guṇapadārthaḥ
8.1: rūpādīnām
sarveṣām
guṇānām
pratyekam
aparasāmānyasambandhād
rūpādisaṃjñā
bhavanti //
8.1: tatra
rūpam
cakṣurgrāhyam/ pṛthivyudakajvalanavṛtti
dravyādyupalambhakam
nayanasahakāri
śuklādyanekaprakāram
salilādiparamāṇuṣu
nityam
pārthivaparamāṇuṣv
agnisamyogavirodhi
sarvakāryadravyeṣu
kāraṇaguṇapūrvakam
āśrayavināśād
eva
vinaśyatīti //
8.2: raso
rasanagrāhyaḥ / pṛthivyudakavṛttiḥ
jīvanapuṣṭibalārogyanimittam
rasanasahakārī
madhurāṃlalavaṇatiktakaṭukaṣāyabhedabhinnaḥ/ asyāpi
nityānityatvaniṣpattayo
rūpavat //
8.3: gandho
ghrāṇagrāhyaḥ / pṛthivīvṛttiḥ
ghrāṇasahakārī
surabhir
asurabhiś
ca / asyāpi
pūrvavad
utpattyādayo
vyākhyātāḥ //
8.4: sparśas
tvagindriyagrāhyaḥ / kṣityudakajvalanapavanavṛttiḥ
tvakṣahakārī
rūpānuvidhāyī
śītoṣṇānuṣṇāśītabhedāt
trividhaḥ / asyāpi
nityānityatvaniṣpattayaḥ
pūrvavat //
8.5: pārthivaparamāṇurūpādīnām
pākajotpattividhānam / ghaṭāder
āmadravyasyāgninā
sambaddhasyāgnyabhighātān
nodanād
vā
tadārambhakeṣv
aṇuṣu
karmāṇy
utpadyante
tebhyo
vibhāgāḥ
vibhāgebhyaḥ
samyogavināśāḥ
samyogavināśebhyaś
ca
kāryadravyam
vinaśyati /
8.5: tasmin
vinaṣṭe
svatantreṣu
paramāṇuṣv
agnisamyogād
auṣṇyāpekṣāc
chyāmādīnām
vināśaḥ
punar
anyasmād
agnisamyogād
auṣṇyāpekṣāt
pākajā
jāyante /
8.5: tadanantaram
bhoginām
adṛṣtāpekṣād
ātmāṇusamyogād
utpannapākajeṣv
aṇuṣu
karmotpattau
teṣām
parasparasamyogād
dvyaṇukādikrameṇa
kāryadravyam
utpadyate / tatra
ca
kāraṇaguṇaprakrameṇa
rūpādyutpattiḥ /
8.5: na
ca
kāryadravya
eva
rūpādyutpattir
vināśo
vā
sambhavati
sarvāvayaveṣv
antar
bahiś
ca
vartamānasyāgninā
vyāptyabhāvād
aṇupraveśād
api
ca
vyāptir
na
sambhavati
kāryadravyavināśād
iti //
8.6: ekādivyavahārahetuḥ
saṃkhyā / sā
punar
ekadravyā
cānekadravyā
ca / tatraikadravyāyāḥ
salilādiparamāṇurūpadīnām
iva
nityānityatvaniṣpattayaḥ/ anekadravyā
tu
dvitvādikā
parārdhāntā /
8.6: tasyāḥ
khalv
ekatvebhyo'nekaviṣayabuddhisahitebhyo
niṣpattir
apekṣābuddhivināśād
vināśa
iti/ katham /
8.6: yadā
boddhuś
cakṣuṣā
samānāsamānajātīyayor
dravyayoḥ
sannikarṣe
sati
tatsamyuktasamavetasamavetaikatvasāmānyajñānotpattāv
ekatvasāmānyatas
sambandhajñānebhya
ekaguṇayor
anekaviṣayiṇy
ekā
buddhir
utpadyate
tadā
tām
apkṣyaikatvābhyām
svāśrayayor
dvitvam
ārambhyate
tataḥ
punas
tasmin
dvitvasāmānyajñānam
utpadyate
tasmād
dvitvasāmānyajñānād
apekṣābuddher
vinaśyattā
dvitvasāmānyatatsambandhatajjñānebhyo
dvitvaguṇabuddher
utpadyamānatety
ekaḥ
kālaḥ /
8.6: tata
idānīm
apekṣābuddhivināśād
dvitvaguṇasya
vinaśyattā
dvitvaguṇajñānam
dvitvasāmānyajñānasya
vināśakāraṇam
dvitvaguṇatajjñānasambandhebhyo
dve
dravye
iti
dravyabuddher
utpadyamānatety
ekaḥ
kālaḥ /
8.6: tadanantaram
dve
dravye
iti
dravyajñānasyotpādaḥ
dvitvasya
vināśaḥ
dvitvaguṇabuddher
vinaśyat
tā
dravyajñānāt
saṃskārasyotpadyamānatety
ekaḥ
kālaḥ
tadanantaram
dravyajñānād
dvitvaguṇabuddher
vināśo
dravyabuddher
api
saṃskārāt /
8.6: etena
tritvādyutpattir
api
vyākhyātā / ekatvebhyo
'nekaviṣayabuddhisahitebhyo
niṣpattir
apekṣābuddhivināśāc
ca
vināśa
iti / kvacic
cāśrayavināśād
iti / katham /
8.6: yadaikatvādhārāvayave
karmotpadyate
tadaivaikatvasāmānyajñānam
utpadyate
karmaṇā
cāvayavāntarād
vibhāgaḥ
kriyate
apekṣābuddheś
cotpattiḥ /
8.6: tato
yasminn
eva
kāle
vibhāgāt
samyogavināśas
tasminn
eva
kāle
dvitvam
utpadyate
samyogavināśād
dravyavināśaḥ
sāmānyabuddheś
cotpattiḥ /
8.6: tato
yasminn
eva
kāle
sāmānyajñānād
apekṣābuddher
vināśaḥ
tasminn
eva
kāle
āśrayavināśād
dvitvavināśa
iti
śobhanam
etadvidhānam
badhyaghātakapakṣe
sahānavasthānalakṣaṇe
tu
virodhe
dravyajñānānutpattiprasaṅgaḥ / katham /
8.6: guṇabuddhisamakālam
apekṣābuddhivināśād
dvitvavināśe
tadapekṣasya
dve
dravye
iti
dravyajñānasyānutpattiprasaṅga
iti/ laiṅgikavaj
jñānamātrād
iti
cetasyān
matam
yathā'bhūtam
bhūtasyety
atra
liṅgābhāve
'pi
jñānamātrād
anumānam
tathā
guṇavināśe'pi
guṇabuddhimātrād
dravyapratyayaḥ
syād
iti /
8.6: na/
viśeṣyajñānatvāt / nahi
viśeṣyajñānam
sārūpyād
viśeṣaṇasambandham
antareṇa
bhavitum
arhati / tathā
cāha
sūtrakāraḥ
samavāyinaḥ
śvaityāc
chvaityabuddheḥ
śvete
buddhis
te
kāryakāraṇabhūte
iti /
8.6: na
tu
laiṅgikam
jñānam
abhedenotpadyate
tasmād
viṣamo'yam
upanyāsaḥ
na
āśūtpatteḥ
yathā
śabdavad
ākāśam
iti
atra
trīṇi
jñānāny
āśūtpadyante
tathā
dvitvādijñanotpattāv
ity
adoṣaḥ /
8.6: badhyaghātakapakṣe'pi
samāno
doṣa
iti
cet
syān
matam/ nanu
badhyaghātakapakṣe'pi
tarhi
dravyajñānānutpatti
prasaṅgaḥ / katham / dvitvasāmānyabuddhisamakālam
saṃskārād
apekṣābuddhivināśād
iti/ na /
8.6: samūhajñānasya
saṃskārahetutvāt
samūhajñānm
eva
saṃskārakāraṇam
nālocanajñānam
ity
adoṣaḥ / jñānayaugapadyaprasaṅga
iti
cet
syān
matam
nanu
jñānānām
badhyaghātakavirodhe
jñānayaugapadyaprasaṅga
iti/ na /
8.6: avinaśyator
avasthānapratiṣedhāt /
8.6: jñānāyaugapdyavacanena
jñānayor
yugapad
utpattir
avinaśyatoś
ca
yugapadavasthānam
pratiṣidhyate
nahi
badhyaghātakavirodhe
jñānayor
yugapadutpattir
vinaśyatoś
ca
yugapadavasthānam
astīti //
8.7: parimāṇam
mānavyavahārakāraṇam / tac
caturvidham
aṇu
mahad
dīrgham
hrasvam
ceti / tatra
mahad
dvividham
nityam
anityam
ca / nityam
ākāśakāladigātmasu
paramamahattvam
anityam
tryaṇukādāv
eva /
8.7: tathā
cāṇv
api
dvividham
nityam
anityam
ca/ nityam
paramāṇumanassu
tat
pārimāṇḍaluyam/ anityam
dvyaṇuka
eva / kuvalayāmalakabilvādiṣu
mahatsv
api
tatprakarṣabhāvābhāvam
apekṣya
bhākto'ṇutvavyavahāraḥ /
8.7: dīrghatvahrasvatve
cotpādye
