्यत", "s": ["क्त"], "vp": ["उत्"], "cn": "1.1"}], "e": "diligent"}, {"w": "स्वेषु", "p": [{"l": "स्व", "cn": "7.3"}], "e": "in his own"}, {"w": "कर्मसु", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "actions"}, {"w": "आवृणोत्", "p": [{"l": "वृ", "fin": "आवृणोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "he covered"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "his own"}, {"w": "रन्ध्रम्", "p": [{"l": "रन्ध्र", "cn": "2.1"}], "e": "weakness"}, {"w": "रन्ध्रेषु", "p": [{"l": "रन्ध्र", "cn": "7.3"}], "e": "at the weak points"}, {"w": "प्रहरन्", "p": [{"l": "हृ", "inf": "प्रहरत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.1"}], "e": "striking"}, {"w": "रिपून्", "p": [{"l": "रिपु", "cn": "2.3"}], "e": "enemies"}]},
{"c": "17", "n": "62", "i": 1439, "v": "पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः सांपरायिकः । तस्य दण्डवतो दण्डः स्वदेहान्न व्यशिष्यत ॥", "mn": "पित्रेति॥ दण्डो दमः सैन्यं वा, तद्वतो दण्डवतो दण्डसंपन्नस्य तस्य राज्ञः पित्राकुशेन नित्यं संवर्धितः पुष्टः कृतास्त्रः शिक्षितास्त्रः। संपरायो युद्धम्। `युद्धायत्योः संपरायः` इत्यमरः (अ.को.3|3|159)। तमर्हतीति सांपराथिकः। `तदर्हति` (पा.5।1।63) इति ठक्प्रत्ययः। दण्डः सैन्यम्। `दण्डो यमे मानमेदे लगुडे दमसैन्ययोः` इति विश्वः। स्वदेहान्न व्यशिष्यत नाभिद्यत। स्वदेहेऽपि विशेषणानि योज्यानि। मूनबलं स्वदेहमिवारक्षदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "पित्रा नित्यम् संवर्धितः, कृतास्त्रः सांपरायिकः दण्डः दण्डवतः तस्य स्व-देहात् न वि-अशिष्यत ।", "es": "His army, constantly augmented by his father, well-trained in arms and fit for war, was not considered different from his own body by him, the wielder of the rod of justice.", "pc": [{"w": "पित्रा", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "3.1"}], "e": "by his father"}, {"w": "संवर्धितः", "p": [{"l": "वृध्", "inf": "संवर्धित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["सम्"], "cn": "1.1"}], "e": "nurtured"}, {"w": "नित्यम्", "p": [{"l": "नित्यम्"}], "e": "always"}, {"w": "कृतास्त्रः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "अस्त्र", "cn": "1.1"}], "e": "trained in arms"}, {"w": "सांपरायिकः", "p": [{"l": "सांपरायिक", "cn": "1.1"}], "e": "fit for war"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तत्", "cn": "6.1"}], "e": "of him"}, {"w": "दण्डवतः", "p": [{"l": "दण्डवत्", "cn": "6.1"}], "e": "the wielder of the sceptre"}, {"w": "दण्डः", "p": [{"l": "दण्ड", "cn": "1.1"}], "e": "the army"}, {"w": "स्वदेहात्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "देह", "cn": "5.1"}], "e": "from his own body"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "व्यशिष्यत", "p": [{"l": "शिष्", "fin": "व्यशिष्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A2", "vp": ["वि"]}], "e": "was distinguished"}]},
{"c": "17", "n": "63", "i": 1440, "v": "सर्पस्येव शिरोरत्नं नास्य शक्तित्रयं परः । स चकर्ष परस्मात्तदयस्कान्त इवायसम् ॥", "mn": "सर्पस्येति॥ सर्पस्य शिरोरत्नमिव। अस्य राज्ञः शक्तित्रयं परः शत्रुर्न चकर्ष। स तु परस्मात् शत्रोः। तत् शक्तित्रयम्। अयस्कान्तो मणिविशेष आयसं लोहविकारमिव चकर्ष ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "परः सर्पस्य शिरःरत्नम् इव अस्य शक्तित्रयम् न (आदातुम् अशक्नोत्) । सः अयस्कान्तः आयसम् इव परस्मात् तत् चकर्ष ।", "es": "No enemy could seize King Atithi's triad of powers, just as one cannot take a jewel from a serpent's head. However, he himself drew that very power from his enemies, just as a magnet attracts iron.", "pc": [{"w": "सर्पस्य", "p": [{"l": "सर्प", "cn": "6.1"}], "e": "of a snake"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "शिरःरत्नम्", "p": [{"l": "शिरस्"}, {"l": "रत्न", "cn": "2.1"}], "e": "the head-jewel"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "शक्तित्रयम्", "p": [{"l": "शक्ति"}, {"l": "त्रय", "cn": "2.1"}], "e": "triad of powers"}, {"w": "परः", "p": [{"l": "पर", "cn": "1.1"}], "e": "an enemy"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "चकर्ष", "p": [{"l": "कृष्", "fin": "चकर्ष", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "drew"}, {"w": "परस्मात्", "p": [{"l": "पर", "cn": "5.1"}], "e": "from the enemy"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "अयस्कान्तः", "p": [{"l": "अयस्"}, {"l": "कान्त", "cn": "1.1"}], "e": "a magnet"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "आयसम्", "p": [{"l": "अयस्", "cn": "2.1"}], "e": "iron"}]},
{"c": "17", "n": "64", "i": 1441, "v": "वापीष्विव स्रवन्तीषु वनेषूपवनेष्विव । सार्थीः स्वैरं स्वकीयेषु चेरुर्वेश्मस्विवाद्रिषु ॥", "mn": "वापीष्विति॥ स्रवन्तीषु नदीषु वापीषु दीर्घिकास्वव। `वापी तु दीर्घिका` इत्यमरः (अ.को.1|10|28)। वनेष्वरण्येषु। उपवनेष्वारमेष्विव। `आरामः स्यादुपवनम्` इत्यमरः (अ.को.1|10|28)। अद्रिषु स्वकीयेषु वेश्मस्विव। सार्था वणिक्प्रभृतयः स्वैरं स्वेच्छया चेरुश्चरन्ति स्म ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सार्थाः स्वकीयेषु वेश्मसु इव अद्रिषु, उपवनेषु इव वनेषु, वापीषु इव स्रवन्तीषु स्वैरम् चेरुः ।", "es": "Under King Atithi's rule, caravans moved with such freedom and safety that they treated the mountains as their own homes, the forests as gardens, and the rivers as step-wells.", "pc": [{"w": "वापीषु", "p": [{"l": "वापी", "cn": "7.3"}], "e": "in step-wells"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as"}, {"w": "स्रवन्तीषु", "p": [{"l": "स्रवन्ती", "cn": "7.3"}], "e": "in rivers"}, {"w": "वनेषु", "p": [{"l": "वन", "cn": "7.3"}], "e": "in forests"}, {"w": "उपवनेषु", "p": [{"l": "उपवन", "cn": "7.3"}], "e": "in gardens"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as"}, {"w": "सार्थाः", "p": [{"l": "सार्थ", "cn": "1.3"}], "e": "caravans"}, {"w": "स्वैरम्", "p": [{"l": "स्वैरम्"}], "e": "freely"}, {"w": "स्वकीयेषु", "p": [{"l": "स्वकीय", "cn": "7.3"}], "e": "in their own"}, {"w": "चेरुः", "p": [{"l": "चर्", "fin": "चेरुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "roamed"}, {"w": "वेश्मसु", "p": [{"l": "वेश्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "in houses"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as"}, {"w": "अद्रिषु", "p": [{"l": "अद्रि", "cn": "7.3"}], "e": "in the mountains"}]},
{"c": "17", "n": "65", "i": 1442, "v": "तपो रक्षन्स विघ्नेभ्यस्तस्करेभ्यश्च संपदः । यथास्वमाश्रमैश्चक्रे वर्णैरपि षडंशभाक् ॥", "mn": "तप इति॥ विघ्नेभ्यस्तपो रक्षन्। तस्करेभ्यः संपदश्च रक्षन्। स राजा। आश्रमैर्ब्रह्मचर्यादिभिर्वर्णैरपि ब्राह्मणादिभिश्च यथास्वं स्वमनतिक्रम्य षडंशभाक् चक्रे। यथाक्रममाश्रमैस्तपसो वर्णैः संपदां च षष्ठांशभाक्कृत इत्यर्थः । षष्ठोंऽशः षडंशः। `संख्या` शब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वमुक्तं प्राक् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः विघ्नेभ्यः तपः तस्करेभ्यः च सम्पदः रक्षन्, आश्रमैः वर्णैः अपि यथास्वम् षडंशभाक् (आत्मानम्) चक्रे ।", "es": "Protecting the ascetics' austerities from disturbances and the people's wealth from thieves, King Atithi duly received his one-sixth share of their respective merits and produce from all the social classes (Varnas) and stages of life (Ashramas).", "pc": [{"w": "तपः", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "2.1"}], "e": "austerity"}, {"w": "रक्षन्", "p": [{"l": "रक्ष्", "cn": "1.1", "inf": "रक्षत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "protecting"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "विघ्नेभ्यः", "p": [{"l": "विघ्न", "cn": "5.3"}], "e": "from obstacles"}, {"w": "तस्करेभ्यः", "p": [{"l": "तस्कर", "cn": "5.3"}], "e": "from thieves"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सम्पदः", "p": [{"l": "सम्पद्", "cn": "2.3"}], "e": "wealth"}, {"w": "यथास्वम्", "p": [{"l": "यथास्वम्"}], "e": "according to their respective shares"}, {"w": "आश्रमैः", "p": [{"l": "आश्रम", "cn": "3.3"}], "e": "from the Ashramas"}, {"w": "चक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "took for himself"}, {"w": "वर्णैः", "p": [{"l": "वर्ण", "cn": "3.3"}], "e": "from the Varnas"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "षडंशभाक्", "p": [{"l": "षड्"}, {"l": "अंश"}, {"l": "षडंशभाज्", "cn": "1.1"}], "e": "a sharer of the sixth part"}]},
{"c": "17", "n": "66", "i": 1443, "v": "खनिभिः सुषुवे रत्नं क्षेत्रैः सस्यं वनैर्गजान् । दिदेश वेतनं तस्मै रक्षासदृशमेव भूः ॥", "mn": "खनिभिरिति॥ भूर्भूमिस्तस्मै राज्ञे रक्षासदृशं रक्षणानुरूपमेव वेतनं मृतिं दिदेश ददौ। कथम्? खनिभिराकरैः। `खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्` इत्यमरः (अ.को.2|3|7)। रत्नं माणिक्यादिकं सुषुवेऽजीजनत्। क्षेत्रैः सस्यम्। वनैर्गजान् हस्तिनः सुषुवे ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भूः खनिभिः रत्नम्, क्षेत्रैः सस्यम्, वनैः गजान् सुषुवे । (सा भूः) तस्मै रक्षासदृशम् एव वेतनम् दिदेश ।", "es": "The earth, in return for his protection, yielded its treasures to King Atithi. It produced gems from its mines, crops from its fields, and elephants from its forests, thus giving him a reward that was truly worthy of his efforts.", "pc": [{"w": "खनिभिः", "p": [{"l": "खनि", "cn": "3.3"}], "e": "by mines"}, {"w": "सुषुवे", "p": [{"l": "सू", "fin": "सुषुवे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "produced"}, {"w": "रत्नम्", "p": [{"l": "रत्न", "cn": "2.1"}], "e": "gems"}, {"w": "क्षेत्रैः", "p": [{"l": "क्षेत्र", "cn": "3.3"}], "e": "by fields"}, {"w": "सस्यम्", "p": [{"l": "सस्य", "cn": "2.1"}], "e": "crops"}, {"w": "वनैः", "p": [{"l": "वन", "cn": "3.3"}], "e": "by forests"}, {"w": "गजान्", "p": [{"l": "गज", "cn": "2.3"}], "e": "elephants"}, {"w": "दिदेश", "p": [{"l": "दिश्", "fin": "दिदेश", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "gave"}, {"w": "वेतनम्", "p": [{"l": "वेतन", "cn": "2.1"}], "e": "reward"}, {"w": "तस्मै", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}], "e": "to him"}, {"w": "रक्षासदृशम्", "p": [{"l": "रक्षा"}, {"l": "सदृश", "cn": "2.1"}], "e": "befitting the protection"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "भूः", "p": [{"l": "भू", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}]},
{"c": "17", "n": "67", "i": 1444, "v": "स गुणानां बलानां च षण्णां षण्मुखविक्रमः । बभूव विनियोगज्ञः साधनीयेषु वस्तुषु ॥", "mn": "स इति॥ षण्मुखविक्रमः स राजा षण्णां गुणानां संधिविग्रहादीनां बलानां मूलमृत्यादीनां च साधनीयेषु वस्तुषु साध्येष्वर्थेषु विनियोगं जानातीति विनियोगस्य ज्ञ इति वा विनियोगज्ञः। कर्मविवक्षायामुपपदसमासः। `आतोऽनुपसर्गे कः` (पा.3।2।3) इति कप्रत्ययः। शेषविवक्षायां षष्ठीसमासः। `इगुपध`- (पा.3।1।135) इत्यादिना कप्रत्ययः। बभूव। `इदमत्र प्रयोक्तव्यम्` इत्याद्यज्ञासीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "षण्मुखविक्रमः सः साधनीयेषु वस्तुषु षण्णाम् गुणानाम् बलानाम् च विनियोगज्ञः बभूव ।", "es": "King Atithi, possessing prowess like the six-faced god Kartikeya, was an expert in applying the six traditional political stratagems (Guṇas) and the various types of power (Bala) to achieve his objectives.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "गुणानाम्", "p": [{"l": "गुण", "cn": "6.3"}], "e": "of the six stratagems"}, {"w": "बलानाम्", "p": [{"l": "बल", "cn": "6.3"}], "e": "of the powers"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "षण्णाम्", "p": [{"l": "षष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the six"}, {"w": "षण्मुखविक्रमः", "p": [{"l": "षण्मुख"}, {"l": "विक्रम", "cn": "1.1"}], "e": "having the prowess of Kartikeya"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "विनियोगज्ञः", "p": [{"l": "विनियोग"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "the knower of the proper application"}, {"w": "साधनीयेषु", "p": [{"l": "साधनीय", "cn": "7.3"}], "e": "in matters to be accomplished"}, {"w": "वस्तुषु", "p": [{"l": "वस्तु", "cn": "7.3"}], "e": "in matters"}]},
{"c": "17", "n": "68", "i": 1445, "v": "इति क्रमात्प्रयुञ्जानो राजनीतिं चतुर्विधाम् । आ तीर्थादप्रतीघातं स तस्याः फलमानशे ॥", "mn": "इतीति॥ इति चतुर्विधाम्। सामाद्युपायैरिति शेषः। राजनीतिं दण्डनीतिं क्रमात् सामादिक्रमादेव प्रयुञ्जानः स राजा। आ तीर्थान्मन्त्र्याद्यष्टादशात्मकतीर्थपर्यन्तम्। `योनौ जलावतारे च मन्त्र्याद्यष्टादशस्वपि। पुण्यक्षेत्रे तथा पात्रे तीर्थं स्यात्` इति हलायुधः। तस्या नीतेः फलमप्रतीघातमप्रतिबन्धं यथा तथा आनशे प्राप्तवान्। मन्त्रादिषउ यमुद्दिश्य य उपायः प्रयुज्यते, स तस्य फलतीत्यर्थः॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इति क्रमात् चतुर्विधाम् राजनीतिम् प्रयुञ्जानः सः आ तीर्थात् तस्याः फलम् अप्रतीघातम् आनशे ।", "es": "By systematically applying the four traditional types of statecraft (Sama, Dana, Bheda, Danda), King Atithi reaped the rewards of his policies without any hindrance, ensuring their benefits reached all the proper channels of his administration.", "pc": [{"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "Thus"}, {"w": "क्रमात्", "p": [{"l": "क्रमात्"}], "e": "systematically"}, {"w": "प्रयुञ्जानः", "p": [{"l": "युज्", "cn": "1.1", "pl": "युज्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयुञ्जान", "s": ["शानच्"]}], "e": "applying"}, {"w": "राजनीतिम्", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "नीति", "cn": "2.1"}], "e": "statecraft"}, {"w": "चतुर्विधाम्", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "विधा", "cn": "2.1"}], "e": "four-fold"}, {"w": "आ", "p": [{"l": "आ"}], "e": "up to"}, {"w": "तीर्थात्", "p": [{"l": "तीर्थ", "cn": "5.1"}], "e": "the worthy recipients"}, {"w": "अप्रतीघातम्", "p": [{"l": "अप्रतीघातम्"}], "e": "without obstruction"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of it"}, {"w": "फलम्", "p": [{"l": "फल", "cn": "2.1"}], "e": "the fruit"}, {"w": "आनशे", "p": [{"l": "अश्", "fin": "आनशे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "enjoyed"}]},
{"c": "17", "n": "69", "i": 1446, "v": "कूटयुद्धविधिज्ञेऽपि तस्मिन्सन्मार्गयोधिनि । मेजेऽभिसारिकावृत्तिं जयश्रीर्वीरगामिनी ॥", "mn": "कूटेति॥ कूटयुद्धविधेज्ञेऽपि कपटयुद्धप्रकाराभिज्ञेऽपि सन्मार्गेण योधिनि धर्मयोद्धरि तस्मिन्नतिथौ वीरगामिनी जयश्रीरभिसारिकावृत्तिं मेजे। `कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साऽभिसारिका` इत्यमरः। जयश्रीस्तमन्विष्यागच्छदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कूटयुद्धविधिज्ञे अपि सन्मार्गयोधिनि तस्मिन्, वीरगामिनी जयश्रीः अभिसारिकावृत्तिम् मेजे ।", "es": "Although King Atithi was skilled in the tactics of unconventional warfare, he always chose to fight honorably. Consequently, the Goddess of Victory, who is naturally drawn to heroes, actively sought him out, like a woman going to a tryst.", "pc": [{"w": "कूटयुद्धविधिज्ञे", "p": [{"l": "कूट"}, {"l": "युद्ध"}, {"l": "विधि"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "7.1"}], "e": "though he was an expert in the methods of deceitful warfare"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even though"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "in him"}, {"w": "सन्मार्गयोधिनि", "p": [{"l": "सत्"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "योधिन्", "cn": "7.1"}], "e": "who fought by righteous means"}, {"w": "मेजे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "मेजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "resorted to"}, {"w": "अभिसारिकावृत्तिम्", "p": [{"l": "अभिसारिका"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the behavior of an Abhisarika"}, {"w": "जयश्रीः", "p": [{"l": "जय"}, {"l": "श्री", "cn": "1.1"}], "e": "the Goddess of Victory"}, {"w": "वीरगामिनी", "p": [{"l": "वीर"}, {"l": "गामिन्", "cn": "1.1"}], "e": "who goes to heroes"}]},
{"c": "17", "n": "70", "i": 1447, "v": "प्रायः प्रतापभग्नत्वादरीणां तस्य दुर्लभः । रणो गन्धद्विपस्येव गन्धभिन्नान्यदन्तिनः ॥", "mn": "प्राय इति॥ अरीणां सर्वेषामपि प्रतापेनातितेजसैव भग्नत्वात्तस्य राज्ञः। गन्धेन मदगन्धेनैव भिन्ना भग्ना अन्ये दन्तिनो येन तस्य गन्धद्विपस्येव। प्रायः प्रायेण रणो दुर्लभः। खलर्थयोगेऽपि शेषविवक्षायां षष्ठीमिच्छन्तीत्युक्तम् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "अरीणाम् प्रतापभग्नत्वात् तस्य रणः प्रायः दुर्लभः (आसीत्), गन्धभिन्नान्यदन्तिनः गन्धद्विपस्य इव ।", "es": "King Atithi rarely had to engage in battle, as his enemies were already subdued by his sheer majesty and power. This was similar to a mighty elephant in rut, whose potent scent alone is enough to make other elephants flee, making a physical fight unnecessary.", "pc": [{"w": "प्रायः", "p": [{"l": "प्रायस्"}], "e": "mostly"}, {"w": "प्रतापभग्नत्वात्", "p": [{"l": "प्रताप"}, {"l": "भग्नत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to being broken by his majesty"}, {"w": "अरीणाम्", "p": [{"l": "अरि", "cn": "6.3"}], "e": "of the enemies"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "दुर्लभः", "p": [{"l": "दुर्लभ", "cn": "1.1"}], "e": "was rare"}, {"w": "रणः", "p": [{"l": "रण", "cn": "1.1"}], "e": "a battle"}, {"w": "गन्धद्विपस्य", "p": [{"l": "गन्ध"}, {"l": "द्विप", "cn": "6.1"}], "e": "of a rutting elephant"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "गन्धभिन्नान्यदन्तिनः", "p": [{"l": "गन्ध"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "अन्य"}, {"l": "दन्तिन्", "cn": "6.1"}], "e": "for whom other elephants are driven away by its scent"}]},
{"c": "17", "n": "71", "i": 1448, "v": "प्रवृद्धौ हीयते चन्द्रः समुद्रोऽपि तथाविधः । स तु तत्समवृद्धिश्च न चाभूत्ताविव क्षयी ॥", "mn": "प्रवृद्धाविति॥ प्रवृद्धौ सत्यां चन्द्रो हीयते। समुद्रोऽपि तथाविधश्चन्द्रवदेव प्रवृद्धौ हीयते। `प्रवृद्ध` इति वा पाठः। स राजा तु ताभ्यां चन्द्र-समुद्राभ्यां समा वृद्धिर्यस्य स तत्समवृद्धिश्चाभूत्। तौ चन्द्रसमुद्राविव क्षयी। `जिदृक्षि-` (पा.3।2।157) इत्यादिनेनिप्रत्ययः। नाभूत् ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "प्रवृद्धौ चन्द्रः हीयते, समुद्रः अपि तथाविधः (भवति) । सः तु तत्समवृद्धिः च (आसीत्), (किन्तु) तौ इव क्षयी च न अभूत् ।", "es": "The moon wanes after reaching its fullness, and the ocean ebbs after reaching its high tide. King Atithi, however, while matching their growth in splendor and power, did not suffer the same decline; his prosperity, once attained, was permanent.", "pc": [{"w": "प्रवृद्धौ", "p": [{"l": "प्रवृद्ध", "cn": "7.1"}], "e": "at its peak"}, {"w": "हीयते", "p": [{"l": "हा", "fin": "हीयते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is diminished"}, {"w": "चन्द्रः", "p": [{"l": "चन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "समुद्रः", "p": [{"l": "समुद्र", "cn": "1.1"}], "e": "the ocean"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "तथाविधः", "p": [{"l": "तथाविध", "cn": "1.1"}], "e": "is of the same kind"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "तत्समवृद्धिः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "सम"}, {"l": "वृद्धि", "cn": "1.1"}], "e": "whose growth was equal to theirs"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "तौ", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.2"}], "e": "those two"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "क्षयी", "p": [{"l": "क्षयिन्", "cn": "1.1"}], "e": "subject to decay"}]},
{"c": "17", "n": "72", "i": 1449, "v": "सन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थं महतः कृशाः । उदधेरिव जीमूताः प्रापुर्दातृत्वमर्थिनः ॥", "mn": "सन्त इति॥ अत्यर्थं कृशा दरिद्रा अत एवार्थिनो याचनशीलाः सन्तो विद्वांसो महतस्तस्य राज्ञोऽभिगमनात् उदधेरभिगमनाज्जीमूता इव। दातृत्वं प्रापुः, अर्थिषु दानभोगपर्याप्तं धनं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "कृशाः सन्तः अर्थिनः (अपि) महतः तस्य अभिगमनात्, उदधेः जीमूताः इव, अत्यर्थम् दातृत्वम् प्रापुः ।", "es": "Needy but virtuous people who approached the great King Atithi for help received so much wealth that they themselves became great donors. This was like clouds, which draw water from the vast ocean only to generously rain it down upon the earth.", "pc": [{"w": "सन्तः", "p": [{"l": "सत्", "cn": "1.3"}], "e": "virtuous"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "अभिगमनात्", "p": [{"l": "अभिगमन", "cn": "5.1"}], "e": "from approaching"}, {"w": "अत्यर्थम्", "p": [{"l": "अत्यर्थम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "महतः", "p": [{"l": "महत्", "cn": "6.1"}], "e": "of the great (king)"}, {"w": "कृशाः", "p": [{"l": "कृश", "cn": "1.3"}], "e": "the poor"}, {"w": "उदधेः", "p": [{"l": "उदधि", "cn": "5.1"}], "e": "from the ocean"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "जीमूताः", "p": [{"l": "जीमूत", "cn": "1.3"}], "e": "clouds"}, {"w": "प्रापुः", "p": [{"l": "आप्", "fin": "प्रापुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["प्र"]}], "e": "obtained"}, {"w": "दातृत्वम्", "p": [{"l": "दातृत्व", "cn": "2.1"}], "e": "the status of donors"}, {"w": "अर्थिनः", "p": [{"l": "अर्थिन्", "cn": "1.3"}], "e": "supplicants"}]},
{"c": "17", "n": "73", "i": 1450, "v": "स्तूयमानः स जिह्नाय स्तुत्यमेव समाचरन् । तथापि ववृधे तस्य तत्कारिद्वेषिणो यशः ॥", "mn": "स्तूयमान इति॥ स राजा स्तुत्यं स्तोत्रार्हमेव यत्तदेव समाचरन्नत एव स्तूयमानः सन् जिह्नाय ललज्ज। तथापि हीनत्वेऽपि तत्कारिणः स्तोत्रकारिणो द्वेष्टीति तत्कारिद्वेषिणस्तस्य राज्ञो यशो ववृधे। `गुणाढ्यस्य सतः पुंसः स्तुतौ लज्जेव भूषणम्` इति भावः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "स्तुत्यम् एव समाचरन् सः स्तूयमानः जिह्नाय । तथापि तत्कारिद्वेषिणः तस्य यशः ववृधे ।", "es": "Despite performing only praiseworthy actions, King Atithi felt embarrassed when praised for them. Nevertheless, the fame of this king, who disliked flatterers, paradoxically continued to grow.", "pc": [{"w": "स्तूयमानः", "p": [{"l": "स्तु", "cn": "1.1", "inf": "स्तूयमान", "s": ["शानच्"]}], "e": "being praised"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "जिह्नाय", "p": [{"l": "ह्ना", "fin": "जिह्नाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "felt ashamed"}, {"w": "स्तुत्यम्", "p": [{"l": "स्तुत्य", "cn": "2.1"}], "e": "what is praiseworthy"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "only"}, {"w": "समाचरन्", "p": [{"l": "चर्", "cn": "1.1", "pl": "चर्", "vp": ["सम्", "आ"], "inf": "समाचरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "performing"}, {"w": "तथापि", "p": [{"l": "तथापि"}], "e": "nevertheless"}, {"w": "ववृधे", "p": [{"l": "वृध्", "fin": "ववृधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "grew"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "तत्कारिद्वेषिणः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "कारिन्"}, {"l": "द्वेषिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who disliked those who praised him"}, {"w": "यशः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "1.1"}], "e": "fame"}]},
{"c": "17", "n": "74", "i": 1451, "v": "दुरितं दर्शनेन घ्नंस्तत्त्वार्थेन नुदंस्तमः । प्रजाः स्वतन्त्रयांचक्रे शश्वत्सूर्य इवोदितः ॥", "mn": "दुरितमिति॥ स राजा। उदितः सूर्य इव। दर्शनेन दुरितं घ्नन्निवर्तयन्। तथा च स्मर्यते-`अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः। दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः ॥` इति। तत्त्वस्य वस्तुतत्त्वस्यार्थेन समर्थनेन च तमोऽज्ञानं ध्वान्तं च नुदन् शश्वत्प्रजाः स्वतन्त्रयांचक्रे स्वाधीनाश्चकार ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "दर्शनेन दुरितम् घ्नन्, तत्त्वार्थेन तमः नुदन्, सः उदितः सूर्यः इव शश्वत् प्रजाः स्वतन्त्रयांचक्रे ।", "es": "Like the risen sun, King Atithi constantly worked for his people's welfare. He dispelled their misery simply by his presence and removed their ignorance with true knowledge, making his subjects self-reliant and prosperous.", "pc": [{"w": "दुरितम्", "p": [{"l": "दुरित", "cn": "2.1"}], "e": "misery"}, {"w": "दर्शनेन", "p": [{"l": "दर्शन", "cn": "3.1"}], "e": "by his sight"}, {"w": "घ्नन्", "p": [{"l": "हन्", "cn": "1.1", "inf": "घ्नत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "destroying"}, {"w": "तत्त्वार्थेन", "p": [{"l": "तत्त्व"}, {"l": "अर्थ", "cn": "3.1"}], "e": "by the truth"}, {"w": "नुदन्", "p": [{"l": "नुद्", "cn": "1.1", "inf": "नुदत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "dispelling"}, {"w": "तमः", "p": [{"l": "तमस्", "cn": "2.1"}], "e": "darkness (of ignorance)"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "2.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "स्वतन्त्रयांचक्रे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "स्वतन्त्रयांचक्रे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "s": ["आम्"], "vp": ["स्वतन्त्रया"]}], "e": "made independent"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्"}], "e": "always"}, {"w": "सूर्यः", "p": [{"l": "सूर्य", "cn": "1.1"}], "e": "the sun"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "उदितः", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "pl": "इ", "vp": ["उद्"], "inf": "उदित", "s": ["क्त"]}], "e": "risen"}]},
{"c": "17", "n": "75", "i": 1452, "v": "इन्दोरगतयः पद्मे सूर्यस्य कुमुऽदेंशवः । गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरम् ॥", "mn": "इन्दोरिति॥ इन्दोरंशवः पद्मेऽगतयः। प्रवेशरहिता इत्यर्थः। सूर्यस्यांशवः कुमुदेऽगतयः। गुणिनस्तस्य गुणास्तु विपक्षे शत्रावप्यन्तरमवकाशं लेभिरे प्रापुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "इन्दोः (अंशवः) पद्मे अगतयः (भवन्ति) । सूर्यस्य अंशवः कुमुदे (अगतयः भवन्ति) । गुणिनः तस्य गुणाः तु विपक्षे अपि अन्तरम् लेभिरे ।", "es": "The moon's rays cannot open the day-blooming lotus, and the sun's rays cannot open the night-blooming lily. Unlike them, King Atithi's virtues were so pervasive that they found acceptance and made an impact even among his enemies.", "pc": [{"w": "इन्दोः", "p": [{"l": "इन्दु", "cn": "6.1"}], "e": "Of the moon"}, {"w": "अगतयः", "p": [{"l": "अगति", "cn": "1.3"}], "e": "have no access"}, {"w": "पद्मे", "p": [{"l": "पद्म", "cn": "7.1"}], "e": "in the lotus"}, {"w": "सूर्यस्य", "p": [{"l": "सूर्य", "cn": "6.1"}], "e": "of the sun"}, {"w": "कुमुदे", "p": [{"l": "कुमुद", "cn": "7.1"}], "e": "in the water-lily"}, {"w": "अंशवः", "p": [{"l": "अंशु", "cn": "1.3"}], "e": "the rays"}, {"w": "गुणाः", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}], "e": "the virtues"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विपक्षे", "p": [{"l": "विपक्ष", "cn": "7.1"}], "e": "in the enemy's side"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "गुणिनः", "p": [{"l": "गुणिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the virtuous one"}, {"w": "लेभिरे", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "obtained"}, {"w": "अन्तरम्", "p": [{"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "an opening"}]},
{"c": "17", "n": "76", "i": 1453, "v": "पराभिसंधानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितम् । जिगीषोरश्वमेधाय धर्म्यमेव बभूव तत् ॥", "mn": "परेति॥ अश्वमेधाय जिगीषोरस्य विचेष्टितं दिग्विजयरूपं यद्यपि पराभिसंधानपरं शत्रुवञ्चनप्रधानं तथापि तद्धर्म्यं धर्मादनपेतमेव। `धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते` (पा.4।4।92) इति यत्प्रत्ययः। बभूव। `मन्त्रप्रभावोत्साहशक्तिभिः परान्संदध्यात्` इति कौटिल्यः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "यद्यपि अस्य विचेष्टितम् पर अभिसन्धान परम् (आसीत्), तत् जिगीषोः अश्वमेधाय धर्म्यम् एव बभूव ।", "es": "Although King Atithi's actions were aimed at conquering other kings, his endeavors were considered righteous. This was because his desire for conquest was not for personal gain but for performing the sacred Ashvamedha (horse) sacrifice, a duty prescribed for a universal monarch.", "pc": [{"w": "परभिसंधानपरं", "p": [{"l": "पर"}, {"l": "अभिसंधान"}, {"l": "पर", "cn": "1.1"}], "e": "aimed at subjugating enemies"}, {"w": "यद्यपि", "p": [{"l": "यद्यपि"}], "e": "although"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विचेष्टितम्", "p": [{"l": "विचेष्टित", "cn": "1.1"}], "e": "actions"}, {"w": "जिगीषोः", "p": [{"l": "जिगीषु", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was desirous of conquering"}, {"w": "अश्वमेधाय", "p": [{"l": "अश्वमेध", "cn": "4.1"}], "e": "for the Ashvamedha sacrifice"}, {"w": "धर्म्यम्", "p": [{"l": "धर्म्य", "cn": "1.1"}], "e": "righteous"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "was"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}]},
{"c": "17", "n": "77", "i": 1454, "v": "एवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना । वृषेव देवो देवानां राज्ञां राजा बभूव सः ॥", "mn": "एवमिति॥ एवं शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना शास्त्रोपदिष्टमार्गेण प्रभावेण कोशदण्डजेन तेजसा। `स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्` इत्यमरः उद्यन्नुद्युञ्जनः सः। वृषा वासवो देवानां देवो देवदेव इव। राज्ञां राजा राजराजो बभूव ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "एवम् शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना प्रभावेण उद्यन् सः, देवानाम् देवः वृषा इव, राज्ञाम् राजा बभूव ।", "es": "By diligently following the path laid out in the scriptures, King Atithi's power and majesty grew. He thus became a king of kings, just as Indra, the chief of the gods, rules over all other deities.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "Thus"}, {"w": "उद्यन्", "p": [{"l": "इ", "cn": "1.1", "pl": "इ", "vp": ["उद्"], "inf": "उद्यत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "rising"}, {"w": "प्रभावेण", "p": [{"l": "प्रभाव", "cn": "3.1"}], "e": "with majesty"}, {"w": "शास्त्रनिर्दिष्टवर्त्मना", "p": [{"l": "शास्त्र"}, {"l": "निर्दिष्ट"}, {"l": "वर्त्मन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the path prescribed in the scriptures"}, {"w": "वृषा", "p": [{"l": "वृषन्", "cn": "1.1"}], "e": "Indra"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "देवः", "p": [{"l": "देव", "cn": "1.1"}], "e": "the god"}, {"w": "देवानाम्", "p": [{"l": "देव", "cn": "6.3"}], "e": "of the gods"}, {"w": "राज्ञाम्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}], "e": "of kings"}, {"w": "राजा", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "1.1"}], "e": "the king"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "17", "n": "78", "i": 1455, "v": "पञ्चमं लोकपालानां तमूचुः साम्ययोगतः । भूतानां महतां षष्ठमष्टमं कुलभूताम् ॥", "mn": "पञ्चममिति॥ तम्। राजानमिति शेषः। साम्ययोगतो यथाक्रमं लोकसंरक्षणपरोपकारभूधारणरूपसमानधर्मत्वबलाल्लोकपालानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पञ्चममूचुः। महतां भूतानां पृथिव्यादीनां षष्ठमूचुः। कुलभूभृतां कुलाचलानां महेन्द्रमलयादीनां सप्तानामष्टममूचुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "साम्ययोगतः (जनाः) तम् लोकपालानाम् पञ्चमम्, महताम् भूतानाम् षष्ठम्, कुलभूभृताम् अष्टमम् ऊचुः ।", "es": "Because his qualities were comparable to theirs, people regarded King Atithi as the fifth guardian of the world (along with the traditional four), the sixth great element (after the five), and the eighth great dynastic mountain (following the seven).", "pc": [{"w": "पञ्चमम्", "p": [{"l": "पञ्चम", "cn": "2.1"}], "e": "the fifth"}, {"w": "लोकपालानाम्", "p": [{"l": "लोकपाल", "cn": "6.3"}], "e": "of the guardians of the world"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "ऊचुः", "p": [{"l": "वच्", "fin": "ऊचुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they called"}, {"w": "साम्ययोगतः", "p": [{"l": "साम्य"}, {"l": "योगतस्"}], "e": "due to his similarity"}, {"w": "भूतानाम्", "p": [{"l": "भूत", "cn": "6.3"}], "e": "of the elements"}, {"w": "महताम्", "p": [{"l": "महत्", "cn": "6.3"}], "e": "great"}, {"w": "षष्ठम्", "p": [{"l": "षष्ठ", "cn": "2.1"}], "e": "the sixth"}, {"w": "अष्टमम्", "p": [{"l": "अष्टम", "cn": "2.1"}], "e": "the eighth"}, {"w": "कुलभूभृताम्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "भूभृत्", "cn": "6.3"}], "e": "of the dynastic mountains"}]},
{"c": "17", "n": "79", "i": 1456, "v": "दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्याज्ञां शासनार्पिताम् । दधुः शिरोभिर्भूपाला देवाः पौरंदरीमिव ॥", "mn": "दूरेति॥ भूपालाः शासनेषु पत्रेष्वर्पितामुपन्यस्तां तस्य राज्ञ आज्ञाम्। देवाः पौरंदरीमैन्द्रीमाज्ञामिव। दूरापवर्जितच्छत्रैर्दूरात्परिहृतातपत्रैः शिरोभिर्दधुः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "भूपालाः दूर अपवर्जित छत्रैः (सद्भिः) तस्य शासन अर्पिताम् आज्ञाम्, देवाः पौरंदरीम् (आज्ञाम्) इव, शिरोभिः दधुः ।", "es": "Other kings showed their submission by setting aside their own royal parasols and reverently accepting King Atithi's commands on their heads. They obeyed his edicts with the same deference that the lesser gods show to the commands of Indra.", "pc": [{"w": "दूरापवर्जितच्छत्रैः", "p": [{"l": "दूर"}, {"l": "अपवर्जित"}, {"l": "छत्र", "cn": "3.3"}], "e": "with their canopies cast aside from afar"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "आज्ञाम्", "p": [{"l": "आज्ञा", "cn": "2.1"}], "e": "command"}, {"w": "शासनार्पिताम्", "p": [{"l": "शासन"}, {"l": "अर्पित", "cn": "2.1"}], "e": "bestowed by an edict"}, {"w": "दधुः", "p": [{"l": "धा", "fin": "दधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "bore"}, {"w": "शिरोभिः", "p": [{"l": "शिरस्", "cn": "3.3"}], "e": "on their heads"}, {"w": "भूपालाः", "p": [{"l": "भूपाल", "cn": "1.3"}], "e": "kings"}, {"w": "देवाः", "p": [{"l": "देव", "cn": "1.3"}], "e": "the gods"}, {"w": "पौरंदरीम्", "p": [{"l": "पौरंदरी", "cn": "2.1"}], "e": "Indra's (command)"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}]},
{"c": "17", "n": "80", "i": 1457, "v": "ऋत्विजः स तथानर्च दक्षिणाभिर्महाक्रतौ । यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥", "mn": "ऋत्विज इति॥ स राजा महाक्रतावश्वमेधे। ऋत्विजो याजकान् दक्षिणाभिस्तथानर्चार्चयामास। अर्चतेर्भौवादिकाल्लिट्। यथाऽस्य राज्ञो धनदस्य च नाम साधारणीभूतमेकीभूतम्। उभयोरपि धनदसंज्ञा यथा स्यात्तथेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "अनुष्टुप्"}, "anv": "सः महाक्रतौ ऋत्विजः दक्षिणाभिः तथा अनर्च, यथा अस्य धनदस्य च नाम साधारणीभूतम् (अभवत्) ।", "es": "In the great Ashvamedha sacrifice, King Atithi honored the officiating priests with such immense wealth as their fee (dakshina) that his name became synonymous with that of Kubera, the celestial treasurer and god of riches.", "pc": [{"w": "ऋत्विजः", "p": [{"l": "ऋत्विज्", "cn": "2.3"}], "e": "the priests"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "अनर्च", "p": [{"l": "अर्च्", "fin": "अनर्च", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "honored"}, {"w": "दक्षिणाभिः", "p": [{"l": "दक्षिणा", "cn": "3.3"}], "e": "with sacrificial fees"}, {"w": "महाक्रतौ", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "क्रतु", "cn": "7.1"}], "e": "in the great sacrifice"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "that"}, {"w": "साधारणीभूतम्", "p": [{"l": "साधारणीभूत", "cn": "1.1"}], "e": "became common"}, {"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "1.1"}], "e": "the name"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "धनदस्य", "p": [{"l": "धनद", "cn": "6.1"}], "e": "and of Kubera"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}]},
