Manifestum est enim intellectum non nisi per seipsum intelligi, et
ipsum sui ipsius esse signum. Anima enim rationalis habet in se vim
sentiendi et vim intelligendi; ipsa tamen in se tantum
intelligibilis est et non sensibilis, et ideo sensibilia non
apprehendit nisi mediante aliquo, quod est passio ipsius animae et
similitudo rei extrinsicae, nihil enim
apprehendit
apprehendi
nisi per suum simile, anima vero rationalis nulli sensibilium aut
corporalium est similis, ergo nullum sensibile aut corporeum
apprehendit per se; sed cum ipsa sit simplex et intelligibilis, omnia
simplicia et intelligibilia
apprehendit per se sine omni alio medio, ipsa enim in se est
similitudo et exemplum omnium simplicium et intelligibilium et omnis
divinae et intelligibilis substantiae, quoniam ipsa est quaedam
substantia divina
divina substantia
simplex et intelligibilis, non autem sensibilis aut corporea.
Instrumenta vero corporea huiusmodi privilegium habere non possunt;
corporea enim instrumenta tantum rebus corporeis percipiendis et
apprehendendis deserviunt, corporeum enim non agit in incorporeum nec
immutatur ab illo, omnis enim actio sensibilis fit secundum contactum
sicut superius in tractatu de sensibus declaratum est, corporeum autem
non tangit incorporeum neque mediate neque immediate; instrumentum
autem intelligendi prae omnibus aliis organis suam habet praerogativam
sibi apropriatam qua tam corporea quam incorporea apprehendit, sed cum
aliquid apprehendit corporeum per abstractionem et formationem
intelligibilem ex corporeo, facit
illud
illud
incorporeum. Forma
enim
sive species corporea per intellectum abstrahentem et denudantem fit
incorporea, quanto autem magis a sensibilibus et corporalibus
retrahitur, tanto perspicacius et subtilius ad
insensibilia et intelligibilia
intelligibilia et insensibilia
speculanda disponitur; unde anima omnino a terrenis et sensibilibus
rebus suspensa et se et Deum cuius est imago contemplando speculatur,
qua de re homines terrenis affectibus omnino
dedicati nec seipsos nec intellectum suum sive
animam suam aut etiam Deum possunt intelligere, et
tales profecto insipientes iudicandi sunt, de quibus dicitur
dixit insipiens in corde suo non est
Deus
Psalm 14:1.
. Patet igitur quanta sit differentia inter instrumentum corporeum et
instrumentum incorporeum, de quo tamen inferius plenius dicetur et
evidentius capitulo proximo, unde non est plena et praecisa similitudo
inter apprehensionem sensibilem et intelligibilem, nec inter visionem
sensibilem et visionem intellectualem, aliter enim est in corporeis
aliter in incorporeis, et ideo non valent argumentationes inductae a
simili, licet enim oculus non se videat, non tamen consequens est ut
intellectus non se intelligat.
Ad tertium obiectum dicamus quod re vera voces sunt notae earum quae
sunt in anima passionum, et passiones sunt notae rerum; passiones vero
relictae ex rebus corporeis et sensibilibus diversae sunt ab ipsis
rebus
corporeis et sensibilibus
intellectu apprehensis, sed passio relicta ab ipso intellectu idem est quod
ipse
ipse
intellectus, passio enim qua a seipso patitur intellectus
nihil est nisi ipse intellectus agens in seipsum, et sic idem est agens
et patiens, actio et passio, haec quatuor idem (idem inquam in re, sed
diversa tamen in ratione); hoc mirabile non accidit in coporeis et
sensibilibus rebus aut instrumentis, cum enim intellectus sit primum
intelligendi instrumentum, eo impossibile est aliud instrumentum
intelligendi esse prius.
Unde cum ipse seipsum sine dubio intelligat, ipsum per seipsum necesse
est intelligi; sed cum idem sit agens et patiens, actio et passio,
haec tamen non simpliciter esse dicetur, sed secundum accidens; unde
id quod est substantia prout est vis et potentia naturalis et
substantialis, quasi accidentaliter se habet, et quasi accidens est,
prout est passio, non tamen est proprie passio sive actio; sed quoniam
intellectus seipsum apprehendendo in exercitio est circa seipsum et
operando in seipsum, agit in seipsum et patitur a seipso; in his ergo
non est alietas sive diversitas secundum rem sed tantum secundum
rationem.