mahadaṇutvaikārthasamavete/ samidikṣuvaṃśādiṣv
aṃjasā
dīrgheṣv
api
tatprakarṣabhāvābhāvam
apekṣya
bhākto
hrasvatvavyavahāraḥ /
8.7: anityam
caturvidham
api
saṃkhyāparimāṇapracayayoni / tatreśvarabuddhim
apekṣyotpannā
paramāṇudvyaṇukeṣu
bahutvasaṃkhyā
tair
ārabdhe
kāryadravye
tryaṇukādilakṣaṇe
rūpādyutpattisamakālam
mahattvam
dīrghatvam
ca
karoti /
8.7: dvibahubhir
mahadbhiś
cārabdhe
kāryadravye
kāraṇamahattvāny
eva
mahattvam
ārabhante
na
bahutvam / samānasaṃkhyaiś
cārabdhe'tiśayadarśanāt /
8.7: pracaya
tūlapiṇḍayor
vartamānaḥ
piṇḍārambhakāvayavapraśithilasamyogān
apekṣamāṇa
itaretarapiṇḍāvayavasamyogāpekṣo
vā
dvitūlake
mahattvam
ārabhate
na
bahutvamahattvāni /
8.7: samānasaṃkhyāpalaparimāṇair
ārabdhe
'tiśayadarśanāt/ dvitvasaṃkhyā
cāṇvor
vartamānā
dvyaṇuke'ṇutvam
ārabhate / mahattvavat
tryaṇukādau
kāraṇabahutvamahattvasamānajātīyapracayebhyo
dīrghatvasyopattiḥ /
8.7: aṇutvavad
dvyaṇuke
dvitvasaṃkhyāto
hrasvatvasyotpattiḥ / atha
tryaṇukādiṣu
vartamānayor
mahattvadīrghatvayoḥ
parsparataḥ
ko
viśeṣaḥ
dvyaṇukeṣu
cāṇutvahrasvatvayor
iti /
8.7: tatrāsti
mahattvadīrghatvayoḥ
parasparatoviśeṣah,
mahatsu
dīrgham
ānīyatām
dīrgheṣu
ca
mahad
ānīyatām
iti
viśiṣṭavyavahāradarśanād
iti /
8.7: aṇutvahrasvatvayos
tu
parasparato
viśeṣas
taddarśinām
pratyakṣa
iti/ tac
caturvidham
api
parimāṇam
utpādyam
āśrayavināśād
eva
vinaśyatīti //
8.8: pṛthaktvam
apoddhāravyavahārakāraṇam / tat
punar
ekadravyam
anekadravyam
ca / tasya
tu
nityānityatvaniṣpattayaḥ
saṃkhyayā
vyākhyātāḥ / etāvāṃs
tu
viśeṣaḥ
ekatvādivad
ekapṛthaktvādiṣv
aparasāmānyābhāvaḥ
saṃkhyayā
tu
viśiṣyate
tadviśiṣṭavyavahāradarśanād
iti //
8.9: samyogaḥ
samyuktapratyayanimittam / sa
ca
dravyaguṇakarmahetuḥ / dravyārambhe
nirapekṣas
tathā
bhavatīti
sāpekṣebhyo
nirapekṣebhyaś
ceti
vacanāt/ guṇakarmārambhe
tu
sāpekṣaḥ
samyuktasamavāyād
agner
vaiśeṣikam
iti
vacanāt /
8.9: atha
kathaṃlakṣaṇaḥ
katividhaś
ceti / aprāptayoḥ
prāptiḥ
samyogaḥ
sa
ca
trividhaḥ
anyatarakarmajaḥ
ubhayakarmajaḥ
samyogajaś
ca/ tatrānyatarakarmajaḥ
kriyāvatā
niṣkriyasya /
8.9: yathā
sthāṇoḥ
śyenenna
vibhūnām
ca
mūrttaiḥ / ubhayakarmajo
viruddhadikkriyayoḥ
sannipātaḥ / yathā
mallayor
meṣāyor
vā/
8.9: samyogajas
tūtpannamātrasya
cirotpannasya
vā
niṣkriyasya
kāraṇasamyogibhir
akāraṇaiḥ
kāraṇākāraṇasamyogapūrvakaḥ
kāryākāryagataḥ
samyogaḥ /
8.9: sa
caikasmād
dvābhyām
bahubhyaś
ca
bhavati / ekasmāt
tāvat
tantuvīraṇasamyogāt
dvitantukavīraṇasamyogaḥ/ dvābhyām
tantvākāśasamyogābhyām
eko
dvitantukākāśasamyogaḥ/ bahubhyaś
ca
tantturīsamyogebhya
ekaḥ
paṭaturīsamyogaḥ /
8.9: ekasmāc
ca
dvayor
utpattiḥ / katham / yadā
pārthivāpyayor
aṇvoḥ
samyoge
saty
anyena
pārthivena
pārthivasyānyenāpyena
cāpyasya
yugapatsamyogau
bhavatas
tadā
tābhyām
samyogābhyām
pārhtivāpye
dvyaṇuke
yugapad
ārabhyete /
8.9: tato
yasmin
kāle
dvyaṇukayoḥ
kāraṇaguṇapūrvakrameṇa
rūpādyutpattiḥ
tasminn
eva
kāle
itaretarakāraṇākāraṇagatāt
samyogād
itaretarakāyākāryagatau
samyogau
yugapad
utpadyete/ kim
kāraṇam /
8.9: kāraṇasāyoginā
hy
akāraṇena
kāryam
avaśyam
samyujyate
iti
nyāyaḥ
ataḥ
pārthivam
dvyaṇukam
kāraṇasamyogināpyenāṇunā
sambaddhyate
āpyam
api
dvyaṇukam
kāraṇsamyoginā
pārthiveneti /
8.9: atha
dvyaṇukayor
itaretarakāraṇākāraṇasambaddhayoḥ
katham
parasparataḥ
sambandha
iti/ tayor
api
samyogajābhyām
samyogābhyām
sambandha
iti/ nāstyajaḥ
samyogo
nityaparimaṇḍalavat
pṛthaganabhidhānāt /
8.9: yathā
caturvidham
parimāṇam
utpādyam
uktvāha
nityam
parimaṇḍalam
ity
evam
anyatarakarmajādisamyogam
utpādyam
uktvā
pṛthaṅnityam
brūyān
na
tv
evam
abravīt
tasmān
nāstyajaḥ
samyogaḥ /
8.9: paramāṇubhir
ākāśādīnām
pradeśavṛttir
anyatarakarmajaḥ
samyogaḥ/ vibhūnām
tu
parasparataḥ
samyogo
nāsti
yutasiddhyabhāvāt /
8.9: sā
punar
dvayor
anyatarasya
vā
pṛthaggatimattvam
pṛthagāśrayāśrayitvam
ceti / vināśas
tu
sarvasya
samyogasyaikārthasamavetād
vibhāgāt
kvacid
esrayavināśād
api/ katham /
8.9: yadā
tantvoḥ
samyoge
satyanyataratantvārambhake
aṃśau
karmotpadyate
tena
karmaṇā
aṃśvantatarād
vibhāgaḥ
kriyate
vibhāgāc
ca
tantvārambhakasamyogavināśaḥ
samyogavināśāt
tantuvināśas
tadvināśe
tadāśritasya
tantvantarasamyogasya
vināśa
iti //
8.10: vibhāgo
vibhaktapratyayanimittam / śabdavibhāgahetuś
ca/ prāptipūrvikā
'prāptir
vibhāgaḥ / sa
ca
trividhaḥ / anyatarakarmaja
ubhayakarmajo
vibhāgajaś
ca
vibhāga
iti /
8.10: tatrānyatarakarmajobhayakarmajau
samyogavat / vibhāgajas
tu
dvividhaḥ
kāraṇavibhāgāt
kāraṇākāraṇavibhāgāc
ca/ tatra
kāraṇavibhāgāt
tāvat
kāryāviṣṭe
kāraṇe
karmotpannam
yadā
tasyāvayavāntarād
vibhāgam
karoti
na
tadākāśādideśāt
yadā
tv
ākāśādideśād
vibhāgam
karoti
na
tadāvayavāntarād
iti
sthitiḥ /
8.10: ato'vayavakarmāvayavāntarād
eva
vibhāgam
ārabhate
tato
vibhāgāc
ca
dravyārambhakasamyogavināśaḥ
tasmin
vinaṣṭe
kāraṇābhāvāt
kāryābhāva
ity
avayavivināśaḥ
tadā
kāraṇayor
vartamāno
vibhāgaḥ
kāryavināśaviśiṣṭam
kālam
svatantram
vāvayavam
apekṣya
sakriyasyaivāvayavasya
kāryasamyuktād
ākāśādideśād
vibhāgam
ārabhate
na
niṣkriyasya
kāraṇābhāvād
uttarasamyogānutpattāv
anupabhogyatvaprasaṅgaḥ
na
tu
tadavayavakarmākāśādideśād
vibhāgam
karoti
tadārambhakālātītatvāt
pradeśāntarasamyogam
tu
karoty
eva
akṛtasamyogasya
karmaṇaḥ
kālātyayābhāvād
iti /
8.10: kāraṇākāraṇavibhāgād
api
katham /
8.10: yadā
haste
karmotpannam
avayavāntarād
vibhāgam
akurvadākāśādideśebhyo
vibhāgān
ārabhya
pradeśāntare
samyogān
ārabhate
tadā
te
kāraṇākāraṇavibhāgāḥ
karma
yām
diśam
prati