{"c": "17", "n": "81", "i": 1458, "v": "इन्द्राद्वृष्टिर्नियमितगदोद्रेकवृत्तिर्यमोऽभू- द्यादोनाथः शिवजलपथः कर्मणे नौचराणाम् । पूर्वापेक्षी तदनु विदधे कोषवृद्धिं कुबेर- स्तस्मिन्दण्डोपनतचरितं भेजिरे लोकपालाः ॥", "mn": "इन्द्रादिति॥ इन्द्राद्वृष्टिरभूत्। यमो नियमिता निवारिता गदस्य रोगस्योद्रेक एव वृत्तिर्येन सोऽभूत्। यादोनाथो वरुणो नौचराणां नाविकानां कर्मणे संचाराय शिवजलपथः। सुचरजलमार्गोऽभूत्। तदनु पूर्वापेक्षी रघुरामादिमहिमाभिज्ञः कुबेरः कोषवृद्धिं विदधे। इत्थं लोकपालास्तस्मिन्राज्ञि विषये दण्डोपनतस्य शरणागतस्य चरितं वृत्तिं भेजिरे। `दुर्बलो बलवत्सेवी विरुद्धाच्छङ्कितादिभिः। वर्तेत दण्डोपनतो भर्तर्येवमवस्थितः` इति कौटिल्यः ॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "(तस्मिन् शासति) इन्द्रात् वृष्टिः (यथाकालम् अभवत्), यमः नियमितगदोद्रेकवृत्तिः अभूत्, यादोनाथः नौचराणाम् कर्मणे शिवजलपथः (अभूत्), कुबेरः पूर्वापेक्षी (सन्) तदनु कोषवृद्धिम् विदधे । (एवम्) लोकपालाः तस्मिन् दण्डोपनतचरितम् भेजिरे ।", "es": "During his reign, the divine guardians of the world served King Atithi's will: Indra sent timely rains, Yama controlled diseases, Varuna ensured safe sea routes for trade, and Kubera filled his treasury. In this way, the Lokapalas acted like vassals who had been subjugated by his authority.", "pc": [{"w": "इन्द्रात्", "p": [{"l": "इन्द्र", "cn": "5.1"}], "e": "from Indra"}, {"w": "वृष्टिः", "p": [{"l": "वृष्टि", "cn": "1.1"}], "e": "rain"}, {"w": "नियमितगदोद्रेकवृत्तिः", "p": [{"l": "नियमित"}, {"l": "गद"}, {"l": "उद्रेक"}, {"l": "वृत्ति", "cn": "1.1"}], "e": "whose function of outbreak of diseases was restrained"}, {"w": "यमः", "p": [{"l": "यम", "cn": "1.1"}], "e": "Yama"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "यादोनाथः", "p": [{"l": "यादोनाथ", "cn": "1.1"}], "e": "Varuna"}, {"w": "शिवजलपथः", "p": [{"l": "शिव"}, {"l": "जलपथ", "cn": "1.1"}], "e": "made the waterways safe"}, {"w": "कर्मणे", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "4.1"}], "e": "for the work"}, {"w": "नौचराणाम्", "p": [{"l": "नौ"}, {"l": "चर", "cn": "6.3"}], "e": "of sailors"}, {"w": "पूर्वापेक्षी", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "अपेक्षिन्", "cn": "1.1"}], "e": "anticipating his wish"}, {"w": "तदनु", "p": [{"l": "तदनु"}], "e": "according to his wish"}, {"w": "विदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "विदधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "effected"}, {"w": "कोषवृद्धिम्", "p": [{"l": "कोष"}, {"l": "वृद्धि", "cn": "2.1"}], "e": "the increase of the treasury"}, {"w": "कुबेरः", "p": [{"l": "कुबेर", "cn": "1.1"}], "e": "Kubera"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "towards him"}, {"w": "दण्डोपनतचरितम्", "p": [{"l": "दण्ड"}, {"l": "उपनत"}, {"l": "चरित", "cn": "2.1"}], "e": "the behavior of the subdued"}, {"w": "भेजिरे", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "adopted"}, {"w": "लोकपालाः", "p": [{"l": "लोकपाल", "cn": "1.3"}], "e": "the guardians of the world"}]},
{"c": "18", "n": "1", "i": 1459, "v": "स नैषधस्यार्थपतेः सुतायामुत्पादयामास निषिद्धशत्रुः । अनूनसारं निषधान्नगेन्द्रात्पुत्रं यमाहुर्निषधाख्यमेव ॥", "mn": "स इति॥ निषिद्धशत्रुर्निवारितरिपुः सोऽतिथिर्नैषधस्य निषधदेशाधीश्वरस्यार्थपते राज्ञः सुतायां निषधान्निषधाख्यान्नगेन्द्रात्पर्वतात्। अनूनसारमन्यूनबलं पुत्रमुत्पादयामास। यं पुत्रं निषधाख्यं निषधनामकमेवाहुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "निषिद्धशत्रुः सः (अतिथिः) नैषधस्य अर्थपतेः सुतायाम्, नगेन्द्रात् निषधात् अनूनसारम्, यम् निषध आख्यम् एव आहुः, (तम्) पुत्रम् उत्पादयामास ।", "es": "King Atithi, who had subdued all his foes, fathered a son with the daughter of the king of Nishadha. This son, possessing a strength and substance as great as the Nishadha mountain itself, was aptly named Nishadha.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "नैषधस्य", "p": [{"l": "नैषध", "cn": "6.1"}], "e": "of the king of Nishadha"}, {"w": "अर्थपतेः", "p": [{"l": "अर्थपति", "cn": "6.1"}], "e": "the lord of wealth"}, {"w": "सुतायाम्", "p": [{"l": "सुता", "cn": "7.1"}], "e": "in the daughter"}, {"w": "उत्पादयामास", "p": [{"l": "पद्", "fin": "उत्पादयामास", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "s": ["णिच्", "आम्"], "vp": ["उद्"]}], "e": "begot"}, {"w": "निषिद्धशत्रुः", "p": [{"l": "निषिद्ध"}, {"l": "शत्रु", "cn": "1.1"}], "e": "he who had suppressed his enemies"}, {"w": "अनूनसारम्", "p": [{"l": "अनून"}, {"l": "सार", "cn": "2.1"}], "e": "of no less strength"}, {"w": "निषधात्", "p": [{"l": "निषध", "cn": "5.1"}], "e": "than the Nishadha mountain"}, {"w": "नगेन्द्रात्", "p": [{"l": "नग"}, {"l": "इन्द्र", "cn": "5.1"}], "e": "than the king of mountains"}, {"w": "पुत्रम्", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}], "e": "a son"}, {"w": "यम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "आहुः", "p": [{"l": "अह्", "fin": "आहुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they call"}, {"w": "निषधाख्यम्", "p": [{"l": "निषध"}, {"l": "आख्य", "cn": "2.1"}], "e": "named Nishadha"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}]},
{"c": "18", "n": "2", "i": 1460, "v": "तेनोरुवीर्येण पिता प्रजायै कल्पिष्यमाणेन ननन्द यूना । सुवृष्टियोगादिव जीवलोकः सस्येन संपत्तिफलोन्मुखेन ॥", "mn": "तेनेति॥ उरुवीर्येणातिपराक्रमेण। अत एव प्रजायै लोकरक्षणार्थं कल्पिष्यमाणेन तेन यूना निषधेन पिताऽतिथिः। सुवृष्टियोगात्संपत्तिफलोन्मुखेन पाकोन्मुखेन सस्येन जीवलोक इव। ननन्द जहर्ष ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पिता तेन उरुवीर्येण प्रजायै कल्पिष्यमाणेन यूना ननन्द, जीवलोकः सुवृष्टियोगात् संपत्तिफलोन्मुखेन सस्येन इव ।", "es": "The father (Atithi) rejoiced in that youth (Nishadha) of great prowess, who was being prepared to rule the subjects, just as the world of living beings rejoices in a crop that, due to good rains, is about to yield the fruit of prosperity.", "pc": [{"w": "पिता", "e": "the father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तेन", "e": "by that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उरुवीर्येण", "e": "by the one with great prowess", "p": [{"l": "उरु"}, {"l": "वीर्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "प्रजायै", "e": "for the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "4.1"}]}, {"w": "कल्पिष्यमाणेन", "e": "by the one being prepared", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "कल्पिष्यमाण", "cn": "3.1", "s": ["णिच्", "स्य", "शानच्"], "pp": "A2"}]}, {"w": "यूना", "e": "by the youth", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "ननन्द", "e": "rejoiced", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "ननन्द", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सुवृष्टियोगात्", "e": "from the occurrence of good rain", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "वृष्टि"}, {"l": "योग", "cn": "5.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "जीवलोकः", "e": "the world of living beings", "p": [{"l": "जीव"}, {"l": "लोक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सस्येन", "e": "by the crop", "p": [{"l": "सस्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "संपत्तिफलोन्मुखेन", "e": "which is about to yield the fruit of prosperity", "p": [{"l": "संपत्ति"}, {"l": "फल"}, {"l": "उन्मुख", "cn": "3.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "3", "i": 1461, "v": "शब्दादि निर्विश्य सुखं चिराय तस्मिन्प्रतिष्ठापितराजशब्दः । कौमुद्वतेयः कुमुदावदातैर्द्यामर्जितां कर्मभिरारुरोह ॥", "mn": "शब्दादीति॥ कुमुद्वत्या अपत्यं पुमान् कौमुद्वतेयोऽतिथिः शब्दादि शब्दस्पर्शादि सुखं सुखसाधनं विषयवर्गं निर्विश्योपभुज्य चिराय तस्मिन्निषधाख्ये पुत्रे प्रतिष्ठापितराजशब्दो दत्तराज्यः सन्। कुमुदावदातैर्निर्मलैः कर्मभिरश्वमेधादिभिरर्जितां संपादितां द्यां स्वर्गम्। आरुरोह ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "चिराय शब्दादि सुखम् निर्विश्य, तस्मिन् प्रतिष्ठापितराजशब्दः कौमुद्वतेयः कुमुद-अवदातैः कर्मभिः अर्जितां द्याम् आरुरोह ।", "es": "Having enjoyed sensory pleasures for a long time and having established his son Nishadha as king, Atithi, the son of Kumudvati, ascended to heaven, which he had earned through his deeds as pure as white lilies.", "pc": [{"w": "शब्दादि", "e": "sensory pleasures like sound etc.", "p": [{"l": "शब्द"}, {"l": "आदि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "निर्विश्य", "e": "having enjoyed", "p": [{"l": "विश्", "vp": ["निर्"], "inf": "निर्विश्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "सुखम्", "e": "pleasure", "p": [{"l": "सुख", "cn": "2.1"}]}, {"w": "चिराय", "e": "for a long time", "p": [{"l": "चिराय"}]}, {"w": "तस्मिन्", "e": "in him (Nishadha)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "प्रतिष्ठापितराजशब्दः", "e": "he who had established the title of king", "p": [{"l": "प्रतिष्ठापित"}, {"l": "राजशब्द", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कौमुद्वतेयः", "e": "the son of Kumudvati (Atithi)", "p": [{"l": "कौमुद्वतेय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुमुदावदातैः", "e": "by deeds as pure as white lilies", "p": [{"l": "कुमुद"}, {"l": "अवदात", "cn": "3.3"}]}, {"w": "द्याम्", "e": "heaven", "p": [{"l": "दिव्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अर्जिताम्", "e": "earned", "p": [{"l": "ऋज्", "inf": "अर्जित", "cn": "2.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "कर्मभिः", "e": "by deeds", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आरुरोह", "e": "ascended", "p": [{"l": "रुह्", "vp": ["आ"], "fin": "आरुरोह", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "4", "i": 1462, "v": "पौत्रः कुशस्यापि कुशेशयाक्षः ससागरां सागरधीरचेताः । एकातपत्रां भुवमेकवीरः पुरार्गलादीर्घभुजो बुभोज ॥", "mn": "पौत्र इति॥ कुशेशयाक्षः शतपत्रलोचनः। `शतपत्रं कुशेशयम्` इत्यमरः (अ.को.1|10|40)। सागरधीरचेताः समुद्रगम्भीरचित्त एकवीरोऽसहायशूरः। पुरस्यार्गला कपाटविष्कम्भः। `तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना` इत्यमरः (अ.को.2|2|18)। तद्वद्दीर्घभुजः कुशस्य पौत्रो निषधोऽपि ससागरामेकातपत्रां भुवं बुभोज पालयामास। `भुजोऽनवने` (पा.1।3।66) इति नियमात् परस्मैपदम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कुशस्य पौत्रः अपि, कुशेशयाक्षः, सागरधीरचेताः, पुरार्गलादीर्घभुजः, एकवीरः (सः) ससागरां एकातपत्रां भुवम् बुभोज ।", "es": "Nishadha, the grandson of Kusha, who was lotus-eyed, whose mind was as steady as the ocean, whose long arms resembled city gate-bars, and who was the sole hero, ruled the entire earth with its oceans under a single royal umbrella.", "pc": [{"w": "पौत्रः", "e": "the grandson (Nishadha)", "p": [{"l": "पौत्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुशस्य", "e": "of Kusha", "p": [{"l": "कुश", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "कुशेशयाक्षः", "e": "the lotus-eyed one", "p": [{"l": "कुशेशय"}, {"l": "अक्षि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ससागराम्", "e": "along with its oceans", "p": [{"l": "स"}, {"l": "सागर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सागरधीरचेताः", "e": "one whose mind was as steady as the ocean", "p": [{"l": "सागर"}, {"l": "धीर"}, {"l": "चेतस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "एकातपत्रां", "e": "under a single royal umbrella", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "आतपत्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भुवम्", "e": "the earth", "p": [{"l": "भू", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एकवीरः", "e": "the sole hero", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "वीर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुरार्गलादीर्घभुजः", "e": "one whose long arms were like the gate-bars of a city", "p": [{"l": "पुर"}, {"l": "अर्गल"}, {"l": "दीर्घ"}, {"l": "भुज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बुभोज", "e": "ruled", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "बुभोज", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "5", "i": 1463, "v": "तस्यानलौजास्तनयस्तदन्ते वंशश्रियं प्राप नलाभिधानः । यो नड्वलानीव गजः परेषां बलान्यमृद्गान्नलिनाभवक्त्रः ॥", "mn": "तस्येति॥ अनलौजा नलाभिधानो नलाख्यस्तस्य निषधस्य तनयस्तस्य निषधस्यान्तेऽवसाने वंशश्रियं राज्यलक्ष्मीं प्राप। नलिनाभवक्त्रो यो नलः। गजो नड्वलानि नडप्रायस्थलानीव। `नडशादाद् ड्वलच्` (पा.4।2।88) इति ड्वलच्प्रत्ययः। परेषां बलान्यमृद्गान्ममर्द ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तदन्ते तस्य अनलौजाः नलाभिधानः तनयः वंशश्रियं प्राप । यः नलिनाभवक्त्रः गजः नड्वलानि इव परेषां बलानि अमृद्गात् ।", "es": "At the end of Nishadha's reign, his son named Nala, who possessed the splendor of fire, obtained the glory of the dynasty. This lotus-faced king crushed the armies of his enemies just as an elephant crushes beds of reeds.", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "his (Nishadha's)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अनलौजाः", "e": "one with the splendor of fire", "p": [{"l": "अनल"}, {"l": "ओजस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तनयः", "e": "son", "p": [{"l": "तनय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तदन्ते", "e": "at the end of his reign", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "अन्त", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वंशश्रियम्", "e": "the glory of the dynasty", "p": [{"l": "वंश"}, {"l": "श्री", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्राप", "e": "obtained", "p": [{"l": "आप्", "vp": ["प्र"], "fin": "प्राप", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "नलाभिधानः", "e": "named Nala", "p": [{"l": "नल"}, {"l": "अभिधान", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यः", "e": "who", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नड्वलानि", "e": "beds of reeds", "p": [{"l": "नड्वल", "cn": "2.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "गजः", "e": "an elephant", "p": [{"l": "गज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "परेषाम्", "e": "of enemies", "p": [{"l": "पर", "cn": "6.3"}]}, {"w": "बलानि", "e": "armies", "p": [{"l": "बल", "cn": "2.3"}]}, {"w": "अमृद्गात्", "e": "crushed", "p": [{"l": "मृद्", "fin": "अमृद्गात्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "नलिनाभवक्त्रः", "e": "whose face was like a lotus", "p": [{"l": "नलिन"}, {"l": "आभ"}, {"l": "वक्त्र", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "6", "i": 1464, "v": "नभश्चरैर्गीतयशाः स लेभे नभस्तलश्यामतनुं तनूजम् । ख्यातं नभःशब्दमयेन नाम्ना कान्तं नभोमासमिव प्रजानाम् ॥", "mn": "नभ इति॥ नभश्चरैर्गन्धर्वादिभिर्गीतयशाः स नलो नभस्तलश्यामतनुं नभःशब्दमयेन नाम्ना ख्यातम्। नभःशब्दसंज्ञकमित्यर्थः। नभोमासमिव श्रावणमासमिव। प्रजानां कान्तं प्रियं तनूजं पुत्रं लेभे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "नभश्चरैः गीतयशाः सः नभस्तलश्यामतनुम्, प्रजानां कान्तं नभोमासम् इव, नभःशब्दमयेन नाम्ना ख्यातं तनूजं लेभे ।", "es": "King Nala, whose fame was sung by celestial beings, obtained a son whose body was dark like the sky. This son was famous by the name Nabhas and was as beloved to the subjects as the month of Nabhas (Shravana).", "pc": [{"w": "नभश्चरैः", "e": "by the sky-wanderers", "p": [{"l": "नभस्"}, {"l": "चर", "cn": "3.3"}]}, {"w": "गीतयशाः", "e": "he whose fame was sung", "p": [{"l": "गीत"}, {"l": "यशस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he (Nala)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "लेभे", "e": "obtained", "p": [{"l": "लभ्", "fin": "लेभे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "नभस्तलश्यामतनुम्", "e": "one whose body was dark like the sky", "p": [{"l": "नभस्"}, {"l": "तल"}, {"l": "श्याम"}, {"l": "तनु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तनूजम्", "e": "a son", "p": [{"l": "तनूज", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ख्यातम्", "e": "famous", "p": [{"l": "ख्या", "inf": "ख्यात", "cn": "2.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "नभःशब्दमयेन", "e": "by a name consisting of the word 'Nabhas'", "p": [{"l": "नभस्"}, {"l": "शब्द"}, {"l": "मय", "cn": "3.1"}]}, {"w": "नाम्ना", "e": "by the name", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "कान्तम्", "e": "beloved", "p": [{"l": "कान्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "नभोमासम्", "e": "the month of Nabhas (Shravana)", "p": [{"l": "नभोमास", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "प्रजानाम्", "e": "of the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}]}]},
{"c": "18", "n": "7", "i": 1465, "v": "तस्मै विसृज्योत्तरकोसलानां धर्मोत्तरस्तत्प्रभवे प्रभुत्वम् । मृगैरजयं जरसोपदिष्टमदेहबन्धाय पुनर्बबन्ध ॥", "mn": "तस्मा इति॥ धर्मोत्तरो धर्मप्रधानः स लनः प्रभवे समर्थाय तस्मै नभसे तदुत्तरकोसलानां प्रभुत्वमाधिपत्यं विसृज्य दत्त्वा जरसा जरयोपदिष्टम्। वार्धके चिकीर्षितमित्यर्थः। मृगैरजर्यं तैः सह संगतम्। `अजर्यं संगतम्` (पा.3।1।105) इति निपातः। पुनरदेहबन्धाय पुनर्देहसंबन्धनिवृत्तये बबन्ध। मोक्षार्थं वनं गत इत्यर्थः। `अदेहबन्धाय` इत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समासं इष्यते ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "धर्मोत्तरः (सः) तत्प्रभवे तस्मै उत्तरकोसलानां प्रभुत्वं विसृज्य, जरसा उपदिष्टम् अजयं मृगैः (सह) अदेहबन्धाय पुनः बबन्ध ।", "es": "The righteous King Nala, having handed over the sovereignty of the North Kosalas to his son Nabhas, established a new friendship with the deer in the forest—a friendship advised by old age—in order to attain liberation from rebirth.", "pc": [{"w": "तस्मै", "e": "to him (Nabhas)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "4.1"}]}, {"w": "विसृज्य", "e": "having handed over", "p": [{"l": "सृज्", "vp": ["वि"], "inf": "विसृज्य", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "उत्तरकोसलानाम्", "e": "of the North Kosalas", "p": [{"l": "उत्तरकोसल", "cn": "6.3"}]}, {"w": "धर्मोत्तरः", "e": "he for whom righteousness was chief (Nala)", "p": [{"l": "धर्म"}, {"l": "उत्तर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तत्प्रभवे", "e": "to his own offspring", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "प्रभव", "cn": "4.1"}]}, {"w": "प्रभुत्वम्", "e": "the sovereignty", "p": [{"l": "प्रभुत्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मृगैः", "e": "with the deer", "p": [{"l": "मृग", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अजयम्", "e": "friendship", "p": [{"l": "अजय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जरसा", "e": "by old age", "p": [{"l": "जरस्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उपदिष्टम्", "e": "indicated", "p": [{"l": "दिश्", "vp": ["उप"], "inf": "उपदिष्ट", "cn": "2.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "अदेहबन्धाय", "e": "for liberation from the body", "p": [{"l": "अ"}, {"l": "देह"}, {"l": "बन्ध", "cn": "4.1"}]}, {"w": "पुनः", "e": "again", "p": [{"l": "पुनर्"}]}, {"w": "बबन्ध", "e": "formed", "p": [{"l": "बन्ध्", "fin": "बबन्ध", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "8", "i": 1466, "v": "तेन द्विपानामिव पुण्डरीको राज्ञामजय्योऽजनि पुण्डरीकः । शान्ते पितर्याहृतपुण्डरीका यं पुण्डरीकाक्षमिव श्रिता श्रीः ॥", "mn": "तेनेति॥ तेन नभसा। द्विपानां पुण्डरीको दिग्गजविशेष इव। राज्ञाः मजय्यो जेतुमशक्यः। `क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे` (पा.6।1।81) इति निपातनात्साधुः। पुण्डरीकः पुण्डकाख्यः पुत्रोऽजनि जनितः। पितरि शान्ते स्वर्गं गते सति। आहृतपुण्डरीका गृहीतश्वेतपद्मा श्रीर्यं पुण्डरीकं पुण्डरीकाक्षं विष्णुमिव श्रिता ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "तेन राज्ञाम् अजय्यः, द्विपानां पुण्डरीकः इव, पुण्डरीकः (नाम पुत्रः) अजनि । पितरि शान्ते (सति), आहृतपुण्डरीका श्रीः पुण्डरीकाक्षम् इव यं श्रिता ।", "es": "By Nabhas, a son named Pundarika was born, who was as unconquerable among kings as a Pundarika elephant is among other elephants. When his father passed away, the goddess Shri (Fortune), holding a white lotus, resorted to him, just as she resorts to the lotus-eyed Vishnu.", "pc": [{"w": "तेन", "e": "by him (Nabhas)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "द्विपानाम्", "e": "of elephants", "p": [{"l": "द्विप", "cn": "6.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "पुण्डरीकः", "e": "a 'Pundarika' elephant", "p": [{"l": "पुण्डरीक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "राज्ञाम्", "e": "of kings", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अजय्यः", "e": "unconquerable", "p": [{"l": "जि", "inf": "अजय्य", "cn": "1.1", "s": ["ण्यत्"]}]}, {"w": "अजनि", "e": "was born", "p": [{"l": "जन्", "fin": "अजनि", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "पुण्डरीकः", "e": "Pundarika (by name)", "p": [{"l": "पुण्डरीक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शान्ते", "e": "when (he) had attained peace", "p": [{"l": "शम्", "inf": "शान्त", "cn": "7.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "पितरि", "e": "his father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "आहृतपुण्डरीका", "e": "she who holds a white lotus", "p": [{"l": "आहृत"}, {"l": "पुण्डरीक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यम्", "e": "whom", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "पुण्डरीकाक्षम्", "e": "the lotus-eyed one (Vishnu)", "p": [{"l": "पुण्डरीक"}, {"l": "अक्षि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "श्रिता", "e": "resorted to", "p": [{"l": "श्रि", "inf": "श्रित", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "श्रीः", "e": "the goddess Shri (Lakshmi)", "p": [{"l": "श्री", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "9", "i": 1467, "v": "स क्षेमधन्वानममोघघन्वा पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् । क्ष्मां लम्भयित्वा क्षमयोपपन्नं वने तपः क्षान्ततरश्चचार ॥", "mn": "स इति॥ अमोघं धनुर्यस्य सोऽमोघधन्वा। `घनुषश्च` (पा.5।4।132) इत्यनङादेशः समासान्तः। स पुण्डरीकः प्रजानां क्षेमविधाने दक्षं क्षमयोपपन्नं क्षान्तियुक्तं क्षेमं धनुर्यस्य तं क्षेमधन्वानं नाम पुत्रम्। `वा संज्ञायाम्` (पा.5।4।133) इत्यनङादेशः। क्ष्मां लम्भयित्वा प्रापय्य। लभेर्गत्यर्थत्वाद्द्विकर्मकत्वम्। क्षान्ततरोऽत्यन्तसहिष्णुः सन्। वने तपश्चचार ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अमोघधन्वा सः प्रजाक्षेमविधानदक्षं क्षमया उपपन्नं पुत्रं क्षेमधन्वानं क्ष्मां लम्भयित्वा, क्षान्ततरः (सन्) वने तपः चचार ।", "es": "Pundarika, whose bow was unfailing, made his son Kshemadhanvan—who was skilled in ensuring the subjects' welfare and endowed with patience—the ruler of the earth. Then, becoming even more forbearing, he practiced austerities in the forest.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he (Pundarika)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "क्षेमधन्वानम्", "e": "Kshemadhanvan (by name)", "p": [{"l": "क्षेमधन्वन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अमोघधन्वा", "e": "he whose bow was unfailing", "p": [{"l": "अमोघ"}, {"l": "धनुस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुत्रम्", "e": "son", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रजाक्षेमविधानदक्षम्", "e": "skilled in providing for the welfare of his subjects", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "क्षेम"}, {"l": "विधान"}, {"l": "दक्ष", "cn": "2.1"}]}, {"w": "क्ष्माम्", "e": "the earth", "p": [{"l": "क्ष्मा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लम्भयित्वा", "e": "having caused to obtain", "p": [{"l": "लभ्", "inf": "लम्भयित्वा", "s": ["णिच्", "क्त्वा"]}]}, {"w": "क्षमया", "e": "with patience", "p": [{"l": "क्षमा", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उपपन्नम्", "e": "endowed", "p": [{"l": "पद्", "vp": ["उप"], "inf": "उपपन्न", "cn": "2.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "वने", "e": "in the forest", "p": [{"l": "वन", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तपः", "e": "austerity", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "क्षान्ततरः", "e": "more patient", "p": [{"l": "क्षान्ततर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चचार", "e": "practiced", "p": [{"l": "चर्", "fin": "चचार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "10", "i": 1468, "v": "अनीकिनीनां समरेऽग्रयायी तस्यापि देवप्रतिमः सुतोऽभूत् । व्यश्रूयतानीकपदावसानं देवादि नाम त्रिदिवेऽपि यस्य ॥", "mn": "अनीकिनीनामिति॥ तस्य क्षेमधन्वनोऽपि समरेऽनीकिनीनां चमूनामग्रयायी देवप्रतिम इन्द्रादिकल्पः सुतोऽभूत्। अनीकपदावसानमनीकशब्दान्तं देवादि देवशब्दपूर्वं यस्य नाम `देवानीक` इति नामधेयं त्रिदिवे स्वर्गेऽपि व्यश्रूयत विश्रुतम् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य अपि समरे अनीकिनीनाम् अग्रयायी देवप्रतिमः सुतः अभूत्, यस्य देवादि अनीकपदावसानं नाम त्रिदिवे अपि व्यश्रूयत ।", "es": "Kshemadhanvan also had a god-like son who led armies in battle. His name, Devanika (beginning with 'Deva' and ending with 'anika'), was heard even in heaven.", "pc": [{"w": "अनीकिनीनाम्", "e": "of armies", "p": [{"l": "अनीकिनी", "cn": "6.3"}]}, {"w": "समरे", "e": "in battle", "p": [{"l": "समर", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अग्रयायी", "e": "one who goes at the forefront", "p": [{"l": "अग्र"}, {"l": "यायिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his (Kshemadhanvan's)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "देवप्रतिमः", "e": "god-like", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "प्रतिम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सुतः", "e": "son", "p": [{"l": "सुत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभूत्", "e": "was born", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "t": "लुङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "व्यश्रूयत", "e": "was heard", "p": [{"l": "श्रु", "vp": ["वि"], "fin": "व्यश्रूयत", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A2"}]}, {"w": "अनीकपदावसानम्", "e": "ending with the word 'Anika'", "p": [{"l": "अनीक"}, {"l": "पद"}, {"l": "अवसान", "cn": "1.1"}]}, {"w": "देवादि", "e": "beginning with 'Deva'", "p": [{"l": "देव"}, {"l": "आदि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नाम", "e": "name", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "त्रिदिवे", "e": "in heaven", "p": [{"l": "त्रिदिव", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "यस्य", "e": "whose", "p": [{"l": "यद्", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "11", "i": 1469, "v": "पिता समाराधनतत्परेण पुत्रेण पुत्री स यथैव तेन । पुत्रस्तथवात्मजवत्सलेन स तेन पित्रा पितृमान्बभूव ॥", "mn": "पितेति॥ स पिता क्षेमधन्वा समाराधनतत्परेण शूश्रूषापरेण तेन पुत्रेण यथैव पुत्री बभूव तथैव स पुत्रो देवानीक आत्मजवत्सलेन तेन पित्रा पितृमान्बभूव। लोके पितृत्व-पुत्रत्वयोः फलमनयोरेवासीदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "आर्यागीतिः"}, "anv": "यथा एव सः पिता तेन समाराधनतत्परेण पुत्रेण पुत्री (बभूव), तथा सः पुत्रः तेन आत्मजवत्सलेन पित्रा पितृमान् बभूव ।", "es": "Just as the father (Kshemadhanvan) became blessed with a worthy son through that son (Devanika) who was devoted to serving him, so too the son became blessed with a worthy father through that father who was affectionate towards his son.", "pc": [{"w": "पिता", "e": "the father (Kshemadhanvan)", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "समाराधनतत्परेण", "e": "by the one devoted to service", "p": [{"l": "सम्"}, {"l": "आराधन"}, {"l": "तत्पर", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पुत्रेण", "e": "by the son (Devanika)", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पुत्री", "e": "one who has a worthy son", "p": [{"l": "पुत्रिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यथा", "e": "just as", "p": [{"l": "यथा"}]}, {"w": "एव", "e": "indeed", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "तेन", "e": "by him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पुत्रः", "e": "the son", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तथा", "e": "so", "p": [{"l": "तथा"}]}, {"w": "आत्मजवत्सलेन", "e": "by the one affectionate to his son", "p": [{"l": "आत्मज"}, {"l": "वत्सल", "cn": "3.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तेन", "e": "by that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पित्रा", "e": "by the father", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "3.1"}]}, {"w": "पितृमान्", "e": "one who has a worthy father", "p": [{"l": "पितृमत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभूव", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "12", "i": 1470, "v": "पूर्वस्तयोरात्मसमे चिरोढामात्मोद्भवे वर्णचतुष्टयस्य । धुरं निधायैकनिधिर्गुणानां जगाम यज्वा यजमानलोकम् ॥", "mn": "पूर्व इति॥ गुणानामेकनिधिर्यज्वा विधिवदिष्टवांस्तयोः पितृ-पुत्रयोर्मध्ये पूर्वः पिता क्षेमधन्वाऽऽत्मसमे स्वतुल्य आत्मोद्भवे पुत्रे देवानीके चिरोढां चिरं धृतां वर्णचतुष्टडयस्य धुरं रक्षाभारं निधाय यजमानलोकं यष्टृलोकं नाकं जगाम ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तयोः पूर्वः, गुणानाम् एकनिधिः, यज्वा (सः) आत्मसमे आत्मोद्भवे वर्णचतुष्टयस्य चिरोढां धुरं निधाय यजमानलोकं जगाम ।", "es": "The former of the two (Kshemadhanvan), who was a performer of sacrifices and the sole repository of virtues, placed the long-borne yoke of protecting the four castes upon his son, who was equal to himself, and then departed to the world of sacrificers (heaven).", "pc": [{"w": "पूर्वः", "e": "the former (father, Kshemadhanvan)", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तयोः", "e": "of the two of them", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.2"}]}, {"w": "आत्मसमे", "e": "in the one equal to himself", "p": [{"l": "आत्मसम", "cn": "7.1"}]}, {"w": "चिरोढाम्", "e": "borne for a long time", "p": [{"l": "चिर"}, {"l": "ऊढ", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आत्मोद्भवे", "e": "in his son", "p": [{"l": "आत्मोद्भव", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वर्णचतुष्टयस्य", "e": "of the four castes", "p": [{"l": "वर्णचतुष्टय", "cn": "6.1"}]}, {"w": "धुरम्", "e": "the yoke (of responsibility)", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "निधाय", "e": "having placed", "p": [{"l": "धा", "vp": ["नि"], "inf": "निधाय", "s": ["ल्यप्"]}]}, {"w": "एकनिधिः", "e": "the sole repository", "p": [{"l": "एक"}, {"l": "निधि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गुणानाम्", "e": "of virtues", "p": [{"l": "गुण", "cn": "6.3"}]}, {"w": "जगाम", "e": "went", "p": [{"l": "गम्", "fin": "जगाम", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "यज्वा", "e": "a performer of sacrifices", "p": [{"l": "यज्वन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यजमानलोकम्", "e": "to the world of sacrificers (heaven)", "p": [{"l": "यजमानलोक", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "13", "i": 1471, "v": "वशी सुतस्तस्य वशंवदत्वात्स्वेषामिवासीद्द्विषतामपीष्टः । सकृद्विविग्नानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीष्टे हरिणान्ग्रहीतुम् ॥", "mn": "वशीति॥ तस्य देवानीकस्य वशी समर्थः सुतोऽहीनगुर्नामेति वक्ष्यमाणनामकः। वशं वशकरं मधुरं वदतीति वशंवदः। `प्रियवशे वदः स्वच्` (पा.3।2।38) इति खच्प्रत्ययः। तस्य भावस्तत्त्वम्। तस्मादिष्टवादित्वात्स्वेषामिव द्विषतामपीष्टः प्रिय आसीत्। अर्थादेवानीकनिर्धारणं लभ्यते। तथा हि-प्रयुक्तमुञ्चारितं माधुर्यं सकृदेकवारं विविग्नान् भीतानपि हरिणान्ग्रहीतुं वशीकर्तुमीष्टे शक्नोति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य वशी सुतः वशंवदत्वात् स्वेषाम् इव द्विषताम् अपि इष्टः आसीत् । हि प्रयुक्तं माधुर्यं सकृत् विविग्नान् हरिणान् अपि ग्रहीतुम् ईष्टे ।", "es": "His self-controlled son (Devanika), due to his agreeable nature, was dear even to his enemies, just as he was to his own people. Indeed, gentleness, when employed, is able to win over even deer that have been startled once.", "pc": [{"w": "वशी", "e": "self-controlled", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सुतः", "e": "the son (Devanika)", "p": [{"l": "सुत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वशंवदत्वात्", "e": "due to his agreeableness", "p": [{"l": "वशंवदत्व", "cn": "5.1"}]}, {"w": "स्वेषाम्", "e": "of his own people", "p": [{"l": "स्व", "cn": "6.3"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "द्विषताम्", "e": "of his enemies", "p": [{"l": "द्विषत्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "इष्टः", "e": "dear", "p": [{"l": "इष्", "inf": "इष्ट", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "सकृत्", "e": "once", "p": [{"l": "सकृत्"}]}, {"w": "विविग्नान्", "e": "startled", "p": [{"l": "विज्", "vp": ["वि"], "inf": "विविग्न", "cn": "2.3", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "हि", "e": "for", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "प्रयुक्तम्", "e": "employed", "p": [{"l": "युज्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयुक्त", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "माधुर्यम्", "e": "gentleness", "p": [{"l": "माधुर्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "ईष्टे", "e": "is able", "p": [{"l": "ईश्", "fin": "ईष्टे", "t": "लट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "हरिणान्", "e": "deer", "p": [{"l": "हरिण", "cn": "2.3"}]}, {"w": "ग्रहीतुम्", "e": "to win over", "p": [{"l": "ग्रह्", "inf": "ग्रहीतुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}]},
{"c": "18", "n": "14", "i": 1472, "v": "अहीनगुर्नाम स गां समग्रामहीनबाहुद्रविणः शशास । यो हीनसंसर्गपराङ्मुखत्वाद्युवाप्यनर्थैर्व्यसनैर्विहीनः ॥", "mn": "अहीनगुरिति॥ अहीनबाहुद्रविणः समग्रभुजपराक्रमः। `द्रविणं काञ्चनं वित्तं द्रविणं च पराक्रमः` इति विश्वः। हीनसंसर्गपराङ्मुखन्वान्नीचसंसर्गविमुखत्वाद्धेतोर्युवाऽप्यनर्थैरनर्थकरैर्व्यसनैः पानद्यूतादिभिर्विहीनो रहितो योऽहीनगुर्नाम स पूर्वोक्तो देवानीकसुतः समग्रां सर्वां गां भुवं शशास ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अहीनबाहुद्रविणः, हीनसंसर्गपराङ्मुखत्वात् युवा अपि अनर्थैः व्यसनैः विहीनः यः सः अहीनगुः नाम समग्राम् गाम् शशास ।", "es": "Devanika's son, named Ahinagu, whose arm-strength was undiminished, ruled the entire earth. Though a youth, he was free from calamities and vices due to his aversion to the company of the lowly.", "pc": [{"w": "अहीनगुः", "e": "Ahinagu (by name)", "p": [{"l": "अहीनगु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नाम", "e": "by name", "p": [{"l": "नाम"}]}, {"w": "सः", "e": "he (Devanika's son)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गाम्", "e": "the earth", "p": [{"l": "गो", "cn": "2.1"}]}, {"w": "समग्राम्", "e": "the entire", "p": [{"l": "समग्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अहीनबाहुद्रविणः", "e": "one whose arm-strength was not deficient", "p": [{"l": "अहीन"}, {"l": "बाहु"}, {"l": "द्रविण", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शशास", "e": "ruled", "p": [{"l": "शास्", "fin": "शशास", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "यः", "e": "who", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हीनसंर्गपराङ्मुखत्वात्", "e": "due to his aversion to the company of the lowly", "p": [{"l": "हीन"}, {"l": "संसर्ग"}, {"l": "पराङ्मुखत्व", "cn": "5.1"}]}, {"w": "युवा", "e": "a youth", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even though", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "अनर्थैः", "e": "from calamities", "p": [{"l": "अनर्थ", "cn": "3.3"}]}, {"w": "व्यसनैः", "e": "from vices", "p": [{"l": "व्यसन", "cn": "3.3"}]}, {"w": "विहीनः", "e": "was devoid of", "p": [{"l": "हा", "vp": ["वि"], "inf": "विहीन", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}]}]},