Ad ultimum dicimus quod licet intellectus sit semper intelligens et
sic semper sit praesens animae, non tamen necesse est ut ipse seipsum
semper intelligat, neque etiam oportet ut
simpliciter semper intelligat. Potest enim esse intellectus etsi non
intelligat aliquid, sicut accidit circa sensum et imaginationem; in
sensu enim relinquuntur similitudines quae statim destruuntur sublatis
sensibilibus, in
imaginatione
imaginationes
autem rerum similitudines imprimuntur
quae
qui
non statim destruuntur sed remanent sublatis sensibilibus, quae
similitudines, licet in instrumento imaginationis remaneant, non tamen
semper circa eas considerandas occupatur; haec enim vis, sicut in
praecedentibus dictum est, duplex est; est enim receptiva et retentiva imaginum et
impressionum relictarum ex sensu, est et operativa, sed licet semper
recepta retineat, non tamen semper operatur, et ideo non semper in actu
imaginatur; quandoque enim retrahitur ab una
imagine
imaginatione
et considerat aliam, quandoque ab
a
omnibus imaginalibus formis suspenditur anima soli intelligibilium
rerum inquisitioni et speculationi intendens, sicut superius
satis distinctum
dictum
est capitulo de communi sensu. Similiter autem est de
intellectu; ipse enim
est
est
vis receptiva
et retentiva
, et est vis operativa; inquantum intellectus est operativus
cum
cum
operatur circa corporalia et sensibilia abstracta tum circa se ipsum
et suum principium et res simplices et incorruptibiles; iste autem
operationes sunt dissidentes et impedientes se invicem, unde cum fiunt
anima occupata circa unum, retrahitur ab alio, unde simul plura non
contingit
intelligi
intelligit
, quandoque igitur occupatur
circa
alia, et tunc se non apprehendit, quandoque
omissis
amissis
aliis ipsa convertitur ad se et seipsam per seipsam considerat; licet
ergo intellectus semper sit sibi praesens, non tamen seipsum
semper
semper
intelligit, semper enim sibi praesens est per essentiam sed non semper
per considerationem.
Ex hiis manifestum est quod cum dico ego dico
falsum haec dictio falsum bene potest constituere
hoc et pars remanens huius capituli del.
intellectum de eo cuius est pars et de quolibet falso, quod (ut melius
intelligatur) obiciatur sic: Cum dico ego dico
falsum, me dicere falsum aut est verum aut falsum; si verum
ergo haec dictio falsum non constituit intellectum de ipso, sed tantum
de aliis quae sunt falsa, nihil autem
aliud
aliud
dicitur a me, ergo falsum
est me dicere falsum, et prius dictum est quod verum; si falsum est me
dicere falsum, et hoc dicitur a me, ergo ego dico falsum, ergo verum est
me dicere falsum, et prius
dictum est
dicitur
quod falsum. Hoc modo et multipliciter potest opponi.
Dicimus ad hoc quod nihil prohibet unum et idem simul et semel esse
verum et falsum, quia hominem esse album est verum
pro
per
aliquo falsum pro aliquo, sed non contingit idem secundum idem et pro
eodem simul esse verum et falsum; veritas enim enuntiabilis est
dispositio intellectuum compositorum aequalis dispositioni rerum
designatarum in compositione perfecta sive
divisione
dicere perfecta
(compositione perfecta dico pro enuntiationibus affirmativis,
divisione
dicere
perfecta pro negationis); si autem non sit aequalis dispositio
intellectuum et rerum, falsitas est. Veritas igitur est quaedam
aequalitas, falsitas quaedam inaequalitas, sicut etiam testatur
[
Augustinus
]
Aug.
Soll.
II, cap. XV (Patr. Lat. 32, cols. 898--9, §29).
. Iste autem intellectus homo communis est ad
omnem particularem hominem, et sive praefigatur pro Socrate sive pro
Platone sive pro quovis
alio
aliquo
, semper eundem significat intellectum. Cum igitur dico
homo est Socrates, hunc terminum
communem
homo possum praefigere pro quocumque hominum
voluero, et si praefigatur
pro
pro
Socrate, fit veritas in compositione, sicut enim est res ita dicit
intellectus, et ita est ibi aequalitas inter intellecum et rem; si autem
praefigatur pro alio a Socrate, est in eadem compositione inaequalitas
inter intellectus et res, non enim ita est res sicut dicit intellectus;
una igitur et eadem compositio intellectuum simul et semel potest esse
vera et falsa, sed gratia diversorum.