kāryārambhābhimukham
tām
apekṣya
kāryākāryavibhāgān
ārabhante
tadanantaram
kāraṇākāraṇasamyogāc
ca
kāryākāryasamyogān
iti /
8.10: yadi
kāraṇavibhāgānantaram
kāryavibhāgotpattiḥ
kāraṇasamyogānantaram
kāryasamyogotpattiḥ
nanv
evam
avayavāvayavinor
yutasiddhidoṣaprasaṅgaḥ
iti / na /
8.10: yutasiddhyaparijñānāt/ sā
punar
dvayor
anyatarasya
vā
pṛthaggatimattvam
iyantu
nityānām
anityānām
tu
yuteṣv
āśrayeṣu
samavāyo
yutasiddhir
iti /
8.10: tvagindriyaśarīrayoḥ
pṛthaggatimattvam
nāsti
yuteṣv
āśrayeṣu
samavāyostīti
paraspareṇa
samyogaḥ
siddhaḥ/ aṇvākāśayos
tv
āśrayāntarābhāvepy
anyatarasya
pṛthaggatimattvāt
samyogavibhāgau
siddhau /
8.10: tantupaṭayor
anityayor
āśrayāntarābhāvāt
parasparataḥ
samyogavibhāgābhāva
iti / digādīnām
tu
pṛthaggatimattvābhāvād
iti
paraspareṇa
samyogavibhāgābhāva
iti /
8.10: vināśas
tu
sarvasya
vibhāgasya
kṣaṇikatvād
uttarasamyogāvadhisadbhāvād
kṣaṇika
iti /
8.10: na
tu
samyogavidyayor
eva
vibhāgas
tayor
eva
samyogād
vināśo
bhavati
kasmāt
samyuktapratyayavadvibhaktapratyayānuvṛttyabhāvāt
tasmād
uttarasamyogāvadhisadbhāvāt
kṣaṇika
iti /
8.10: kvacic
cāśrayavināśād
eva
vinaśyatīti / katham /
8.10: yadā
dvitantukakāraṇāvayave
aṃśau
karmotpannam
aṃśvantarād
vibhāgām
ārabhate
tadaiva
tantvantare'pi
karmotpadyate
vibhāgāc
ca
tantvārambhakasamyogavināśaḥ
tantukarmaṇā
tantvantarād
vibhāgaḥ
kriyate
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.10: tato
yasminn
eva
kāle
vibhāgāt
tantusamyogavināśaḥ
tasminn
eva
kāle
samyogavināśāt
tantuvināśas
tasmin
vinaṣṭe
tadāśritasya
tantvantaravibhāgasya
vināśa
iti/ evam
tarhy
uttaravibhāgānutpattiprasaṅgaḥ /
8.10: kāraṇavibhāgābhāvāt/ tataḥ
pradeśāntarasamyogavati
samyogābhāva
ity
ato
virodhiguṇāsambhavāt
karmaṇaś
cirakālāvasthāyitvam
nityadravyasamavetasya
ca
nityatvam
iti
doṣaḥ / katham /
8.10: yadāpyadvyaṇukārambhakaparamāṇau
karmotpannam
aṇvantarād
vibhāgam
karoti
tadaivāṇvantare
'pi
karma
tato
yasminn
eva
kāle
vibhāgād
dravyārambhakasamyogavināśaḥ
tadaivāṇvantarakarmaṇā
dvyaṇukāṇvor
vibhāgaḥ
kriyate
tato
yasminn
eva
kāle
vibhāgāt
dvyuaṇukāṇusamyogasya
vināśaḥ
tasminn
eva
kāle
samyogavināśāt
dvyaṇukasya
vināśaḥ
8.10: tasmin
vinaṣṭe
tadāśritasya
dvyaṇukāṇuvibhāgasya
vināśaḥ
tataś
ca
virodhiguṇāsambhavān
nityadravyasamavetakarmaṇo
nityatvam
iti /
8.10: tantvaṃśvantaravibhāgād
vibhāga
ity
adoṣaḥ / āśrayavināśāt
tantvor
eva
vibhāgo
vinaṣṭo
na
tantvaṃśvantaravibhāga
iti
etasmād
uttaro
vibhāgo
jāyate
aṅgulyākāśavibhāgāc
charīrākāśavibhāgavat
tasminn
eva
kāle
karma
samyogam
kṛtvā
vinaśyatīty
adoṣaḥ /
8.10: athavā
aṃśvantaravibhāgotpattisamakālam
tasminn
eva
tantau
karmotpadyate
tatoṃśvantaravibhāgāt
tantvārambhakasamyogavināśaḥ
tantukarmaṇā
ca
tantvantarād
vibhāgaḥ
kriyate
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.10: tataḥ
samyogavināśāt
tantuvināśaḥ
tadvināśāc
ca
tadāśritayor
vibhāgakarmaṇor
yugapadvināśaḥ / tantuvīraṇayor
vā
samyoge
sati
dravyānutpattau
pūrvoktena
vidhānenāśrayavināśasamyogābhyām
tantuvīraṇavibhāgavināśa
iti //
8.11: paratvam
aparatvam
ca
parāparābhidhānapratyayanimittam / tat
tu
dvividham
dikkṛtam
kālakṛtam
ca/ tatra
dikkṛtam
digviśeṣapratyāyakam /
8.11: kālakṛtam
ca
vayobhedapratyāyakam/ tatra
dikkṛtasyotpattir
abhidhīyate / katham / ekasyām
diśy
avasthitayoḥ
piṇḍayoḥ
samyuktasamyogabahvalpabhāve
saty
ekasya
draṣṭuḥ
sannikṛṣṭam
avadhim
kṛtvā
etasmād
viprakṛṣṭo
'yam
iti
paratvādhāre'sannikṛṣṭā
buddhir
utpadyate /
8.11: tatas
tām
apekṣya
pareṇa
dikpradeśena
samyogāt
paratvasyotpattiḥ/ tathā
viprakṛṣṭam
cāvadhim
kṛtvā
etasmāt
sannikṛṣṭoyam
ity
aparatvādhāre
itarasmin
sannikṛṣṭā
buddhir
utpadyate /
8.11: tatas
tām
apekṣyāpareṇa
dikpradeśena
samyogād
aparatvasyotpattiḥ / kālakṛtayor
api
katham /
8.11: vartamānakālayor
aniyatadigdeśasamyuktayor
yuvasthavirayo
rūḍhaśmaśrukārkaśyabalipalitādisānnidhye
saty
ekasya
draṣṭur
yuvānam
avadhim
kṛtvā
sthivire
viprakṛṣṭā
buddhir
utpadyate /
8.11: tatas
tām
apekṣya
pareṇa
kālapradeśena
samyogāt
paratvasyotpattiḥ/ sthaviram
cāvadhim
kṛtvā
yūni
sannikṛṣṭā
buddhir
utpadyate / tatas
tām
apekṣyāpareṇa
kālapradeśena
samyogād
aparatvasyotpattir
iti /
8.11: vināśas
tv
apekṣābuddhisamyogadravyavināśāt/ apekṣābuddhivināśāt
tāvad
utpanne
paratve
yasmin
kāle
sāmānyabuddhir
utpannā
bhavati
tato'pekṣābuddher
vinaśyattā
sāmānyajñānatatsambandhebhyaḥ
paratvaguṇabuddher
utpadyamānatety
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tato'pekṣābuddher
vināśo
guṇabuddheś
cotpattiḥ
tato'pekṣābuddhivināśād
guṇasya
vinaśyattā
guṇajñānatatsambandhebhyo
dravyabuddher
utpadyamānatety
ekaḥ
kālaḥ / tato
dravyabuddher
utpattir
guṇasya
vināśa
iti /
8.11: samyogavināśād
api
katham/ apekṣābuddhisamakālam
eva
paratvādhāre
karmotpadyate
tena
karmaṇā
dikpiṇḍavibhāgaḥ
kriyate
apekṣābuddhitaḥ
paratvasyotpattir
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tataḥ
sāmānyabuddhier
utpattiḥ
dikpiṇḍasamyogasya
ca
vināśaḥ
tato
yasmin
kāle
guṇabuddhir
utpadyate
tasminn
eva
kāle
dikpiṇḍasamyogavināśād
guṇasya
vināśaḥ/ dravyavināśād
api
katham /
8.11: paratvādhārāvayave
karmotpannam
yasminn
eva
kāle'vayavāntarād
vibhāgam
karoti
tasminn
eva
kāle
'pekṣābuddhir
utpadyate
tato
vibhāgād
yasminn
eva
kāle
samyogavināśaḥ
tasminn
eva
kāle
paratvam
utpadyate
tataḥ
samyogavināśād
dravyavināśaḥ
tadvināśāc
ca
tadāśritasya
guṇasya
vināśaḥ /
8.11: dravyāpekṣābuddhor
yugapadvināśād
api