{"c": "18", "n": "15", "i": 1473, "v": "गुरोः स चानन्तरमन्तरज्ञः पुंसां पुमानाद्य इवावतीर्णः । उपक्रमैरस्खलितैश्चतुर्भिश्चतुर्दिगीशश्चतुरो बभूव ॥", "mn": "गुरोरिति॥ पुंसामन्तरज्ञो विशेषज्ञश्चतुरो निपुणः सोऽहीनगुश्य गुरोः पितुरनन्तरम्। अवतीर्णो भुवं प्राप्त आद्यः पुमान् विष्णुरिव। अस्खलितैरप्रतिहतैश्चतुर्भिरुपक्रमैः सामाद्युपायैः। `सामादिभिरुपक्रमैः`(7।107) इति मनुः। चतुर्दिगीशश्चतसृणां दिशामीशो बभूव ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पुंसां अन्तरज्ञः, आद्यः पुमान् इव अवतीर्णः सः च गुरोः अनन्तरम् अस्खलितैः चतुर्भिः उपक्रमैः चतुरः चतुर्दिगीशः बभूव ।", "es": "After his father, his son (Pariyatra), a knower of men's minds who seemed like an incarnation of the Primeval Man (Vishnu), became the skilled lord of the four quarters by employing the four unfailing political expedients.", "pc": [{"w": "गुरोः", "e": "of his father (Ahinagu)", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he (Ahinagu's son)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "अनन्तरम्", "e": "after", "p": [{"l": "अनन्तरम्"}]}, {"w": "अन्तरज्ञः", "e": "a knower of men's minds", "p": [{"l": "अन्तर"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पुंसाम्", "e": "of men", "p": [{"l": "पुंस्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "पुमान्", "e": "man", "p": [{"l": "पुंस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आद्यः", "e": "the primeval", "p": [{"l": "आद्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "like", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अवतीर्णः", "e": "incarnated", "p": [{"l": "तॄ", "vp": ["अव"], "inf": "अवतीर्ण", "cn": "1.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "उपक्रमैः", "e": "by means/policies", "p": [{"l": "उपक्रम", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अस्खलितैः", "e": "unfailing", "p": [{"l": "अस्खलित", "cn": "3.3"}]}, {"w": "चतुर्भिः", "e": "by the four", "p": [{"l": "चतुर्", "cn": "3.3"}]}, {"w": "चतुर्दिगीशः", "e": "lord of the four quarters", "p": [{"l": "चतुर्"}, {"l": "दिक्"}, {"l": "ईश", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चतुरः", "e": "skilled", "p": [{"l": "चतुर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभूव", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "16", "i": 1474, "v": "तस्मिन्प्रयाते परलोकयात्रां जेतर्यरीणां तनयं तदीयम् । उञ्चैः शिरस्त्वाज्जितपारियात्रं लक्ष्मीः सिषेवे किल पारियात्रम् ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ अरीणां जेतरि तस्मिन्नहीनगौ परलोकयात्रां प्रयाते प्राप्ते सति। उच्चैः शिरस्त्वादुन्नतशिरस्कत्वाज्जितः पारियात्रः कुलशैलविशेषो येन तं पारियात्रं पारेयात्राख्यं तदीयं तनयं लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीः सिषेवे किल ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "अरीणां जेतारि तस्मिन् परलोकयात्रां प्रयाते (सति), लक्ष्मीः उच्चैःशिरस्त्वात् जितपारियात्रं तदीयं तनयं पारियात्रं किल सिषेवे ।", "es": "When that conqueror of enemies, Ahinagu, departed on his journey to the other world, Fortune (Lakshmi) indeed served his son, named Pariyatra, who, due to his eminence, surpassed even the Pariyatra mountain.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "e": "when he (Ahinagu)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "प्रयाते", "e": "had departed on", "p": [{"l": "या", "vp": ["प्र"], "inf": "प्रयात", "cn": "7.1", "s": ["क्त"]}]}, {"w": "परलोकयात्राम्", "e": "the journey to the other world", "p": [{"l": "परलोकयात्रा", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जेतरि", "e": "the conqueror", "p": [{"l": "जेतृ", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अरीणाम्", "e": "of enemies", "p": [{"l": "अरि", "cn": "6.3"}]}, {"w": "तनयम्", "e": "the son", "p": [{"l": "तनय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "तदीयम्", "e": "his", "p": [{"l": "तदीय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उच्चैःशिरस्त्वात्", "e": "due to his eminence", "p": [{"l": "उच्चैःशिरस्त्व", "cn": "5.1"}]}, {"w": "जितपारियात्रम्", "e": "who had surpassed the Pariyatra mountain", "p": [{"l": "जित"}, {"l": "पारियात्र", "cn": "2.1"}]}, {"w": "लक्ष्मीः", "e": "Fortune (Lakshmi)", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सिषेवे", "e": "served", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "सिषेवे", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "पारियात्रम्", "e": "Pariyatra (by name)", "p": [{"l": "पारियात्र", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "17", "i": 1475, "v": "तस्याभवत्सूनुरुदारशीलः शिलः शिलापट्टविशालवक्षाः । जितारिपक्षोऽपि शिलीमुखैर्यः शालिनतामव्रजदीड्यमानः ॥", "mn": "तस्येति॥ थस्य पारियात्रस्य। उदारशीलो महावृत्तः। `शीलं स्वभावे सद्दृत्ते` इत्यमरः (अ.को.3|3|23)। शिलापट्टविशालवक्षाः शिलः शिलाख्यः सूनुरभवत्। यः सूनुः शिलीमुखैर्बाणैः। `अलिबाणौ शिलीमुखौ` इत्यमरः (अ.को.3|3|23)। जितारिपक्षोऽपीड्यमानः स्तूयमानः सन्। शालीनतामधृष्टतां लज्जामव्रजदगच्छत्। `स्यादधृष्टे तु शालीनः` इत्यमरः (अ.को.3|3|23)। `शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः` (पा.5।2।20) इति निपातः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य उदारशीलः, शिलापट्टविशालवक्षाः, शिलः (नाम) सूनुः अभवत् । यः शिलीमुखैः जितारिपक्षः अपि ईड्यमानः (सन्) शालिनताम् अव्रजत् ।", "es": "Pariyatra had a son named Shila, who was of noble character and had a chest as broad as a rock slab. Although he had conquered his enemies with arrows, he showed modesty when praised.", "pc": [{"w": "तस्य", "e": "his (Pariyatra's)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अभवत्", "e": "was born", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "सूनुः", "e": "a son", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उदारशीलः", "e": "of noble character", "p": [{"l": "उदार"}, {"l": "शील", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शिलः", "e": "Shila (by name)", "p": [{"l": "शिल", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शिलापट्टविशालवक्षाः", "e": "whose chest was as broad as a slab of rock", "p": [{"l": "शिला"}, {"l": "पट्ट"}, {"l": "विशाल"}, {"l": "वक्षस्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "जितारिपक्षः", "e": "he who had conquered the faction of his enemies", "p": [{"l": "जित"}, {"l": "अरि"}, {"l": "पक्ष", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "although", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "शिलीमुखैः", "e": "by arrows", "p": [{"l": "शिलीमुख", "cn": "3.3"}]}, {"w": "यः", "e": "who", "p": [{"l": "यद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "शालिनताम्", "e": "modesty", "p": [{"l": "शालिनता", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अव्रजत्", "e": "showed", "p": [{"l": "व्रज्", "fin": "अव्रजत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "ईड्यमानः", "e": "being praised", "p": [{"l": "ईड्", "inf": "ईड्यमान", "cn": "1.1", "s": ["शानच्"], "pp": "A2"}]}]},
{"c": "18", "n": "18", "i": 1476, "v": "तमात्मसंपन्नमनिन्दितात्मा कृत्वा युवानं युवराजमेव । सुखानि सोऽभुङ्क्त सुखोपरोधि वृतं हि राज्ञामुपरुद्धवृत्तम् ॥", "mn": "तमिति॥ अनिन्दितात्माऽगर्हितस्वभावः स पारियात्रः। आत्मसंपन्नं बुद्धिसंपन्नम्। `आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च` इत्युभयत्राप्यमरः। युवानं तं शिलं युवराजं कृत्वैव सुखान्यभुङ्क्त। न त्वकृत्वेत्येवकारार्थः। किमर्थं `युवराज`शब्दकरणमित्याशङ्क्यान्यथा सुखोपभोगो दुर्लभ इत्याह-सुखोपरोधीति। हि यस्माद्राज्ञां वृत्तं प्रजापालनादिरूपं सुखोपरोधि बहुलत्वात्सुखप्रतिबन्धकम्। अत एव, उपरुद्धवृत्तम्। उपरुद्धसदृशमित्यर्थः। उपरुद्धः कारादिबद्धः। उपरुद्धस्य स्वयमूढभारस्य च सुखं नास्तीति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अनिन्दितात्मा सः आत्मसंपन्नं युवानं तम् युवराजम् एव कृत्वा सुखानि अभुङ्क्त । हि राज्ञां वृतं सुखोपरोधि उपरुद्धवृत्तं (भवति) ।", "es": "The blameless King Shila, having made his virtuous young son the crown prince, enjoyed worldly pleasures. For indeed, the life of a ruling king, with its restrained conduct, is an obstacle to personal happiness.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "him (Shila's son)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आत्मसंपन्नम्", "e": "endowed with virtues", "p": [{"l": "आत्मसंपन्न", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अनिन्दितात्मा", "e": "he of blameless self (Shila)", "p": [{"l": "अनिन्दित"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कृत्वा", "e": "having made", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}]}, {"w": "युवानम्", "e": "the youth", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "युवराजम्", "e": "the crown prince", "p": [{"l": "युवराज", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एव", "e": "itself", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "सुखानि", "e": "pleasures", "p": [{"l": "सुख", "cn": "2.3"}]}, {"w": "सः", "e": "he (Shila)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभुङ्क्त", "e": "enjoyed", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "अभुङ्क्त", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "A1"}]}, {"w": "सुखोपरोधि", "e": "obstructive to happiness", "p": [{"l": "सुख"}, {"l": "उपरोधिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वृतम्", "e": "conduct", "p": [{"l": "वृत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "हि", "e": "for", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "राज्ञाम्", "e": "of kings", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "उपरुद्धवृत्तम्", "e": "of restrained conduct", "p": [{"l": "उपरुद्ध"}, {"l": "वृत्त", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "19", "i": 1477, "v": "तं रागबन्धिष्ववितृप्तमेव भोगेषु सौभाग्यविशेषभाग्यम् । विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथा मत्सरिणी जहार ॥", "mn": "तमिति॥ रागं बध्नन्तीति रागबन्धिनः। रागप्रवर्तका इत्यर्थः। तेषु भोगेषु विषयेष्ववितृप्तमेव सन्तं किंच विलासिनीनां भोक्त्रीणां सौभाग्यविशेषेण सौन्दर्यातिशयेन हेतुना भोग्यं भोगार्हम्। `चजोः कु घिण्यतोः` (पा.7।3।52) इति कुत्वम्। तं पारियात्रं रतिक्षमा न भवतीत्यरतिक्षमापि। अत एव वृथा मत्सरिणी रतिक्षमासु। विलासिनीष्वित्यर्थः। जरा जहार वशीचकार ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "रागबन्धिषु भोगेषु अवितृप्तम् एव, सौभाग्यविशेषभाग्यं तम्, विलासिनीनाम् अरतिक्षमा अपि मत्सरिणी जरा वृथा जहार ।", "es": "Old age, like a jealous rival, uselessly seized him (Shila) while he was still unsatisfied with pleasures that create attachment and was specially favored by fortune in the love of amorous women. This old age, though capable of causing displeasure to women, acted in vain.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "him (Shila)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रागबन्धिषु", "e": "in those that create attachment", "p": [{"l": "रागबन्धिन्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "अवितृप्तम्", "e": "unsatisfied", "p": [{"l": "अवितृप्त", "cn": "2.1"}]}, {"w": "एव", "e": "still", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "भोगेषु", "e": "in pleasures", "p": [{"l": "भोग", "cn": "7.3"}]}, {"w": "सौभाग्यविशेषभाग्यम्", "e": "who was destined for special good fortune", "p": [{"l": "सौभाग्य"}, {"l": "विशेष"}, {"l": "भाग्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विलासिनीनाम्", "e": "of amorous women", "p": [{"l": "विलासिनी", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अरतिक्षमा", "e": "capable of causing displeasure", "p": [{"l": "अरति"}, {"l": "क्षम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "जरा", "e": "old age", "p": [{"l": "जरा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "वृथा", "e": "in vain", "p": [{"l": "वृथा"}]}, {"w": "मत्सरिणी", "e": "jealous", "p": [{"l": "मत्सरिन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "जहार", "e": "seized", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जहार", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "20", "i": 1478, "v": "उन्नाभ इत्युद्गतनामधेयस्तस्यायथार्थोन्नतनाभिरन्ध्रः । सुतोऽभवत्पङ्कजनाभकल्पः कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमण्डलस्य ॥", "mn": "उन्नाभ इति॥ तस्य शिलाख्यस्य । उन्नाभ इत्युद्गतनामधेयः प्रसिद्धनामाऽयथार्थं यथा तथोन्नतं नाभिरन्ध्रं यस्य सः। गम्भीरनाभिरित्यर्थः। तदुक्तम्-`स्वरः सत्त्वं च नाभिश्च गम्भीर्यं त्रिषु शस्यते`। पङ्कजनाभकल्पो विष्णुसदृशः कृत्स्नास्य नृपमण्डलस्य नाभिः प्रधानम्। `नाभिः प्रधाने कस्तूरीमदेऽपि क्वचिदीरितः` इति विश्वः। सुतोऽभवत्। `अच्प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः` (पा.5।4।75) इत्यत्राजिति योगविभागादुवन्नाभ-वज्रनाभादयः सिद्धाः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य उन्नाभः इति उद्गतनामधेयः, अयथार्थोन्नतनाभिरन्ध्रः, पङ्कजनाभकल्पः, कृत्स्नस्य नृपमण्डलस्य नाभिः सुतः अभवत् ।", "es": "His (Shila's) son was famously named Unnabha. Though his navel was not literally raised (as 'unna' suggests), he was like the lotus-naveled Vishnu and became the center (nābhi) of the entire circle of kings.", "pc": [{"w": "उन्नाभः", "e": "Unnabha", "p": [{"l": "उन्नाभ", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "उद्गतनामधेयः", "e": "of famous name", "p": [{"l": "उद्गत"}, {"l": "नामधेय", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his (Shila's)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "अयथार्थोन्नतनाभिरन्ध्रः", "e": "whose navel was not literally raised", "p": [{"l": "अयथार्थ"}, {"l": "उन्नत"}, {"l": "नाभि"}, {"l": "रन्ध्र", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सुतः", "e": "son", "p": [{"l": "सुत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभवत्", "e": "was", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "t": "लङ्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "पङ्कजनाभकल्पः", "e": "like the lotus-naveled Vishnu", "p": [{"l": "पङ्कजनाभ"}, {"l": "कल्प", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कृत्स्नस्य", "e": "of the entire", "p": [{"l": "कृत्स्न", "cn": "6.1"}]}, {"w": "नाभिः", "e": "the center", "p": [{"l": "नाभि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "नृपमण्डलस्य", "e": "of the circle of kings", "p": [{"l": "नृपमण्डल", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "21", "i": 1479, "v": "ततः परं वज्रधरप्रभावस्तदात्मजः संयति वज्रघोषः । बभूव वज्राकरभूषणायाः पतिः पृथिव्याः किल वज्रणाभः ॥", "mn": "तत इति॥ ततः परं वज्रधरप्रभाव इन्द्रतेजाः संयति सङ्ग्रामे वज्रघोषोऽशनितुल्यध्वनिर्वज्रणाभो नाम तस्योन्नाभस्यात्मजो वज्राणां हीरकाणामाकराः खनय एव भूषणानि यस्यास्तस्याः पृथिव्याः पतिर्बभूव किल खलु। `वज्रं त्वस्त्री कुलिशशस्त्रयोः । मणिवेधे रत्नभेदेऽप्यशनावासनान्तरे ॥` इति केशवः ॥", "ch": {"n": "उपेन्द्रवज्रा"}, "anv": "ततः परं वज्रधरप्रभावः, संयति वज्रघोषः, तदात्मजः वज्रणाभः (नाम) वज्राकरभूषणायाः पृथिव्याः पतिः किल बभूव ।", "es": "After him (Unnabha), his son, named Vajranabha, who had the might of Indra and whose war-cry in battle was like thunder, indeed became the lord of the Earth, which is adorned with diamond mines.", "pc": [{"w": "ततः", "e": "after him", "p": [{"l": "ततस्"}]}, {"w": "परम्", "e": "then", "p": [{"l": "परम्"}]}, {"w": "वज्रधरप्रभावः", "e": "having the might of Indra", "p": [{"l": "वज्रधर"}, {"l": "प्रभाव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तदात्मजः", "e": "his son (Unnabha's son)", "p": [{"l": "तदात्मज", "cn": "1.1"}]}, {"w": "संयति", "e": "in battle", "p": [{"l": "संयति", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वज्रघोषः", "e": "whose sound was like thunder", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "घोष", "cn": "1.1"}]}, {"w": "बभूव", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "t": "लिट्", "pn": 3, "pp": "P1"}]}, {"w": "वज्राकरभूषणायाः", "e": "of her who is ornamented with diamond mines", "p": [{"l": "वज्र"}, {"l": "आकर"}, {"l": "भूषणा", "cn": "6.1"}]}, {"w": "पतिः", "e": "the lord", "p": [{"l": "पति", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पृथिव्याः", "e": "of the Earth", "p": [{"l": "पृथिवी", "cn": "6.1"}]}, {"w": "किल", "e": "indeed", "p": [{"l": "किल"}]}, {"w": "वज्रणाभः", "e": "Vajranabha (by name)", "p": [{"l": "वज्रणाभ", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "22", "i": 1480, "v": "तस्मिन्गते द्यां सुकृतोपलब्धां तत्संभवं शङ्खणमर्णवान्ता । उत्खातशत्रुं वसुधोपतस्थे रत्नोपहारैरुदितैः खनिभ्यः ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ तस्मिन्वज्रणाभे सुकृतोपलब्धां सुधर्मार्जितां द्यां स्वर्गं गते सति। उत्खातशत्रुमुद्धृतशत्रुं शङ्खणं नाम तत्संभवं तदात्मजमर्णवान्ता वसुधा खनिभ्य आकरेभ्य उदितरुत्पन्नै रत्नोपहारैरुत्कृष्टवस्तुसमर्पणैः। उपतस्थे सिषेवे। `जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते` इति भरत-विश्वौ ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "तस्मिन् सुकृत-उपलब्धाम् द्याम् गते (सति), अर्णव-अन्ता वसुधा खनिभ्यः उदितैः रत्न-उपहारैः उत्खात-शत्रुम् तत्-सम्भवम् शङ्खणम् उपतस्थे ।", "es": "When his father (Sudharshana) went to heaven, a place attained by his good deeds, the ocean-bordered Earth served his son Shankhana, who had uprooted his enemies, with offerings of jewels that arose from her mines.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "when he"}, {"w": "गते", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गत", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "had gone"}, {"w": "द्याम्", "p": [{"l": "द्यो", "cn": "2.1"}], "e": "to heaven"}, {"w": "सुकृतोपलब्धाम्", "p": [{"l": "सुकृत"}, {"l": "उपलब्ध", "inf": "उपलब्ध", "pl": "लभ्", "vp": ["उप"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "attained by good deeds"}, {"w": "तत्संभवं", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "सम्भव", "cn": "2.1"}], "e": "his offspring"}, {"w": "शङ्खणम्", "p": [{"l": "शङ्खण", "cn": "2.1"}], "e": "Shankhana"}, {"w": "अर्णवान्ता", "p": [{"l": "अर्णव"}, {"l": "अन्त", "cn": "1.1"}], "e": "ocean-bordered"}, {"w": "उत्खातशत्रुं", "p": [{"l": "उत्खात", "inf": "उत्खात", "pl": "खन्", "vp": ["उत्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "शत्रु", "cn": "2.1"}], "e": "who had uprooted his enemies"}, {"w": "वसुधा", "p": [{"l": "वसुधा", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "उपतस्थे", "p": [{"l": "स्था", "fin": "उपतस्थे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["उप"]}], "e": "served"}, {"w": "रत्नोपहारैः", "p": [{"l": "रत्न"}, {"l": "उपहार", "cn": "3.3"}], "e": "with offerings of jewels"}, {"w": "उदितैः", "p": [{"l": "इ", "inf": "उदित", "s": ["क्त"], "vp": ["उत्"], "cn": "3.3"}], "e": "arisen"}, {"w": "खनिभ्यः", "p": [{"l": "खनि", "cn": "5.3"}], "e": "from mines"}]},
{"c": "18", "n": "23", "i": 1481, "v": "तस्यावसाने हरिदश्वधामा पित्र्यं प्रपेदे पदमश्विरूपः । वेलातटेषूषितसैनिकाश्वं पुराविदो यं व्युषिताश्वमाहुः ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्य शङ्खणस्यावसानेऽन्ते हरिदश्वधामा सूर्यतेजाः। अश्विनोरिव रूपस्येत्यश्विरूपोऽतिसुन्दरः। तत्पुत्र इति शेषः। `पित्र्यम्` इति संबन्धिपदसामर्थ्यात्। पित्र्यं पदं प्रपेदे। वालातटेषूषिता निविष्टाः सैनिका अश्वाश्च यस्य तम्। अन्वर्थनामानमित्यर्थः। यं पुत्रं पुराविदो वृद्धा व्युषिताश्वमाहुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य अवसाने, अश्वि-रूपः हरिदश्व-धामा पित्र्यम् पदम् प्रपेदे । पुराविदः यम् वेला-तटेषु उषित-सैनिक-अश्वम् (इति हेतोः) व्युषित-अश्वम् आहुः ।", "es": "After Shankhana's death, his son, who was as handsome as the Ashvins and brilliant as the sun, attained the ancestral throne. Historians call him Vyushitashva, because he had encamped his soldiers and horses on the sea shores.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "After his"}, {"w": "अवसाने", "p": [{"l": "अवसान", "cn": "7.1"}], "e": "demise"}, {"w": "हरिदश्वधामा", "p": [{"l": "हरिदश्व"}, {"l": "धामन्", "cn": "1.1"}], "e": "one with the brilliance of the sun"}, {"w": "पित्र्यम्", "p": [{"l": "पित्र्य", "cn": "2.1"}], "e": "ancestral"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "attained"}, {"w": "पदम्", "p": [{"l": "पद", "cn": "2.1"}], "e": "position"}, {"w": "अश्विरूपः", "p": [{"l": "अश्विन्"}, {"l": "रूप", "cn": "1.1"}], "e": "one with the form of the Ashvins"}, {"w": "वेलातटेषूषितसैनिकाश्वं", "p": [{"l": "वेला"}, {"l": "तटेषु"}, {"l": "उषित", "inf": "उषित", "pl": "वस्", "s": ["क्त"]}, {"l": "सैनिक"}, {"l": "अश्व", "cn": "2.1"}], "e": "one whose soldiers and horses had encamped on the sea-shores"}, {"w": "पुराविदः", "p": [{"l": "पुराविद्", "cn": "1.3"}], "e": "Historians"}, {"w": "यम्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}], "e": "whom"}, {"w": "व्युषिताश्वम्", "p": [{"l": "व्युषित", "inf": "व्युषित", "pl": "वस्", "vp": ["वि"], "s": ["क्त"]}, {"l": "अश्व", "cn": "2.1"}], "e": "Vyushitashva"}, {"w": "आहुः", "p": [{"l": "अह्", "fin": "आहुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "call"}]},
{"c": "18", "n": "24", "i": 1482, "v": "आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेर्विश्वसहो विजज्ञे । पातुं सहो विशअवसखः समग्रां विशअवंभरामात्मजमूर्तिरात्मा ॥", "mn": "आराध्येति॥ तेन क्षितेरीश्वरेण व्यषिताश्वेन विश्वेश्वरं काशीपतिमाराध्योपास्य विश्वसहो नाम विश्वसखः समग्रां सर्वां विश्वंभरां भुवं पातुं रक्षितुं सहत इति सहः क्षमः। पचाद्यच्। आत्मजमूर्तिः पुत्ररूप्यात्मा स्वयमेव। `आत्मा वै पुत्रनामासि`(आश्व.सू.1।15) इति श्रुतेः। विजज्ञे सुषुवे। विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वर्तते। यथाह भगवान्पाणिनिः-`समां समां विजायते` इति ॥", "ch": null, "anv": "तेन ईश्वरेण विश्वेश्वरम् आराध्य, क्षितेः विश्वसहः विजज्ञे । विश्व-सखः आत्मज-मूर्तिः आत्मा (सः) समग्राम् विश्वंभराम् पातुम् सहः (अभवत्) ।", "es": "By that king (Vyushitashva), having worshipped Lord Shiva, Vishvasaha was born as the lord of the earth. That soul, appearing in the form of a son and a friend to all, was capable of protecting the entire world.", "pc": [{"w": "आराध्य", "p": [{"l": "राध्", "inf": "आराध्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "Having worshipped"}, {"w": "विश्वेश्वरम्", "p": [{"l": "विश्व"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.1"}], "e": "the Lord of the Universe (Shiva)"}, {"w": "ईश्वरेण", "p": [{"l": "ईश्वर", "cn": "3.1"}], "e": "by the king"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "क्षितेः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "6.1"}], "e": "of the earth"}, {"w": "विश्वसहः", "p": [{"l": "विश्वसह", "cn": "1.1"}], "e": "Vishvasaha"}, {"w": "विजज्ञे", "p": [{"l": "जन्", "fin": "विजज्ञे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["वि"]}], "e": "was born"}, {"w": "पातुम्", "p": [{"l": "पा", "inf": "पातुम्", "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to protect"}, {"w": "सहः", "p": [{"l": "सह", "cn": "1.1"}], "e": "capable"}, {"w": "विश्वसखः", "p": [{"l": "विश्व"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "a friend to the universe"}, {"w": "समग्राम्", "p": [{"l": "समग्र", "cn": "2.1"}], "e": "the entire"}, {"w": "विश्वंभराम्", "p": [{"l": "विश्वंभरा", "cn": "2.1"}], "e": "earth"}, {"w": "आत्मजमूर्तिः", "p": [{"l": "आत्मज"}, {"l": "मूर्ति", "cn": "1.1"}], "e": "in the form of a son"}, {"w": "आत्मा", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "the soul"}]},
{"c": "18", "n": "25", "i": 1483, "v": "अंशे हिरण्याक्षरिपोः स जाते हिरण्यनाभे तनये नयज्ञः । द्विषामसह्यः सुतरां तरूणां हिरण्यरेता इव सानिलोऽभूत् ॥", "mn": "अंश इति॥ नयज्ञो नीतिज्ञः स विश्वसहः। हिरण्याक्षरिपीर्विष्णोरंशे। हिरण्यनाभे तन्नाम्नि तनये जाते सति। तरूणां सानिलो हिरण्यरेता हुतभुगिव। द्विषां सुतरामसह्योऽभूत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "हिरण्याक्ष-रिपोः अंशे, नयज्ञः सः हिरण्यनाभे तनये जाते (सति), स-अनिलः हिरण्यरेताः इव, तरूणाम् (इव) द्विषाम् सुतराम् असह्यः अभूत् ।", "es": "When his son Hiranyanabha—an expert in polity and a partial incarnation of Vishnu—was born, King Vishvasaha became exceedingly unbearable to his enemies, just as fire accompanied by wind is to trees.", "pc": [{"w": "अंशे", "p": [{"l": "अंश", "cn": "7.1"}], "e": "as a partial incarnation"}, {"w": "हिरण्याक्षरिपोः", "p": [{"l": "हिरण्याक्ष"}, {"l": "रिपु", "cn": "6.1"}], "e": "of the enemy of Hiranyaksha (Vishnu)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Vishvasaha)"}, {"w": "जाते", "p": [{"l": "जन्", "inf": "जात", "s": ["क्त"], "cn": "7.1"}], "e": "was born"}, {"w": "हिरण्यनाभे", "p": [{"l": "हिरण्यनाभ", "cn": "7.1"}], "e": "Hiranyanabha"}, {"w": "तनये", "p": [{"l": "तनय", "cn": "7.1"}], "e": "the son"}, {"w": "नयज्ञः", "p": [{"l": "नय"}, {"l": "ज्ञ", "cn": "1.1"}], "e": "expert in polity"}, {"w": "द्विषाम्", "p": [{"l": "द्विष्", "cn": "6.3"}], "e": "for enemies"}, {"w": "असह्यः", "p": [{"l": "असह्य", "cn": "1.1"}], "e": "unbearable"}, {"w": "सुतराम्", "p": [{"l": "सुतराम्"}], "e": "exceedingly"}, {"w": "तरूणाम्", "p": [{"l": "तरु", "cn": "6.3"}], "e": "for trees"}, {"w": "हिरण्यरेताः", "p": [{"l": "हिरण्यरेतस्", "cn": "1.1"}], "e": "fire"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "सानिलः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अनिल", "cn": "1.1"}], "e": "with wind"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "18", "n": "26", "i": 1484, "v": "पिता पितॄणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सुः । राजानमाजानुविलम्बिबाहुं कृत्वा कृती वल्कलवान्बभूव ॥", "mn": "पितेति॥ पितॄणामनृणः। निवृत्तपितॄण इत्यर्थः। `प्रजया पितृभ्यः` इति श्रुतेः। अत एव कृती। कृतकृत्य इत्यर्थः। पिता विश्वसहोऽन्ते वयसि बाधकेऽनन्तान्यविनाशानि सुखानि लिप्सुः। मुमुक्षुरित्यर्थः। आजानुविलम्बिबाहुं दीर्घबाहुम्। भाग्यसंपन्‌नमिति भावः। तं हिरण्यनाभं राजानं कृत्वा बल्कलवान्बभूव। वनं गत इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पितॄणाम् अनृणः कृती पिता, अन्ते वयसि अनन्तानि सुखानि लिप्सुः (सन्), आजानु-विलम्बि-बाहुम् तम् राजानम् कृत्वा, वल्कलवान् बभूव ।", "es": "Having cleared his debt to the ancestors by begetting a son, the accomplished father (Vishvasaha), desiring infinite bliss in his old age, made his long-armed son the king and became a bark-clad ascetic.", "pc": [{"w": "पिता", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "1.1"}], "e": "The father"}, {"w": "पितॄणाम्", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.3"}], "e": "to the ancestors"}, {"w": "अनृणः", "p": [{"l": "अनृण", "cn": "1.1"}], "e": "free from debt"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अन्ते", "p": [{"l": "अन्त", "cn": "7.1"}], "e": "in the final"}, {"w": "वयसि", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "7.1"}], "e": "stage of life"}, {"w": "अनन्तानि", "p": [{"l": "अनन्त", "cn": "2.3"}], "e": "endless"}, {"w": "सुखानि", "p": [{"l": "सुख", "cn": "2.3"}], "e": "bliss"}, {"w": "लिप्सुः", "p": [{"l": "लभ्", "inf": "लिप्सु", "s": ["सन्", "उ"], "cn": "1.1"}], "e": "desirous of obtaining"}, {"w": "राजानम्", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "2.1"}], "e": "king"}, {"w": "आजानुविलम्बिबाहुं", "p": [{"l": "आजानु"}, {"l": "विलम्बिन्"}, {"l": "बाहु", "cn": "2.1"}], "e": "whose arms reached his knees"}, {"w": "कृत्वा", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत्वा", "s": ["क्त्वा"]}], "e": "having made"}, {"w": "कृती", "p": [{"l": "कृतिन्", "cn": "1.1"}], "e": "the accomplished one"}, {"w": "वल्कलवान्", "p": [{"l": "वल्कलवत्", "cn": "1.1"}], "e": "wore bark garments"}, {"w": "बभूव", "p": [{"l": "भू", "fin": "बभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "became"}]},
{"c": "18", "n": "27", "i": 1485, "v": "कौसल्य इत्युत्तरकोसलानां पत्युः पतङ्गान्वयभूषणस्य । तस्यौरसः सोमसुतः सुतोऽभून्नेत्रोत्सवः सोम इव द्वितीयः ॥", "mn": "कौसल्य इति॥ उत्तरकोसलानां पत्युः पतङ्गन्वयभूषणस्य सूर्यशाभरणस्य सोमसुतः सोमं सुतवतः। यज्वन इत्यर्थःथ। `सोमे सुञः` (पा.3।2।90) इति क्विप्। तस्य हिरण्यनाभस्य द्वितीयः सोमश्चन्द्र इव। नेत्रोत्सवो नयनानन्दकरः कौसल्य इति प्रसिद्ध औरसो धर्मपत्नीजः सुतोऽभूत् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "उत्तर-कोसलानाम् पत्युः, पतङ्ग-अन्वय-भूषणस्य तस्य (हिरण्यनाभस्य) सोम-सुतः, द्वितीयः सोमः इव नेत्र-उत्सवः, कौसल्यः इति औरसः सुतः अभूत् ।", "es": "To that king Hiranyanabha, lord of the North Kosalas and an ornament of the Solar dynasty, a legitimate son named Kausalya was born from a Soma sacrifice. He was a delight to the eyes, like a second moon.", "pc": [{"w": "कौसल्यः", "p": [{"l": "कौसल्य", "cn": "1.1"}], "e": "Kausalya"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus named"}, {"w": "उत्तरकोसलानां", "p": [{"l": "उत्तर"}, {"l": "कोसल", "cn": "6.3"}], "e": "of the North Kosalas"}, {"w": "पत्युः", "p": [{"l": "पति", "cn": "6.1"}], "e": "of the lord"}, {"w": "पतङ्गान्वयभूषणस्य", "p": [{"l": "पतङ्ग"}, {"l": "अन्वय"}, {"l": "भूषण", "cn": "6.1"}], "e": "who was an ornament of the Solar dynasty"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "औरसः", "p": [{"l": "औरस", "cn": "1.1"}], "e": "legitimate"}, {"w": "सोमसुतः", "p": [{"l": "सोम"}, {"l": "सुत", "cn": "1.1"}], "e": "born of a Soma sacrifice"}, {"w": "सुतः", "p": [{"l": "सुत", "cn": "1.1"}], "e": "son"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was born"}, {"w": "नेत्रोत्सवः", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "उत्सव", "cn": "1.1"}], "e": "a festival for the eyes"}, {"w": "सोमः", "p": [{"l": "सोम", "cn": "1.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्वितीयः", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "1.1"}], "e": "a second"}]},
{"c": "18", "n": "28", "i": 1486, "v": "यशोभिराब्रह्मसभं प्रकाशः स ब्रह्मभूयं गतिमाजगाम । ब्रह्मिष्ठमाधाय निजेऽधिकारे ब्रह्मिष्ठमेव स्वतनुप्रसूतम् ॥", "mn": "यशोभिरिति॥ आ ब्रह्मसभाया आब्रह्मसभं ब्रह्मसदनपर्यन्तम्। अभिविधावव्ययीभावः। यशोभिः। प्रकाशः प्रसिद्धः, स कौसल्योऽतिशयेन ब्रह्मवन्तं ब्रह्मिष्ठम्। ब्रह्मविदमित्यर्थः। `ब्रह्म`शब्दान्मतुबन्तादिष्ठन्प्रत्यये `विन्मतोर्लुक्` (पा.5।3।65) इति मतुपो लुक्। `नस्तद्धिते` (पा.6।4।144) इति टिलोपः। ब्रह्मिष्ठं ब्रह्मिष्ठाख्यं स्वतनुप्रसूतं स्वात्मजमेव निजे स्वकीयेऽधिकारे प्रजापालनकृत्ये। आधाय निधाय। ब्रह्मणो भावो ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं तदेव गतिस्तामाजगाम। मुक्तोऽभूदित्यर्थः। `स्याद्द्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वम्` इत्यमरः। भुवो भावे क्यप् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यशोभिः आ-ब्रह्म-सभम् प्रकाशः सः, ब्रह्मिष्ठम् एव स्व-तनु-प्रसूतम् ब्रह्मिष्ठम् निजे अधिकारे आधाय, ब्रह्म-भूयम् गतिम् आजगाम ।", "es": "That king Kausalya, whose fame shone up to the assembly of Brahma, attained the state of final liberation. He did so after installing his own son, Brahmishtha, who was also supremely devoted to Brahman, in his kingdom.", "pc": [{"w": "यशोभिः", "p": [{"l": "यशस्", "cn": "3.3"}], "e": "with his glories"}, {"w": "आब्रह्मसभं", "p": [{"l": "आब्रह्मसभम्"}], "e": "up to the assembly of Brahma"}, {"w": "प्रकाशः", "p": [{"l": "प्रकाश", "cn": "1.1"}], "e": "resplendent"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "ब्रह्मभूयं", "p": [{"l": "ब्रह्म"}, {"l": "भूय", "cn": "2.1"}], "e": "the state of Brahman"}, {"w": "गतिम्", "p": [{"l": "गति", "cn": "2.1"}], "e": "state"}, {"w": "आजगाम", "p": [{"l": "गम्", "fin": "आजगाम", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["आ"]}], "e": "attained"}, {"w": "ब्रह्मिष्ठम्", "p": [{"l": "ब्रह्मिष्ठ", "cn": "2.1"}], "e": "Brahmishtha"}, {"w": "आधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "आधाय", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["आ"]}], "e": "having installed"}, {"w": "निजे", "p": [{"l": "निज", "cn": "7.1"}], "e": "in his own"}, {"w": "अधिकारे", "p": [{"l": "अधिकार", "cn": "7.1"}], "e": "sovereignty"}, {"w": "ब्रह्मिष्ठम्", "p": [{"l": "ब्रह्मिष्ठ", "cn": "2.1"}], "e": "most devoted to Brahman"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "स्वतनुप्रसूतम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "तनु"}, {"l": "प्रसूत", "inf": "प्रसूत", "pl": "सू", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "born of his own body"}]},
{"c": "18", "n": "29", "i": 1487, "v": "तस्मिन्कुलापीडनिभे विपीडं सम्यङ्महीं शासति शासनाङ्काम् । प्रजाश्चिरं सुप्रजसि प्रजेशे ननन्दुरानन्दजलाविलाक्ष्यः ॥", "mn": "तस्मिन्निति॥ कुलापीडनिभे कुलशेखरतुल्ये। `वैकक्षकं तु तत्। यत्तिर्यक्क्षिप्तमुरसि शिखास्वापीडशेखरौ` इत्यमरः (अ.को.2|6|137)। सुप्रजसि सत्संतानवति। `नित्यमसिच्प्रजामेधयोः`(5।4।122) इत्यसिच्प्रत्ययः। तस्मिन् प्रजेशे प्रजेश्वरे ब्रह्मिष्ठे शासनाङ्कां शासनचिह्नां महीं विपीडं निर्बाधं यथा तथा सम्यक्शासति सति। आनन्दजलाविलाक्ष्य आनन्दबाष्पाकुलनेत्राः प्रजाश्चिरं ननन्दुः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "कुल-आपीड-निभे, सु-प्रजसि, प्रज-ईशे तस्मिन् शासन-अङ्काम् महीम् विपीडम् सम्यक् शासति (सति), प्रजाः आनन्द-जल-आविल-अक्ष्यः (सत्यः) चिरम् ननन्दुः ।", "es": "While that king Brahmishtha—a crest-jewel to his dynasty, blessed with good children, and lord of his people—ruled the earth marked by his edicts justly and without oppression, his subjects rejoiced for a long time, their eyes blurred with tears of joy.", "pc": [{"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "While he"}, {"w": "कुलापीडनिभे", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "आपीड"}, {"l": "निभ", "cn": "7.1"}], "e": "who was like a crest-jewel of his dynasty"}, {"w": "विपीडं", "p": [{"l": "विपीडम्"}], "e": "without oppression"}, {"w": "सम्यक्", "p": [{"l": "सम्यक्"}], "e": "properly"}, {"w": "महीं", "p": [{"l": "मही", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "शासति", "p": [{"l": "शास्", "inf": "शासत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}], "e": "was ruling"}, {"w": "शासनाङ्काम्", "p": [{"l": "शासन"}, {"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "marked by his edicts"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "1.3"}], "e": "the subjects"}, {"w": "चिरं", "p": [{"l": "चिरम्"}], "e": "for a long time"}, {"w": "सुप्रजसि", "p": [{"l": "सुप्रजस्", "cn": "7.1"}], "e": "blessed with good progeny"}, {"w": "प्रजेशे", "p": [{"l": "प्रजा"}, {"l": "ईश", "cn": "7.1"}], "e": "the lord of subjects"}, {"w": "ननन्दुः", "p": [{"l": "नन्द्", "fin": "ननन्दुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "rejoiced"}, {"w": "आनन्दजलाविलाक्ष्यः", "p": [{"l": "आनन्द"}, {"l": "जल"}, {"l": "आविल"}, {"l": "अक्षि", "cn": "1.3"}], "e": "with eyes blurred by tears of joy"}]},