Hoc idem testatur
[
Aristoteles in Topicis, libro de definitione, versus
finem
]
ubi
ait
ait
aiot
:
Si debeat quis definire ad aliquid, et in eius definitione non
ponitur illud ad quod dicitur sed aliquid plura complectens, male
definivit, ut si dixerit medicinam disciplinam
entis
entis
eritis
, nam si nullius eorum quae sunt medicina est disciplina, palam
quoniam totaliter oratio
falsa est, si autem alicuius est disciplina alicuius non, in
aliquo mentitur et in aliquo verus est.
Arist.
Top.
VI 12.149b4--9 (Arist. Lat. 3.1, p. 139.15--21).
A simili, cum dico homo est Socrates, cum
aliquis homo sit Socrates aliquis non, pro aliquo sum verus pro
aliquo falsus.
Pari itaque modo hanc compositionem ego dico
falsum dicimus esse simul et semel veram et falsam,
sed gratia diversorum; cum enim haec dictio
falsum significet intellectum communem ad
omne falsum et nullum aliud falsum dicatur a me, evidens est
quod
et
gratia aliorum falsorum falsum est me dicere
falsum, cum autem hoc ipsum sit falsum et pars possit
constituere intellectum de toto, sicut praeostensum est, gratia huius
falsi quod a me dicitur verum est me dicere
falsum, ergo me dicere falsum
falsum est gratia aliorum falsorum, verum autem gratia istius falsi
quod dicitur a me, et ita eadem compositio est vera et falsa.
Utrum autem eadem de causa et eodem respectu sit vera et falsa quaeri
potest. Ex hoc enim quod nullum aliud
falsum
finem
dicitur a me falsa est, sed ex hoc quod
hoc
est falsum et a me dicitur vera est compositio illa; ergo, quia
falsum est me dicere falsum, dicendo hoc ipsum verum est me dicere
falsum, ergo quia est falsum ideo est verum, ergo causa qua est
falsum est verum, ergo eadem de causa est verum et falsum, quod est
inconveniens, impossibile enim est ut eadem sit causa aequalitatis et
inaequalitatis. Sequitur etiam ex hoc ut falsitas sit causa veritatis
et inaequalitatis causa aequalitatis et huiusmodi quae videntur
inconvenientia.
Licet autem ad praesentem tractatum non pertineat huius rei discussio,
ne tam negligenter
vel
quam
ignoranter videamur pertransire,
dicimus
dicimus
ad praesens quod duplex est causa, scilicet propinqua et remota.
Secundum causam propinquam sive proximam umquam eadem est causa
veritatis et falsitatis, nihilque simul et semel verum est et falsum
eadem causa proxima; propria enim et proxima causa veritatis est
aequalitas dispositionis intellectuum et rerum, falsitatis autem
inaequalitas; sed tamen id quod est propinqua et propria causa
falsitatis potest esse remota et impropria causa veritatis in eodem
enuntiabili, quoniam inaequalis dispositio huius intellectus
me dicere falsum respectu aliorum falsorum est
causa praecedens ad hoc, ut respectu istius sit aequalis dispositio in
eodem intellectu; unde falsitas procul dubio est causa veritatis, sed
causa remota et per accidens, et quod est causa falsitatis per se et
proprie
et
ut
causa propinqua hoc idem est causa veritatis per accidens et
improprie, et causa remota
non tamen proprie causa sed
occasio
.
Similiter est de hoc sophismate super initium praedicamentorum
[
Aristotelis
]
Aequivoca dicuntur et ceterea.
Arist.
Cat.
1.1a1 (Arist. Lat. 1.1, p. 5.3).
Ibi enim dicitur quod aliqua in eo quod sunt aequivoca sunt univoca, et
in eo quod univoca
sunt
aequivoca, ita quod haec determinatio in eo quod communiter teneatur
pro causa propinqua et causa,
id est occasione
, remota, sive pro causa per se et causa per accidens; unde hic
accidit circularitas causarum, quod esse non potest in causis
propriis et per se, sed
in aliis
intelligentiis
bene contingit. Quod autem idem sit simul et semel verum et falsum
testatur
[
Aristoteles
]
in secundo
Elenchorum ubi docet solvere
paralogismos qui fiunt secundum quid et simpliciter. Dicit enim
nihil prohibet eundem quoad quid esse verum simpliciter autem
falsum aut econverso, quoniam si haec quidem simpliciter illud
Arist.