katham / yadā
paratvādhārāvayave
karmotpadyate
tadaivāpekṣābuddhir
utpadyate
karmaṇā
cāvayavāntarād
vibhāgaḥ
kriyate
paratvasyotpattir
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tato
yasminn
eva
kāle
'vayavavibhāgād
dravyārambhakasamyogavināśas
tasminn
eva
kāle
sāmānyabuddhir
utpadyate
tadanantaram
samyogavināśād
dravyavināśaḥ
sāmānyabuddheś
cāpekṣābuddhivināśa
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tato
dravyāpekṣābuddhor
vināśāt
paratvasya
vināśaḥ/ dravyasamyogavināśād
api
katham /
8.11: yadā
paratvādhārāvayave
karmotpannam
avayavāntarād
vibhāgam
karoti
tasminn
eva
kāle
piṇḍakarmāpekṣābuddhor
yugapad
utpattiḥ
tato
yasminn
eva
kāle
paratvasyotpattis
tasminn
eva
kāle
vibhāgād
dravyārambhakasamyogavināśaḥ
piṇḍakarmaṇā
dikpiṇḍasya
ca
vibhāgaḥ
kriyate
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tato
yasminn
eva
kāle
sāmānyabuddhir
utpadyate
tasminn
eva
kāle
dravyārambhakasamyogavināśāt
piṇḍavināśaḥ
piṇḍavināśāc
ca
piṇḍasamyogavināśaḥ
tato
guṇabuddhisamakālam
piṇḍadikpiṇḍasamyogavināśāt
paratvasya
vināśaḥ /
8.11: samyogāpekṣābuddhor
yugapadvināśād
api
katham / yadā
paratvam
utpadyate
tadā
paratvādhāre
karma
tato
yasminn
eva
kāle
paratvasāmānyabuddhir
utpadyate
tasminn
eva
kāle
piṇḍakarmaṇā
dikpiṇḍavibhāgaḥ
kriyate
tataḥ
sāmānyabuddhito'pekṣābuddhivināśo
vibhāgāc
ca
dikpiṇḍasamyogavināśa
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tataḥ
samyogāpekṣābuddhivināśāt
paratvasya
vināśaḥ /
8.11: trayāṇām
samavāyyasamavāyinimittakāraṇānām
yugapad
vināśād
api
katham / yadāpekṣābuddhir
utpadyate
tadā
piṇḍāvayave
karma
tato
yasminn
eva
kāle
karmaṇāvayavāntarād
vibhāgaḥ
kriyate'pekṣābuddheḥ
paratvasya
cotpattis
tasminn
eva
kāle
piṇḍe'pi
karma
tato'vayavavibhāgāt
piṇḍārambhakasamyogavināśaḥ
piṇḍakarmaṇā
ca
dikpiṇḍavibhāgaḥ
kriyate
sāmānyabuddheś
cotpattir
ity
ekaḥ
kālaḥ /
8.11: tataḥ
samyogavināśāt
piṇḍavināśaḥ
vibhāgāc
ca
dikpiṇḍasamyogavināśaḥ
sāmānyajñānād
apekṣābuddher
vināśa
ity
etat
sarvam
yugapat
trayāṇām
samavāyyasamavāyinimittakāraṇānām
vināśāt
paratvasya
vināśa
iti //
8.12: buddhir
upalabdhir
jñānam
pratyaya
iti
paryāyāḥ //
8.12: sā
cānekaprakārārthānantyāt
pratyarthaniyatatvāc
ca //
8.12: tasyāḥ
saty
apy
anekavidhatve
samāsato
dve
vidhe
vidyā
cāvidyā
ceti / tatrāvidyā
caturvidhā
saṃśayaviparyayānadhyavasāyasvapnalakṣaṇā //
8.12.1.1: saṃśayas
tāvat
prasiddhānekaviśeṣayoḥ
sādṛśyamātradarśanād
ubhayaviśeṣānusmaraṇād
adharmāc
ca
kiṃsvid
ity
ubhayāvalambī
vimarṣaḥ
saṃśayaḥ /
8.12.1.1: sa
ca
dvividhaḥ
antar
bahiś
ca / antas
tāvat
ādeśikasya
samyaṅmithyā
coddiśya
punar
ādiśatas
triṣu
kāleṣu
saṃśayo
bhavati
kin
nu
samyaṅmithyā
veti /
8.12.1.1: bahir
dvividhaḥ
pratyakṣaviṣaye
cāpratyakṣaviṣaye
ca /
8.12.1.1: tatrāpratyakṣaviṣaye
tāvat
sādhāraṇaliṅgadarśanād
ubhayaviśeṣānusmaraṇād
adharmāc
ca
saṃśayo
bhavati / yathā
'ṭavyām
viṣāṇamātradarśanād
gaur
gavayo
veti /
8.12.1.1: pratyakṣāviṣaye'pi
sthāṇupuruṣayor
ūrdhvatāmātrasādūśyadarśanāt
vakrādiviśeṣānupalabdhitaḥ
sthāṇutvādisāmānyaviśeṣānabhivyaktāv
ubhayaviśeṣānusmaraṇād
ubhayatrākṛṣyamāṇasyātmanaḥ
pratyayo
dolāyate
kim
nu
khalv
ayam
sthāṇuḥ
syāt
puruṣo
veti //
8.12.1.2: viparyayopi
pratyakṣānumānaviṣaya
eva
bhavati /
8.12.1.2: pratyakṣaviṣaye
tāvat
prasiddhānekaviśeṣayoḥ
pittakaphānilopahatendriyasyāyathārthālocanāt
asannihitaviṣayajñānajasaṃskārāpekṣād
ātmamanasoḥ
samyogād
adharmāc
cātasmiṃs
tad
iti
pratyayo
viparyayaḥ /
8.12.1.2: yathā
gavyevāśva
iti/ asaty
api
pratyakṣe
pratyakṣābhimāno
bhavati
yathā
vyapagataghanapaṭalamacalajalanidhisadūśambaram
aṃjanacūrṇapuṃjaśyāam
śārvaram
tama
iti /
8.12.1.2: anumānaviṣaye'pi
bāṣpādibhir
dhūmābhimatair
vahyanumāṇam
gavayaviṣāṇadarśanāc
ca
gaur
iti /
8.12.1.2: trayīdarśanaviparīteṣu
śākyādidarśaneṣv
idam
śreya
iti
mithyāpratyayaḥ
viparyayaḥ
śarīrendriyamanas
svātmābhimānaḥ
kṛtakeṣu
nityatvadarśanam
kāraṇavaikalye
kāryotpattijñānam
hitam
upadiśatsv
ahitam
itijñānam
ahitam
upadiśatsu
hitam
itijñānam //
8.12.1.3: anadhyavasāyopi
pratyakṣānumānaviṣaya
eva
saṃjāyate / tatra
pratyakṣaviṣaye
tāvat
prasiddhārtheṣv
aprasiddhāryeṣu
vā
vyāsaṅgād
arhtitvād
vā
kim
ity
ālocanamātram
anadhyavasāyaḥ /
8.12.1.3: yathā
vāhīkasya
panasādiṣv
anadhyavasāyo
bhavati/ tatra
sattādravyatvapṛthvītvavṛkṣatvarūpavattvādiśākhādyapekṣo'dhyavasāyo
bhavati /
8.12.1.3: panasatvam
api
panaseṣv
anuvṛttam
āṃrādibhyo
vyāvṛttam
pratyakṣam
eva
kevalam
tūpadeśābhāvād
viśeṣasaṃjñāpratipattir
na
bhavati /
8.12.1.3: anumānaviṣaye'pi
nārikeladvīpavāsinaḥ
sāsnāmātradarśanāt
konu
khalv
ayam
prāṇī
syād
ity
anadhyavasāyo
bhavati //
8.12.1.4: uparatendriyagrāmasya
pralīnamanaskasyendriyadvāreṇaiva
yad
anubhavanam
mānasam
tat
svapnajñānam/ katham /
8.12.1.4: yadā
buddhipūrvād
ātmanaḥ
śarīravyāpārād
ahani
khinnānām
prāṇinām
niśi
viśramārtham
āhārapariṇāmārtham
vādṛṣṭakāritaprayatnāpekṣād
ātmāntahkaraṇasambandhān
manasi
kriyāprabandhād
antarhṛdaye
nirindriye
ātmapradeśe
niścalam
manas
tiṣṭhati
tadā
pralīnamanaska
ityākhyāyate
8.12.1.4: pralīne
ca
tasminn
uparatendriyagrāmo
bhavati
tasyāmavasthāyām
prabandhena
prāṇāpānasantānapravṛttāv
ātmamanahsamyogaviśeṣāt
svāpākhyāt
saṃskārāc
cendriyadvāreṇaivāsatsu
viṣayeṣu
pratyakṣākāram
svapnajñānam
utpadyate /
8.12.1.4: tat
tu
trividham/ saṃskārapāṭavāddhātudoṣād
adṛṣṭāc
ca /
8.12.1.4: tatra
saṃskārapāṭavāt
tāvat
kāmī
krudho
vā
yadā
yamartham
ādūtaś
cintayan