{"c": "18", "n": "30", "i": 1488, "v": "पात्रीकृतात्मा गुरुसेवनेन स्पष्टाकृतिः पत्ररथेन्द्रकेतोः । तं पुत्रिणां पुष्करपत्रनेत्रः पुत्रः समारोपयदग्नसंख्याम् ॥", "mn": "पात्रीकृतेति॥ गुरुसेवनेन पित्रादिशुश्रूषया पात्रीकृतात्मा योग्यीकृतात्मा। `योग्यभाजनयोः पात्रम्` इत्यमरः (अ.को.3|3|187)। पत्ररथेन्द्रकेतोर्गरुडध्वजस्य स्पष्टाकृतिः स्पष्टवपुः। तत्सरूप इत्यर्थः। `आकृतिः तथिता रूपे सामान्यवपुषोरपि` इति विश्वः। पुष्करपत्रनेत्रः पद्मदलाक्षः पुत्रः पुत्राख्यो राजा। यद्वा, -`पुत्र` शब्द आवर्तनीयः। पुत्रः पुत्राख्यः पुत्रः सुतः। तं ब्रह्मिष्ठं पुत्रिणामग्रसंख्यां समारोपयत्। अग्रगण्यं चकारेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "गुरु-सेवनेन पात्री-कृत-आत्मा, पत्र-रथ-इन्द्र-केतोः स्पष्ट-आकृतिः, पुष्कर-पत्र-नेत्रः पुत्रः तम् पुत्रिणाम् अग्र-संख्याम् समारोपयत् ।", "es": "His son, named Putra, whose soul was purified by serving his elders, who clearly manifested the form of Vishnu, and who had eyes like lotus petals, caused his father Brahmishtha to attain the foremost rank among all fathers.", "pc": [{"w": "पात्रीकृतात्मा", "p": [{"l": "पात्री"}, {"l": "कृत"}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "one whose soul was purified"}, {"w": "गुरुसेवनेन", "p": [{"l": "गुरु"}, {"l": "सेवन", "cn": "3.1"}], "e": "by serving his elders"}, {"w": "स्पष्टाकृतिः", "p": [{"l": "स्पष्ट"}, {"l": "आकृति", "cn": "1.1"}], "e": "of clear form"}, {"w": "पत्ररथेन्द्रकेतोः", "p": [{"l": "पत्ररथ"}, {"l": "इन्द्र"}, {"l": "केतु", "cn": "6.1"}], "e": "of Vishnu (whose banner is Garuda)"}, {"w": "तं", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (his father)"}, {"w": "पुत्रिणां", "p": [{"l": "पुत्रिन्", "cn": "6.3"}], "e": "among those with sons"}, {"w": "पुष्करपत्रनेत्रः", "p": [{"l": "पुष्कर"}, {"l": "पत्र"}, {"l": "नेत्र", "cn": "1.1"}], "e": "the lotus-petal-eyed"}, {"w": "पुत्रः", "p": [{"l": "पुत्र", "cn": "1.1"}], "e": "Putra"}, {"w": "समारोपयत्", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "समारोपयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["सम्", "आ"], "s": ["णिच्"]}], "e": "caused to ascend"}, {"w": "अग्रसंख्याम्", "p": [{"l": "अग्र"}, {"l": "संख्या", "cn": "2.1"}], "e": "to the foremost rank"}]},
{"c": "18", "n": "31", "i": 1489, "v": "वंशस्थितिं वंशकरेण तेन संभाव्य भावी स सखा मघोनः । उपस्पृशन्स्पर्शनिवृत्तलौल्यस्त्रिपुष्करेषु त्रिदशत्वमाप ॥", "mn": "वंशेति॥ स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयाः। तेभ्यो निवृत्तलौल्यो निवृत्ततृष्णः। अत एव मघोन इन्द्रस्य सखा मित्रं भावी भविष्यन्। स्वर्गं जिगमिषुरित्यर्थः। स ब्रह्मिष्णो वंशकरेण वंशप्रवर्तकेन तेन पुत्रेण वंशस्थितिं कुलप्रतिष्ठां संभाव्य संपाद्य। त्रिषु पुष्करेषु तीर्थविशेषेषु। `दिक्संख्ये संज्ञायाम्` (पा.2।1।57) इति समासः। उपस्पृशन् स्नानं कुर्वन्। त्रिदशत्वं देवभूयमाप ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "भावी मघोनः सखा सः (ब्रह्मिष्ठः), वंश-करेण तेन वंश-स्थितिम् सम्भाव्य, स्पर्श-निवृत्त-लौल्यः (सन्) त्रि-पुष्करेषु उपस्पृशन् त्रिदशत्वम् आप ।", "es": "That king Brahmishtha, destined to become a friend of Indra, secured the continuation of his lineage through that son. Then, having become free from the craving for sensory pleasures, he attained divinity while performing ablutions at the three sacred Pushkara lakes.", "pc": [{"w": "वंशस्थितिं", "p": [{"l": "वंश"}, {"l": "स्थिति", "cn": "2.1"}], "e": "the continuation of the dynasty"}, {"w": "वंशकरेण", "p": [{"l": "वंश"}, {"l": "कर", "cn": "3.1"}], "e": "by the dynasty-perpetuator"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that (son)"}, {"w": "संभाव्य", "p": [{"l": "भू", "inf": "संभाव्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["सम्"]}], "e": "having ensured"}, {"w": "भावी", "p": [{"l": "भाविन्", "cn": "1.1"}], "e": "destined to be"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he (Brahmishtha)"}, {"w": "सखा", "p": [{"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "a friend"}, {"w": "मघोनः", "p": [{"l": "मघवन्", "cn": "6.1"}], "e": "of Indra"}, {"w": "उपस्पृशन्", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "उपस्पृशत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["उप"], "cn": "1.1"}], "e": "performing ablutions"}, {"w": "स्पर्शनिवृत्तलौल्यः", "p": [{"l": "स्पर्श"}, {"l": "निवृत्त"}, {"l": "लौल्य", "cn": "1.1"}], "e": "one whose craving for sensory pleasures had ceased"}, {"w": "त्रिपुष्करेषु", "p": [{"l": "त्रि"}, {"l": "पुष्कर", "cn": "7.3"}], "e": "at the three Pushkara lakes"}, {"w": "त्रिदशत्वम्", "p": [{"l": "त्रिदश"}, {"l": "त्व", "cn": "2.1"}], "e": "divinity"}, {"w": "आप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "attained"}]},
{"c": "18", "n": "32", "i": 1490, "v": "तस्य प्रभानिर्जितपुष्परागं पौष्यां तिथौ पुष्यमसूत पत्नी । तस्मिन्नपुष्यन्नुदिते समग्रां पुष्टिं जनाः पुष्य इव द्वितीये ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्य पुत्राख्यस्य पत्नी पौष्यां पुष्यनक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां तिथौ। `पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पौषी` इत्यमरः। `नक्षत्रेण युक्तः कालः` (पा.4।2।3) इत्यण्प्रत्ययः। `टिड्ढाणञ्-` (पा.4।1।15) इत्यादिना ङीप्। प्रभया निर्जितः पुष्परागो मणिविशेषो येन तं पुष्यं पुष्याख्यमसूत। द्वितीये पुष्ये पुष्यनक्षत्र इव तस्मिन्नुदिते सति जनः समग्रां पुष्टिं वृद्धिमपुष्यन् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "तस्य पत्नी पौष्याम् तिथौ प्रभा-निर्जित-पुष्प-रागम् पुष्यम् असूत । तस्मिन् उदिते (सति), जनाः द्वितीये पुष्ये इव समग्राम् पुष्टिम् अपुष्यन् ।", "es": "The wife of King Putra gave birth to a son named Pushya on the full moon day of the Pausha month, whose brilliance surpassed that of a topaz. When he was born, the people attained complete prosperity, as if from the rising of a second Pushya constellation.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "प्रभानिर्जितपुष्परागं", "p": [{"l": "प्रभा"}, {"l": "निर्जित", "inf": "निर्जित", "pl": "जि", "vp": ["निर्"], "s": ["क्त"]}, {"l": "पुष्पराग", "cn": "2.1"}], "e": "who outshone the lustre of a topaz"}, {"w": "पौष्यां", "p": [{"l": "पौषी", "cn": "7.1"}], "e": "on the Pausha"}, {"w": "तिथौ", "p": [{"l": "तिथि", "cn": "7.1"}], "e": "lunar day"}, {"w": "पुष्यम्", "p": [{"l": "पुष्य", "cn": "2.1"}], "e": "Pushya"}, {"w": "असूत", "p": [{"l": "सू", "fin": "असूत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "gave birth to"}, {"w": "पत्नी", "p": [{"l": "पत्नी", "cn": "1.1"}], "e": "wife"}, {"w": "तस्मिन्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}], "e": "When he"}, {"w": "अपुष्यन्", "p": [{"l": "पुष्", "fin": "अपुष्यन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "attained"}, {"w": "उदिते", "p": [{"l": "इ", "inf": "उदित", "s": ["क्त"], "vp": ["उत्"], "cn": "7.1"}], "e": "arose (was born)"}, {"w": "समग्राम्", "p": [{"l": "समग्र", "cn": "2.1"}], "e": "complete"}, {"w": "पुष्टिं", "p": [{"l": "पुष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "prosperity"}, {"w": "जनाः", "p": [{"l": "जन", "cn": "1.3"}], "e": "the people"}, {"w": "पुष्ये", "p": [{"l": "पुष्य", "cn": "7.1"}], "e": "the Pushya constellation"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्वितीये", "p": [{"l": "द्वितीय", "cn": "7.1"}], "e": "a second"}]},
{"c": "18", "n": "33", "i": 1491, "v": "महीं महेच्छः परिकीर्य सूनौ मनीषिणे जैमिनयेऽर्पितात्मा । तस्मात्सयोगादधिगम्य योगमजन्मनेऽकल्पत जन्मभीरुः ॥", "mn": "महीमिति॥ महेच्छो महाशयः। `महेच्छस्तु महाशयः` इत्यमरः (अ.को.3|1|3)। जन्मभीरुः संसारभीरुः स पुत्रः सूनौ महीं परिकीर्य विसृज्य मनीषिणे ब्रह्मविद्याविदुषे जैमिनये मुनयेऽर्पितात्मा। शिष्यभूतः सन्नित्यर्थः। सयोगाद्योगिनस्तस्माज्जैमिनेर्योगं योगविद्यामधिगम्याजन्मने जन्मनिवृत्तये मोक्षायाकल्पत समपद्यत। क्लृपेः संपद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या। मुक्तोऽभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "महा-इच्छः जन्म-भीरुः (पुत्रः) मनीषिणे सूनौ (पुष्ये) महीम् परिकीर्य, जैमिनये अर्पित-आत्मा (सन्), तस्मात् संयोगात् योगम् अधिगम्य, अजन्मने अकल्पत ।", "es": "The high-minded King Putra, who feared rebirth, entrusted the earth to his wise son Pushya. He then surrendered himself to the sage Jaimini and, through that association, mastered Yoga and became fit for liberation from the cycle of birth.", "pc": [{"w": "महीं", "p": [{"l": "मही", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "महेच्छः", "p": [{"l": "महत्"}, {"l": "इच्छा", "cn": "1.1"}], "e": "The high-minded"}, {"w": "परिकीर्य", "p": [{"l": "कॄ", "inf": "परिकीर्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["परि"]}], "e": "having entrusted"}, {"w": "सूनौ", "p": [{"l": "सूनु", "cn": "7.1"}], "e": "to his son"}, {"w": "मनीषिणे", "p": [{"l": "मनीषिन्", "cn": "7.1"}], "e": "the wise"}, {"w": "जैमिनये", "p": [{"l": "जैमिनि", "cn": "4.1"}], "e": "to Jaimini"}, {"w": "अर्पितात्मा", "p": [{"l": "अर्पित", "inf": "अर्पित", "pl": "ऋ", "s": ["णिच्", "क्त"]}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "having surrendered himself"}, {"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from that"}, {"w": "संयोगात्", "p": [{"l": "संयोग", "cn": "5.1"}], "e": "association"}, {"w": "अधिगम्य", "p": [{"l": "गम्", "inf": "अधिगम्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अधि"]}], "e": "having attained"}, {"w": "योगम्", "p": [{"l": "योग", "cn": "2.1"}], "e": "Yoga"}, {"w": "अजन्मने", "p": [{"l": "अजन्मन्", "cn": "4.1"}], "e": "for non-rebirth"}, {"w": "अकल्पत", "p": [{"l": "कॢप्", "fin": "अकल्पत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "became fit"}, {"w": "जन्मभीरुः", "p": [{"l": "जन्म"}, {"l": "भीरु", "cn": "1.1"}], "e": "one who feared rebirth"}]},
{"c": "18", "n": "34", "i": 1492, "v": "ततः परं तत्प्रभवः प्रपेदे ध्रुवोपमेयो ध्रुवसंधिरुर्वीम् । यस्मिन्नभूज्ज्यायसि सत्यसंधे संधिर्ध्रुवः संनमतामरीणाम् ॥", "mn": "तत इति॥ ततः परं स पुष्यः प्रभवः कारणं यस्य स तत्प्रभवः। तदात्मज इत्यर्थः। ध्रुवेणौत्तानपादिनोपमेयः। `ध्रुव औत्तानपादिः स्यात्` इत्यमरः (अ.को.1|3|22)। ध्रुवसंधिरुर्वीं प्रपेदे। ज्यायसि श्रेष्ठे सत्यसंधे सत्यप्रतिज्ञे यस्मिन् ध्रुवसंधौ संनमताम्, अनुद्धतानामित्यर्थः। अरीणां संधिर्ध्रुवः स्थिरोऽभूत्। ततः सार्थकनामेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "ततः परम्, ध्रुव-उपमेयः तत्-प्रभवः ध्रुव-संधिः उर्वीम् प्रपेदे । ज्यायसि सत्य-संधे यस्मिन् (शासति सति), संनमताम् अरीणाम् ध्रुवः संधिः अभूत् ।", "es": "After Pushya, his son Dhruvasandhi, who was comparable to the pole star, obtained the earth. When he, the most excellent and true to his word, was ruling, a firm and lasting treaty was established with the enemies who submitted to him.", "pc": [{"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "After that"}, {"w": "परं", "p": [{"l": "परम्"}], "e": "then"}, {"w": "तत्प्रभवः", "p": [{"l": "तत्"}, {"l": "प्रभव", "cn": "1.1"}], "e": "his son"}, {"w": "प्रपेदे", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "obtained"}, {"w": "ध्रुवोपमेयः", "p": [{"l": "ध्रुव"}, {"l": "उपमेय", "cn": "1.1"}], "e": "comparable to the pole star"}, {"w": "ध्रुवसंधिः", "p": [{"l": "ध्रुव"}, {"l": "संधि", "cn": "1.1"}], "e": "Dhruvasandhi"}, {"w": "उर्वीम्", "p": [{"l": "उर्वी", "cn": "2.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "यस्मिन्", "p": [{"l": "यद्", "cn": "7.1"}], "e": "while whom"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "ज्यायसि", "p": [{"l": "ज्यायस्", "cn": "7.1"}], "e": "the most excellent"}, {"w": "सत्यसंधे", "p": [{"l": "सत्य"}, {"l": "संध", "cn": "7.1"}], "e": "true to his promise"}, {"w": "संधिः", "p": [{"l": "संधि", "cn": "1.1"}], "e": "a treaty"}, {"w": "ध्रुवः", "p": [{"l": "ध्रुव", "cn": "1.1"}], "e": "firm"}, {"w": "संनमताम्", "p": [{"l": "नम्", "inf": "संनमत", "s": ["शतृ"], "vp": ["सम्"], "cn": "6.3"}], "e": "of the bowing"}, {"w": "अरीणाम्", "p": [{"l": "अरि", "cn": "6.3"}], "e": "enemies"}]},
{"c": "18", "n": "35", "i": 1493, "v": "सुते शिशावेव सुदर्शनाख्ये दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने सः । मृगायताक्षो मृगयाविहारी सिंहादवापद्विपदं नृसिंहः ॥", "mn": "सुत इति॥ मृगायताक्षो नृसिंहः पुरुषश्रेष्ठः स ध्रुवसंधिर्दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने प्रतिपञ्चन्द्रनिभे सुदर्शनाख्ये सुते शिशौ सत्येव मृगयाविहारी सन्, सिंहाद्विपदं मरणमवापत्। व्यसनासक्तिरनर्थावहेति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः नृ-सिंहः मृग-आयत-अक्षः मृगया-विहारी (सन्), सुदर्शन-आख्ये दर्श-अत्यय-इन्दु-प्रिय-दर्शने सुते शिशौ एव (सति), सिंहात् विपदम् अवापत् ।", "es": "While his son named Sudarshana—who was as pleasant to behold as the moon just after the new moon day—was still a child, that lion among men, Dhruvasandhi, who had large deer-like eyes and was fond of hunting, was killed by a lion.", "pc": [{"w": "सुते", "p": [{"l": "सुत", "cn": "7.1"}], "e": "while his son"}, {"w": "शिशौ", "p": [{"l": "शिशु", "cn": "7.1"}], "e": "was a child"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "सुदर्शनाख्ये", "p": [{"l": "सुदर्शन"}, {"l": "आख्य", "cn": "7.1"}], "e": "named Sudarshana"}, {"w": "दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने", "p": [{"l": "दर्श"}, {"l": "अत्यय"}, {"l": "इन्दु"}, {"l": "प्रिय"}, {"l": "दर्शन", "cn": "7.1"}], "e": "who was as pleasant to see as the moon after the new-moon day"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "मृगायताक्षः", "p": [{"l": "मृग"}, {"l": "आयत"}, {"l": "अक्षि", "cn": "1.1"}], "e": "with large deer-like eyes"}, {"w": "मृगयाविहारी", "p": [{"l": "मृगया"}, {"l": "विहारिन्", "cn": "1.1"}], "e": "fond of hunting"}, {"w": "सिंहात्", "p": [{"l": "सिंह", "cn": "5.1"}], "e": "from a lion"}, {"w": "अवापत्", "p": [{"l": "आप्", "fin": "अवाप", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1", "vp": ["अव"]}], "e": "met"}, {"w": "विपदं", "p": [{"l": "विपद्", "cn": "2.1"}], "e": "with calamity"}, {"w": "नृसिंहः", "p": [{"l": "नृ"}, {"l": "सिंह", "cn": "1.1"}], "e": "the lion among men"}]},
{"c": "18", "n": "36", "i": 1494, "v": "स्वर्गामिनस्तस्य तमैकमत्यादमात्यवर्गः कुलतन्तुमेकम् । अनाथदीनाः प्रकृतीरवेक्ष्य साकेतनाथं विधिवञ्चकार ॥", "mn": "स्वरिति॥ स्वर्गामिनः स्वर्यातस्य तस्य ध्रुवसंधेरमात्यवर्गः। अनाथा नाथहीना अत एव दीनाः शोच्याः प्रकृतीः प्रजा अवेक्ष्य। कुलतन्तुं कुलावलम्बनमेकमद्वितीयं तं सुदर्शनम्। ऐकमत्याद्विधिवत् साकेतनाथमयोध्याधीश्वरं चकार ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अमात्य-वर्गः स्वर्ग-आमिनः तस्य एकम् कुल-तन्तुम् तम्, अनाथ-दीनाः प्रकृतीः अवेक्ष्य, ऐक-मत्यात् विधिवत् साकेत-नाथम् चकार ।", "es": "Seeing the helpless and miserable subjects, the council of ministers unanimously and according to prescribed rites, made the young Sudarshana—the sole heir and lineage-thread of the deceased king—the new lord of Saketa (Ayodhya).", "pc": [{"w": "स्वर्गामिनः", "p": [{"l": "स्वर्ग"}, {"l": "गामिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who had gone to heaven"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him (Sudarshana)"}, {"w": "ऐकमत्यात्", "p": [{"l": "ऐकमत्य", "cn": "5.1"}], "e": "unanimously"}, {"w": "अमात्यवर्गः", "p": [{"l": "अमात्य"}, {"l": "वर्ग", "cn": "1.1"}], "e": "The council of ministers"}, {"w": "कुलतन्तुम्", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "तन्तु", "cn": "2.1"}], "e": "the thread of the dynasty"}, {"w": "एकम्", "p": [{"l": "एक", "cn": "2.1"}], "e": "the only"}, {"w": "अनाथदीनाः", "p": [{"l": "अनाथ"}, {"l": "दीन", "cn": "2.3"}], "e": "helpless and miserable"}, {"w": "प्रकृतीः", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "2.3"}], "e": "subjects"}, {"w": "अवेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "अवेक्ष्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "having seen"}, {"w": "साकेतनाथं", "p": [{"l": "साकेत"}, {"l": "नाथ", "cn": "2.1"}], "e": "the lord of Saketa"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to rites"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "made"}]},
{"c": "18", "n": "37", "i": 1495, "v": "नवेन्दुना तन्नभसोपमेयं शावैकसिंहेन च काननेन । रघोः कुलं कुड्मलपुष्करेण तोयेन चाप्रौढनरेन्द्रमासीत् ॥", "mn": "नवेति॥ अप्रौढनरेन्द्रं तद्रघोः कुलं नवेन्दुना बालचन्द्रेण नभसा व्योम्ना। शावः शिशुरेकः सिंहो यस्मिन्। `पृथुकः शावकः शिशुः` इत्यमरः (अ.को.2|5|40)। तेन काननेन च। कुड्मलं कुड्मलावस्थं पुष्करं पङ्कजं यस्मिंस्तेन तोयेन चोपमेयमुपमातुमर्हम्। आसीत्। नवेन्द्वाद्युपमानेन तस्य वर्धिष्णुताशौर्यश्रीमत्त्वानि सूचितानि ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अप्रौढ-नरेन्द्रम् तत् रघोः कुलम् नव-इन्दुना नभसा, शाव-एक-सिंहेन काननेन, कुड्मल-पुष्करेण तोयेन च उपमेयम् आसीत् ।", "es": "The dynasty of Raghu, with its young king Sudarshana, was comparable to the sky graced by a new moon, a forest inhabited by a single lion cub, and a pond adorned with a budding lotus.", "pc": [{"w": "नवेन्दुना", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "इन्दु", "cn": "3.1"}], "e": "with a new moon"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "That"}, {"w": "नभसा", "p": [{"l": "नभस्", "cn": "3.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "उपमेयं", "p": [{"l": "उपमेय", "cn": "1.1"}], "e": "was comparable"}, {"w": "शावैकसिंहेन", "p": [{"l": "शाव"}, {"l": "एक"}, {"l": "सिंह", "cn": "3.1"}], "e": "with a single lion cub"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "काननेन", "p": [{"l": "कानन", "cn": "3.1"}], "e": "a forest"}, {"w": "रघोः", "p": [{"l": "रघु", "cn": "6.1"}], "e": "of Raghu"}, {"w": "कुलं", "p": [{"l": "कुल", "cn": "1.1"}], "e": "dynasty"}, {"w": "कुड्मलपुष्करेण", "p": [{"l": "कुड्मल"}, {"l": "पुष्कर", "cn": "3.1"}], "e": "with a budding lotus"}, {"w": "तोयेन", "p": [{"l": "तोय", "cn": "3.1"}], "e": "a body of water"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "अप्रौढनरेन्द्रम्", "p": [{"l": "अप्रौढ"}, {"l": "नरेन्द्र", "cn": "1.1"}], "e": "with its young king"}, {"w": "आसीत्", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "was"}]},
{"c": "18", "n": "38", "i": 1496, "v": "लोकेन भावी पितुरेव तुल्यः संभावितो मौलिपरिग्रहात्सः । दृष्टो हि वृण्वन्कलभप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः ॥", "mn": "लोकेनेति॥ स बालो मौलिपरिग्रहात्किरीटस्वीकाराद्धेतोः पितुस्तुल्यः पितृसरूप एव भावी भविष्यति इति लोकेन जनेन संभावितस्तर्कितः। तथा हि-कलभप्रमाणः कलभमात्रोऽपि मेघः पुरोवातमवाप्य। आशा दिशो वृण्वन्गच्छन् दृष्टो हि ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः मौलि-परिग्रहात् लोकेन भावी पितुः एव तुल्यः संभावितः । हि कलभ-प्रमाणः अपि मेघः पुरः-वातम् अवाप्य आशाः वृण्वन् दृष्टः ।", "es": "From the moment of his coronation, the people deemed that he would grow to be the equal of his father. Indeed, even a cloud the size of a young elephant, upon catching the east wind, is seen to cover all the quarters of the sky.", "pc": [{"w": "लोकेन", "p": [{"l": "लोक", "cn": "3.1"}], "e": "By the people"}, {"w": "भावी", "p": [{"l": "भाविन्", "cn": "1.1"}], "e": "in the future"}, {"w": "पितुः", "p": [{"l": "पितृ", "cn": "6.1"}], "e": "to his father"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "indeed"}, {"w": "तुल्यः", "p": [{"l": "तुल्य", "cn": "1.1"}], "e": "equal"}, {"w": "संभावितः", "p": [{"l": "भू", "inf": "संभावित", "s": ["णिच्", "क्त"], "vp": ["सम्"], "cn": "1.1"}], "e": "was deemed"}, {"w": "मौलिपरिग्रहात्", "p": [{"l": "मौलि"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "5.1"}], "e": "from his coronation"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "दृष्टः", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}], "e": "is seen"}, {"w": "हि", "p": [{"l": "हि"}], "e": "For"}, {"w": "वृण्वन्", "p": [{"l": "वृ", "inf": "वृण्वत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}], "e": "covering"}, {"w": "कलभप्रमाणः", "p": [{"l": "कलभ"}, {"l": "प्रमाण", "cn": "1.1"}], "e": "the size of a young elephant"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "आशाः", "p": [{"l": "आशा", "cn": "2.3"}], "e": "the quarters"}, {"w": "पुरोवातम्", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "वात", "cn": "2.1"}], "e": "the east wind"}, {"w": "अवाप्य", "p": [{"l": "आप्", "inf": "अवाप्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अव"]}], "e": "having caught"}, {"w": "मेघः", "p": [{"l": "मेघ", "cn": "1.1"}], "e": "a cloud"}]},
{"c": "18", "n": "39", "i": 1497, "v": "तं राजवीथ्यामधिहस्ति यान्तमाधोरणालम्बितमग्र्यवेशम् । षड्वर्षदेशीयमपि प्रभुत्वात्प्रैक्षन्त पौराः पितृगौरवेण ॥", "mn": "तमिति॥ राजवीथ्यां राजमार्गेऽधिहस्ति हस्तिनि। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। यान्तं गच्छन्तम्, हस्तिनमारुह्य गच्छन्तमित्यर्थः। आधोरणालम्बितं शिशुत्वात्सादिना गृहीतमग्र्यवेशमुदारनेपथ्यं षड्वर्षाणि भूतः षड्वर्षः। `तद्धितार्थ-` (पा.2।1।51) इत्यादिना समासः। `तमधीषअटो भृतो भूतो भावी` इत्यधिकारे `चित्तवति नित्यम्` इति तद्धितस्य लुक्। ईषदसमाप्तः षड्वर्षः षड्वर्षदेशीयः। `ईषदसमाप्तौ-` (पा.5।3।67) इत्यादिना देशीयर्प्रत्ययः। तं षड्वर्षदेशीयमपि बालमपि तं सुदर्शनं पौराः प्रभुत्वात्पितृगौरवेण प्रैक्षन्त। पितरि यादृग्गौरवं तादृशे नैव ददृशिरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "पौराः षट्-वर्ष-देशीयम् अपि, राज-वीथ्याम् अधि-हस्ति यान्तम्, आधोरण-आलम्बितम्, अग्र्य-वेशम् तम्, प्रभुत्वात् पितृ-गौरवेण च प्रैक्षन्त ।", "es": "The citizens gazed upon him—though only about six years old, dressed in fine attire, supported by his elephant driver, and riding an elephant on the royal road—with respect born of his own innate majesty and the reverence they held for his father.", "pc": [{"w": "तं", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "राजवीथ्याम्", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "वीथी", "cn": "7.1"}], "e": "on the royal road"}, {"w": "अधिहस्ति", "p": [{"l": "अधिहस्ति"}], "e": "on an elephant"}, {"w": "यान्तम्", "p": [{"l": "या", "inf": "यात्", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}], "e": "going"}, {"w": "आधोरणालम्बितम्", "p": [{"l": "आधोरण"}, {"l": "आलम्बित", "inf": "आलम्बित", "pl": "लम्ब्", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"], "cn": "2.1"}], "e": "supported by the elephant driver"}, {"w": "अग्र्यवेशम्", "p": [{"l": "अग्र्य"}, {"l": "वेश", "cn": "2.1"}], "e": "in fine attire"}, {"w": "षड्वर्षदेशीयम्", "p": [{"l": "षष्"}, {"l": "वर्ष"}, {"l": "देशीय", "cn": "2.1"}], "e": "about six years old"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "though"}, {"w": "प्रभुत्वात्", "p": [{"l": "प्रभुत्व", "cn": "5.1"}], "e": "due to his majesty"}, {"w": "प्रैक्षन्त", "p": [{"l": "ईक्ष्", "fin": "प्रैक्षन्त", "pn": 9, "t": "लङ्", "pp": "A1", "vp": ["प्र"]}], "e": "gazed upon"}, {"w": "पौराः", "p": [{"l": "पौर", "cn": "1.3"}], "e": "The citizens"}, {"w": "पितृगौरवेण", "p": [{"l": "पितृ"}, {"l": "गौरव", "cn": "3.1"}], "e": "with the respect due to his father"}]},
{"c": "18", "n": "40", "i": 1498, "v": "कामं न सोऽकल्पत पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रतिपूरणाय । तेजोमहिम्ना पुनरावृतात्मा तद्व्याप चामीकरपिञ्जरेण ॥", "mn": "काममिति॥ स सुदर्शनः पैतृकस्य सिंहासनस्य कामं सम्यक्प्रतिपूरणाय नाकल्पत। बासत्वाद्व्याप्तुं न पर्याप्त इत्यर्थः। चामीकरषिञ्जरेण कनकगौरेण तेजोमहिम्ना पुनस्तेजः संपदा त्वावृतात्मा विस्तारितदेहः सन्, तत् सिंहासनं व्याप व्याप्तवान् ॥", "ch": {"n": "इन्द्रवज्रा"}, "anv": "सः कामम् पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रति-पूरणाय न अकल्पत । पुनः तेजः-महिम्ना आवृत-आत्मा (सन्) चामीकर-पिञ्जरेण तत् व्याप ।", "es": "Admittedly, his small body was not adequate to physically fill his father's throne. However, his soul, enveloped by the greatness of his innate majesty, completely pervaded it, which for him was like a golden cage.", "pc": [{"w": "कामं", "p": [{"l": "कामम्"}], "e": "True"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अकल्पत", "p": [{"l": "कॢप्", "fin": "अकल्पत", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "A1"}], "e": "was fit"}, {"w": "पैतृकस्य", "p": [{"l": "पैतृक", "cn": "6.1"}], "e": "of his father's"}, {"w": "सिंहासनस्य", "p": [{"l": "सिंह"}, {"l": "आसन", "cn": "6.1"}], "e": "throne"}, {"w": "प्रतिपूरणाय", "p": [{"l": "प्रति"}, {"l": "पूरण", "cn": "4.1"}], "e": "for filling"}, {"w": "तेजोमहिम्ना", "p": [{"l": "तेजस्"}, {"l": "महिमन्", "cn": "3.1"}], "e": "by the greatness of his majesty"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "But"}, {"w": "आवृतात्मा", "p": [{"l": "आवृत", "inf": "आवृत", "pl": "वृ", "vp": ["आ"], "s": ["क्त"]}, {"l": "आत्मन्", "cn": "1.1"}], "e": "his soul being enveloped"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "it (the throne)"}, {"w": "व्याप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "व्याप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1", "vp": ["वि"]}], "e": "pervaded"}, {"w": "चामीकरपिञ्जरेण", "p": [{"l": "चामीकर"}, {"l": "पिञ्जर", "cn": "3.1"}], "e": "which was like a golden cage"}]},
{"c": "18", "n": "41", "i": 1499, "v": "तस्मादधधः किंचिदिवावतीर्णावसंस्पृशन्तौ तपनीयपीठम् । सालक्तकौ भूपतयः प्रसिद्धैर्ववन्दिरे मौलिभिरस्य पादौ ॥", "mn": "तस्मादिति॥ तस्मात्सिंहासनादपादानात् अधोऽधोदेशं प्रति किंचिदिवावतीर्णावीषल्लम्बौ तपनीयपीठं काञ्चनपीठमसंस्पृशन्तौ अल्पकत्वादव्याप्तौ सालक्तकौ लाक्षारसावसिक्तावस्य सुदर्शनस्य पादौ भूपतयः प्रसिद्धैरुन्नतैर्मौलिभिर्मुकुटैर्ववन्दिरे प्रणेमुः ॥", "ch": null, "anv": "भूपतयः तस्मात् (सिंहासनात्) अधः-अधः किंचित् इव अवतीर्णौ, तपनीय-पीठम् असंस्पृशन्तौ, स-अलक्तकौ अस्य पादौ प्रसिद्धैः मौलिभिः ववन्दिरे ।", "es": "Vassal kings bowed with their famous crowns to his two feet, which were adorned with red lac dye. Dangling a little below the high throne, his feet did not even touch the golden footstool.", "pc": [{"w": "तस्मात्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "5.1"}], "e": "from it (the throne)"}, {"w": "अधः-अधः", "p": [{"l": "अधः-अधः"}], "e": "down below"}, {"w": "किंचित्", "p": [{"l": "किंचित्"}], "e": "a little"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "as it were"}, {"w": "अवतीर्णौ", "p": [{"l": "तॄ", "inf": "अवतीर्ण", "s": ["क्त"], "vp": ["अव"], "cn": "2.2"}], "e": "dangling"}, {"w": "असंस्पृशन्तौ", "p": [{"l": "स्पृश्", "inf": "असंस्पृशत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["सम्"], "cn": "2.2"}], "e": "not touching"}, {"w": "तपनीयपीठम्", "p": [{"l": "तपनीय"}, {"l": "पीठ", "cn": "2.1"}], "e": "the golden footstool"}, {"w": "सालक्तकौ", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अलक्तक", "cn": "2.2"}], "e": "adorned with red lac"}, {"w": "भूपतयः", "p": [{"l": "भूपति", "cn": "1.3"}], "e": "The kings"}, {"w": "प्रसिद्धैः", "p": [{"l": "सिद्ध", "inf": "प्रसिद्ध", "pl": "सिध्", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"], "cn": "3.3"}], "e": "with famous"}, {"w": "ववन्दिरे", "p": [{"l": "वन्द्", "fin": "ववन्दिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "bowed to"}, {"w": "मौलिभिः", "p": [{"l": "मौलि", "cn": "3.3"}], "e": "crowns"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "पादौ", "p": [{"l": "पाद", "cn": "2.2"}], "e": "two feet"}]},
{"c": "18", "n": "42", "i": 1500, "v": "मणौ महानील इति प्रभावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या । शब्दो महाराज इति प्रतीतस्तथैव तस्मिन्युयुजेऽर्भकेऽपि ॥", "mn": "मणाविति॥ अल्पप्रमाणेऽपि मणाविन्द्रनीले प्रभावात्तेजिष्ठत्वाद्धेतोर्महानील इति शब्दो यथा मिथ्या निरर्थको न तथैवार्भकेऽपि शिशावपि तस्मिन् सुदर्शने प्रतीतः प्रसिद्धो महाराज इति शब्दो न मिथ्या युयुजे ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "यथा अल्पप्रमाणे मणौ अपि प्रभावात् 'महानीलः' इति शब्दः न मिथ्या (भवति), तथा एव अर्भके अपि तस्मिन् 'महाराजः' इति प्रतीतः शब्दः युयुजे।", "es": "Just as the term 'great sapphire' (Mahānīla) is not false for a small gem due to its brilliance, so too the renowned title 'great king' (Mahārāja) was fitting for him, even as a child.", "pc": [{"w": "मणौ", "e": "on a gem", "p": [{"l": "मणि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "महानीलः", "e": "great sapphire", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "नील", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "प्रभावात्", "e": "due to its brilliance", "p": [{"l": "प्रभाव", "cn": "5.1"}]}, {"w": "अल्पप्रमाणे", "e": "of small size", "p": [{"l": "अल्प"}, {"l": "प्रमाण", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "यथा", "e": "just as", "p": [{"l": "यथा"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "मिथ्या", "e": "false", "p": [{"l": "मिथ्या"}]}, {"w": "शब्दः", "e": "the word", "p": [{"l": "शब्द", "cn": "1.1"}]}, {"w": "महाराजः", "e": "great king", "p": [{"l": "महा"}, {"l": "राजन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इति", "e": "thus", "p": [{"l": "इति"}]}, {"w": "प्रतीतः", "e": "renowned", "p": [{"l": "इ", "inf": "प्रतीत", "s": ["क्त"], "vp": ["प्र"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "तथा", "e": "so", "p": [{"l": "तथा"}]}, {"w": "एव", "e": "also", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "तस्मिन्", "e": "for him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "युयुजे", "e": "was fitting", "p": [{"l": "युज्", "fin": "युयुजे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}]}, {"w": "अर्भके", "e": "on the child", "p": [{"l": "अर्भक", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}]},
{"c": "18", "n": "43", "i": 1501, "v": "पर्यन्तसंचारितचामरस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् । तस्याननादुञ्चरितो विवादश्चस्खाल वेलास्वपि नार्णवानाम् ॥", "mn": "पर्यन्तेति॥ पर्यन्तयोः पार्श्वयोः संचारिते यस्य तस्य बालस्य संबन्धिनः कपोलयोर्लोलावुभौ काकपक्षौ यस्य तस्मादाननादुञ्चरितो विवादो वचनमर्णवानां वेलास्वपि न चस्खाल। शिशोरपि तस्याज्ञाभङ्गो नासीवित्यर्थः। चपलसंसर्गेऽपि महान्तो न चलन्तीति ध्वनिः। उभयकाकपक्षादित्यत्र `वृत्तिविषये उभयपुत्र ` इतिवत् `उभ`शब्दस्थाने `उभय`शब्दप्रयोगः` इत्युक्तं प्राक् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "पर्यन्त-संचारित-चामरस्य कपोल-लोल-उभय-काकपक्षात् तस्य आननात् उच्चरितः विवादः अर्णवानाम् वेलासु अपि न चस्खाल।", "es": "The command issued from his mouth—flanked by waving chowries and adorned with side-locks dangling on his cheeks—never faltered, not even at the shores of the oceans.", "pc": [{"w": "पर्यन्तसंचारितचामरस्य", "e": "of whom the chowries were waved at the sides", "p": [{"l": "पर्यन्त"}, {"l": "संचारित"}, {"l": "चामर", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कपोललोलोभयकाकपक्षात्", "e": "from which (face) had side-locks dangling on both cheeks", "p": [{"l": "कपोल"}, {"l": "लोल"}, {"l": "उभय"}, {"l": "काकपक्ष", "cn": "5.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "आननात्", "e": "from the mouth", "p": [{"l": "आनन", "cn": "5.1"}]}, {"w": "उच्चरितः", "e": "uttered", "p": [{"l": "चर्", "inf": "उच्चरित", "s": ["क्त"], "vp": ["उद्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "विवादः", "e": "command", "p": [{"l": "विवाद", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चस्खाल", "e": "faltered", "p": [{"l": "स्खल्", "fin": "चस्खाल", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "वेलासु", "e": "at the shores", "p": [{"l": "वेला", "cn": "7.3"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "अर्णवानाम्", "e": "of the oceans", "p": [{"l": "अर्णव", "cn": "6.3"}]}]},