SE
25.180b5--7 (Arist. Lat. 6.1, p. 50.6--8).
, autem quo nondum fit elenchus, et ita
infra
false
idem exemplificat dicens
ergo contingit eundem simul bene iurare et
peierare
periurare
Arist.
SE
25.180a38--180b1 (Arist. Lat. 6.1, pp. 49.30--50.2).
. Et infra similis autem ratio
est
de eo quod est mentiri aliquem et verum dicere.
Postea, vero
docens
dicens
solvere et respondere ad huiusmodi dicit:
prohibet autem eundem nihil simpliciter quidem esse mendacem, quo
autem verum vel aliquo modo etiam esse verum aliquem, verum autem
non est
Arist.
SE
25.180b5--7 (Arist. Lat. 6.1, pp. 50.6--8).
, igitur solutio auctoris, quod qui dicit se mentiri simpliciter
falsus est sed non est simpliciter verus, immo secundum quid sive
aliquo
alio
modo vel aliquo respectu verus; non ergo debet dici simul falsus et
verus, hoc est enim ac si diceretur simpliciter falsus et simpliciter
verus, sed debet
dici
dici
falsus
falsus/talis
sine determinatione, verus autem non nisi cum determinatione aliqua,
et hoc
est
est
quod dicit simpliciter
falsus
falsus
et secundum quid verus; ergo non valet haec argumentatio
iste est verus secundum hoc, ergo iste est
verus, similiter, iste dicit verum secundum
hoc, ergo dicit verum, fallit enim
argumentatio a praedicatione determinata ad praedicationem simplicem.
Cum ergo dicit aliquis ego dico falsum
, debes
respondere simpliciter falsum est
, et non debes dicere
verum est simpliciter
, sed verum est secundum
quid
, id est secundum hoc quod dico esse simpliciter falsum
est; unde sicut non valet haec argumentatio iste bene iurat
secundum hoc, ergo iste bene iurat, ita non valet haec
argumentatio iste dicit verum secundum hoc, ergo iste dicit
verum, neque haec hoc est verum secundum hoc,
ergo hoc est verum.
Dato igitur quod sit simpliciter falsum, sicut dictum est, obviabitur
hoc modo: Hoc est falsum, scilicet me dicere
falsum, sed ego dico hoc, ergo ego dico falsum, ergo verum
est me dicere falsum, ergo sicut falsum applicatur ei simpliciter ita
verum, ergo sicut est simpliciter falsum ita est simpliciter verum,
quod est inconveniens. Videtur secundum sententiam Aristotelis quod
haec argumentatio non valet hoc est falsum, et dico hoc,
ergo ego dico falsum, sed debet inferri
ergo ego dico falsum secundum
quid
hoc
. Similiter
haec argumentatio non
valet
valet
dico hoc falsum, ergo dico falsum, quia dicere
hoc falsum est dicere falsum
secundum hoc; similiter haec argumentatio non valet
dico hoc quod est falsum, ergo dico falsum; sic
enim a propositione sumpta secundum quid ad conclusionem sumptam
simpliciter et de similibus similiter; omnes enim tales locutiones
quasi synecdochicae sunt, et quod est partis non debet attribui toti.
Sed adhuc obicitur. Dicitur pro regula quod omnis indifinit
est vera cuius aliqua particularis est vera; si autem
fuerit aliqua singularis falsa vel etiam multae singulares
falsae
falsae
, non ideo sequitur
indefinitam
definitam
esse falsam; unica enim particularis vera verificat indefinitam, sed non
unica
falsa
falsificat eam, nisi forte secundum accidens; sed cum
dico ego dico falsum
ego dico
, hoc ipsum quod dico tu dicis esse falsum, et haec dictio falsum
construit intellectum
communem et indefinitum
communem et indefinitum
de hoc ipso falso cuius est pars et de quolibet alio falso, et hoc
ipsum dicitur a me, ergo haec indefinitas verificatur
pro
per
aliquo particulari; ergo est simpliciter vera, sicut si videam Socratem,
verum est simpliciter me videre hominem, licet neminem videam alium a
Socrate; ergo nihil est quod dicit
[
Aristoteles
]
qui
dicit
se mentiri quoad
quid
aliquid
verus est sed simpliciter falsus, et qui iurat se
peierare
periurare
quoad quid bene iurat simpliciter autem
peierat
periurat
Arist.