svapiti
tadā
saiva
cintāsantatiḥ
pratyakṣākārā
saṃjāyate /
8.12.1.4: dhātudoṣād
vātaprakṛtis
taddūṣito
vā
ākāśagamanādīn
paśyati / pittaprakṛtiḥ
pittadūṣito
vāgnipraveśakanakaparvatādīn
paśyati /
8.12.1.4: śleṣmaprakṛtiḥ
śleṣmadūṣito
vā
saritsamudraprataraṇahimaparvatādīn
paśyati/
8.12.1.4: yat
svayam
anubhūteṣv
ananubhūteṣu
vā
prasiddhārtheṣv
aprasiddhārtheṣu
vā
yac
chubhāvedakam
gajārohaṇacchattralābhādi
tat
sarvam
sāṃskārādharmābhyām
bhavati
viparītam
ca
tailābhyaṃjanakharoṣṭārohaṇādi
tat
sarvam
adharmasaṃskārābhyām
bhavati /
8.12.1.4: atyantāprasiddhārtheṣv
adṛṣṭād
eveti /
8.12.1.4: svapnāntikam
yady
apy
uparatendriyagrāmasya
bhavati
tathāpy
atītasya
jñānaprabandhasya
pratyavekṣaṇāt
smṛtir
eveti
bhavaty
eṣā
caturividhā
'vidyeti //
8.12.2: vidyāpi
caturvidhā / pratyakṣalaiṅgikasmṛtyārṣalakṣaṇā //
8.12.2.1: tatrākṣam
akṣam
pratītyotpadyate
pratakṣam [.5: pratītya
yad
utpadyate
tat
pratyakṣam ] /
8.12.2.1: akṣāṇīndriyāṇi
ghrāṇarasanacakṣustvakchrotramanāṃsi
ṣaṭ/ tad
dhi
dravyādiṣu
padārtheṣūtpadyate /
8.12.2.1: dravye
tāvad
dvividhe
mahaty
anekadravyavattvodbhūtarūpaprakāśacatuṣṭayasannikarṣād
dharmādisāmagrye
ca
svarūpālocanamātram /
8.12.2.1: sāmānyaviśeṣadravyaguṇakarmaviśeṣaṇāpekṣād
ātmamanaḥ
sannikarṣāt
pratyakṣam
utpadyate
sad
dravyam
pṛthivī
viṣāṇī
śuklo
gaur
gacchatīti /
8.12.2.1: rūparasagandhasparśeṣv
anekadravyasamavāyāt
svagataviśeṣāt
svāśrayasannikarṣān
niyatendriyanimittam
utpadyate / tenaivopalabdhiḥ /
saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasamyogavibhāgaparatvāparatvasnehadravatvavegakarmaṇām
pratyakṣadravyasamavāyāc
cakṣuḥ
sparśanābhyām
grahaṇam /
8.12.2.1: buddhisukhaduhkhecchādveṣaprayatnānām
dvayor
ātmamanasoḥ
samyogād
upalabdhiḥ/ bhāvadravyatvaguṇatvakarmatvādīnām
upalabhyādhārasamavetānām
āśrayagrāhakair
indriyair
grahaṇam
ity
etad
asmadādīnām
pratyakṣam /
8.12.2.1: asmadviśiṣṭānām
tu
yoginām
yuktānām
yogajadharmānugṛhītena
manasā
svātmāntarākāśadikkālaparamaṇuvāyumanasassu
tatsamavetaguṇakarmasāmānyaviśeṣeṣu
samavāye
cāvitatham
svarūpadarśanam
utpadyate /
8.12.2.1: viyuktānām
punaś
catuṣṭayasannikarṣād
yogajadharmānugrahasāmarthayāt
sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭeṣu
pratyakṣam
utpadyate /
8.12.2.1: tatra
sāmānyaviśeṣeṣu
svarūpālocanamātram
pratyakṣam
pramāṇam
prameyā
dravyādayaḥ
padārthāḥ
pramānātmā
pramitir
dravyādiviṣayam
jñānam /
8.12.2.1: sāmānyaviśeṣajñānotpattāv
avibhaktam
ālocanamātram
pratyakṣam
pramāṇam
asmin
nānyatpramāṇāntaram
asti
aphalarūpatvāt /
8.12.2.1: athavā
sarveṣu
padārtheṣu
catuṣṭayasannikarṣād
avitatham
avyapadeśyam
yajjñānam
utpadyate
tatpratyakṣam
pramāṇam
prameyā
dravyādayaḥ
padārthāḥ
pramātātmā
pramitir
guṇadoṣamādhyasthyadarśanam
iti //
8.12.2.2: liṅgadarśanāt
saṃjāyamānam
laiṅgikam //
8.12.2.2: liṅgampunaḥ
8.12.2.2: yadanumeyena
sambaddham
prasiddham
ca
tadanvite /
8.12.2.2: tadabhāve
ca
nāsty
eva
talliṅgam
anumāpakam //
8.12.2.2: viparītam
ato
yat
syād
ekena
dvitayena
vā /
8.12.2.2: viruddhāsiddhasandigdham
aliṅgam
kāśyapo'bravīt //
8.12.2.2: yadanumeyenārthena
deśaviśeṣe
kālaviśeṣe
vā
sahacaritam
anumeyadharmānvite
cānyatra
sarvasminn
ekadeśe
vā
prasiddham
anumeyaviparīte
ca
sarvasmin
pramāṇato'sad
eva
tadaprasiddhārthasyānumāpakam
liṅgam
bhavatīti //
8.12.2.2: vidhis
tu
yatra
dhūmas
tatrāgnir
agnyabhāve
dhūmo'pi
na
bhavatīti/ evam
prasiddhasamayasyāsandigdhadhūmadarśanāt
sāhacaryānusmaraṇāt
tadanantaram
agnyadhyavasāyo
bhavatīti /
8.12.2.2: evam
sarvatra
deśakālāvinābhūtam
itarasya
liṅgam/ śāstre
kāryādigrahaṇam
nidarśanārtham
kṛtam
nāvadhāraṇārtham
kasmādyūtir
ekadarśanāt /
8.12.2.2: tadyathā
adhvaryur
oṃśrāvayan
vyavahitasya
hotur
liṅgam
candrodayaḥ
samudravṛddheḥ
kumudavikāśasya
ca
śaradi
jalaprasādo
'gastyodayasyeti /
8.12.2.2: evamādi
tat
sarvam
asyedam
iti
sambandhamātravacanāt
siddham/ tat
tu
dvividham / dṛṣṭam
sāmānyato
dṛṣṭam
ca /
8.12.2.2: tatra
dṛṣṭam
prasiddhasādhyayor
atyantajātyabhede
'numānam/ yathā
gavy
eva
sāsnāmātram
upalabhya
deśāntare'pi
sāsnāmātradarśanād
gavi
pratipattiḥ /
8.12.2.2: prasiddhasādhyayor
atyantajātibhede
liṅgānumeyadharmasāmānyānuvṛttito'numānam
sāmānyato
dṛṣṭam /
8.12.2.2: yathā
karṣakavaṇigrājapuruṣāṇām
ca
pravṛtteḥ
phalavattvam
upalabhya
varṇāśramiṇām
api
dṛṣṭam
prayojanam
anuddiśya
pravartamānānām
phalānumānam
iti /
8.12.2.2: tatra
liṅgadarśanam
pramāṇam
pramitir
agnijñānam/ athavāgnijñānam
eva
pramāṇam
pramitir
agnau
guṇadoṣamādhyasthyadarśanam
ity
etat
svaniścitārtham
anumānam /
8.12.2.2.A: śabdādīnām
apy
anumāne'ntarbhāvaḥ
samānavidhitvāt /
8.12.2.2.A: yathā
prasiddhasamayasyāsandigdhaliṅgadarśanaprasiddhyanusmaraṇābhyām
atīndriye'rthe
bhavaty
anumānam
evam
śabdādibhyo'pīti /
8.12.2.2.A: śrutismṛtilakṣaṇo'py
āmnāyovaktṛprāmāṇyāpekṣaḥ
tadvacanād
āmnāyaprāmāṇyam
liṅgāc
cānityo
buddhipūrvā
vākyakṛtir
vede
buddhipūrvo
dadātir
ity
uktatvāt //
8.12.2.2.A: prasiddhābhinayasya
ceṣṭayā
pratipattidarśanāt
tad
apy
anumānam
eva //
8.12.2.2.A: āptenāprasiddhasya
gavayasya
gavā
gavayapratipādanād
upamānam
āptavacanam
eva //
8.12.2.2.A: darśanārthād
arthāpattir
virodhy
eva
śravaṇād
anumitānumānam //
8.12.2.2.A: sambhavo'py
avinābhāvitvād
anumānam
eva //
8.12.2.2.A: abhāvo'py
anumānam
eva
yathotpannam
kāryam
kāraṇasadbhāve
liṅgam/ evam
anutpannam
kāryam
kāraṇāsadbhāve
liṅgam //
8.12.2.2.A: tathaivaitihyam
apy
avitatham
āptopadeśa
eveti //