{"c": "18", "n": "44", "i": 1502, "v": "निर्वृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे न्यस्तं ललाटे तिलकं दधानः । तेनैव शून्यान्यरिसुन्दरीणां मुखानि स स्मेरमुखश्चकार ॥", "mn": "निर्वृत्तेति॥ निर्वृत्ता जाम्बूनदपट्टशोभा यस्य तस्मिन्कृतकनकपट्टशोभे ललाटे न्यस्तं तिलकं दधानः स्मेरमुखः स्मितमुखः स राजा। अरिसुन्दरीणां मुखानि तेनैव तिलकेनैव शून्यानि चकार। अखिलमपि शत्रुवर्गमवधीदिति भावः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः ललाटे निर्वृत्त-जाम्बूनद-पट्ट-शोभे न्यस्तम् तिलकम् दधानः स्मेर-मुखः (सन्) तेन एव अरि-सुन्दरीणाम् मुखानि शून्यानि चकार।", "es": "Wearing a tilaka mark on his forehead, which shone like a polished gold plate, he, with a smiling face, thereby made the faces of his enemies' beautiful wives empty of their joyful expressions and ornaments.", "pc": [{"w": "निर्वृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे", "e": "which had the beauty of a finished plate of gold", "p": [{"l": "निर्वृत्त"}, {"l": "जाम्बूनद"}, {"l": "पट्ट"}, {"l": "शोभा", "cn": "7.1"}]}, {"w": "न्यस्तम्", "e": "placed", "p": [{"l": "अस्", "inf": "न्यस्त", "s": ["क्त"], "vp": ["नि"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "ललाटे", "e": "on the forehead", "p": [{"l": "ललाट", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तिलकम्", "e": "the sectarian mark (tilaka)", "p": [{"l": "तिलक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "दधानः", "e": "wearing", "p": [{"l": "धा", "inf": "दधान", "s": ["शानच्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "तेन", "e": "by that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "एव", "e": "itself", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "शून्यानि", "e": "empty (of ornaments)", "p": [{"l": "शून्य", "cn": "2.3"}]}, {"w": "अरिसुन्दरीणाम्", "e": "of the beautiful wives of his enemies", "p": [{"l": "अरि"}, {"l": "सुन्दरी", "cn": "6.3"}]}, {"w": "मुखानि", "e": "the faces", "p": [{"l": "मुख", "cn": "2.3"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्मेरमुखः", "e": "with a smiling face", "p": [{"l": "स्मेर"}, {"l": "मुख", "cn": "1.1"}]}, {"w": "चकार", "e": "made", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "45", "i": 1503, "v": "शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः खेदं स यायादपि भूषणेन । नितान्तगुर्वीमपि सोऽनुभावाद्धुरं धरित्र्या बिभरांबभूव ॥", "mn": "शिरीषेति॥ शिरीषपुषअपाधिकसौकुमार्यः। कोमलाङ्ग इत्यर्थः। अत एव स राजा भूषणेनापि खेदं श्रमं यायाद्गच्छेत्। एवंभूतः स नितान्तगुर्वीमपि धरित्र्या धुरं भुवो भारमनुभावात् सामर्थ्यात्। बिभरांबभूव बभार। `भीह्वीभृहुवां श्लुवञ्च` (पा.3।1।39) इति विकल्पादाम्प्रत्ययः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "शिरीष-पुष्प-अधिक-सौकुमार्यः सः भूषणेन अपि खेदम् यायात्। सः अनुभावात् नितान्त-गुर्वीम् अपि धरित्र्याः धुरम् बिभरांबभूव।", "es": "He, whose tenderness surpassed that of a Shirisha flower, would feel weary even from ornaments. Yet, through his innate power, he bore the exceedingly heavy burden of the earth.", "pc": [{"w": "शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः", "e": "he whose tenderness surpassed that of a Shirisha flower", "p": [{"l": "शिरीष"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "अधिक"}, {"l": "सौकुमार्य", "cn": "1.1"}]}, {"w": "खेदम्", "e": "weariness", "p": [{"l": "खेद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "यायात्", "e": "would feel", "p": [{"l": "या", "fin": "यायात्", "pn": 3, "t": "विधिलिङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "भूषणेन", "e": "by an ornament", "p": [{"l": "भूषण", "cn": "3.1"}]}, {"w": "नितान्तगुर्वीम्", "e": "exceedingly heavy", "p": [{"l": "नितान्त"}, {"l": "गुर्वी", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अनुभावात्", "e": "through his power", "p": [{"l": "अनुभाव", "cn": "5.1"}]}, {"w": "धुरम्", "e": "the burden", "p": [{"l": "धुर्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "धरित्र्याः", "e": "of the earth", "p": [{"l": "धरित्री", "cn": "6.1"}]}, {"w": "बिभरांबभूव", "e": "bore", "p": [{"l": "भृ", "fin": "बिभरांबभूव", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "46", "i": 1504, "v": "न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां कार्त्स्न्येन गृह्णाति लिपिं न यावत् । सर्वाणि तावच्छ्रुतवृद्धयोगात्फलान्युपायुङ्क्त स दण्डनीतेः ॥", "mn": "न्यस्तेति॥ अक्षरभूमिकायामक्षरलेखनस्थले न्यस्ताक्षरां रचिताक्षरपङ्क्तिरेखान्यासां लिपिं पञ्चाशद्वर्णात्मिकां कार्त्स्न्येन यावन्न गृह्णाति स सुदर्शनस्तावच्छ्रुतवृद्धयोगाद्विद्यावृद्धसंसर्गात्सर्वाणि दण्डनीतेर्दण्डशास्त्रस्य फलान्युपायुङ्क्तान्वभूत्॥ प्रागेव बद्धफलस्य तस्य पश्चादभ्यस्यामानं शास्त्रं संवादार्थमिवाभवदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "सः अक्षर-भूमिकायाम् न्यस्त-अक्षराम् लिपिम् यावत् कार्त्स्न्येन न गृह्णाति, तावत् श्रुत-वृद्ध-योगात् दण्डनीतेः सर्वाणि फलानि उपायुङ्क्त।", "es": "Before he could even fully master the script with its letters set on the writing tablet, he, through association with learned elders, was already enjoying all the fruits of political science (Dandaniti).", "pc": [{"w": "न्यस्ताक्षराम्", "e": "with letters set down", "p": [{"l": "न्यस्त"}, {"l": "अक्षर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अक्षरभूमिकायाम्", "e": "on the writing tablet", "p": [{"l": "अक्षर"}, {"l": "भूमिका", "cn": "7.1"}]}, {"w": "कार्त्स्न्येन", "e": "completely", "p": [{"l": "कार्त्स्न्य", "cn": "3.1"}]}, {"w": "गृह्णाति", "e": "learns", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "गृह्णाति", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "लिपिम्", "e": "the script", "p": [{"l": "लिपि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "यावत्", "e": "before", "p": [{"l": "यावत्"}]}, {"w": "सर्वाणि", "e": "all", "p": [{"l": "सर्व", "cn": "2.3"}]}, {"w": "तावत्", "e": "by that time", "p": [{"l": "तावत्"}]}, {"w": "श्रुतवृद्धयोगात्", "e": "from association with learned elders", "p": [{"l": "श्रुत"}, {"l": "वृद्ध"}, {"l": "योग", "cn": "5.1"}]}, {"w": "फलानि", "e": "the fruits", "p": [{"l": "फल", "cn": "2.3"}]}, {"w": "उपायुङ्क्त", "e": "enjoyed", "p": [{"l": "युज्", "fin": "उपायुङ्क्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["उप"], "pp": "A1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "दण्डनीतेः", "e": "of political science", "p": [{"l": "दण्डनीति", "cn": "6.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "47", "i": 1505, "v": "उरस्यपर्याप्तनिवेशभागा प्रौढीभविष्यन्तमुदीक्षमाणा । संजातलज्जेव तमातपत्रच्छायाछलेनोपजुगूह लक्ष्मीः ॥", "mn": "उरसीति॥ उरस्यपर्याप्तो निवेशभागो निवासावकाशो यस्याः सा। अत एव प्रौढीभविष्यन्तं वर्धिषथ्यमाणमुदीक्षमाणा प्रौढवपुष्मान्भविष्यतीति प्रतीक्षमाणा लक्ष्मीः संजातलज्जेव साक्षादालिङ्गितुं लज्जितेव तं सुदर्शनम्। आतपत्रच्छायाछलेनोपजुगूहालिलिङ्ग। छत्रच्छाया लक्ष्मीरूपेति प्रसिद्धिः। प्रौढाङ्गनायाः प्रौढपुरुषालाभे लज्जा भवतीति ध्वनिः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "उरसि अपर्याप्त-निवेश-भागा (सती) प्रौढीभविष्यन्तम् तम् उदीक्षमाणा लक्ष्मीः, संजात-लज्जा इव, आतपत्र-छाया-छलेन उपजुगूह।", "es": "The Goddess Lakshmi, finding insufficient space on his chest and anticipating his future growth, seemed to become shy and concealed him under the pretext of the royal umbrella's shade.", "pc": [{"w": "उरसि", "e": "on his chest", "p": [{"l": "उरस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "अपर्याप्तनिवेशभागा", "e": "finding insufficient space to settle", "p": [{"l": "अपर्याप्त"}, {"l": "निवेश"}, {"l": "भाग", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रौढीभविष्यन्तम्", "e": "him who was going to grow large", "p": [{"l": "प्रौढीभविष्यत्", "inf": "प्रौढीभविष्यन्त", "s": ["शतृ"], "cn": "2.1"}]}, {"w": "उदीक्षमाणा", "e": "anticipating", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "उदीक्षमाण", "s": ["शानच्"], "vp": ["उद्"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "संजातलज्जा", "e": "as if overcome with shyness", "p": [{"l": "संजात"}, {"l": "लज्जा", "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "तम्", "e": "him", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आतपत्रच्छायाछलेन", "e": "under the pretext of the shade of the royal umbrella", "p": [{"l": "आतपत्र"}, {"l": "छाया"}, {"l": "छल", "cn": "3.1"}]}, {"w": "उपजुगूह", "e": "concealed", "p": [{"l": "गुह्", "fin": "उपजुगूह", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["उप"], "pp": "P1"}]}, {"w": "लक्ष्मीः", "e": "the Goddess Lakshmi", "p": [{"l": "लक्ष्मी", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "48", "i": 1506, "v": "अनश्नुवानेन युगोपमानमबद्धमौर्वीकिणलाञ्छनेन । अस्पृष्टखङ्गत्सरुणापि चासीद्रक्षावती तस्य भुजेन भूमिः ॥", "mn": "अनश्नुवानेनेति॥ युगोपमानं युगसादृश्यमनश्नुवानेनाप्राप्नुवता। अबद्धं मौर्वीकिणो ज्याघातग्रन्थिरेव लाञ्छनं यस्य तेन। अस्पृष्टः खङ्गत्सरुः खङ्गमुष्टिर्येन तेन। `त्सरुः खङ्गादिमुष्टौ स्यात्` इत्यमरः। एवंविधेनापि च तस्य सुदर्शनस्य भुजेन भूमि रक्षावत्यासीत्। शिशोरपि तस्य तेजस्तादृगित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "युग-उपमानम् अनश्नुवानेन, अबद्ध-मौर्वी-किण-लाञ्छनेन, अस्पृष्ट-खङ्ग-त्सरुणा अपि तस्य भुजेन भूमिः रक्षावती आसीत्।", "es": "Even though his arm did not yet match the yoke-like standard of a warrior, was unmarked by the calluses from a bowstring, and had not yet touched a sword-hilt, the earth was well-protected by it.", "pc": [{"w": "अनश्नुवानेन", "e": "by the one not attaining", "p": [{"l": "अश्", "inf": "अनश्नुवान", "s": ["शानच्"], "cn": "3.1"}]}, {"w": "युगोपमानम्", "e": "the comparison with a yoke", "p": [{"l": "युग"}, {"l": "उपमान", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अबद्धमौर्वीकिणलाञ्छनेन", "e": "unmarked by the calluses from a bowstring", "p": [{"l": "अबद्ध"}, {"l": "मौर्वी"}, {"l": "किण"}, {"l": "लाञ्छन", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अस्पृष्टखङ्गत्सरुणा", "e": "which had not touched a sword-hilt", "p": [{"l": "अस्पृष्ट"}, {"l": "खङ्ग"}, {"l": "त्सरु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "आसीत्", "e": "was", "p": [{"l": "अस्", "fin": "आसीत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}, {"w": "रक्षावती", "e": "well-protected", "p": [{"l": "रक्षावत्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "भुजेन", "e": "by the arm", "p": [{"l": "भुज", "cn": "3.1"}]}, {"w": "भूमिः", "e": "the earth", "p": [{"l": "भूमि", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "49", "i": 1507, "v": "न केवलं गच्छति तस्य काले ययुः शरीरावयवा विवृद्धिम् । वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताः प्रारम्भसूक्ष्माः प्रथिमानमापुः ॥", "mn": "नेति॥ काले गच्छति सति तस्य केवलं शरीरावयवा एव विवृद्धिं प्रसारं न ययुः। किंतु वंशे भवा वंश्या लोककान्ता जनप्रियाः प्रारम्भ आदौ सूक्ष्मास्तस्य गुणाः शौर्यौदार्यादयोऽपि प्रथिमानं पृथुत्वमापुः खलु ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तस्य काले गच्छति (सति) केवलं शरीर-अवयवाः विवृद्धिम् न ययुः। खलु प्रारम्भ-सूक्ष्माः लोक-कान्ताः वंश्याः गुणाः अपि प्रथिमानम् आपुः।", "es": "As time passed for him, it was not just his bodily limbs that grew. Indeed, his hereditary virtues, beloved by the people and subtle at the start, also attained greatness.", "pc": [{"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "केवलम्", "e": "only", "p": [{"l": "केवलम्"}]}, {"w": "गच्छति", "e": "passing", "p": [{"l": "गम्", "inf": "गच्छत्", "s": ["शतृ"], "cn": "7.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "काले", "e": "time", "p": [{"l": "काल", "cn": "7.1"}]}, {"w": "ययुः", "e": "attained", "p": [{"l": "या", "fin": "ययुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "शरीरावयवाः", "e": "the bodily limbs", "p": [{"l": "शरीर"}, {"l": "अवयव", "cn": "1.3"}]}, {"w": "विवृद्धिम्", "e": "growth", "p": [{"l": "विवृद्धि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वंश्याः", "e": "hereditary", "p": [{"l": "वंश्य", "cn": "1.3"}]}, {"w": "गुणाः", "e": "virtues", "p": [{"l": "गुण", "cn": "1.3"}]}, {"w": "खलु", "e": "indeed", "p": [{"l": "खलु"}]}, {"w": "अपि", "e": "also", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "लोककान्ताः", "e": "beloved by the people", "p": [{"l": "लोक"}, {"l": "कान्त", "cn": "1.3"}]}, {"w": "प्रारम्भसूक्ष्माः", "e": "subtle at the beginning", "p": [{"l": "प्रारम्भ"}, {"l": "सूक्ष्म", "cn": "1.3"}]}, {"w": "प्रथिमानम्", "e": "greatness", "p": [{"l": "प्रथिमन्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आपुः", "e": "attained", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आपुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "18", "n": "50", "i": 1508, "v": "स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन्निवाक्लेशकरो गुरूणाम् । तिस्रस्त्रिवर्गाधिगमस्य मूलं जग्राह विद्याः प्रकृतीश्च पित्र्याः ॥", "mn": "स इति॥ स सुदर्शनः पूर्वस्मिञ्जन्मान्तरे जन्मविशेषे दृष्टपाराः स्मरन्निव गुरूणामक्लेशकरः सन्। त्रयाणां धर्मार्थकामानां वर्गस्त्रिवर्गः। तस्याधिगमस्य प्राप्तेर्मूलं तिस्रो विद्यास्त्रयी-वार्ता-दण्डनीतिः पित्र्याः पितृसंबन्धिनीः प्रकृतीः प्रजाश्च जग्राह स्वायत्तीचकार। अत्र कौटिल्यः-`धर्माधर्मौ त्रय्यामर्थानर्थौ वार्तायां नयानयौ दण्डनीत्याम्` इति। अत्र दण्डनीतिर्नयद्वारा काममूलमिति द्रष्टव्यम्। आन्वीक्षिक्या अनुपादानं त्रय्यन्तर्भावपक्षमाश्रित्य। यथाह कामन्दकः- `त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या मनोर्मताः। त्रय्या एव विभागोऽयं येन सान्वीक्षिकी मता ॥` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "गुरूणाम् अक्लेश-करः सः, पूर्व-जन्म-अन्तर-दृष्ट-पाराः विद्याः स्मरन् इव, त्रिवर्ग-अधिगमस्य मूलम् तिस्रः विद्याः पित्र्याः प्रकृतीः च जग्राह।", "es": "Causing no trouble to his teachers, he grasped the three sciences—the root of attaining the three aims of life (Dharma, Artha, Kama)—and the hereditary ministerial qualities, as if remembering them from a previous birth where he had already mastered them.", "pc": [{"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः", "e": "the ends of which were seen in a previous birth", "p": [{"l": "पूर्व"}, {"l": "जन्म"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "दृष्ट"}, {"l": "पार", "cn": "2.3"}]}, {"w": "स्मरन्", "e": "remembering", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "स्मरत्", "s": ["शतृ"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "इव", "e": "as if", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "अक्लेशकरः", "e": "one who caused no trouble", "p": [{"l": "अक्लेश"}, {"l": "कर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गुरूणाम्", "e": "to his teachers", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "6.3"}]}, {"w": "तिस्रः", "e": "three", "p": [{"l": "त्रि", "cn": "2.3"}]}, {"w": "त्रिवर्गाधिगमस्य", "e": "of the attainment of the three aims of life", "p": [{"l": "त्रिवर्ग"}, {"l": "अधिगम", "cn": "6.1"}]}, {"w": "मूलम्", "e": "the root", "p": [{"l": "मूल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "जग्राह", "e": "grasped", "p": [{"l": "ग्रह्", "fin": "जग्राह", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "विद्याः", "e": "sciences", "p": [{"l": "विद्या", "cn": "2.3"}]}, {"w": "प्रकृतीः", "e": "the ministerial qualities", "p": [{"l": "प्रकृति", "cn": "2.3"}]}, {"w": "च", "e": "and", "p": [{"l": "च"}]}, {"w": "पित्र्याः", "e": "hereditary", "p": [{"l": "पित्र्य", "cn": "2.3"}]}]},
{"c": "18", "n": "51", "i": 1509, "v": "व्यूह्य स्थितः किंचिदिवोत्तरार्धमुन्नद्धचूडोऽञ्चितसव्यजानुः । आकर्णमाकृष्टसबाणधन्वा व्यरोचतास्त्रे स विनीयमानः ॥", "mn": "व्यूह्येति॥ सः। अस्त्रे धनुर्विद्यायां विनीयमानः शिक्ष्यमाणोऽत एव, उत्तरार्धं पूर्वकाय किंचिदिव व्यूह्य विस्तार्य स्थितः। उन्नद्धचूड ऊर्ध्वमुत्कृष्य बद्धकेशः। अ ञअचतमाकुञ्चितं सव्यं जानु यस्य स आकर्णमाकृष्टं सबाणं धनुर्धन्व वा येन स तथोक्तः सन्। व्यरोचताशोभत ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "अस्त्रे विनीयमानः सः, उत्तर-अर्धम् किंचित् इव व्यूह्य, उन्नद्ध-चूडः, अञ्चित-सव्य-जानुः, आ-कर्णम् आकृष्ट-स-बाण-धन्वा (सन्) स्थितः व्यरोचत।", "es": "While being trained in archery, he looked splendid. He stood with his upper body slightly drawn back, his top-knot tied up, his left knee bent, and his bow with an arrow drawn back to his ear.", "pc": [{"w": "व्यूह्य", "e": "having drawn back", "p": [{"l": "ऊह्", "inf": "व्यूह्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["वि"]}]}, {"w": "स्थितः", "e": "standing", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "किंचित्", "e": "a little", "p": [{"l": "किंचित्"}]}, {"w": "इव", "e": "as it were", "p": [{"l": "इव"}]}, {"w": "उत्तरार्धम्", "e": "the upper part of his body", "p": [{"l": "उत्तर"}, {"l": "अर्ध", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उन्नद्धचूडः", "e": "with his top-knot tied up", "p": [{"l": "उन्नद्ध"}, {"l": "चूड", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अञ्चितसव्यजानुः", "e": "with his left knee bent", "p": [{"l": "अञ्चित"}, {"l": "सव्य"}, {"l": "जानु", "cn": "1.1"}]}, {"w": "आकर्णमाकृष्टसबाणधन्वा", "e": "with his bow and arrow drawn back to the ear", "p": [{"l": "आकर्णम्"}, {"l": "आकृष्ट"}, {"l": "सबाण"}, {"l": "धन्वन्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "व्यरोचत", "e": "shone", "p": [{"l": "रुच्", "fin": "व्यरोचत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि"], "pp": "A1"}]}, {"w": "अस्त्रे", "e": "in the science of arms", "p": [{"l": "अस्त्र", "cn": "7.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "विनीयमानः", "e": "being trained", "p": [{"l": "नी", "inf": "विनीयमान", "s": ["शानच्"], "vp": ["वि"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "18", "n": "52", "i": 1510, "v": "अथ मधु वनितानां नेत्रनिर्वेशनीय- मनसिजतरुपुष्पं रागबन्धप्रवालम् । अकृतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्पजातं विलसितपदमाद्यं यौवनं स प्रपेदे ॥", "mn": "अथेति॥ अथ स सुदर्शनो वनितानां नेत्रैर्निर्वेशनीयं भोग्यम्। नेत्रपेयमित्यर्थः। `निवशो भृतिभोगयोः` इत्यमरः। मधु क्षौद्रम्। रागबन्धोऽनुरागसंतान एव प्रवालः पल्लवो यस्य तत्। मनसिज एव तरुस्तस्य पुष्पं पुष्पभूतम्। अकृतक्तविध्यकृत्रिमसंपादनम्। सर्वाङ्गं व्याप्नोतीति सर्वाङ्गीणम्। `तत्सर्वादेः-` (पा.5।9।7) इत्यादिना खप्रत्ययः। आकल्पजातमाभरणसमूहभूतम्। आद्यं विलसितपदं विलासस्थानं यौवनं प्रपेदे। विशिष्टमधुपुष्पाकल्पजातविलासपदत्वेन यौवनस्य चतुर्धाकरणात्सविशेषणमालारूपकमेतत् ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "अथ सः वनितानाम् नेत्र-निर्वेशनीयम्, मनसिज-तरु-पुष्पम्, राग-बन्ध-प्रवालम्, अकृतक-विधि, सर्वाङ्गीणम्, आकल्प-जातम्, विलसित-पदम् आद्यम् मधु यौवनम् प्रपेदे।", "es": "Then he attained the sweet prime of youth, which was a feast for the eyes of women, the flower of the tree of love, the fresh sprout of affection, a natural adornment for the whole body, the source of all ornaments, and the primary stage of amorous sports.", "pc": [{"w": "अथ", "e": "Then", "p": [{"l": "अथ"}]}, {"w": "मधु", "e": "sweet", "p": [{"l": "मधु", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वनितानाम्", "e": "for women", "p": [{"l": "वनिता", "cn": "6.3"}]}, {"w": "नेत्रनिर्वेशनीयम्", "e": "a feast for the eyes", "p": [{"l": "नेत्र"}, {"l": "निर्वेशनीय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "मनसिजतरुपुष्पम्", "e": "the flower of the tree of love", "p": [{"l": "मनसिज"}, {"l": "तरु"}, {"l": "पुष्प", "cn": "2.1"}]}, {"w": "रागबन्धप्रवालम्", "e": "the fresh sprout of affection", "p": [{"l": "राग"}, {"l": "बन्ध"}, {"l": "प्रवाल", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अकृतकविधि", "e": "a natural adornment", "p": [{"l": "अकृतक"}, {"l": "विधि", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सर्वाङ्गीणम्", "e": "for the whole body", "p": [{"l": "सर्वाङ्गीण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आकल्पजातम्", "e": "the source of all ornaments", "p": [{"l": "आकल्प"}, {"l": "जात", "cn": "2.1"}]}, {"w": "विलसितपदम्", "e": "the stage for amorous sports", "p": [{"l": "विलसित"}, {"l": "पद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आद्यम्", "e": "the first", "p": [{"l": "आद्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "यौवनम्", "e": "youth", "p": [{"l": "यौवन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "प्रपेदे", "e": "attained", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रपेदे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}]}]},
{"c": "18", "n": "53", "i": 1511, "v": "प्रतिकृतिरचनाभ्यो दूतिसंदर्शिताभ्यः समधिकतररूपाः शुद्धसंतानकामैः । अधिविविदुरमात्यैराहृतास्तस्य यूनः प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ राजकन्याः ॥", "mn": "प्रतिकृतीति॥ दूतिभिः कन्यापरीक्षणार्थं प्रेषिताभिः संदर्शिताभ्यो दूतिसंदर्शिताभ्यः प्रतिकृतीनां तूलिकादिलिखितकन्याप्रतिमानां रचनाभ्यो विन्यासेभ्यः। `पञ्चमी विभक्ते` (पा.2।3।42) इति पञ्चमी। समधिकतररूपाः। चित्रनिर्माणादपि रमणीयनिर्माणा इत्यर्थः। शुद्धसंतानकामैरमात्यैराहृता आनीता राजकन्या यूनस्तस्य सुदर्शनस्य संबन्धिन्यौ प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ श्रीश्च भूश्च ते अधिविविदुरधिविन्ने चक्रुः। आत्मना सपत्नीभावं चक्रुरित्यर्थः। `कृतसापत्निकाध्यूढाधिविन्ना` इत्यमरः (अ.को.2|6|7) ॥", "ch": {"n": "मालिनी"}, "anv": "शुद्ध-संतान-कामैः अमात्यैः आहृताः, दूति-संदर्शिताभ्यः प्रतिकृति-रचनाभ्यः समधिकतररूपाः राजकन्याः तस्य यूनः (भार्याः) अधिविविदुः, यस्य श्रीभुवौ प्रथमपरिगृहीते (आस्ताम्)।", "es": "Desiring a pure lineage for him, his ministers brought princesses who were even more beautiful than their portraits shown by messengers. These princesses married the young king, for whom Royal Fortune (Śrī) and the Earth (Bhū) were already the first-wedded wives.", "pc": [{"w": "प्रतिकृतिरचनाभ्यः", "e": "than the painted portraits", "p": [{"l": "प्रतिकृति"}, {"l": "रचना", "cn": "5.3"}]}, {"w": "दूतिसंदर्शिताभ्यः", "e": "shown by the female messengers", "p": [{"l": "दूति"}, {"l": "संदर्शित", "cn": "5.3"}]}, {"w": "समधिकतररूपाः", "e": "possessing far more beauty", "p": [{"l": "समधिकतर"}, {"l": "रूप", "cn": "1.3"}]}, {"w": "शुद्धसंतानकामैः", "e": "by those who desired a pure lineage", "p": [{"l": "शुद्ध"}, {"l": "संतान"}, {"l": "काम", "cn": "3.3"}]}, {"w": "अधिविविदुः", "e": "married", "p": [{"l": "विद्", "fin": "अधिविविदुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["अधि"], "pp": "P1"}]}, {"w": "अमात्यैः", "e": "by the ministers", "p": [{"l": "अमात्य", "cn": "3.3"}]}, {"w": "आहृताः", "e": "brought", "p": [{"l": "हृ", "inf": "आहृत", "s": ["क्त"], "vp": ["आ"], "cn": "1.3"}]}, {"w": "तस्य", "e": "of that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "यूनः", "e": "of the youth", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "प्रथमपरिगृहीते", "e": "the first-wedded", "p": [{"l": "प्रथम"}, {"l": "परिगृहीत", "cn": "1.2"}]}, {"w": "श्रीभुवौ", "e": "Fortune (Śrī) and the Earth (Bhū)", "p": [{"l": "श्री"}, {"l": "भू", "cn": "1.2"}]}, {"w": "राजकन्याः", "e": "the princesses", "p": [{"l": "राज"}, {"l": "कन्या", "cn": "1.3"}]}]},
{"c": "19", "n": "1", "i": 1512, "v": "अग्निवर्णमभिषिच्य राघवः स्वे पदे तनयमग्नितेजसम् । शिश्रिये श्रुतवतामपश्चिमः पश्चिमे वयसि नैमिषं वशी ॥", "mn": "अग्निवर्णमिति॥ श्रुतवतां श्रुतसंपन्नानामपश्चिमः प्रथमो वशी जितेन्द्रियो राघवः सुदर्शनः पश्चिमे वयसि वार्द्धके स्वे पदे स्थानेऽग्नितेजसं तनयमग्निवर्णमभिषिच्य नैमिषं नैमिषारण्यं शिश्रिये श्रितवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "श्रुतवताम् अपश्चिमः वशी राघवः, अग्नि-तेजसम् तनयम् अग्निवर्णम् स्वे पदे अभिषिच्य, पश्चिमे वयसि नैमिषम् शिश्रिये।", "es": "Sudarśana (Rāghava), the self-controlled one and foremost among the learned, having consecrated his son Agnivarṇa, who possessed the brilliance of fire, to his own throne, resorted to the Naimiṣa forest in his old age.", "pc": [{"w": "अग्निवर्णम्", "e": "Agnivarṇa", "p": [{"l": "अग्निवर्ण", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अभिषिच्य", "e": "having consecrated", "p": [{"l": "षिच्", "inf": "अभिषिच्य", "s": ["ल्यप्"], "vp": ["अभि"]}]}, {"w": "राघवः", "e": "the descendant of Raghu (Sudarśana)", "p": [{"l": "राघव", "cn": "1.1"}]}, {"w": "स्वे", "e": "his own", "p": [{"l": "स्व", "cn": "7.1"}]}, {"w": "पदे", "e": "on the throne", "p": [{"l": "पद", "cn": "7.1"}]}, {"w": "तनयम्", "e": "son", "p": [{"l": "तनय", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अग्नितेजसम्", "e": "who had the brilliance of fire", "p": [{"l": "अग्नि"}, {"l": "तेजस्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "शिश्रिये", "e": "resorted to", "p": [{"l": "श्रि", "fin": "शिश्रिये", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "श्रुतवताम्", "e": "among the learned", "p": [{"l": "श्रुतवत्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "अपश्चिमः", "e": "not the last (i.e., foremost)", "p": [{"l": "अपश्चिम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पश्चिमे", "e": "in the last", "p": [{"l": "पश्चिम", "cn": "7.1"}]}, {"w": "वयसि", "e": "stage of life (old age)", "p": [{"l": "वयस्", "cn": "7.1"}]}, {"w": "नैमिषम्", "e": "the Naimiṣa forest", "p": [{"l": "नैमिष", "cn": "2.1"}]}, {"w": "वशी", "e": "the self-controlled one", "p": [{"l": "वशिन्", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "19", "n": "2", "i": 1513, "v": "तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिकास्तल्पमन्तरितभूमिभिः कुशैः । सौधवासमुटजेन विस्मृतः संचिकाय फलनिःस्पृहस्तपः ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र नैमिषे तिर्थसलिलेन दीर्घिका विहारवापीरन्तरितभूमिभिः कुशैस्तल्पं शय्यामुटजेन पर्णशालया सौधवासं विस्मृतो विस्मृतवान्सः। कर्तरि क्तः। फले स्वर्गादिफले निःस्पृहस्तपः संचिकाय संचितवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तत्र फल-निःस्पृहः (सः) तीर्थ-सलिलेन दीर्घिकाः, अन्तरित-भूमिभिः कुशैः तल्पम्, उटजेन सौध-वासम् (च) विस्मृतः (सन्) तपः संचिकाय।", "es": "There, indifferent to rewards, he accumulated penance. He forgot his pleasure-ponds by using holy water from sacred sites, his bed by using Kuśa grass spread on the ground, and his palace-dwelling by living in a hut of leaves.", "pc": [{"w": "तत्र", "e": "There", "p": [{"l": "तत्र"}]}, {"w": "तीर्थसलिलेन", "e": "with the water of holy sites", "p": [{"l": "तीर्थ"}, {"l": "सलिल", "cn": "3.1"}]}, {"w": "दीर्घिकाः", "e": "the pleasure-ponds", "p": [{"l": "दीर्घिका", "cn": "2.3"}]}, {"w": "तल्पम्", "e": "the bed", "p": [{"l": "तल्प", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्तरितभूमिभिः", "e": "which covered the ground", "p": [{"l": "अन्तरित"}, {"l": "भूमि", "cn": "3.3"}]}, {"w": "कुशैः", "e": "with Kuśa grass", "p": [{"l": "कुश", "cn": "3.3"}]}, {"w": "सौधवासम्", "e": "the palace-dwelling", "p": [{"l": "सौध"}, {"l": "वास", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उटजेन", "e": "with a hut of leaves", "p": [{"l": "उटज", "cn": "3.1"}]}, {"w": "विस्मृतः", "e": "having forgotten", "p": [{"l": "स्मृ", "inf": "विस्मृत", "s": ["क्त"], "vp": ["वि"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "संचिकाय", "e": "accumulated", "p": [{"l": "चि", "fin": "संचिकाय", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["सं"], "pp": "P1"}]}, {"w": "फलनिःस्पृहः", "e": "indifferent to the fruits (of his actions)", "p": [{"l": "फल"}, {"l": "निःस्पृह", "cn": "1.1"}]}, {"w": "तपः", "e": "penance", "p": [{"l": "तपस्", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "19", "n": "3", "i": 1514, "v": "लब्धपालनविधौ न तत्सुतः खेदमाप गुरुणा हि मेदिनी । भोक्तुमेव भुजनिर्जितद्विषा न प्रसाधयितुमस्य कल्पिता ॥", "mn": "लब्धेति॥ ततत्सुतः सुदर्शनपुत्रोऽग्निवर्णो लब्धपालनविधौ लब्धस्य राज्यस्य पालनकर्मणि खेदं नाप। अक्लेशेनापालयदित्यर्थः। कुतः? हि यस्मात्। भुजनिर्जितद्विषा गुरुणा पित्रा मेदिन्यस्याग्निवर्णस्य भोक्तुमेव कल्पिता, प्रसाधयितुं न। प्रसाधनं कण्टकशोधनम्। अलंकृतिर्ध्वन्यते। तथा च यथालंकृत्य नीता युवतिः केवलमुपभुज्यते तद्वदिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तत्-सुतः लब्ध-पालन-विधौ खेदम् न आप। हि गुरुणा भुज-निर्जित-द्विषा (सता) अस्य भोक्तुम् एव मेदिनी कल्पिता, न प्रसाधयितुम्।", "es": "His son (Agnivarṇa) felt no hardship in the task of ruling what he had received. Indeed, the earth had been prepared for him by his father—who had conquered his enemies with his arms—merely to be enjoyed, not to be established.", "pc": [{"w": "लब्धपालनविधौ", "e": "in the task of ruling what was received", "p": [{"l": "लब्ध"}, {"l": "पालन"}, {"l": "विधि", "cn": "7.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "तत्सुतः", "e": "His son", "p": [{"l": "तद्"}, {"l": "सुत", "cn": "1.1"}]}, {"w": "खेदम्", "e": "hardship", "p": [{"l": "खेद", "cn": "2.1"}]}, {"w": "आप", "e": "felt", "p": [{"l": "आप्", "fin": "आप", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "गुरुणा", "e": "by his father", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "3.1"}]}, {"w": "हि", "e": "Indeed", "p": [{"l": "हि"}]}, {"w": "मेदिनी", "e": "the earth", "p": [{"l": "मेदिनी", "cn": "1.1"}]}, {"w": "भोक्तुम्", "e": "to be enjoyed", "p": [{"l": "भुज्", "inf": "भोक्तुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "एव", "e": "merely", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "भुजनिर्जितद्विषा", "e": "by him who had conquered his enemies with his arms", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "निर्जित"}, {"l": "द्विष्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "प्रसाधयितुम्", "e": "to be established", "p": [{"l": "साध्", "inf": "प्रसाधयितुम्", "s": ["णिच्", "तुमुन्"], "vp": ["प्र"]}]}, {"w": "अस्य", "e": "for him", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कल्पिता", "e": "was prepared", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "कल्पित", "s": ["क्त", "टाप्"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "19", "n": "4", "i": 1515, "v": "सोऽधिकारमभिकः कुलोचितं काश्चन स्वयमवर्तयत्समाः । संनिवेश्य सचिवेष्वतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ॥", "mn": "स इति॥ अभिकः कामुकः। `अनुकाभिकाभीकः कमिता` (पा.5।2।74) इति निपातः। `कम्रः कामयिताऽभीकः कमनः कामनोऽभिकः` इत्यमरः। सोऽग्निवर्णः कुलोचितमधिकारं प्रजापालनं काश्चन समाः कतिचिद्वत्सरान् स्वयमवर्तयदकरोत्। अतःपरं सचिवेषु संनिवेश्य निधाय स्त्रीविधेयं स्त्र्यधीनं नवं यौवनं यस्य सोऽभवत्। स्त्र्यासक्तोऽभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अभिकः सः कुल-उचितम् अधिकारम् काश्चन समाः स्वयम् अवर्तयत्। अतः परम् सचिवेषु संनिवेश्य, स्त्री-विधेय-नव-यौवनः अभवत्।", "es": "That lustful king personally carried out his family-ordained duties for some years. Thereafter, entrusting them to his ministers, he became one whose fresh youth was entirely subservient to women.", "pc": [{"w": "सः", "e": "He", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अधिकारम्", "e": "the duties", "p": [{"l": "अधिकार", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अभिकः", "e": "the lustful one", "p": [{"l": "अभिक", "cn": "1.1"}]}, {"w": "कुलोचितम्", "e": "befitting his family", "p": [{"l": "कुल"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}]}, {"w": "काश्चन", "e": "some", "p": [{"l": "किञ्चन", "cn": "2.3"}]}, {"w": "स्वयम्", "e": "personally", "p": [{"l": "स्वयम्"}]}, {"w": "अवर्तयत्", "e": "carried out", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "अवर्तयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}]}, {"w": "समाः", "e": "years", "p": [{"l": "समा", "cn": "2.3"}]}, {"w": "संनिवेश्य", "e": "having entrusted", "p": [{"l": "विश्", "inf": "संनिवेश्य", "s": ["णिच्", "ल्यप्"], "vp": ["सं", "नि"]}]}, {"w": "सचिवेषु", "e": "to his ministers", "p": [{"l": "सचिव", "cn": "7.3"}]}, {"w": "अतः", "e": "Thereafter", "p": [{"l": "अतः"}]}, {"w": "परम्", "e": "after", "p": [{"l": "परम्"}]}, {"w": "स्त्रीविधेयनवयौवनः", "e": "one whose fresh youth was subservient to women", "p": [{"l": "स्त्री"}, {"l": "विधेय"}, {"l": "नव"}, {"l": "यौवन", "cn": "1.1"}]}, {"w": "अभवत्", "e": "became", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}]}]},
{"c": "19", "n": "5", "i": 1516, "v": "कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु । ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥", "mn": "कामिनीति॥ कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य मृदङ्गनादिषु मृदङ्गनादवत्सु वेश्मस्वधिकर्द्धिः पूर्वस्मादधिकसंभारः उत्तर उत्सवः। ऋद्धिमन्तं साधनसंपन्नं पूर्वमुत्सवमपोहदपानुदत्। उत्तरोत्तराधिका तस्योत्सवपरम्परा वृत्तेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कामिनी-सहचरस्य कामिनः तस्य वेश्मसु मृदङ्ग-नादिषु (सत्सु), अधिक-ऋद्धिः उत्तरः उत्सवः पूर्वम् ऋद्धिमान् तम् उत्सवम् अपोहत्।", "es": "In the palaces of that lustful king, who was always in the company of women, amidst the sounds of mṛdaṅga drums, each succeeding festival, being more splendid, eclipsed the previous magnificent one.", "pc": [{"w": "कामिनीसहचरस्य", "e": "of him who was a companion to women", "p": [{"l": "कामिनी"}, {"l": "सहचर", "cn": "6.1"}]}, {"w": "कामिनः", "e": "of the lustful one", "p": [{"l": "कामिन्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "तस्य", "e": "his", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}]}, {"w": "वेश्मसु", "e": "in the palaces", "p": [{"l": "वेश्मन्", "cn": "7.3"}]}, {"w": "मृदङ्गनादिषु", "e": "amidst the sounds of mṛdaṅga drums", "p": [{"l": "मृदङ्ग"}, {"l": "नाद", "cn": "7.3"}]}, {"w": "ऋद्धिमान्", "e": "magnificent", "p": [{"l": "ऋद्धिमत्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अधिकर्द्धिः", "e": "more splendid", "p": [{"l": "अधिक"}, {"l": "ऋद्धि", "cn": "1.1"}]}, {"w": "उत्तरः", "e": "succeeding", "p": [{"l": "उत्तर", "cn": "1.1"}]}, {"w": "पूर्वम्", "e": "previous", "p": [{"l": "पूर्व", "cn": "2.1"}]}, {"w": "उत्सवम्", "e": "festival", "p": [{"l": "उत्सव", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपोहत्", "e": "eclipsed", "p": [{"l": "ऊह्", "fin": "अपोहत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अप"], "pp": "P1"}]}, {"w": "उत्सवः", "e": "festival", "p": [{"l": "उत्सव", "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "19", "n": "6", "i": 1517, "v": "इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोढुमेकमपि स क्षणान्तरम् । अन्तरेव विहरन्दिवानिशं न व्यपैक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥", "mn": "इन्द्रियेति॥ इन्द्रियार्थपरिशून्यं शब्दादिविषयरहितमेकमपि क्षणान्तरं क्षणभेदं सोढुमक्षमोऽशक्तः सोऽग्निवर्णो दिवानिशमन्तरेव विहरन् समुत्सुका दर्शनाकाङ्क्षिणीः प्रजा न व्यपैक्षत नापेक्षितवान् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः इन्द्रिय-अर्थ-परिशून्यम् एकम् क्षण-अन्तरम् अपि सोढुम् अक्षमः (सन्) दिवानिशम् अन्तः एव विहरन् समुत्सुकाः प्रजाः न व्यपैक्षत।", "es": "Unable to endure even a single moment devoid of sensual pleasures, he sported day and night only inside the palace and paid no heed to his subjects, who were eager to see him.", "pc": [{"w": "इन्द्रियार्थपरिशून्यम्", "e": "devoid of sensual pleasures", "p": [{"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "अर्थ"}, {"l": "परिशून्य", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अक्षमः", "e": "unable", "p": [{"l": "अक्षम", "cn": "1.1"}]}, {"w": "सोढुम्", "e": "to endure", "p": [{"l": "सह्", "inf": "सोढुम्", "s": ["तुमुन्"]}]}, {"w": "एकम्", "e": "one", "p": [{"l": "एक", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "सः", "e": "he", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "क्षणान्तरम्", "e": "a moment", "p": [{"l": "क्षण"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अन्तः", "e": "inside", "p": [{"l": "अन्तः"}]}, {"w": "एव", "e": "only", "p": [{"l": "एव"}]}, {"w": "विहरन्", "e": "sporting", "p": [{"l": "हृ", "inf": "विहरत्", "s": ["शतृ"], "vp": ["वि"], "cn": "1.1"}]}, {"w": "दिवानिशम्", "e": "day and night", "p": [{"l": "दिवानिशम्"}]}, {"w": "न", "e": "not", "p": [{"l": "न"}]}, {"w": "व्यपैक्षत", "e": "did he heed", "p": [{"l": "ईक्ष्", "fin": "व्यपैक्षत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि", "अप"], "pp": "A1"}]}, {"w": "समुत्सुकाः", "e": "eager (to see him)", "p": [{"l": "समुत्सुक", "cn": "2.3"}]}, {"w": "प्रजाः", "e": "the subjects", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "2.3"}]}]},
{"c": "19", "n": "7", "i": 1518, "v": "गौरवाद्यदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाङ्क्षितं ददौ । तद्गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥", "mn": "गोरवादिति॥ जातु कदाचिन्मन्त्रिणां गौरवाद्गुरुत्वाद्धेतोः। मन्त्रिवचनानुरोघादित्यर्थः। प्रकृतिभिः प्रजाभिः काङ्क्षितं यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम्, न तु मुखावलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "यत् अपि जातु गौरवात् मन्त्रिणाम् प्रकृति-काङ्क्षितम् दर्शनम् ददौ, तत् केवलेन गवाक्ष-विवर-अवलम्बिना चरणेन कल्पितम्।", "es": "If ever, out of respect for his ministers, he granted the audience desired by his subjects, it was accomplished merely by his foot dangling from a window opening.", "pc": [{"w": "गौरवात्", "e": "Out of respect", "p": [{"l": "गौरव", "cn": "5.1"}]}, {"w": "यत्", "e": "which", "p": [{"l": "यद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "अपि", "e": "even", "p": [{"l": "अपि"}]}, {"w": "जातु", "e": "if ever", "p": [{"l": "जातु"}]}, {"w": "मन्त्रिणाम्", "e": "for his ministers", "p": [{"l": "मन्त्रिन्", "cn": "6.3"}]}, {"w": "दर्शनम्", "e": "audience", "p": [{"l": "दर्शन", "cn": "2.1"}]}, {"w": "प्रकृतिकाङ्क्षितम्", "e": "desired by the subjects", "p": [{"l": "प्रकृति"}, {"l": "काङ्क्षित", "cn": "2.1"}]}, {"w": "ददौ", "e": "he granted", "p": [{"l": "दा", "fin": "ददौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}]}, {"w": "तत्", "e": "that", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}]}, {"w": "गवाक्षविवरावलम्बिना", "e": "dangling from a window opening", "p": [{"l": "गवाक्ष"}, {"l": "विवर"}, {"l": "अवलम्बिन्", "cn": "3.1"}]}, {"w": "केवलेन", "e": "merely", "p": [{"l": "केवल", "cn": "3.1"}]}, {"w": "चरणेन", "e": "by his foot", "p": [{"l": "चरण", "cn": "3.1"}]}, {"w": "कल्पितम्", "e": "was accomplished", "p": [{"l": "कॢप्", "inf": "कल्पित", "s": ["क्त"], "cn": "1.1"}]}]},
{"c": "19", "n": "8", "i": 1519, "v": "तं कृतप्रणतयोऽनुजीविनः कोमलात्मनखरागरूषितम् । भेजिरे नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् ॥", "mn": "तमिति॥ कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुप्येन रूषितं छुरितम्। अत एव नवदिवाकरातपेन स्पृष्टं व्याप्तं यत्पङ्कजं तस्य तुलां साम्यतामधिरोहति प्राप्नोतीति तुलाधिरोहणम्। तं चरणमनुजीविनः कृतप्रणतयः कृतनमस्काराः सन्तो भेजिरे सिषेविरे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कृत-प्रणतयः अनुजीविनः, कोमल-आत्म-नख-राग-रूषितम्, नव-दिवाकर-आतप-स्पृष्ट-पङ्कज-तुला-अधिरोहणम् तम् (चरणम्) भेजिरे।", "es": "His attendants, having made their obeisance, served that foot, which was adorned with the red lac-dye of his soft toenails and which rivaled a lotus touched by the rays of the morning sun.", "pc": [{"w": "तम्", "e": "that (foot)", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}]}, {"w": "कृतप्रणतयः", "e": "having made their obeisance", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "प्रणति", "cn": "1.3"}]}, {"w": "अनुजीविनः", "e": "The attendants", "p": [{"l": "अनुजीविन्", "cn": "1.3"}]}, {"w": "कोमलात्मनखरागरूषितम्", "e": "adorned with the red lac-dye of his soft toenails", "p": [{"l": "कोमल"}, {"l": "आत्म"}, {"l": "नख"}, {"l": "राग"}, {"l": "रूषित", "cn": "2.1"}]}, {"w": "भेजिरे", "e": "served", "p": [{"l": "भज्", "fin": "भेजिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}]}, {"w": "नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम्", "e": "which rivaled a lotus touched by the rays of the morning sun", "p": [{"l": "नव"}, {"l": "दिवाकर"}, {"l": "आतप"}, {"l": "स्पृष्ट"}, {"l": "पङ्कज"}, {"l": "तुला"}, {"l": "अधिरोहण", "cn": "2.1"}]}]},