SE
25.180a35--180b8 (Arist. Lat. 6.1, pp. 49.27--50.8).
.
Solutio secundum praedicta: Manifestum est quod pars sumitur in
designatione totius, et ita synecdochica est locutio et figurativa
secundum hoc, ergo impropria; figura enim
est
est
vitium quoddam, sed ratione excusatum; prout igitur falsum sumitur in
designatione sui totius,
figurativa, et impropria et quodammodo vitiosa est designatio, prout
ad aliorum falsorum designationem extenditur nulla est ibi
synecdoche, nulla figura, nulla improprietas, nec etiam vitium
apparens quantum ad hoc. Dico ergo secundum
quod
quod
designatio extenditur ad alia debita et propria est designatio;
secundum autem quod contrahitur ad ipsum cuius est pars indebita et
impropria est designatio secundum modum praedictum. Rationabiliter
igitur secundum debitam et propriam designationem qui dicit se dicere
falsum simpliciter est falsus, cum nullum dicatur falsum aliud ab eo
ipso quod dicitur,
secundum indebitam autem et impropriam designationem non
dicitur simpliciter verus sed verus secundum quid, id est
secundum hoc ipsum falsum quod dicitur
, quod est simpliciter falsum.
Quod etiam (ut melius intelligatur) notandum quod quatuor sunt quae
debemus attendere: litterae, voces, intellectus et res;
sicut autem
autem sicut
litterae proprie sunt notae vocum, et voces intellectuum, ita
intellectus sunt proprie notae rerum, sunt enim animae passiones et
rerum similitudines; vocum igitur significatio mediante intellectu ad
aliquam rem sentiendam et compraehendendam nos perducit; omnis
ergo
igitur
compositio vocum fit non propter ipsam vocum compositione, immo proprie
et principaliter propter compositionem rerum; sicut haec compositio
homo est animal
non proponitur ut designetur
haec ipsa vocum compositio quae est homo est
animal, sic enim esset tantum falsa, quoniam haec vox non
est illa, sed ut designetur sub vocibus mediante intellectu compositio
rerum, id est animalitatem
componi
cum homine; nec igitur compositio vocum se designat nec compositio
intellectuum se designat, sicut enim haec vox non est illa, ita iste intellectus non est
ille; tam igitur vocum quam intellectuum compositio non se ipsam sed
rerum dispositionem declarat, et similiter in omnibus. Omnis ergo
enuntiabilium compositio non gratia sui proponitur sed gratia
alterius, id est gratia compositionis quae est in rebus designatis
(proprie, dico, et principaliter). Cum ergo dico ego
dico
falsum, proprie et principaliter designantur aliae
compositiones quae cointelliguntur in ista vel sub ista in
coniunctate huius termini falsum, sed per
consequens et quasi per accidens et secundum quid animus dirigitur
ad hanc ipsam compositionem quae est me dicere
falsum; semper enim sub intellectu nititur animus
recurrere ad rem cuius imago et similitudo est intellectus, et si
in ipso intellectu sistat animus nihil ulterius percipiendo sub
intellectu, imperfecta est consideratio et impropria quia, in
similitudine sistitur, et ad id cuius est
similitudo
habitudo
non pervenitur.
Quod exempli gratia declaramus hoc modo: statua Petri et se ipsam
significat et Petrum, sed Petrum proprie et
proprii
per se, se ipsam autem improprie et per accidens. Principaliter enim
et finaliter facta est statua ad designandum Petrum, et non ad
designandum se ipsam. Unde duplex est consideratio statuae; potest
enim quis intuens statuam ea uti pro Petro et non pro se in ipsa,
scilicet non seipsam sed Petrum attendens, et hoc est uti statua sicut
similitudine non autem sicut re. Quod autem utitur statua pro seipsa
non pro Petro cuius est imago, utique utitur ea sicut re non autem
sicut similitudine, sicut nos adorando imagines in ecclesia eis utimur
sicut signis non autem sicut rebus, id est non pro seipsis sed pro
sanctis quorum sunt signa, et is est finis principalis et proprius
statuarum fixarum in ecclesiis.