8.12.2.2.B: pañcāvayavena
vākyena
svaniścitārthapratipādanām
parārthānumānam / pañcāvayavenaiva
vākyena
saṃśayitaviparyas
tāvyutpannānām
pareṣām
svaniścitārthapratipādanam
parārthānumānam
vijñeyam //
8.12.2.2.B: avayavāḥ
punaḥ
pratijñāpadeśanidarśanānusandhānapratyāmnāyāḥ /
8.12.2.2B1: tatrānumeyoddeśo'virodhī
pratijñā /
8.12.2.2B1: pratipipādayiṣitadharmaviśiṣṭasya
dharmiṇopadeśaviṣayam
āpādayitum
uddeśamātram
pratijñā/ yathā
dravyam
vāyur
iti /
8.12.2.2B1: avirodhigrahaṇāt
pratyakṣānumānābhyupagatasvaśāstrasvavacanavirodhino
nirastā
bhavanti /
8.12.2.2B1: yathā'nuṣṇo'gnir
iti
pratyakṣavirodhī
ghanam
ambaram
ity
anumānavirodhī
brāhmaṇena
surā
peyety
āgamavirodhī
vaiśeṣikasya
satkāryam
itibruvataḥ
svaśāstravirodhī
na
śabdo'rthapratyāyaka
iti
svavacanavirodhī //
8.12.2.2B2: liṅgavacanam
apadeśaḥ / yadanumeyena
sahacaritam
tatsamānajātīye
sarvatra
sāmānyena
prasiddham
tadviparīte
ca
sarvasminn
asad
eva
talliṅgam
uktam
tasya
vacanam
apadeśaḥ /
8.12.2.2B2: yathā
kriyāvattvād
guṇavattvāc
ca
tathā
ca
tadanumeye'sti
tatsamānajātīye
ca
sarvasmin
guṇavattvam
asārvasmin
kriyāvattvam /
8.12.2.2B2: ubhayam
apy
etad
adravye
nāsty
eva
tasmāt
tasya
vacanam
apadeśa
iti
siddham //
8.12.2.2B2: etenāsiddhaviruddhasandigdhānadhyavasitavacanānām
anapadeśatvam
uktam
bhavati / tatrāsiddhaś
caturvidhaḥ/ ubhayāsiddho
'nyatarāsiddhaḥ
tadbhāvāsiddho
'numeyāsiddhaś
ceti /
8.12.2.2B2: tatrobhayāsiddhaḥ
ubhayor
vādiprativādinor
asiddhaḥ
yathā'nityaḥ
śabdaḥ
sāvayavatvād
iti /
8.12.2.2B2: anyatarāsiddhaḥ
yathā
'nityaḥ
śabdaḥ
kāryatvād
iti / tadbhāvāsiddho
yathā
dhūmabhāvenāgnyadhigatau
kartavyāyām
upanyasyamāno
vāṣpe
dhūmabhāvenāsiddha
iti /
8.12.2.2B2: anumeyāsiddho
yathā
pārthivam
dravyam
tamaḥ
kṛṣṇarūpavattvād
iti/ yo
hy
anumeye
'vidyamāno'pi
tatsamānajātīye
sarvasmin
nāsti
tadviparīte
cāsti
sa
viparītasādhanād
viruddhaḥ
yathā
yasmād
viṣāṇī
tasmād
aśva
iti /
8.12.2.2B2: yas
tu
sann
anumeye
tatsamānāsamānajātīyayoḥ
sādhāraṇaḥ
sann
eva
sa
sandehajanakatvāt
sandigdhaḥ
yathā
yasmād
viṣāṇī
tasmād
gaur
iti/ ekasmiṃś
ca
dvayor
hetvor
yathoktalakṣaṇayor
viruddhayoḥ
sannipāte
sati
saṃśayadarśanād
ayam
anyaḥ
sandigdha
iti
kecit /
8.12.2.2B2: yathā
mūrtatvāmūrtatvam
prati
manasaḥ
kriyāvattvāsparśavattvayor
iti /
8.12.2.2B2: nanv
ayam
asādhāraṇa
evācākṣuṣatvapratyakṣatvavat
saṃhatayor
anyatarapakṣāsambhavāt
tataś
cānadhyavasita
it
vakṣyāmaḥ /
8.12.2.2B2: nanu
śāstre
tatratatrobhayathā
darśanam
saṃśayakāraṇam
apadiśyata
iti
na
saṃśayo
viṣayadvaitadarśanāt /
8.12.2.2B2: saṃśayotpattau
viṣayadvaitadarśanam
kāraṇam
tulyabalatve
ca
tayoḥ
parasparavirodhān
nirṇayānutpādakatvam
syān
na
tu
saṃśayahetutvam
na
ca
tayos
tulyabalavattvam
asti
anyatarasyānumeyoddeśasyāgamabādhitatvād
ayam
tu
viruddhabheda
eva /
8.12.2.2B2: yaś
cānumeye
vidyamānas
tatsamānāsamānajātīyayor
asann
eva
so'nyatarāsiddho'nadhyavasāyahetutvād
anadhyavasitaḥ
yathā
satkāryam
utpatter
iti /
8.12.2.2B2: ayam
aprasiddho
'napadeśa
iti
vacanād
avaruddhaḥ /
8.12.2.2B2: nanu
cāyam
viśeṣaḥ
saṃśayahetur
abhihitaḥ
śāstre
tulyajātīyeṣv
arthāntarabhūteṣu
viśeṣasyobhayathā
dṛṣṭatvād
iti
nānyārthatvāc
chabde
viśeṣadarśanāt /
8.12.2.2B2: saṃśayānutpattir
ity
ukte
nāyam
dravyādīnām
anyatamasya
viśeṣaḥ
syāc
chrāvaṇatvam
kim
tu
sāmānyam
eva
sampadyate
kasmāt
tulyajātīyeṣv
arthāntarabhūteṣu
dravyādibhedānām
ekaikaśo
viśeṣasyobhayathā
dṛṣṭatvād
ity
uktam
na
saṃśayakāraṇam
anyathā
ṣaṭsv
api
padārtheṣu
saṃśayaprasaṅgāt
tasmāt
sāmānyapratyayād
eva
saṃśaya
iti //
8.12.2.23: dvividham
nidarśanam
sādharmyeṇa
vaidharmyeṇa
ca/ tatrānumeyasāmānyena
liṅgasāmānyasyānuvidhānadarśanam
sādharmyanidarśanam /
8.12.2.2B3: tadyathā
yat
kriyāvat
tad
dravyam
dṛṣṭam
yathā
śara
iti/ anumeyaviparyaye
ca
liṅgasyābhāvadarśanam
vaidharmyanidarśanam/ tadyathā
yad
adravyam
tat
kriyāvan
na
bhavati
yathā
satteti //
8.12.2.2B3: anena
nidarśanābhāsā
nirastā
bhavanti /
8.12.2.2B3: tadyathā
nityaḥ
śabdo'mūratvāt
yad
amūrtam
dṛṣṭam
tan
nityam
yathā
paramāṇur
yathā
karma
yathā
sthālī
yathā
tamaḥ
ambaravad
iti
yad
dravyam
tat
kriyāvad
dṛṣṭam
iti
ca
liṅgānumeyobhayāśrayāsiddhānanugataviparītānugatāḥ
sādharmyanidarśanābhāsāḥ /
8.12.2.2B3: yad
anityam
tan
mūratam
dṛṣṭam
yathā
karma
yathā
paramāṇur
yathākāśam
yathā
tamaḥ
ghaṭavat
yan
niṣkriyam
tad
adravyañ
ceti
liṅgānumeyobhayāvyāvṛttāśrayāsiddhāvyāvṛttaviparītavyāvṛttā
vaidharmyanidarśanābhāsā
iti //
8.12.2.2B4: nidarśane'numeyasāmānyena
saha
dṛṣṭasysa
liṅgasāmānyasyānumeye
'nvānayanam
anusandhānam /
8.12.2.2B4: anumeyadharmātratvenābhitam
liṅgasāmānyam
anupalabdhaśaktikam
nidarśane
sādhyadharmasāmānyena
saha
dṛṣṭam
anumeye
yena
vacanenānusandhīyate
tadanusandhānam/ tathā
ca
vāyuḥ
kriyāvān
iti /
8.12.2.2B4: anumeyābhāve
ca
tasyāsattvam
upalabhya
na
ca
tathā
vāyur
niṣkriya
iti //
anumeyatvenoddiṣṭe
cāniścite
ca
pareṣām
niścayāpādanārtham
pratijñāyāḥ
punar
vacanam
praptyāmnāyaḥ /
pratipādyatvenoddiṣṭe
cāniścite
ca
pareṣām
hetvādibhir
avayavair
āhitaśaktīnām
parisamāptena
vākyena
niścayāpādanārtham
pratijñāyāḥ
punar
vacanam
pratyāmanāyaḥ / tasmād
dravyam
eveti /
na
hy
etasmin
na
sati
pareṣām
avayavānām
samastānām
vyastānām
vā
tadarthavācakatvam
asti
gamyamānārthatvād
iti
cen
na
atiprasaṅgāt /
tathāhi
pratijñānantaram
hetumātrābhidhānam
kartavyam
viduṣāmanvayavyatirekasmaraṇāt
tadarthāvagatir
bhaviṣyatīti
tasmād
atraivārthaparisamāptiḥ /
katham
anityaḥ