{"c": "19", "n": "9", "i": 1520, "v": "यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलकमलाश्च दीर्घिकाः । गूढमोहनगृहास्तदम्बुभिः स व्यगाहत विगाढमन्मथः ॥", "mn": "यौवनेति॥ विगाढमन्मथः प्रौढमदनः सोऽग्निवर्णो यौवनेन हेतुनोन्नतानां विलासिनीस्तनानां क्षोभेणाघातेन लोलानि चञ्चलानि कमलानि वासां ताः। तदम्बुभिस्तासां दीर्घिकाणामम्बुभिर्गृढान्यन्तर्हितानि मोहनगृहाणि सुरतभवनानि यासु ताश्च दीर्घिका व्यगाहृत। स्त्रीभिः सह दीर्घिकासु विजहारेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "विगाढमन्मथः सः यौवन-उन्नत-विलासिनी-स्तन-क्षोभ-लोल-कमलाः गूढ-मोहन-गृहाः च दीर्घिकाः तत् अम्बुभिः व्यगाहत।", "es": "Deeply stirred by passion, he (Agnivarna) plunged into the waters of the step-wells, whose lotuses trembled from the agitation caused by the high breasts of youthful, playful women, and which had hidden chambers of love.", "pc": [{"w": "यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलकमलाः", "p": [{"l": "यौवन"}, {"l": "उन्नत"}, {"l": "विलासिनी"}, {"l": "स्तन"}, {"l": "क्षोभ"}, {"l": "लोल"}, {"l": "कमल", "cn": "2.3"}], "e": "whose lotuses were trembling due to the agitation from the high breasts of youthful, playful women"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "दीर्घिकाः", "p": [{"l": "दीर्घिका", "cn": "2.3"}], "e": "the step-wells"}, {"w": "गूढमोहनगृहाः", "p": [{"l": "गूढ"}, {"l": "मोहनगृह", "cn": "2.3"}], "e": "which had hidden chambers of love"}, {"w": "तदम्बुभिः", "p": [{"l": "तद्-अम्बु", "cn": "3.3"}], "e": "with their waters"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "व्यगाहत", "p": [{"l": "गाह्", "fin": "व्यगाहत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि"], "pp": "A1"}], "e": "plunged into"}, {"w": "विगाढमन्मथः", "p": [{"l": "विगाढ"}, {"l": "मन्मथ", "cn": "1.1"}], "e": "one whose passion was intense"}]},
{"c": "19", "n": "10", "i": 1521, "v": "तत्र सेकहृतलोचनाञ्जनैर्धौतरागपरिपाटलाधरैः । अङ्गनास्तप्तधिकं व्यलोभयन्नार्पितप्रकृतकान्तिभिर्मुखैः ॥", "mn": "तत्रेति॥ तत्र दीर्घिकास्वङ्गनाः सेकेन हृतं लोचनाञ्जनं नेत्रकज्जलं येषां तैः। रज्यतेऽनेनेति रागो रागद्रव्यं लाक्षादि। रागस्य परिपाटलोऽङ्गगुणः। `गुणे शुक्लादयः पुंसि` इत्यमरः (अ.को.1|5|18)। धौतो रागपरिपाटलो येषां ते तथोक्ता अधरायेषां तैः। निवृत्तसांक्रमिकरागैरित्यर्थः। अत एवार्पितप्रकृतकान्तिभिः। अभिव्यञ्जितस्वाभाविकरागैरित्यर्थः। एवंभूतैर्मुखे त्तनग्निवर्णमधिकं व्यलोभयन् प्रलोभितवत्यः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "तत्र अङ्गनाः सेक-हृत-लोचन-अञ्जनैः, धौत-राग-परिपाटल-अधरैः, अर्पित-प्रकृत-कान्तिभिः मुखैः तम् अधिकम् व्यलोभयन्।", "es": "There, the women charmed him even more with their faces, from which the water had washed away the eye-collyrium, whose lips became pale red as the dye was washed off, and which thus revealed their natural beauty.", "pc": [{"w": "तत्र", "p": [{"l": "तत्र"}], "e": "There"}, {"w": "सेकहृतलोचनाञ्जनैः", "p": [{"l": "सेक"}, {"l": "हृत"}, {"l": "लोचन"}, {"l": "अञ्जन", "cn": "3.3"}], "e": "by which the collyrium of the eyes was washed away by the sprinkling of water"}, {"w": "धौतरागपरिपाटलाधरैः", "p": [{"l": "धौत"}, {"l": "राग"}, {"l": "परिपाटल"}, {"l": "अधर", "cn": "3.3"}], "e": "whose lips were pale red due to the washing away of the dye"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अधिकम्", "p": [{"l": "अधिक"}], "e": "more"}, {"w": "व्यलोभयन्", "p": [{"l": "लुभ्", "fin": "व्यलोभयन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "charmed"}, {"w": "अर्पितप्रकृतकान्तिभिः", "p": [{"l": "अर्पित"}, {"l": "प्रकृत"}, {"l": "कान्ति", "cn": "3.3"}], "e": "which revealed their natural beauty"}, {"w": "मुखैः", "p": [{"l": "मुख", "cn": "3.3"}], "e": "with their faces"}]},
{"c": "19", "n": "11", "i": 1522, "v": "घ्राणकान्तमधुगन्धकार्षेणीः पानभूमिरवनाः प्रियासखः । अभ्यपद्यत स वासितासखः पुष्पिताः कमलिनीरिव द्विपः ॥", "mn": "घ्राणेति॥ प्रियासखः सोऽग्निवर्णो घ्राणकान्तेन घ्राणतर्पणेन मधुगन्धेन कर्षिणीर्मनोहारिणीः। रच्यन्त इति रचनाः, पानभूपय एव रचनाः, रचिताः पानभूमय इत्यर्थः। वासितासखः करिणीसहचरः। `वासिता स्त्रीकरिण्योश्च` इत्यमरः। द्विपः पुष्पिताः कमलिनीरिव। अभ्यपद्यताभिगतः ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रिया-सखः वासिता-सखः सः, द्विपः पुष्पिताः कमलिनीः इव, घ्राण-कान्त-मधु-गन्ध-कर्षिणीः पानभूमि-रवनाः अभ्यपद्यत।", "es": "Accompanied by his beloveds and by female elephants in heat, he approached the drinking pavilions, which were filled with music and attracted the sense of smell with the pleasing fragrance of wine, just as an elephant approaches blooming lotus ponds.", "pc": [{"w": "घ्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः", "p": [{"l": "घ्राण"}, {"l": "कान्त"}, {"l": "मधु"}, {"l": "गन्ध"}, {"l": "कर्षिणी", "cn": "2.3"}], "e": "which attracted the sense of smell with the pleasing fragrance of wine"}, {"w": "पानभूमिरवनाः", "p": [{"l": "पानभूमि"}, {"l": "रवन", "cn": "2.3"}], "e": "the drinking pavilions filled with music"}, {"w": "प्रियासखः", "p": [{"l": "प्रिया"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by his beloveds"}, {"w": "अभ्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "fin": "अभ्यपद्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अभि"], "pp": "A1"}], "e": "he approached"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "वासितासखः", "p": [{"l": "वासिता"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "accompanied by a female elephant in heat"}, {"w": "पुष्पिताः", "p": [{"l": "पुष्पित", "cn": "2.3"}], "e": "blooming"}, {"w": "कमलिनीः", "p": [{"l": "कमलिनी", "cn": "2.3"}], "e": "lotus ponds"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "द्विपः", "p": [{"l": "द्विप", "cn": "1.1"}], "e": "an elephant"}]},
{"c": "19", "n": "12", "i": 1523, "v": "सातिरेकमदकारणं रहस्तेन दत्तमभिलेषुरङ्गनाः । ताभिरप्युपहृतं मुखासवं सोऽपिबद्बकुलतुल्यदोहदः ॥", "mn": "सातिरेकेति॥ अङ्गना रहो रहसि सातिरेकस्य सातिशयस्य मदस्य कारणं तेनाग्निवर्णेन दत्तं मुखासवमभिलेषुः। बकुलेन तुल्यदोहदस्तुल्याभिलाषः। `अथ दोहदम्। इच्छाकाङ्क्षा स्पृहेहा तृट्` इत्यमरः। बकुलद्रुमस्याङ्गनामद्यार्थित्वात्तुल्याभिलाषत्वम्। सोऽपि ताभिरङ्गनाभिरुपहृतं दत्तं मुखासवमपिबत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अङ्गनाः रहः तेन दत्तम् स-अतिरेक-मद-कारणम् (मद्यम्) अभिलेषुः। बकुल-तुल्य-दोहदः सः अपि ताभिः उपहृतम् मुख-आसवम् अपिबत्।", "es": "In private, the women desired the wine given by him, which caused excessive intoxication. He, in turn, having a craving like that of a Bakula tree (which is said to blossom when sprinkled with wine from a woman's mouth), also drank the mouth-wine offered by them.", "pc": [{"w": "सातिरेकमदकारणम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अतिरेक"}, {"l": "मद"}, {"l": "कारण", "cn": "2.1"}], "e": "which was a cause of excessive intoxication"}, {"w": "रहः", "p": [{"l": "रहस्"}], "e": "in private"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by him"}, {"w": "दत्तम्", "p": [{"l": "दा", "cn": "2.1", "inf": "दत्त", "s": ["क्त"]}], "e": "given"}, {"w": "अभिलेषुः", "p": [{"l": "लष्", "fin": "अभिलेषुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["अभि"], "pp": "P1"}], "e": "desired"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}, {"w": "ताभिः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "by them"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "उपहृतम्", "p": [{"l": "हृ", "cn": "2.1", "vp": ["उप"], "inf": "उपहृत", "s": ["क्त"]}], "e": "offered"}, {"w": "मुखासवम्", "p": [{"l": "मुख"}, {"l": "आसव", "cn": "2.1"}], "e": "the wine from the mouth"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अपिबत्", "p": [{"l": "पा", "fin": "अपिबत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "drank"}, {"w": "बकुलतुल्यदोहदः", "p": [{"l": "बकुल"}, {"l": "तुल्य"}, {"l": "दोहद", "cn": "1.1"}], "e": "who had a craving similar to a Bakula tree"}]},
{"c": "19", "n": "13", "i": 1524, "v": "अङ्कमङ्कपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशून्यतामुमे । वल्लकी च हृदयंगमस्वना वल्गुवागपि च वोमलोचना ॥", "mn": "अङ्कमिति॥ अङ्कपरिवर्तनोचिते उत्सङ्गविहारार्हे उमे तस्याग्निवर्णस्याङ्कमशून्यतां पूर्णतां निन्यतुः। के उभे? हृदयंगमस्वना मनोहरध्वनिर्वल्लकी वीणा च। वल्गुवाङ्मुधुरभाषिणी वामलोचना कामिन्यपि च हृदयं गच्छतीति हृदयंगमः। खच्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्यानात्खच्प्रत्ययः। अङ्काधिरोपितयोर्वीणा-वामाक्ष्योर्वाद्य-गीताभ्यामरंस्तेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अङ्क-परिवर्तन-उचिते तस्य अङ्कम् हृदयंगम-स्वना वल्लकी च, वल्गु-वाक् वाम-लोचना अपि च, उमे अशून्यताम् निन्यतुः।", "es": "Both the lute with its heart-touching sound and the beautiful-eyed woman with her charming speech brought his lap, accustomed to being occupied by one and then the other, to a state of non-emptiness.", "pc": [{"w": "अङ्कम्", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "the lap"}, {"w": "अङ्कपरिवर्तनोचिते", "p": [{"l": "अङ्क"}, {"l": "परिवर्तन"}, {"l": "उचित", "cn": "2.1"}], "e": "which was accustomed to being occupied by one then the other"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "निन्यतुः", "p": [{"l": "नी", "fin": "निन्यतुः", "pn": 6, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "brought"}, {"w": "अशून्यताम्", "p": [{"l": "अशून्यता", "cn": "2.1"}], "e": "to a state of non-emptiness"}, {"w": "उमे", "p": [{"l": "उभ", "cn": "1.2"}], "e": "both"}, {"w": "वल्लकी", "p": [{"l": "वल्लकी", "cn": "1.1"}], "e": "the lute"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "हृदयंगमस्वना", "p": [{"l": "हृदयंगम"}, {"l": "स्वन", "cn": "1.1"}], "e": "with heart-touching sound"}, {"w": "वल्गुवाक्", "p": [{"l": "वल्गु"}, {"l": "वाच्", "cn": "1.1"}], "e": "with charming speech"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वामलोचना", "p": [{"l": "वाम"}, {"l": "लोचन", "cn": "1.1"}], "e": "the beautiful-eyed woman"}]},
{"c": "19", "n": "14", "i": 1525, "v": "स स्वयं प्रहतपुष्करः कृती लोलमाल्यवलयो हरन्मनः । नर्ककीरभिनयातिलङ्घिनीः पार्श्ववर्तिषु गुरुष्वलज्जयत् ॥", "mn": "स इति॥ कृती कुशलः स्वयं प्रहतपुष्करो वादितवाद्यमुखो लोलानि माल्यानि वलयानि च यस्य स तथोक्तं मनो हरन्। नर्तकीनामिति शेषः। सोऽग्निवर्णोऽभिनयातिलङ्घिनीः। अभिनयेषु स्खलन्तीरित्यर्थः। नर्तकीर्विलासिनीः। `शिल्पिनि ष्वुन्` (पा.3।1।145) इति ष्वुन्प्रत्ययः। `षिद्गौरादिभ्यश्च` (पा.4।1।41) ङीप्। `नर्तकीलासिके समे` इत्यमरः (अ.को.1|7|9)। गुरुषु नाट्याचार्येषु पार्श्ववर्तिषु समीपस्थेषु सत्स्वेव। अलज्जयत् लज्जामगमयत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कृती, लोल-माल्य-वलयः, मनः हरन् सः स्वयम् प्रहत-पुष्करः सन्, अभिनय-अतिलङ्घिनीः नर्तकीः पार्श्व-वर्तिषु गुरुषु अलज्जयत्।", "es": "That skilled king, whose garland-bracelet dangled as he himself played the drum, captivating the mind, put to shame the professional dancers—who surpassed even their teachers present nearby—with his own performance.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "प्रहतपुष्करः", "p": [{"l": "प्रहत"}, {"l": "पुष्कर", "cn": "1.1"}], "e": "who struck the drum-face"}, {"w": "कृती", "p": [{"l": "कृतिन्", "cn": "1.1"}], "e": "skilled"}, {"w": "लोलमाल्यवलयः", "p": [{"l": "लोल"}, {"l": "माल्य"}, {"l": "वलय", "cn": "1.1"}], "e": "whose garland-bracelet was dangling"}, {"w": "हरन्", "p": [{"l": "हृ", "cn": "1.1", "inf": "हरत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "captivating"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "2.1"}], "e": "the mind"}, {"w": "नर्तकीः", "p": [{"l": "नर्तकी", "cn": "2.3"}], "e": "the dancers"}, {"w": "अभिनयातिलङ्घिनीः", "p": [{"l": "अभिनय"}, {"l": "अतिलङ्घिनी", "cn": "2.3"}], "e": "who surpassed in their performance"}, {"w": "पार्श्ववर्तिषु", "p": [{"l": "पार्श्व"}, {"l": "वर्तिन्", "cn": "7.3"}], "e": "who were nearby"}, {"w": "गुरुषु", "p": [{"l": "गुरु", "cn": "7.3"}], "e": "the teachers"}, {"w": "अलज्जयत्", "p": [{"l": "लज्ज्", "fin": "अलज्जयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "put to shame"}]},
{"c": "19", "n": "15", "i": 1526, "v": "चारु नृत्यविगमे च तन्मुखं स्वेदभिन्नतिलकं परिश्रमात् । प्रेमदत्तवदनानिलः पिबन्नत्यजीवदमरालकेश्वरौ ॥", "mn": "चाविति॥ किंच, चारु सुन्दरं नृत्यविगमे लास्यावसाने परिश्रमान्नर्तनऽवासात्स्वेदेन भिन्नतिलकं विशीर्णतिलकं तन्मुखं नर्तकीमुखं प्रेम्णा दत्तवदनानिलः प्रवर्तितमुखमारुतः पिबन्। अमराणामलकायाश्चेश्वराविन्द्रकुबेरौ। अत्यजीवदतिक्रम्याजीवत्। ततोऽप्युत्कृष्टजीवित आसीदित्यर्थः। इन्द्रादेरपि दुर्लभमीदृशं सौभाग्यमिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "नृत्य-विगमे च प्रेम-दत्त-वदन-अनिलः सः परिश्रमात् स्वेद-भिन्न-तिलकम् चारु तत्-मुखम् पिबन् अमरालक-ईश्वरौ अति-अजीवत्।", "es": "At the end of the dance, kissing her beautiful face—its tilaka mark disordered by sweat from the exertion—he, who offered the breath of his mouth out of love, surpassed both Indra and Kubera in his bliss.", "pc": [{"w": "चारु", "p": [{"l": "चारु"}], "e": "beautiful"}, {"w": "नृत्यविगमे", "p": [{"l": "नृत्य"}, {"l": "विगम", "cn": "7.1"}], "e": "At the end of the dance"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तन्मुखम्", "p": [{"l": "तद्-मुख", "cn": "2.1"}], "e": "her face"}, {"w": "स्वेदभिन्नतिलकम्", "p": [{"l": "स्वेद"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "तिलक", "cn": "2.1"}], "e": "whose tilaka mark was disordered by sweat"}, {"w": "परिश्रमात्", "p": [{"l": "परिश्रम", "cn": "5.1"}], "e": "from exertion"}, {"w": "प्रेमदत्तवदनानिलः", "p": [{"l": "प्रेम"}, {"l": "दत्त"}, {"l": "वदन"}, {"l": "अनिल", "cn": "1.1"}], "e": "he who offered the breath of his mouth out of love"}, {"w": "पिबन्", "p": [{"l": "पा", "cn": "1.1", "inf": "पिबत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "drinking (kissing)"}, {"w": "अत्यजीवत्", "p": [{"l": "जीव्", "fin": "अत्यजीवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अति"], "pp": "P1"}], "e": "surpassed"}, {"w": "अमरालकेश्वरौ", "p": [{"l": "अमरा"}, {"l": "अलका"}, {"l": "ईश्वर", "cn": "2.2"}], "e": "the lords of Amaravati (Indra) and Alaka (Kubera)"}]},
{"c": "19", "n": "16", "i": 1527, "v": "तस्य सावरणदृष्टसंधयः काम्यवस्तुषु नवेषु सङ्गिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चक्रिरे सामिभुक्तविषयाः समागमाः ॥", "mn": "तस्येति॥ उपसृत्यान्यत्र गत्वा न वेषु नूतनेषु काम्यवस्तुषु शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु सङअगिन आसक्तिमतः सतस्तस्य सावरणाः प्रच्छन्ना दृष्टाः प्रकाशाश्च संधयः साधनानि येषु ते समागमाः संगमा वल्लभाभिः प्रेयसीभिः सामिभुक्तविषया अर्धोपभुक्तेन्द्रियार्थाश्चक्रिरे। यथेष्टं भुक्तश्चेत्तर्ह्ययं निःस्पृहः सन्नस्मत्समीपं नायास्यतीति भावः। अत्र गोनर्दीयः-`संधिद्विविधः-सावरणः, प्रकाशश्च। छावरणो भिक्षुक्यादिना प्रकाशः स्वयमुपेत्य केनापि` इति। `इतः स्वयमुपसृत्य विशेषार्थीं तत्र स्थितोऽनुपजापं स्वयं संधेयः` इति वात्स्यायनः। अन्यत्र गतं कथंचित्संधाय पुनरुपगमायार्धोपभोगेनानिवृत्ततृष्णं चक्रुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "वल्लभाभिः उपसृत्य तस्य काम्य-वस्तुषु नवेषु सङ्गिनः स-आवरण-दृष्ट-संधयः सामी-भुक्त-विषयाः समागमाः चक्रिरे।", "es": "For him, who was addicted to new and desirable pleasures, meetings were arranged by his beloveds. These unions were partially enjoyed, with their junctures witnessed through a screen, thus leaving him wanting more.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सावरणदृष्टसंधयः", "p": [{"l": "स"}, {"l": "आवरण"}, {"l": "दृष्ट"}, {"l": "संधि", "cn": "1.3"}], "e": "whose junctures were seen through a screen"}, {"w": "काम्यवस्तुषु", "p": [{"l": "काम्य"}, {"l": "वस्तु", "cn": "7.3"}], "e": "in desirable things"}, {"w": "नवेषु", "p": [{"l": "नव", "cn": "7.3"}], "e": "new"}, {"w": "सङ्गिनः", "p": [{"l": "सङ्गिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him who was attached"}, {"w": "वल्लभाभिः", "p": [{"l": "वल्लभा", "cn": "3.3"}], "e": "by his beloveds"}, {"w": "उपसृत्य", "p": [{"l": "सृ", "pl": "सृ", "vp": ["उप"], "inf": "उपसृत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having approached"}, {"w": "चक्रिरे", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चक्रिरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "were made"}, {"w": "सामिभुक्तविषयाः", "p": [{"l": "सामी"}, {"l": "भुक्त"}, {"l": "विषय", "cn": "1.3"}], "e": "in which the objects of pleasure were half-enjoyed"}, {"w": "समागमाः", "p": [{"l": "समागम", "cn": "1.3"}], "e": "meetings"}]},
{"c": "19", "n": "17", "i": 1528, "v": "अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् । मेखलाभिरसकृञ्च बन्धनं वञ्चयन्प्रणयिनीरवाप सः ॥", "mn": "अङ्गुलीति॥ सोऽग्निवर्णः प्रणयिनीः प्रेयसीर्वञ्चयन्नन्यत्र गच्छन्। अङ्गुल्यः किसलयानि तेषामग्राणि तैस्तर्जनं भर्त्सनं भ्रुविभङ्गेन भ्रूमेदेन कुटिलं वक्रं वीक्षितं वीक्षणं चासकृन्मेखलाभिर्बन्धनं चावाप। अपराधिनो दण्ञ्डा इति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः प्रणयिनीः वञ्चयन् अङ्गुली-किसलय-अग्र-तर्जनम्, भ्रू-विभङ्ग-कुटिलम् वीक्षितम् च, मेखलाभिः असकृत् बन्धनम् च अवाप।", "es": "Deceiving his beloveds in playful quarrels, he received threats from their sprout-like fingertips, crooked glances from their knitted eyebrows, and repeated bindings with their girdles.", "pc": [{"w": "अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनम्", "p": [{"l": "अङ्गुली"}, {"l": "किसलय"}, {"l": "अग्र"}, {"l": "तर्जन", "cn": "2.1"}], "e": "the threatening with the sprout-like fingertips"}, {"w": "भ्रूविभङ्गकुटिलम्", "p": [{"l": "भ्रू"}, {"l": "विभङ्ग"}, {"l": "कुटिल", "cn": "2.1"}], "e": "crooked due to the knitting of the eyebrows"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "वीक्षितम्", "p": [{"l": "वीक्षित", "cn": "2.1"}], "e": "a glance"}, {"w": "मेखलाभिः", "p": [{"l": "मेखला", "cn": "3.3"}], "e": "with girdles"}, {"w": "असकृत्", "p": [{"l": "असकृत्"}], "e": "repeatedly"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "बन्धनम्", "p": [{"l": "बन्धन", "cn": "2.1"}], "e": "binding"}, {"w": "वञ्चयन्", "p": [{"l": "वञ्च्", "cn": "1.1", "s": ["णिच्", "शतृ"], "inf": "वञ्चयत्"}], "e": "deceiving"}, {"w": "प्रणयिनीः", "p": [{"l": "प्रणयिनी", "cn": "2.3"}], "e": "his beloveds"}, {"w": "अवाप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "अवाप", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["अव"], "pp": "P1"}], "e": "he obtained"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "19", "n": "18", "i": 1529, "v": "तेन दूतिविदितं निषेदुषा पृष्ठतः सुरतवाररात्रिषु । शुश्रुवे प्रियजनस्य कातरं विप्रलम्भपरिशङ्किनो वचः ॥", "mn": "तेनेति॥ सुरतस्य वारो वासरः, तस्य रात्रिषु दूतीनां विदितं यथा तथआ पृष्ठतः प्रियजनस्य पश्चाद्भागे निषेदुषा तेनाग्निवर्णेन विप्रलम्भपरिशङ्किनो विरहशङ्किनः। प्रियश्चासौ जनश्च प्रियजनः। तस्य कातरं वचः `प्रियानयनेन मां पाहि` इत्येवमादि दीनवचनं शुश्रुवे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सुरत-वार-रात्रिषु दूति-विदितम् पृष्ठतः निषेदुषा तेन विप्रलम्भ-परिशङ्किनः प्रिय-जनस्य कातरम् वचः शुश्रुवे।", "es": "On the nights appointed for love, having sat behind his beloved (unseen by her, but with the knowledge of her messenger), he heard the anxious words of his beloved, who was fearful of being deceived or separated from him.", "pc": [{"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "By him"}, {"w": "दूतिविदितम्", "p": [{"l": "दूति"}, {"l": "विदित"}], "e": "with the knowledge of the female messenger"}, {"w": "निषेदुषा", "p": [{"l": "सद्", "cn": "3.1", "vp": ["नि"], "inf": "निषेदिवस्", "s": ["क्वसु"]}], "e": "by the one who sat"}, {"w": "पृष्ठतः", "p": [{"l": "पृष्ठतः"}], "e": "from behind"}, {"w": "सुरतवाररात्रिषु", "p": [{"l": "सुरत"}, {"l": "वार"}, {"l": "रात्रि", "cn": "7.3"}], "e": "on the nights of appointed love-making"}, {"w": "शुश्रुवे", "p": [{"l": "श्रु", "fin": "शुश्रुवे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A2"}], "e": "was heard"}, {"w": "प्रियजनस्य", "p": [{"l": "प्रिय"}, {"l": "जन", "cn": "6.1"}], "e": "of the beloved person"}, {"w": "कातरम्", "p": [{"l": "कातर", "cn": "2.1"}], "e": "anxious"}, {"w": "विप्रलम्भपरिशङ्किनः", "p": [{"l": "विप्रलम्भ"}, {"l": "परिशङ्किन्", "cn": "6.1"}], "e": "of one who was fearing deception in love"}, {"w": "वचः", "p": [{"l": "वचस्", "cn": "2.1"}], "e": "speech"}]},
{"c": "19", "n": "19", "i": 1530, "v": "लौल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहान्नर्तकीष्वसुलभासु तद्वपुः। वर्तते स्म स कथंचिदालिखन्नङ्गुलीक्षरणसन्नवर्तिकः ॥", "mn": "लौल्यमिति॥ गृहिणीपरिग्रहाद्राज्ञीभिः समागमाद्धेतोर्नर्तकीषु वेश्यास्वसुलभासु दुर्लभासु सतीषु लौल्यमौत्सुक्यमेत्य प्राप्य। अङ्गुल्योः क्षरणेन स्वेदनेन सन्नवार्तिको विगलितशलाकः सोऽग्निवर्णस्तासां नर्तकीनां वपुस्तद्वपुरालिखन् कथंचिद्वर्तते स्मावर्त ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "गृहिणी-परिग्रहात् लौल्यम् एत्य अवसुलभासु नर्तकीषु (आसक्तः), अङ्गुली-क्षरण-सन्न-वर्तिकः सः तत्-वपुः कथंचित् आलिखन् वर्तते स्म।", "es": "Having become fickle from his life with his queens and attached to easily available dancing girls, he managed to get by, somehow painting a portrait of one of them, though his paintbrush kept slipping from his fingers.", "pc": [{"w": "लौल्यम्", "p": [{"l": "लौल्य", "cn": "2.1"}], "e": "fickleness"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "pl": "इ", "vp": ["आ"], "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having attained"}, {"w": "गृहिणीपरिग्रहात्", "p": [{"l": "गृहिणी"}, {"l": "परिग्रह", "cn": "5.1"}], "e": "from his marriage to his queens"}, {"w": "नर्तकीषु", "p": [{"l": "नर्तकी", "cn": "7.3"}], "e": "among dancers"}, {"w": "अवसुलभासु", "p": [{"l": "अवसुलभ", "cn": "7.3"}], "e": "easily available"}, {"w": "तद्वपुः", "p": [{"l": "तद्-वपुस्", "cn": "2.1"}], "e": "her body"}, {"w": "वर्तते", "p": [{"l": "वृत्", "fin": "वर्तते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A1"}], "e": "he existed"}, {"w": "स्म", "p": [{"l": "स्म"}], "e": "(past tense marker)"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "कथंचित्", "p": [{"l": "कथंचित्"}], "e": "somehow"}, {"w": "आलिखन्", "p": [{"l": "लिख्", "cn": "1.1", "vp": ["आ"], "inf": "आलिखत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "painting"}, {"w": "अङ्गुलीक्षरणसन्नवर्तिकः", "p": [{"l": "अङ्गुली"}, {"l": "क्षरण"}, {"l": "सन्न"}, {"l": "वर्तिक", "cn": "1.1"}], "e": "whose paintbrush had fallen due to the slipping of his fingers"}]},
{"c": "19", "n": "20", "i": 1531, "v": "प्रेमगर्वितविपक्षमत्सरादायताञ्च मदनान्महीक्षितम् । निन्युरुत्सवविधिञ्छलेन तं देव्य उज्झितरुषः कृतार्थताम् ॥", "mn": "प्रेमेति॥ प्रेम्णा स्वविषयेण प्रियस्यानुरागेण हेतुना गर्विते विपक्षे सपत्नजने मत्सराद्वैरादायतात्प्रवृद्धान्मदनाञ्च हेतोर्देव्यो राज्ञ्य उज्झितरुषस्त्यक्तरोषाः अत्यस्तं महीक्षितम्। उत्सवविधिच्छलेन महोत्सवकर्मव्याजेन। कृतोऽर्थः प्रयोजनं येन स कृतार्थः, तस्य भावं कृतार्थतां निन्युः। मदनमहोत्सवव्याजानीतेन तेन अमनोरथं कारयामासुरित्यर्थथः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "उज्झित-रुषः देव्यः, प्रेम-गर्वित-विपक्ष-मत्सरात् च मदनात् आयताम् महीक्षितम् तम्, छलेन उत्सव-विधिम् कृतार्थताम् निन्युः।", "es": "The queens, having abandoned their anger, by a pretext led the king's prolonged festive activities—born of passion and jealousy towards his favored, proud rivals—to a state of fulfillment, thus achieving their own purpose.", "pc": [{"w": "प्रेमगर्वितविपक्षमत्सरात्", "p": [{"l": "प्रेम"}, {"l": "गर्वित"}, {"l": "विपक्ष"}, {"l": "मत्सर", "cn": "5.1"}], "e": "from jealousy towards the rival proud of his love"}, {"w": "आयताम्", "p": [{"l": "आयत", "cn": "2.1"}], "e": "prolonged"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "मदनात्", "p": [{"l": "मदन", "cn": "5.1"}], "e": "from passion"}, {"w": "महीक्षितम्", "p": [{"l": "महीक्षित्", "cn": "2.1"}], "e": "the king"}, {"w": "निन्युः", "p": [{"l": "नी", "fin": "निन्युः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they led"}, {"w": "उत्सवविधिम्", "p": [{"l": "उत्सव"}, {"l": "विधि", "cn": "2.1"}], "e": "the festive rite"}, {"w": "छलेन", "p": [{"l": "छल", "cn": "3.1"}], "e": "by a pretext"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "देव्यः", "p": [{"l": "देवी", "cn": "1.3"}], "e": "the queens"}, {"w": "उज्झितरुषः", "p": [{"l": "उज्झित"}, {"l": "रुष्", "cn": "1.3"}], "e": "who had abandoned their anger"}, {"w": "कृतार्थताम्", "p": [{"l": "कृतार्थता", "cn": "2.1"}], "e": "to fulfillment"}]},
{"c": "19", "n": "21", "i": 1532, "v": "प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथाः । प्राञ्जलिः प्रणयिनीः प्रसादयन्सोऽदुनोत्प्रणयमन्थरः पुनः ॥", "mn": "प्रातरिति॥ सोऽग्निवर्णः प्रातरेत्यागत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन हेतुना। दृशेर्ण्यन्ताल्ल्युट्। कृता खण्डनव्यथा यासां तास्तथोक्ताः खण्डिता इत्यर्थः। तदुक्तम्-`ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता` इति। प्रणयिनीः प्राञ्जलिः प्रसादयंस्तथापि प्रणयमन्थरः प्रणयेन नर्तकीगतेन मन्थरोऽलसः। तत्र शिथिलप्रयत्नः सन्नित्यर्थः। पुनरदुनोत् पर्यतापयत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "प्रणय-मन्थरः सः प्रातः एत्य, परिभोग-शोभिना दर्शनेन कृत-खण्डन-व्यथाः प्रणयिनीः प्राञ्जलिः सन् प्रसादयन्, पुनः अदुनोत्।", "es": "Slow in his affection, he would come in the morning and, while appeasing his beloveds with folded hands—whose pain from his infidelity was mitigated by his appearance radiant from the night's pleasures—he would pain them again.", "pc": [{"w": "प्रातः", "p": [{"l": "प्रातर्"}], "e": "In the morning"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "pl": "इ", "vp": ["आ"], "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having come"}, {"w": "परिभोगशोभिना", "p": [{"l": "परिभोग"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "3.1"}], "e": "shining with (the marks of) enjoyment"}, {"w": "दर्शनेन", "p": [{"l": "दर्शन", "cn": "3.1"}], "e": "by his appearance"}, {"w": "कृतखण्डनव्यथाः", "p": [{"l": "कृत"}, {"l": "खण्डन"}, {"l": "व्यथा", "cn": "2.3"}], "e": "those whose pain was caused by his infidelity"}, {"w": "प्राञ्जलिः", "p": [{"l": "प्राञ्जलि", "cn": "1.1"}], "e": "with folded hands"}, {"w": "प्रणयिनीः", "p": [{"l": "प्रणयिनी", "cn": "2.3"}], "e": "his beloveds"}, {"w": "प्रसादयन्", "p": [{"l": "सद्", "cn": "1.1", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्", "शतृ"], "inf": "प्रसादयत्"}], "e": "appeasing"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अदुनोत्", "p": [{"l": "दु", "fin": "अदुनोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "pained"}, {"w": "प्रणयमन्थरः", "p": [{"l": "प्रणय"}, {"l": "मन्थर", "cn": "1.1"}], "e": "slow in affection"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}]},
{"c": "19", "n": "22", "i": 1533, "v": "स्पप्नकीर्तितविपक्षमङ्गनाः प्रत्यभैत्सुरवदन्त्य एव तम् । प्रच्छदान्तगलिताश्रुबिन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैर्विवर्तनैः ॥", "mn": "स्वप्नेति॥ स्वप्ने कीर्तितो विपक्षः सपत्नजनो येन तं। तमग्निवर्णम्। अवदन्त्य एव। त्वया गोत्रस्खलनं कृतमित्यनुपालम्भमाना एव। प्रच्छदस्यास्तरणपटस्यान्ते अध्ये गलिता अश्रुबिन्दवो येषु तैः क्रोधेन भिन्नानि भग्नानि वलयानि येषु तैर्विवर्तनैः पराग्विलुण्ठनैः प्रत्यभैत्सुः प्रतिचक्रुः। तिरश्चक्रुरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अङ्गनाः स्वप्न-कीर्तित-विपक्षम् तम् अवदन्त्यः एव, प्रच्छद-अन्त-गलित-अश्रु-बिन्दुभिः क्रोध-भिन्न-वलयैः विवर्तनैः च प्रति-अभैत्सुः।", "es": "Without speaking a word, the women reproached him for mentioning a rival's name in his sleep. Their silent rebuke was conveyed through teardrops falling from the corners of the bedsheets and by their angry tossings and turnings that broke their bracelets.", "pc": [{"w": "स्वप्नकीर्तितविपक्षम्", "p": [{"l": "स्वप्न"}, {"l": "कीर्तित"}, {"l": "विपक्ष"}], "e": "about the rival mentioned in a dream"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "The women"}, {"w": "प्रत्यभैत्सुः", "p": [{"l": "भिद्", "fin": "प्रत्यभैत्सुः", "pn": 9, "t": "लुङ्", "vp": ["प्रति"], "pp": "P1"}], "e": "reproached"}, {"w": "अवदन्त्यः", "p": [{"l": "अवदन्ती", "cn": "1.3"}], "e": "not speaking"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "just"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "प्रच्छदान्तगलिताश्रुबिन्दुभिः", "p": [{"l": "प्रच्छद"}, {"l": "अन्त"}, {"l": "गलित"}, {"l": "अश्रु"}, {"l": "बिन्दु", "cn": "3.3"}], "e": "by tear drops fallen from the corner of the bedsheet"}, {"w": "क्रोधभिन्नवलयैः", "p": [{"l": "क्रोध"}, {"l": "भिन्न"}, {"l": "वलय", "cn": "3.3"}], "e": "by which bracelets were broken in anger"}, {"w": "विवर्तनैः", "p": [{"l": "विवर्तन", "cn": "3.3"}], "e": "by tossings and turnings"}]},
{"c": "19", "n": "23", "i": 1534, "v": "क्लृप्तपुष्पशयनाँल्लतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः । अन्वभूत्परिजनाङ्गनारतं सोऽवरोधभयवेपथूत्तरम् ॥", "mn": "क्लृप्तेति॥ सोऽग्निवर्णो दूतिभिः कृतमार्गदर्शनः सन्। क्लृप्तपुष्पशयनाँल्लतागृहानेत्य। अवरोधादन्तःपुरजनाद्भयेन यो वेपथुः कम्पस्तदुत्तरं तप्रधानं यथा तथा परिजनाङ्गनारतं दासीरतमन्वभूत्। परिजनश्चासावङ्गना चेति विग्रहः। अत्र छीबन्तस्यापि `दूती` शब्दस्य छन्दोभङ्गभयाद्ध्रस्वत्वं कृतम्। `अपि माषं मषं कुर्याच्छन्दोभङ्गं त्यजेद्गिराम्` इत्युपदेशात् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "दूति-कृत-मार्ग-दर्शनः सः क्लृप्त-पुष्प-शयनान् लता-गृहान् एत्य अवरोध-भय-वेपथु-उत्तरम् परिजन-अङ्गना-रतम् अन्वभूत्।", "es": "Guided by a female messenger, he went to the bower-houses where flower-beds were prepared and experienced love-making with a servant-woman, an act accompanied by her trembling from fear of the queens in the royal harem.", "pc": [{"w": "क्लृप्तपुष्पशयनान्", "p": [{"l": "क्लृप्त"}, {"l": "पुष्प"}, {"l": "शयन", "cn": "2.3"}], "e": "where flower-beds were arranged"}, {"w": "लतागृहान्", "p": [{"l": "लता"}, {"l": "गृह", "cn": "2.3"}], "e": "the bower-houses"}, {"w": "एत्य", "p": [{"l": "इ", "pl": "इ", "vp": ["आ"], "inf": "एत्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having gone"}, {"w": "दूतिकृतमार्गदर्शनः", "p": [{"l": "दूति"}, {"l": "कृत"}, {"l": "मार्ग"}, {"l": "दर्शन", "cn": "1.1"}], "e": "he for whom the path was shown by a female messenger"}, {"w": "अन्वभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अन्वभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अनु"], "pp": "P1"}], "e": "he experienced"}, {"w": "परिजनाङ्गनारतम्", "p": [{"l": "परिजन"}, {"l": "अङ्गना"}, {"l": "रत", "cn": "2.1"}], "e": "love-making with a servant-woman"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अवरोधभयवेपथूत्तरम्", "p": [{"l": "अवरोध"}, {"l": "भय"}, {"l": "वेपथु"}, {"l": "उत्तर", "cn": "2.1"}], "e": "accompanied by trembling from fear of the queens"}]},
{"c": "19", "n": "24", "i": 1535, "v": "नाम वल्लभजनस्य ते मया प्राप्य भाग्यमपि तस्य काङ्क्ष्यते । लोलुपं ननु मनो ममेति तं गोत्रविस्खलितमूचुरङ्गनाः ॥", "mn": "नामेति॥ मया ते वल्लभजनस्य प्रियजनस्य नाम प्राप्य तन्नाम्नाह्वानं लब्ध्वा तस्य त्वद्वल्लभजनस्य यद्भाग्यम्। तत्परिहासकारणमिति शेषः। तदपि काङ्क्ष्यते। ननु बत मम मनो लोलुपं गृध्रु। इत्यनेन प्रकारेण गोत्रे नाम्नि विस्खलितं स्खलितवन्तं तमग्निवर्णमूचुः। `गोत्रं नाम्नि कुलेऽचले` इति यादवः। तन्नामलाभे सति तद्भाग्यमपि काङ्क्ष्यते मनः। अहो तृष्णेति सोल्लुण्ठमुपालम्भन्तेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "\"ते वल्लभ-जनस्य नाम प्राप्य, मया तस्य भाग्यम् अपि काङ्क्ष्यते। ननु मम मनः लोलुपम्।\" इति अङ्गनाः तम् गोत्र-विस्खलितम् ऊचुः।", "es": "When he accidentally called them by another's name, the women would say to him, \"Having obtained the name of your beloved, my mind now desires her good fortune as well. Indeed, my mind is greedy.\" This was their way of pointing out his slip of the tongue.", "pc": [{"w": "नाम", "p": [{"l": "नामन्", "cn": "2.1"}], "e": "the name"}, {"w": "वल्लभजनस्य", "p": [{"l": "वल्लभ"}, {"l": "जन", "cn": "6.1"}], "e": "of the beloved person"}, {"w": "ते", "p": [{"l": "युष्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "your"}, {"w": "मया", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "3.1"}], "e": "by me"}, {"w": "प्राप्य", "p": [{"l": "आप्", "pl": "आप्", "vp": ["प्र"], "inf": "प्राप्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having obtained"}, {"w": "भाग्यम्", "p": [{"l": "भाग्य", "cn": "2.1"}], "e": "the fortune"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "also"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "of that person"}, {"w": "काङ्क्ष्यते", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "fin": "काङ्क्ष्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "pp": "A2"}], "e": "is desired"}, {"w": "लोलुपम्", "p": [{"l": "लोलुप", "cn": "1.1"}], "e": "greedy"}, {"w": "ननु", "p": [{"l": "ननु"}], "e": "Indeed"}, {"w": "मनः", "p": [{"l": "मनस्", "cn": "1.1"}], "e": "mind"}, {"w": "मम", "p": [{"l": "अस्मद्", "cn": "6.1"}], "e": "my"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "to him"}, {"w": "गोत्रविस्खलितम्", "p": [{"l": "गोत्र"}, {"l": "विस्खलित"}], "e": "as a slip of the tongue regarding the name"}, {"w": "ऊचुः", "p": [{"l": "वच्", "fin": "ऊचुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they said"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}]},