Unde
[
Basilius
]
magnus theologus ait
imaginis honor ad
prototypum
prototypum
protototypum
pervenit, id est ad id ad cuius similitudinem facta est.
Basil. Caes.
De spirit.
sanct.
cap. 18, n. 45.
Cf.
John. Damasc.
De Fid.
Orth.
cap. 89.1 (ed. Buytaert, p. 331.9--11).
Prototypus enim est exemplar ad cuius imitatione fit aliquid, ut
Petrus est prototypus ad imaginem quem repraesentat Petrum.
Si autem ponatur statua quasi res et non quasi rei
signum
signum
, hoc est sicut lapis aut lignum, nihil in ea ulterius attendendo nisi seipsam, tunc quidem
indebite et improprie ea
utimur
utitur
utimur et utitur
lectionem duplicem vocis utitur et
utimur ut videtur habet
, cum non
utamur
utatur
utamur et utatur
lectionem duplicem vocis utatur et
utamur ut videtur habet
statua
statuam
ad finem propter
quem
quam
facta est statua, et secundum hunc respectum potius comburenda est
statua quam adoranda; si autem utamur statua et pro se et pro re cuius
est statua, ut si verbi causa designet nobis et se ipsam et
Petrum
petram
, quantum ad hoc quod signat Petrum proprium est signum et proprie
utimur ea, quantum autem ad hoc quod signat seipsam improprium est
signum et improprie utimur ea. Et sic utens statua in communi
simpliciter et
proprie
improprie
est bene utens, secundum quid autem et per
accidens sive improprie male.
Similiter intellige de intellectu et re
signata sub intellectu. Possumus enim uti intellectu tum pro se tum pro
re, sed pro se improprie cum in ipso nihil attendamus nisi ipsum et
non rem propter quam est intellectus et de qua; cum autem
utimur
utimur intellectu non pro se sed pro re cuius est imago et similitudo,
tunc utimur proprie, hoc est simpliciter et per se; cum vero per ipsum
intellectum concipimus
ipsum
intellectum et rem cuius est signum simpliciter,
et proprie
sed del. et
concipimus quoad quid autem improprie. In his tamen non dicuntur plura
proprie
simul
proprie
simul concipi vel intelligi, quoniam unum
principaliter
principaliter
et simpliciter concipitur aliud per accidens et secundum quid --
ubi autem unum propter alterum, utrobique tantum; cum igitur
aliquis dicit ego dico falsum, per hanc
dictionem falsum fit designatio multarum
compositionum falsarum, sed simpliciter et proprie designat
compositiones extrinsecas quae non sunt haec ipsa compositio, sed
aliae ab ista, ut Socratem esse asinum,
album esse nigrum et cetera, quorum
falsorum cum nullum dicatur est etiam falsa haec ipsa compositio
quae est me dicere falsum, et sic
reflectitur et retorquetur intellectus huius termini
falsum ad se ipsum mediante totali
compositione cuius est pars; et ita quoad hoc etiam improprie est
designativus sui ipsius, unde compositio illa simpliciter et
proprie sit gratia aliorum, secundum quid autem et improprie
gratia sui et ipsius cuius est pars, cum secundum hunc respectum
pars
accipiatur
synecdochice accipiatur in designatione sui totius, hoc est hoc
ipsum falsum in designatione
eius
eius
quod est me dicere falsum; merito igitur utens
tali compositione falsus est simpliciter, id est
gratia illorum pro quibus simpliciter et proprie sit illa compositio,
verus autem est non simpliciter sed quoad quid, id est gratia ipsius
compositionis improprie et per accidens designatae. Et hoc est quod
dicit
[
Aristoteles:
]
Qui iurat se
peierare
periurare
quoad quid bene iurat simpliciter, autem non bene iurat sed male
Arist.
SE
25.180a39--180b1 (Arist. Lat. 6.1, pp. 50.1--2).
, et eodem modo in eo quod est mentiri aliquem et
verum dicere, id est quid dicit se mentiri, ut si dicat ego
mentior
, quoad quid verus est, simpliciter autem mendax. Quia
igitur non proprie et per se instrumenta quaelibet secundum quod
instrumenta se ipsa vel sua tota designant, ideo dicebant quidam
praedecessores doctores nostri quasi pro regula quod instrumenta dicendi
suis dictionibus non deserviunt, intelligendum est enim principaliter
et per se, deserviunt tamen secundario et secundum quid quod est
improprie et per accidens.