śabda
ity
anenāniścitānityatvamātraviśiṣṭaḥ
śabdaḥ
kathyate
prayatnānantarīyakatvād
ity
anenānityatvasādhanadharmamātram
abhidhīyate /
iha
yat
prayatnānantarīyakam
tadanityam
dṛṣṭam
yathā
ghaṭa
ity
anena
sādhyasāmānyena
sādhanasāmānyasyānugāmamātram
ucyate /
nityam
aprayatnānantarīyakam
dṛṣṭam
yathākāśam
ity
anena
sādhyābhāvena
sādhanasyāsattvam
pradarśyate /
tathā
ca
prayatnānantarīyakaḥ
śabdo
dṛṣṭo
na
ca
tathākāśavad
aprayatnānantarīyakaḥ
śabda
ity
anvayavyatirekābhyām
dṛṣṭasāmarthyasya
sādhanasāmānyasya
śabde'nusandhānam
gamyate
tasmād
anityaḥ
śabda
ty
anenānitya
eva
śabda
iti
pratipipādayiṣitārthaparisamāptir
gamyate
tasmāt
pañcāvayavenaiva
vākyena
pareṣām
svaniścitārthaprtipādanam
kriyate
ity
etat
parārthānumānam
siddham
iti //
8.12.2.2.C: viśeṣadarśanajam
avadhāraṇajñānam
saṃśayavirodhī
nirṇayaḥ / etad
eva
pratyakṣam
anumānam
vā /
8.12.2.2.C: yad
viśeṣadarśanāt
saṃśayavirodhy
utpadyate
sa
pratyakṣanirṇayaḥ /
8.12.2.2.C: yathā
sthāṇupuruṣayor
ūrdhvatāmātrasādṛśyālocanād
viśeṣeṣv
apratyakṣeṣūbhayaviśeṣānusmaraṇāt
kim
ayam
sthāṇupuruṣo
veti
saṃśayotpattau
śirahpāṇyādidarśanāt
puruṣa
evāyam
ity
avadhāraṇajñānam
pratyakṣanirṇayaḥ /
8.12.2.2.C: viṣāṇamātradarśanād
gaur
gavayo
veti
saṃśayotpattau
sāsnāmātradarśanād
gauru
evāyam
ity
avadhāraṇajñānam
anumānanirṇaya
iti //
8.12.2.3: lṅgadarśanecchānusmaraṇādyapekṣād
ātmamanasoḥ
samyogaviśeṣāt
paṭvābhyāsādarapratyayajanitāc
ca
saṃskārād
dṛṣṭaśrutānubhūteṣv
artheṣu
śeṣānuvyavasāyecchānusmaraṇadveṣahetur
atītaviṣayā
smṛtir
iti //
8.12.2.4: āmnāyavidhātqṇām
ṛṣīṇām
atītānāgatavartamāneṣv
atīndriyeṣv
artheṣu
dharmādiṣu
granthopanibaddheṣv
anupanibaddheṣu
cātmamanasoḥ
samyogād
dharmaviśeṣāc
ca
yat
prātibham
yathārthanivedanam
jñānam
utpadyate
tadārṣam
ity
ācakṣate /
8.12.2.4: tat
tu
prastāreṇa
devarṣīṇām
kadācid
eva
laukikānām
yathā
kanyakā
bravīti
śvo
me
bhātā''ganti
hṛdayam
me
kathayatīti //
8.12.2.5: siddhadarśanam
na
jñānāntaram
kasmāt
prayatnapūrvakam
aṃjanapādalopakhaḍgagulikādisiddhānām
dṛśyadraṣṭqṇām
sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭeṣv
artheṣu
yad
darśanam
tat
pratyakṣam
eva /
8.12.2.5: atha
divyāntarikṣabhaumānām
prāṇinām
grahanakṣatrasañvārādinimittam
dharmādharmavipākadarśanam
iṣṭam
tad
apy
anumānam
eva /
8.12.2.5: atha
liṅgānapekṣam
dhramādiṣu
darśanam
iṣṭam
tad
api
pratyakṣārṣayor
anyatarasminn
atarbhūtam
ity
evam
buddhir
iti //
8.13: anugrahalakṣaṇam
sukham / sragādyabhipretaviṣayasānnidhye
satīṣṭopalabdhīndriyārthasannikarṣād
dharmādyapekṣād
ātmamanasoḥ
samyogād
anugrahābhiṣvaṅganayanādiprasādajanakam
utpadyate
tat
sukham /
8.13: atīteṣu
viṣayeṣu
smṛtijam/ anāgateṣu
saṅkalpajam/ yat
tu
viduṣām
asatu
viṣayānusmaraṇechāsaṅkalpeṣv
āvirbhavati
tad
vidyāśamasantoṣadharmaviśeṣanimittam
iti //
8.14: upaghātalakṣaṇam
duhkham /
8.14: viṣādyanabhipretaviṣayasānnidhye
satyaniṣṭopalabdhīndriyārthasannikarṣād
adharmādyapekṣād
ātmamanasoḥ
samyogād
yad
amarṣopaghātadainyanimittam
utpadyate
tad
duhkham /
8.14: atīteṣu
sarpavyāghrācaurādiṣu
smṛtijam/ anāgateṣu
saṅkalpajam
iti //
8.15: svārtham
parārtham
vā'praptaprārthanecchā/ sā
cātmamanasoḥ
samyogāt
sukhādyapekṣāt
smṛtyapekṣād
votpadyate /
8.15: prayatnasmṛtidhamādharmahetuḥ/ kāmo
'bhilāṣaḥ
rāgaḥ
saṅkalpaḥ
kāruṇyam
vairāgyam
upadhā
bhāva
ity
evam
ādaya
icchābhedāḥ/ maithunecchā
kāmaḥ /
8.15: abhyavahārecchābhilāṣaḥ/ punaḥ
punar
viṣayānuraṃjanecchā
rāgaḥ/ anāsannakriyecchā
saṅkalpaḥ/ svārtham
anapekṣya
paraduhkhaprahāṇecchā
kāruṇyam /
8.15: doṣadarśanād
viṣayatyāgecchā
vairāgyam/ paravañvanecchā
upadhā/ antarnigūḍhecchā
bhāvaḥ/ cikīrṣājihīrṣety
ādikriyābhedād
icchābhedā
bhavanti //
8.16: prajvalanātmako
dveṣaḥ / yasmin
sati
prajvalitam
ivātmānam
manyate
sa
dveṣaḥ / sa
cātammanasoḥ
samyogād
duhkhāpekṣāt
smṛtyapekṣād
votpadyate /
8.16: prayatnasmṛtidharmādharmahetuḥ/ krodho
drohaḥ
manyur
akṣam
āmarṣa
iti
dveṣabhedāḥ //
8.17: prayatnaḥ
saṃrambha
utsāha
iti
prayāyāḥ/ sad
vividho
jīvanapūrvaḥ
icchādveṣapūrvakaś
ca / tatra
jīvanapūrvakh;
suptasya
prāṇāpānasantānaprerakaḥ
prabodhakāle
cāntahkaraṇasyendriyāntaraprāptihetuḥ /
8.17: asya
jīvanapūrvakasyātmamanasoḥ
samyogād
dharmādharmāpekṣād
utpattiḥ/ itaras
tu
hitāhitaprāptiparhihārasamarthasya
vyāpārasya
hetuḥ
śarīravidhārakaś
ca /
8.17: sa
cātammanasoḥ
samyogād
icchāpekṣād
dveṣāpekṣād
votpadyate //
8.18: gurutvam
jalabhūmyoḥ
patanakarmakāraṇam/ apratyakṣam
patanakarmānumeyam
samyogaprayatnasāṃskāravirodhi / asya
cābādiparamāṇurūpādivan
nityānityatvaniṣpattayaḥ //
8.19: dravatvam
syandanakarmakāraṇam / tridravyavṛtti / tat
tu
dvividham
sāṃsiddhakam
naimittikam
ca/ sāṃsiddhikam
apām
viśeṣaguṇaḥ / naimittikam
pṛthivītejasoḥ
sāmānyaguṇaḥ /
8.19: sāṃsiddhikasya
gurutvavan
nityānityatvaniṣpattayaḥ/ saṅghātadarśanāt
sāṃsiddhikam
ayuktam
iti
cen
na/
8.19: divyena
tejasā
samyuktānām
āpyānām
paramāṇūnām
parasparam
samyogo
dravyārambhakaḥ
saṅghātākhyaḥ
tena
paramāṇudravatvapratibandhāt
kārye
himakarakādau
dravatvānupattiḥ /
8.19: naimittikam
ca
pṛthivītejasor
agnisamyogajam /
8.19: katham
sarpir
jatumadhūcchiṣṭādīnām
kāraṇeṣu
paramāṇuṣv
agnisamyogād
vegāpekṣāt
karmotpattau
tajjebhyo
vibhāgebhyo
dravyārambhakasamyogavināśāt
kāryadravyanivṛttāv
agnisamyogādauṣṇyāpekṣāt
svatantreṣu
paramāṇuṣu
dravatvam
utpadyate
tatas
teṣu
bhoginām
adṛṣṭāpekṣād
ātmāṇusamyogāt
karmotpattau
tajjebhyaḥ
samyogebhyo
dyūṇukādiprakrameṇa