{"c": "19", "n": "25", "i": 1536, "v": "चूर्णबभ्रु लुलितस्नगाकुलं छिन्नमेखलमलक्तकाङ्कितम् । उत्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपावृणोत् ॥", "mn": "चूर्णेति॥ चूर्णैर्बभ्रु चूर्णैर्व्यानतकरणैरधोमुखव्स्थितायाः स्त्रियाशअचिकुरगलितैः कुङ्कुमादिभिर्बभ्रु पिङ्गलम्। `बभ्रु स्यात्पिङ्गले त्रिषु` इत्यमरः। लुलितस्नगाकुलं वरिपदाख्यबन्धे स्त्रिया भूमिगतमस्तकतया पतिताभिर्लुलितस्रग्भिराकुलम्। छिन्नमेखलं हरिविक्रमकरणैः स्त्रिया उच्छ्रितैकचरणत्वाच्छिन्नमेखलम्, गलितमेखलमित्यर्थः। अलक्तकाङ्कितं धेनुकबन्धे भूतलनिहितकान्ताचरणत्वाल्लक्षारागखषितं शयनं कर्तृ। उत्थितस्य । शयनादिति भावः। विलासिनस्तस्याग्निवर्णस्य विभ्रमरतानि लीलारतानि। सुरतबन्धविशेषानित्यर्थः। अपावृणोत् स्फुटीचकार। व्यानतादीनां लक्षणं रतिरहस्ये-`व्यानतं रतमिदं प्रिया यदि स्यादधोमुखचतुष्पदाकृतिः। तत्कटिं समधिरुह्य वल्लभः स्याद्वृषादिपशुसंस्थितस्थितिः। भूगतस्तनभुजास्यमस्तकामुन्नतस्फिञ्चमधोमुखीं स्त्रियम्। क्रामति स्वकरकृष्टमेहने वल्लभे वरिपदं तदुच्यते। योषिदेकचरणे समुत्विते जायते हि हरिविक्रमाह्वयः। न्यस्तद्दस्तयुगला निजे पदे योषिदेति कटिरूढवल्लभा। अग्रतो यदि शनैरधोमुखी धैनुकं वृषवदुन्नते प्रिये ॥` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "उत्थितस्य विलासिनः तस्य शयनम् चूर्ण-बभ्रु, लुलित-स्रक्-आकुलम्, छिन्न-मेखलम्, अलक्तक-अङ्कितम् सत् विभ्रम-रतानि अपावृणोत्।", "es": "The bed of that pleasure-seeking king, after he had risen, revealed the agitated nature of his lovemaking. It was tawny with cosmetic powders, disordered with crushed garlands, strewn with broken girdles, and marked with red lac-dye from his beloved's feet.", "pc": [{"w": "चूर्णबभ्रु", "p": [{"l": "चूर्ण"}, {"l": "बभ्रु", "cn": "1.1"}], "e": "tawny with cosmetic powder"}, {"w": "लुलितस्रगाकुलम्", "p": [{"l": "लुलित"}, {"l": "स्रज्"}, {"l": "आकुल", "cn": "1.1"}], "e": "disordered with crushed garlands"}, {"w": "छिन्नमेखलम्", "p": [{"l": "छिन्न"}, {"l": "मेखल", "cn": "1.1"}], "e": "with broken girdles"}, {"w": "अलक्तकाङ्कितम्", "p": [{"l": "अलक्तक"}, {"l": "अङ्कित", "cn": "1.1"}], "e": "marked with red lac-dye"}, {"w": "उत्थितस्य", "p": [{"l": "स्था", "cn": "6.1", "vp": ["उद्"], "inf": "उत्थित", "s": ["क्त"]}], "e": "of the one who has risen"}, {"w": "शयनम्", "p": [{"l": "शयन", "cn": "1.1"}], "e": "the bed"}, {"w": "विलासिनः", "p": [{"l": "विलासिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of the pleasure-seeker"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "विभ्रमरतानि", "p": [{"l": "विभ्रम"}, {"l": "रत", "cn": "2.3"}], "e": "the agitated love-makings"}, {"w": "अपावृणोत्", "p": [{"l": "वृ", "fin": "अपावृणोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अप", "आ"], "pp": "P1"}], "e": "it revealed"}]},
{"c": "19", "n": "26", "i": 1537, "v": "स स्वयं चरणरागमादधे योषितां न च तथा समाहितः । लोभ्यमाननयनः श्लथांशुकैर्मेखलागुणपदैर्नितम्बिभिः ॥", "mn": "स इति॥ सोऽग्निवर्णः स्वयमेव योषितां चरणयो रागं लाक्षारसमादधेऽर्पयामास। किं च, श्लथांशुकैः। प्रियाङ्गस्पर्शादिति भावः। नितम्बिभिर्नितम्बवद्भिर्मेखलागुणपदैर्जघनैः। `पश्चान्नितम्बः स्त्रीकठ्याः क्लीबे तु जघनं पुरः` इत्यमरः। लोभ्यमाननयन आकृष्यमाणदृष्टिः सन्। तथा समाहितोऽवहितो नादधे यथासम्यग्रागरचना स्यदिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः स्वयम् योषिताम् चरण-रागम् आदधे, किन्तु श्लथ-अंशुकैः मेखला-गुण-पदैः नितम्बिभिः लोभ्यमान-नयनः सन् तथा समाहितः च न आसीत्।", "es": "He himself applied the red lac-dye to the women's feet, but he was not very concentrated. His eyes were constantly being tempted by their hips, which were marked by the strings of their girdles and revealed by their loosened garments.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "स्वयम्", "p": [{"l": "स्वयम्"}], "e": "himself"}, {"w": "चरणरागम्", "p": [{"l": "चरण"}, {"l": "राग", "cn": "2.1"}], "e": "the lac-dye for the feet"}, {"w": "आदधे", "p": [{"l": "धा", "fin": "आदधे", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "A1"}], "e": "applied"}, {"w": "योषिताम्", "p": [{"l": "योषित्", "cn": "6.3"}], "e": "of the women"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "समाहितः", "p": [{"l": "धा", "cn": "1.1", "vp": ["सम्", "आ"], "inf": "समाहित", "s": ["क्त"]}], "e": "concentrated"}, {"w": "लोभ्यमाननयनः", "p": [{"l": "लुभ्", "s": ["णिच्", "शानच्"]}, {"l": "नयन", "cn": "1.1"}], "e": "one whose eyes were being tempted"}, {"w": "श्लथांशुकैः", "p": [{"l": "श्लथ"}, {"l": "अंशुक", "cn": "3.3"}], "e": "with loosened garments"}, {"w": "मेखलागुणपदैः", "p": [{"l": "मेखला"}, {"l": "गुण"}, {"l": "पद", "cn": "3.3"}], "e": "marked by the strings of the girdle"}, {"w": "नितम्बिभिः", "p": [{"l": "नितम्ब", "cn": "3.3"}], "e": "by the hips"}]},
{"c": "19", "n": "27", "i": 1538, "v": "चुम्बने विपरिवर्तिताधरं हस्तरोधि रशनाविघट्टने । विघ्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूद्वधूरतम् ॥", "mn": "चुम्बन इति॥ चुम्बने प्रवृत्ते सति विपरिवर्तिताधरं परिहृतोष्ठम्। रशनाया विघट्टने ग्रन्थिविस्रंसने प्रसक्ते सति हस्तं रुणद्धिवारयतीति हस्तरोधि। इत्थं सर्वतः सर्वत्र विघ्नितेच्छं प्रतिहतमनोरथमपि वधूनां रतं सुरतं तस्याग्निवर्णस्य मन्मथेन्धनं कामोद्दीपनमभूत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "चुम्बने विपरिवर्तित-अधरम्, रशना-विघट्टने हस्त-रोधि, एवम् विघ्नित-इच्छम् अपि तस्य वधू-रतम् सर्वतः मन्मथ-इन्धनम् अभूत्।", "es": "The love-play with the women became fuel for his passion from all sides, even though his desires were obstructed: their lips turned away during a kiss, and their hands obstructed his when he tried to untie their girdles.", "pc": [{"w": "चुम्बने", "p": [{"l": "चुम्बन", "cn": "7.1"}], "e": "In kissing"}, {"w": "विपरिवर्तिताधरम्", "p": [{"l": "विपरिवर्तित"}, {"l": "अधर", "cn": "1.1"}], "e": "in which the lip was turned away"}, {"w": "हस्तरोधि", "p": [{"l": "हस्त"}, {"l": "रोधिन्", "cn": "1.1"}], "e": "in which there was obstruction by the hand"}, {"w": "रशनाविघट्टने", "p": [{"l": "रशना"}, {"l": "विघट्टन", "cn": "7.1"}], "e": "in the untying of the girdle"}, {"w": "विघ्नितेच्छम्", "p": [{"l": "विघ्नित"}, {"l": "इच्छा", "cn": "1.1"}], "e": "in which desire was obstructed"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सर्वतः", "p": [{"l": "सर्वतः"}], "e": "from all sides"}, {"w": "मन्मथेन्धनम्", "p": [{"l": "मन्मथ"}, {"l": "इन्धन", "cn": "1.1"}], "e": "fuel for passion"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "वधूरतम्", "p": [{"l": "वधू"}, {"l": "रत", "cn": "1.1"}], "e": "the love-play with the women"}]},
{"c": "19", "n": "28", "i": 1539, "v": "दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीर्नर्मपूर्वमनुपृष्ठसंस्थितः । छायया स्मितमनोज्ञया वधूर्ह्नीनिमीलितमुखीश्चकार सः ॥", "mn": "दर्पणेष्विति॥ सोऽग्निवर्णो दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः संभोगचिह्नानि पश्यन्तीर्वधूर्नर्मपूर्व परिहासपूर्वम्। अनुपृष्ठं तासां पृष्ठभागे संस्थितः सन्। स्मितेन मनोज्ञया छायया दर्पणगतेन स्वप्रतिबिम्बेन ह्नीनिमीलितमुखीर्लज्जावनतमुखीश्चकार। तमागतं दृष्ट्वा लज्जिता इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अनुपृष्ठ-संस्थितः सः नर्म-पूर्वम् दर्पणेषु परिभोग-दर्शिनीः वधूः स्मित-मनोज्ञया छायया ह्री-निमीलित-मुखीः चकार।", "es": "Standing behind them playfully, he, with his own charming, smiling reflection, made the women—who were looking at the marks of lovemaking on their bodies in mirrors—close their faces in modesty.", "pc": [{"w": "दर्पणेषु", "p": [{"l": "दर्पण", "cn": "7.3"}], "e": "in mirrors"}, {"w": "परिभोगदर्शिनीः", "p": [{"l": "परिभोग"}, {"l": "दर्शिनी", "cn": "2.3"}], "e": "who were seeing the marks of enjoyment"}, {"w": "नर्मपूर्वम्", "p": [{"l": "नर्म"}, {"l": "पूर्व"}], "e": "playfully"}, {"w": "अनुपृष्ठसंस्थितः", "p": [{"l": "अनुपृष्ठ"}, {"l": "संस्थित", "cn": "1.1"}], "e": "standing behind"}, {"w": "छायया", "p": [{"l": "छाया", "cn": "3.1"}], "e": "with his reflection"}, {"w": "स्मितमनोज्ञया", "p": [{"l": "स्मित"}, {"l": "मनोज्ञ", "cn": "3.1"}], "e": "charming with a smile"}, {"w": "वधूः", "p": [{"l": "वधू", "cn": "2.3"}], "e": "the women"}, {"w": "ह्रीनिमीलितमुखीः", "p": [{"l": "ह्री"}, {"l": "निमीलित"}, {"l": "मुखी", "cn": "2.3"}], "e": "whose faces were closed in modesty"}, {"w": "चकार", "p": [{"l": "कृ", "fin": "चकार", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he made"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}]},
{"c": "19", "n": "29", "i": 1540, "v": "कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनं न्यस्तपादतलमग्नपादयोः । प्रार्थयन्त शयनोत्थितं प्रियास्तं निशात्ययविसर्गचुम्बनम् ॥", "mn": "कण्ठेति॥ प्रियाः शयनादुत्थितं तमग्निवर्णं कण्ठसक्तं कण्ठार्पितं मृदुबाहुबन्धनं यस्मिंस्तत्। अग्रपादयोः स्वकीययोर्न्यस्ते पादतले यस्मिंस्तत्। निशात्यये विसर्गो विसृज्य गमनं तत्र यञ्चुम्बनं तत्प्रार्थयन्त। `दुह्याच्-` इत्यादिना द्विकर्मकत्वम्। अत्र गोनर्दीयः-`रतावसाने यदि चुम्बनादि प्रयुज्य यायान्मदनोऽस्य वासः` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "प्रियाः शयन-उत्थितम् तम् कण्ठ-सक्त-मृदु-बाहु-बन्धनम् न्यस्त-पाद-तल-मग्न-पादयोः निशा-अत्यय-विसर्ग-चुम्बनम् प्रार्थयन्त।", "es": "Having just risen from bed, his beloveds, with their soft arms wrapped around his neck, requested a parting kiss for the end of the night. They did so while pressing the soles of their feet against his feet.", "pc": [{"w": "कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनम्", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "सक्त"}, {"l": "मृदु"}, {"l": "बाहु"}, {"l": "बन्धन", "cn": "2.1"}], "e": "an embrace with soft arms clinging to the neck"}, {"w": "न्यस्तपादतलमग्नपादयोः", "p": [{"l": "न्यस्त"}, {"l": "पादतल"}, {"l": "मग्न"}, {"l": "पाद", "cn": "7.2"}], "e": "on whose feet their soles were placed and pressed"}, {"w": "प्रार्थयन्त", "p": [{"l": "अर्थ्", "fin": "प्रार्थयन्त", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["प्र"], "pp": "A1"}], "e": "they requested"}, {"w": "शयनोत्थितम्", "p": [{"l": "शयन"}, {"l": "उत्थित", "cn": "2.1", "inf": "उत्थित", "pl": "स्था", "vp": ["उद्"], "s": ["क्त"]}], "e": "him who had risen from bed"}, {"w": "प्रियाः", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "1.3"}], "e": "the beloveds"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "निशात्ययविसर्गचुम्बनम्", "p": [{"l": "निशा"}, {"l": "अत्यय"}, {"l": "विसर्ग"}, {"l": "चुम्बन", "cn": "2.1"}], "e": "the parting kiss at the end of the night"}]},
{"c": "19", "n": "30", "i": 1541, "v": "प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेषमतिशक्रशोभिनम् । पिप्रिये न स तथा यथा युवा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनम् ॥", "mn": "प्रेक्ष्येति॥ युवा सोग्निवर्णोऽतिशक्रं यथा तथा शोभमानमतिशक्रशोभिनं तर्पणतलस्थं दर्पणसंक्रान्तम्। आत्मनो राजवेषं प्रेक्ष्य तथा न पिप्रिये न तुतोष यथा व्यक्तलक्ष्म प्रकटचिह्नं परिभोगमण्डनं प्रेक्ष्य पिप्रिये ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः युवा दर्पण-तल-स्थम् अति-शक्र-शोभिनम् आत्मनः राज-वेषम् प्रेक्ष्य तथा न पिप्रिये, यथा व्यक्त-लक्ष्म परिभोग-मण्डनम् (प्रेक्ष्य पिप्रिये)।", "es": "Seeing his own royal attire, which outshone even Indra's, reflected in a mirror, the young king was not as pleased as he was on seeing the ornamentation of love-marks, the visible signs of his amorous enjoyment.", "pc": [{"w": "प्रेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "दर्पणतलस्थम्", "p": [{"l": "दर्पण"}, {"l": "तल"}, {"l": "स्थ", "cn": "2.1"}], "e": "reflected in the surface of a mirror"}, {"w": "आत्मनः", "p": [{"l": "आत्मन्", "cn": "6.1"}], "e": "of himself"}, {"w": "राजवेषम्", "p": [{"l": "राजन्"}, {"l": "वेष", "cn": "2.1"}], "e": "the royal attire"}, {"w": "अतिशक्रशोभिनम्", "p": [{"l": "अति"}, {"l": "शक्र"}, {"l": "शोभिन्", "cn": "2.1"}], "e": "shining more than Indra"}, {"w": "पिप्रिये", "p": [{"l": "प्री", "fin": "पिप्रिये", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "he was pleased"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तथा", "p": [{"l": "तथा"}], "e": "so"}, {"w": "यथा", "p": [{"l": "यथा"}], "e": "as"}, {"w": "युवा", "p": [{"l": "युवन्", "cn": "1.1"}], "e": "the young man"}, {"w": "व्यक्तलक्ष्म", "p": [{"l": "व्यक्त"}, {"l": "लक्ष्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "with visible marks"}, {"w": "परिभोगमण्डनम्", "p": [{"l": "परिभोग"}, {"l": "मण्डन", "cn": "2.1"}], "e": "the ornamentation from enjoyment"}]},
{"c": "19", "n": "31", "i": 1542, "v": "मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः । विद्म हे शठ! पलायनच्छलान्यञ्जसेति रुरुधुः कचग्रहैः ॥", "mn": "मित्रेति॥ मित्रकृत्यं सुहृत्कार्यमपिदिश्य व्याजीकृत्य पार्श्वतः प्रस्थितमन्यतो गन्तुमुद्युक्तमनवस्थितमवस्थातुमक्षमं तमग्निवर्णं प्रियाः, हे शठ हे गूढविप्रियकारिन्। `गूढविप्रियकृच्छठः`(2।7) इति दशरूपके। तव पलायनस्य छलान्यञ्जसा तत्त्वतः। `तत्त्वे त्वद्धाञ्जसा द्वयम्` इत्यमरः (अ.को.3|4|12)। विद्म जानीमः। `विदो लटो वा` (पा.3।4।83) इति वैकल्पिको मादेशः। इति उक्त्वेति शेषः। कचग्रहैः केशकर्षणै रुरुधुः। अत्र गोनर्दीयः-`ऋतुस्नाताभिगमने मित्रकार्ये तथापदि। त्रिष्वेतेषु प्रियतमः क्षन्तध्यो वारगम्यया।` इति। विरक्तलक्षणप्रस्तावे वात्स्यायनः-`मित्रकृत्यं चापदिश्यान्यत्र शएते` इति ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "प्रियाः मित्र-कृत्यम् अपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितम् अनवस्थितम् तम्, \"हे शठ! (वयम् तव) पलायन-च्छलानि अञ्जसा विद्म\" इति (उक्त्वा) कच-ग्रहैः रुरुधुः।", "es": "When he, restless, tried to leave their side using \"business with a friend\" as a pretext, his beloveds stopped him by grabbing his hair, saying, \"O you rogue! We know your escape tricks all too well.\"", "pc": [{"w": "मित्रकृत्यम्", "p": [{"l": "मित्र"}, {"l": "कृत्य", "cn": "2.1"}], "e": "business with a friend"}, {"w": "अपदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "अपदिश्य", "vp": ["अप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "using as a pretext"}, {"w": "पार्श्वतः", "p": [{"l": "पार्श्वतः"}], "e": "from his side"}, {"w": "प्रस्थितम्", "p": [{"l": "स्था", "cn": "2.1", "inf": "प्रस्थित", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"]}], "e": "who had set out"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अनवस्थितम्", "p": [{"l": "नञ्"}, {"l": "अवस्थित", "cn": "2.1", "inf": "अवस्थित", "pl": "स्था", "vp": ["अव"], "s": ["क्त"]}], "e": "who was restless"}, {"w": "प्रियाः", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "1.3"}], "e": "his beloveds"}, {"w": "विद्म", "p": [{"l": "विद्", "fin": "विद्म", "pn": 7, "t": "लट्", "pp": "P1"}], "e": "we know"}, {"w": "हे", "p": [{"l": "हे"}], "e": "O"}, {"w": "शठ", "p": [{"l": "शठ", "cn": "8.1"}], "e": "rogue"}, {"w": "पलायनच्छलानि", "p": [{"l": "पलायन"}, {"l": "छल", "cn": "2.3"}], "e": "the tricks for escaping"}, {"w": "अञ्जसा", "p": [{"l": "अञ्जसा"}], "e": "truly"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "रुरुधुः", "p": [{"l": "रुध्", "fin": "रुरुधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they obstructed"}, {"w": "कचग्रहैः", "p": [{"l": "कच"}, {"l": "ग्रह", "cn": "3.3"}], "e": "by seizing his hair"}]},
{"c": "19", "n": "32", "i": 1543, "v": "तस्य निदयरतिश्रमालसाः कण्ठसूत्रमपदिश्य योषितः । अध्यशेरत बृहद्भुजान्तरं पीवरस्तनविलुप्तचन्दनम् ॥", "mn": "तस्येति॥ निर्दयरतिश्रमेणालसा निश्चेष्टा योषितः कण्ठसूत्रमालिङअगनविशेषमषदिश्य व्याजीकृत्य पीवरस्तनाभ्यां विलुप्तचन्दनं प्रमृष्टाङ्गरागं तस्याग्निवर्णस्य बृहद्भुजान्तरमध्यशेरत वक्षःस्थले शेरते स्म। कण्ठसूत्रलक्षणं तु -`यत्कुर्वते वक्षसि वल्लभस्य स्तनाभिघातं निबिडोपगूढम्। परिश्रमार्थं शनकैर्विदग्धास्तत्कण्ठसूत्रं प्रवदन्ति सन्तः`। इदमेव रतिरहस्ये स्तनालिङ्गनमित्युक्तम्। तथा हि-`उरसि कमितुरुञ्चैरादिशन्ती वराङ्गी स्तन्युगमुपधत्ते यत्स्तनालिङ्गनं तत्` इति ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "निदय-रति-श्रम-अलसाः योषितः कण्ठ-सूत्रम् अपदिश्य तस्य पीवर-स्तन-विलुप्त-चन्दनम् बृहत्-भुज-अन्तरम् अध्यशेरत।", "es": "Languid from the fatigue of intense lovemaking, the women, on the pretext of adjusting their necklaces, lay upon his broad chest, from which the sandalwood paste had been rubbed away by their full breasts.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "निदयरतिश्रमालसाः", "p": [{"l": "निदय"}, {"l": "रति"}, {"l": "श्रम"}, {"l": "अलसा", "cn": "1.3"}], "e": "languid from the fatigue of intense love-making"}, {"w": "कण्ठसूत्रम्", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "सूत्र", "cn": "2.1"}], "e": "a necklace"}, {"w": "अपदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "inf": "अपदिश्य", "vp": ["अप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "using as a pretext"}, {"w": "योषितः", "p": [{"l": "योष्", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}, {"w": "अध्यशेरत", "p": [{"l": "शी", "fin": "अध्यशेरत", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["अधि"], "pp": "A1"}], "e": "they lay upon"}, {"w": "बृहद्भुजान्तरम्", "p": [{"l": "बृहत्"}, {"l": "भुज"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "the broad space between his arms"}, {"w": "पीवरस्तनविलुप्तचन्दनम्", "p": [{"l": "पीवर"}, {"l": "स्तन"}, {"l": "विलुप्त"}, {"l": "चन्दन", "cn": "2.1"}], "e": "from which sandalwood paste was rubbed off by plump breasts"}]},
{"c": "19", "n": "33", "i": 1544, "v": "संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकथितं पुरोगताः । वञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चकृषुस्तमङ्गनाः ॥", "mn": "संगमायेति॥ संगमास्य सुरतार्थं निशइ गूढमज्ञातं चरतीष्टगृहं प्रति गच्छतीति गूढचारी। तं चारदूतिकथितम्। चरन्तीति चारा गूढचारिण्यः। `ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः` (पा.3।1।140) इति णप्रत्ययः। चाराश्च ता दूत्यश्च चारदूतयः। ताभिः कथितं निवेदितं तमग्निवर्णम्। अङ्गनाः पुरोऽग्रे गताः। अवरुद्धमार्गाः सत्य इत्यर्थः। हे कामुक!तमसा वृतो गूढः सन् कुतो वञ्चयिष्यसीति। उपालभ्येति शेषः। चकृषुः। स्ववासं निन्युरित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अङ्गनाः निशि संगमाय गूढ-चारिणम् चार-दूति-कथितम् तम् पुरः-गताः (भूत्वा), \"कामुक! तमः-वृतः (त्वम्) कुतः वञ्चयिष्यसि?\" इति (उक्त्वा) तम् चकृषुः।", "es": "When he was secretly going for a tryst at night, having been reported by their spy-messengers, the women went ahead and intercepted him. Saying, \"O lover, how will you deceive us, even though you are cloaked in darkness?\", they dragged him away.", "pc": [{"w": "संगमाय", "p": [{"l": "संगम", "cn": "4.1"}], "e": "for a tryst"}, {"w": "निशि", "p": [{"l": "निश्", "cn": "7.1"}], "e": "at night"}, {"w": "गूढचारिणम्", "p": [{"l": "गूढ"}, {"l": "चारिन्", "cn": "2.1"}], "e": "him who was moving secretly"}, {"w": "चारदूतिकथितम्", "p": [{"l": "चार"}, {"l": "दूती"}, {"l": "कथित", "cn": "2.1", "inf": "कथित", "pl": "कथ्", "s": ["क्त"]}], "e": "who was reported by a spy-messenger"}, {"w": "पुरोगताः", "p": [{"l": "पुरस्"}, {"l": "गत", "cn": "1.3", "inf": "गत", "pl": "गम्", "s": ["क्त"]}], "e": "having gone before him"}, {"w": "वञ्चयिष्यसि", "p": [{"l": "वञ्च्", "fin": "वञ्चयिष्यसि", "pn": 2, "t": "लृट्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "you will deceive"}, {"w": "कुतः", "p": [{"l": "कुतः"}], "e": "how"}, {"w": "तमोवृतः", "p": [{"l": "तमस्"}, {"l": "वृत", "cn": "1.1", "inf": "वृत", "pl": "वृ", "s": ["क्त"]}], "e": "covered by darkness"}, {"w": "कामुक", "p": [{"l": "कामुक", "cn": "8.1"}], "e": "O lover"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "चकृषुः", "p": [{"l": "कृष्", "fin": "चकृषुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they dragged"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}]},
{"c": "19", "n": "34", "i": 1545, "v": "योषितामुडुपतेरिवार्चिषां स्पर्शनिर्वृत्तिमसाववाप्नुवन् । आरुरोह कुमुदाकरोपमां रात्रिजागरपरो दिवाशयः ॥", "mn": "योषितामिति॥ उडुपतेरिन्दोरर्चिषां भासामिव। `ज्वाला भासो न पुंस्यर्चिः` इत्यमरः। योषितां स्पर्शनिर्वृत्तिं स्पर्शसुखमवाप्नुवन्। किंच, रात्रिषु जागरपरः। दिवा दिवसेषु शेते स्वपितीति दिवाशयः। `अधिकरणे क्षेतेः` (पा.3।2।15) इत्यच्प्रत्ययः। असावग्निवर्णः कुमुदाकरस्योपमां साम्यम्। आरुरोह प्राप ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "असौ रात्रि-जागर-परः दिवा-शयः (सन्) योषिताम् (सकाशात्) उडुपतेः अर्चिषाम् इव स्पर्श-निर्वृत्तिम् अवाप्नुवन् कुमुद-आकर-उपमाम् (शय्याम्) आरुरोह।", "es": "Devoted to staying awake at night and sleeping by day, he obtained from the women a bliss of touch like that from the rays of the moon. Thus obtaining, he ascended his bed, which was like a bed of water lilies.", "pc": [{"w": "योषिताम्", "p": [{"l": "योष्", "cn": "6.3"}], "e": "of the women"}, {"w": "उडुपतेः", "p": [{"l": "उडु", "cn": "6.1"}, {"l": "पति"}], "e": "of the moon"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "अर्चिषाम्", "p": [{"l": "अर्चिस्", "cn": "6.3"}], "e": "of the rays"}, {"w": "स्पर्शनिर्वृत्तिम्", "p": [{"l": "स्पर्श"}, {"l": "निर्वृत्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the bliss of touch"}, {"w": "असौ", "p": [{"l": "अदस्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अवाप्नुवन्", "p": [{"l": "आप्", "cn": "1.1", "inf": "अवाप्नुवत्", "vp": ["अव"], "s": ["शतृ"]}], "e": "obtaining"}, {"w": "आरुरोह", "p": [{"l": "रुह्", "fin": "आरुरोह", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "he ascended"}, {"w": "कुमुदाकरोपमाम्", "p": [{"l": "कुमुद"}, {"l": "आकर"}, {"l": "उपमा", "cn": "2.1"}], "e": "which was like a bed of water lilies"}, {"w": "रात्रिजागरपरः", "p": [{"l": "रात्रि"}, {"l": "जागर"}, {"l": "पर", "cn": "1.1"}], "e": "he who was devoted to staying awake at night"}, {"w": "दिवाशयः", "p": [{"l": "दिवा"}, {"l": "शय", "cn": "1.1"}], "e": "he who slept by day"}]},
{"c": "19", "n": "35", "i": 1546, "v": "वेणुना दशनपीडिताधरा वीणया नखपदाङ्कितोरवः । शिल्पकार्य उभयेन वेजितास्तं विजिह्यनयना व्यलोभयन् ॥", "mn": "वेणुनेति॥ दशनैः पीडिताधरादष्टोष्ठाः। नखपदैर्नखक्षतैरङ्कितोरवश्चिह्नितोत्सङ्गाः। व्रणिताधरोरुत्वादक्षमा इत्यर्थः। तथापि वेणुना वीणया चेत्युभयेन। अधरोरुपीडाकरेणेत्यर्तः। वेजिताः पीडिताः शिल्पं वेणुवीणावाद्यादिकं कुर्वन्तीति शिल्पकार्यो गायिकाः। `कर्मण्यण्` (पा.3।2।1) इत्यण्। `टिड्ढाणञ्-` (पा.4।1।15) इत्यादिना ङीप्। तं विजिह्यनयनाः कुटिलदृष्टयः सत्यः। स्वं चेष्टितं जानन्नपि वृथा नः पीडयतीति साभिप्रायं पश्यन्त्य इत्यर्थः । व्यलोभयन्। तथाविधालोकनमपि तस्याकर्षकमेवाभूदिति भावः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "वेणुना दशन-पीडित-अधराः, वीणया नख-पद-अङ्कित-उरवः, उभयेन शिल्प-कार्ये वेजिताः विजिह्य-नयनाः (अङ्गनाः) तम् व्यलोभयन्।", "es": "Women with sidelong glances tempted him. Competing in their artistic skills, some played the flute, pressing their lips with their teeth, while others played the vīṇā, marking their chests with their fingernails.", "pc": [{"w": "वेणुना", "p": [{"l": "वेणु", "cn": "3.1"}], "e": "with a flute"}, {"w": "दशनपीडिताधराः", "p": [{"l": "दशन"}, {"l": "पीडित"}, {"l": "अधरा", "cn": "1.3"}], "e": "whose lips were pressed by their teeth"}, {"w": "वीणया", "p": [{"l": "वीणा", "cn": "3.1"}], "e": "with a vīṇā"}, {"w": "नखपदाङ्कितोरवः", "p": [{"l": "नख"}, {"l": "पद"}, {"l": "अङ्कित"}, {"l": "उरस्", "cn": "1.3"}], "e": "whose chests were marked by fingernails"}, {"w": "शिल्पकार्ये", "p": [{"l": "शिल्प"}, {"l": "कार्य", "cn": "7.1"}], "e": "in the artistic performance"}, {"w": "उभयेन", "p": [{"l": "उभय", "cn": "3.1"}], "e": "by both"}, {"w": "वेजिताः", "p": [{"l": "वेज्", "cn": "1.3", "inf": "वेजित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "made to compete"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "विजिह्यनयनाः", "p": [{"l": "विजिह्म"}, {"l": "नयना", "cn": "1.3"}], "e": "with sidelong glances"}, {"w": "व्यलोभयन्", "p": [{"l": "लुभ्", "fin": "व्यलोभयन्", "pn": 9, "t": "लङ्", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "they enticed"}]},
{"c": "19", "n": "36", "i": 1547, "v": "अङ्गसत्त्ववचजनाश्रयं मिथः स्त्रीषु नृत्यमुपधाय दर्शयन् । स प्रयोगनिपुणैः प्रयोक्तृभिः संजघर्ष सह मित्रसंनिधौ ॥", "mn": "अङ्गेति॥ अङ्गं हस्तादि। सत्त्वमन्तःकरणम्। वचनं गेयं च श्रयः कारणं यस्य तदङ्गसत्त्ववचनाश्रयम्। आङ्गिकसात्त्विकवाचिकरूपेण त्रिविधमित्यर्थः। यथाह भरतः-`सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः` इति। नृत्यमभिनय मिथो रहसि स्त्रीषु नर्तकीषूपधाय निधाय दर्शयन्। स मित्रसंनिधौ सहचरसमक्षं प्रयोगेऽभिनये निपुणैः कृतिभिः प्रयोक्तृभिरभिनयार्थप्रकाशकैर्नाट्याचार्यैः सह संजघर्षं संघर्षं कृतवान्। संघर्षः पराभिभवेच्छा ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः मित्र-संनिधौ स्त्रीषु मिथः अङ्ग-सत्त्व-वचः-जन-आश्रयम् नृत्यम् उपधाय दर्शयन् प्रयोग-निपुणैः प्रयोक्तृभिः सह संजघर्ष।", "es": "In the presence of his friends, he competed with skilled performers. He would arrange and demonstrate for the women dances based on gestures, expressions, song, and character portrayal, encouraging them to compete amongst themselves.", "pc": [{"w": "अङ्गसत्त्ववचजनाश्रयम्", "p": [{"l": "अङ्ग"}, {"l": "सत्त्व"}, {"l": "वचस्"}, {"l": "जन"}, {"l": "आश्रय", "cn": "2.1"}], "e": "based on gestures, expression, song, and character"}, {"w": "मिथः", "p": [{"l": "मिथः"}], "e": "among themselves"}, {"w": "स्त्रीषु", "p": [{"l": "स्त्री", "cn": "7.3"}], "e": "among the women"}, {"w": "नृत्यम्", "p": [{"l": "नृत्य", "cn": "2.1"}], "e": "dance"}, {"w": "उपधाय", "p": [{"l": "धा", "inf": "उपधाय", "vp": ["उप"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having arranged"}, {"w": "दर्शयन्", "p": [{"l": "दृश्", "cn": "1.1", "inf": "दर्शयत्", "s": ["णिच्", "शतृ"]}], "e": "showing"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "प्रयोगनिपुणैः", "p": [{"l": "प्रयोग"}, {"l": "निपुण", "cn": "3.3"}], "e": "with skilled performers"}, {"w": "प्रयोक्तृभिः", "p": [{"l": "प्रयोक्तृ", "cn": "3.3"}], "e": "with performers"}, {"w": "संजघर्ष", "p": [{"l": "घृष्", "fin": "संजघर्ष", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["सम्"], "pp": "P1"}], "e": "he competed"}, {"w": "सह", "p": [{"l": "सह"}], "e": "with"}, {"w": "मित्रसंनिधौ", "p": [{"l": "मित्र"}, {"l": "संनिधि", "cn": "7.1"}], "e": "in the presence of his friends"}]},
{"c": "19", "n": "37", "i": 1548, "v": "अंसलम्बिकुटजार्जुनस्रजस्तस्य नीपरजसाङ्गरागिणः । प्रावृषि प्रमदबहिणेष्वभूत्कृत्रिमाद्रिषु विहारविभ्रमः ॥", "mn": "अंसेति॥ प्रावृष्यंसलम्बिन्यः कुटजानामर्जुनानां ककुभानां च स्रजो यस्य तस्य। नीपानां कदम्बकुसुमानां रजसाङ्गरागिणोऽङ्गरागवतस्तस्याग्निवर्णस्य प्रमदबर्हिणेषून्मत्तमयूरेषु कृत्रिमाद्रिषु विहार एव विभ्रमो विलासोऽभूदभवत् ॥", "ch": {"n": "उपजातिः"}, "anv": "प्रावृषि अंस-लम्बि-कुटज-अर्जुन-स्रजः नीप-रजसा-अङ्ग-रागिणः तस्य प्रमद-बर्हिणेषु कृत्रिम-अद्रिषु विहार-विभ्रमः अभूत्।", "es": "During the rainy season, he, wearing garlands of Kutaja and Arjuna flowers hanging from his shoulders and his body anointed with Kadamba pollen, enjoyed the graceful pastime of strolling on artificial pleasure-hills inhabited by joyous peacocks.", "pc": [{"w": "अंसलम्बिकुटजार्जुनस्रजः", "p": [{"l": "अंस"}, {"l": "लम्बिन्"}, {"l": "कुटज"}, {"l": "अर्जुन"}, {"l": "स्रज्", "cn": "6.1"}], "e": "of him, whose garlands of Kutaja and Arjuna flowers were hanging on his shoulders"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "नीपरजसाङ्गरागिणः", "p": [{"l": "नीप"}, {"l": "रजस्"}, {"l": "अङ्ग"}, {"l": "रागिन्", "cn": "6.1"}], "e": "of him, whose body was anointed with Kadamba pollen"}, {"w": "प्रावृषि", "p": [{"l": "प्रावृष्", "cn": "7.1"}], "e": "in the rainy season"}, {"w": "प्रमदबर्हिणेषु", "p": [{"l": "प्रमद"}, {"l": "बर्हिण", "cn": "7.3"}], "e": "with joyful peacocks"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लुङ्", "pp": "P1"}], "e": "there was"}, {"w": "कृत्रिमाद्रिषु", "p": [{"l": "कृत्रिम"}, {"l": "अद्रि", "cn": "7.3"}], "e": "on artificial hills"}, {"w": "विहारविभ्रमः", "p": [{"l": "विहार"}, {"l": "विभ्रम", "cn": "1.1"}], "e": "the graceful sport of strolling"}]},
{"c": "19", "n": "38", "i": 1549, "v": "विग्रहाञ्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे । आचकाङ्क्ष घनशब्दविक्लवास्ता विवृत्य विशतीर्भुजान्तरम् ॥", "mn": "विग्रहादिति॥ `प्रावृषि` इत्यनुषज्यते। सोऽग्निवर्णो विग्रहात्प्रणयकलहाच्छयेन पराङ्मुखीरबला अनुनेतुं न तत्वरे न त्वरितवान्। किंतु घनशब्देन घनगर्जितेन विक्लवाश्चिकिताः, अत एव विवृत्य स्वयमेवाभिमुखीभूय भुजान्तरं विशतीः प्रविशन्तीः। `आच्छीनद्योर्नुम्` (पा.7।1।80) इति नुम्विकल्पः। ता अबला आचकाङ्क्ष। स्वयंग्रहादेव सांमुख्यमैच्छदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः विग्रहात् शयने पराङ्मुखीः अबलाः अनुनेतुम् न तत्वरे। सः घन-शब्द-विक्लवाः विवृत्य भुज-अन्तरम् विशतीः ताः आचकाङ्क्ष।", "es": "He did not hurry to console the women who, after a quarrel, had turned their faces away on the bed. Instead, he waited, desiring them to turn back on their own and enter his embrace, frightened by the sound of thunder.", "pc": [{"w": "विग्रहात्", "p": [{"l": "विग्रह", "cn": "5.1"}], "e": "from a quarrel"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "शयने", "p": [{"l": "शयन", "cn": "7.1"}], "e": "on the bed"}, {"w": "पराङ्मुखीः", "p": [{"l": "पराङ्मुखी", "cn": "2.3"}], "e": "women who have turned their faces away"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "अनुनेतुम्", "p": [{"l": "नी", "inf": "अनुनेतुम्", "vp": ["अनु"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to placate"}, {"w": "अबलाः", "p": [{"l": "अबला", "cn": "2.3"}], "e": "the women"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "तत्वरे", "p": [{"l": "त्वर्", "fin": "तत्वरे", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "he hurried"}, {"w": "आचकाङ्क्ष", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "fin": "आचकाङ्क्ष", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "A1"}], "e": "he desired"}, {"w": "घनशब्दविक्लवाः", "p": [{"l": "घन"}, {"l": "शब्द"}, {"l": "विक्लवा", "cn": "2.3"}], "e": "distressed by the sound of thunder"}, {"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}], "e": "them"}, {"w": "विवृत्य", "p": [{"l": "वृत्", "inf": "विवृत्य", "vp": ["वि"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having turned back"}, {"w": "विशतीः", "p": [{"l": "विश्", "cn": "2.3", "inf": "विशन्ती", "s": ["शतृ"]}], "e": "entering"}, {"w": "भुजान्तरम्", "p": [{"l": "भुज"}, {"l": "अन्तर", "cn": "2.1"}], "e": "the space between his arms"}]},
{"c": "19", "n": "39", "i": 1550, "v": "कार्तिकीषु सवितानहर्म्यभाग्यामिनीषु ललिताङ्गनासखः । अन्वभुङ्क्तसुरतश्रमापहां मेघमुक्तविशदां स चन्द्रिकाम् ॥", "mn": "कार्तिकीष्विति॥ कार्तिकस्येमाः कार्तिक्यः। `तस्येदम्` (पा.4।3।120) इत्यण्। तासु यामिनीषु निशासु। शरद्रात्रिष्वित्यर्थः। सवितानान्युपरिवस्त्रावृतानि हर्म्याणि भजतीति सवितानहर्म्यभाक्। भजेर्ण्विप्रत्ययः। हिमवारणार्थं सवितानमुक्तम्। ललिताङ्गनासखः सोऽग्निवर्णः सुरतश्रमापहां मेघमुक्ता च सा विशदा च ताम्। बहुलग्रहणात्सविशेषणसमासः। चन्द्रिकामन्वभुङ्क्त ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः ललित-अङ्गना-सखः (सन्) कार्तिकीषु यामिनीषु स-वितान-हर्म्य-भाक् (सन्) सुरत-श्रम-अपहाम् मेघ-मुक्त-विशदाम् चन्द्रिकाम् अन्वभुङ्क्त।", "es": "Accompanied by charming women, he enjoyed the clear, bright moonlight on the nights of the Kartika month. From the canopied terrace of his mansion, he savored the moonlight, which was free from clouds and soothed the fatigue of their lovemaking.", "pc": [{"w": "कार्तिकीषु", "p": [{"l": "कार्तिकी", "cn": "7.3"}], "e": "on the nights of Kartika month"}, {"w": "सवितानहर्म्यभाक्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "वितान"}, {"l": "हर्म्य"}, {"l": "भाज्", "cn": "1.1"}], "e": "occupying a canopied mansion"}, {"w": "यामिनीषु", "p": [{"l": "यामिनी", "cn": "7.3"}], "e": "on the nights"}, {"w": "ललिताङ्गनासखः", "p": [{"l": "ललित"}, {"l": "अङ्गना"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "he whose companions were charming women"}, {"w": "अन्वभुङ्क्त", "p": [{"l": "भुज्", "fin": "अन्वभुङ्क्त", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अनु"], "pp": "A1"}], "e": "he enjoyed"}, {"w": "सुरतश्रमापहाम्", "p": [{"l": "सुरत"}, {"l": "श्रम"}, {"l": "अपहा", "cn": "2.1"}], "e": "which removes the fatigue of love-making"}, {"w": "मेघमुक्तविशदाम्", "p": [{"l": "मेघ"}, {"l": "मुक्त"}, {"l": "विशदा", "cn": "2.1"}], "e": "bright, being free from clouds"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "चन्द्रिकाम्", "p": [{"l": "चन्द्रिका", "cn": "2.1"}], "e": "the moonlight"}]},
{"c": "19", "n": "40", "i": 1551, "v": "सैकतं च सरयूं विवृण्वतीं श्रोणिबिम्बमिव हंसमेखलम् । स्वप्रियाविलसितानुकारिणीं सौधजालविवरैर्व्यलोकयत् ॥", "mn": "सैकतमिति॥ किंच, हंसा एव मेखला यस्य तत्सैकतं पुलिनं श्रोणिबिम्बमिव विवृण्वतीम्। अत एव स्वप्रियाविलसितान्यनुकरोतीति तद्विधां सरयूम्। सौधस्य जालानि गवाक्षाः। त एव विवराणि। तैर्व्यलोकयत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "(सः) सौध-जाल-विवरैः हंस-मेखलम् श्रोणि-बिम्बम् इव सैकतम् विवृण्वतीम् स्व-प्रिया-विलसित-अनुकारिणीम् सरयूम् च व्यलोकयत्।", "es": "Through the latticed windows of his palace, he also watched the Sarayu river. The river, imitating the graceful movements of his beloveds, revealed its sandy bank, which resembled a hip-expanse girdled by a belt of swans.", "pc": [{"w": "सैकतम्", "p": [{"l": "सैकत", "cn": "2.1"}], "e": "the sandy bank"}, {"w": "च", "p": [{"l": "च"}], "e": "and"}, {"w": "सरयूम्", "p": [{"l": "सरयू", "cn": "2.1"}], "e": "the Sarayu river"}, {"w": "विवृण्वतीम्", "p": [{"l": "वृ", "cn": "2.1", "inf": "विवृण्वती", "vp": ["वि"], "s": ["शतृ"]}], "e": "revealing"}, {"w": "श्रोणिबिम्बम्", "p": [{"l": "श्रोणि"}, {"l": "बिम्ब", "cn": "2.1"}], "e": "the expanse of hips"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "हंसमेखलम्", "p": [{"l": "हंस"}, {"l": "मेखल", "cn": "2.1"}], "e": "which had swans as a girdle"}, {"w": "स्वप्रियाविलसितानुकारिणीम्", "p": [{"l": "स्व"}, {"l": "प्रिया"}, {"l": "विलसित"}, {"l": "अनुकारिणी", "cn": "2.1"}], "e": "imitating the graceful movements of his own beloveds"}, {"w": "सौधजालविवरैः", "p": [{"l": "सौध"}, {"l": "जाल"}, {"l": "विवर", "cn": "3.3"}], "e": "through the latticed windows of the palace"}, {"w": "व्यलोकयत्", "p": [{"l": "लोक्", "fin": "व्यलोकयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["वि"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "he observed"}]},
{"c": "19", "n": "41", "i": 1552, "v": "मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिर्व्यक्तहेमरशनैस्तमेकतः । जह्नुराग्रथनमोक्षलोलुपं हैमनैर्निवसनैः सुमध्यमाः ॥", "mn": "मर्मरैरिति॥ मर्मरैः संस्कारविशेषाच्छब्दायमानैः। `अथ मर्मरः। स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्` इत्यमरः। अगुरुधूपगन्धिभिर्व्यक्तहेमरशनैर्लोल्याल्लक्ष्यमाणकनकमेखलागुणैर्हैमनैर्हेमन्ते भवैः। `सर्वत्राण्च तलोपश्च` (पा.4।3।22) इति `हिमन्त` शब्दादण्प्रत्ययस्तलोपश्च। निवसनैरंशुकैः सुमध्यमाः स्त्रियः एकतो नितम्बैकदेश आग्रथनमोक्षयोर्नीवीबन्ध-विस्रंसनयोर्लोलुपमासक्तं तं जह्नुराचकृषुः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सु-मध्यमाः एकतः अगरु-धूप-गन्धिभिः व्यक्त-हेम-रशनैः मर्मरैः हैमनैः निवासनैः आग्रथन-मोक्ष-लोलुपम् तम् जह्रुः।", "es": "The slender-waisted women captivated him with their winter garments, which were fragrant with aloe wood incense and rustled softly, revealing golden girdles beneath. He, in turn, was eager to untie the knots of these very garments.", "pc": [{"w": "मर्मरैः", "p": [{"l": "मर्मर", "cn": "3.3"}], "e": "with rustling sounds"}, {"w": "अगुरुधूपगन्धिभिः", "p": [{"l": "अगुरु"}, {"l": "धूप"}, {"l": "गन्धि", "cn": "3.3"}], "e": "fragrant with aloe wood incense"}, {"w": "व्यक्तहेमरशनैः", "p": [{"l": "व्यक्त"}, {"l": "हेम"}, {"l": "रशना", "cn": "3.3"}], "e": "through which golden girdles were visible"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "एकतः", "p": [{"l": "एकतः"}], "e": "from one side"}, {"w": "जह्रुः", "p": [{"l": "हृ", "fin": "जह्रुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they captivated"}, {"w": "आग्रथनमोक्षलोलुपम्", "p": [{"l": "आग्रथन"}, {"l": "मोक्ष"}, {"l": "लोलुप", "cn": "2.1"}], "e": "him who was eager to untie the knot"}, {"w": "हैमनैः", "p": [{"l": "हैमन", "cn": "3.3"}], "e": "with winter"}, {"w": "निवासनैः", "p": [{"l": "निवासन", "cn": "3.3"}], "e": "garments"}, {"w": "सुमध्यमाः", "p": [{"l": "सु"}, {"l": "मध्यमा", "cn": "1.3"}], "e": "the slender-waisted women"}]},