Adhuc obicitur contra praedicta. Ex hoc enim quod haec dictio
falsum intellectum constituit
de
pro
fortasse corr. ex pro
eo cuius est pars, videtur accidere infinitas in comprehensione et
circulatio, et sic nihil posse comprehendi per talem compositionem, cum
omnis comprehensio infinitatem repudiet et terminum requirat in quo
quiescat.
Item, cum sicut dictum est, haec dictio falsum constituat intellectum de
eo cuius est pars in designatione communi, quaeratur
utrum
haec vox a in designatione speciali possit
intellectum constituere de eo quod est a esse
sive a esse falsum vel huiusmodi. Si
non
vero vel
non ut vid.
, quaeratur ratio quare non, si potest, contra hoc quod est
a esse falsum dicatur a
aut ergo a est verum aut est
falsum, et sequitur manifesta contradictio. Hoc etiam dato,
sequitur idem secundum idem simul et semel esse verum et falsum.
Sequitur etiam idem esse
totum et partem respectu unius et eiusdem, scilicet sui ipsius,
quoniam iste intellectus a est iste
a esse falsum sed
a esse falsum est totum ad a; ergo a est pars a, et
a
totum ad a, ergo unum et idem est totum et pars
sui ipsius, quod est impossibile. Et hic manifesta inciderit infinitas
et circulatio.
Ad hoc notandum quod aliud est intellectus, aliud est res, ut dictum
est. Res enim secundum quod res sunt extra animam quarum similitudines
in anima, sicut in tabula depinguuntur quae similitudines, et
passiones animae dicuntur, et intellectus et ex talium passionum sive
intellectuum coniunctione debita, id est ex intellectu subiectivo et
intellectu praedicativo, conficitur enuntiabile. Sicut ergo haec res
quae est homo non est iste intellectus homo qui
est in anima, nec pars eius, ita res non est enuntiabile nec pars
enuntiabilis,
ut
et
cum dicitur homo currit, haec res homo sive
cursus non sunt de enuntiabili, sed iste intellectus
homo et iste intellectus
currit constituunt enuntiabile, cuius
qualitas rerum qualitati comparata veritatem producit aut
falsitatem; aequalitas enim intellectuum et rerum facit veritatem,
inaequalitas falsitatem; cum igitur iste terminus
falsum intellectum constituat in communi de
multis falsis, omnia supposita per hunc terminum
falsum
constituuntur
constituitur
ut res, et nullum eorum est pars huius enuntiabilis ego
dico falsum. Iste enim terminus
falsum communem intellectum significat ad
omne falsum, ad Socratem esse asinum et
alia omnia quorum nullum est iste intellectus
falsum; iste enim intellectus
falsum est intellectus simplex et
incomplexus, sed iste intellectus Socratem esse
asinum est intellectus complexus et compositus.
Simplex autem non est compositum neque complexum incomplexum et
tamen sub hoc communi simplici et incomplexo intellectu omnes
tales speciales compositi et complexi intellectus continentur.
Iste vero communis intellectus falsum pars
est huius enuntiabilis ego dico falsum, et
nullius aliorum est pars nec aliquod aliorum est pars ipsius; unde
sicut iste intellectus Socratem esse asinum
non est pars
eius
huius intellectus ego dico falsum, ita nec iste
intellectus me dicere falsum pars est ipsius,
id est huius intellectus me dicere falsum,
licet in communi designetur per hunc terminum
falsum; incomplexum enim est pars complexi, sed
impossibile est ut complexum sit pars
incomplexi
complexi
, et sic patet quod hic neque infinitas accidit neque circulatio.
Secus est de terminis discretis. Licet enim concedamus quod terminus
communis in communi possit signare id cuius est pars, non tamen illud
generaliter admittimus in
terminis discretis discrete, unde a non potest
signare a esse secundum quod est eius pars,
quod patet per impossibile quod sequitur; sequitur enim unum et idem
esse totum et partem sui ipsius et si a dicatur
discrete a esse falsum, sequitur idem respectu
eiusdem esse verum et falsum et alia huiusmodi sequuntur impossibilia;
impossibile autem est quo posito sequitur impossibile haec et
huiusmodi inconvenientia nonquam eveniunt in terminis communibus.
Alia multa possunt circa haec inquiri et dubitari quibus ad praesens
supersedemus ut ad principale propositum festinemus.