kāryadravyam
utpadyate
tasmiṃś
ca
rūpādyutpattisamakālam
kāraṇaguṇaprakrameṇa
dravatvam
utpadyata
iti //
8.20: sneho'pām
viśeṣaguṇaḥ / saṃgrahamṛjādihetuḥ/ asyāpi
gurutvavan
nityānityatvaniṣpattayaḥ //
8.21: saṃskāras
trividho
vego
bhāvanā
sthitisthāpakaś
ca / tatra
vego
mūrtimatsu
pañvasu
dravyeṣu
nimittaviśeṣāpekṣāt
karmaṇo
jāyate
niyatadikkriyāprabandhahetuḥ
sparśavad
dravyasamyogaviśeṣavirodhī
kvacit
kāraṇaguṇapūrvakrameṇotpadyate/ bhāvanāsaṃjñakas
tv
ātmaguṇo
dṛṣṭaśrutānubhūteṣv
artheṣu
smṛtipratyabhijñānahetur
bhavati
jñānamad
aduhkhādivirodhī/ paṭvabhyāsādarapratyayajaḥ
paṭupratyayāpekṣād
ātmamanasoḥ
samyogād
āścarye'rthe
paṭuḥ
saṃskārātiśayo
jāyate / yathā
dākṣiṇāty
asyoṣṭradarśanād
iti / vidyāśilpavyāyāmādiṣv
abhyasyamāneṣu
tasminn
evārthe
pūrvapūrvasaṃskāram
apekṣamāṇād
uttarottarasmāt
pratyayād
ātmamanasoḥ
samyogāt
saṃskārātiśayo
jāyate / prayatnena
manaś
cakṣuṣi
sthāpayitvā
'pūrvam
artham
didūkṣamāṇasya
vidyut
sampātadarśanavad
ādarapratyayaḥ
tam
apekṣamāṇād
ātmamanasoḥ
samyogāt
saṃskārātiśayo
jāyate / yathā
devahraderājatasauvarṇapadmadarśanād
iti/ sthitisthāpakas
tu
sparśavad
dravyeṣu
vartamāno
ghanāvayavasanniveśaviśiṣṭeṣu
kālāntarāvasthāyiṣu
svāśrayam
anyathākṛtam
yathāvasthitam
sthāpayati/ sthāvarajaṅgamavikāreṣu
dhanuhśākhāśṛṅgadantāsthisūtravastrādiṣu
bhugnasaṃvartiteṣu
sthitisthāpakasya
kāryam
saṃlakṣyate / nityānityatvaniṣpattayosyāpi
gurutvavat //
8.22: dharmaḥ
puruṣaguṇaḥ / kartuḥ
priyahitamokṣahetuḥ
atīndiryo'ntyasukhasaṃvijñānavirodhī
puruṣāntahkaraṇasamyogaviśuddhābhisandhijaḥ
varṇāśramiṇām
pratiniyatasādhananimittaḥ / tasya
tu
sādhanāni
śrutismṛtivihitāni
varṇāśramiṇām
sāmānyaviśeṣabhāvenāvasthitāni
dravyaguṇakarmāṇi/ tatra
sāmānyāni
dharme
śraddhā
ahiṃsā
bhūtahitatvam
satyavacanam
asteyam
brahamacaryam
anupadhā
krodhavarjanam
abhiṣecanam
śicidravyasevanam
viśiṣṭadevatābhaktir
upavāso'pramādaś
ca / brāhmaṇakṣaciyavaiśyānāmijyādhyayanadānāni
brāhmaṇasya
viśiṣṭāni
pratigrahādhyāpanayājanāni
svavarṇavihitāś
ca
saṃskārāḥ/ kṣatriyasya
samyak
prajāpālanam
asādhunigraho
yuddheṣv
anivartanam
svakīyāś
ca
saṃskārāḥ/ vaiśyasya
kriyavikrayakṛṣipaśupālanāni
svakīyāś
ca
saṃskārāḥ/ śūdrasya
pūrvavarṇapāratantryam
amantrikāś
ca
kriyāḥ/ āśramiṇām
tu
brahmacāriṇo
gurukulanivāsinaḥ
svaśāstravihitāni
guruśuśrūṣāgnīndhanabhaikṣyācaraṇāni
madhumāṃsadivāsvapnāṃjanābhyañajanādivarjanam
ca /
8.22: vidyāvratasnātakasya
kṛtadārasya
gṛhasthasya
śālīnayāyāvaravṛttyupārjitair
arthair
bhūtamanuṣyadevapitṛbrahmākhyānām
pañvānām
mahāyajñānam
sāyamprātaranuṣṭhānam
ekāgnividhānena
pākayajñasaṃsthānām
ca
nityānām
śaktau
vidyamānāyām
agnyādheyādīnām
ca
haviryajñasaṃsthānām
agniṣṭomādīnām
somayajñasaṃsthānām
ca/ ṛtvantareṣu
brahmacaryam
apatyotpādanam
ca / brahmacāriṇo
gṛhasthasya
vā
grāmān
nirgatasya
vanavāso
valkakājinakeśaśmaśrunakharomadhāraṇam
ca / vanyahutātithiśeṣabhojanāni
vānaprasthasya / trayāṇām
anyatamasya
śraddhāvataḥ
sarvabhūtebhyo
nityam
abhayam
dattvā
samnyasya
svāni
karmāṇi
yamaniyameṣv
apramattasya
ṣaṭpadārthaprasaṃkhyānād
yogaprasādhanam
pravrajitasyeti/ dṛṣṭam
prayojanam
anuddiśyaitāni
sādhanāni
bhāvaprasādam
cāpekṣyātmamanasoḥ
samyogād
dharmotpattir
iti //
8.23: adharmo'py
ātmaguṇaḥ / kartur
ahitapratyavāyahetur
atīndriyo'ntyaduhkhasaṃvijñānavirodhī/ tasya
tu
sādhanāni
śāstre
pratiṣiddhāni
dharmasādhanaviparītāni
hiṃsānṛtasteyādīni
vihitākaraṇam
pramādaś
caitāni
duṣṭābhisandhim
cāpekṣyātmamanasoḥ
samyogād
adharmasyotpattiḥ //
8.24: aviduṣo
rāgadveṣavataḥ
pravartakāddharmāt
prakṛṣṭāt
svalpādharmasahitāt
brahmendraprajāpatipitṛmanuṣyalokeṣv
āśayānurūpair
iṣṭaśarīrendriyaviṣayasukhādibhir
yogo
bhavati / tathā
prakṛṣṭād
adharmāt
svalpadharmasahitāt
pretatiryagyonisthāneṣv
aniṣṭaśarīrendriyaviṣayaduhkhābhir
yogo
bhavati /
8.24: evam
pravṛttilakṣaṇād
dharmād
adharmasahitād
devamanuṣyatiryaṅnārakeṣu
punaḥ
punaḥ
saṃsārabandho
bhavati //
8.24: jñānapūrvakāt
tu
kṛtād
asaṃkalpitaphalād
viśuddhe
kule
jātasya
duhkhavigamopāyajijñāsor
ācāryam
upasaṅgamyotpannaṣaṭpadārthatattvajñānasyājñānanivṛttau
viraktasya
rāgadveṣādyabhāvāt
tajjayor
dharmādharmayor
anutpattau
pūrvasaṅcitayoś
copabhogān
nirodhe
santoṣasukham
śarīraparicchedam
cotpadya
rāgādinivṛttau
nivṛttilakṣaṇaḥ
kevalo
dharmaḥ
paramārthadarśanajam
sukham
kṛtvā
nivartate/ tadā
nirodhāt
nirbījasyāt
manaḥ
śarīrādinivṛttiḥ
punaḥ
śarīrādyanutpattau
dagdhendhanānalavadupaśamo
mokṣa
iti //
8.24: śabdo'mbaraguṇaḥ
śrotragrāhyaḥ
kṣaṇikaḥ
kāryakāraṇobhayavirodhī
samyogavibhāgaśabdajaḥ
pradeśavṛttiḥ
samānāsamānajātīyakāraṇaḥ/ sa
dvividho
varṇalakṣaṇo
dhvanilakṣaṇaś
ca/ tatra
akārādirvarṇalakṣaṇaḥ
śaṅkhādinimitto
dhvanilakṣaṇaś
ca/ tatra
varṇalakṣaṇasyotpattir
ātmamanasoḥ
samyogāt
smṛtyapekṣād
varṇoccāraṇecchā
tadanantaram
prayatnas
tam
apekṣamāṇād
ātmavāyusamyogād
vāyau
karma
jāyate
sa
cordhvam
gacchan
kaṇṭhādīn
abhihanti
tataḥ
sthānavāyusamyogāpekṣamāṇāt
sthānākāśasamyogāt
varṇotpattiḥ /
8.24: avarṇalakṣaṇo'pi
bherīdaṇḍasamyogāpekṣād
bheryākāśasamyogād
utpadyate / veṇuparvavibhāgād
veṇvākāśavibhāgāc
ca
śabdāc
ca
samyogavibhāganiṣpannādvīcīsantānavac
chabdasantāna
ity
evamṇ
santānena
śrotrapradeśam
āgatasya
grahaṇam
śrotraśabdayor
gamanāgamanābhāvād
aprāptasya
grahaṇam
nāsti
prariśeṣāt
santānasiddhir
iti //
8.0: praśastapādabhāṣye
guṇapadārthaḥ
samāptaḥ//
*******************************************************************