{"c": "19", "n": "42", "i": 1553, "v": "अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयो गर्भवेश्मसु निवातकुक्षिषु । तस्य सर्वसुरतान्तरक्षमाः साक्षितां शिशिररात्रयो ययुः ॥", "mn": "अर्पितेति॥ निपाता वातरहिताः कुक्षयोऽभ्यन्तराणि येषां तेषु गर्भवेश्मसु गृहान्तर्गृहेष्वर्पिता दत्ताः स्मिमिता निवातत्वान्निश्चला दीपा एव दृष्टयो याभिस्ताः। अत्रानिमिषदृष्टित्वं च गम्यते। सर्वसुरतान्तरक्षमास्तापस्वेदापनोदनत्वाद्दीर्घकालत्वाञ्च सर्वेषां सुरतान्तराणां सुरतभेदानां क्षमाः क्रियार्हाः शिशिररात्रयस्तस्याग्निवर्णस्य साक्षितां ययुः। विविक्तकालदेशत्वाद्यथेच्छं विजहारेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "गर्भ-वेश्मसु निवात-कुक्षिषु अर्पित-स्तिमित-दीप-दृष्टयः सर्व-सुरत-अन्तर-क्षमाः शिशिर-रात्रयः तस्य साक्षिताम् ययुः।", "es": "The long winter nights, which permitted all varieties of lovemaking, became witnesses to his dalliances. This happened in the windless inner chambers, where steady, unflickering lamps seemed to gaze upon the events.", "pc": [{"w": "अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयः", "p": [{"l": "अर्पित"}, {"l": "स्तिमित"}, {"l": "दीप"}, {"l": "दृष्टि", "cn": "1.3"}], "e": "in which the gaze of the steady lamps was fixed"}, {"w": "गर्भवेश्मसु", "p": [{"l": "गर्भ"}, {"l": "वेश्मन्", "cn": "7.3"}], "e": "in the inner chambers"}, {"w": "निवातकुक्षिषु", "p": [{"l": "निवात"}, {"l": "कुक्षि", "cn": "7.3"}], "e": "in the windless interiors"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सर्वसुरतान्तरक्षमाः", "p": [{"l": "सर्व"}, {"l": "सुरत"}, {"l": "अन्तर"}, {"l": "क्षमा", "cn": "1.3"}], "e": "which were long enough to permit all varieties of love-making"}, {"w": "साक्षिताम्", "p": [{"l": "साक्षिता", "cn": "2.1"}], "e": "the state of being a witness"}, {"w": "शिशिररात्रयः", "p": [{"l": "शिशिर"}, {"l": "रात्रि", "cn": "1.3"}], "e": "the winter nights"}, {"w": "ययुः", "p": [{"l": "या", "fin": "ययुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they attained"}]},
{"c": "19", "n": "43", "i": 1554, "v": "दक्षिणेन पवनेन संभृतं प्रेक्ष्य चूतकुसुमं सपल्लवम् ष। अन्वनैषुरवधूतविग्रहास्तं दुरुत्सहवियोगमङ्गनाः ॥", "mn": "दक्षिणेनेति॥ अङ्गना दक्षिणेन पवनेन मलयानिलेन संभृतं जनितं सपल्लवं चूतकुसुमं प्रेक्ष्य। अवधूतविग्रहास्त्यक्तविरोधाः सत्यो दुरुत्सहवियोगं दुःसहविरहं तमन्वनैषुः। तद्विरहमसहमानाः स्वयमेवानुनीतवत्य इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "दक्षिणेन पवनेन संभृतम् स-पल्लवम् चूत-कुसुमम् प्रेक्ष्य, अवधूत-विग्रहाः अङ्गनाः दुरुत्सह-वियोगम् तम् अन्वनैषुः।", "es": "Upon seeing the mango blossoms with their new leaves, brought forth by the southern breeze of spring, the women gave up their quarrels. They made up with the king, from whom separation now seemed unbearable.", "pc": [{"w": "दक्षिणेन", "p": [{"l": "दक्षिण", "cn": "3.1"}], "e": "by the southern"}, {"w": "पवनेन", "p": [{"l": "पवन", "cn": "3.1"}], "e": "by the wind"}, {"w": "संभृतम्", "p": [{"l": "भृ", "cn": "2.1", "inf": "संभृत", "vp": ["सम्"], "s": ["क्त"]}], "e": "brought forth"}, {"w": "प्रेक्ष्य", "p": [{"l": "ईक्ष्", "inf": "प्रेक्ष्य", "vp": ["प्र"], "s": ["ल्यप्"]}], "e": "having seen"}, {"w": "चूतकुसुमम्", "p": [{"l": "चूत"}, {"l": "कुसुम", "cn": "2.1"}], "e": "the mango blossom"}, {"w": "सपल्लवम्", "p": [{"l": "स"}, {"l": "पल्लव", "cn": "2.1"}], "e": "with its new leaves"}, {"w": "अन्वनैषुः", "p": [{"l": "नी", "fin": "अन्वनैषुः", "pn": 9, "t": "लुङ्", "vp": ["अनु"], "pp": "P1"}], "e": "they conciliated"}, {"w": "अवधूतविग्रहाः", "p": [{"l": "अवधूत"}, {"l": "विग्रहा", "cn": "1.3"}], "e": "they who had given up their quarrels"}, {"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "दुरुत्सहवियोगम्", "p": [{"l": "दुरुत्सह"}, {"l": "वियोग", "cn": "2.1"}], "e": "from whom separation was unbearable"}, {"w": "अङ्गनाः", "p": [{"l": "अङ्गना", "cn": "1.3"}], "e": "the women"}]},
{"c": "19", "n": "44", "i": 1555, "v": "ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दोलया प्रेङ्खयन्परिजनापविद्धया । मुक्तरज्जु निबिडं भयच्छलात्कण्ठबन्धनमवाप बाहुभिः ॥", "mn": "ता इति॥ ता अङ्गनाः स्वमङ्कं स्वकीयमुत्सङ्गमधिरोप्य परिजनेनापविद्धया संप्रेषितया दोलया मुक्तरज्जु त्यक्तदोलासूत्रं यथा तथा प्रेङ्खयंश्चालयन् भयाच्छलात्पतनभयमिषाद्वाहुभिरङ्गनाभुजैर्निबिडं कण्ठबन्धनमवाप प्राप। स्वयंग्रहाश्लेषशुखमन्वभूदित्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "(सः) ताः स्वम् अङ्कम् अधिरोप्य परिजन-अपविद्धया दोलया प्रेङ्खयन्, मुक्त-रज्जुः (सन्) भय-च्छलात् (तासाम्) बाहुभिः निबिडम् कण्ठ-बन्धनम् अवाप।", "es": "Placing them on his lap, he would swing them on a swing pushed by attendants. Then, letting go of the ropes, he would receive a tight embrace around his neck from their arms, under the pretext of their fear of falling.", "pc": [{"w": "ताः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.3"}], "e": "them"}, {"w": "स्वम्", "p": [{"l": "स्व", "cn": "2.1"}], "e": "his own"}, {"w": "अङ्कम्", "p": [{"l": "अङ्क", "cn": "2.1"}], "e": "lap"}, {"w": "अधिरोप्य", "p": [{"l": "रुह्", "inf": "अधिरोप्य", "vp": ["अधि"], "s": ["णिच्", "ल्यप्"]}], "e": "having placed upon"}, {"w": "दोलया", "p": [{"l": "दोला", "cn": "3.1"}], "e": "by a swing"}, {"w": "प्रेङ्खयन्", "p": [{"l": "इङ्ख्", "cn": "1.1", "inf": "प्रेङ्खयत्", "vp": ["प्र"], "s": ["णिच्", "शतृ"]}], "e": "swinging"}, {"w": "परिजनापविद्धया", "p": [{"l": "परिजन"}, {"l": "अपविद्धा", "cn": "3.1"}], "e": "pushed by attendants"}, {"w": "मुक्तरज्जुः", "p": [{"l": "मुक्त"}, {"l": "रज्जु", "cn": "1.1"}], "e": "he who had released the ropes"}, {"w": "निबिडम्", "p": [{"l": "निबिड", "cn": "2.1"}], "e": "tightly"}, {"w": "भयच्छलात्", "p": [{"l": "भय"}, {"l": "छल", "cn": "5.1"}], "e": "on the pretext of fear"}, {"w": "कण्ठबन्धनम्", "p": [{"l": "कण्ठ"}, {"l": "बन्धन", "cn": "2.1"}], "e": "an embrace around the neck"}, {"w": "अवाप", "p": [{"l": "आप्", "fin": "अवाप", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["अव"], "pp": "P1"}], "e": "he obtained"}, {"w": "बाहुभिः", "p": [{"l": "बाहु", "cn": "3.3"}], "e": "with their arms"}]},
{"c": "19", "n": "45", "i": 1556, "v": "तं पयोधरनिषिक्तचन्दनैर्मौक्तिकग्रथितचारुभूषणैः । ग्रीष्मवेषविधिभिः सिषेविरे श्रोणिलम्बिमणिमेखलैः प्रियाः ॥", "mn": "तमिति॥ प्रियाः पयोधऱेषु स्तनेषु निषिक्तमुक्षितं चन्दनं येषु तैः। मौक्तिकैर्ग्रथितानि प्रोतानि चारुभूषणानि येषु तैः। मुक्ताप्रायाभरणैरित्यर्थः। श्रोणिलम्बिन्यो मणिमेखला मरकतादिमणियुक्तकटिसूत्राणि येषु तादृशैर्ग्रीष्मवेषविधइनिरुष्णकालोचितनेपथ्यविधानैः। शीतलोपायैरित्यर्थः । तमग्निवर्णं सिषेविरे ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "प्रियाः पयोधर-निषिक्त-चन्दनैः मौक्तिक-ग्रथित-चारु-भूषणैः श्रोणि-लम्बि-मणि-मेखलैः ग्रीष्म-वेष-विधिभिः तम् सिषेविरे।", "es": "His beloveds attended to him with their summer attire. This included sandalwood paste sprinkled on their breasts, beautiful ornaments strung with pearls, and jeweled girdles hanging low on their hips.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "पयोधरनिषिक्तचन्दनैः", "p": [{"l": "पयोधर"}, {"l": "निषिक्त"}, {"l": "चन्दन", "cn": "3.3"}], "e": "with sandalwood paste sprinkled on the breasts"}, {"w": "मौक्तिकग्रथितचारुभूषणैः", "p": [{"l": "मौक्तिक"}, {"l": "ग्रथित"}, {"l": "चारु"}, {"l": "भूषण", "cn": "3.3"}], "e": "with beautiful ornaments strung with pearls"}, {"w": "ग्रीष्मवेषविधिभिः", "p": [{"l": "ग्रीष्म"}, {"l": "वेष"}, {"l": "विधि", "cn": "3.3"}], "e": "with the arrangements of summer attire"}, {"w": "सिषेविरे", "p": [{"l": "सेव्", "fin": "सिषेविरे", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "A1"}], "e": "they served"}, {"w": "श्रोणिलम्बिमणिमेखलैः", "p": [{"l": "श्रोणि"}, {"l": "लम्बिन्"}, {"l": "मणि"}, {"l": "मेखला", "cn": "3.3"}], "e": "with jeweled girdles hanging on the hips"}, {"w": "प्रियाः", "p": [{"l": "प्रिया", "cn": "1.3"}], "e": "his beloveds"}]},
{"c": "19", "n": "46", "i": 1557, "v": "यत्स लग्नसहकारमासवं रक्तपाटलसमागमं पपौ । तेन तस्य मधुनिर्गमात्कृशश्चित्तयोनिरभवत्पुनर्नवः ॥", "mn": "यदिति॥ सोऽग्निवर्णो लग्नः सहकारश्चूतपल्लवो योस्मिस्तं रक्तपाटलस्य पाटलकुसुमस्य समागमो यस्य तमासवं मद्यं पपौ। इति यत्तेनासवपानेन मधुनिर्गमाद्वसन्तापगमात् कृशो मन्दवीर्यस्तस्य चित्तयोनिः कामः पुनर्नवः प्रबलोऽभवत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः यत् लग्न-सहकारम् रक्त-पाटल-समागमम् आसवम् पपौ, तेन मधु-निर्गमात् कृशः तस्य चित्त-योनिः पुनः नवः अभवत्।", "es": "Because he drank wine infused with mango blossoms and mixed with red Patala flowers, his passion (Kamadeva), which had grown weak with the passing of spring, was revived and became strong again.", "pc": [{"w": "यत्", "p": [{"l": "यत्"}], "e": "because"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "लग्नसहकारम्", "p": [{"l": "लग्न"}, {"l": "सहकार", "cn": "2.1"}], "e": "infused with mango blossom"}, {"w": "आसवम्", "p": [{"l": "आसव", "cn": "2.1"}], "e": "wine"}, {"w": "रक्तपाटलसमागमम्", "p": [{"l": "रक्त"}, {"l": "पाटल"}, {"l": "समागम", "cn": "2.1"}], "e": "mixed with red Patala flowers"}, {"w": "पपौ", "p": [{"l": "पा", "fin": "पपौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "he drank"}, {"w": "तेन", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.1"}], "e": "by that"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "मधुनिर्गमात्", "p": [{"l": "मधु"}, {"l": "निर्गम", "cn": "5.1"}], "e": "from the departure of spring"}, {"w": "कृशः", "p": [{"l": "कृश", "cn": "1.1"}], "e": "weakened"}, {"w": "चित्तयोनिः", "p": [{"l": "चित्त"}, {"l": "योनि", "cn": "1.1"}], "e": "the mind-born god (Kamadeva)"}, {"w": "अभवत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभवत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "पुनः", "p": [{"l": "पुनर्"}], "e": "again"}, {"w": "नवः", "p": [{"l": "नव", "cn": "1.1"}], "e": "new/revived"}]},
{"c": "19", "n": "47", "i": 1558, "v": "एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशन्नन्यकार्यविमुखः स पार्थिवः । आत्मलक्षणनिवेदितानृतूनत्यवाहयदनङ्गवाहितः ॥", "mn": "एवमिति॥ एवमनङ्गवाहितः कामप्रेरितोऽन्यकार्यविमुखः स पार्थिव इन्द्रियाणां सुखानि सुखकराणि शब्दादीनि निर्विशन्ननुभवन्नात्मनो लक्षणैः कुटजस्रग्धारणादिचिह्नैर्निवेदितान्। अयमृतुरिदानीं वर्तत इति ज्ञापितान्। ऋतून्वर्षादीन्। अत्यवाहयदगमयत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "एवम् अन्य-कार्य-विमुखः अनङ्ग-वाहितः सः पार्थिवः इन्द्रिय-सुखानि निर्विशन् आत्म-लक्षण-निवेदितान् ऋतून् अत्यवाहयत्।", "es": "Thus, that king, carried away by passion and averse to all other duties, spent the seasons—each announced by its own natural signs—by indulging in the pleasures of the senses.", "pc": [{"w": "एवम्", "p": [{"l": "एवम्"}], "e": "thus"}, {"w": "इन्द्रियसुखानि", "p": [{"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "सुख", "cn": "2.3"}], "e": "the pleasures of the senses"}, {"w": "निर्विशन्", "p": [{"l": "विश्", "cn": "1.1", "inf": "निर्विशत्", "vp": ["निर्"], "s": ["शतृ"]}], "e": "experiencing"}, {"w": "अन्यकार्यविमुखः", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "कार्य"}, {"l": "विमुख", "cn": "1.1"}], "e": "averse to other duties"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "आत्मलक्षणनिवेदितान्", "p": [{"l": "आत्म"}, {"l": "लक्षण"}, {"l": "निवेदित", "cn": "2.3"}], "e": "announced by their own characteristic signs"}, {"w": "ऋतून्", "p": [{"l": "ऋतु", "cn": "2.3"}], "e": "the seasons"}, {"w": "अत्यवाहयत्", "p": [{"l": "वह्", "fin": "अत्यवाहयत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अति"], "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "he passed"}, {"w": "अनङ्गवाहितः", "p": [{"l": "अनङ्ग"}, {"l": "वाहित", "cn": "1.1"}], "e": "controlled by passion"}]},
{"c": "19", "n": "48", "i": 1559, "v": "तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः । आमयस्तु रतिरागसंभवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥", "mn": "तमिति॥ प्रमत्तं व्यसनासक्तमपि तं नृपं प्रभावतोऽन्यपार्थिवा आक्रमितुमभिभवितुं न शेकुर्न शक्ताः। रतिरागसंभव आमयो व्याधिस्तु। क्षयरोग इत्यर्थः। दक्षस्य दक्षप्रजापतेः शात्पश्चन्द्रमिव। अक्षिणोदकर्शयत्। शापोऽपि रतिरागसंभव इति। अत्र दक्षः किलान्याः स्वकन्या उपेक्ष्य रोहिण्यामेव रममाणं राजानं सोमं शशाप। स शापश्चाद्यापि क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपाख्यायते ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अन्य-पार्थिवाः प्रभावतः प्रमत्तम् अपि तम् आक्रमितुम् न शेकुः। तु रति-राग-संभवः आमयः दक्ष-शापः चन्द्रम् इव (तम्) अक्षिणोत्।", "es": "Although he was heedless, other kings were unable to attack him due to his inherent power. However, a disease born of excessive indulgence in passion began to consume him, just as the curse of Daksha consumes the moon.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "प्रमत्तम्", "p": [{"l": "मद्", "cn": "2.1", "inf": "प्रमत्त", "vp": ["प्र"], "s": ["क्त"]}], "e": "heedless"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "although"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रभावतः", "p": [{"l": "प्रभावतः"}], "e": "due to his power"}, {"w": "शेकुः", "p": [{"l": "शक्", "fin": "शेकुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "they were able"}, {"w": "आक्रमितुम्", "p": [{"l": "क्रम्", "inf": "आक्रमितुम्", "vp": ["आ"], "s": ["तुमुन्"]}], "e": "to attack"}, {"w": "अन्यपार्थिवाः", "p": [{"l": "अन्य"}, {"l": "पार्थिव", "cn": "1.3"}], "e": "other kings"}, {"w": "आमयः", "p": [{"l": "आमय", "cn": "1.1"}], "e": "disease"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "रतिरागसंभवः", "p": [{"l": "रति"}, {"l": "राग"}, {"l": "संभव", "cn": "1.1"}], "e": "arising from excessive indulgence in passion"}, {"w": "दक्षशापः", "p": [{"l": "दक्ष"}, {"l": "शाप", "cn": "1.1"}], "e": "the curse of Daksha"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "चन्द्रम्", "p": [{"l": "चन्द्र", "cn": "2.1"}], "e": "the moon"}, {"w": "अक्षिणोत्", "p": [{"l": "क्षि", "fin": "अक्षिणोत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "consumed"}]},
{"c": "19", "n": "49", "i": 1560, "v": "दृष्टदोषमपि तन्न सोऽत्यजत्सङ्गवस्तु भिषजामनाश्रवः । स्वादुभिस्तु विषयैर्हृतस्ततो दृःखमिन्द्रियगणो निवार्यते ॥", "mn": "दृष्टेति॥ भिषजां वैद्यानामनाश्रवो वचसि न स्थितः। `वचने स्वित आश्रवः` इत्यमरः। अविधेय इत्यर्थः। स दृष्टदोषमपि। रोगजननादिति शेषः। ततत्सङ्गस्य वस्तु सङ्गवस्तु स्त्रीमद्यादिकं सङ्गजनकं वस्तु नात्यजत्। तथा हि-इन्द्रियगणः स्वादुभिर्विषयैर्हृतस्तु हृतश्चेत्ततस्तेभ्यो विषयेभ्यो दुःखं कृच्छ्रेण निवार्यते। यदि वार्येतेति शेषः। दुस्त्यजाः खलु विषया इत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "सः अनाश्रवः (सन्) भिषजाम् (वचनम्) दृष्टदोषम् अपि तत् सङ्गवस्तु न अत्यजत् । तु ततः स्वादुभिः विषयैः हृतः इन्द्रियगणः दुःखम् निवार्यते ।", "es": "That king (Agnivarna), not heeding the words of the physicians, did not abandon the object of his attachment (women), even though its faults were pointed out. Consequently, his group of senses, captivated by pleasurable objects, was restrained with difficulty.", "pc": [{"w": "दृष्टदोषम्", "p": [{"l": "दृष्ट", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "दोष", "cn": "2.1"}], "e": "whose faults were seen"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "he"}, {"w": "अत्यजत्", "p": [{"l": "त्यज्", "fin": "अत्यजत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "did abandon"}, {"w": "सङ्गवस्तु", "p": [{"l": "सङ्ग"}, {"l": "वस्तु", "cn": "2.1"}], "e": "object of attachment"}, {"w": "भिषजाम्", "p": [{"l": "भिषज्", "cn": "6.3"}], "e": "of the physicians"}, {"w": "अनाश्रवः", "p": [{"l": "नञ्"}, {"l": "आश्रव", "cn": "1.1"}], "e": "one who does not listen"}, {"w": "स्वादुभिः", "p": [{"l": "स्वादु", "cn": "3.3"}], "e": "by pleasant"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "विषयैः", "p": [{"l": "विषय", "cn": "3.3"}], "e": "by objects (of senses)"}, {"w": "हृतः", "p": [{"l": "हृ", "cn": "1.1", "inf": "हृत", "s": ["क्त"]}], "e": "captivated"}, {"w": "ततः", "p": [{"l": "ततः"}], "e": "from that"}, {"w": "दुःखम्", "p": [{"l": "दुःखम्"}], "e": "with difficulty"}, {"w": "इन्द्रियगणः", "p": [{"l": "इन्द्रिय"}, {"l": "गण", "cn": "1.1"}], "e": "the group of senses"}, {"w": "निवार्यते", "p": [{"l": "वृ", "fin": "निवार्यते", "pn": 3, "t": "लट्", "vp": ["नि"], "s": ["णिच्"], "pp": "A2"}], "e": "is restrained"}]},
{"c": "19", "n": "50", "i": 1561, "v": "तस्य पाण्डुवदनाल्पभूषणा सावलम्बगमना मृदुस्वना । राजयक्ष्मपरिहानिराययौ कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥", "mn": "तस्येति॥ तस्य राज्ञः पाण्डुवदना। अल्पभूषणा परिमिताभरणा। सावलम्बं दासादिहस्तावलम्बसहितं गमनं यस्यां सा सावलम्बगमना। मृदुस्वना हीनस्वरा। राज्ञः सोमस्य यक्ष्मा राजयक्ष्मा क्षयरोगः । तेन या परिहानिः क्षीणावस्था सा। कामयते विषयानिच्छति कामयानः कामयमानः। कमेर्णिङन्ताच्छानच्। `अनित्यमागमशासनम्` इति मुमागमाभावः। एतदेवाभिप्रेत्योक्तं वामनेनापि (का.सू.5।2।83) `कामयानशब्दः सिद्धोऽनादिश्च` इति। तस्य समवस्थया कामुकावस्थया तुलां साम्यमाययौ प्राप। कालकृतो विशेषोऽवस्था। `विशेषः कालिकोऽवस्था` इत्यमरः (अ.को.1|4|31) ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तस्य राजयक्ष्म-परिहानिः पाण्डुवदन-अल्पभूषणा, स-अवलम्ब-गमना, मृदु-स्वना (सती) कामयान-समवस्थया तुलाम् आययौ ।", "es": "The king's decline due to consumption, characterized by a pale face, few ornaments, a supported gait, and a soft voice, reached a state comparable to that of a pining lover.", "pc": [{"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "पाण्डुवदनाल्पभूषणा", "p": [{"l": "पाण्डु"}, {"l": "वदन"}, {"l": "अल्प"}, {"l": "भूषण", "cn": "1.1"}], "e": "she whose face was pale and ornaments were few"}, {"w": "सावलम्बगमना", "p": [{"l": "स"}, {"l": "अवलम्ब"}, {"l": "गमन", "cn": "1.1"}], "e": "she whose gait was supported"}, {"w": "मृदुस्वना", "p": [{"l": "मृदु"}, {"l": "स्वन", "cn": "1.1"}], "e": "she whose voice was soft"}, {"w": "राजयक्ष्मपरिहानिः", "p": [{"l": "राजयक्ष्मन्"}, {"l": "परिहानि", "cn": "1.1"}], "e": "the decline from consumption"}, {"w": "आययौ", "p": [{"l": "या", "fin": "आययौ", "pn": 3, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "reached"}, {"w": "कामयानसमवस्थया", "p": [{"l": "कामयान"}, {"l": "समवस्था", "cn": "3.1"}], "e": "with the state of a pining lover"}, {"w": "तुलाम्", "p": [{"l": "तुला", "cn": "2.1"}], "e": "comparison"}]},
{"c": "19", "n": "51", "i": 1562, "v": "व्योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पङ्कशेषमिव घर्मपल्वलम् । राज्ञि तत्कुलमभूत्क्षयातुरे वामनार्चिरिव दीपभाजनम् ॥", "mn": "व्योमिति॥ राज्ञि क्षयातुरे सति तत्कुलं रघुकुलं पश्चिमकलायां स्थइत इन्दुर्यस्मिंस्तत्कलावशिष्टेन्दु व्योम वा व्योमेव। `वा`शब्द इवार्थे। यथाह दण्डी-`इववद्वायथाशब्दौ` इति। पङ्कशेषं घर्मपल्वलमिव वामनार्चिरल्पशिस्त्रं दीपभाजनं दीपपात्रमिवाभूत् ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "क्षय-आ तुरे राज्ञि तत् कुलम् पश्चिम-कला-स्थित-इन्दु व्योम वा, पङ्क-शेषम् घर्म-पल्वलम् इव, वामन-अर्चिः दीप-भाजनम् इव अभूत् ।", "es": "With the king afflicted by consumption, that royal family became like the sky with the moon in its last phase in the west, or like a summer pond with only mud remaining, or like an oil lamp with a dwindling flame.", "pc": [{"w": "व्योम", "p": [{"l": "व्योमन्", "cn": "1.1"}], "e": "the sky"}, {"w": "पश्चिमकलास्थितेन्दु", "p": [{"l": "पश्चिम"}, {"l": "कला"}, {"l": "स्थित", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्थित", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "इन्दु", "cn": "1.1"}], "e": "in which the moon is in its last phase in the west"}, {"w": "वा", "p": [{"l": "वा"}], "e": "or"}, {"w": "पङ्कशेषम्", "p": [{"l": "पङ्क"}, {"l": "शेष", "cn": "1.1"}], "e": "in which only mud remains"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "घर्मपल्वलम्", "p": [{"l": "घर्म"}, {"l": "पल्वल", "cn": "1.1"}], "e": "a summer pond"}, {"w": "राज्ञि", "p": [{"l": "राजन्", "cn": "7.1"}], "e": "with the king"}, {"w": "तत्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "that"}, {"w": "कुलम्", "p": [{"l": "कुल", "cn": "1.1"}], "e": "family"}, {"w": "अभूत्", "p": [{"l": "भू", "fin": "अभूत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "became"}, {"w": "क्षयातुरे", "p": [{"l": "क्षय"}, {"l": "आतुर", "cn": "7.1"}], "e": "being afflicted by consumption"}, {"w": "वामनार्चिः", "p": [{"l": "वामन"}, {"l": "अर्चिस्", "cn": "1.1"}], "e": "whose flame is dwindling"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "दीपभाजनम्", "p": [{"l": "दीप"}, {"l": "भाजन", "cn": "1.1"}], "e": "an oil lamp"}]},
{"c": "19", "n": "52", "i": 1563, "v": "बाढमेष दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने । इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशङ्किनीः प्रजाः ॥", "mn": "बाढमिति॥ बाढं सत्यमेव पार्थिवो दिवसेषु पुत्रजन्मने पुत्रोदयार्थं कर्म जपादिकं साधयति। इत्येवमदर्शितरुजो निगूहितरोगाः सन्तोऽस्य राज्ञो मन्त्रिणोऽघशङ्किनीर्व्यसनशङ्किनीः प्रजाः शश्वदूचुः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "अस्य अदर्शित-रुजः मन्त्रिणः अघ-शङ्किनीः प्रजाः शश्वत् इति ऊचुः – \"एषः पार्थिवः दिवसेषु पुत्र-जन्मने कर्म बाढम् साधयति\"।", "es": "His ministers, who concealed his illness, constantly told the subjects, who were apprehensive of some misfortune, \"This king is currently performing rites for the birth of a son.\"", "pc": [{"w": "बाढम्", "p": [{"l": "बाढम्"}], "e": "certainly/indeed"}, {"w": "एषः", "p": [{"l": "एतद्", "cn": "1.1"}], "e": "this"}, {"w": "दिवसेषु", "p": [{"l": "दिवस", "cn": "7.3"}], "e": "in these days"}, {"w": "पार्थिवः", "p": [{"l": "पार्थिव", "cn": "1.1"}], "e": "king"}, {"w": "कर्म", "p": [{"l": "कर्मन्", "cn": "2.1"}], "e": "a rite"}, {"w": "साधयति", "p": [{"l": "साध्", "fin": "साधयति", "pn": 3, "t": "लट्", "s": ["णिच्"], "pp": "P1"}], "e": "is performing"}, {"w": "पुत्रजन्मने", "p": [{"l": "पुत्र"}, {"l": "जन्मन्", "cn": "4.1"}], "e": "for the birth of a son"}, {"w": "इति", "p": [{"l": "इति"}], "e": "thus"}, {"w": "अदर्शितरुजः", "p": [{"l": "अदर्शित", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दर्शित", "s": ["णिच्", "क्त"]}]}, {"l": "रुज्", "cn": "1.3"}], "e": "those who concealed the illness"}, {"w": "अस्य", "p": [{"l": "इदम्", "cn": "6.1"}], "e": "His"}, {"w": "मन्त्रिणः", "p": [{"l": "मन्त्रिन्", "cn": "1.3"}], "e": "ministers"}, {"w": "शश्वत्", "p": [{"l": "शश्वत्"}], "e": "constantly"}, {"w": "ऊचुः", "p": [{"l": "वच्", "fin": "ऊचुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "pp": "P1"}], "e": "said"}, {"w": "अघशङ्किनीः", "p": [{"l": "अघ"}, {"l": "शङ्किनी", "p": [{"l": "शङ्क्", "inf": "शङ्किन्", "s": ["णिनि"]}], "cn": "2.3"}], "e": "to the apprehensive of misfortune"}, {"w": "प्रजाः", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "2.3"}], "e": "subjects"}]},
{"c": "19", "n": "53", "i": 1564, "v": "स त्वनेकवनितासखोऽपि सन्पावनीमनवलोक्य संततिम् । वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥", "mn": "स इति॥ स त्वग्निवर्णोऽनेकवनितासखः सन्नपि। पावनीं पितॄणमोचनीं संततिमनवलोक्य। पुत्रमनवाप्येत्यर्थः। वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं रोगम्। प्रदीपो वायुविव। नात्यगान्नातिचक्राम। ममारेत्यर्थः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "तु अनेक-वनिता-सखः अपि सः पावनीम् संततिम् अनवलोक्य, वैद्य-यत्न-परिभाविनम् गदम्, वायुम् प्रदीपः इव, न अत्यगात् ।", "es": "But he, though a companion to many women, died without seeing a purifying offspring, unable to overcome the disease that defied the efforts of physicians, just as a lamp cannot overcome the wind.", "pc": [{"w": "सः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "1.1"}], "e": "He"}, {"w": "तु", "p": [{"l": "तु"}], "e": "but"}, {"w": "अनेकवनितासखः", "p": [{"l": "अनेक"}, {"l": "वनिता"}, {"l": "सखि", "cn": "1.1"}], "e": "a companion to many women"}, {"w": "अपि", "p": [{"l": "अपि"}], "e": "even"}, {"w": "सन्", "p": [{"l": "अस्", "cn": "1.1", "inf": "सत्", "s": ["शतृ"]}], "e": "being"}, {"w": "पावनीम्", "p": [{"l": "पावनी", "cn": "2.1"}], "e": "purifying"}, {"w": "अनवलोक्य", "p": [{"l": "लोक्", "pl": "लोक्", "vp": ["अव"], "inf": "अवलोक्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "without seeing"}, {"w": "संततिम्", "p": [{"l": "संतति", "cn": "2.1"}], "e": "offspring"}, {"w": "वैद्ययत्नपरिभाविनम्", "p": [{"l": "वैद्य"}, {"l": "यत्न"}, {"l": "परिभाविन्", "p": [{"l": "भू", "vp": ["परि"], "inf": "परिभाविन्", "s": ["णिनि"]}], "cn": "2.1"}], "e": "that which defies the efforts of physicians"}, {"w": "गदम्", "p": [{"l": "गद", "cn": "2.1"}], "e": "disease"}, {"w": "न", "p": [{"l": "न"}], "e": "not"}, {"w": "प्रदीपः", "p": [{"l": "प्रदीप", "cn": "1.1"}], "e": "a lamp"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "वायुम्", "p": [{"l": "वायु", "cn": "2.1"}], "e": "the wind"}, {"w": "अत्यगात्", "p": [{"l": "गा", "fin": "अत्यगात्", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["अति"], "pp": "P1"}], "e": "did overcome"}]},
{"c": "19", "n": "54", "i": 1565, "v": "तं गृहोपवन एव संगगताः पश्चिमक्रतुविदा पुरोधसा । रोगशान्तिमपदिश्य मन्त्रिणः संभृते शइखिनि गूढमादधुः ॥", "mn": "तमिति॥ पश्चिमक्रतुविदाऽन्त्येष्टिविधिज्ञेन पुरोधसा संगताः समेता मन्त्रिणो गृहोपवन एव गृहाराम एव। `आरामः स्यादुपवनम्` इत्यमरः (अ.को.2|4|2)। दोगशान्तिमपदिश्य शान्तिकर्म व्यपदिश्य तमग्निवर्णं संभृते समिद्धे शिखिन्यग्नौ गूढमप्रकाशमादधुर्निदधुः ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "पश्चिम-क्रतु-विदा पुरोधसा सङ्गताः मन्त्रिणः रोग-शान्तिम् अपदिश्य, तम् (राजानम्) संभृते शिखिनि गृह-उपवने एव गूढम् आदधुः ।", "es": "The ministers, along with the priest who knew the final rites, secretly placed him (the deceased king) on a prepared pyre in the palace garden, under the pretext of performing a ritual for curing his disease.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "him"}, {"w": "गृहोपवने", "p": [{"l": "गृह"}, {"l": "उपवन", "cn": "7.1"}], "e": "in the palace garden"}, {"w": "एव", "p": [{"l": "एव"}], "e": "itself"}, {"w": "सङ्गताः", "p": [{"l": "गम्", "cn": "1.3", "vp": ["सम्"], "inf": "सङ्गत", "s": ["क्त"]}], "e": "gathered"}, {"w": "पश्चिमक्रतुविदा", "p": [{"l": "पश्चिम"}, {"l": "क्रतु"}, {"l": "विद्", "p": [{"l": "विद्", "inf": "विद्", "s": ["क्विप्"]}], "cn": "3.1"}], "e": "with the one who knows the final rites"}, {"w": "पुरोधसा", "p": [{"l": "पुरोधस्", "cn": "3.1"}], "e": "with the priest"}, {"w": "रोगशान्तिम्", "p": [{"l": "रोग"}, {"l": "शान्ति", "cn": "2.1"}], "e": "the cure of the disease"}, {"w": "अपदिश्य", "p": [{"l": "दिश्", "pl": "दिश्", "vp": ["अप"], "inf": "अपदिश्य", "s": ["ल्यप्"]}], "e": "using as a pretext"}, {"w": "मन्त्रिणः", "p": [{"l": "मन्त्रिन्", "cn": "1.3"}], "e": "the ministers"}, {"w": "संभृते", "p": [{"l": "भृ", "cn": "7.1", "vp": ["सम्"], "inf": "संभृत", "s": ["क्त"]}], "e": "on the prepared"}, {"w": "शिखिनि", "p": [{"l": "शिखिन्", "cn": "7.1"}], "e": "on the fire (pyre)"}, {"w": "गूढम्", "p": [{"l": "गूढम्"}], "e": "secretly"}, {"w": "आदधुः", "p": [{"l": "धा", "fin": "आदधुः", "pn": 9, "t": "लिट्", "vp": ["आ"], "pp": "P1"}], "e": "placed"}]},
{"c": "19", "n": "55", "i": 1566, "v": "तैः कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहैराशु तस्य सहधर्मचारिणी । साधु दृष्टशुभगर्भलभक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियम् ॥", "mn": "तैरिति॥ आशु शीघ्रं कृतः प्रकृतिमुख्यानां पौरजनप्रधानानां संग्रहः संनिपातनं यैस्तादृशैस्तैर्मन्त्रिभिः साधु निपुणं दृष्टशुभगर्भलक्षणा परीक्षितशुभगर्भचिह्ना तस्याग्निवर्णस्य सहचारिणी नराधिपश्रियं प्रत्यपद्यत राज्यलक्ष्मीं प्राप ॥", "ch": {"n": "रथोद्धता"}, "anv": "कृत-प्रकृति-मुख्य-संग्रहैः तैः (मन्त्रिभिः) साधु दृष्ट-शुभ-गर्भ-लक्षणा तस्य सहधर्मचारिणी आशु नर-अधिप-श्रियम् प्रत्यपद्यत ।", "es": "His wife, who showed clear signs of a promising pregnancy, was quickly installed to the royal fortune by those ministers, who had secured the support of the chief citizens.", "pc": [{"w": "तैः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "3.3"}], "e": "by them"}, {"w": "कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहैः", "p": [{"l": "कृत", "p": [{"l": "कृ", "inf": "कृत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "प्रकृति"}, {"l": "मुख्य"}, {"l": "संग्रह", "cn": "3.3"}], "e": "by those who had secured the support of the chief citizens"}, {"w": "आशु", "p": [{"l": "आशु"}], "e": "quickly"}, {"w": "तस्य", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "his"}, {"w": "सहधर्मचारिणी", "p": [{"l": "सह"}, {"l": "धर्म"}, {"l": "चारिणी", "p": [{"l": "चर्", "inf": "चारिन्", "s": ["णिनि"]}], "cn": "1.1"}], "e": "wife (partner in righteousness)"}, {"w": "साधु", "p": [{"l": "साधु"}], "e": "well"}, {"w": "दृष्टशुभगर्भलक्षणा", "p": [{"l": "दृष्ट", "p": [{"l": "दृश्", "inf": "दृष्ट", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "शुभ"}, {"l": "गर्भ"}, {"l": "लक्षण", "cn": "1.1"}], "e": "she in whom the auspicious signs of pregnancy were seen"}, {"w": "प्रत्यपद्यत", "p": [{"l": "पद्", "fin": "प्रत्यपद्यत", "pn": 3, "t": "लङ्", "vp": ["प्रति", "आ"], "pp": "A1"}], "e": "attained"}, {"w": "नराधिपश्रियम्", "p": [{"l": "नर"}, {"l": "अधिप"}, {"l": "श्री", "cn": "2.1"}], "e": "the royal fortune"}]},
{"c": "19", "n": "56", "i": 1567, "v": "तस्यास्तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोका- दुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः । निर्वापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन वंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥", "mn": "तस्या इति॥ तथाविधया नरेन्द्रविपत्त्या यः शोकस्तस्मादुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तस्तस्या गर्भः कनककुम्भानां मुखैर्धारैरुज्झितेन शिशिरेण शीतलेन वंशाभिषेकविधिना लक्षणयाऽभिषेकजलेन निर्वापित आप्यायितः ॥", "ch": {"n": "वसन्ततिलका"}, "anv": "तस्याः तथाविध-नरेन्द्र-विपत्ति-शोकात् उष्णैः विलोचन-जलैः प्रथमम् अभितप्तः गर्भः, (पश्चात्) कनक-कुम्भ-मुख-उज्झितेन शिशिरेण वंश-अभिषेक-विधिना निर्वापितः ।", "es": "The fetus, first heated by the warm tears shed by her (the queen) out of grief from the calamity of such a king's death, was then cooled by the cool waters of the consecration ceremony for the dynasty, poured from the mouths of golden pitchers.", "pc": [{"w": "तस्याः", "p": [{"l": "तद्", "cn": "6.1"}], "e": "Her"}, {"w": "तथाविधनरेन्द्रविपत्तिशोकात्", "p": [{"l": "तथाविध"}, {"l": "नरेन्द्र"}, {"l": "विपत्ति"}, {"l": "शोक", "cn": "5.1"}], "e": "from the grief of the calamity of such a king"}, {"w": "उष्णैः", "p": [{"l": "उष्ण", "cn": "3.3"}], "e": "with warm"}, {"w": "विलोचनजलैः", "p": [{"l": "विलोचन"}, {"l": "जल", "cn": "3.3"}], "e": "with tears"}, {"w": "प्रथमम्", "p": [{"l": "प्रथमम्"}], "e": "at first"}, {"w": "अभितप्तः", "p": [{"l": "तप्", "cn": "1.1", "vp": ["अभि"], "inf": "अभितप्त", "s": ["क्त"]}], "e": "heated"}, {"w": "निर्वापितः", "p": [{"l": "वा", "cn": "1.1", "vp": ["निर्"], "inf": "निर्वापित", "s": ["णिच्", "क्त"]}], "e": "was cooled"}, {"w": "कनककुम्भमुखोज्झितेन", "p": [{"l": "कनक"}, {"l": "कुम्भ"}, {"l": "मुख"}, {"l": "उज्झित", "p": [{"l": "झ", "vp": ["उद्"], "inf": "उज्झित", "s": ["क्त"]}], "cn": "3.1"}], "e": "by that which was poured from the mouths of golden pitchers"}, {"w": "वंशाभिषेकविधिना", "p": [{"l": "वंश"}, {"l": "अभिषेक"}, {"l": "विधि", "cn": "3.1"}], "e": "by the rite of consecration for the dynasty"}, {"w": "शिशिरेण", "p": [{"l": "शिशिर", "cn": "3.1"}], "e": "by the cool (water)"}, {"w": "गर्भः", "p": [{"l": "गर्भ", "cn": "1.1"}], "e": "the fetus"}]},
{"c": "19", "n": "57", "i": 1568, "v": "तं भावार्थं प्रसवसमयाकाङ्क्षिणीनां प्रजाना- मन्तर्गूढं क्षितिरिव नभोबीजमुष्टिं दधाना । मौलैः सार्धं स्थविरसचिवैर्हेमसिंहासनस्था राज्ञी राज्यं विधिवदशिषद्भर्तुरव्याहताज्ञा ॥", "mn": "तमिति॥ प्रसवो गर्भमोचनम्। फलं च विवक्षितम्। `स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने` इत्यमरः (अ.को.3|3|219)। तस्य यः समयस्तदाकाङ्क्षिणीनां प्रजानां भावार्थं भावाय। भूतय इत्यर्थः। `भावो लीलाक्रियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुषु` इति यादवः। क्षितिरन्दर्गूढं नभोबीजमुष्टिमिव। श्रवणमास्युप्तं बीजमुष्टिं यथा-धत्ते तद्विदित्यर्थः। `मुष्टि` शब्दो द्विलिङ्गः। `अक्लीबौ मुष्टिमुस्तकौ` इति यादवः। अन्तर्गूढमन्तर्गतं गर्भं दधाना हेमसिंहासनस्थाऽव्याहताज्ञा राज्ञी मौलैर्मूले भवैर्मूलादागतैर्वा। आप्तैरित्यर्थः। स्थिविरसचिवैर्बृद्धामात्यैः। सार्धं भर्तू राज्यं विधिवद्विष्यर्हम्। यथाशास्त्रमित्यर्थः। अर्हार्थे वतिप्रत्ययः। अशिषच्छास्ति स्म। `सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च (पा.3।1।76) इति च्लेरङ्। `शासइदङ्हलोः` (पा.6।4।34) इतीकारः ॥", "ch": {"n": "मन्दाक्रान्ता"}, "anv": "प्रसव-समय-आकाङ्क्षिणीनाम् प्रजानाम् भाव-अर्थम्, अन्तः-गूढम् नभः-बीज-मुष्टिम् क्षितिः इव, तम् (गर्भम्) दधाना, हेम-सिंहासन-स्था, भर्तुः अव्याहत-आज्ञा राज्ञी मौलैः स्थविर-सचिवैः सार्धम् राज्यम् विधिवत् अशिषत् ।", "es": "Bearing that future hope (the fetus) for the subjects who were eagerly awaiting the time of delivery—much like the earth holds a handful of celestial seeds hidden within—the queen, seated on the golden throne, her commands as unopposed as her husband's, ruled the kingdom according to tradition, along with the hereditary and aged ministers.", "pc": [{"w": "तम्", "p": [{"l": "तद्", "cn": "2.1"}], "e": "that"}, {"w": "भावार्थम्", "p": [{"l": "भाविन्"}, {"l": "अर्थ", "cn": "2.1"}], "e": "future object/hope"}, {"w": "प्रसवसमयाकाङ्क्षिणीनाम्", "p": [{"l": "प्रसव"}, {"l": "समय"}, {"l": "आकाङ्क्षिणी", "p": [{"l": "काङ्क्ष्", "vp": ["आ"], "inf": "आकाङ्क्षिन्", "s": ["णिनि"]}], "cn": "6.3"}], "e": "of those who were eagerly awaiting the time of delivery"}, {"w": "प्रजानाम्", "p": [{"l": "प्रजा", "cn": "6.3"}], "e": "of the subjects"}, {"w": "अन्तर्गूढम्", "p": [{"l": "अन्तर्"}, {"l": "गूढ", "p": [{"l": "गुह्", "inf": "गूढ", "s": ["क्त"]}], "cn": "2.1"}], "e": "hidden within"}, {"w": "क्षितिः", "p": [{"l": "क्षिति", "cn": "1.1"}], "e": "the earth"}, {"w": "इव", "p": [{"l": "इव"}], "e": "like"}, {"w": "नभोबीजमुष्टिम्", "p": [{"l": "नभस्"}, {"l": "बीज"}, {"l": "मुष्टि", "cn": "2.1"}], "e": "a handful of celestial seeds"}, {"w": "दधाना", "p": [{"l": "धा", "cn": "1.1", "inf": "दधान", "s": ["शानच्"]}], "e": "bearing"}, {"w": "मौलैः", "p": [{"l": "मौल", "cn": "3.3"}], "e": "with hereditary"}, {"w": "सार्धम्", "p": [{"l": "सार्धम्"}], "e": "with"}, {"w": "स्थविरसचिवैः", "p": [{"l": "स्थविर"}, {"l": "सचिव", "cn": "3.3"}], "e": "with aged ministers"}, {"w": "हेमसिंहासनस्था", "p": [{"l": "हेमन्"}, {"l": "सिंहासन"}, {"l": "स्था", "p": [{"l": "स्था", "inf": "स्था", "s": ["क"]}], "cn": "1.1"}], "e": "seated on the golden throne"}, {"w": "राज्ञी", "p": [{"l": "राज्ञी", "cn": "1.1"}], "e": "the queen"}, {"w": "राज्यम्", "p": [{"l": "राज्य", "cn": "2.1"}], "e": "the kingdom"}, {"w": "विधिवत्", "p": [{"l": "विधिवत्"}], "e": "according to tradition"}, {"w": "अशिषत्", "p": [{"l": "शास्", "fin": "अशिषत्", "pn": 3, "t": "लङ्", "pp": "P1"}], "e": "ruled"}, {"w": "भर्तुः", "p": [{"l": "भर्तृ", "cn": "6.1"}], "e": "of her husband"}, {"w": "अव्याहताज्ञा", "p": [{"l": "अव्याहत", "p": [{"l": "हन्", "vp": ["वि", "आ"], "inf": "व्याहत", "s": ["क्त"]}]}, {"l": "आज्ञा", "cn": "1.1"}], "e": "whose command was unopposed"}]}]
}